Daha fazla bilgi: Muammer Kaddafi yönetimindeki Libya tarihi

2 Mart 1977'de Genel Halk Kongresi (GHK), Kaddafi'nin emriyle "Halk Otoritesinin Kuruluş Bildirgesi"ni kabul etti ve **Libya Arap Sosyalist Halk Cemahiriyesi** (Arapça: الجماهيرية العربية الليبية الشعبية الاشتراكية *al-Jamāhīrīyah al-'Arabīyah al-Lībīyah ash-Sha'bīyah al-Ishtirākīyah*) ilan etti. Kaddafi devletinin resmi siyaset felsefesinde "cemahiriye" sistemi ülkeye özgüydü, ancak Kaddafi'nin tüm Üçüncü Dünya'ya uygulanması için önerdiği Üçüncü Uluslararası Teorinin gerçekleşmiş hali olarak sunuldu. GHK ayrıca feshedilmiş Devrimci Komuta Konseyinin geri kalan üyelerinden oluşan ve Kaddafi'nin genel sekreter olduğu GHK Genel Sekreterliğini oluşturdu ve Bakanlar Kurulunun yerini alan Genel Halk Komitesini atadı. Komite üyeleri artık bakan değil, sekreter olarak adlandırıldılar.

Libya hükûmeti, cemahiriyenin herhangi bir siyasi partisi olmayan, yerel halk konseyleri ve komünler (Temel Halk Kongreleri olarak adlandırılan) aracılığıyla halk tarafından yönetilen doğrudan bir demokrasi olduğunu iddia etti. Resmi söylem bir ulus devlet fikrini küçümsedi, kabile bağları ulusal ordunun saflarında bile birincil kaldı.

Etimoloji
---------

**Cemahiriye** (Arapça: جماهيرية) genellikle "kitlelerin devleti" olarak çevrilen Arapça bir terimdir. Lisa Anderson, terimin Kaddafi'nin amaçladığı anlamına makul bir yaklaşım olarak "halklık" veya "kitlelerin devleti" çevirilerini önerdi. Muammer Kaddafi'nin 1975 tarihli *Yeşil Kitap'ında* terim bu anlamda geçmemektedir. Nisbe-sıfatı *jamāhīrīyah* ("kitle-", "kitlelerin") yalnızca 1981'de yayınlanan üçüncü bölümde, (Arapça: إن الحركات التاريخية هي الحركات الجماهيرية *Inna al-ḥarakāt at-tārīkhīyah hiya al-ḥarakāt al-jamāhīrīyah*) İngilizce baskısında "Tarihi hareketler kitle hareketleridir" olarak tercüme edilmiştir.

Cemahiriye kelimesi, "cumhuriyet" kelimesinden türetilmiştir. Cumhur - "kamu" - kelimesinin çoğul hali olan cemahir - "kitleler" - olarak değiştirilmesiyle türetilmiştir. Dolayısıyla halk cumhuriyeti terimine benzer. Genellikle İngilizceye çevrilmeden bırakılır, uzun biçimli adı bu nedenle *Büyük Libya Arap Sosyalist Halk Cemahiriyesi* olarak çevrilir. Bununla birlikte, örneğin İbranice'de cemahiriye, "קהילייה" (*qehiliyáh*) olarak çevrilir. Bu sözcük, bir ülkenin tanımına atıfta bulunulduğunda "milletler topluluğu" terimini tercüme etmek için de kullanılır.

Reagan yönetimi tarafından yapılan 1986 ABD bombalı saldırısını atlattıktan sonra Kaddafi, "Büyük" (Arapça: العظمى *al-'Uẓmá*) kelimesini ülkenin resmi adına ekledi.

Reformlar (1977-1980)
---------------------

The Economist Intelligence Unit'in 2010 Demokrasi İndeksi

|  |  |
| --- | --- |
| *Tam demokrasiler:*
  9-10
  8-8,9
*Kusurlu demokrasiler:*
  7-7,9
  6-6,9
  Veri yok | *Karma rejimler:*
  5-5,9
  4-4,9
*Otoriter rejimler:*
  3-3,9
  2-2,9
  0-1,9 |

UNDP'nin İnsani Gelişme Endeksi (4 Kasım 2010'da yayınlanan 2010 verilerine göre)

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
|   0,900 ve üzeri
  0,850-0,899
  0,800-0,849
  0,750-0,799
  0,700-0,749 |   0,650-0,699
  0,600-0,649
  0,550-0,599
  0,500-0,549
  0,450-0,499 |   0,400-0,449
  0,350-0,399
  0,300-0,349
  0,300 altı
  Veri yok |

### Kaddafi'nin daimi olarak "Kardeşçe Lider ve Devrimin Rehberi" olması

1976'dan bu yana Libya liderliğindeki değişiklikler, Genel Halk Kongresinin "iktidarın kitlelere verilmesi" ve "devletin devrimden ayrılması"nın tamamlandığını ilan ettiği Mart 1979'da doruğa ulaştı. Hükümet, "cemahiriye sektörü" ve "devrimci sektör" olmak üzere iki kısma ayrıldı. "Cemahiriye sektörü", Genel Halk Kongresi, Genel Halk Komitesi ve yerel Temel Halk Kongrelerinden oluşuyordu. Kaddafi, 1977'den beri başbakan olan Abdül Ati el-Ubeydi'nin yerine geçtiği Genel Halk Kongresinin genel sekreterliği görevinden ayrıldı.

"Cemahiriye sektörü", "Devrimin Lideri" (*Qā'id*) olarak Kaddafi'nin başkanlığındaki "devrimci sektör" ve Devrim Komuta Konseyinin hayatta kalan üyeleri tarafından denetlendi. Devrimci sektörün liderleri, konumlarını 1969 darbesindeki rollerine borçlu oldukları için seçime tabi değildi. Halkı meşgul etmeye yardımcı olan, sözde taban örgütleri olan "devrimci komiteleri" denetlediler. Sonuç olarak, Kaddafi 1979'dan sonra resmi bir hükûmet ofisine sahip olmamasına rağmen, hükûmetin ve ülkenin kontrolünü elinde tuttu.[*kaynak belirtilmeli*] Kaddafi ayrıca silahlı kuvvetlerin başkomutanı olarak kaldı.

### İdari reformlar

Tüm yasama ve yürütme yetkisi GHK'ye verildi. Ancak bu organ, önemli yetkilerinin çoğunu kendi genel sekreterine ve Genel Sekreterliğine ve Genel Halk Komitesine devretti. GHK'nin genel sekreteri olarak Kaddafi, tıpkı DKK'nin başkanı olduğu zaman olduğu gibi, birincil karar verici olarak kaldı. Buna karşılık tüm yetişkinlerin, kararları ulusal politika olarak değerlendirilmek ve uygulanmak üzere GHK'ye gönderen yerel Temel Halk Kongresinin (THK) müzakerelerine katılma hakkı ve görevi vardı. THK'ler teoride, Kaddafi'nin doğrudan "halk gücü" olarak adlandırdığı şeyi somutlaştıran nihai siyasi otorite ve karar alma deposuydu. 1977 bildirgesi ve beraberindeki kararlar, özellikle hem ulusal hem de yerel düzeyde hükûmetin yapısı ve organizasyonu ile ilgili olarak, 1969 anayasa bildirisinin temel bir revizyonu anlamına geliyordu.

Libya'nın siyasi ve idari yapısını yenilemeye devam eden Kaddafi, siyasete bir unsur daha ekledi. 1977'den başlayarak, "devrimci komiteler" örgütlendi ve "halk iktidarının mutlak devrimci denetimi" görevi verildi. Yani halk komitelerine rehberlik edecek, "genel politik bilinç düzeyini ve devrimci ideallere bağlılığı yükselteceklerdi". Gerçekte, devrimci komiteler nüfusu araştırmak ve Kaddafi'nin otokratik yönetimine karşı her türlü siyasi muhalefeti bastırmak için kullanıldı. Bildirildiğine göre, Libyalıların %10 ile %20'si bu komiteler için gözetimde çalıştı, bu oran Baasçı Irak ve Juche Kore ile aynı seviyedeydi.

Siyasi açıdan zeki fanatiklerle dolu, 1979'da her yerde hazır ve nazır devrimci komiteler THK seçimlerinin kontrolünü ele geçirdi. Resmi hükûmet organları olmasalar da devrimci komiteler iç siyaset sahnesinin bir başka dayanağı haline geldi. Halk komitelerinde ve devrimden sonraki diğer idari yeniliklerde olduğu gibi devrimci komiteler, halihazırda var olan yapıları ortadan kaldırmak veya sağlamlaştırmak yerine, mevcut ulus altı hükûmet sistemine yeni bir unsur dayatma modeline uyar. 1970'lerin sonlarına gelindiğinde sonuç, farklı unsurlar arasındaki işbirliği ve koordinasyonun kötü tanımlanmış yetki ve sorumluluk tarafından tehlikeye atıldığı, birbiriyle örtüşen yargı alanlarından oluşan gereksiz yere karmaşık bir sistemdi. Belirsizlik, siyasi baskıya karşı iç muhalefetin yükseldiği bir dönemde Kaddafi'nin görünürlüğünü en aza indirirken, Libya yönetiminin arkasındaki ana itici güç olarak kalma hedefine hizmet etmiş olabilir.

DKK resmen feshedildi ve hükûmet yeniden halk komiteleri olarak yeniden örgütlendi. Yeni bir Genel Halk Komitesi (kabine) seçildi, "sekreterlerinin" her biri uzmanlaştığı bir halk komitesinin başkanı oldu. İstisnalar halk komitelerinin olmadığı petrol, dışişleri ve ağır sanayi "sekreterlikleri"ydi. Ulusal ordunun yerine 1970'lerin sonlarında oluşturulan ulusal bir milis gücüyle ikame edilerek bir "halk ordusu" kurulması önerisi de yapıldı. Fikir, 1982 başlarında yeniden su yüzüne çıkmasına rağmen uygulamaya yakın görünmüyordu.

Kaddafi ayrıca reformu teşvik etmek için Devrimci Kadın Formasyonunu kurarak, önceki rejim tarafından kadınlara dayatılan katı sosyal kısıtlamalarla mücadele etmek istedi. 1970'te cinsiyet eşitliğini onaylayan ve ücret eşitliğinde ısrar eden bir yasa çıkarıldı. 1971'de Kaddafi, Libya Genel Kadın Federasyonunun kurulmasına sponsor oldu. 1972'de, on altı yaşın altındaki herhangi bir kadının evliliğini suç sayan ve bir kadının rızasının bir evlilik için gerekli bir ön koşul olmasını sağlayan bir yasa çıkarıldı.

### Ekonomik reformlar

Daha fazla bilgi: Libya ekonomisi
 Kaddafi yönetimindeki Libya, AB'den ve bazı dönemlerde ABD'den daha yüksek kişi başına GSYİH'ye (PPP) sahipti.
Ekonominin yeniden inşası, siyasi ve sosyal kurumları yeniden biçimlendirme girişimiyle paraleldi. 1970'lerin sonlarına kadar, Libya'nın ekonomisi karışıktı ve petrol üretimi ile dağıtımı, bankacılık ve sigorta alanları dışında özel teşebbüsün büyük rolü vardı. Ancak, 1978'de yayınlanan Kaddafi'nin Yeşil Kitabı'nın ikinci cildine göre özel perakende ticaret, kira ve ücretler; kaldırılması gereken sömürü biçimleriydi. Bunun yerine, işçi özyönetim komiteleri ve kâr katılım ortaklıkları, kamu ve özel işletmelerde faaliyet gösterecekti.

Birden fazla özel konut sahibi olmayı yasaklayan bir mülkiyet yasası kabul edildi ve Libyalı işçiler çok sayıda şirketin kontrolünü ele geçirerek onları devlet işletmelerine dönüştürdüler. Perakende ve toptan ticaret operasyonlarının yerini devlete ait "halk süpermarketleri" aldı, burada Libyalılar teoride ihtiyaç duydukları her şeyi düşük fiyatlarla satın alabiliyorlardı. 1981'e gelindiğinde devlet, hükûmet projeleri için özel olarak tutulan fonlardan yararlanmak için bireysel banka hesaplarına erişimi de kısıtlamıştı. Tedbirler, yeni mülksüzleştirilenler arasında kızgınlık ve muhalefet yarattı. İkincisi, bazıları ülkeyi terk etmeye başlayan, zaten yabancılaşmış olanlara katıldı. 1982'ye gelindiğinde, belki de 50.000 ila 100.000 Libyalı yurtdışına gitmişti. Göçmenlerin çoğu girişimci ve daha iyi eğitimli Libyalılar arasında olduğundan, önemli bir yönetimsel ve teknik uzmanlık kaybını temsil ediyorlardı.

Hükûmet ayrıca 2006-2007'de büyük akiferlerden hem bir rezervuar ağına hem de Trablus, Sirte ve Bingazi şehirlerine bir Sahra-ötesi su boru hattı inşa etti. Bu hat, 1984 yılında başlatılan Büyük İnsan Yapımı Nehir projesinin bir parçasıdır. Nubian Kumtaşı Akifer Sistemi'nden büyük su kaynaklarını hem kentsel nüfusa hem de ülke çapındaki yeni sulama projelerine pompalar.

Libya, her ikisi de petrol geliri ile ödenen geniş bir tüketim malları yelpazesiyle birlikte ithal edilmesi gereken vasıflı işgücü sıkıntısı çekmeye devam etti. Ülke, aynı yıl bir sonraki en yüksek Afrika İGE'sinden 0,041 daha yüksek olan 2010'da 0,755 ile sürekli olarak en yüksek İGE'ye sahip Afrika ülkesi olarak yer aldı. Cinsiyet eşitliği, Kaddafi yönetimi altında büyük bir başarıydı. Kahire'deki Amerikan Üniversitesinin başkanı ve Libya konusunda uzman olan Lisa Anderson'a göre, Kaddafi döneminde daha fazla kadının üniversiteye gittiğini ve "önemli ölçüde" daha fazla istihdam fırsatına sahip olduğunu söyledi.

Askeri
------

Ana madde: Libya Arap Cemahiriyesi Silahlı Kuvvetleri
### Çad ve Mısır'a karşı savaşlar

Ayrıca bakınız: Çad-Libya çatışması, Toyota Savaşı ve Mısır-Libya Savaşı
1969 gibi erken bir tarihte Kaddafi, Çad'a karşı bir kampanya yürüttü. Bilgin Gerard Prunier, düşmanlığının bir kısmının görünüşe göre Çad Devlet Başkanı François Tombalbaye'nin Hristiyan olması nedeniyle olduğunu iddia ediyor. Libya, 1973'te Libya'nın işgal ettiği Aouzou Şeridi üzerinde komşu Çad ile bazen şiddetli bir toprak anlaşmazlığına da karıştı. Bu anlaşmazlık sonunda Libya'nın Çad'ı işgaline yol açtı. Libya birliklerinin Kuzey Çad'daki Aozou Şeridi'ne uzun süren akınları, 1987'de ABD ve Fransa'nın Çad isyancı güçlerine ve eski Savunma Bakanı Hissene Habre başkanlığındaki hükûmetin sonunda Çad zaferine yol açmasıyla püskürtüldü. Bu savaşa Toyota Savaşı da denir. Çatışma 1987'de ateşkesle sona erdi. Uluslararası Adalet Divanının 13 Şubat 1994 tarihli kararının ardından, Libya aynı yıl Çad'dan askerlerini çekti ve anlaşmazlık çözüldü.

1977'de Kaddafi ordusunu sınırın ötesine Mısır'a gönderdi ve Mısır güçleri Libya-Mısır Savaşı'nda savaştı. Her iki ülke de Cezayir Cumhurbaşkanı Huari Bumedyen'in arabuluculuğunda ateşkes konusunda anlaştı.

### İslam Lejyonu

Ayrıca bakınız: İslam Lejyonu
1972'de Kaddafi, bölgeyi birleştirme ve Araplaştırma aracı olarak İslami Lejyon'uv yarattı. Lejyonun önceliği önce Çad, ardından Sudan oldu. Sudan'ın batısındaki Darfur'da Kaddafi, Gérard Prunier'e göre "vilayetin 'Arap' karakterini vurgulayan militanca ırkçı ve pan-Arabist bir örgüt olan Arap Buluşmasının (Tajammu al-Arabi) kurulmasını destekledi." İki kuruluş ortak üyeleri ve bir destek kaynağını paylaştı ve aralarındaki ayrım genellikle belirsizdir.

Bu İslami Lejyon, çoğunlukla daha fakir Sahel ülkelerinden ancak bir kaynağa göre, 1981'de bir zamanlar Libya'da sahte sivil iş vaadiyle işe alınan binlerce Pakistanlıdan oluşuyordu. Genel olarak konuşursak Lejyonun üyeleri, savaşma düşüncesi olmadan Libya'ya giden, yetersiz askeri eğitim almış ve taahhüdü seyrek olan göçmenlerdi. Lejyonun Çad'daki güçlerinden bahseden bir Fransız gazeteci, onların "yabancılar, Araplar ya da Afrikalılar, kendilerine rağmen paralı askerler, Libya'ya sivil bir iş umuduyla gelen, ancak kendilerini az ya da çok zorla bilinmeyen bir çölde savaşmak için kaydolmuş bulan zavallılar" olduğunu gözlemledi.

1987'de Çad'daki Libya saldırısının başlangıcında, Darfur'da 2000 kişilik bir kuvvet bulunduruyordu. Neredeyse kesintisiz sınır ötesi baskınlar, Darfur'da 1985 ve 1988 yılları arasında yaklaşık 9000 kişiyi öldüren ayrı bir etnik çatışmaya büyük ölçüde katkıda bulundu.

ABD tarafından 2000'li yıllarda Darfur'da soykırım yapmakla suçlanan bir grup olan Cancavid, 1988'de ortaya çıktı ve liderlerinden bazıları eski lejyonerlerden oluşuyor.

### Nükleer ve kimyasal silah denemeleri

Ana madde: Libya ve kitle imha silahları
1972'de Kaddafi, Çin'den bir nükleer bomba satın almaya çalıştı. Daha sonra Pakistan'dan bir bomba almaya çalıştı, ancak Pakistan bir bomba yapmayı başaramadan bağlarını kopardı. 1978'de Kaddafi, kendi nükleer bombasını inşa etmesi için Pakistan'ın rakibi Hindistan'a döndü. Temmuz 1978'de Libya ve Hindistan, Hindistan'ın Barış Atomu politikasının bir parçası olarak nükleer enerjinin barışçıl uygulamalarında işbirliği yapmak için bir mutabakat zaptı imzaladılar. 1991 yılında, dönemin başbakanı Navaz Şerif, Pakistan ile Libya arasında serbest ticaret anlaşmasının teşviki konusunda görüşmelerde bulunmak üzere Libya'ya resmi bir ziyarette bulundu. Ancak Kaddafi, Pakistan başbakanından kendisine bir nükleer silah satmasını talep etmeye odaklandı ve bu, başbakanın delegasyon üyelerinin ve gazetecilerinin çoğunu şaşırttı. Başbakan Şerif, Kaddafi'nin talebini reddettiğinde Kaddafi ona saygısızlık etti ve Şerif'e hakaret eden ve Şerif'i şaşırtan bir şekilde onu "yozlaşmış politikacı" olarak nitelendirdi. Başbakan görüşmeleri iptal etti, Pakistan'a döndü ve Libya büyükelçisini Pakistan'dan kovdu.

Tayland, vatandaşlarının sinir gazı için depolama tesislerinin inşasına yardım ettiğini bildirdi. Almanya, iş adamı Jurgen Hippenstiel-Imhausen'i Libya'nın kimyasal silahlarına karışmaktan beş yıl hapis cezasına çarptırdı. Kimyasal Silahlar Konvansiyonu'ndan (CWC) müfettişler 2004 yılında Libya'nın 23 metrik ton hardal gazı stoğuna ve 1300 metrik tondan fazla öncü kimyasala sahip olduğunu doğruladı.

### Sidra Körfezi olayları ve ABD hava saldırıları

Ana maddeler: Sidra Körfezi olayı (1981), Sidra Körfezi'ndeki eylem (1986), 1986 ABD'nin Libya'yı bombalaması ve 1989 Tobruk yakınlarında hava savaşı
Libya, uluslararası anlaşmazlıkların baskısı altındayken 19 Ağustos 1981'de, Akdeniz'deki Sirte Körfezi üzerinde bir deniz it dalaşı meydana geldi. Amerikan F-14 Tomcat jetleri, bu it dalaşında Libya savaş uçaklarından oluşan bir oluşuma uçaksavar füzeleri ateşledi ve iki Libya Su-22 Fitter saldırı uçağını düşürdü. Bu deniz harekâtı, önceki olaydan toprak ve kayıpları talep etmenin bir sonucuydu. 4 Ocak 1989'da ikinci bir it dalaşı meydana geldi. ABD uçak gemisi tabanlı jetleri de aynı yerde iki Libyalı MiG-23 Flogger-E'yi düşürdü.

Benzer bir eylem 23 Mart 1986'da gerçekleşti. Körfez'de devriye gezerken, ABD deniz kuvvetleri büyük bir deniz kuvvetine ve Libya topraklarını savunan çeşitli SAM bölgelerine saldırdı. ABD savaş uçakları ve savaş bombardıman uçakları SAM fırlatma tesislerini imha etti ve çeşitli deniz gemilerini batırarak 35 denizciyi öldürdü. Bu, Haziran ve Aralık 1985 arasındaki terörist kaçırma olaylarına bir misillemeydi.

5 Nisan 1986'da Libya ajanları Batı Berlin'deki "La Belle" gece kulübünü bombaladı. Üç kişi öldü ve 229 kişi yaralandı. Kaddafi'nin planı birkaç ulusal istihbarat teşkilatı tarafından ele geçirildi ve dört yıl sonra Stasi arşivlerinden daha ayrıntılı bilgi alındı. Doğu Almanya'daki Libya büyükelçiliğinden operasyonu gerçekleştiren Libyalı ajanlar, 1990'larda yeniden birleşen Almanya tarafından yargılandı.

Diskotek bombalamasına yanıt olarak 15 Nisan 1986'da Libya'ya karşı ABD Hava Kuvvetleri, Deniz Kuvvetleri ve Deniz Piyadeleri ortak hava saldırıları gerçekleştirildi. Olayın kod adı El Dorado Kanyonu Operasyonu ve 1986'da Libya'nın bombalanması olarak biliniyor. Hava savunma sistemleri, üç askeri üs ve Trablus ile Bingazi'deki iki hava sahası bombalandı. Nokta operasyonları Kaddafi'yi öldürmeyi başaramadı, ancak Kaddafi birkaç düzine askeri subayı kaybetti. Kaddafi, "evlatlık kızının" nasıl öldürüldüğünün ve kurbanların hepsinin "sivil" olduğunun propagandasını yaptı. Hikâyelerin çeşitliliğine rağmen, kampanya başarılı oldu ve Batı basınının büyük bir kısmı hükûmetin hikâyelerini gerçek olarak bildirdi.

1986 Libya bombalamasından sonra Kaddafi, Amerikan karşıtı hükûmet örgütlerine desteğini yoğunlaştırdı. Jeff Fort'un Chicago Black P. Stones çetesinin Al-Rukn hizbini, yerli bir Amerikan karşıtı silahlı devrimci hareket olarak ortaya çıkmalarında finanse etti. Al-Rukn üyeleri 1986'da Libya adına ABD hükûmet binalarını havaya uçurmak ve bir uçağı düşürmek de dahil olmak üzere grevler hazırlamaktan tutuklandı; Al-Rukn sanıkları 1987'de "Libya ödemesi karşılığında ABD topraklarında bombalama ve suikast düzenlemeyi teklif etmekten" suçlu bulundular. 1986'da Libya devlet televizyonu, Libya'nın Amerikan ve Avrupa çıkarlarına saldırmak için intihar ekipleri eğittiğini duyurdu. Amerikan savaş uçaklarını barındırdığı için İngilizlere misilleme yapmak için 1986'da IRA'yı yeniden finanse etmeye başladı.

Kaddafi, ABD'ye karşı muhteşem bir askeri zafer kazandığını ve ülkenin resmi olarak "Büyük Sosyalist Halkın Libya Arap Cemahiriyesi" olarak değiştirildiğini duyurdu. Bununla birlikte, konuşması tutkudan yoksun görünüyordu ve "zafer" kutlamaları bile olağandışı görünüyordu. Sıradan Libya vatandaşları tarafından Kaddafi'ye yönelik eleştiriler, Kaddafi posterlerinin tahrif edilmesi gibi daha cesur hale geldi. Libya ordusuna yönelik baskınlar, hükûmeti son 17 yılın en zayıf noktasına getirmişti.

Kaynakça
--------

1. ↑  "Libya crisis: Col Gaddafi vows to fight a 'long war'". *BBC News*. 1 Eylül 2020. 5 Kasım 2020 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 20 Ekim 2020.
2. ↑  "*L'Aménagement Linguistique dans le Monde* - Libye". 26 Nisan 2009 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 28 Şubat 2019.
3. ↑  "Arşivlenmiş kopya" (PDF). 8 Haziran 2020 tarihinde kaynağından arşivlendi (PDF). Erişim tarihi: 20 Şubat 2022.
4. ↑  "Human Development Report 2009" (PDF). *hdr.undp.org*. 20 Mayıs 2014 tarihinde kaynağından (PDF) arşivlendi.
5. ↑  General People's Congress declaration (2 March 1977) at EMERglobal Lex 19 Mart 2012 tarihinde Wayback Machine sitesinde arşivlendi. for the Edinburgh Middle East Report. Retrieved 31 March 2010.
6. ↑  "ICL - Libya - Declaration on the Establishment of the Authority of the People". 3 Mart 2016 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 16 Mayıs 2016.
7. ↑  Geographical Names, "اَلْجَمَاهِيرِيَّة اَلْعَرَبِيَّة اَللِّيبِيَّة اَلشَّعْبِيَّة اَلإِشْتِرَاكِيَّة: Libya" 11 Mayıs 2011 tarihinde Wayback Machine sitesinde arşivlendi. *Geographic.org*. Retrieved 27 February 2011.
8. ↑  Protesters Die as Crackdown in Libya Intensifies 6 Nisan 2017 tarihinde Wayback Machine sitesinde arşivlendi. *The New York Times*, 20 February 2011; accessed 20 February 2011.
9. ↑  "Libya – The Socialist People's Libyan Arab Jamahiriya". Countrystudies.us. 29 Ağustos 2012 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 15 Eylül 2013.
10. ↑  Human Development Index (HDI) – 2010 Rankings 12 Ocak 2013 tarihinde Wayback Machine sitesinde arşivlendi. United Nations Development Programme
11. ↑  Gadaffi's full title was "Brotherly Leader and Guide to the First of September Great Revolution of the Great Socialist People's Libyan Arab Jamahiriya".
12. ↑  Eljahmi, Mohamed (2006). "Libya and the U.S.: Gaddafi Unrepentant". *Middle East Quarterly*. 13 Ocak 2013 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 1 Mart 2011.
13. ↑  Bearman, Jonathan (1986). *Qadhafi's Libya*. London: Zed Books.[*sayfa belirt*]
14. ↑  "BBC Info on Trans-Sahara Water Pipelines" 27 Eylül 2006 tarihinde Wayback Machine sitesinde arşivlendi.. BBC News.
15. ↑  Luxner, Larry (October 2010). "Libya's 'Eighth Wonder of the World'". BNET (via FindArticles).
16. ↑  "Gaddafi: Emancipator of women?". *IOL*. 13 Nisan 2016 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 29 Mart 2016.
17. ↑  *Darfur – A 21st Century Genocide*. s. 44.
18. ↑  "judgment of the ICJ of 13 February 1994" (PDF). 31 Aralık 2004 tarihinde kaynağından (PDF) arşivlendi. Erişim tarihi: 8 Ocak 2007.
19. ↑  "Eugene Register-Guard - Google News Archive Search". 12 Mayıs 2016 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 16 Mayıs 2016.
20. ↑  Prunier, Gérard. *Darfur: The Ambiguous Genocide*. p. 45.
21. 1 2  Nolutshungu, S. p. 220.
22. ↑  Thomson, J. *Mercenaries, Pirates and Sovereigns*. p. 91.
23. ↑  Prunier, G. pp. 61-65.
24. ↑  de Waal (5 Ağustos 2004). "Counter-Insurgency on the Cheap". *London Review of Books*. **26** (15). 3 Ağustos 2004 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 26 Şubat 2011.
25. 1 2  "Libya Has Trouble Building the Most Deadly Weapons". The Risk Report Volume 1 Number 10 (December 1995). 20 Nisan 2013 tarihinde kaynağından arşivlendi.
26. 1 2  "Libyan nuclear programme". *globalsecurity.org*. GlobalSecurity.org and John E. Pike. 29 Ağustos 2011 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 12 Ağustos 2011.
27. 1 2 3 4  "Gaddafi made an enormest effort for Bhutto's release". *Tahir Khalil of Jang Media Group*. 21 Ekim 2011 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 21 Ekim 2011.
28. ↑  "Lifetimesgroup News". April 2011. 9 Mart 2016 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 16 Mayıs 2016.
29. ↑  "Libyan Chemical Weapons" 29 Ağustos 2011 tarihinde Wayback Machine sitesinde arşivlendi.. GlobalSecurity.org.
30. ↑  "Libya Chemical Weapons Destruction Costly". Arms Control Association. 7 Temmuz 2011 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 26 Şubat 2011.
31. ↑  Flashback: The Berlin disco bombing 27 Eylül 2016 tarihinde Wayback Machine sitesinde arşivlendi.. BBC on 13 November 2001.
32. ↑  *Qaddafi, Terrorism, and the Origins of the U.S. Attack on Libya*. 1990. s. 141.
33. 1 2  *Target America & the West: Terrorism Today*. New York: S.P.I. Books. 1993. ss. 301-303. ISBN 978-1-56171-269-4.
34. ↑  Kelsey (20 Temmuz 1994). "Libya will not arm IRA again, Gaddafi aide says". *The Independent*. Londra. 25 Mart 2011 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 1 Eylül 2011.
35. 1 2 3  *Qaddafi, Terrorism, and the Origins of the U.S. Attack on Libya*. s. 183.