**Stepan Gevorgiyeviç Şaumyan** (Ermenice: Ստեփան Գեւորգի Շահումյան, Rusça: Степан Георгиевич Шаумян *Stepan Georgiyeviç Şaumyan*, 1 Ekim 1878 – 20 Eylül 1918), Ermeni asıllı Rus komünist ve Bolşevikdir. 1917 Ekim Devrimi sırasında Kafkaslarda önde gelen Bolşevik önderlerdendir.

Çok sayıda gazete ve yayın çıkartmış olsa da en çok Bakü Komünü lideri olarak tanınır. Mart 1918’de Bolşevik lider Lenin tarafından Kafkaslarda Bolşevik iktidarın etkin hale gelmesi ile görevlendirilmiştir. Bakü Komünü sırasında sayısız sıkıntılarla karşı karşıya kalmıştır; şehrin Azeri ve Ermeni nüfusu arasında yaşanan etnik çatışmalar ve bölgeye karşı ilerleyen Osmanlı Ordusuna karşı savaşırken Ekim Devrimini bölgeye yaymaya çalışmıştır.

Şaumyan, devrimci geçmişi boyunca *Suren*, *Surenin* ve *Ayaks* takma isimlerini kullanmıştır. Bakü’de iktidarı alarak kurdukları komünün 1918 Temmuz ayında düşmesiyle beraber 26 Bakü Komiseri olarak bilinen Şaumyan ve diğer Bolşevik önderler şehri terk ederek kaçsalar da Hazar Denizi kıyılarında İngilizler ve Bolşevik karşıtlarınca yakalanarak 20 Eylül 1918 günü idam edilirler.

Gençliği
--------

Şaumyan, Rus İmparatorluğu’na bağlı Gürcistan’daki Tiflis’te giysi ticareti yapan tacir bir ailenin çocuğu olarak dünyaya gelir. Sankt-Peterburg Politeknik Üniversitesi ve Riga Teknik Üniversitesi'ni bitirir. 1900 yılında Rusya Sosyal Demokrat İşçi Partisi'ne girer.

Şaumyan gençliğinde

Devrimciliğe adım atış
----------------------

Üniversite yıllarında öğrenci eylemlerine karışır ve Çarlık polisi tarafından Kafkaslara sürgüne gönderilir. Sürgünden Almanya’ya kaçan Şaumyan Berlin’de 1905 yılında mezun olacağı Humboldt Üniversitesi Felsefe Bölümüne gider. Almanya’da bulunduğu süre içinde sürgün Rus aydınlarla temas eder. Bu dönemde RSDİP liderlerinden Julius Martov, Georgi Plehanov ve Vladimir Lenin ile tanışır.

Stepan Şaumyan ve Caparidze 1908. Bakınskiy Raboçiy üyeleriyle birlikte (Şaumyan orta sıra soldan ikinci, Caparidze orta sıra sağdan birinci).
1903 yılında önce Brüksel sonra da Londra’da yapılan ve partinin bölünmesine sebep olan RSDİP 2. Kongresinde Lenin tarafında yer alır ve Bolşeviklere katılır. Kafkaslara döner ve öğretmenlik yapar. 1905 Devrimi ile birlikte Bakü’ye gider ve burada petrol işçileri arasındaki örgütlenmeleri henüz Stalin ismini almamış olan *Koba* ile birlikte yürütür. Bu dönemde özellikle 1905 Devriminin Çarlık rejimi tarafından vahşice bastırılmasından dolayı siyasetten çekilir.

Ekim Devrimi
------------

Şaumyan arkadaşlarıyla
1914 yılında Bakü’de meydana gelen işçi grevini örgütleyenlerdendir. Grev Çarlık askerlerince bastırılacak ve Şaumyan tutuklanacaktır. 1917 Şubat Devrimi ile Çarlık rejiminin devrilmesiyle beraber serbest kalır. Devrimci sürece dahil olmamış olsa da Bakü Sovyet örgütünün başkanı seçilir. Sovyetin yayın organı *Bakinsky Rabochy* (Bakü İşçisi) adlı gazeteyi çıkartır. Yayınlarındaki propaganda yüzünden Geçici Hükümet tarafından baskı görür.

Bakü Komünü
-----------

### Kuruluş

Stepan Şaumyan Bakü'de bir mitingde, 1917 (dikkatli bakınca Şaumyan'ın saçıyla oynama huyunu fark edebilirsiniz)
Bolşevikler Ekim Devrimi ile birlikte başta Sankt-Peterburg ve Moskova olmak üzere özellikle Rusya’nın merkezindeki sanayi şehirlerinde iktidarı alsalar da devrimin Kafkaslardaki etkisi sınırlı olur. Şaumyan yeni Sovyet hükûmeti Sovnarkom tarafından *Bakü Halk Komiserleri Konseyi Başkanı* ve *Kafkaslar Olağanüstü Komiseri* atanarak bölgeye gönderilir. Bakü Sovyetinde yönetim Bolşevikler, Sol SR’lar, Menşevikler ve Taşnakların ittifakından oluşur.

### Mart Olayları

Ana madde: Mart Olayları
1918 Mart ayında Azeri milyoner, iş adamı Zeynelabidin Tagiyev’in oğlu Mehmet’in cenazesine katılmak için Lenkeran’dan gelen bir grup Azeri asker Bakü Sovyeti tarafından silahsızlandırılır. Bu olay çoğunlukla müslüman olan Azeri yerel halkla ve önde gelen siyasi partileri Müsavat Partisi ile yönetiminde Azerilerin düşmanı olarak görülen Ermenilerin bulunduğu Bakü Sovyeti arasında büyük gerilime neden olur. Azerilerin yoğunlukla Osmanlı İmparatorluğuna katılmak istemeleri, bu kapsamda Enver Paşa’nın kardeşi Nuri Paşa komutasında bölgeye ilerleyen Kafkas İslam Ordusuna destek vermeleri Sovyet yönetimini tedbir almaya itecektir. Bolşeviklere ve Taşnaklara bağlı silahlı kuvvetler bu gergin ortamda Sovyet yönetimine karşı çıkan Azerilere karşı askeri bir harekât başlatırlar. İlk saldırıyı hangi tarafın gerçekleştirdiği bilinmese de Bakü’de Azeriler yenildikten sonra Ermeniler tarafından geniş kapsamlı bir katliam yapılır. Yapılan katliamda 3 bin ila 12 bin Türk kökenli müslüman öldürülür.

### Bakü Muharebesi

Ana madde: Bakü Muharebesi (1918)
Bakü Sovyetinde iktidarda bulunan Bolşevikler tek başlarına iktidarda olmadıkları için sürekli olarak diğer sosyalist partiler ve Ermeni Taşnaklarla çatışma halindedir. Diğer partiler Osmanlı Ordusuna karşı verilen savaşta İngilizlerden yardım alınmasını savunurken, Moskova’nın kesin talimatı üzerine hareket eden Bolşevikler İngiltere ile işbirliğine kesinlikle karşı çıkıyordu. Şaumyan Rusya’nın başka bölgelerinde Bolşeviklere karşı Beyaz Ordu saflarında savaşan İngiltere’ye güvenmiyor ve işbirliği tekliflerini reddediyordu. Görece güçsüz konumda olan Şaumyan, sürmekte olan Rus İç Savaşı yüzünden beklediği destek hiç gelmeyecektir. Haziran 1918’den beri sürmekte olan muharebelerde ağırlıklı olarak Ermenilerden oluşan ordusunun düzenli Kafkas İslam Ordularına karşı tutunamayacağını gören Şaumyan zor durumda kalır. Bu sırada Bakü Komünündeki diğer özneler İngiltere ile temas halindedirler ve Bolşeviklere rağmen uzlaşırlar. İngiltere hükûmeti Bolşevik olmamak kaydıyla her siyasi partiyle işbirliği yapmaya açık olduğunu ilan edince Sovyet yönetimindeki Bolşeviklerden kurtulma planı yürürlüğe konur.

### Çöküş

Sonunda 26 Temmuz 1918 günü Bakü Sovyetinde yapılan oylamada Bolşevikler 259 oya karşı – 236 oyla geride kalırlar ve yönetimi kaybederler. Şaumyan’ın müttefikleri onu terk etmiştir. Şaumyan Bolşeviklerin Sovyet organından ve Bakü’den ayrılacağını açıklar. Bolşevikler olmadan kurulan SR, Menşevik ve Taşnaklardan oluşan hükûmet İngiltere ile işbirliği yapar ve aynı gün General Thompson komutasındaki İngiliz Ordusu Bakü’yü işgal eder.

Tutuklanma ve ölüm
------------------

Ana madde: 26 Bakü Komiseri
26 Bakü Komiserinin idam edilmesi
31 Temmuz günü 26 Bolşevik Komiser Bolşevik silahlı kuvvetlerinin Hazar Denizi üzerinden Astrahan’a götürmeyi planlasalar da başarılı olamazlar. Gemileri 16 Ağustosta Bakü hükûmeti tarafından ele geçirilir. Komiserler ve Şaumyan'ın oğlu Lev Şaumyan, tutuklanarak Bakü’de hapse atılırlar. 28 Ağustos günü ise yapılan Bakü Sovyet seçimlerinde Şaumyan ve diğer Bolşevikler hapisteyken vekil seçilirler. Anastas Mikoyan önderliğindeki bir grup Bolşevik 14 Eylül günü Şaumyan ve arkadaşlarını hapse düzenledikleri baskınla kurtarmayı başarırlar. Gemiye binerek Krasnovodsk’a çıkarlar. Ancak burada İngiliz desteğindeki Bolşevik karşıtı kuvvetlerince yakalanırlar. Şaumyan ve Bolşevik liderler bölgedeki İngiliz General Wilfrid Malleson’a teslim edilir. Bolşeviklerin esir İngiliz subaylarla değişimi söz konusu olsa da Hazar Demiryolu boyunda bilinmeyen bir yerde 20 Eylül akşamı Şaumyan ve Bolşevikler kurşuna dizilerek öldürülür. Bolşeviklerin başlamış olan iç savaştaki Beyaz Ordu mensuplarınca öldürüldüğü iddia edilse de İngiliz Ordusunun da sorumluluğu bulunmaktadır.

26 Bakü Komiseri'nin 1920'deki tekrar defni.

Geleneği
--------

Şaumyan ve oğlu Lev Şaumyan
Şaumyan ölümünden sonra Ekim Devrimi uğruna hayatını kaybetmiş bir kahraman olarak değerlendirilir. Ayrıca Şaumyan’ın Lenin ve Stalin ile yakın bağları nedeniyle ve İngiliz Ordusunun Şaumyan ve arkadaşlarının idamına karışmaları sebebiyle İngiltere ile Sovyetler Birliği arasında sürekli olarak bir sürtüşme sebebi olacaktır. Sovyetler Birliği döneminde Azerbaycan Sovyet Sosyalist Cumhuriyetinin Dağlık Karabağ bölgesindeki Vararakn Hankendi kentinin adı Şaumyan’ın adına Stepanakert olarak değiştirilir. 1992 yılında Azerbaycan kentin eski adı olan Hankendi’yi kullanacak, uluslararası alanda tanınmayan de facto Dağlık Karabağ Cumhuriyeti topraklarındaki kent için bu devlet yetkilileri hala Stepanakert adını kullanmaktadırlar. Ayrıca yine bu devlet sınırları içinde Şaumyan ili bulunmaktadır. Ermenistan Sovyet Sosyalist Cumhuriyetindeki Celaloğlu kentinin adı Stepanavan olarak değiştirilmiştir, kent hala bu ismi korumaktadır. Sankt-Peterburg, Yekaterinburg, Rostov-na-Donu, Stavropol’da adına caddeler bulunur. 1931 yılında adına Ermenistan’ın başkenti Erivan’da dikilen heykel hala korunmaktadır.

Yeniden defnedilmesi
--------------------

Şaumyan ve diğer Bolşeviklerin naaşları Rus İç Savaşından sonra öldürüldükleri yerden alınarak Sovyetler Birliği yönetimi tarafından Bakü'de anılarına yapılan anıt mezara gömülür. Anıt mezar Sovyetler Birliğinin dağılmasından sonra da varlığını korur. Ancak Ocak 2009'da Azerbaycan Bakü Belediyesi 26 Bakü Komiseri Anıtının yıkılacağını bildirir ve yıkım kısa sürede tamamlanır. Gelişme Ermenistan'da tepkiyle karşılandı. Azerbaycan yönetimi, yıkım sırasında yapılan kazılarda ise sadece 21 naaş bulunduğunu açıkladı. Şaumyan ve 4 Bolşevik Komiserin kaçtığı iddia edildi. Şaumyan’ın İngilizler tarafından bırakıldığı iddiası ise Şaumyan’ın torunu Tatyana tarafından reddedilmiştir.

Anıtın yıkılmasını modern Azerbaycan’ın bağımsızlığı için yapılan mücadeleye leke sürüldüğünü açıklayan Ermenistan ve Azerbaycan Komünist Partileri olanları kınamıştır. Azeri Müsavat Partisi yetkilileri ise Azerileri öldüren Ermenileri anan bir anıtın Tel Aviv’in ortasına SS anıtı yapılmasıyla benzeterek yıkım kararını desteklemişlerdir.

Galeri
------

* Sisian 'daki büstü Sisian 'daki büstü
* Kentron / Erivan 'daki Heykeli Kentron / Erivan 'daki Heykeli
* Stepanavan 'daki heykeli Stepanavan 'daki heykeli
* 1933 Sovyet Pulu 1933 Sovyet Pulu
* 1968 Sovyet Pulu 1968 Sovyet Pulu

Kaynakça
--------

1. ↑  Arzumanyan, M. Շահումյան, Ստեփան Գևորգի. The Soviet Armenian Encyclopedia. Yerevan, Armenian SSR, cilt. viii, 1982 s. 431-434
2. ↑  Panossian, Razmik. The Armenians: From Kings And Priests to Merchants And Commissars. New York: Columbia University Press, 2006, s. 211 ISBN 0-231-13926-8
3. ↑  Hopkirk, Peter. On Secret Service East of Constantinople: The Plot to Bring Down the British Empire. Oxford: Oxford University Press, 2001 s. 305 ISBN 0-19-280230-5
4. ↑  Montefiore, Simon Sebag, Young Stalin, Vintage Books, 2008, s.195
5. ↑  Michael Smith, Azerbaijan and Russia: Society and State: Traumatic Loss and Azerbaijani National Memory
6. ↑  Kurucusu Mehmed Emin Resulzade’dir.
7. ↑  Michael P. Croissant, The Armenia-Azerbaijan Conflict: Causes and Implications. New York: Praeger, 1998, s. 14-15 ISBN 0-275-96241-5
8. ↑   Çatışmanın Müsavat Partisini tasfiye etmek için Sovyet yönetimince çıkartıldığı da iddia edilmektedir. Azeri ve Ermeni milliyetçileri tarafından başlatılan çatışmalar iki halk arasında günümüze kadar giderilemeyecek düşmanlıkların başlamasına neden olacaktır. Kafkas İslam Ordusu altı ay geçmeden (Eylül 1918) Bakü’yü yerli Azeri güçlerinin de desteğiyle ele geçirecek. Bu sefer benzer bir Ermeni katliamı meydana gelecek ve şehirde 10 bin Ermeni öldürülecektir.( 11 Ekim 2012 tarihinde Wayback Machine sitesinde arşivlendi. Human Rights Watch. "Playing the 'Communal Card': Communal Violence and Human Rights (Armenia-Azerbaijan bölümü)". 13 Şubat 2010 tarihinde erişilmiştir.)
9. ↑  Fromkin, David. A Peace to End All Peace: The Fall of the Ottoman Empire and the Creation of the Modern Middle East. New York: Owl, 1989 s. 356 ISBN 0-8050-6884-8
10. ↑  Hopkirk, Peter, On Secret Service, s. 322
11. ↑  "Шаумян Лев Степанович (Shahumyan Lev Stepanovich)". [*ölü/kırık bağlantı*]
12. ↑  Leach, Hugh. Strolling About the Roof of the World: The First Hundred Years of the Royal Society for Asian Affairs. London: Routledge Curzon, 2002, ISBN 0-415-29857-1 s. 26-27
13. ↑   23 Ocak 2015 tarihinde Wayback Machine sitesinde arşivlendi. konuyla ilgili 5 Şubat 2009 tarihli haber, 14 Şubat 2010 tarihinde erişilmiştir.
14. ↑  Moskova’da yaşayan Tatyana, Kommersant gazetesine verdiği demeçte, büyükannesinin yeniden defin töreninde orada olduğunu belirterek iddiaları yalanlayacaktır.
15. ↑  Bolşevik komiserler iddia edildiği gibi tamamen Ermenilerden oluşmamaktaydı. Aslına bakılırsa sadece 6 üyesi Ermeni olan hükûmet, başkanı Şaumyan sebebiyle Ermeni olarak bilinmiştir. Buna karşın komitede 2 Azerinin yanı sıra Gürcüler, Yunanlar, Letonlar ve Yahudiler bulunmaktaydı.

Konuyla ilgili yayınlar
-----------------------

* Suny, Ronald Grigor. The Baku Commune, 1917-18. Princeton: Princeton University Press, 1972 ISBN 0-691-05193-3
* Hopkirk, Peter. On Secret Service East of Constantinople: The Plot to Bring Down the British Empire. Oxford: Oxford University Press, 2001 ISBN 0-19-280230-5

| * g
* t
* d
26 Bakü Komiseri |
| --- |
| 
* 25 Nisan 1918-31 Temmuz 1918

 |
| Komiserler | 

|  |  |
| --- | --- |
| Bakü Sovyeti Halk Komiserliği Kurulu Başkanı |   Stepan Şaumyan |
| Memur | Anatoli Bogdanov |
| Gıda ve Tahıl Depolama Halk Komiseri | Aram Kostandyan |
| Gazeteci | Armenak Boryan |
| Bakinskiy Raboçiy Redaktörü |   Arsen Amiryan |
| Bakü Komutanı | Bagdasar Avakyan |
| Denizci |   Eyjen Berg |
| Askeri Görevli | Fyodor Solntsev |
| Askeri Donanma İşleri Halk Komiseri | Gregoriy Korganov |
| Bakü Merkezi Otorite Başkanı | Grigori Petrov |
| Kızıl Müfreze Komutanı | Grigori Petrov |
| *Şaumyan'ın* koruması | İrakliy Meteksa |
| Devrimci Askeri Komite İşleri İdarecisi | İsay Mişne |
| Halk Ekonomi Komisyonu Başkanı |   İvan Fioletov |
| Silahlı Gruplar Komiseri | İvan Gabışev |
| Kafkasya Ordusu Devrimci Askeri KomitesiKomiser Yardımcısı | İvan Malıgin |
| *Caparidze'nin* koruması | İvan Nikolayşvili |
| Devrimci Askeri Komite Üyesi | Mark Koganov |
| Bakü Guberniyası Komiseri |   Meşedi Azizbeyov |
| Kafkasya Ordusu Devrimci Askeri KomitesiÜyesi |   Meyer Basin |
| Toprak Bölme Halk Komiseri |   Mir Hasan Vezirov |
| İşçi, Köylü, Asker ve DenizcilerinBakü Sovyeti Başkanı |   Prokofiy Caparidze |
| Devrimci Askeri Komitesi Üyesi | Solomon Bogdanov |
| Kafkaslar Olağanüstü Komiseri |   Stepan Şaumyan |
| *Bakü Sovyeti İzvestiya'sı* gazetesi redaktörü | Suren Osepyan |
| Süvari Müfreze Komutanı | Tatevos Amirov |
| Askeri Donanma İşleri Halk Komiseri | Vladimir Poluhin |
| Emek Halk Komiseri | Yakov Zevin |

 |
| AlakalıKonular | 
* Mart Olayları
* Bakü Sovyeti
* Bakinskiy Raboçiy
* Kafkas İslam Ordusu
* Bakü Muharebesi
* Fyodor Funtikov
* Eylül Günleri
* 26 Bakü Komiseri Anıtı
* 26 Komiser (film)

 |

| * g
* t
* d
Azerbaycan'da komünizm |
| --- |
| Siyasi parti ve örgütler | 

|  |  |
| --- | --- |
| Geçmişte | 
* Müslüman Sosyal Demokrat Parti
* Azerbaycan Komünist Partisi
* Adalet Partisi
* Azerbaycan Demokrat Fırkası

 |
| Günümüzde | 
* Azerbaycan Birleşik Komünist Partisi
* Azerbaycan Komünist Partisi (1993)

 |

 | Emblem of the Azerbaijan SSR |
| Önemli kişiler | 
* Neriman Nerimanov
* Meşedi Azizbeyov
* Abbaskulu Bey Şadlinski
* Gazanfer Musabeyov
* Seyid Cafer Pişevari
* Ruhullah Ahundov
* Sultan Mecid Efendiyev
* Ayna Sultanova
* Samed Ağa Ağamalıoğlu
* Hamid Sultanov
* Hanlar Seferaliyev
* Memmed Memmediyarov
* Mir Beşir Kasımov
* Alihaydar Karayev
* Mirza Davud Hüseyinov
* Mir Cafer Bağırov
* Cengiz Yıldırım
* Bünyad Serdarov
* Dadaş Bünyadzade
* Habib Cebiyev
* Ali Bayramov
* Mir Hasan Mevsimov
* Mir Hasan Vezirov
* Veli Ahundov
* Abdurrahman Vezirov
* Tahire Tahirova

 |
| Anabaşlıklar | 
* Bakü Komünü
* Muğan Sovyet Cumhuriyeti
* Azerbaycan Millî Hükûmeti
* Bakü Muharebesi (1918)
* Sovyetleştirme
* Azerbaycan Sovyet Sosyalist Cumhuriyeti
* 11. Ordu (SSCB)
* Yıldırımiyye
* Azerbaycan Sovyet Ansiklopedisi
* Kars Antlaşması
* TSFSC
* ASSC milli marşı
* ASSC bayrağı
* II. Dünya Savaşı'nda Azerbaycan
* Ermenistan'dan sürgün
* Kara Ocak

 |
| Komünist basın | 
* Himmet
* Tekamül
* Davat
* Yoldaş
* Bakinskiy Raboçiy
* Gudok
* Bakinskiy Proletariy
* Bauer und Arbeiter
* Lenins Weg
* Pravda
* Nina Basımevi

 |
| Edebi şahsiyetler | 
* Memmed Said Ordubadi
* Samed Vurgun
* Mikail Müşfik
* İsa Hüseyinov
* Mirza İbrahimov
* Süleyman Rüstem
* Mehdi Hüseyin
* Memmed Rahim
* Mirvarid Dilbazi
* Resul Rıza
* Nigar Refibeyli
* Medine Gülgün
* Mir Celal Paşayev
* Ferman Kerimzade

 |
| Sinema | 
* 26 Komiser
* Son Geçit
* Alevler İçinde
* İşareni denizden gözleyin
* Yedi Oğul İsterim
* Seher
* Yıldızlar Sönmüyor
* Öbür gün gece yarısı

 |

|  |  |
| --- | --- |
| Otorite kontrolü Bunu Vikiveri'de düzenleyin | 
* BNF: cb16993533g (data)
* GND: 119531097
* ISNI: 0000 0000 8380 1954
* LCCN: n84025330
* NKC: js2014817716
* NLI: 987007429579805171
* NTA: 071132740
* SUDOC: 167753533
* VIAF: 47573755
* WorldCat: lccn-n84025330

 |