Carmina Cantabrigiensia, El Yazması C, folyo 436v, 11. yüzyıl
**Metin eleştirisi**, basılı kitapların metinsel varyant veya el yazmalarının farklı versiyonlarının **tanımlanması**yla ilgilenen bilimdir. Filoloji ve edebiyat eleştirisinin bir alt dalı olarak çalışır. Bu tür metinlerin tarihleri, örneğin kil üzerine basılan en eski çivi yazısı yazısından, bir 21. yüzyıl yazarının eserinin yayınlanmamış birden çok versiyonuna kadar değişebilir.

Tarihsel olarak, ücret karşılığı belgeleri kopyalayan katiplerin çoğu, ne anlama geldiklerini anlamadan harflerin şekillerini taklit eden basit kopyacılardı. Bu, el yazmalarının kopyalanması sırasında olasılıkla kasıtsız yaygın değişikliklerin var olabileceği anlamına gelir. Basılı eserlerin siyasi, dini veya kültürel nedenlerle sansürlenmesi gibi kasıtlı değişiklikler de yapılması olasıydı.

***Metin eleştirmeni***nin amacı, metin ve varyantlarının yaratılış ve tarihsel aktarımının anlaşılmasını sağlamaktır. Bir el yazmasının birkaç versiyonu varsa, ancak orijinali bilinmiyorsa, orijinal metni olabildiğince yakından yeniden oluşturmak için yerleşik metin eleştirisi yöntemleri kullanılabilir. Aynı yöntemler, mevcut metnin sayısı ve kalitesine bağlı olarak, bir belgenin transkripsiyon geçmişinin ara sürümleri veya düzeltmelerini yeniden oluşturmak için kullanılabilir.

Olduğu varsayılan tek orijinal metne urtext ( İncil için), arketip veya imza denir; ancak, her metin grubu için tek bir orijinal metnin bulunması gerekmez. Bu durum farklı yer ve tarihlerde farklı versiyonları görülen sözlü gelenek ürünü hikâyelerde görülür.

Metin eleştirisinde pratiğe yönelik pek çok yaklaşım veya yöntem vardır; özellikle eklektizm, kök bilimi ve kopya metin düzenleme. Kantitatif teknikler, bir dizi gelenek üzerinde etkili görünen evrimsel biyolojiden ( filogenetik ) gelen yöntemlerle tanıklar arasındaki ilişkileri belirlemek için de kullanılır.

Dini ve klasik metin düzenleme gibi bazı alanlarda, "alt eleştiri" ifadesi metin eleştirisine ve "yüksek eleştiri" orijinal metnin yazarlığı, tarihi ve düzenlenme yerini belirleme çabasına atıfta bulunur.

Tarih
-----

Metin eleştirisi, filolojik sanatlardan biri olarak iki bin yılı aşkın bir süredir uygulanmaktadır. İlk metin eleştirmenleri, milat öncesinin son iki yüzyılında antik eserlerin korunmasıyla ilgilenen Helenistik İskenderiye kütüphanecileriydi ve bu Orta Çağ'dan erken modern döneme ve matbaanın icadına kadar devam etti. Desiderius Erasmus gibi Yunan Yeni Ahit'i düzenleyerek *Textus Receptus'u* yaratan birçok Rönesans hümanistinin çalışmalarının önemli bir yönü metin eleştirisiydi. İtalya'da, Petrarch ve Poggio Bracciolini gibi akademisyenler birçok Latin el yazmasını toplayıp düzenlerken, Lorenzo Valla'nın sözde Konstantin'in Bağışı üzerine yaptığı çalışmada, metinsel durumlara gösterilen dikkat eleştirel araştırma ruhunu güçlendirdi.

Mukaddes Kitap ve Yunan trajedilerinden orijinaliyle ilişkisi belirsiz yüzlerce kopya günümüze ulaşmıştır. Metin araştırmacıları hangi kaynakların orijinaline en yakın ve doğru olduğunu yüzyıllardır tartışmışlardır. Yunan oyunları gibi metinlerin muhtemelen tek bir orijinali olmasına rağmen, süreğen bir şekilde yazılan (İnciller gibi) kitaplarının tek bir orijinalinin olmaması ayrı bir tartışma konusuydu. Kuran'a metin eleştirisi uygulanması 1972'de Sana'a elyazmalarının keşfedilmesinden sonra hızla gelişti.

William Shakespeare'in eserleri de metin eleştirisi için verimli bir zemin olmuştur - hem aktarılan metinler önemli miktarda çeşitlilik içerdiğinden, hem de eserlerin daha üstün baskılarını üretme çabası masrafa değer görüldüğü için.

Metin eleştirisinin ilkeleri, orijinal olarak antik dönem ve İncil çalışmaları ve Shakespeare eserlerinin Anglo-Amerikan Kopya-Metinleri için geliştirilmiş ve rafine edilmiş olmasına rağmen, çağdaş metinlerden de birçok yazılı esere uygulanmıştır. Eski Mezopotamya ve Mısır'dan yirminci yüzyıla kadar uzanan metin eleştirisi, yaklaşık beş bin yıllık bir dönemi kapsar.

Temel kavramlar ve hedefler
---------------------------

Paul Maas tarafından açıklanan temel sorun şu şekildedir:

> Biz Antik Yunan ve Romalı yazarların imza [orijinal yazar tarafından el yazısı] el yazmalarına sahip değiliz ve elimizdeki el yazmaları, orijinallerinden bilinmeyen sayıdaki ara nüshalar yoluyla türemiştir. Metin eleştirisinin işi, orijinaline ("constitutio textus") olabildiğince yakın bir metin üretmektir.
> 
> 

Maas "Yazar tarafından gözden geçirilen bir dikte, bir imza taslağına eşdeğer olarak görülmelidir" yorumunu yapıyor. İmzalı el yazmalarının eksikliği, Yunan ve Roma dışındaki birçok kültür için de geçerliydi. Hedef ilk *örneğin* kimliğini belirlemek olur. Bu örnek *arketip* olarak bilinir. "[Arketip] metnini kurmayı başarırsak, *constitutio* (orijinalin yeniden inşası) oldukça ilerlemiş olur."

Eleştirmen'in hedefi, bir "eleştirel baskı" üretmektir. Bu, araştırıcının "orijinal veya ona en yakın" şeklinde belirlediği metindir ve kritik aparat ile birlikte gelir. Kritik aygıt, yazarın çalışmasını üç bölümde sunar: ilk olarak, editörün kullandığı kanıtların bir listesi veya açıklaması (el yazmalarının adları veya sigla adı verilen kısaltmalar); ikincisi, editörün bu kanıta ilişkin analizi (bazen basit bir olasılık değerlendirmesi); ve üçüncüsü, metnin reddedilen varyantlarının bir kaydı (genellikle tercih sırasına göre).

İşlem
-----

 (2 Korintliler 11:33–12:9) Papirüs 46'dan bir folyo
Matbaanın yaygınlaşması öncesinde literatür elle kopyalanıyor ve bu birçok varyasyona yol açıyordu. Matbaa çağı, katiplik mesleğini fiilen gereksiz hale getirdi. Basılı eserler manuel aktarıma göre varyasyonlara daha dirençli olmakla birlikte, yine de tam bağışık değildir. Bir dizgici veya bir matbaa, bir eseri imzadan farklı bir şekilde okuyabilir veya dizebilir. Her katip veya matbaacı farklı hatalar yaptığından, kayıp orijinalin yeniden oluşturulmasına genellikle birçok kaynaktan alınan bir dizi okuma yardımcı olur. Birden fazla kaynaktan alınan düzenlenmiş bir metnin ***eklektik*** olduğu söylenir. Bu yaklaşımın aksine, bazı metin eleştirmenleri, birden fazla kaynaktan gelen okumaları birleştirmeyi değil, hayatta kalan en iyi tek metni belirlemeyi tercih ediyor.

Belgeleri karşılaştırırken gözlemlenen farklılıklara ***varyant okumalar*** veya basitçe ***varyant*** veya ***okumalar*** denir. Hangi varyantın yazarın orijinal çalışmasını temsil ettiği her zaman açık olmayabilir. Varyantların orijinal metne kazara (tekrarlama veya ihmal) veya kasıtlı olarak (uyumlaştırma veya sansür) nasıl girmiş olması olasıdır. Metin eleştirmeninin görevi, varyantları sıralayarak **eleştirel bir metin** veya baskı oluşturmaktır. Eleştirel metin, aynı zamanda farklı okumaları da belgelemelidir, böylece mevcut tanıkların yeniden oluşturulmuş orijinalle olan ilişkisi, eleştirel baskının okuyucusu için açık hale gelir. Eleştirel metni oluştururken, metin eleştirmeni hem "dış" kanıtları (her tanığın yaşı, menşei ve mensubiyeti) hem de "dahili" veya "fiziksel" hususları (yazarın ve katiplerin veya matbaacıların muhtemelen sahip oldukları şeyler) dikkate alır.

Bir metnin bilinen tüm varyantlarının harmanlanması variorum olarak adlandırılır; burada tüm varyasyon ve düzeltmeler, okuyucunun bir metnin yayına hazırlanmasında kararların nasıl alındığını takip edebilmesi için yan yana konur.İncil ve William Shakespeare'in eserleri bu tarz çeşitli baskıların konusu olmuş, ancak aynı teknikler daha az sıklıkla Walt Whitman'ın *Leaves of Grass* ve Edward Fitzgerald nesir yazılarına da uygulanmıştır.

Kanıtların toplanması birkaç metodoloji ile yapılır. El yazmasının kendisi, yayınlanmış fotoğraf veya faks baskıları incelenebilir. Bu yöntem el yazısının yorumlanması, eksik harfler ve hatta boşlukların yeniden oluşturulması gibi paleografik analizi içerir. Daha tipik olarak, bu paleografik çalışmayı zaten yapmış olan el yazmalarının baskılarına başvurulur.

Eklektizm
---------

Eklektizm, belirli bir orijinal için çok çeşitli tanıklara danışma pratiğini ifade eder. Uygulama, ne kadar bağımsız aktarım geçmişleri varsa, aynı hataları yeniden üretme olasılıklarının o kadar düşük olacağı ilkesine dayanmaktadır. Eklektizm, tanıklar arasındaki zıtlıkların kanıtlarına dayanarak orijinal metinle ilgili çıkarımlar yapılmasına izin verir.

Eklektik okumalarda Örneğin, bir Shakespeare oyununun ikinci baskısı, iki baskı arasında geçtiği bilinen bir olayı ima eden bir ekleme içerebilir. Sonraki tüm el yazmaları eklemeyi içermiş olsa da, metin eleştirmenleri orijinali ekleme olmadan yeniden oluşturabilir.

Sürecin sonucu, birçok tanığın okumalarından oluşan bir metindir. Tamamen eklektik bir yaklaşımda, teorik olarak tek bir tanık tercih edilmez. Bunun yerine eleştirmen, hem dış hem de iç kanıtlara dayanarak bireysel tanıklar hakkında görüşler oluşturur.

19. yüzyılın ortalarından beri, tek bir el yazmasına yönelik *apriori* önyargının olmadığı eklektizm, Yeni Ahit'in Yunanca metnini düzenlemede baskın yöntem olmuştur (şu anda Birleşik İncil Derneği, 5. baskı ve Nestle- Åland, 28. baskı). İskenderiye metin türündendir ve eleştirel metin İskenderiye düzenine sahiptir.

### Dış kanıt

Dış kanıt, her tanığın tarihinin, kaynağının ve bilinen diğer tanıklarla ilişkisinin kanıtıdır. Hatalar birikme eğiliminde olduğundan, en eski el yazmalarında daha az hata olmalıdır. Tanıkların çoğunluğu tarafından desteklenen okumalar da bunların kazaları veya bireysel önyargıları yansıtma olasılığı düşük olması nedeniyle tercih sebebidir. Aynı nedenlerle coğrafi olarak en çeşitli tanıklar tercih edilir.

Bazı el yazmaları kenar boşluklarına alternatif okumalar ekleyerek, mevcut kopyanın üretilmesinde birden fazla kaynak kullanıldığına dair kanı oluşturur. Diğer faktörler eşit olmak üzere, bunlar *en iyi* tanıklardır. Temel kriterler çatıştığında eleştirmen orijinal metni belirlemek için bu kriterleri dengelemeye çalışacaktır.

Diğer incelikli değerlendirmeler arasında örneğin, bir katibin bilinen bir uygulaması veya belirli bir dönemden ayrılan okumalar daha güvenilir kabul edilebilir, çünkü bir katibin kendi inisiyatifiyle olağan uygulamadan ayrılması pek olası değildir.

### Dahili kanıt

Dahili kanıt, belgenin fiziksel özelliklerinden bağımsız olarak metnin kendisinden gelen kanıtlardır.

Latince adlarla; *lectio brevior* (kısa okuma) ve *lectio difficilior* (zor okuma)dır. Katiplerin, açıklama veya alışkanlıktan dolayı, kelimeleri çıkarmaktan daha sık ekleme eğiliminde oldukları gözlenir. *Lectio difficilior potior*, metindeki bariz tutarsızlıkları çözerek uyumlaştırma eğilimini tanımlar. Bu ilke daha zor (uyumsuz) okumanın orijinal olma olasılığının daha yüksek alınmasına yol açar. Bu tür durumlar, tam olarak anlamadıkları metinleri basitleştiren ve yumuşatan katiplerin çalışmalarında görülür.

Diğer bir eğilim "benzer sonlar" anlamına gelen homoioteleutondur. İki kelime/cümle/satır benzer harf dizisiyle bittiğinde ilkini kopyalamayı bitiren katip, araya giren tüm kelimeleri çıkararak ikinciye atlar. *Homoioarche,* iki satırın *başlangıcı* benzer olduğunda göz atlama anlamına gelir.

Eleştirmen yazarın diğer yazılarını da inceleyerek hangi kelimelerin ve gramer yapılarının onun tarzına uyduğuna karar verebilir. Dahili kanıtların değerlendirilmesi eleştirmene, münferit el yazmalarının güvenilirliğini değerlendirmede yardımcı olan bilgiler sağlar.

Metin eleştirmeni, ilgili tüm faktörleri göz önünde bulundurarak diğer okumaların nasıl ortaya çıktığını en iyi açıklayan okumayı arar.

Dini belgelere uygulama
-----------------------

### Kuran

 Sana'a Kur'an el yazmaları. Andrew Rippin, Sana'a el yazmasının keşfinin önemli olduğunu ve farklı okumalarının, erken Kuran metninin daha önce iddia edilenden daha az kararlı olduğunu gösterdiğini belirtti.
Kuran'ın metinsel eleştirisi, başlangıç aşamasında bir çalışma alanıdır, çünkü Müslümanlar tarihsel olarak Kuran'a daha yüksek eleştirinin uygulanmasını onaylamazlar. Bazı ülkelerde metin eleştirisi irtidat olarak görülebilir.

Müslümanlar orijinal metni, MS 610'dan 632'deki ölümüne kadar Muhammed'e vahyedilen son vahiy olarak kabul ederler. İslami gelenekte Kuran, Muhammed'in arkadaşları tarafından ezberlenir ve yazılırdı.

Bir Kur'anın noktada sözlü olarak aktarıldığına inanılıyor. Anlamı etkileyen farklılıklar dikkat çekti ve Osman Kuran'ı bu farklılıklardan kurtarmak için MS 650 civarında bir standardizasyon süreci başlattı. Osman'ın standardizasyonu metinsel değişkenleri ortadan kaldırmadı.

1970'lerde, Sana'a Ulu Camii'nde 14.000 Kuran parçası bulundu. Yaklaşık 12.000 parça Kurana ait, diğer 2.000 parça muhtelif. Kuran'ın şimdiye kadar bilinen en eski nüshasıdır: yedinci ila sekizinci yüzyılın sonlarına aittir.

Alman bilim adamı Gerd R. Puin, yıllardır bu parçaları araştırdı. Araştırma ekibi, sekizinci yüzyılın başlarına tarihlendirdiği el yazmalarının 35.000 mikrofilm fotoğrafını çekti. Puin alışılmadık dize sıralamalarına, küçük metinsel varyasyonlara ve nadir imla tarzlarına dikkat çekti. Ayrıca bazı parşömenlerin yeniden kullanılmış olan parşömenler olduğunu öne sürdü. Puin, bunun sabit bir metnin aksine **gelişen bir metni** ima ettiğine inanıyordu.

1999 *Atlantic Monthly'deki* bir makalede Gerd Puin'in şu sözleri aktarılıyor:

> Benim fikrim, Kuran'ın, Muhammed zamanında bile tamamı anlaşılmamış bir tür metin kokteyli olduğudur. Hatta birçoğu İslam'ın kendisinden yüz yaş daha yaşlı bile olabilir. İslami gelenekler içinde bile, önemli bir Hristiyan alt tabakası da dahil olmak üzere, çok sayıda çelişkili bilgi vardır; İstenirse onlardan bütün bir İslam karşı-tarihi türetilebilir.  
> 
> Kuran kendisinin "apaçık" olduğunu iddia eder, ancak ona bakarsanız, her beş cümleden birinin bir anlam ifade etmediğini fark edeceksiniz. Pek çok Müslüman -ve Oryantalist- size aksini söyleyecektir elbette, ama gerçek şu ki Kuran metninin beşte biri anlaşılmazdır. Çeviriyle ilgili geleneksel kaygıya neden olan da budur. Kuran anlaşılır değilse -Arapça olarak bile anlaşılamıyorsa- tercüme edilemez. İnsanlar bundan korkar. Ve Kuran defalarca açık olduğunu iddia ettiği halde -Arapça konuşanların bile size söyleyeceği gibi- açık bir şekilde olmadığı için bir çelişki vardır. Başka bir şeyler dönüyor olmalı.
> 
> 

Kanadalı İslam alimi Andrew Rippin de benzer şeyler söyler:

> Yemen elyazmalarının etkisi hâlâ hissedilmektedir. Değişken okumaları ve ayet sıraları hepsi çok önemlidir. Bunda herkes hemfikir. Bu el yazmaları, Kuran metninin erken tarihinin birçok kişinin düşündüğünden çok daha açık bir soru olduğunu söylüyor: Metin daha az kararlıydı ve bu nedenle her zaman iddia edilenden daha az otoriteye sahipti.
> 
> 

Bu sebeplerden dolayı, özellike Revizyonist İslam araştırmaları ekolü ile bağlantılı alimler Kuran'ın derlenmesine ilişkin geleneksel açıklamanın bir kenara bırakılmasını ve Kuran'a yeni bir bakış açısına ihtiyaç duyulduğunu öne sürdüler.

Puin şunları söyledi:

> Pek çok Müslüman, Kuran'ın iki kapağı arasındaki her şeyin yalnızca Allah'ın değiştirilmemiş sözü olduğu inancına sahiptir. İncil'in bir tarihi olduğunu ve gökten inmediğini gösteren metinsel çalışmalardan alıntı yapmayı seviyorlar, ancak şimdiye kadar Kuran bu tartışmanın dışında kaldı. Bu duvarı aşmanın tek yolu Kuran'ın da bir tarihi olduğunu ispatlamaktan geçiyor. Sana'a parçaları bunu yapmamıza yardımcı olacak.
> 
> 

2015 yılında, Kuran ayetlerinden 62'sini içeren ve yaklaşık MS 568 ile 645 arasına tarihlenen, bilinen en eski Kuran parçalarından bazıları Birmingham Üniversitesi'nde tespit edildi. Profesör David Thomas şu yorumu yaptı:

> Bu kısımlar, bugün okunan Kuran'ın şekline çok yakındır, bu da metnin çok az değişikliğe uğradığı veya hiç değişmediği ve inanıldığı vahiy dönemine çok yakın bir tarihe tarihlenebileceği görüşünü destekler niteliktedir.
> 
> 

(Muhammed öncesini veren radyokarbon testleri için) David Thomas, radyokarbon testinin, Kuran'ın yazıldığı değil, parşömenin elde edildiği hayvanın ölüm tarihini bulduğuna dikkat çekti. Boş parşömen genellikle üretildikten sonra yıllarca saklandıktan sonra kullanılmış olabilirdi.

Osman metin türünün tüm erken dönem el yazmalarında ortak olan kendine özgü imla üzerine bir çalışma yayınlayan Marijn van Putten, Birmingham fragmanında bulunan kendine has bir dizi (Mingana 1572a + Arabe 328c) nedeniyle şu ifadeyi kullanıyor; "açıkça Osman metin türünün soyundan geliyor" ve erken radyokarbon tarihlemesine rağmen Osman öncesi bir kopya olması "imkansız".

Ayrıca bakınız
--------------

### Genel

* Yetki (metin eleştirisi)
* Yakın okuma
* Diplomatik
* Hermenötik
* Kaozheng (Çince metin eleştirisi)
* el yazmaları listesi
* Paleografi
* Kaynak eleştirisi

notlar
------

Kaynakça
--------

1. ↑  Ehrman 2005, p. 46.
2. ↑  Vincent. *A History of the Textual Criticism of the New Testament*   
"... that process which it sought to determine the original text of a document or a collection of documents, and to exhibit, freed from all the errors, corruptions, and variations which may have been accumulated in the course of its transcription by successive copying."
3. ↑  TY - JOUR

AU - Howe, Christopher

AU - Connolly, Ruth

AU - Windram, Heather

PY - 2012/12/01

SP - 51

EP - 67

T1 - Responding to Criticisms of Phylogenetic Methods in Stemmatology

VL - 52

DO - 10.2307/41349051

JO - Sel Studies in English Literature 1500-1900

ER -
4. ↑  *Cours de linguistique générale*. Lozan: Charles Bally in Payot C. 1916. ss. 1-3. ISBN 9782228500647.  Yazar `|ad1=` eksik `|soyadı1=` (yardım)
5. 1 2  Tanselle, (1989) *A Rationale of Textual Criticism*.
6. ↑  Jarvis 1995, pp. 1–17
7. ↑  Montgomery 1997
8. ↑  Maas P. 1958. *Textual criticism*. Oxford. p1
9. ↑  Maas 1958, p2–3.
10. ↑  "The *apparatus criticus* is placed underneath the text simply on account of bookprinting conditions and in particular of the format of modern books. The practice in ancient and medieval manuscripts of using the outer margin for this purpose makes for far greater clarity." Maas 1958, pp. 22–3.
11. ↑  Gaskell, 1978.
12. ↑  Greetham 1999, p. 40.  
"Tanselle thus combines an Aristotelian *praktike*, a rigorous account of the phenomenology of text, with a deep Platonic suspicion of this phenomenology, and of the concrete world of experience (see my 'Materiality' for further discussion). For him—and, I would contend, for the idealist, or 'eclectic' editing with which he and Greg-Bowers are often identified, whereby an idealist 'text that never was' is constructed out of the corrupt states of extant documents—ontology is only immanent, never assuredly present in historical, particularized text, for it can be achieved only at the unattainable level of nous rather than phenomenon. Thus, even the high aims of eclectic (or, as it is sometimes known, 'critical') editing can be called into question, because of the unsure phenomenological status of the documentary and historical."
13. ↑  McGann 1992, p. xviiii
14. ↑  Bradley 1990
15. ↑  Bentham, Gosse 1902
16. ↑  Comfort, Comfort 2005, p. 383
17. ↑  Aland, B. 1994, p. 138
18. 1 2  Hartin, Petzer, Mannig 2001, pp. 47–53
19. ↑  Aland K. Aland, B. 1987, p. 276
20. ↑  "Manuscript Studies: Textual analysis (Scribal error)". *www.ualberta.ca*. 4 Nisan 2016 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 2 Mayıs 2018.
21. 1 2 3 4 5 6  "What Is the Koran?". *The Atlantic* (İngilizce). January 1999. 22 Kasım 2019 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 10 Nisan 2019.  Birden fazla yazar-name-list parameters kullanıldı (yardım); Yazar `|ad1=` eksik `|soyadı1=` (yardım)
22. ↑  Christian-Muslim relations: yesterday, today, tomorrow Munawar Ahmad Anees, Ziauddin Sardar, Syed Z. Abedin – 1991 For instance, a Christian critic engaging in textual criticism of the Quran from a biblical perspective will surely miss the essence of the quranic message. Just one example would clarify this point.
23. ↑  Studies on Islam Merlin L. Swartz – 1981 One will find a more complete bibliographical review of the recent studies of the textual criticism of the Quran in the valuable article by Jeffery, "The Present Status of Qur'anic Studies," Report on Current Research on the Middle East
24. ↑  Religions of the world Lewis M. Hopfe – 1979 "Some Muslims have suggested and practiced textual criticism of the Quran in a manner similar to that practiced by Christians and Jews on their bibles. No one has yet suggested the higher criticism of the Quran."
25. ↑  Egypt's culture wars: politics and practice – Page 278 Samia Mehrez – 2008 Middle East report: Issues 218–222; Issues 224–225 Middle East Research & Information Project, JSTOR (Organization) – 2001 Shahine filed to divorce Abu Zayd from his wife, on the grounds that Abu Zayd's textual criticism of the Quran made him an apostate, and hence unfit to marry a Muslim. Abu Zayd and his wife eventually relocated to the Netherlands
26. ↑  Sadeghi (23 Temmuz 2015). "The origins of the Koran". *BBC News*. 28 Nisan 2023 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 28 Nisan 2023.
27. ↑  Coughlan, Sean (22 Temmuz 2015). "'En eski' Kuran parçaları Birmingham Üniversitesi'nde bulundu". *BBC Haberleri*. 12 Nisan 2019 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 10 Nisan 2019.
28. ↑  van Putten (2019). "The 'Grace of God' as evidence for a written Uthmanic archetype: the importance of shared orthographic idiosyncrasies". *Bulletin of the School of Oriental and African Studies*. **82** (2): 271-288. doi:10.1017/S0041977X19000338.
29. ↑  "Apparently some are still under the impression that the Birmingham Fragment (Mingana 1572a + Arabe 328c) is pre-Uthmanic copy of the Quran". *Twitter.com*. Twitter. 24 Ocak 2020. 24 Ocak 2020 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 24 Ağustos 2021.  Yazar `|ad1=` eksik `|soyadı1=` (yardım)