**Patrice Émery Lumumba** (doğum adı *Élias Okit'Asombo*) (d. 2 Temmuz 1925 - ö. 17 Ocak 1961), Kongolu siyasetçi. Lumumba, Afrika ülkesi Kongo Demokratik Cumhuriyeti'nin ilk başbakanı olarak 1960 yılında başbakanlık makamına gelmiştir.

Belçika Kongosu'nun Kasavi bölgesinde *Élias Okit'Asombo* ismi ile doğdu. Bir misyoner okulunda eğitim gördü ve Leopoldville (Kinşasa) ve Stanleyville'de (Kisangani) rahip ve gazeteci olarak çalıştı. 1955'te Lumumba bir sendikanın başkanı seçildi ve Belçika Liberal Partisi'ne katıldı. 1957 yılında zimmete para geçirme iddiasıyla tutuklandı ve bir yıl hapis yattı. Tahliye olduktan sonra 1958'de Kongo Ulusal Hareketi'ni kurdu.

1959'da Belçika, Kongo'ya beş yıl içinde bağımsızlığının verilmesini içeren bir planı açıkladı ve Aralık ayında yapılan yerel seçimlerde Kongo Ulusal Hareketi Lumumba'nın tutuklu olmasına rağmen büyük çoğunluk kazandı. Belçika'da 1960 yılında toplanan bir konferans Kongo'ya bağımsızlığın planlandan önce, Mayıs'ta yapılacak seçimleri takiben Haziran 1960'ta verilmesini kararlaştırdı. Lumumba ve Kongo Ulusal Hareketi 23 Haziran 1960'ta ilk hükûmeti kurdu. Lumumba başbakan ve Joseph Kasavubu devlet başkanı oldu.

Lumumba'nın hükûmet dönemi, Katanga bölgesinin Belçika'nın desteğini alan Moise Tshombe'nin önderliğinde Haziran 1960'ta bağımsızlığını ilan etmesinden kaynaklanan siyasal çatışmalarla belirlendi. Birleşmiş Milletler birliklerin gelmesine rağmen karışıklıklar sürdü ve Lumumba Sovyetler Birliği'nden destek istedi. Lumumba, Eylül'de devlet başkanı Kasavubu tarafından yasallığı şüpheli şekilde görevinden el çektirildi. 14 Eylül'de Albay Joseph Mobutu (daha sonra Mobutu Sese Seko adını aldı) önderliğindeki ve Kasavubu tarafından desteklenen bir askerî cunta yönetimi ele geçirdi. Lumumba 1 Aralık 1960'ta Mobutu'ya bağlı birlikler tarafından tutuklandı. Yakalandığı Port Francqui'den Leopoldville'e kadar elleri kelepçeli olarak getirildi. Birleşmiş Milletler genel sekreteri General Dag Hammarskjold Kasavubu'yu, Lumumba'ya hukuk çerçevesinde muamele etmeye davet eden bir çağrı yayınladı.
Patrice Lumumba cunta tarafından tutuklanmış ancak BM tarafından koruma altına alınmıştır. Leopoldville'deki evi BM tarafından korumaya alınmıştı. Ancak Lumumba bu evden gizlice ayrıldı ve Stan'a ulaşıp devrim hareketini ateşlendirmek istedi. Stan'a geçmek üzere son adım olan arabalı vapura binerken Mobutu'nun askerleri tarafından ele geçirildi. Ele geçirilen ancak tutuklanmayan Lumumba kendi arabasıyla başkente etrafında askeri araçlarla ilerlerken yol kenarında bulunan BM temsilciliğine sığınır ancak BM sadece evinin sınırlarında olduğunda onu korumakla görevli olduklarını belirtti. BM'nin sığınma isteğini geri çevirmesinin ardından Devrik Başbakan Patrice Lumumba askerler tarafından tutuklanarak başkente işkence altında götürüldü.
SSCB Hammarskjold'u ve batılı hükûmetleri Lumumba'nın tutuklanmasının sorumluları olarak kınadı ve derhal serbest bırakılması için çağrıda bulundu. 

BM Güvenlik Konseyi, Lumumba'nın derhal serbest bırakılmasını ve Kongo hükûmetinin başı olarak görevinin derhal iade edilmesini, Mobutu'ya bağlı güçlerin silahsızlandırılmasını ve Belçika'lıların zaman kaybetmeden Kongo'yu terk etmesini sağlamaya çağıran SSCB'nin taleplerini değerlendirmek üzere 7 Aralık'ta bir toplantı yapmaya çağırdı. Sovyet delegesi Valerian Zorin ABD'nin taleplerini reddetti ve güvenlik konseyi başkanlığından istifa ederek görüşmeleri terk etti.

Lumumba'nın kendisini yakalayanlar tarafından işkenceye uğradığını bildiren bir BM raporunun ortaya çıkmasından (9 Aralık) sonra taraftarlarından bazıları Lumumba 48 saat içinde serbest bırakılmazsa ülkedeki tüm Belçikalılar'ı tutuklayacakları ve "bazılarının başını kesmeye başlayacakları" tehdidinde bulundular.

BM karşıtı sesler Yugoslavya, Birleşik Arap Emirlikleri, Seylan, Endonezya, Fas ve Gine'nin Kongo BM misyonunda bulunan askerlerini çekeceklerini duyurmasıyla daha da güçlendi. Yine de Sovyetler'in Lumumba yanlısı 14 Aralık tarihli karar tasarısı 8'e karşı 2 oyla reddedildi. Aynı gün General Hammarskjold'un emrine Kongo meselesinin üstesinden gelmesi için daha çok askerî güç veren karar tasarısı Sovyetler Birliği tarafından veto edildi.

Patrice Lumumba tutuklu bulunduğu başkentteki hapishaneden alınarak Joseph Kasavubu ve Joseph Mobutu'nun emri ile bağımsızlığını ilan eden ve Lumumba'nın siyasi alandaki baş düşmanı Tshombe'nin emrinde bulunan Katanga bölgesine arkadaşları Maurice Mpolo ve Joseph Okito ile sevk edildi.

Buraya sevk edilen Lumumba ve arkadaşları aynı gün kurşuna dizildi. İnfazın ardından cesedi sülfürik asit ile eritilerek yok edildi. Acelece gerçekleştirilen bu infaz halka duyurulmadı ve şartların sağlanması beklendi. Lumumba ve arkadaşlarının infazı halka 2 ay sonra duyuruldu. BM önünde 2 ay boyunca gösteriler yapan Lumumba'nın eşi Pauline Opango ise BM görevlileri tarafından sürekli kovuldu.

Şubat 2002'de Belçika hükûmeti "Lumumba'nın öldürülmesine giden olaylarda inkar edilemez bir sorumluluk payına sahip olduğunu" kabul eden bir açıklama yayımladı.

Temmuz 2002'de ABD hükûmeti CIA'in, Lumumba karşıtlarına para ve politik destek yardımında bulunarak ve Mobutu'ya silah ve askeri eğitim sağlayarak Lumumba'nın öldürülmesinde rol oynadığını ortaya çıkaran belgeleri açıkladı.

Cesedinin eritilerek yok edilmesinden sonra vücudundan geriye kalan tek parça olan dişi 20 Haziran 2022'de 61 yıl sonra Brüksel, Egmont Sarayı'nda ailesine teslim edildi. Törene Lumumba'nın ailesinin yanı sıra Belçika Kralı Philippe, Belçika Başbakanı Alexander De Croo ve Kongo Demokratik Cumhuriyeti Devlet Başkanı Félix Tshisekedi katıldı.

Galeri
------

* Patrice LumumbaPatrice Lumumba
* Lumumba, cezaevi çıkışı yaralı bileklerini gösteriyor (1960)Lumumba, cezaevi çıkışı yaralı bileklerini gösteriyor (1960)
* Lumumba, 1961'de SSCB'de basılan bir hatıra pulundaLumumba, 1961'de SSCB'de basılan bir hatıra pulunda

Kaynakça
--------

1. ↑  Fabian, Johannes (1996). Remembering the Present: Painting and Popular History in Zaire. Berkeley: University of California Press. Sayfa 73
2. ↑  Willame, Jean-Claude (1990). Patrice Lumumba: La crise congolaise revisitée. Paris: Karthala. Sayfa 22, 23, 25)
3. ↑  Kanyarwunga, Jean I N (2006). République démocratique du Congo : Les générations condamnées : Déliquescence d'une société précapitaliste. Paris: Publibook. Sayfa 76, 502
4. ↑  Gondola, Ch. Didier (2002). The History of Congo. Greenwood histories of the modern nations (illustrated, annotated ed.). Greenwood Publishing Group, Sayfa 126
5. ↑  "Belçika hükûmetinden yıllar sonra gelen özür". 7 Ekim 2016 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 19 Kasım 2016.
6. ↑  "Başkandan Lumumba için ölüm emri". 4 Ocak 2019 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 19 Kasım 2016.
7. ↑  "Belçika, Kongo'nun öldürülen ilk başbakanı Lumumba'nın dişini 61 yıl sonra ailesine teslim etti". BBC Türkçe. 20 Haziran 2022. 20 Haziran 2022 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 20 Haziran 2022.

* İngilizce Vikipedi Patrice Lumumba maddesi

Dış bağlantılar
---------------

* Patrice Lumumba'nın öldürülmeden önce karısına yazdığı son mektup.
* Afrika'nın Yüreğinde Sabah (Şiir) Patrice Lumumba 8 Eylül 2006 tarihinde Wayback Machine sitesinde arşivlendi.
* Fotoğraf galerisi

| * g
* t
* d
Kongo Demokratik Cumhuriyeti başbakanları |
| --- |
|  Kongo Cumhuriyeti(1960-1971) | 
* Patrice Lumumba
* Joseph Iléo
* Albert Ndele
* Justin Marie Bomboko
* *Antoine Gizenga (isyancı)*
* Cyrille Adoula
* Moise Tshombe
* Évariste Kimba
* Léonard Mulamba

 |
|  Zaire Cumhuriyeti(1971-1997) | 
* Mpinga Kasenda
* Bo-Boliko Lokonga Mihambo
* Jean Nguza Karl-i-Bond
* Joseph Untube N'singa Udjuu
* Kengo Wa Dondo
* Mabi Mulumba
* Sambwa Pida Nbagui
* Lunda Bululu
* Mulumba Lukoji
* Étienne Tshisekedi
* Bernardin Mungul Diaka
* Faustin Birindwa
* Kengo Wa Dondo
* Likulia Bolongo

 |
|  Kongo Demokratik Cumhuriyeti(1997-günümüz) | 
* Antoine Gizenga
* Adolphe Muzito
* Louis Alphonse Koyagialo (Geçici)
* Augustin Matata Ponyo
* Samy Badibanga
* Bruno Tshibala
* Sylvestre Ilunga
* Jean-Michel Sama Lukonde

 |

|  |  |
| --- | --- |
| Otorite kontrolü Bunu Vikiveri'de düzenleyin | 
* BIBSYS: 90410097
* BNE: XX1218297
* BNF: cb12963694s (data)
* CANTIC: a17235133
* CiNii: DA06903330
* GND: 118575295
* ISNI: 0000 0001 2281 1427
* LCCN: n79053648
* LNB: 000269188
* MusicBrainz: 6b2211ed-95f4-4fa6-8148-b883efcb1c29
* NARA: 10580384
* NDL: 00523980
* NKC: mzk2007390677
* NLA: 35315983
* NLI: 987007264888605171
* NTA: 069042241
* RERO: 02-A003536273
* SELIBR: 235545
* SNAC: w6dg0n5g
* SUDOC: 027618110
* Trove: 908914
* VIAF: 66598261
* WorldCat: lccn-n79053648

 |