Çatısına göre fiiller öncelikle 2 ana bölüme ayrılır.

Yüklemi fiil soylu cümlelere Fiil Cümlesi denir. Çatı konusu fiil cümlelerinde aranır. **İsim cümlelerinde çatı aranmaz.**

1- Öznesine Göre Çatı (Özne-Yüklem ilişkisi)
--------------------------------------------

Öznesine Göre Çatı'da önemli olan özne yüklem ilişkisidir. 4 çeşiti vardır.

1. Etken Çatı
2. Edilgen Çatı
3. Dönüşlü Çatı
4. İşteş Çatı

=== Ek Bilgi === boş Bilgi hahahah

* **Gerçek Özne:** Yüklemde bildirilen işi aktif olarak kendisi yapan öznelere denir. Öznenin yaptığı işten başkası etkilenir.
* **Sözde Özne:** Yüklemde bildirilen iş *başkası tarafından* yapılır. Başkası tarafından yapılan işten özne etkilenir. Bu tip öznelere **"Sözde Özne"** denir. Sözde Özne aynı zamanda nesne görevindedir. Çünkü yapılan işten özne etkilenir. Edilgen Çatılı cümlelerin öznesi "Sözde Özne'dir"

#### Ek Bilgi

* Çatı Ekleri fiilden fiil yapım ekleri grubundandır.
* Öznesine Göre Çatı'da kullanılan çatı ekleri şunlardır: -n , -l , -ş
* Nesnesine Göre Çatı'da kullanılan çatı ekleri şunlardır: -r , -t , - tir Bu eklere aynı zamanda **"Geçişlilik ekleri"** de denir.

#### Öznesine Göre Çatı'nın çeşiti belirlenirken

* Yüklemde bildirilen işi kimin yaptığına,
* Yapılan işten kimin etkilendiğine,
* Çatı ekleri (-n,-l,-ş) alıp almadığına,
* Yüklemde bildirilen işin tek başına yapılabilir olup olmadığına bakılır.

1. Etken Çatı
-------------

Örnek: **Hasan dövdü**. İşi yapan öznedir (Gerçek Özne). Öznenin yaptığı işten başkası etkilenir. Fill -n, -l, -ş çatı eklerini almaz.

**İstisna:** Doğada bazı sebeplere bağlı olarak gerçekleşen bazı eylemler de etken çatılı fiil kabul edilir. **Yaprak düştü. Su dondu.**

2. Edilgen Çatı
---------------

Örnek: **Hasan dövüldü.** İş özne tarafından değilde, başkası tarafından yapılır (Sözde Özne). Başkasının yaptığı işten özne etkilenir. Fill mutlaka -n, -l çatı eklerinden uygun olan eki alır.

3. Dönüşlü Çatı
---------------

Örnek: **Hasan dövündü.** İşi yapan öznedir (Gerçek Özne). Öznenin yaptığı işten yine kendisi etkilenir. Fill mutlaka -n, -l çatı eklerinden uygun olan eki alır.

4. İşteş Çatı
-------------

Örnek: **Hasan dövüştü.** Yüklemde bildirilen iş, tek bir özne tarafından yapılamaz. (Hasan tek başına dövüşemez !) Özne yüklemdeki işi gerçekleştirebilmek için mutlaka başka bir özneye ihtiyaç duyar. Bu 2 özne yüklemdeki işi ya *karşılıklı* yaparlar (selamlaş- gibi) ya da *birlikte* yaparlar (gülüş- gibi). Fill genellikle -ş çatı ekini alır. -ş çatı olmadan da işteş olan fiiller de vardır.

### Not-1

Fiil kökündeki "ş" harfi -ş ekiyle karıştırılmamalıdır. **Onlar barıştılar. Ülkeleri için savaştılar. Kıyasıya yarıştılar.** Bu örneklerde -ş eki yoktur. Ama yüklemde bildirilen iş, tek bir özne tarafından yapılamayacağı için İşteş Fiil'dir.

### Not-2

**Ahmet konuştu.** Buradaki konuşmak eylemi ise İşteş Fiil değildir. Çünkü bir insan (özne) başkasına ihtiyaç duymadan da konuşabilir.

2- Nesnesine Göre Çatı (Nesne-Yüklem ilişkisi)
----------------------------------------------

Nesnesine Göre Çatı'da önemli olan nesne yüklem ilişkisidir. 4 çeşiti vardır.

1. Geçişli Fiiller
2. Ettirgen Geçişli Fiiller
3. Oldurgan Geçişli Fiiller
4. Geçişsiz Fiiller

1.Geçişli Filler
----------------

Nesne alabilen cümlelerin yüklemindeki fiiller "Geçişli Fiil'lerdir."

### Önemli Not

Yüklemin nesne alıp almadığı, dolağısıyla Geçişli Fiil olup olmadığı yükleme sorulan **" Ne? , Neyi? , Kimi? "** sorularıyla bulunur. Bu sorulardan birine **cümle içinde veya cümle dışında** cevap bulunabiliyorsa Geçişli Fiil, cevap verilemiyorsa Geçişsiz Fiil olur.

Örnek: **Dün büyük hayranlıkla okudum.** (Neyi okudum? Örneğin kitabı) Bu örnekte nesne cümleye yazılmamış ama yine de oku- fiili nesne alabilen yani geçişli bir fiildir. Cümleye nesne yazılmamış olsa bile önemli olan nesne almaya yatkın olmasıdır..

### Ek Bilgi

**Geçişlilik Ekleri** eklendiği her türlü fiili geçişli hale getirir. Eğer zaten geçişli bir fiile eklenmişse, bu seferde geçişliliğini arttırır. Bu ekler: **"-r , -t , -tir"** ekleridir. Bu ekler Fiilden Fiil Yapım Eki Grubu'ndadır. Bir fiilin Ettirgen veya Oldurgan Geçişli olması bu elkeri almasıyla gerçekleşir.

2.Ettirgen Geçişli Filler
-------------------------

Geçişli fiiller geçişlilik eklerinden birini alırsa geçişliyken tekrar geçişli olur. Geçişliliği arttırılmış olur. Bu tip geçişli fiillere Ettirgen Geçişli Fiiller denir. Başka bir ifadeyle kök halindeki fiil geçişli ise ve **Geçişlilik Ekleri**'nden birini almışsa Ettirgen Geçişli Fiil olur.

Örnek: **Ali kitabı okudu**. (oku- fiili geçiişli fiildir) **Ali kitabı okuttu.** (oku-t- fiili ettirgen geçişli bir fiildir.)

* Fiiller birden fazla **Geçişlilik Eki** de alabilirler.

Örnek: **Ali kitabı okutturdu.** (oku-t-tur- fiili ettirgen geçişli bir fiildir ve birden fazla geçişlilik eki almıştır.)

3.Oldurgan Geçişli Filler
-------------------------

Geçişsiz fiiller geçişlilik eklerinden birini alırsa geçişsizken geçişli hale gelir. Artık nesne alabilir. Bu tip geçişli fiillere Oldurgan Geçişli Fiiller denir. Başka bir ifadeyle kök halindeki fiil geçişsiz ise ve **Geçişlilik Ekleri**'nden birini almışsa Oldurgan Geçişli Fiil olur.

Örnek: **Ali uyudu.** (uyu- fiili geçişsiz bir fiildir) **Ali uyuttu.** (uyu-t- fiili oldurgan geçişli bir fiildir.)

* Fiiller birden fazla **Geçişlilik Eki** de alabilirler.

Örnek: **Ali uyutturdu.** (uy-t-tur- fiili önce oldurgan geçişli fiil olmuş sonra tekrar geçişlilik eki alarak ettirgen geçişli fiil haline gelmiştir.)

4.Geçişsiz Filler
-----------------

Nesne alamayan cümlelerin yüklemindeki fiiller "Geçişsiz Fiil'lerdir." Yüklemin nesne alıp almadığı, dolağısıyla Geçişli Fiil olup olmadığı yükleme sorulan **" Ne? , Neyi? , Kimi? "** sorularıyla bulunur. Bu sorulardan birine **cümle içinde veya cümle dışında** cevap bulunabiliyorsa Geçişli Fiil, bu sorulardan birine **cümle içinde veya cümle dışında** cevap verilemiyorsa Geçişsiz Fiil olur.

### Önemli Not

"Ne" sorusuna hem "Özne" hem de "Nesne" cevap verebilir. Bu yüzden yanlışlıkla özneye nesne, nesneye özne diyebiliriz. Bunun çözümü için ögeleri ararken şu sıra takip edilmelidir. **Yüklem-Özne-Diğer Ögeler.** Özne belirlendikten sonra nesne alıp alamadığına bakılmalıdır.
Örnek: **Ali uyudu.** uyu- fiili, Ne?,Neyi?,Kimi? sorularına cümle içinde veya cümle dışında cevap olmadığı için Geçişsiz Fiil'dir. (Ali bu cümlede özne görevindedir.)

Kaynakça
--------

1. ↑  Ergin, Muharrem. Üniversiteler İçin Türk Dili. İstanbul: Bayrak Yayım, 2009.
2. ↑  a b "fiil." Güncel Türkçe Sözlük. Türk Dil Kurumu. Erişim: 18 Aralık 2012
3. ↑  "fiil." Dilbilim Terimleri Sözlüğü 1949. Türk Dil Kurumu. Erişim: 18 Aralık 2012
4. ↑  Fiil çatısı 10 Mart 2013 tarihinde Wayback Machine sitesinde arşivlendi. Türkçeciler.com. Erişim: 18 Aralık 2012.
5. ↑  Sakça, Bülent (6 Temmuz 2009). "Edilgen Fiiller". 11 Eylül 2018 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 3 Mayıs 2012.
6. ↑  Zeus (7 Eylül 2009). "Dönüşlü fiiller". 3 Mayıs 2012 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 3 Mayıs 2012.
7. ↑  Zeus (12 Kasım 2007). "İşteş fiiller". 3 Mayıs 2012 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 3 Mayıs 2012.
8. ↑  "Fiilde Çatı Konu Anlatımı ve İpuçları - Türk Dil Bilgisi". *www.turkdilbilgisi.com*. 5 Ekim 2014. 29 Ocak 2023 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 19 Aralık 2023.