**Bulgaristan kozmonot programı**, Bulgaristan Halk Cumhuriyeti'nde insanlı uzay uçuşları yapmaya çabalar. Bulgar insanlı uzay uçuşları misyonu fikri, ilk yapay uydu olan *Sputnik 1*'in lansmanından önce başlamıştır. Sovyetler Birliği'nin bir Bulgar kozmonotu uzaya göndermesi için gayri resmi bir teklif 1964'te yayınlandı, ancak bu teklif Sovyetler tarafından ciddi olarak değerlendirilmedi. Resmî uzay işbirliği, 1966'da Doğu Bloku ülkelerinin Sovyet uzay teknolojisi ve varlıklarına erişmesine izin veren Interkosmos programının kurulmasıyla başladı.

Interkosmos yönetiminde, Bulgaristan ilk kozmonotu olan Georgi Ivanov'u 1979'da Salyut 6 uzay istasyonuna gönderdi ve böylece Bulgaristan, vatandaşını uzaya çıkaran dünyanın altıncı ülkesi oldu. Ancak, Soyuz 33 uzay aracındaki bir arıza, mürettebatın Salyut 6'ya yanaşmasını engelledi ve Ivanov, Dünya çevresinde 31 yörünge döndükten sonra güvenli bir şekilde Dünya'ya döndü. İkinci Bulgar kozmonot Aleksandar Aleksandrov, 1988'de Mir Uzay İstasyonu'nda on gün geçirdi ve çeşitli bilimsel deneyler yaptı.

Arka plan
---------

Ekim 1957'de Sputnik 1'in lansmanı, Bulgaristan'daki uzay araştırmalarının ilk adımlarına ivme kazandırdı. Uydudan gelen radyo sinyalleri, bir önce yıl kurulan İyonosferik Radyo Ölçüm ve Kontrol Merkezi tarafından incelenmiştir. Kasım 1957'de Plana dağı üzerinde Sputnik 1'in optik takibi için bir istasyon kuruldu. Uluslararası Astronot Federasyonu'nun bu olay ve yayınlarından etkilenen mühendis Georgi Asparuhov ve Bulgaristan Hava Kuvvetleri kaptanı Docho Haralampiev daha geniş kitlelere uzay araştırmaları konusunda bilgi vermeye karar verdi. Haralampiev, ayrıca bir insan gelecekte uzaya çıkacak olursa, adayın mükemmel fiziksel ve zihinsel durumda bir pilot olması gerektiğine ikna oldu. Bu ikili, Bulgaristan Ordusu generalleri, pilotlar, havacılık doktorları, mühendisler, Bulgar Komünist Partisi üyeleri ve Bulgaristan Bilimler Akademisi temsilcileriyle bir dizi toplantı başlattı.

Sonuç olarak, Bulgaristan'ın ilk özel uzay araştırma kurumu olan Bulgaristan Astronot Topluluğu (BAS) 8 Aralık 1957'de Sofya'da kuruldu. O zamanki katı yasal ortam, bağımsız bir kuruluş oluşturulmasını engelledi ve başlangıçta Savunma Yardım Teşkilatı'nın bir Astronot Bölümü olarak örgütlendi. Topluluğun kuruluşundan kısa bir süre sonra, son zamanlarda kapatılan 14 Fabrikasından düzinelerce mühendis ve işçi BAS'a üye oldu. Topluluk, 1958'de Uluslararası Astronot Federasyonu'na katıldı. 1959'da, insanlı uzay uçuşları üzerine ilk Bulgar kitabı, *İnsan Organizması ve Gezegenler Arası Uçuş* yayınlandı.

Uzay Yarışı'nın yoğunluğu Yuri Gagarin'in uzaya çıkan ilk insan olmasıyla sonra daha da arttı. 1964'te Bulgaristan Hava Kuvvetleri Başkomutanı Korgeneral Zahari Zahariev, Sovyet savunma bakanı Rodion Malinovsky ile uzaya dört Bulgar pilot, Stamenkov kardeşleri gönderme olasılığını tartıştı. Malinovsky, özellikle kardeşlerin dördünü taşıyabilecek bir Sovyet uzay aracının olmadığını göz önüne alarak talebi ciddi bir şekilde değerlendirmedi. Sovyetler Birliği, Mayıs 1966'da Interkosmos konseyi olarak bilinen uzay araştırmalarında uluslararası iş birliği olması için kendi kurumunu kurdu. Doğu blokundaki bir devlet olarak Bulgaristan, kurucu üyelerinden biri oldu.

Logo of the Interkosmos programmeInterkosmos programının logosu
Bulgar lider Todor Zhivkov takip eden yıllarda Şubat ayında Uzay Araştırma ve Kullanma Ulusal Komitesi'nin (NCRUS) kurulmasını emretti. NCRUS, Nisan ayında Interkosmos konseyinin bir üyesi oldu. 1967 yılının sonunda Komite, Sovyet-Bulgar ortak uydu araçlarının geliştirilmesini ve mikro yerçekiminde insan fizyolojisinin araştırılması üzerine çalışmaları içeren bir faaliyet programını kabul etti. Uzay faaliyetleri 1969 yılında yoğunlaştı. Bilimler Akademisi ve Uzay Fiziği Grubu 1974'te Uzay Araştırmaları Merkezi Laboratuvarı (CLSR) oldu.

Bulgaristan, Interkosmos'un tüm kısımlarında aktif olarak dahil oldu. Vertikal sondaj roketlerine, Interkosmos serisinin birkaç uydusuna kendi geliştirdikleri parçaları yerleştirildi, Sovyetler Birliği ve programın diğer ülkeleri ile iş birliği içinde yer kontrol faaliyetleri gerçekleştirildi. Bulgaristan'ın insanlı Interkosmos projelerine katılımı, daha geniş uzay programlarının araştırılmasına yardım etmek içindi. Ayrıca SSCB, tüm Ar-Ge faaliyetlerini, uçuşları ve teknoloji paylaşımını finanse ettiği için Interkosmos'a üye olan diğer ülkeler finansal maliyetlerden büyük ölçüde kurtuldu. Üye devletler yalnızca ilgilendikleri belirli deneyleri finanse ettiler. Interkosmos iş birliğini insanlı uzay uçuşlarıyla genişletme kararı 1976'da alındığında, bu göreve aday seçmek daha kolay hale getirildi.

Interkosmos uçuşu
-----------------

Ana madde: Interkosmos
Bulgaristan'da ikinci 1978 Intercosmos sınıfı için seçimler 1976-1977 yıllarında yapıldı. 1964-1972 yılları arasında Dolna Mitropoliya Hava Kuvvetleri Akademisi'nden mezun olan Bulgar pilotlar seçilmeye hak kazandı. Bu mezunların neredeyse tamamı başvurmuş ve havacılık tıbbı komisyonu tarafından tıbbi muayeneye gönderildi. İlk testlerden geçen adaylar daha sonra Sofya'daki Kıdemli Askeri Tıp Enstitüsüne yollandı ve izole koşullarda birkaç hafta muayeneye tabi tutuldu. İkinci turdan sadece dört aday geçebildi: Georgi Ivanov Kakalov, Aleksandr Aleksandrov, Georgi Yovchev ve Ivan Nakov. 1978'de Moskova'da yapılan son test turunda Ivanov ve Aleksandrov'un fiziksel olarak en uygun kişiler oldukları doğrulandı ve sırasıyla asal ve yedek olarak onaylandılar.

Interkosmos uçuş ekibi, uçuş komutanı olarak deneyimli bir Sovyet kozmonotundan oluşurken, üye devlet kozmonotu, bir uçuş mühendisi ve görevi atanmış deneylerini ve ekipmanlarını denetlemek olan bir araştırma kozmonotu olarak görev almıştır. Eğitim titiz ve yoğundu. İlk aşamada teorik çalışmalar, jet uçağında uçuş uygulaması, ağırlıksızlık simülasyonu, su sıçraması eğitimi, fiziksel egzersiz ve zor arazide kurtarma eğitimi yer aldı. İkinci aşama daha spesifikti ve Soyuz uzay aracında ustalaşmaya ve Salyut uzay istasyonuna uçuşa odaklanıldı.

### Deneyler

Genel olarak, Interkosmos uçuşları beş ana araştırma alanına odaklanmıştır: uzay fiziği, uzay meteorolojisi, iletişim, uzay biyolojisi ve tıbbı ve doğal çevre çalışmaları. Ivanov'un misyonu öncelikle uzay fiziği, iletişim ve çevre çalışmalarına odaklanmaktı. Aralık 1978'de, Bulgaristan yapımı bir spektrometrik sistem olan Spektar-15, Yuri Gagarin Kozmonot Eğitim Merkezi'ndeki Salyut 6 eğitim modeline kuruldu. Daha sonra saha kullanımı için onaylandı. Spektar-15'in parçaları 14 Mart 1979'da Progress 5 uçuşuyla Salyut 6'ya gönderildi; bunlar veri depolama bloğu, mercek ve filtrelerden oluşuyordu. Ivanov'un daha önce istasyona kurulmuş olan Spektar-15 veya diğer ekipman üzerindeki deneyleri şunlardan oluşur:

* *Ekvator*: Ekvator üzerindeki iyonosferik anomalilerle ilişkili atmosferik ışıltı gözlemleri;
* *Polyus:* kutup auroralarının gözlemi;
* *Emisiya*: atmosferik ışıma spektrumunun ana spektral çizgilerinin yoğunluğuna dağılımı;
* *Svetene:* fotometrik gözlemler;
* *Gama-fon*: gama ışını teleskoplarının tasarımlarını geliştirmeyi amaçlayan çeşitli gama ışını astronomi gözlemleri;
* *Oreol*: atmosferin temel parametrelerini belirlemek için gün doğumu ve gün batımının gözlemleri;
* *Kontrast*: büyük sanayi merkezlerinin yakınlarındaki astmosferdeki kirliliğin neden olduğu frekans tepkisindeki değişiklikler üzerine çalışmalar;
* *Atmosfera:* atmosferin optik özelliklerinin incelenmesi;
* *Ilyuminator:* istasyonun pencerelerinden gelen ışığın spektral özelliklerindeki değişikliklerin kesin ölçümü;
* *Horizont:* güneş meridyeninin gün doğumu ve gün batımında fotoğrafik gözlemi;
* *Terminator:* yüksek atmosfer çalışmaları;
* *Biosfera-B:* jeoloji, jeomorfoloji, tarım ve ormancılık ve kirlilik çalışmaları için veri toplanması;
* *Balkan:* Bulgaristan topraklarındaki çeşitli doğal özelliklerin fotoğraflanması ve spektrometrisi;
* *Operator:* yer çekimsiz ortama adaptasyon sırasında zihinsel üretkenlik dinamiğinin değerlendirilmesi;
* *Doza*: uzay istasyonunun çeşitli yerlerinde ışınlama dozlarının incelenmesi;
* *Opros:* kozmonot eğitim sistemlerinin geliştirilmesi için tasarlanmış, önceki görevlerden kalan psikolojik deneylerin sürdürülmesi;
* *Reseptor:* yer çekimsiz ortamda insan tat reseptörlerinin işleyişi üzerine çalışmalar;
* *Pochivka:* uzun süreli uzay uçuşlarında, dinlenme organizasyonunu geliştirmek için tasarlanmış bir deney;
* *Vreme:* mürettebat arasındaki zaman algısının öznelliği üzerine çalışmalar;
* *Pirin:* yer çekimsiz ortamın malzeme üretimi üzerindeki etkisini gözlemlemek için tasarlanmış beş deney.

Bunlar kozmonot Vladimir Lyakhov ve Valery Ryumin ile birlikte yapılacaktı. Spektar-15 daha sonra Kübalı kozmonotu Arnaldo Tamayo Méndez tarafından kullanıldı.

### Uçuş

Soyuz 33 capsule with parachute, and Ivanov's spacesuitsBulgaristan'daki Krumovo Havacılık Müzesi'nde Ivanov'un Sokol-K uzay giysisi yanında paraşütlü orijinal Soyuz 33 iniş modülü
Soyuz 33, Ivanov ve uçuş komutanı Nikolay Rukavishnikov ile 10 Nisan 1979'da Baykonur Kozmodromundan fırlatıldı. Mürettebatın çağrı kodu *Saturn* idi. Birleşimin 12 Nisan'da (Kozmonot Günü) Salyut 6-Soyuz 32 ile birlikte yapılması planlanmıştı. Ancak Salyut'a yaklaşırken, son motor ateşlemesi altı saniye yerine sadece üç saniye sürdü ve Igla yerleştirme sistemi kapatıldı. Soyuz'un ana motoru arızalanmıştı ve yanaşma manevralarını yapmak artık imkânsızdı. Salyut mürettebat üyesi Lyakhov da başarısız ana motor ateşlemesi sırasında yardımcı motora doğru yanal bir uçuş gözlemledi.

Soyuz 33'ün yaşam destek kaynakları sınırlıydı ve mürettebat derhal Dünya'ya dönmek zorunda kaldı. Uçuş kontrolorü, Soyuz ekibine yakıt beslemesini korumak için ana motoru tamamen kapatmasını emretti. İki seçenek vardı: uzay aracını planlanan iniş noktasından birkaç bin kilometre uzağa, çok yumuşak bir yörüngeyle inmeye başlaması veya mürettebatı çok yüksek g kuvvetine maruz bırakacak dik bir iniş. Her iki durumda da mürettebat, hasar gördüğü onaylanan yardımcı motora güvenmek zorundaydı. Mürettebat dik bir iniş yapmayı seçti ve yardımcı motoru 187 saniye boyunca manüel olarak programladı. Ardından uzay aracını bir iniş koridoruna yerleştirecek kadar yavaşlattı. Soyuz uçuş sistemlerinde mükemmel bir komuta yeteneğine ve deneyime sahip olan Rukavishnikov, tüm otomatik iniş programlarını kapattı. İniş devam ederken, hem Ivanov hem de Rukavishnikov, hasarlı yardımcı motorun yeterli güç sağlamadığını hissetti ve iniş hızını daha da azaltmak için 25 saniye daha çalıştırmaya karar verdi.

Soyuz 33 başlangıçta planlanan iniş noktasına şaşırtıcı bir şekilde yaklaştı. Rukavishnikov ve Ivanov'un durumu başarıyla ele alması övgü aldı. Ancak mürettebat, inişten önce servis modülünü arızalı motor ve bir optoelektronik blok olan Spektar-15'in parçalarıyla birlikte uzayda bırakmıştı. Bu, parçaların uzayda olmasından dolayı arızanın incelenemeyeceği ve gelecekte yapılacak görevler için yeni bir Spektar optoelektronik bloğunun üretilmesi gerektiği anlamına geliyordu. Daha sonra bu, Salyut 6'daki diğer ekipmanlara entegre edildi ve Bulgaristan'ın deneyleri Sovyet kozmonotlar tarafından 1981'de başlatıldı. Başarısız olan göreve rağmen Bulgaristan, uzaya vatandaşını gönderen dördüncü Interkosmos üyesi (Çekoslovakya, Polonya ve Doğu Almanya'dan sonra), dünyada altıncı ülke oldu. Ivanov'un uçuşu 1 gün 23 saat 1 dakika sürdü ve 31 kez yörüngede döndü.

Shipka Programı
---------------

The core module of the Mir space station1986 yılında başlatılan Mir Uzay İstasyonunun çekirdek modülü
Mir Uzay İstasyonu çekirdek modülü Şubat 1986'da başlatıldı ve istasyona Spektar-15'in geliştirilmiş sürümü olarak Spektar-256 sistemi takıldı. 1986'da Sovyetler Birliği'ne yapılan resmî bir ziyaret sırasında Bulgaristan savunma bakanı Dobri Dzhurov, Bulgar kozmonotun Sovyet yardımı ile istasyona gönderilmesini ayarladı. Glavkosmos ile ek görüşmeler daha sonra CLSR direktörü Prof. Boris Bonev tarafından başlatıldı ve 22 Ağustos 1986'da ortak bir Sovyet-Bulgar görevi için resmî bir anlaşma imzalandı. Önceki Interkosmos uçuşuna benzer bir düzenleme olmasına rağmen, bu görev Interkosmos programından bağımsız, ikili bir bilimsel anlaşma oldu. Bulgaristan'ın görevi, masraflarıyla birlikte ekipmanı tasarlayıp üretmek ve daha sonra Sovyetler Birliği'ne vermekti.

Aday seçimi Kasım 1986'da başladı ve 300'den fazla Bulgaristan Hava Kuvvetleri pilotu aday olmuştu. Uçuşun 1988 yazında yapılması planlandı. Rusça ve bilgisayar becerilerine hakim olan adayların seçim sürecinin hızlandırılması tercih edildi. Sofya'daki Sovyet hekimleri tarafından yapılan tıbbi muayenelerin sonucunda, son tur için on kişi seçildi. Kalan son dört aday Krasimir Stoyanov, Nikolay Raykov, Aleksandr Aleksandrov ve kardeşi Plamen idi. İlk üçü görev için onaylandı. Aleksandrov ve Stoyanov görev mürettebatı ve yedek olarak seçildiler.

İkili, 10 Ocak 1987'de Yuri Gagarin Kozmonot Eğitim Merkezi'ne uçuş eğitimi için gönderildi. Mürettebatın daha sonra Anatoly Solovyev ve Viktor Savinykh'dan oluştuğu açıklandı. Lyakhov ve Serebrov, Stoyanov'la yedek ekibine tayin edildi. Uçuş ve bilimsel programı, 1877'de Bulgaristan Kurtuluş Savaşı sırasında Osmanlı birlikleri ile savaşıldığı ve Bulgar-Rus kuvveti arasında önemli bir savaşın gerçekleştiği Shipka Geçidi yüzünden Shipka olarak adlandırıldı.

### Deneyler

Shipka Programının araştırma programı beş çalışma alanını kapsıyordu: uzay fiziği, Dünya'nın gözlemi, uzay biyolojisi, malzeme bilimi ve uzay ekipmanları. Bulgaristan'daki fabrikalar, her biri beş örnekten oluşan dokuz cihaz üretti:

* *Rozhen Astronomy Complex*, bir CCD kamera ve bir veri işleme biriminden oluşan bilgisayarlı bir sistemdi. Kamera matrisinin her biri farklı tür gözlemler için uygun birkaç soğutma parçası vardı. Veri işleme birimi, gerçek zamanlı görüntü işleme için kullanılan bir bilgisayardı. Astrofiziksel gözlem türüne bağlı olarak, derin uzaydaki gözlemlenen nesnelerden veya fenomenlerden mümkün olan maksimum veri miktarını elde etmek için farklı matematiksel filtreler arasında geçiş yapmaktaydı. Rozhen, görünür, ultraviyole ve X-ışını spektrumlarındaki gözlemler için entegre bir uzay istasyonu teleskopu tasarlamak ve inşa etmek için 15 yıllık bir programın ilk adımı olarak görülüyordu.
* *Paralaks-Zagorka*, Dünya'ya yakın fizik araştırmaları için bir görüntü yoğunlaştırıcı. Spesifik dalga boylarını (427.8 nm, dinitrogen / 557.7 / 630 nm) gözlemlemek için tasarlandı ve amacı atmosferik ışımanın dikey dağılımını ve yüklü parçacıkların enerjisini incelemeye yardımcı olmaktı. *Paralaks-Zagorka*, *Rozhen Astronomy Complex* ile birlikte kullanıldı.
* *Terma*, polar auroraların, polar stratosferik bulutların ve şimşeklerin hızla değişen optik imzalarını gözlemlemek için yüksek zamansal ve uzamsal çözünürlüklü bir fotometreydi. *Terma*, girişim filtreleri, bir dijital elektronik ünite ve bir kontrol düğümü ile donatılmış bir optik alıcıdan oluşuyordu. Bir pencereye tutturuldu ve alınan ve işlenen bilgiler daha sonra 20 kB/s hızında *Zora* bilgisayarına aktarıldı. *Zora* ile birleştiğinde *Terma,* çoğunlukla türbülans ve daha yüksek atmosferdeki diğer süreçler hakkında veri toplamak için kullanıldı. *Paralaks-Zagorka* ile birlikte polar auroraları incelemek için de kullanıldı.
* Salyut 6 üzerinde kullanılan *Spektar-15*, *Meteor-Priroda* uydusu üzerindeki Salyut 7 üzerinde kullanılan *Spektar-15M* ve *SMP-32'*nin geliştirilmesiyle oluşturulan *Spektar-256*, Dimitar Mishev ve ekibi tarafından tasarlanmış ve inşa edilmiştir. Dünya yüzeyindeki çeşitli doğal ve insan yapımı nesnelerin yansımalarını gözlemlemek için kullanılan 256 kanallı bir sistemdi. *Terma* gibi *Spektar-256* da istasyonun pencerelerinden birine bağlandı ve bir optoelektronik blok ve bir veri işleme biriminden oluşuyordu. Analog bilgiler 8-bit koda işlendi ve daha sonra manyetik bir diske aktarıldı.Various types of space food*Vital* deneyi altında Aleksandrov tarafından incelenen uzay gıda örneklerinin eşleri
* *Liulin*, istasyondaki 100 keV ila 50 MeV aralığında radyasyonu ve yoğunluğunu izlemek için kullanılan bir dozimetreydi. Bu, *Liulin* tipi dozimetrelerin ilk örneğiydi.
* *Doza-B*, biyomalzemelerden oluşan bir doz pasif detektör setiydi. İstasyondaki radyasyonu izlemek için kullanıldı.
* *SON-3,* uzay koşullarında sirkadiyen ritimleri ve mürettebatın uyku düzenlerini izlemek için kullanıldı. Manyetik banda 12 saate kadar uyku düzeni verisi kaydedilebiliyordu.
* *Pleven 87* entegre bir tıbbi alet setiydi. Mikroişlemci sistemi, stimülasyon ünitesi ve kontrol panelinden oluşan *Pleven 87*, duyusal ve motor fonksiyonlar, çeşitli fiziksel veya zihinsel görevlerde dikkat dinamikleri, kozmonotların eşitliği ve operasyonel güvenilirliği üzerine 15 farklı çalışma yapmak için kullanıldı. Set tamamen otomatikti ve tüm verilerin görselleştirilmesini sağladı.
* *Zora*, diğer ekipmanlardan gelen verileri işlemek ve sonuçlara göre ek deneyler yapmak için kullanılan bir görev bilgisayarıdır. Diğer cihazlar, klavye ve plazma ekranı ile arayüz oluşturmak için temel bir 16 bit sistem ve ikincil 8 bitlik bir birim kullanıldı.

Bulgar yapımı tüm cihazlar Aleksandrov'un uçuşundan bir hafta önce Mir'e kuruldu. Ekipmanlar test sırasında beklenenden daha iyi işlev gördü. Aleksandrov daha sonra deneylerin bilgisayarlaştırılmasının, gerçek zamanlı sonuçlar üretildiğinden ve verilerin doğrulanması için deneylerin tekrar tekrar yapılabileceğinden verimliliği önemli ölçüde artırdığını belirtti. Genel olarak Aleksandrov, yıldızlararası ortam, Samanyolu'nun Galaktik Merkezi ve yakındaki galaksiler, yıldızları referans olarak kullanma yönelimi, mikro yerçekimi, kristalizasyon, kas, vestibüler ve oküler işlevdeki malzemelerin sentezi ile ilgili onlarca araştırma faaliyeti gerçekleştirdi. Aleksandrov ayrıca Georgi Ivanov'un uçuşu (Kontrast-2 ve Ilyuminator-2 gibi) için planlanan deneyler üzerinde çalışmaya devam etti ve Bulgaristan yapımı uzay yemeklerinin özelliklerini inceledi.

### Uçuş

Space suit of Aleksandar Aleksandrov in a museumAleksandrov'un Sokol uzay giysisi
Uçuşun 21 Haziran 1988'de yapıldı ancak bu, Nisan 1988'e kadar 7 Haziran'a kadar erteleniyordu. Erteleme Progress 36 ikmal uzay aracının motorlarının istasyon yörüngesindeki değişikliklerden kaynaklandı. Daha önceki tarih, uçuş tarihini geri çekmede bir başka faktör olan Rozhen deneyi için daha iyi aydınlatma koşulları sağladı. Uçuş kontrolü TsUP ve Bulgaristan'ın Stara Zagora şehrinde yeni kurulan bir durum merkezi tarafından sağlandı.

Etkinliğin sadece kaydedildiği ve sadece başarılı olduğunda yayınlandığı önceki fırlatmaların aksine, Aleksandrov'un fırlatıluşu Sovyet televizyonunda canlı olarak yayınlandı. Fırlatma, 7 Haziran'da Soyuz TM-5'te 18:03'te (UDAS) gerçekleşti. 9 Haziran 18:02:22'de TM-5, 33. yörüngesinde manevralara başladı. 19:40'ta, TM-5, Mir'e 400 metre uzaklıktaydı. Dokuz dakika sonra yaklaşımın canlı televizyon yayını başlatıldı. TM-5, Mir'e 19:55'te bağlandı ve 20:12'de basınç eşitlenmeye başladı. Tüm kapaklar 21:25'te açıldı ve Soyuz ekibi 21:27'de Mir'e geçiş yaptı.

Aleksandrov, istasyonda kaldığı 9 günlük süre boyunca 56'dan fazla deney yaptı. SON-K deneyi sırasında, hızlı olmayan göz hareketi uykusunun üç fazının da normal akışını doğruladı. Aleksandrov ayrıca Bulgaristan Ulusal Televizyonu'nda canlı yayınlanan devlet lideri Todor Zhivkov ile telekonferans yaptı. 17 Haziran sabahı Solovyev, Savinykh ve Aleksandrov Soyuz TM-4 ile Dünya'ya dönme prosedürlerine başladı. 10:18'de Mir'den ayrıldılar ve uzay istasyonundan ayrılmaya başladılar; yeniden giriş motoru ateşlemesi 13:22:37'de meydana geldi ve iniş modülü 13:50'de atmosfere girdi. Uzay aracı Dzhezkazgan'ın 205 km güneydoğusunda 14:13'te indi.

Şu anki durum
-------------

Aleksandrov'un uçuşunun ardından Bulgaristan, Mir Uzay İstasyonu'na ekipman tasarlamaya, üretmeye ve göndermeye devam etti. İlk olarak Aleksandrov'un uçuşu için geliştirilen Liulin sınıfı ekipmanlar artık Uluslararası Uzay İstasyonu'nda ve ExoMars Trace Gas Orbiter'de kullanılıyor. Daha sonra Mir üzerine kurulan Bulgaristan'ın MEGEP bitki büyüme sistemi, uzayda ilk kez buğday ve sebze yetiştirmek için kullanıldı.

Komünizmin çöküşünden ve bilim finansmanının ciddi şekilde azaltılmasından sonra, Bulgaristan'ın kozmonot programı büyük ölçüde rafa kaldırıldı. Altyapının çoğu geçersiz hale geldi. 2011 yılında Georgi Ivanov hükûmeti insanlı uzay uçuşları programını yeniden başlatmaya çağırdı. Krasimir Stoyanov, yerli bitki büyüme ve radyasyon izleme ekipmanının, bir hükûmet kozmonotunun hükûmet desteği olması koşuluyla gelecekte Mars'ta bir insan görevine katılmasına izin verebileceğini önerdi.

Şu anda insanlı bir uzay uçuşu programının olmamasına rağmen, Varna yakınlarındaki Kamchiya'daki Yuri Gagarin Eğitim Kompleksi Havacılık Merkezi ve Planetaryumu'nda tamamen işlevsel bir Soyuz-TMA eğitim analogu çalışmaktadır.

Genel bakış
-----------

| Görev | Fırlatılma tarihi |  | Önemli | Destek olan | Süre | İstasyon | Deneyler | Görev amblemi |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| Soyuz 33 | 10 Nisan 1979 |  | **Georgi Ivanov** | Aleksandr Aleksandrov | 1g 23sa 1d | Salyut 6
(bağlama başarısız) | 24
(gerçekleştirilmedi) |  |
| Mir EP-2 | 7 Haziran 1988 |  | **Aleksandr Aleksandrov** | Krasimir Stoyanov | 9g 20sa 10d | Mir | >56 |  |
|

Kaynakça
--------

1. ↑  Mishev 2004, ss. 37, 42.
2. 1 2  Mishev 2004, s. 44.
3. ↑  Mishev 2004, s. 43.
4. 1 2  Mishev 2004, s. 46.
5. 1 2  "Bulgaria in space". Sofia Globe. 21 Mayıs 2017. 27 Haziran 2018 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 12 Aralık 2017.
6. ↑  Mishev 2004, s. 63.
7. ↑  Mishev 2004, ss. 64–67.
8. ↑  Mishev 2004, s. 71.
9. 1 2 3 4 5 6 7 8 9  "Soviet Interkosmonaut Missions". GlobalSecurity. 4 Ağustos 2018 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 3 Ağustos 2018.
10. 1 2  "Ivanov's name changed to make him first". PAN, originally Standart News. 3 Temmuz 2002. 26 Ocak 2014 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 4 Ağustos 2018.
11. ↑  Mishev 2004, ss. 93, 98.
12. ↑  Mishev 2004, ss. 100–102.
13. ↑  Mishev 2004, ss. 99–102.
14. 1 2 3 4 5  Portree, David S. F. (1995). "Mir Hardware Heritage" (PDF). *NASA Sti/recon Technical Report N*. Cilt 95. s. 23249. Bibcode:1995STIN...9523249P. 3 Ağustos 2009 tarihinde kaynağından (PDF) arşivlendi. Erişim tarihi: 6 Ağustos 2018.
15. 1 2 3 4  "Prof. Boris Bonev: The flight of Nikolay Rukavishnikov and Georgi Ivanov is held in high regard by the professional community". *Aero*. 3 Ağustos 2018 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 3 Ağustos 2018.
16. ↑  Mishev 2004, ss. 106–107.
17. ↑  Interkosmos 2016, s. 249.
18. ↑  Mishev 2004, s. 131.
19. 1 2  Interkosmos 2016, s. 238.
20. 1 2 3  "Bulgarian cosmonautics a quarter century ago: Part I". Aero. 30 Aralık 2013. 17 Ocak 2014 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 5 Ağustos 2018.
21. ↑  Interkosmos 2016, s. 242.
22. 1 2 3  Interkosmos 2016, s. 243.
23. 1 2  Stamenov, Metodi, (Ed.) (1988). *Scientific and Technological Programme of the Shipka Project*. Uzay Araştırma ve Teknoloji Enstitüsü.
24. 1 2  "Cosmonaut Aleksandr Aleksandrov: We kept quiet that the antenna broke off in order to continue the mission". PAN. 9 Haziran 2018. 11 Haziran 2018 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 6 Ağustos 2018.
25. ↑  Mishev 2004, ss. 141–145.
26. ↑  Mishev 2004, ss. 146–147.
27. ↑  "Aleksandrov: Bulgaria has potential for space exploration, it must use it". PAN. 12 Nisan 2012. 13 Nisan 2012 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 8 Ağustos 2018.
28. ↑  Mishev 2004, s. 148.
29. ↑  Semkova, Jordanka; Dachev, Tsvetan (2015). "Radiation environment investigations during ExoMars missions to Mars – objectives, experiments and instrumentation". *Comptes Rendus de l'Académie Bulgare des Sciences*. **47** (25). ss. 485-496. ISSN 1310-1331. 8 Mart 2021 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 6 Ağustos 2018.
30. ↑  "1988 - Bulgaria becomes the sixth spacefaring country". Bulgarian National Radio. 7 Ağustos 2018 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 6 Ağustos 2018.
31. ↑  Interkosmos 2016, s. 248.
32. ↑  "Cosmonauts Eager, Hopeful for Reboot of Bulgaria's Space Program". Novinite. 17 Nisan 2011. 15 Ağustos 2018 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 15 Temmuz 2018.
33. ↑  "Third Bulgarian cosmonaut faced death twice". 24 Chasa. 14 Nisan 2018. 7 Ağustos 2018 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 7 Ağustos 2018.

### Bibliyografya

* Burgess, Colin; Vis, Bert (2016). *Interkosmos: The Eastern Bloc's Early Space Program* (İngilizce). Springer. ISBN 978-3-319-24163-0.
* Mishev, Dimitar (2004). *Space research in Bulgaria* (Bulgarca). Marin Drinov Academic Publishing House. ISBN 978-954-430-994-7.

Dış bağlantılar
---------------

* Bulgaristan Astronot Topluluğu9 Ağustos 2018 tarihinde Wayback Machine sitesinde arşivlendi. (Bulgarca)