|  |
| --- |
|          |
| **Yahudilik**

Yahudi felsefesi

|  |
| --- |
| İnanç esasları • Seçilmişlik • Halaha |
| Tanrı • Kabbala • Mesih • Kader |
| Kaşerut  •  Tevazu  •  Minyan  •  Tsedaka |



Dinî metinler

|  |
| --- |
| Tevrat/Tora  •  Tanah  •  Talmud  •  Zohar |
| Tevrat  •  Sidur  •  Mişna Tora  •  Arba Turim |
| Şulhan Aruh  •  Tosefta  •  Mişna Berurah |
| Tanya  •  Midraş  •  Piyutim |
| Targum |



Kutsal Şehirler

|  |
| --- |
| Kudüs  •  Safed  •  Hebron  •  Tiberya |



Yahudi bayramları

|  |
| --- |
| Şabat  •  Roş Aşana  •  Yom Kippur  •  Sukot |
| Simhat Tora  •  Hanuka •  Asara BaTevet |
| Tu Bişvat  •  Purim  •  Pesah |
| Şavuot  •  Tişa Beav  •  Şaloş Regalim |



Önemli şahsiyetler

|  |
| --- |
| Avraham  •  Moşe  •  Dvora  •  Rut  •  Şaul  •  Davud |
| Süleyman •  İlyas (peygamber)  •  İlel  •  Şamay  •  Rashi |
| İbn Ezra  •  Rif  •  Ramban  •  Gersonides |
| Saadia Gaon  •  Rambam |
| Baal Şem Tov  •  Tosafistçiler |
| Yosef Albo  •  Yosef Karo  •  Ovadia Yosef |



Yahudi hayatı

|  |
| --- |
| Brit Mila  •  Bar Mitsva  •  Şiduh  •  Evlilik |
| Nida  •  İsim koyma  •  Pidyon  •  Matem |



Okullar

|  |
| --- |
| Yeşiva  •  JTS  •  HUC  •  YU |



Dinî roller

|  |
| --- |
| Kohen  •  Haham  •  Hazan  •  Mohel |
| Dayan  •  Maşgiah  •  Roş yeşiva  •  Gabay |
| Şohet  •  Menaker  •  Kabar  •  Tokea |



Dinî yapılar

|  |
| --- |
| Tapınak • Ağlama Duvarı |
| Sinagog  •  Mikve |


Yahudi ayin sistemi

|  |
| --- |
| Yahudi İbadetleri  •  Kaparot  •  Korban |
| Şahrit  •  Minha  •  Arvit  •  Avdala |


Yahudi dilleri

|  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- |
| 
Afro-Asyatik

|  |
| --- |
| ***İbraniceler:*** İbranice · Samiri İbranicesi · Yemen İbranicesi |
| ***Aramiceler:*** Hulaula · Lişan Didan · Lişana Deni · Lişanid Noşan · Yahudi Aramicesi |
| ***Arapçalar:*** Yahudi Arapçası · Yahudi Bağdat Arapçası · Yahudi Fas Arapçası · Yahudi Irak Arapçası · Yahudi Trablus Arapçası · Yahudi Tunus Arapçası · Yahudi Yemen Arapçası |
| ***Diğer:*** Kayla · Yahudi Berbericesi |

 |
| 
Hint-Avrupa

|  |
| --- |
| ***Cermen:*** Yeşiviş · Yidiş · Yingliş |
| ***Roman:*** İtalkian · Katalanik · Yahudi İspanyolcası · Lusitanik · Şuadit · Yahudi Aragoncası · Yahudi Latincesi · Zarfatik |
| ***Hint-İran:*** Buhori dili · Cuhuri · Cidi |
| ***Diğer:*** Knaanik · Yevanik |

 |
| 
Türk

|  |
| --- |
| Karayca · Kırımçakça |

 |
| 
Diğer

|  |
| --- |
| ***Kartveli:*** Gruzinik |
| ***Dravid:*** Yahudi Malayalamı |

 |


Etnik bölünmeler

|  |
| --- |
| ***Afrika:*** Falaşa · Magrebim |
| ***Asya:*** Bney Menaşe · Buhara · Koçin Yahudileri · Paradesi Yahudileri |
| ***Avrupa:*** Aşkenaz · Huts · İtalkim · Sefarad Yahudileri |
| ***Kafkas:*** Cuhoro · Gurjim · Karaylar |
| ***Orta Doğu:*** Kürdistan Yahudileri · Mizrahi · Parsim · Romanyot · Samiriler · Temani |


Yahudi mezhepleri

|  |
| --- |
| Yahudilik |
| Muhafazakâr Yahudilik  •  Ortodoks Yahudilik |
| Hasidizm |
| Reformist Yahudilik  •  Hümanist Yahudilik |
| Yeniden yapılanmacı (Rekonstrüksiyonist) Yahudilik |


Dinî objeler

|  |
| --- |
| Tallit  •  Tefilin  •  Kipa  •  Şofar |
| Tsitsit  •  Mezuza  •  Yedi Kollu Şamdan |
| Hanukiya •  Yad |


Yahudi duaları

|  |
| --- |
| Şema  •  Amida  •  Alenu  •  Kal Nidre |
| Kadiş  •  Alel  •  Ma Tovu  •  Kiduş |


 Diğer dinler ve Yahudilik

|  |
| --- |
| Hristiyan  •  Judeo-Hristiyan |
| Hristiyan Yahudi ilişkileri  •  İslam |
| Katoliklik  •  Çoğulculuğa Yahudi bakışı |
| Judeo-Islamic  •  Paganizm  •  İbrahimî |

* g
* t
* d
 |

**Huts** (veya **Chuts**) 19. yüzyılın sonlarına doğru Londra'ya göç eden Hollanda Yahudileridir. Çoğu Amsterdamlı olan bu Yahudiler başta puro, şapka ve terlik olmak üzere ticaretle uğraştılar.

Eskiden Flemenklerin *tenter* denen makinelerle dokumacılık yaptığı kapalı bir alan olan Tenterground olarak bilinen Spitalfields'da küçük sokak sistemine yerleştiler. 19. yüzyılda evlerle birlikte inşa edilen bu alanda Hollandalı göçmenler genelde kapalı bir cemaat olarak yaşadılar. White's Row, Wentworth Street, Bell Lane ve Toynbee Street ile çevrelenmiş bu bölge 20. yüzyılda yıkılıp tekrar inşa edildi

1881'de II. Aleksandr'a yapılan suikastle Doğu Avrupa'nın poliktik huzursuzluğundan kaçan Yahudiler Londra'da Tenterground'u kapsayan ve Hutsların dağılmaya başladığı East End bölgesine yerleşti. Sigara toplu üretimi için üretilen makinaların ortaya çıkması Hutsların tütün ürünlerine bağlı ekonomisinin çökmesine neden oldu. Çoğu Huts durumun iyileştiği Amsterdam'a döndü, bazıları Avustralya ve ABD gibi uzak ülkelere göç etti, kimisi diğer Yahudi ailelerle evlenip asimile oldu ve kimisi de Yahudi kimliğini hepten kaybetti.

Hutslar kentsel kültüre sahip, endüstriyel alanda yetenekliydi ve 1881'de İngilizceyi çoktan öğrenmişti. Sonradan Doğu Avrupa'dan gelen göçmenlerin ise dil sorunu olup kırsal kültüre sahiptiler, nüfus olarak kalabalık olan bu yeni göçmenler fakirdi ve sağlığa zararlı koşullar altında çalışıyorlardı. Bu iki Yahudi grubu arasında husumet vardı. Bu durum hükûmetin dikkatini çekince Aliens Act 1905'i yürürlüğe soktu.

Diğer Yahudiler Hutslara karşı kuşkuyla yaklaşıyordu çünkü Hutslar zaman içinde kendi geleneklerini geliştirdiler ve aileleri 17. yüzyılın başında kurulan ilk sinagog zamanından beri Amsterdam'da yaşıyordu. Amsterdam'da Aşkenazlarla Sefaradlar dünyada zamanının diğer cemaatlerinin aksine birbirleriyle yakın yaşıyordu dolayısıyla bu iki kültürden bir sentez oluşmuştu. Ayrıca Hollanda Yahudileri'nde deniz kültürü olduğu için Hutslar diğer cemaatlerce kaşer olarak kabul edilmeyen deniz ürünleri yiyordu.

Etimoloji
---------

*Huts* kelimesinin kökeni bilinmemektedir. En popüler varsayıma göre Felemenkçe *goed* (anlam: "iyi")'den gelir. Başka bir varsayıma göre ise "dışarıda" veya "sokakta" anlamına gelen İbranice חוץ (Hutz)'dan gelir buna sebep olarak ise ya cemaatin toplumdan soyut bir bölgede yaşayışları ya da sokak satıcılığı yaptıkları gösterilir. Yine başka bir varsayıma göre ise Amsterdam'da Londra'ya giden Yahudiler için "hutz'a gittiler" (dışarı gittiler = göç ettiler) teriminin kullanılma olasılığı bu terimin kökenini oluşturur.

Bu terim için bazen kısaca "Hut" dendiği de görülür.

Göçten önce Hollanda'daki durum
-------------------------------

1793'te Napolyon zamanında Yahudi aydınlanmacılığı dönemine rağmen Hollanda'da Yahudilerin loncalara katılmaları, Flemenklere karşı ekonomik rekabet yaratma tehlikesi nedeniyle kendilerine ait bir işleri olmaları ve devlet okullarına gitmeleri yasaktı.

III.William Napolyon'u yendikten sonra denediği çabalara rağmen Amsterdam'da gecekondu ve harabelerde yaşayan Aşkenazlar entegre olmaya karşı çıktı. Onlara karşı olan ön yargı 19. yüzyılın ortalarına kadar devam etti. Bu gibi nedenler ve Hollanda ekonomisindeki düşüş Yahudilerin yurt dışına göç etmelerindeki ana etkenlerdendir.

Birleşik Krallık'taki Yahudiler 1858'de gerçekleşen emansipasyonla Hıristiyanlık yemini etmeden tecrübeli tüccarlar olup serbest ticaret yapabiliyorlardı.

Kaynakça
--------

* Articles published by the Jewish Genealogical Society of Great Britain
* Office for National Statistics, censuses of England and Wales, 1851 to 1901
* *The Jews of Georgian England* by Todd M. Endelman

Ayrıca bakınız
--------------

* Aşkenaz
* Sefarad

Dış bağlantılar
---------------

* Article on 19th century Dutch Jews in London with downloadable census data