Göktürk yazısını taşıyan en eski belge Kızıl şehrinde bulunmaktadır.
**Orhun,** **Göktürk** ya da **Köktürk alfabesi**, Göktürkler ve diğer erken dönem Türk kağanlıkları tarafından kullanılmış, Türk dillerinin yazılması için kullanılmış ilk yazı sistemlerinden biridir. Alfabe, 4'ü ünlü olmak üzere 38 damga (harf) içermektedir.

7. yüzyıldan 10. yüzyıla değin kullanılmış yazı sisteminin kökenleri genellikle Arami asıllı Pehlevi ve Soğut alfabelerine ya da tamgalara dayandırılmaktadır dense de aslına bakıldığı zaman, devrin Türkleri tarafından kullanılan tamgalar bütünü olduğu görünmektedir. Av hayvanları ve günlük kullanılan silahlar da dahil olmak üzere birçok etken bu durumda söz konusudur. Hükümdar hanedanı olan Aşina boyuna ait tamganın ve yine silah olarak kullanılan ok ve yay figürünün örnekleri yazım şekillerinde kendini gösterir. Orhun alfabesi, Yenisey Yazıtları'nda 100'ün üzerinde olan damga (harf) sayısı, Orhun Yazıtları'nda 38 damgaya düşmüştür. Damgaların temsil ettikleri sesleri: ab ‘av’, eb ‘ev’, ay, er, at, it (köpek), ok, ök (keçi), gibi Türkçede anlamları bulunmaktadır, bu damgaların kaya resimlerinden zamanla harflere dönüştüğü düşünülmektedir.

Orhun alfabesi, Eski İskandinav yazıtlarında kullanılmış Runik yazının karakterlerine benzediği için geçmişte Avrupa literatüründe, *Sibirya Run harfleri*, *Yenisey Run harfleri*, *Runik alfabe* ve *Türk Run Yazısı* olarak da adlandırılmıştır. Göktürklere ait Orhun Yazıtları'nda kullanılmasından ötürü bu adla anılmaktadır. Macarlar tarafından kullanılmış Rovaş alfabesinin Orhun alfabesi baz alınarak oluşturulduğu düşünülmektedir.

Tarih
-----

Bilge Kağan Balbalı'nın Ankara'da bir kopyası.
### İlk buluntular ve çözülmesi

Orhun alfabesinden günümüze kalan en büyük kalıntılar olan Göktürkler döneminde dikilen yazıtların çözülüp değerlendirilmeleri ancak 19. yüzyıl sonunda gerçekleşebilmiştir. Bu yazıtlardan ilk bulunanları Yenisey Nehri boyundakilerdir. 1889'da ise Orhun Yazıtları denilen iki büyük yazıt daha ortaya çıkarılmıştır. Bunların öteki yazıtlardan farklı olarak arka yüzlerinde Çince metinler bulunuyordu. Bu yazıtlar 1893'te Danimarkalı Türkolog Vilhelm Thomsen tarafından çözülmüş ve böylece, bu yazıtların Kültigin ve Bilge Kağan tarafından diktirilmiş oldukları, bu yazının Göktürklere özgü bir alfabe olduğu ve bu dilin de Eski Türkçenin bir lehçesi olduğunu ortaya çıkarılmıştır. Günümüzde, gün geçtikçe Asya’da bu yazı sistemiyle yazılmış yeni Türk yazıtları ortaya çıkarılmakta ise de en tanınmış Türk yazıtları hala Orhun Vadisinde, Yenisey ve Yedisu bölgesindekilerdir.

### Tarihî kullanımı

En eski Eski Türk alfabesi örneği, Orhun mezar külliyesindeki anıtların dikilişinden iki yüzyıl önce Yenisey'deki anıtlarda görülür ve Huing-nular,[*kaynak belirtilmeli*] Göktürkler, Uygurlar, Kırgızlar tarafından doğduğu topraklarda kullanılan Orhun yazısı, kimi Türk boylarınca Avrupa'ya da taşınmıştır. 16. yüzyıla kadar Macaristan'da Sekeller arasında kullanıldığı bilinmektedir.

### Kökeni hakkında tartışmalar

Teyma yazıtı Aramice bir yazıttır. Arabistan yarımadasında Teyma'da bulunmuş olan bu yazıttaki harfler Eski Türk yazısına benzemektedir
Göktürk alfabesinin Arami alfabesi kökenli Pehlevi veya Soğut alfabesinden türediği de öne sürülmüştür. Aynı dönemde yazılmış Zhou Kitabı gibi Çin kaynakları, Türklerin 7. yüzyılda Soğdlarınkine benzer bir yazı dili kullanmış olduğunu kaydetmiştir. Buna karşılık Sui Kitabı ve Kuzey Hanedanlarının Tarihi adlı çağdaş kaynaklar Türklerin bu dönemde yazılı bir dili olmadığını yazmıştır. Tarihçi ve Türkolog István Vásáry'ye göre, Orhun alfabesi Göktürklerin ilk kağanları tarafından Soğut alfabesi baz alınarak oluşturulmuştur.

Kazım Mirşan başta olmak üzere bir grup araştırmacı Orhun alfabesindeki birçok harfin, diğer bütün alfabelerde olduğu gibi o ulusun sık kullandığı resimlerden türetildiğini, örneğin Orhun alfabesindeki  → "y" harfi Türklerin hayatında önemli bir yer arz eden "yay" sözcüğünden geldiğini,  → "oq" veya "ok" harfinin de bilinen "ok" sözcüğünden türetildiğini,  → "ök" harfinin de eski Türkçede kullanılan "ök (keçi)" sözcüğünden geldiğini öne sürmüştür.[*kaynak belirtilmeli*]

Yapı
----

Orhun alfabesi ve bu alfabeyle yazılmış metinler Marcel Erdal, Wolfgang Scharlipp, Talat Tekin gibi araştırmacılar tarafından ayrıntılı olarak çalışılmıştır.

Orhun alfabesinde 38 harf vardır (Orhun harflerinin prototipi olarak görülen Yenisey yazı sisteminde 150'den fazla işaret vardır. Bu işaretlerin elenerek Orhun alfabesi'nde 38'e indirildiği görülüyor).

Bu harflerin dört tanesi ünlü, geriye kalan 34 tanesi ünsüz işaretleridir. Doğal olarak Türkçede bu kadar sessiz harf bulunmaz. Bu durumun nedeni Orhun alfabesi'nde birçok sessiz harfin iki işaret ile gösterilmesidir. Somutlaştırılırsa, yanındaki seslinin kalın ya da ince oluşuna göre, "b, d, g, ğ, l, n, r, s, t, y" seslerini veren ikişer adet harf mevcuttur. Yani "**b**ilge" sözünü yazarken kullanılan "b" ile "**b**ars" sözünü yazarken kullanılan "b" birbirinden farklıdır. Ayrıca "ık, ok, nç, yn" gibi çift ses, çift ünsüz işaretleri de mevcuttur.

Sessiz harfler açısından kalabalık olan Orhun alfabesi, Türkçenin sekiz sesli harfine karşılık dört harfe sahiptir. "a, e", "ı, i", "o, u", "ü, ö" sesleri ayrılmadan yazılır ve ünlü uyumlarına göre gerektiği biçimde okunur.

Orhun Yazıtları ile devrin öteki yazıtları arasında, hatta Orhun'daki yazıtlar arasında kullanılan harflerin biçimleri bakımından (özellikle Tonyukuk Anıtı'nda kullanılan yazıda) kimi farklılıklar vardır. Yine Tonyukuk Yazıtı'nda ötekilerde olmayan "baş" logogramı ile s, ş seslerini ünleyen kare biçiminde bir harf daha vardır. Bu harfler Göktürk alfabesinde olduğu gibi Türkiye Türkçesinde de çok kullanılır.

### Yazma şekli

Orhun harfleri kullanılarak yazılan metinde (günümüzde kullanılan Latin harfleriyle yazımda olduğu gibi) harfler bitişmez, ayrı yazılır.[*kaynak belirtilmeli*]

Azerbaycan manatı üzerinde Orhun yazılarıSözcükler, aralarına üst üste iki nokta koyulmak suretiyle birbirinden ayrı yazılır. Bunun dışında herhangi bir noktalama işareti yoktur. Yazı genellikle (Arap ve Fars alfabesindeki gibi) sağdan sola yazılır. Soldan sağa yazıldığı durumlarda harfler de ters dönük olarak yazılır.

Orhun yazısında seslilerin çoğu kez yazılmadığı görülür. Sesliler ilk hecede yazılır, sonrasında gelen sesliler de aynıysa diğerleri yazılmaz. Son harf sesliyle bitiyorsa o sesli de yazılır. Orhun yazısının sessiz harf yazımı da sağlamdır. Harf fazlalığına karşın önemli bir karışıklık ve karıştırma durumu görülmez. Ancak kalın ve ince sessizlerin, kimi yerlerde birbirinin yerine kullanıldığı da görülür. Ayrıca "s" harfi birçok kez "ş" için de kullanılmış ve ayrıca birbirine benzediği için (tabii ki Orhun alfabesinde) bir iki sözde de "l" yerine "ş" ve "kalın s" yazılmıştır.[*kaynak belirtilmeli*]

Yazma kuralları Türkolog Mehmet Kömen tarafından da kitaplaştırılmıştır.

### Tamgalar

Vilhelm Thomsen - Thomsen, Vilhelm. Inscriptions de l’Orkhon déchiffrées, Suomalais-ugrilainen seura, Helsinki Toimituksia, no. 5 Helsingfors: La société de literature Finnoise (1893)Vilhelm Thomsen'ın Yayınladığı İlk Çözüm Tablosu (1893)

| Sesli Harfler (Vokaller) |
| --- |
| Orhun Tamgaları | Yenisey
Varyantı | Latin Harfli
Transliterasyon | IPA
Transkripsiyon |
| Görsel | Gösterge |
|  | 𐰀 | 𐰁 𐰂 | a, ä, e | /ɑ/, /æ/, /e/ |
|  | 𐰃 | 𐰄 | ı, i | /ɯ/, /i/, /j/ |
|  | 𐰅 | 𐰅 | e | /e/ |
|  | 𐰆 | 𐰆 | o, u | /o/, /u/, /w/ |
|  | 𐰇 | 𐰈 | ö, ü | /ø/, /y/, /w/ |

| Sessiz Harfler (Konsonantlar) |
| --- |
| Kullanım | Orhun
Tamgaları | Yenisey
Varyantı | Latin harf çevirisi (transliterasyon) ve IPA çevriyazısı (transkripsiyon) |
| Kalın | İnce | Kalın | İnce |
| Ünlü Uyumu | (¹) — Kalın,(²) — İnceünlüler ile |  |  | 𐰊 | 𐰌 | B¹ (ab) | /b/ | B² (eb) | /b/ |
|  |  | 𐰒 |  | D¹ (ad) | /d/ | D² (ed) | /d/ |
|  |  | 𐰎 | 𐰐 | G¹ (ag) | /g/ | G² (eg) | /g/ |
|  |  | 𐰟 |  | L¹ (al) | /l/ | L² (el) | /l/ |
|  |  |  | 𐰥 | N¹ (an) | /n/ | N² (en) | /n/ |
|  |  | 𐰻 |  | R¹ (ar) | /r/ | R² (er) | /r/ |
|  |  |  |  | S¹ (as) | /s/ | S² (es) | /s/ |
|  |  | 𐱄 | 𐱆 | T¹ (at) | /t/ | T² (et) | /t/ |
|  |  | 𐰗 | 𐰙 | Y¹ (ay) | /j/ | Y² (ey) | /j/ |
| Sadece (¹) — /q/Sadece (²) — /k/ |  |  | 𐰵 | 𐰛 | K (ak) | /q/ | K (ek) | /k/ |
| Tüm ünlüler ile |  | 𐰳 | -Ç | /ʧ/ |
|  |  | -M | /m/ |
|  |  | -P | /p/ |
|  | 𐱀 𐱂 | -Ş | /ʃ/ |
|  | 𐰕 | -Z | /z/ |
|  | 𐰮 𐰬 | -NG (eñ) | /ŋ/ |
| Birleşik Sesler | + Ünlü |  |  | İÇ, Çİ, Ç | /iʧ/, /ʧi/, /ʧ/ |
|  | 𐰷 | IK, KI, K | /ɯq/, /qɯ/, /q/ |
|  |  | 𐰹 | 𐰝 | OK, KO, UK, KU, K | /oq/, /qo/, /uq/, /qu/, /q/ | ÖK, KÖ, ÜK, KÜ, K | /øk/, /kø/, /yk/, /ky/, /k/ |
| + Ünsüz |  | 𐰩 | -NÇ | /nʧ/ |
|  | 𐰫 | -NY | /ɲ/ |
|  |  | -LT | /lt/, /ld/ |
|  | 𐰧 | -NT | /nt/, /nd/ |
| 𐰿 |  | -AŞ | /aʃ/ |
| 𐱇 |  | -OT, -UT | /ot/, /ut/ |
| 𐱈 |  | -BAŞ | /baʃ/ |
| Sözcük ayırma imi |  |  | yok |

### Örnekler

Orhun Yazıtlarında yazılışına göre *Tengri* sözcüğü

 — yazıt
**T²NGR²I** — harf çevirisi
**/teŋri/** — ses değerlerinin IPA abecesiyle çevriyazısı
**teñri** — Türk Latin

### Bazı ideografik yorumlar

*ev* sözü:  harfi ince ünlülerle kullanılır ve sözcük içinde /*be*/ veya /*eb*/ diye okunur. Şekli bir çadırı andırmaktadır. Tek başına /*eb*/ diye okunur ve *ev* anlamına gelir. Nitekim *ev* sözü zaten /*b*/ sesinin sonradan /*v*/ sesine dönüşmesiyle *eb* > *ev* şekline dönüşmüştür.[*kaynak belirtilmeli*]

*ok* sözü:  harfi söz içinde /*ok*/, /*ko*/, /*uk*/, /*ku*/ gibi okunuşlara sahiptir. Açıkça şekli aşağı doğru bir *ok*tur, zâten tek başına okunduğunda /*ok*/ sesini verir.

*ay* ve *yay* sözcükleri:  harfi söz içinde /*ay*/ veya /*ya*/ diye okunur, kalın ünlülerle kullanılır. Şekli yarım *ay*a benzetilebilir. Ayrıca /*ya*/ diye okunduğunda *yay* anlamına gelir, kaldı ki şekli aynı haklılıkla *yay*a benzetilebilir. Nitekim, *ya* > *yağ* > *yay* dönüşümü olduğu düşünülmektedir.

*at*, *dağ* sözcükleri ve atmak eylemi:  harfi söz içinde /*at*/ veya /*ta*/ diye okunur, kalın ünlülerle kullanılır. Şekli *yükseklik*, *uzaklık* kavramlarını çağrıştırabilir. Tek başına *dağ* ya da *at* anlamına gelir. *ta* > *tağ* > *dağ* dönüşümüne uğradığı açıktır. Kaldı ki Anadolu'da hâlâ *uzaklık*, *büyüklük* ya da *abartı* belirtmek için *taa* deyişi yaygındır. Bunun yanında farklı zamanlarda şekli değişmiştir. Genelde bu şekillerin *bir atın üstüne binmiş adam* çağrışımı yaptığı da düşünülmektedir. Gökbey Uluç'a göre ise "atmak" eyleminden türemiştir ve "ok"la "yay" dan oluşan damgalar, atılmayı simgeler.

*en* pekiştirme sıfatı:  harfi /*eng*/ diye okunur. Şekli, *tek kolunu açılı olarak kaldırmış bir kişi* olarak düşünüldüğünde *büyük bir şeyi gösteren kişi* çağrışımı yapmaktadır. Zaten bugün de buna benzer olarak *pekiştirme* anlamı taşır ("en büyük", "en yüksek", vb.).[*kaynak belirtilmeli*]

Bugünkü uygulama ve sayısal ortam
---------------------------------

Ana madde: Eski Türk dili (Unicode kalıbı)
ISO'nun eski/yeni tüm "yazı sistemleri adlarının kodları" için önerdiği ISO 15924 standardında, *Old Turkic - Orkhon Runic* adı ve *Old\_Turkic* *alias*ıyla yer alıyor; kodu *Orkh* ve numarası da *175*.

Unicode'un şu an geçerli son sürümü 6.0 içinde, Orhun ve Yenisey yazıtlarında kullanılmış harfler tek bir tabloda 15 Kasım 2015 tarihinde Wayback Machine sitesinde arşivlendi. birleştirilerek "Old Turkic" olarak adlandırılmış ve bu karakter tablosuna 10C00-10C4F aralığındaki blok ayrılmış durumdadır.

Eski Türk dilinin Unicode bloğu U + 10C00-U + 10C4F olmaktadır. Bu sürüm 5.2 sürümü ile, 2009 yılı Ekim ayında Unicode standartlarına eklendi. Bireysel karakterlerin ayrı bir "Orhun" ve "Yenisey" türevlerini içermektedir.

|  |
| --- |
| **Eski Türk dili**Resmi Unicode Konsorsiyumu kod çizelgesi 15 Kasım 2015 tarihinde Wayback Machine sitesinde arşivlendi. (PDF) |
|   | 0 | 1 | 2 | 3 | 4 | 5 | 6 | 7 | 8 | 9 | A | B | C | D | E | F |
| U+10C0x | 𐰀 | 𐰁 | 𐰂 | 𐰃 | 𐰄 | 𐰅 | 𐰆 | 𐰇 | 𐰈 | 𐰉 | 𐰊 | 𐰋 | 𐰌 | 𐰍 | 𐰎 | 𐰏 |
| U+10C1x | 𐰐 | 𐰑 | 𐰒 | 𐰓 | 𐰔 | 𐰕 | 𐰖 | 𐰗 | 𐰘 | 𐰙 | 𐰚 | 𐰛 | 𐰜 | 𐰝 | 𐰞 | 𐰟 |
| U+10C2x | 𐰠 | 𐰡 | 𐰢 | 𐰣 | 𐰤 | 𐰥 | 𐰦 | 𐰧 | 𐰨 | 𐰩 | 𐰪 | 𐰫 | 𐰬 | 𐰭 | 𐰮 | 𐰯 |
| U+10C3x | 𐰰 | 𐰱 | 𐰲 | 𐰳 | 𐰴 | 𐰵 | 𐰶 | 𐰷 | 𐰸 | 𐰹 | 𐰺 | 𐰻 | 𐰼 | 𐰽 | 𐰾 | 𐰿 |
| U+10C4x | 𐱀 | 𐱁 | 𐱂 | 𐱃 | 𐱄 | 𐱅 | 𐱆 | 𐱇 | 𐱈 |  |  |  |  |  |  |  |
| **Notlar**
1.**^**Unicode 8.0 sürümü itibarıyla
2.**^**Gri alanlar atanmış olmayan kod noktalarını belirtir |

Kaynakça
--------

1. 1 2  Scharlipp, Wolfgang (2000). *An Introduction to the Old Turkish Runic Inscriptions*. Verlag auf dem Ruffel, Engelschoff. 978-3-933847-00-3.
2. ↑  Orkun, Hüseyin Namık. *Eski Türk Yazıtları* (3 bas.). Ankara, 1994: Türk Dil Kurumu. s. 17.  `|erişim-tarihi=` kullanmak için `|url=` gerekiyor (yardım)
3. ↑  "Talas (*Turan-Hunnen*) - MÖ 3. yüzyıl". 17 Temmuz 2019 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 20 Şubat 2022.
4. 1 2  Kara, György (1996). "Aramaic scripts for Altaic languages". Daniels, Peter; Bright, William (Ed.). *The World's Writing Systems*. New York: Oxford University Press. ISBN 978-0-19-507993-7.
5. ↑  Hatice Şirin User, Başlangıçtan Günümüze Türk Yazı Sistemleri, Akçağ, Ankara 2006, s. 27.
6. ↑  András Róna-Tas: *On the Development and Origin of the East Turkic "Runic" Script* (In: Acta Orientalia Academiae Scientiarum Hungariae XLI (1987), p. 7-14
7. ↑  Mabry, Tristan James (2015). *Nationalism, Language, and Muslim Exceptionalism*. University of Pennsylvania Press. s. 109. ISBN 978-0-8122-4691-9. 7 Ağustos 2020 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 7 Ocak 2020.
8. ↑  *Turks*, A. Samoylovitch, *First Encyclopaedia of Islam: 1913-1936*, Vol. VI, (Brill, 1993), 911.
9. ↑  Campbell, George; Moseley, Christopher (2013). *The Routledge Handbook of Scripts and Alphabets*. Routledge. s. 40. ISBN 978-1-135-22296-3. 18 Ağustos 2020 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 7 Ocak 2020.
10. ↑  Lung 龍, Rachel 惠珠 (2011). *Interpreters in Early Imperial China*. John Benjamins Publishing. ss. 54-55. ISBN 90-272-2444-7. 19 Ağustos 2020 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 7 Ocak 2020.
11. ↑  Mouton, 2002, *Archivum Ottomanicum*, p. 49
12. ↑  Erdal, Marcel (2004). *A Grammar of Old Turkic*. Brill Academic Publishers. ISBN 978-9004102941.
13. ↑  Scharlipp, Wolfgang (2000). *An Introduction to the Old Turkish Runic Inscriptions*. Engelschoff: Verlag auf dem Ruffel. ISBN 393384700X.
14. ↑  Tekin, Talat (2010). *Orhon Yazıtları*. Ankara: Türk Dil Kurumu. ISBN 9789751600653.
15. ↑  Tekin, Talat (2004). *Makaleler 2 : Tarihi Türk Yazı Dilleri*. Öncü Kitap. ISBN 9789757447122.
16. ↑  Tekin, Talat (2000). *Orhon Türkçesi Grameri*. İstanbul: Mehmet Ölmez Yay. ISBN 9789759364601.
17. ↑  Tekin, Talat (1997).  *Tarih Boyunca Türkçenin Yazımı* İstanbul: Simurg. ISBN 9789757172192.
18. ↑  Kömen, Mehmet (2005). *Türük Bil Yazısı Yazım Kuralları : Kök Türkçe*. Töre Yay. ISBN 9789759267049.
19. ↑  At damgasının kökeni üzerine çalışma... 17 Aralık 2014 tarihinde Wayback Machine sitesinde arşivlendi. *Gökbey Uluç*

|  |  |
| --- | --- |
|  | Wikimedia Commons'ta ***Eski Türk yazısı*** ile ilgili ortam dosyaları bulunmaktadır. |

|  |  |
| --- | --- |
|  | Vikikaynak'ta **Orhun Abideleri** ile ilgili metin bulabilirsiniz. |

Ayrıca bakınız
--------------

* Irk Bitig
* Orhun Yazıtları
* Yenisey Yazıtları

Dış bağlantılar
---------------

* Orhun Alfabesi'ni öğrenmeye yönelik el kitabı 8 Mayıs 2015 tarihinde Wayback Machine sitesinde arşivlendi.

| * g
* t
* d
Göktürkler |
| --- |
| Göktürk Kağanlığı | 
* (Aşina Tuvu)
* Bumin Kağan
* İssik Kağan
* Mukan Kağan
* Taspar Kağan
* Amrak
* İşbara Kağan
* Baga Kağan
* Tulan Kağan
* (İstemi Yabgu)
* (İmparatoriçe Aşina)
* (Töremen Apa Kağan)
* (Türk Şad)
* (Tarduş Kağan)

 |
| Batı Göktürk Kağanlığı | 
* Buyruk Kağan
* Arslan Taman Kağan
* Şikoey Kağan
* Tong Yabgu Kağan
* Bağatur Sepi Kağan
* Se-Yabgu Kağan
* Bağaşa Tulu Kağan
* İşbara Teriş Tunga Kağan
* Yukuk Kağan
* Ériş Kül Kağan
* İl-Kullıg İşbara Kağan
* Bağa Şad
* (Böri Şad)
* (Çorpan Tarkan)
* (Aşina Cuçi Kağan)
* (Tarduş Şad)
* (Aşina Tuçi)

 |
| Doğu Göktürk Kağanlığı | 
* Yami Kağan
* Şipi Kağan
* Çula Kağan
* İl Kağan
* Çelebi Kağan
* Çebi Kağan
* Aşina Nişufu
* Aşina Funian
* (Chieh-she-shuai)
* (Aşide Beŋü)
* (Yinçü Kağan)
* (Tuli Kağan)

 |
| II. Doğu Göktürk Kağanlığı | 
* İlteriş Kağan
* Kapgan Kağan
* İnel Kağan
* Bilge Kağan
* Yollıg Tigin - Ay Kağan
* Tengri Kağan
* Kutluk Yabgu Kağan
* İrteriş Kağan
* Ozmış Kağan
* (Bilge İşbara Tamgan Tarkan)
* (Altun Tamgan Tarkan)
* (Kulun Beg)
* (Kül Tigin)
* (Tonyukuk)
* (İl-İtmiş Bilge Kağatun)

 |
| Göktürk kültürü | 
* Tengricilik
* Asena
* Ötüken
* Suyab
* Kurultay
* Eski Türkçe
* Eski Türk yazısı
* Orhun Yazıtları
* Orhun Vadisi
* Şoroon Bumbagar mezarı
* Ülüş sistemi
* Tonyukuk Yazıtı
* Ongin Yazıtı
* Altun Tamgan Tarkan Yazıtı
* Kara Budun
* Tang ordusunda Türkler
* On-ok
* Tuğluk uruğu

 |
| Savaşlar ve antlaşmalar | 
* Göktürk İç Savaşı
* Göktürk-Sasani Savaşları (Birinci, İkinci, Üçüncü)
* Yen-Men Kalesi Kuşatması
* Göktürk-Cücen Savaşı
* Buhara Muharebesi
* Tang'ın Doğu Türklerine seferi
* Tang'ın Sir-Tarduş seferi
* Tang'ın Batı Türklerine seferi (Karaşehir, Karahoca, Kuçar, Batı Türklerinin ele geçirilmesi)
* Kerç Kuşatması
* Göktürk-Emevî Savaşları
* İnekler Gölü Savaşı
* Bolçu Savaşı
* Iduk Baş Savaşı
* Ming Şa Muharebesi
* Bayırku Seferi
* Kargan Savaşı
* Salsu Muharebesi
* İrtiş Nehri Savaşı
* Wei Nehri Antlaşması
* İli Nehri Antlaşması

 |
| Unvanlar | 
* Kağan
* Şad
* Tegin
* Yabgu
* Batur
* Boyla
* Tudun
* Bey
* Hatun
* Tarkan
* İşad
* İlteber
* Çor

 |
| Aile | 
* Göktürk Aile Ağacı
* Aşina
* Aşide

 |

| * g
* t
* d
Türk yazıtları |
| --- |
| Ogur Türk dili | 

|  |  |
| --- | --- |
| Geç Apar dönemi | 
* Alsószentmihály yazıtı
* Szarvas yazıtı

 |
| Bulgar dönemi | 
* Buyla yazıtı

 |

 |
| Sibirya Türk dili | 

|  |  |
| --- | --- |
| İkinci Türk Kağanlığı dönemi | 
* Orhun Yazıtları
* Bain Tsokto Yazıtları
* Ongin Yazıtı
* Altun Tamgan Tarkan Yazıtı

 |
| Uygur Kağanlığı dönemi | 
* Hoyt-Tamir yazıtları
* Karabalgasun Yazıtı
* Sühbaatar Yazıtları
* Taryat Yazıtları

 |
| Seyanto Hanlığı | 
* Köl İç Çor Yazıtı

 |
| Yenisey Kırgızları | 
* Elegeş Yazıtları
* Öök Tarlag Yazıtı

 |

 |
| Karluk Türk dili | 

|  |  |
| --- | --- |
| Timurlular | 
* Karsakpay Yazıtı

 |
| Karluklar | 
* Bömbögör Yazıtı

 |

 |