**Ram Roy Bhaskar** (15 Mayıs 1944 – 19 Kasım 2014), eleştirel gerçekçilik (EG) olarak adlandırılan felsefi hareketin başlatıcısı olarak bilinen İngiliz bilim filozofuydu. Bhaskar, bilimin görevinin nicel yasaların keşfinden ziyade "dünyanın fenomenlerini üreten kalıcı ve sürekli aktif doğa mekanizmalarının bilgisinin üretimi" olduğunu savundu. Bu bağlamda deneysel bilimin yalnızca laboratuvarın içinde değil dışında da etki ediyorsa anlamlı olduğunu vurguladı. Mekanizmalar ve nedensel etkiler hakkındaki bu gerçekçiliği sosyal bilim felsefesine uygulamaya devam etti ve ayrıca felsefenin ve insani bilimlerin eleştirel rolünü desteklemek için bir dizi argüman geliştirdi. Bhaskar'a göre, toplum çalışmalarının bilimsel olması mümkündür ve öyle olması arzu edilir.

University College London Eğitim Enstitüsü'nde Dünya Bursiyeri unvanıyla çalışmaktaydı.

Hayatı
------

Bhaskar, 15 Mayıs 1944'te Londra, Teddington'da ailenin ilk erkek çocuğu olarak dünyaya geldi. Babası Hint ve İngiliz annesi Teozofistti. Bhaskar, babasının ondan yüksek beklentileri olduğu için çocukluğunun mutsuz olduğunu söylemiştir.

1963 yılında Bhaskar, felsefe, politika ve ekonomi eğitimi almak için burslu olarak Oxford'daki Balliol Koleji'ne gitti. Burs, akademik yolu seçerek onu babasının etkisinden kopmasını sağladı. 1966'da birinci onur derecesiyle mezun olduktan sonra, az-gelişmiş ülkelerde ekonomik teorinin önemi hakkında bir doktora tezi üzerinde çalışmaya başladı. Doktora sürecinde konusunu değiştirdi ve Oxford'daki Nuffield College'da, Rom Harré'nin danışmanlığında sosyal bilimler felsefesi ve ardından bilim felsefesi üzerine tez yazdı. Kısmen siyasi nedenlerle olduğuna inandığı gerekçelerle, tezi iki kez başarısız oldu, ancak ikinci versiyonu 1975'te etkili metni *A Realist Theory of Science* olarak büyük ölçüde değişmeden yayınlandı.

Bhaskar, 1975 yılında Edinburgh Üniversitesi'nde ders verdi ve daha sonra Sussex Üniversitesi'ne geçti. Birkaç İskandinav üniversitesinde konuk akademisyen olarak bulundu: Norveç Tromsø Üniversitesi Barış Çalışmaları Merkezi'nde felsefe alanında yardımcı profesör ve İsveç Örebro Üniversitesi'nde Bakım Bilimleri Bölümü'nde felsefe ve sosyal bilimler alanında misafir profesör. 2007 yılından itibaren, ER'nin Barış Çalışmaları'na uygulanması üzerinde çalıştığı Londra'daki Institute of Education'da yer aldı. Centre for Critical Realism, International Association for Critical Realism ve Eğitim Enstitüsü'ndeki International Centre for Critical Realism'in (2011) kurucu üyesiydi.

Bhaskar, 1971 yılında Hilary Wainwright ile evlendi. Çift, ayrıldıktan sonra ömür boyu yakın arkadaş kaldı ve boşanmadılar. 19 Kasım 2014'te partneri Rebecca Long ile birlikteyken Leeds'te vefat etti.

Etkileri
--------

Bhaskar'ın kendisi, bilim ve dil felsefesi üzerine felsefi çalışmaları da dahil olmak üzere, ilk çalışmaları üzerindeki on ana etkiyi listeler şu şekilde sıralamıştır: bilgi sosyolojisi; Marx "ve özellikle onun praksis anlayışı"; Levi-Strauss, Chomsky ve Althusser gibi yapısalcı düşünürler; Hegel, Kant ve hatta Descartes'ın metakritik geleneği; ve Nietzsche, Fanon, Gramsci ve Gandhi etkisindeki perspektifçilik.

Diyalektik değişimi, Hegel ile daha derin bir şekilde ilgilenmesiyle bağlantılıydı ve bu aşamadaki çalışmasını "Hegelci diyalektiğin koruyucu olmayan ortadan kaldırılması" olarak adlandırdı çünkü bu, büyük ölçüde Hegel'in çalışmasından yararlanıyor, ancak onun ötesine geçiyor ve onu geliştiriyordu. Ayrıca bunu kendi önceki çalışmasını ve Marx'ın çalışmasını koruyan ve üzerine inşa eden bir şey olarak gördü ve "Marx proto-diyalektik bir eleştirel gerçekçi" olduğu iddiasındaydı; ancak Marx'ın çalışmalarında Hegelci düşüncenin kalıntılarının kaldığını iddia etti.

Bununla birlikte, aşkın meditasyonu deneyimledikten sonra, diyalektik eleştirel gerçekçilik üzerine daha fazla çalışmayı bıraktı. Böylece dikkatini metagerçeklik felsefesine dönüşünde büyük etkisi olan çeşitli Doğu felsefe geleneklerine çevirdi.

Eleştirel gerçekçilik
---------------------

Bhaskar'ın bilim ve sosyal bilim felsefe çalışmaları, rasyonel (bilimsel ve felsefi) araştırmanın eleştirel ve özgürleştirici potansiyelini, hem pozitivist hem de geniş anlamıyla 'postmodern' meydan okumalara karşı savunan felsefi bir yaklaşım olan eleştirel gerçekçiliği geliştirmesiyle sonuçlandı. Bu yaklaşım, epistemolojik ve ontolojik sorular arasında ayrım yapmanın önemini ve eleştirel bir proje için uygun şekilde anlaşılan nesnelliğin önemini vurgular. Onun felsefe ve sosyal bilim anlayışı toplumsal biçimde konumlandırılmıştır ancak toplumsal biçimde sabitlenmemiştir. Bu durum, nihai amacı insan özgürlüğünün teşvik edilmesi olan, toplumsal değişimi motive etmek için nesnel eleştiri olasılığı sağlar.

Bhaskar’ın sosyal bilim düşüncesinin merkezini "dönüşümsel sosyal etkinlik modeli" olarak adlandırdığı model teşkil eder; "var olmak, gerçek etkilerde bulunabiliyor olmaktır tespitiyle, eleştirel gerçekçiliğin varlıksal (ontolojik) temellerini atmaktadır.

"Eleştirel gerçekçilik" terimi başlangıçta Bhaskar tarafından kullanılmamıştır. Bu felsefe, Bhaskar'ın *A Realist Theory of Science* (1975) kitabında "aşkın gerçekçilik" dediği şey olarak başladı ve kavramı *The Possibility of Naturalism* (1978) kitabında eleştirel natüralizm olarak sosyal bilimlere genişletti. "Eleştirel gerçekçilik" terimi, aşkın gerçekçilik ve eleştirel natüralizmin bir dışlanmasıdır ve başkaları tarafından bu ad önerildikten sonra Bhaskar tarafından da kabul edilmiştir.

Eleştirel Gerçekçilik, ortak hedefleri paylaşsalar da, Georg Lukács'ın estetiği ve Alister McGrath'ın Bilimsel Teolojisi (veya Teolojik Eleştirel Gerçekçilik) dahil olmak üzere diğer eleştirel gerçekçi yorumlarla karıştırılmamalıdır. Çağdaş eleştirel gerçekçi metinlerde, "eleştirel gerçekçilik" genellikle ER (İngilizce CR) olarak kısaltılır.

Bhaskar'ın eleştirel gerçekçiliği birkaç aşamaya ayrılabilir, ancak sonraki aşamaların çalışmasının daha önceki aşamalarını geçersiz kılmadığını, bunun yerine onu koruduğu ve genişlettiği konusunda ısrar etmiştir. En basit ve en yaygın bölümlemeyle bunlar üç aşamaya ayrılır: orijinal, diyalektik ve aşkın. Bununla birlikte, orijinal eleştirel gerçekçilik, aşkın gerçekçilik ve eleştirel natüralizm olarak da ikiye ayrılabilir.

Orijinal eleştirel gerçekçilik
------------------------------

Eleştirel Gerçekçiliğin ilk "aşaması", Britanya'da birçoğu *Radikal Felsefe* Grubu ve ilgili hareketlere yakın olan çok sayıda taraftar ve destekçi topladı. *Radical Philosophy* dergisi, CR ekolünün büyük oranda ilk ortaya çıktığı yerdi. Bilimsel deneysel aktivitenin Kantçı aşkınsal analizine dayanan nesnelci gerçekçi bir bilim yaklaşımını savundu. Bilginin hem öznel epistemolojik veya "geçişli" tarafını hem de nesnel ontolojik veya "geçişsiz" tarafını koruma ihtiyacını vurgulayan Bhaskar, nesnelerin gerçekliğini sürdüreceğini düşündüğü bir bilim ve sosyal bilim teorisi geliştirdi. Bilim ve bunların bilinebilirliği kadar, aynı zamanda bilginin teori yüklü, tarihsel olarak olumsal ve toplumsal olarak konumlanmış doğasını vurgulayan ' bilgi sosyolojisi ' hareketinin bakış açılarını da içerecektir. Ortaya çıkan şey, nesnelci ama yanılabilir bir bilgi kuramı oluşturan epistemolojik görecelik ile ontolojik gerçekçiliğin evliliğiydi. Bhaskar'ın ana stratejisi, gerçekliğin derinliğe sahip olduğunu ve bilginin, hiçbir zaman dibe ulaşmadan gerçekliğe az ya da çok derinlemesine nüfuz edeceğini iddia etmekti. Bhaskar, ontolojiyi bilim felsefesine yeniden dahil ettiğini, bunun neredeyse sapkınlık olduğunu söyledi. Ampirik etkilerinden bağımsız olarak nedensel güçlerin ontolojik gerçekliğini destekleyen tabakalı ortaya çıkış ve farklılaşmış yapının ontolojisini savundu. Böyle bir hareket, insani ve sosyal alanda indirgemeci ve pozitivist olmayan nedensel bir açıklama olasılığını yarattı.

Bu açıklayıcı proje, ana fikri Açıklayıcı Eleştiri doktrini olan eleştirel bir projeyle bağlantılıydı. Bhaskar, belirli türden açıklayıcı hesapların doğrudan değerlendirmelere yol açabileceğini ve böylece bilimin, pozitivizmin Hume yasasından bu yana varsaydığı gibi, yalnızca tanımlayıcı olarak değil, normatif olarak da işleyebileceğini savundu. Bu düşüncesini, CR çerçevesi içinde eleştirel ideoloji eleştirisi geleneğini geliştiren *Scientific Realism and Human Emancipation* (1987) kitabında tam olarak ilerletti. Böyle bir hareketin, objektif bir normatif temel olan eleştirel teorinin Kutsal Kâse'sini sağlayacağı umuluyordu.

Aşkın gerçekçilik
-----------------

"Aşkın gerçekçilik", ilk kitabı *A Realist Theory of Science*'da (1975) geliştirdiği argümanı tanımlamak için Bhaskar tarafından kullanılan terimdi. ( FWJ Schelling'in aşkın gerçekçiliği veya Arthur Schopenhauer'ın aşkın gerçekçiliği ile karıştırılmamalıdır.) Kavram, bilimsel bilginin mümkün olabilmesi için gerçekliğin nasıl olması gerektiğine dayanan belirli ontolojik ve epistemolojik konumlar için Bhaskar'ın aşkın argümanlarına dayanmaktadır.

### Geçişli ve geçişsiz alanlar

*A Realist Theory of Science* kitabı, bir paradoks varsayımıyla başlar: Bilgi, hiçbir şekilde insanlar tarafından üretilmeyen şeylere ait olduğundan, insanlar sosyal faaliyetlerin bir ürünü olarak bilgiyi nasıl yaratırlar?

Burada öncelikle, bilimsel toplulukların bilgiyi nasıl geliştirdiğine dair Kuhncu argümanlardan esinlenmiştir ve tüm gözlemlerin önceden edinilmiş teori yüklü kavramlara dayalı olduğunu iddia eder. Bu nedenle, gerçek dünyanın gözlemlenmesi yoluyla gerçeklerin doğrudan edinilmesi olan bilginin saf gerçekçi bir perspektifi değildir, daha çok bilginin yanılabilir olduğunu düşünür. Bilginin bu yönü, bilginin zaman içinde değişebileceği *geçişli bilgi alanı* olarak tanımlanır.

Paradoksun ikinci bölümünde, insanların var olup olmadığına veya gerçek dünyayı bilip bilmediklerine bakılmaksızın aynı şekilde davranan ve var olan gerçek bir dünyaya dayandığı iddia edilmektedir. Bu da *bilginin geçişsiz nesneleri* olarak tanımlanır.

Bhaskar, bilim felsefesinin son 300 yılında defalarca yapıldığını iddia ettiği ve *epistemik yanılgı* olarak tanımladığı, geçişsiz bilgi nesnelerinin ortadan kaldırılmasına ve böylece ontolojinin epistemolojiye indirgenmesine atıfta bulunur. Epistemik yanılgı, "varlık hakkındaki ifadelerin bilgi hakkındaki ifadelere indirgenebileceği veya bu ifadeler açısından analiz edilebileceği görüşünden oluşur".

### Deneysel bilimden çıkan aşkın argüman

*A Realist Theory of Science*'ın temel argümanı, bilimin nasıl çalıştığına dair pozitivist/ampirist anlayışların bir eleştirisine dayanır. Bhaskar, bilimin nedensel düzenlilikleri gözlemleyerek değişmez nedensel yasaların gerçek bilgisini ürettiğine dair ampirist argümana odaklanır: "algılanan olayların sürekli bir birleşimi". Bhaskar, ampirizmin içkin eleştirisi dediği şeyi geliştirir ve burada onun temel varsayımlarından bazılarını argümanın amacı için doğru kabul eder ve ardından bunun ampirist argümanda bir tutarsızlığa yol açacağını gösterir. Özellikle, deneysel bilimin faydalı bilgi ürettiği öncülünü kabul eder (her ne kadar ürettiği bilginin doğru olduğu iddiasına kendini adamamış olsa da) ve eğer durum buysa, dünyanın nasıl olması gerektiğini sorar. Bu anlamda, argümanları, Kant'ın onları tanımlamak için kullandığı bir terim olan aşkın argümanlarına benzer bir biçim alır.

Deneysel bilimin ancak "deneysel koşullar altında meydana gelen olayların modeli onsuz gerçekleşemeyeceği" zamanda ve bu nedenle gerekli olduğunu savunuyor. Deneylerde, bilim adamları diğerlerine odaklanabilmeleri için bazı nedensel faktörleri dışlamak için koşulları manipüle ederler. Öyleyse gözlemlenen herhangi bir nedensel düzenlilik, kısmen, Bhaskar'ın *açık sistemler* dediği dış dünyada nedensel düzenlilikler tutarlı bir şekilde meydana gelmediği için gerekli olan, kısmen onların faaliyetlerinin ürünüdür. Bu nedenle, düzenlilikler ampirizmin gerektirdiği anlamda sabit bağlaçlar değildir. Bununla birlikte, dünyanın nasıl çalıştığına dair yararlı bilgiler ürettiklerine inanılır ve özellikle bilim adamları, deneylerine dayanarak laboratuvar dışındaki dünyanın nasıl çalıştığına dair inançlar oluştururlar; ancak bilim adamları, laboratuvar dışında sabit bağlaçların oluşmadığını bilirler. Aslında, deneysel bilim yapmak, yalnızca laboratuvarın ötesinde neler olduğu hakkında bize yararlı bir şeyler söylerse anlam ifade eder.

Bu nedenle, deneysel bilim adamlarının öğrendiği şey, olayların değişmez kalıpları olarak anlaşılan nedensel yasalar olamaz. Bunun yerine Bhaskar, belirli sonuçlara yol açma eğiliminde oldukları ancak her zaman belirli sonuçlara yol açmadıkları anlamında eğilimler olarak işleyen nedensel mekanizmaları öğrendiklerini savunuyor. Yalnızca belirli koşullar altında çalışabilirler veya herhangi bir olayı üretmek için birden fazla mekanizma etkileşime girdiği için diğer nedensel mekanizmalar tarafından engellenebilirler. Deneysel bilim adamlarının rolü, belirli bir mekanizmanın izolasyonuna izin vermek için bu tür engelleri önlemektir. Mekanizmalar ya da *üretici mekanizmalar*, sık sık dediği gibi, şeylerin (nesnelerin) özellikleridir ve genellikle onları o şeylerin *nedensel güçleriyle* de tanımlar.

### Gerçek, gerçek ve ampirik alanlar

Bu temelde Bhaskar, dünyanın iç içe geçmiş *gerçek*, *aktüel* ve *ampirik* alanlara bölünebileceğini savunuyor.

Derin ontolojinin alanları!| Gerçeğin (Real) Etki Alanı | Varolanın (Actual) Etki Alanı | Ampirik Alan |
| --- | --- | --- |
| Mekanizmalar | x |  |  |
| Olaylar | x | x |  |
| Deneyimler | x | x | x |

*Ampirik olan,* insanların fiilen deneyimlediği olayları içerir. *Var olanın (actual)* olanın bir alt kümesidir, insanlar farkında olsun ya da olmasın, fiilen meydana gelen olayların tam kümesidir. Bu da nesneleri, yapılarını ve nedensel güçlerini de içeren *gerçeğin (real)* bir alt kümesidir. Nesnelerin ve yapıların belirli nedensel güçler gösterebileceğini, ancak tetikleyici koşullar yoksa güçlerin belirli bir durumu etkilemeyebileceğini ve, tetiklenseler bile, diğer nedensel güçler onları engellerse karakteristik etkilerinin gerçekleşmeyebileceğini belirtmek gereklidir. O halde ampirizmin hatası, kendi ontolojisini tamamen deneyim kategorisi üzerine inşa etmek ve böylece üç alanı da tek bir alana indirgemektir.

### Tabakalaşma ve ortaya çıkış

Bhaskar'a göre, şeylerin nedensel güçleri karmaşık nesneler biçimindeki yapılarına bağlıdır. Bu tür bir bütünde ancak parçaların olduğu gibi yapılandırılması sonucunda oluşan bütünün özellikleri olması anlamında ortaya çıkarlar. Collier'in Bhaskar'ın eleştirel gerçekçiliği üzerine kitabında açıkladığı gibi, bu, bütünlerin kendi ortaya çıkan güçleriyle bütün olan parçalardan oluştuğu bir görüşe yol açar. Gerçeklik böylece iki anlamda tabakalaşır: Ampirik, aktüel ve gerçek arasındaki ayrımda ima edilen anlamda ve ayrıca daha düşük bir tabakalaşma seviyesinde kendileri olan parçalardan oluşan şeylerden oluşması anlamında. Nesneler arasındaki ilişkiler ve nedensel güçlerinin kombinasyonları, yeni nedensel güçlerle tamamen yeni yapılar yaratabilir. Tipik bir örnek, yangını söndürme nedensel gücüne sahip olan sudur, ancak nedensel yanma gücüne sahip hidrojen ve oksijenden oluşur. Bu tabakalaşma tüm bilimleri kapsar: fizik, kimya, biyoloji, sosyoloji vb. Bu, sosyolojideki nesnelerin (emek piyasaları, kapitalizm vb.) fiziktekiler kadar gerçek olduğu anlamına gelir. Bu tespit indirgemeci değildir: her katman nesnelere ve onların altındaki katmanlardaki ilişkilerine bağlıdır, ancak nedensel güçlerdeki farklılık, bunların zorunlu olarak farklı nesneler olduğu anlamına gelir.

Eleştirel natüralizm
--------------------

Eleştirel natüralizm, Bhaskar'ın ikinci kitabı *The Possibility of Naturalism'de* (1979) geliştirdiği argümanı tanımlamak için kullandığı terimdir. Natüralizmi, "sosyal nesnelerin temelde doğal olanlarla aynı şekilde, yani 'bilimsel' olarak incelenebileceği" görüşü olarak tanımlar. Bir yandan Bhaskar, aşkın gerçekçi bilim modelinin hem fiziksel hem de insan dünyalarına eşit derecede uygulanabilir olması anlamında natüralizmi savunur. Öte yandan, insan dünyasını incelemenin, fiziksel dünyadan temelde farklı olduğunu ve bu nedenle onu inceleme stratejisinin uygun şekilde uyarlanması gerektiğini savunur. Bu nedenle eleştirel natüralizm, sosyal olayları üreten mekanizmaları tanımlamaya çalışan, ancak bunların fiziksel dünyadaki olaylardan çok daha büyük bir akış halinde olduklarını kabul eden sosyal bilimsel yöntemleri içerir (insan yapıları, örneğin bir yaprağın yapısından çok daha kolay değişir). Özellikle, insan failliğinin belirli eylemlerin/önkoşulların yeniden üretilmesini gerektiren sosyal yapılar tarafından mümkün kılındığı anlaşılmalıdır. Ayrıca, sosyal yapılarda var olan bireyler, kısmen sosyal bilimsel araştırma tarafından kolaylaştırılan bir pratik olan, onları üreten eylemleri bilinçli olarak yansıtma ve değiştirme yeteneğine sahiptir.

### Dönüşümsel sosyal aktivite modeli (TMSA)

 Toplum/Kişi Bağlantısının Dönüşüm Modeli
Bhaskar, toplumsal olayların yalnızca tekil kişiler hakkındaki olgular açısından açıklanabileceği şeklindeki metodolojik bireyci doktrini reddeder, ancak toplumun kişilerden ve onların eylemlerinin ürünlerinden başka maddi varlığı olmadığını kabul eder. Aynı şekilde, Émile Durkheim ile ilişkilendirdiği, toplumsal grupları şeyleştiren ve toplumsalı, kişilerin etkisini dışlayarak grupların etkisi açısından açıklayan kolektivist kavramı da reddeder. Aslında, Durkheim psikolojiyi *tamamen* reddetmez. Durkheim, *İntihar'ın* iki bölümünü intiharın psikolojik açıklamalarına ayırır. Durkheim'ın gerçek konumu, intihar oranlarını açıklamada sadece psikolojinin değil, sosyal gerçeklerin de rol oynadığıdır. Bunun yerine Bhaskar, insanlar ve toplum arasında "yapılar, uygulamalar ve gelenekler topluluğu" olarak anladığı yinelemeli bir ilişkiyi savunuyor. İnsanlar toplumu asla sıfırdan yaratmazlar çünkü toplum, her zaman kendilerinden önce de vardır ve içinde hareket ettikleri bağlamı oluşturur, ancak toplumun yeniden üretilmesi ve/veya zaman içindeki dönüşümü insan faaliyetine bağlıdır. Dolayısıyla toplum, insan eyleminin gerekli bir koşuludur ve onu etkiler, ancak insan eylemi, sürekli olarak şekillendirdiği ve yeniden şekillendirdiği toplumun gerekli bir koşuludur. Bhaskar, başlangıçta Anthony Giddens'ın yapının ikiliği üzerine çalışmasının TMSA ile tutarlı olduğunu gördü, ancak daha sonra Margaret Archer'ın Giddens eleştirisini kabul etti ve Giddens'ın yapı ve aracıyı birleştirdiğini iddia etti. Archer'ın bağımsız olarak geliştirdiği kendi morfogenetik döngü kavramı, TMSA'ya oldukça benzerdir. Bu, her ikisinin de eleştirel gerçekçilik tanımı altında birlikte çalışmasına yol açtı.

### Sosyal yapılar

Bhaskar, sosyal yapıları, doğal dünyadaki yapılarla aynı model üzerinde ortaya çıkan özelliklere sahip olarak görüyor. Bununla birlikte, hem nasıl davranacaklarını hem de nasıl incelenebileceklerini etkileyen sosyal ve doğal yapılar arasındaki üç temel farkı sıralar. Birincisi, TMSA'da tanımlandığı gibi, "yönettikleri faaliyetlerden bağımsız olarak var olmazlar", bu da onların ampirik olarak bu faaliyetlerden bağımsız olarak tanımlanamayacakları anlamına gelir. İkinci olarak, sosyal yapılara ve bunların insan inançlarına bağımlılıklarına ve dolayısıyla onları dönüştürme potansiyellerine ilişkin kısmen inşacı bir anlayış sağlayan "eylemcilerin ne yaptıklarına ilişkin kavrayışlarına" bağlıdırlar. Üçüncüsü, inançlara olan bu bağımlılık, onları doğal yapılardan daha az kalıcı ve daha kolay dönüştürülebilir hale getirme eğilimindedir.

### Aracı

Bhaskar, insanın varoluşunu öncelikle nörofizyolojik karmaşıklıklarının ortaya çıkan bir sonucu olarak kasıtlı eylem kapasitesine sahip maddi varlıklar biçiminde anlar. Bu temelde, tamamen fizyolojik açıdan belirlenen insan eyleminin indirgemeci açıklamalarını reddeder ve bunun yerine "eşzamanlı ortaya çıkan güçler materyalizmi" dediği şeyi savunur. "Zihinle ilişkili güçler hem gerçek, yani nedensel olarak etkilidir (...) hem de indirgenemez, yani maddeden ortaya çıktığı" sonucuna varır. Bu, nedenlerin insan davranışının nedenleri olabileceğini iddia etmesini sağlar, çünkü nedenler, ortaya çıkan zihinsel güçlerin örnekleridir; bu, insanların eylemini (en azından kısmen) amaçlılık açısından açıklayabilmesini gerektirir.

### Açıklayıcı eleştiri ve etik natüralizm

Bhaskar'ın çalışmalarının farklı evrelerinde birkaç kez geri döndüğü ana temalarından biri, sosyopolitik eleştiriyi desteklemek için felsefi argümanların sağlanabileceğidir. Bu tür bir destek sağlamaya yönelik ilk girişimi, ilk olarak *The Possibility of Naturalism'de* tanıtılan ancak *Scientific Realism and Human Emancipation'da* (1987) daha eksiksiz geliştirilen açıklayıcı eleştiri kavramıdır. Argümanı, eğer diğer şeyler eşitse, yanlış bir inanç üretmekten bir şey (S) sorumluysa, kişi S'nin olumsuz bir etik değerlendirmesine ve onu ortadan kaldırmaya yönelik eylemin olumlu bir değerlendirmesine geçilebilir. Argümanı, S'nin yanlış inançlar (ideoloji) üreten bir tür sosyal yapı, örneğin kapitalizm olduğu, ancak eleştirel tepkinin temelinin neden olunan zararlar olmadığı şeklindeki Marksist ideolojiyle birlikte düşünmek açıklamaya yardımcı olur. Kapitalizm değil, gerçek doğası insanları yanıltır. Bhaskar'a göre bu argümanın önemi, inançların ve kaynaklarının yanlışlığını ortaya çıkararak siyasi eylem için bir temel sağlayabildikleri için insan bilimlerinin eleştirel potansiyelini desteklemesidir.

Bhaskar daha sonra argümanı, yanlış bilgi kaynaklarının ortadan kaldırılması gerektiğini savunan açıklayıcı eleştirinin bilişsel biçiminden, insan ihtiyaçlarını karşılamak için başarısızlık kaynaklarına uygulayan ihtiyaç temelli bir biçime genişletir. Önceki örnek açısından bu, kapitalizmin insanları yanılttığı için değil, insanların acı çekmesine neden olduğu için ortadan kaldırılması gerektiğini savunmaya benzer.

Bhaskar, bu argümanın bazen "Hume Yasası" olarak bilinen şeyi, tamamen olgusal öncüllerden etik bir sonucun çıkarılamayacağı iddiasını çürüttüğünü iddia eder. Aslında, bir inancın yanlış olduğu bilindiği sürece, onun olumsuz olarak değerlendirilmesi ve ortadan kaldırılmasına yönelik eylem için yeterli neden olduğunu savunur. Bu, onun açısından etik natüralizm için yeterli gerekçeler sağlar, etik sonuçların tamamen olgusal öncüllerden türetilebileceği inancı, aynı zamanda bazı etik iddiaların nesnel olarak doğru olduğu inancı olan ahlaki gerçekçiliği de gerektiriyor gibi görünür.

Diyalektik eleştirel gerçekçilik
--------------------------------

Eleştirel Gerçekçiliğin ikinci aşaması, *Dialectic: the Pulse of Freedom* (1993) ile başlatılan ve *Plato, etc* (1994) ile daha da geliştirilen diyalektik dönüş, bazı yeni taraftarlar kazandı ancak bazı eleştirel realistlerden eleştiri aldı. Georg Wilhelm Friedrich Hegel ve Karl Marx'ın ayrıntılı bir okumasıyla ER'nin 'diyalektikleştirilmesini' savundu. Hegel'e ve Marx'a karşı diyalektik bağlantıların, ilişkilerin ve çelişkilerin kendilerinin ontolojik (nesnel olarak gerçek) olduğunu tartışan Bhaskar, değerlerin ve eleştirinin gerçekliği ve nesnelliği için daha sağlam bir temel sağlayabileceğini iddia ettiği bir gerçek *yokluk* kavramı geliştirdi. Rasyonel özgürleştirici dönüştürücü uygulama için sistematik bir modeli temellendirecek olan diyalektiğin "Dördüncü Boyutu" ile, eleştirel rasyonel insan failliğini diyalektik figüre dahil etmeye çalıştı.

Aşkınsal diyalektik eleştirel gerçekçilik
-----------------------------------------

2000 yılında Bhaskar, *From East to West: The Odyssey of a Soul* adlı eserinde, manevi değerlerle ilgili fikirlerini ilk kez ifade etti. Bu durum, 'manevi' diye tanımladığı dönüşünün başlangıcı olarak görülmeye başlandı ve bu da 'Aşkın Diyalektik Eleştirel Gerçekçilik' olarak adıyla eleştirel gerçekçilik düşüncesini son aşamaya getirdi. Bu yayın ve onu izleyenler oldukça tartışmalıydı ve Bhaskar'ın savunucuları arasında bir tür bölünmeye yol açtı. Bazı saygın Eleştirel Realistler, Bhaskar'ın "ruhsal dönüşünü" ihtiyatlı bir şekilde desteklerken diğerleri, gelişmenin ciddi bir felsefi hareket olarak eleştirel gerçekçiliği tehlikeye attığını savundu.

*Reflections on Meta-Reality* adlı eserinde, meta-gerçekliği "yeni bir felsefi bakış açısı" olarak tanımlar. Ana ayrılık, Batı düalizminden ikili olmayan bir modele geçişin vurgulanması olarak görünür. Burada özgürleşmenin "şeyler arasındaki ikiliğin ve ayrılığın bir çöküşünü, üstesinden gelinmesini" gerektirdiği noktası öne çıkar. Jamie Morgan'ın ''What is Meta-Reality' makalesi, Bhaskar'ın çalışmasının bu aşamasına çok net bir giriş sağlar.

Siyaset
-------

Bhaskar'ın çalışmaları yoğun bir şekilde politikti. Bu siyasi duruş, "insanın kendini özgürleştirme projesi" peşindeki beşeri bilimlerde yapılan işleri "yetersiz çalışma" olarak temellendirilmesiyle ilişkiliydi. Çalışmasının farklı aşamalarını birleştiren nokta, özgürleştirici siyasete felsefi destek sağlamaya yönelik ısrarcı bağlılığıdır.

Bazen Marksist bir düşünür olarak tanımlanır, ancak Marksizm ile ilişkisi belirsizdir. Tanınmış bir Marksist olan Alex Callinicos, Bhaskar ile yaptığı bir tartışmada, onu "geniş çaptaki anlamıyla, çağdaş Marksist düşünceye önemli bir katkı yapan" olarak tanımladı. Aynı tartışmada Bhaskar, kapitalist üretim tarzının derin yapılarına ilişkin açıklayıcı açıklaması da dahil olmak üzere, Marx'ın düşüncesinin bazı temel unsurlarını onayladı. Bhaskar, bir özgürleşme filozofu olarak Marx'a açıkça hayranlık duyuyordu ve en azından diyalektik eleştirel gerçekçilik dönemine kadar ve bu dönem dahil olmak üzere, bu çalışmanın yönlerinden hem yararlandı hem de bunları inşa etti.

Ancak Callinicos'la aynı tartışma sırasında Bhaskar, sanki bu terim kendisini kapsamıyormuş gibi "Marksistler"den söz etti ve onları kadınların ev emeğindeki rolünü ihmal etmekle eleştirdi. Renklerini siyasi bir bayrağa tutturduğunda, bunun denk geldiği yer, sosyalizm bayrağıydı. Callinicos'la yaptığı tartışmayı desteklemesine rağmen, Marx'ın çalışmasının ekonomi politik ve sınıf siyaseti de dahil olmak üzere görece daha az felsefi olan yönlerine çok dikkat etmedi. Bhaskar'ın çalışmalarını Marksist geleneğin bir parçası olmaktansa onunla kesişen bir yapı olarak görmek daha doğru olabilir. Çalışmaları öncelikle felsefi düzeyde siyasetle ilgilidir. İklim değişikliği üzerine yaptığı son dönem ortak çalışmaları dışında, pratik politika sorunlarıyla nadiren ilgilendi.

Eleştiriler
-----------

### Aşkın gerçekçilik

Çeşitli noktalarda Bhaskar'ın argümanlarının özüne yönelik eleştiriler yöneltildi.

Callinicos ve diğerleri tarafından ortaya atılan bir itiraz, Bhaskar'ın sözde "aşkın argümanlarının "gerçekte böyle olmadığıdır. Bunlar, Charles Taylor gibi filozofların tanımladığı şekliyle tipik aşkın argümanlar değildir ve bunların ayırt edici özelliği, deneyim olasılığına ilişkin bazı farazi koşulların tanımlanmasıdır. (Bununla birlikte, argümanları, tanımladığı ontolojik özelliklerin yokluğunda bilimsel pratiğin anlaşılmaz ve/veya açıklanamaz olacağını iddia etmeye çalıştıkları için benzer bir şekilde işlev görür.)

Öte yandan, bazı eleştirmenler, terimin (Kant tarafından kullanılması nedeniyle) bu tür argümanların mutlak kesinlikle temel sonuçlar sağladığını öne sürdüğü gerekçesiyle aşkın argümanları kullanımını eleştirerek Bhaskar'ın sözüne güvendiler, ancak Bhaskar yanılabilirci bilgi görüşünü başka bir yerde savundu. Bhaskar, "aşkın gerçekçiliğin, diğer herhangi bir insan argümanının sonucu kadar düzeltilebilir, yanılabilir" olduğunu söyleyerek bu eleştirilere cevap verdi.

Bhaskar'ın açıklayıcı eleştiri teorisinin etik natüralizmi ve/veya ahlaki gerçekçiliği haklı çıkardığı iddiası, diğer eleştirel gerçekçiler de dahil olmak üzere çeşitli isimler tarafından natüralist safsata yaptığı gerekçesiyle eleştirildi. Örneğin Martyn Hammersley, açıklayıcı eleştirinin ihtiyaç temelli versiyonunun, argümanın sözde tamamen olgusal öncüllerine bir değer önermesi kaçırdığını, çünkü ihtiyaç kavramının zaten ihtiyacın karşılanması gerektiğine dair etik bir ima taşıdığını öne sürer. Benzer şekilde Dave Elder-Vass, açıklayıcı eleştirinin bilişsel versiyonunun, yanlış bilginin kötü bir şey olduğu şeklindeki etik önermeye dayandığını savunur. Bhaskar'ın argümanı, bunlardan herhangi biri gibi etik öncüllere dayanıyorsa, o zaman, açıklayıcı eleştiri teorisinin etik natüralizm için bir gerekçe sağladığı iddiasını çürütecek gibi görünen, tamamen olgusal öncüllerden etik sonuçların türetilmesine ilişkin örnekler sağlamaz.

### Diyalektik eleştirel gerçekçilik

İlk kitapları "net ve titiz örnekler" olarak kabul edilirken, "diyalektik" eserleri "gerçekten dehşet verici üslup" (Alex Callinicos, 1994) içerdiği için eleştirildi. 1996'da *Plato etc.'den* (1994) bir pasajla eleştirel bir ödül olan Kötü Yazı Yarışmasında birinci oldu.

Bhaskar'ın gerçek yokluk kavramı, gerçek ve nominal yokluklar arasında düzgün bir şekilde ayrım yapmakta başarısız olduğunu savunan Andrew Collier gibi bazıları tarafından sorgulandı.

### Aşkınsal diyalektik eleştirel gerçekçilik

Bhaskar'ın en son 'manevi' aşaması, erken dönem eleştirel gerçekçiliğin birçok taraftarı tarafından, yeni fikirlerine felsefi destek sağlamadan ve onu önemli ve ilginç kılan temel konumlardan ayrıldığı için eleştirildi. Jamie Morgan'ın meta-gerçeklik özeti, Bhaskar'ın argümanına bir dizi dikkatli meydan okuma sunar.

Eserleri
--------

* Bhaskar, R. 1997 [1975], *A Realist Theory of Science*, Londra: Verso.1-85984-103-1 (Gerçekçi Bilim Teorisi, Akılçelen Kitaplar, ISBN 9786055069766)
* Bhaskar, R. 1998 [1979], *The Possibility of Naturalism*, Londra: Routledge.0-415-19874-7ISBN 0-415-19874-7 (Natüralizmin Olanaklılığı, Çev. Vefa Saygın Öğütle, Pratika Yayınları, ISBN 9786055668365)
* Bhaskar, R. 1987, *Scientific Realism and Human Emancipation*, Londra: Verso. ( bölüm 1 9 Ocak 2011 tarihinde Wayback Machine sitesinde arşivlendi. )
* Bhaskar, R. 1989, *Reclaiming Reality: A Critical Introduction to Contemporary Philosophy*, Londra: Verso.0-86091-951-XISBN 0-86091-951-X (Gerçekliği Geri Kazanmak - Çağdaş Felsefeye Eleştirel Bir Giriş, Çev. Beyza Sümer Aydaş, NotaBene Yayınları, ISBN 9786059020572)
* Bhaskar, R. 1990, *Philosophy and the Idea of Freedom*. Londra: Blackwell.
* Bhaskar, R. (Ed.). 1990, *Harre and his critics: Essays in honour of Rom Harre with his commentary on them*. Oxford: Blackwell.
* Bhaskar, R. ve Edgley, R. (Ed.). 1991. *A meeting of minds: Socialists discuss philosophy*. Londra: Socialist Society.
* Bhaskar, R. 1993, *Dialectic: The Pulse of Freedom 12 Aralık 2013 tarihinde Wayback Machine sitesinde arşivlendi.*, Londra: Verso.0-86091-583-2ISBN 0-86091-583-2
* Bhaskar, R. 1994, *Plato, etc.: The Problems of Philosophy and Their Resolution*, Londra: Verso.0-86091-649-9ISBN 0-86091-649-9
* Bhaskar, R. 2000, *From east to west: Odyssey of a soul*. Londra: Routledge.
* Bhaskar, R. 2002, *Reflections on Meta-Reality: A Philosophy for the Present*, Yeni Delhi/Londra Sage.0-7619-9691-5ISBN 0-7619-9691-5
* Bhaskar, R. 2002, *From science to emancipation: Alienation and the actuality of enlightenment*. Londra: SAGE.
* Bhaskar, R. 2002, *The Philosophy of Meta-Reality: Creativity, Love and Freedom*. Yeni Delhi: SAGE.
* Bhaskar, R. 2002, *Reflections on Meta-Reality: Transcendence, Enlightenment, and Everyday Life*. Thousand Oaks, California: Sage Yayınları.
* Bhaskar, R. 2002, *Beyond east and west: spirituality and comparative religion in an age of global crisis*. Yeni Delhi ; Thousand Oaks, CA: Sage.
* Bhaskar, R. 2006, *Understanding Peace and Security*. Routledge.
* Bhaskar, R. ve ark. 2007, *Interdisciplinary and Health*. Routledge.
* Bhaskar, R. 2008, *Fathoming the depths of reality*. Londra: Routledge.
* Bhaskar, R. ve ark. 2008, *The formation of critical realism: a personal perspective*. Londra ; New York: Routledge.
* Bhaskar, R. ve ark. (eds.) 2010, *Interdisciplinarity and climate change: transforming knowledge and practice for our global future*. Abingdon, Oxon ; New York: Routledge.
* Bhaskar, R.2016. *Enlightened Common Sense: the Philosophy of Critical Realism*. Abingdon, Oxon ; New York: Routledge.
* Bhaskar, R. ve ark. 2018. *Interdisciplinarity and Wellbeing: A Critical Realist General Theory of Interdisciplinarity* Abingdon, Oxon ; New York: Routledge.

Kaynakça
--------

1. 1 2  David Graeber (4 Aralık 2014). "Roy Bhaskar obituary". *the Guardian* (İngilizce). 4 Aralık 2014 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 8 Aralık 2022.
2. 1 2  Türk Karahanoğullari, Duygu (2012). "Eleştirel gerçekçilik üzerine". *Ankara Üniversitesi SBF Dergisi*. **67** (3): 189–217. ISSN 0378-2921.
3. ↑  Roy Bhaskar (2008). *A realist theory of science*. London: Verso. s. 47. ISBN 978-1-84467-204-2. OCLC 154707552.
4. ↑  *Reclaiming reality : a critical introduction to contemporary philosophy*. London: Routledge. 2010. ss. 1–10. ISBN 978-0-203-84331-4. OCLC 712652144.
5. ↑  "Biography of Roy Bhaskar". *roybhaskar.wordpress.com*. 18 Aralık 2013 tarihinde kaynağından arşivlendi.
6. ↑  Hartwig, M (2008), 'Introduction', in Bhaskar, R. *A Realist Theory of Science* (Routledge 'With a new introduction' edition), Abingdon: Routledge.
7. ↑  *The formation of critical realism : a personal perspective*. 1st. Hartwig, Mervyn. London: Routledge. 2010. ss. 42–49. ISBN 978-0-415-45502-2. OCLC 455418555. 23 Mayıs 2022 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 8 Aralık 2022.
8. ↑  Roy Bhaskar (2018). "Gerçekçi Bilim Teorisi". *www.kitapyurdu.com*. Akılçelen Kitaplar. Erişim tarihi: 8 Aralık 2022.
9. ↑  Mathew Reisz (11 Aralık 2014). "Roy Bhaskar, 1944-2014". *Times Higher Education*. 26 Mayıs 2018 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 25 Mayıs 2018.
10. ↑  "Roy Bhaskar, 1944-2014". socialontology.eu. 20 Kasım 2014. 19 Şubat 2015 tarihinde kaynağından arşivlendi.
11. ↑  Roy Bhaskar, Mervyn Hartwig (2010). *The formation of critical realism : a personal perspective*. London: Routledge. ss. 33–4. ISBN 978-0-415-45502-2. OCLC 455418555. 23 Mayıs 2022 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 8 Aralık 2022.
12. ↑  Roy Bhaskar (2008). *Dialectic : the pulse of freedom*. London: Routledge. ss. xiii. ISBN 978-0-203-89263-3. OCLC 263493107.
13. ↑  Roy Bhaskar (1994). *Plato etc. : the problems of philosophy and their resolution*. London: Verso. s. 131. ISBN 0-86091-499-2. OCLC 30703185.
14. ↑  Roy Bhaskar, Mervyn Hartwig (2010). *The formation of critical realism : a personal perspective*. London: Routledge. ss. 146–9. ISBN 978-0-415-45502-2. OCLC 455418555. 23 Mayıs 2022 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 8 Aralık 2022.
15. ↑  Yücedağ, İbrahim; Sarsılmaz, Fidan (31 Mart 2018). "Gerçekliği Farklı Düzlemlerde Geri Kazanmak: Eleştirel Realizm / Regaining Reality on Different Platforms: Critical Realism". *Journal of History Culture and Art Research*. **7** (1): 700–709. doi:10.7596/taksad.v7i1.1415. ISSN 2147-0626. 17 Şubat 2020 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 8 Aralık 2022.
16. ↑  Ayrılmaz, Taylan (17 Ekim 2017). "Vefa Saygın Öğütle ile Roy Bhaskar üzerine… | Ek Dergi". 21 Ekim 2017 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 8 Aralık 2022.
17. ↑  *Reclaiming reality : a critical introduction to contemporary philosophy*. London: Routledge. 2010. s. 190. ISBN 978-0-203-84331-4. OCLC 712652144.
18. ↑  Faruk Yalvaç (23 Mayıs 2019). "Eleştirel Gerçekçilik ve Uluslararası İlişkiler: 'Gözlemlenemeyen' ve 'Altta Yatan Yapılar' Tartışması | Küresel Çalışmalar". *kureselcalismalar.com*. 5 Mart 2020 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 8 Aralık 2022.
19. ↑  *A realist theory of science*. London: Verso. 2008. s. 25. ISBN 978-1-84467-204-2. OCLC 154707552.
20. 1 2  *A realist theory of science*. 3rd. London: Verso. 2008. s. 21. ISBN 978-1-84467-204-2. OCLC 154707552.
21. ↑  *A realist theory of science*. 3rd. London: Verso. 2008. s. 36. ISBN 978-1-84467-204-2. OCLC 154707552.
22. 1 2 3  *A realist theory of science*. London: Verso. 2008. s. 33. ISBN 978-1-84467-204-2. OCLC 154707552.
23. ↑  *A realist theory of science*. London: Verso. 2008. s. 36. ISBN 978-1-84467-204-2. OCLC 154707552.
24. ↑  *A realist theory of science*. London: Verso. 2008. s. 30. ISBN 978-1-84467-204-2. OCLC 154707552.
25. ↑  *A realist theory of science*. London: Verso. 2008. s. 49. ISBN 978-1-84467-204-2. OCLC 154707552.
26. ↑  *A realist theory of science*. London: Verso. 2008. ss. 46–7. ISBN 978-1-84467-204-2. OCLC 154707552.
27. ↑  *A realist theory of science*. London: Verso. 2008. ss. 46, 53. ISBN 978-1-84467-204-2. OCLC 154707552.
28. ↑  *A realist theory of science*. London: Verso. 2008. s. 50. ISBN 978-1-84467-204-2. OCLC 154707552.
29. 1 2  Roy Bhaskar (2008). *A realist theory of science*. London: Verso. s. 56. ISBN 978-1-84467-204-2. OCLC 154707552. Table 1.1
30. ↑  Roy Bhaskar (2008). *A realist theory of science*. London: Verso. ss. 56–7. ISBN 978-1-84467-204-2. OCLC 154707552.
31. ↑  Roy Bhaskar (2008). *A realist theory of science*. London: Verso. s. 51. ISBN 978-1-84467-204-2. OCLC 154707552.
32. ↑  Andrew Collier (1994). *Critical realism : an introduction to Roy Bhaskar's philosophy*. London: Verso. s. 117. ISBN 0-86091-437-2. OCLC 29477588. 9 Mayıs 2022 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 8 Aralık 2022.
33. ↑  R. Andrew Sayer (1992). *Method in social science : a realist approach*. 2nd. London: Routledge. s. 119. ISBN 0-203-31076-4. OCLC 52112061.
34. ↑  Roy Bhaskar (1998). *The possibility of naturalism : a philosophical critique of the contemporary human sciences*. 3rd. London: Routledge. ss. vii. ISBN 0-203-97662-2. OCLC 252978412.
35. ↑  Roy Bhaskar (1998). *The possibility of naturalism : a philosophical critique of the contemporary human sciences*. 3rd. London: Routledge. ss. ix. ISBN 0-203-97662-2. OCLC 252978412.
36. 1 2  Roy Bhaskar (1998). *The possibility of naturalism : a philosophical critique of the contemporary human sciences*. 3rd. London: Routledge. s. 36. ISBN 0-203-97662-2. OCLC 252978412.
37. ↑  Roy Bhaskar (1998). *The possibility of naturalism : a philosophical critique of the contemporary human sciences*. 3rd. London: Routledge. s. 27. ISBN 0-203-97662-2. OCLC 252978412.
38. 1 2  Roy Bhaskar (1998). *The possibility of naturalism : a philosophical critique of the contemporary human sciences*. 3rd. London: Routledge. s. 30. ISBN 0-203-97662-2. OCLC 252978412.
39. ↑  Roy Bhaskar (1998). *The possibility of naturalism : a philosophical critique of the contemporary human sciences*. 3rd. London: Routledge. ss. 34–7. ISBN 0-203-97662-2. OCLC 252978412.
40. ↑  Roy Bhaskar (1998). *The possibility of naturalism : a philosophical critique of the contemporary human sciences*. 3rd. London: Routledge. s. 35. ISBN 0-203-97662-2. OCLC 252978412.
41. ↑  Roy Bhaskar, Mervyn Hartwig (2010). *The formation of critical realism : a personal perspective*. London: Routledge. s. 80. ISBN 978-0-415-45502-2. OCLC 455418555. 23 Mayıs 2022 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 8 Aralık 2022.
42. ↑  Roy Bhaskar (1998). *The possibility of naturalism : a philosophical critique of the contemporary human sciences*. 3rd. London: Routledge. s. 38. ISBN 0-203-97662-2. OCLC 252978412.
43. ↑  Roy Bhaskar (1998). *The possibility of naturalism : a philosophical critique of the contemporary human sciences*. 3rd. London: Routledge. s. 35. ISBN 0-203-97662-2. OCLC 252978412.
44. ↑  Roy Bhaskar (1998). *The possibility of naturalism : a philosophical critique of the contemporary human sciences*. 3rd. London: Routledge. s. 97. ISBN 0-203-97662-2. OCLC 252978412.
45. ↑  Roy Bhaskar (1998). *The possibility of naturalism : a philosophical critique of the contemporary human sciences*. 3rd. London: Routledge. s. 107. ISBN 0-203-97662-2. OCLC 252978412.
46. ↑  Roy Bhaskar (1998). *The possibility of naturalism : a philosophical critique of the contemporary human sciences*. 3rd. London: Routledge. s. 80. ISBN 0-203-97662-2. OCLC 252978412.
47. ↑  Roy Bhaskar (1986). *Scientific Realism and Human Emancipation*. London: Verso. ss. 177. ISBN 0-86091-143-8.
48. ↑  Roy Bhaskar (1986). *Scientific realism and human emancipation*. London: Verso. s. 180. ISBN 0-86091-143-8. OCLC 15235267. 21 Ocak 2022 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 8 Aralık 2022.
49. ↑  Roy Bhaskar (2008). *Dialectic : the pulse of freedom*. London: Routledge. s. 262. ISBN 978-0-203-89263-3. OCLC 263493107.
50. ↑  Roy Bhaskar (1986). *Scientific realism and human emancipation*. London: Verso. ss. 177–9. ISBN 0-86091-143-8. OCLC 15235267. 21 Ocak 2022 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 8 Aralık 2022.
51. ↑  Roy Bhaskar (1993). *Dialectic : the pulse of freedom*. London: Verso. s. 259. ISBN 0-86091-368-6. OCLC 29031605.
52. ↑  Roy Bhaskar (2012). *Reflections on metaReality: transcendence, emancipation and everyday life*. London. s. 10. ISBN 978-0-415-61903-5. OCLC 668196819.
53. ↑  Jamie Morgan (15 Temmuz 2003). "What is Meta-Reality?". *Journal of Critical Realism*. **1** (2): 115–146. doi:10.1558/jocr.v1i2.115. ISSN 1476-7430.
54. ↑  Roy Bhaskar (1989). *Reclaiming reality : a critical introduction to contemporary philosophy*. London: Verso. ss. vii. ISBN 0-86091-951-X. OCLC 19456690. 7 Mayıs 2022 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 8 Aralık 2022.
55. ↑  Bhaskar (15 Temmuz 2003). "Marxism and Critical Realism". *Journal of Critical Realism*. **1** (2): 89. doi:10.1558/jocr.v1i2.89. ISSN 1476-7430.
56. ↑  Bhaskar (15 Temmuz 2003). "Marxism and Critical Realism". *Journal of Critical Realism*. **1** (2): 100. doi:10.1558/jocr.v1i2.89. ISSN 1476-7430.
57. ↑  Bhaskar (15 Temmuz 2003). "Marxism and Critical Realism". *Journal of Critical Realism*. **1** (2): 105. doi:10.1558/jocr.v1i2.89. ISSN 1476-7430.
58. ↑  Roy Bhaskar (1989). *Reclaiming reality : a critical introduction to contemporary philosophy*. London: Verso. s. 1. ISBN 0-86091-951-X. OCLC 19456690. 7 Mayıs 2022 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 8 Aralık 2022.
59. ↑  *Interdisciplinarity and climate change : transforming knowledge and practice for our global future*. Roy Bhaskar. London. 2010. ISBN 978-0-415-57387-0. OCLC 452273300.
60. ↑  *Naturalizing critical realist social ontology*. London. 2015. ISBN 978-1-138-91938-9. OCLC 813857010.
61. ↑  *The possibility of naturalism : a philosophical critique of the contemporary human sciences*. 3rd. London: Routledge. 1998. s. 170. ISBN 0-203-97662-2. OCLC 252978412.
62. ↑  Dave Elder-Vass (14 Nisan 2010). "Realist Critique Without Ethical Naturalism and Moral Realism". *Journal of Critical Realism*. **9** (1): 36–7. doi:10.1558/jcr.v9i1.33. ISSN 1476-7430.
63. ↑  Martyn Hammersley (15 Kasım 2002). "Research as Emancipatory". *Journal of Critical Realism*. **1** (1): 41, 45. doi:10.1558/jocr.v1i1.33. ISSN 1476-7430.
64. ↑  Dave Elder-Vass (14 Nisan 2010). "Realist Critique Without Ethical Naturalism and Moral Realism". *Journal of Critical Realism*. **9** (1): 36. doi:10.1558/jcr.v9i1.33. ISSN 1476-7430.
65. ↑  "The Bad Writing Contest". *denisdutton.com*. 15 Mayıs 2006 tarihinde kaynağından arşivlendi.
66. ↑  "On Real and Nominal Absences", in *After Postmodernism* (2001)
67. ↑  *The Science of Evaluation: A Realist Manifesto*. London: SAGE. 2013. s. 5. ISBN 9781446290989.
68. ↑  Jamie Morgan (15 Temmuz 2003). "What is Meta-Reality?". *Journal of Critical Realism*. **1** (2): 134–143. doi:10.1558/jocr.v1i2.115. ISSN 1476-7430.

|  |  |
| --- | --- |
| Otorite kontrolü Bunu Vikiveri'de düzenleyin | 
* BNE: XX896921
* BNF: cb121937829 (data)
* CiNii: DA01760906
* GND: 119195569
* ISNI: 0000 0001 0932 7737
* LCCN: n83800276
* NDL: 01057475
* NKC: uk2005277888
* NLI: 987007576092705171
* NLK: KAC200612755
* NTA: 068075529
* SUDOC: 030543843
* VIAF: 109228446
* WorldCat: lccn-n83800276

 |