Aynı adlı dizi için Orman (dizi) sayfasına bakınız.
Sonbaharda bir ormanın görünümü; Connecticut, ABD.
Orman
**Orman**, belirli yükseklikteki ve büyüklükteki çeşitli ağaçlar, çalılar, otsu bitkiler, mantarlar, mikroorganizmalar, böcekler ve hayvanlar bütününü içeren, topraklı alanda genellikle doğal yollardan oluşmuş bir kara ekosistemidir.

2000 yılı itibarıyla Dünya'nın toplam ormanlık alanı 3.869 milyon hektar olup ormanlık alanın büyüklüğünün dünyanın toplam kara alanına oranı %29,6 dır.[*kaynak belirtilmeli*]

Ormanların birçok çeşidi olup, hepsinin farklı özellikleri vardır. Bu çeşitlere örnek olarak ekvatoral yağmur ormanları, mangrov ormanları, tropik yapraklı ormanlar vs. örnek olabilir.

### Ekvatoral yağmur ormanı

Dünyanın en canlı, en kuvvetli ve yayılma kabiliyeti en yüksek olan orman tipidir. Orman ekosistemi bu tipte en yüksek seviyesine ulaşmıştır. Yüksek sıcaklık ve rutubetin bir araya geldiği yörelerde yağmur ormanı teşekkül etmiştir. Yağış miktarı esas itibarıyla 2000-4000 milimetre arasında değişmekle beraber bazı mıntıkalarda 10.000 milimetreye ulaşır. Ortalama yıllık sıcaklık 20-30 °C arasında değişir. En soğuk ayda 18 °C'nin altına düşmez. Mevsim değişmeleri olmadığından tropik yağmur ormanı ağaçlarında, ilkbahar ve sonbahar odunu meydana gelişi görülmez.

Büyük çoğunluğu, daimi yeşil yapraklı ağaçlardan meydana gelen tropik yağmur ormanında ağaçların tepeleri zayıf, dallanma gevşek, gövde şekilleri düzensiz, ağaç kabukları parlaktır. Dallar üzerinde *epiphyte* denen eğrelti, orkide gibi konuk bitkiler, çeşitli sarılıcı ve tırmanıcı bitkiler, ormanın genel görünüşünde büyük rol oynarlar. Tozlaşma, böcekler ve kelebekler yoluyla olur. Tropik yağmur ormanının bazı ağaçları gövde üzerinde de çiçeklenme yapabilirler. Olağanüstü istila edici bir kuvvete sahiptir. Tedbir alınmadığı takdirde yolları, telefon, telgraf gibi yapıları kısa zamanda kullanılmaz hale getirir.Bu orman ekvator bölgelerinde bulunur.

Endonezya Takım Adalarında, Hindistan'da, Kamerun sahilinde, Amazon mıntıkasında, Brezilya'nın doğu sahilinde, Karayip Denizi sahillerinde ve adalarında yayılış gösterir. Tropik yağmur ormanları; Mangrov tropik iğne yapraklı ormanlar ve bambu ormanları olmak üzere üç grupta toplanır.

#### Mangrov ormanları

Tropiklerde birçok deniz etekleri, kendine has tipik bir orman formasyonu taşırlar. Denizin ilerlemesi halinde (med), yaklaşık 10 ile 20 m arasında boy yapan ağaçların yalnız tepeleri suyun üzerinde kalır. Çekilmesi halinde (cezir) ise ağaç gövdeleri geniş nefes alma kökleri ile birlikte görülür. Tohumun çimlenmesi ve çimlenmeden sonra meydana gelen fidecikler, tohumlar henüz ağaçta iken gelişirler ve biraz büyüyünce çamur toprağa düşerek köklenirler. Bu bitkiler deniz tuzuna dayanıklı bitkilerdir.

#### Muson ormanları

Muson iklimi etkisi altındaki ağaçlar daimi yeşil, derimsi yahut tüylü yapraklar taşırlar. Genellikle Muson ikliminin yaygın olduğu bölgelerde yetişirler. Yazları yeşil yapraklıdırlar, kışları ise yapraklarını dökerler. Muson ormanlarının tipik ağacı teak ağacıdır. Bu ağaçlar yazın aşırı suya, kışın da kuraklığa karşı dayanıklı ağaçlardır.

#### Tropik iğne yapraklı ormanlar

Güneydoğu Asya'da ve Orta Amerika'da, çeşitli çam türlerinin meydana getirdikleri geniş ormanlar, bilhassa dağlık yerlerin fakir topraklarında yaygındır. Ağaç türleri; *Pinus caribaea*, *Pinus merkusii*, *Callitris podocarpus*tur.

#### Tayga ormanları

Bambu ormanı
Taygalar, ormanda alt tabakanın bir kısmını meydana getirirler. Geniş yayılan rizomları sayesinde sürgün vererek çoğalırlar. Dünya üzerinde 60 cinsine dağılan yaklaşık 700 türü vardır. Boyları 0,15 m ile 30 m arasında değişir. Sert karasal iklimin nemli bölgelerinde görülürler.Görüldükleri yerlere en fazla yağış yazın,en az yağış kışın düşmektedir.

### Yağmur yeşili yapraklı orman (kış ormanı)

Tropik memleketlerin, yazları periyodik kurak ve çok sıcak, kışları yağmurlu iklim mıntıkalarında görülür. Bu orman şeklinin tipik özelliği, yaprak dökümünün sıcak ve kurak mevsime, esas ve vejetasyon zamanında yapraklı durumla kışa rastlamasıdır. Kış ormanı sonbaharda yeşillenir ve ilkbaharda tekrar yaprağını döker. Ağaçların boyları kısa ve büyümeleri çok yavaştır.

Hindistan, Afrika ve Güney Amerika'nın geniş sahalarını kaplarlar. Maymun, ekmek ağacı ve şemsiye akasyaları bu vejetasyonun tipik ağaçlarıdır. Arka Hindistan ve Doğu Cava ormanlarının en değerli ağacı, yaprakları (30x50) cm büyüklüğünde olan Tik ağacı(Tectona grandis)'dir.

### Sert yapraklı orman

Sert yapraklı orman, yazları sıcak ve yağışça fakir, kışları ılıman, fakat yağışça zengin yörelerde yayılış gösterir. Daimi yeşil yapraklı olması, sert yapraklı ormana çok serin zamanlarda hatta kışın bile fotosentez imkânı verir. Bunun yanında yaz mevsiminin kuraklığı sebebiyle bilhassa kuru topraklarda büyümede bir nevi duraklama periyodu hasıl olur.

En tipik ağaç türleri; defne *(Laurus nobilis)*, yabani zeytin *(Olea europaea)*, mantar meşesi *(Quercus suber)*, fıstık çamı"(Pinus pinea)",pırnal meşe *(Quercus ilex)*, kermes meşesi *(Quercus coccifera)*, *Eucalyptus*, adi servi *(Cupressus sempervirens)*, kızılçam *(Pinus brutia)*, Halep çamı *(Pinus halepensis)* dir.

Sert yapraklı ormanın ana mıntıkaları, başta Akdeniz iklim bölgesi olmak üzere dar bir şerit halinde Kaliforniya ve Şili'dir.

Maki dediği bitki formasyonu da sert yapraklı orman şekli içinde yer alır. Boylu veya bodur çalı görünümündeki maki Akdeniz ve kısmen Karadeniz kıyılarında, denizle dağ etekleri arasında yaygındır. Bulunduğu araziyi örtmesi ve toprağı girift olarak kaplaması erozyonu önleme ve toprak koruması bakımından büyük değer taşır.

Makinin başlıca elemanları: Yabani zeytin, defne, mersin, koca yemiş, sandal, funda, sumak, filarya, sakız, zakkum, laden, katırtırnağı, ardıç, ılgın, Keçiboynuzu tur.

### Yazın yeşil yapraklı orman (Yaz ormanı)

Kuzey yarı kürenin belirli derecede serin kışlara sahip olan ve yazlarla kışlar arasında mevsim farkları gösteren enlemlerinde görülür. İnce ve yumuşak olan yaprakların sonbaharda dökülmesi kış soğuğundan ziyade, toprağın donması halinde hasıl olabilecek kuraklık tehlikesine karşı alınan bir tedbirdir. Yaz ormanları bilhassa Orta Avrupa'da, yazları zengin yağışlı mıntıkalarda görülür. Türkiye'de, denizden yüksek olmayan yerlerde yaygındır.

Yazın yeşil yapraklı ormanın ana türleri; kayın *(Fagus)*, meşe *(Quercus)*, akçaağaç *(Acer)*, ıhlamur *(Tilia)*, karaağaç *(Ulmus)*, gürgen *(Carpinus)*, huş *(Betula)*, kısmen de kestane *(Castanea)*, ceviz *(Juglans)* ve caryadır.

### İğne yapraklı (ibreli) orman

Yayılış sahası, Kuzey yarı kürenin kışları sert, düzenli kar ve don mevsimleri gösteren yüksek enlemleridir. Yaz, kış yeşil iğne şeklini almış olan asimilasyon organları, kısa ve vejetasyon devresinde, sıcaktan en yüksek derecede faydalanmayı mümkün kılar. İğne yapraklı ormanların çoğunda gövdeler devamlı, düz ve dalsızdır. Ağır olmayan gövde odunları, bıçkı kerestesi ve yapı ağacı olarak çok kıymetlidir. Bu orman tipi, Kuzey Avrupa ve Asya'dan Kuzey Amerika'nın kuzeyine kadar, 20 enlem genişliğindeki bir şerit halinde yayılış gösterir.
dünyadaki igne yapraklı ağaçlar(yapragını dökemeyen ağaçlar):göknar,sedir,katran,arakorya,andız,ladin,çam,servi,ardıç,şemsiye agacı,lariks(melez),mazı...

### Galeri ormanları

Galeri ormanı
Afrika, Güney Amerika ve İç Anadolu'nun yağmurca fakir, kurak mıntıkalarında nehirler boyunca, dar veya geniş şeritler halinde oldukça kuvvetli büyüyen ormanlar meydana gelir ki, bunlara galeri ormanları denir.

### Bataklık ormanları

Tropik bölgelerin geniş, sürekli su altında kalan, bataklık bölgelerinde rastlanır. Florida'nın bataklık servisi ormanları bu ormanlara örnek olarak gösterilebilir.

Ormanların yararları
--------------------

### Maddi faydaları

Doğu Karadeniz ormanları
Ormanların yapacak, yakacak ve tali ürünlerle sağladığı değerlerdir. Ormanın ilk bakıştaki faydası, ürünlerin çeşitli iş ve sanayi kollarında hammadde olarak kullanılması veya tüketimi şeklinde göze çarpmaktadır. İnşaatta, kimya ve diğer sanayi kuruluşlarında, madencilik, ulaştırma, bayındırlık gibi ekonomik faaliyetlerde odun hammaddesinin kullanış yerleri gün geçtikçe artmaktadır. Odun hammaddesinin bu derece önem kazanmasının sebebi, sahip olduğu teknolojik vasıflarından ve devamlı üreyebilen; iyi bakıldığı takdirde tükenmez bir kaynağı olmasından ileri gelmektedir.

Teknolojinin gelişmesi ve elektrik enerjisi, petrol, maden kömürü gibi çeşitli enerji maddelerinin bulunmuş olmasına rağmen odun, yakacak maddesi olarak önemini sürdürmektedir. Dünya odun üretiminin hemen hemen % 50'si yakacak olarak kullanılmakta ve özellikle gelişmekte olan ülkelerde bu oran % 80'e varmaktadır.

Ormandan elde edilen tali ürünler, parfümeri, boya, ilaç, dericilik, tecrit malzemesi gibi endüstri kuruluşlarının ham maddesini meydana getirmektedir.

Türkiye'de üretilen orman tali ürünlerinin başlıcaları; reçine, sığla yağı, palamut, mazı, defne yaprağı, çam fıstığı, sumak, kestane, ıhlamur çiçeği, mahlep, meyan kökü ve keçiboynuzu vb.dir.

### Kolektif faydaları

Ormanın bu yöndeki hizmetleri, maddi faydaları ile ölçülemeyecek kadar fazladır. Bulundukları yerin iklimini, kara iklim tipinden ılıman iklim tipine yöneltirler. Bu sayede don, kuraklık, aşırı sıcaklık, fırtına gibi zararları önlemek ve azaltmak suretiyle faydalı olurlar. Ormanın etkisi altında kalan sahaların nisbi rutubeti fazla olduğu gibi, akarsu ve kaynakların verimi, düzenli ve devamlıdır.

Ormanların tarımı, hayvancılığı, bayındırlık tesislerini koruması; karada ve deniz kıyılarında kumulların teşekkülüne engel olması; bataklıkları kurutmak, havaya saf oksijen vermek, gürültüyü ve hava kirliliğini önlemek suretiyle insan sağlığına yardım etmesi; çeşitli av hayvanlarını barındırıp beslemekle yurdun tabii varlığını ve güzelliğini zenginleştirmesi gibi hususlar kolektif hizmetlerinin başlıcalarını teşkil eder.

Türkiye Ormanları
-----------------

2012 yılı verilerine göre Türkiye'deki orman alanı 21.678.134 hektar büyüklüğünde olup, bu oran ülke genelinin %27,6’ sini kapsamaktadır. Ormanlık alanların %99,9' u Devlet mülkiyetindeki ormanlardır. Ormanlarda yaklaşık 150 ağaç türü bulunmaktadır. Ormanlarda yayılış alanı olarak ise en fazla Kızılçam (5.854.673 hektar) yayılış göstermekte, ondan sonra alansal büyüklük sırasına göre Meşe türleri (5.152.562 hektar), Karaçam (4.693.060 hektar), Kayın (1.961.660 hektar), Sarıçam (1.479.648 hektar), Göknar (670.390 hektar), Ardıç (575.315 hektar), Sedir (463.521 hektar), Ladin (334.472 hektar), Kızılağaç (141.119 hektar), Kestane (111.044 hektar), Fıstık çamı (89.028 hektar), Gürgen (19.962 hektar), Ihlamur (11.523 hektar), Dişbudak (9.444 hektar), Kavak (6.547 hektar), Okaliptus (2.528 hektar), diğer türler (101.641 hektar) görülmektedir.

* **Coğrafi Bölgelere Göre Ormanlık Alan Dağılımları (Hektar)** (2005 yılı verilerine göre)

|  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| **Sıra** | **Coğrafi Bölge** | **Normal Orman** | **Bozuk Orman** | **Genel Toplam** | **Genel Orman Alanına Oranı** |  |
| 1 | Karadeniz Bölgesi | 3.066.831,7 | 1.959.128,1 | 5.025.959,8 | %24 |  |
| 2 | Marmara Bölgesi | 2.011.421,3 | 1.018.320,4 | 3.029.741,7 | %14 |  |
| 3 | Ege Bölgesi | 1.830.740,0 | 1.921.461,6 | 3.752.201,6 | %18 |  |
| 4 | Akdeniz Bölgesi | 1.979.362,5 | 2.120.719,4 | 4.100.081,9 | %19 |  |
| 5 | İç Anadolu Bölgesi | 888.815,0 | 1.456.487,0 | 2.345.302,0 | %11 |  |
| 6 | Doğu Anadolu Bölgesi | 513.882,0 | 1.127.949,9 | 1.641.831,9 | %8 |  |
| 7 | Güneydoğu Anadolu Bölgesi | 330.168,0 | 963.459,5 | 1.293.627,5 | %6 |  |
|

* **Orman alanlarının dağılımı 1973, 1999, 2005, 2012**

*(Kaynak : Orman Genel Müdürlüğü verileri)*

| Yıllar | Toplam Alan (hektar) | Normal Orman Alanı (ha) | Bozuk Orman Alanı (ha) |
| --- | --- | --- | --- |
|  1973  | 20,199,296 | 8,856,457 | 11,342,839 |
| 1999 | 20,763,248 | 10,027,568 | 10,735,680 |
| 2005 | 21,188,747 | 10,621,221 | 10,567,526 |
| 2012 | 21,678,134 | 11,558,668 | 10,119,466 |

* **Ağaç servetinin dağılımı 1973, 1999, 2005, 2012**

| Yıllar | Toplam Servet Hacmi m³ | Normal Kapalı Orman Hacmi (m³) | Boşluklu Kapalı Orman Hacmi (m³) |
| --- | --- | --- | --- |
|  1973  | 935,512,150 | 847,033,015 | 88,479,135 |
| 1999 | 1,200,791,637 | 1,113,612,229 | 87,179,408 |
| 2005 | 1,288,124,772 | 1,199,034,187 | 89,090,585 |
| 2012 | 1,494,454,538 | 1,417,482,684 | 76,971,854 |

Ayrıca bakınız
--------------

* Ağaçlandırma

Dış bağlantılar
---------------

* Orman Genel Müdürlüğü 22 Ekim 2020 tarihinde Wayback Machine sitesinde arşivlendi.

Kaynakça
--------

1. ↑  "Geleceğimizin Teminatı Ormanlar". Tübitak. 7 Nisan 2019 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 5 Nisan 2019.
2. ↑  "Endonezya orman açmada Brezilya'yı geçti". *BBC*. 30 Haziran 2014. 12 Kasım 2020 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 5 Nisan 2019.
3. ↑  "Amazonlar'da orman tahribatı yine artışta". *BBC*. 15 Kasım 2013. 5 Mayıs 2021 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 5 Nisan 2019.

| * g
* t
* d
Ormancılık |
| --- |
|  Ormancılık makaleleri dizini **·**  Orman alanına göre ülkeler listesi **·** Orman bakanlıkları listesi **·**  Orman araştırma enstitüleri listesi **·**  Ormancılık üniversiteleri ve kolejleri listesi **·**  Ormancılık dergileri listesi **·**  Ağaç Dikme Günü **·**   |
| Türler | 
* Tarımsal Ormancılık
	+ *dehesa*
* Analog ormancılık
* Bambu ormancılığı
* Doğa ormancılığına yakın
* Topluluk ormancılığı
* Ekoormancılık
* Enerji ormancılığı
* Mikoormancılık
* Orman bahçeciliği
* Fidanlık ormancılığı
* Sosyal ormancılık
* Sürdürülebilir ormancılık
* Kentsel ormancılık

 |
| Ekoloji veyönetim | 
* Fidancılık
* Kontrollü yanma
* Dendroloji
* Ekolojik incelme
* Eşit yaşlı yönetim
* Yangın ekolojisi
* Orman
	+ bilişim
	+ IPM
	+ envanter
	+ yönetim
	+ hukuk
	+ yaşlı büyüme
	+ patoloji
	+ koruma
	+ restorasyon
	+ ikincil
	+ geçiş
* Orman sertifikası
	+ ATFS
	+ CFS
	+ FSC
	+ PEFC
	+ SFI
	+ SmartWood
	+ Woodland Carbon Code
* Ormanlandırma
	+ ağaçlandırma
	+ yeniden ağaçlandırma
* Büyüme ve verim modellemesi
* Hortikültür
	+ GM ağaçları
* i-Tree
	+ kentsel
* Silvikültür
* Sürdürülebilir yönetim
* Ağaç
	+ allometri
	+ yetiştirme
* Ağaç ölçümü
	+ taç
	+ çevresi
	+ yükseklik
	+ hacim

 |
| Çevrekonular | 
* Asit yağmuru
* Karbon tutma
* Temiz kesim
* Ormansızlaşma
* Ekosistem hizmetleri
* Orman geri dönüşü
* Habitat parçalanması
* Yüksek not
* Yetkisiz giriş
	+ Kereste mafyası
* İstilacı türler
	+ yabani
* REDD
* Geçişli yetiştirme
	+ *kitemen*
	+ kes ve yak
	+ eğik çizgi ve karakter
	+ *svedjebruk*
* Kereste geri dönüşümü
* Orman yangını

 |
| Endüstriler | 
* Kopçalama
* Orman çiftçiliği
* Orman bahçeciliği
* Kerestecilik
* Üretme
	+ Ahşap
	+ kontrplak
	+ kağıt hamuru ve kağıt
	+ kereste fabrikası
* Ürünler
	+ biyolojik kömür
	+ biyokütle
	+ mangal kömürü
	+ kereste dışı
	+ Palmiye yağı
	+ Bitkisel ipek
	+ kauçuk
	+ tanbark
* Demiryolu taşımacılığı
* Ağaç çiftliği
	+ Noel ağaçları
* Odun
* Tahta
	+ mühendislik
	+ yakıt
	+ maun
	+ ladin-çam-köknar
	+ tik ağacı
* Ahşap işçiliği

 |
| Meslekler | 
* Ormancı
* Arborist
* Bucker
* Gerdanlık ayarlayıcı
* Ekolog
* Düşme
* İtfaiyeci
	+ el ekibi
	+ hotshot
	+ gözcü
	+ duman atlamacı
* Nehir sürücüsü
* Kamyon şoförü
* Günlük ölçekleyici
* Oduncu
* Ranger
* Reçine tapper
* Kauçuk kılavuz çekme
* Single dokumacı
* Kereste kruvazörü
* Ağaç dikme
* Ahşap işleme mühendisi

 |

| * g
* t
* d
Doğal kaynaklar |
| --- |
| Hava | 

|  |  |
| --- | --- |
| Kirlilik / kalite | 
* Ortam standartları (ABD)
* Dizin
* İç mekan
* Kanun
	+ Temiz Hava Yasası (ABD)
* Ozon tabakasının incelmesi

 |
| Emisyonlar | 
* Hava yatağı
* Ticaret
* Ormansızlaşma (REDD)

 |

 |
| Enerji | 
* Kanun
* Kaynaklar
* Fosil yakıt (gaz, Kömür tepe noktası, Gaz tepe noktası, Petrol tepe noktası)
* Jeotermal
* Hidrogüç
* Hidro
* Nükleer
* Güneş
	+ Güneş ışığı
	+ gölge
* Rüzgar

 |
| Kara | 
* Ekilebilir
	+ en yüksek tarım arazisi
* Bozulma
* Peyzaj
	+ şehir manzarası
	+ deniz manzarası
	+ ses
	+ görüntü alanı
* Hukuk
	+ mülk
* Yönetim
	+ habitat koruma
* Minerals
	+ Değerli taş
	+ Endüstriyel
	+ Maden cevheri
		- Metal
	+ madencilik
		- hukuk
		- kum
	+ zirve
		- Bakır
		- Fosfor
	+ haklar
* Toprak
	+ koruma
	+ verimlilik
	+ sağlık
	+ esnekliği
* Kullan
	+ planlama
	+ rezerv

 |
| Yaşam | 
* Biyoçeşitlilik
* Biyoprospeksiyon
* Biyosfer
* Orman yemi
* Bushmeat
* Balıkçılık
	+ iklim değişikliği
	+ yasa
	+ yönetim
* Ormanlar
	+ genetik kaynaklar
	+ hukuk
	+ yönetim
	+ ahşap olmayan ürünler
* Av hayvanı
	+ hukuk
* Deniz koruma
* Çayır
* Mera
* Bitki
	+ FAO Bitki Anlaşması
	+ gıda
	+ genetik kaynaklar
	+ gen bankasılar
	+ bitkisel ilaçlar
	+ UPOV Sözleşmesi
	+ odun
* Mera
* Tohum bankası
* Vahşi yaşam
	+ koruma
	+ yönetim

 |
| Su | 

|  |  |
| --- | --- |
| Türler | 
* Akifer
	+ depolama ve geri kazanım
* İçme
* Tatlı
* Yer altı suyu
	+ kirlilik
	+ besleme
	+ iyileştirme
* Hidrosfer
* Buz
	+ dağlar
	+ buzul
	+ kutup
* Sulama
	+ *huerta*
* Denizcilik
* Yağmur
	+ hasat
* Yağmursuyu
* Yüzey suyu
* Atık su
	+ Islah edilmiş su
* Havza

 |
| Bakış açıları | 
* Desalinasyon
* Seller
* Kanun
* Liçleme
* Sanitasyon
* Çatışma
* Koruma
* Tepe su
* Kirlilik
* Özelleştirme
* Kalite
* Sağ
* Kaynaklar
	+ yönetimi
	+ politikası

 |

 |
| İlgili | 

|  |
| --- |
| 
* Ortak
	+ Çitleme
	+ küresel
	+ arazi
	+ trajedisi
* Ekonomi
	+ ekolojik
	+ arazi
* Ekosistem hizmetleri
* İşletme
	+ Aşırı kullanma
	+ Dünya Aşım Günü
* Yönetim
	+ uyarlanabilir
* Doğal sermaye
	+ muhasebe
	+ iyi
* Doğal niras
* Doğa koruma alanı
* Sistem ekolojisi
* Kent ekolojisi
* Vahşi doğa

 |
| Kaynak | 
* Ortak havuz
* Çatışma (sürdürme)
* Lanet
* Tükenmesi
* Çıkarma
* Milliyetçilik
* Yenilenebilir / Yenilenemez

 |

 |

| * g
* t
* d
Bitki örtüleri |
| --- |
| 
* Bozkır
* Maki
* Orman
* Savan
* Tundra

 |

|  |  |
| --- | --- |
| Otorite kontrolü Bunu Vikiveri'de düzenleyin | 
* BNE: XX525826
* BNF: cb119314375 (data)
* GND: 4064354-2
* HDS: 007849
* LCCN: sh85050707
* NDL: 00571104
* NKC: ph115123
* NLI: 987007545861405171

 |