**Chien-Shiung Wu** (sadeleştirilmiş Çince de 吴健雄; geleneksel Çince de ise 吳健雄. Wú Jiànxióng şeklinde okunur.) 31 Mayıs 1912’de doğmuş, 16 Şubat 1997’de hayatını kaybetmişti. Radyoaktiviteye önemli katkılar yapmış Çin kökenli Amerikalı bir deneysel fizikçidir. Manhattan Projesi'nde çalışmış, gaz yayınımıyla (difüzyon) uranyum metalini U-235 ve U-238 izotoplarına ayrıştıran bir yöntem geliştirmiştir. Eşlem korunumu çürüten ve Wu’nun önderliğinde yapılan Wu Deneyi en önemli çalışmalarından birisidir. Bu çalışması çalışma arkadaşları Tsung-Dao Lee ve Chen-Ning Yang’a 1957 Nobel Fizik Ödülünü kazandırmış, ayrıca Wu’ya da 1978 yılında Wolf Fizik Ödülünü kazandırmıştır. Deneysel fizikteki ustalığı sık sık Marie Curie ile karşılaştırılmasına neden olmuş, ayrıca ‘Fiziğin Leydisi’, ‘Çinli Madam Curie’, ‘Nükleer Araştırmanın Kraliçesi’ gibi saygın takma isimler kazandırmıştır.

Hayatı
------

1963, tekrar Columbia Üniversitesi
Chien-Shiung Wu Çinin Jiangsu bölgesinde, Taicang’da Liuhe kasabasında yaklaşık Şangaya 64 km (40 mil) uzaklıkta 31 Mayıs 1912’de doğmuştur. Babası Wu Zhongyi (吳仲裔), Wu’yu dönemin önemli Çinli filozof ve eğitimcilerinden Hu Shih’in derslerine katılmaya teşvik etmiştir. Babasıyla oldukça yakındı ve babası Wu’nun ilgilerini ona kitaplarla, dergilerle, gazetelerle sarılı olduğu bir ortam yaratarak teşvik etmeyi tutku haline getirmişti. Henüz 11 yaşındayken Suzhou Kadınlar ‘Normal Okulu-2’ye(Normal Okulu/Normal School lise mezunlarını öğretmen olarak eğiten okulların genel adıdır.) gitmek üzere evden ayrıldı.
1929 senesinde Wu Nanjing’deki Ulusal Merkezi Üniversite’ye başvurdu. Dönemin hükûmet düzenlemeleri ‘’Normal Okul’’ mezunlarının üniversiteye gidebilmek için en az 1 yıl öğretmenlik yapmasını zorunlu kılıyordu. Bu nedenle 1929 yılını Hu Shih tarafından kurulmuş olan Şangay’daki Çin Halk Okulunda (中國公學) öğretmenlik yaparak geçirdi.
1930’dan 1934’e kadar Wu Ulusal Merkezi Üniversite’de eğitim gördü. Eğitimine matematik ile başladı ancak ardından fizik bölümüne geçti. Diplomasını Nanjing’deki Ulusal Merkezi Üniversite’nin fizik bölümünden aldı. Mezun olduktan sonra 2 yıl fizik alanında master’a devam etti, bir yandan da Zhejiang Üniversitesinde asistanlık yaptı. Wu, master derecesini alınca Sinica Akademisinin Fizik Enstitüsü’nde araştırmacı olarak çalışmaya başladı. 1936 yılında ise Amerika Birleşik Devletleri’ne taşında.
Wu fizik çalışmalarını Çinin fiziksel şartlarında mümkün olandan yüksek seviyelere taşımaya karar vermişti. Bu nedenle Amerikan üniversitelerine, özellikle California’dakilere başvurularda bulundu. Michigan State Üniversitesi’nden olumlu cevap alması üzerine Taicang’lı bir kimyager olan arkadaşı Dong Ruofen (董若芬) ile birlikte Çinden Amerikaya Uzun bir deniz yolculuğuna çıktı.
İki arkadaş 1936’da San Francisco’ya vardı. Berkeley’deki California Üniversitesini gördükten sonra Wu’nun lisansüstü eğitim planları tamamen değişti. Burada Çin Cumhuriyetinin kendi kedisini Çin İmparatoru ilan eden ilk devlet başkanı Yuan Shikai’nin torunu, fizikçi Luke Chia-Liu Yuan ile görüştü. Buna ilaveten Wu’nun başarıları ona, kısa süre içerisinde cyclotron parçacık hızlandırıcısını (cyclotron parçacık hızlandırıcısı; yüklü parçacıkları dairesel yörüngelerde merkezden dışarıya doğru ivmelendiren bir tür parçacık hızlandırıcısı) icat edip fizikteki uygulamalarını geliştirerek 1939 Nobel Fizik Ödülünü kazanacak olan Ernest O. Lawrence’ın altında çalışma şansını verdi. Bu nedenle Michigan’da çalışma planlarından vazgeçerek Berkeley’e kaydoldu. Fizik doktorasını hızla 1940 yılında tamamlayarak hem araştırmasında hem de eğitiminde büyük ilerlemeleri bir kısa süre içerisinde katetti. 1942 yılında vatandaşı Yuan’la evlendi. 1947 yılında oğulları Vincent Yuan (袁緯承) dünyaya geldi. İleride Vİcent’de fizikçi oldu. 16 Şubat 1997’de 84 yaşında geçirdiği inme sonucu New York’ta hayatını kaybetti. Hayatını kaybettiğinde Columbia Üniversitesinde fizik profesörüydü.

Kariyer
-------

### İlk çalışmaları

1958, Columbia Üniversitesi
Wu ve Yuan evlendikten sonra ABD’nin doğu yakasına taşındı. Burada Wu önce Smith Üniversitesinde öğretim üyesi oldu, ardından 1942-1944 arasında New Jersey’deki Princeton Üniversitesinde çalışmaya başladı. Princeton Üniversitesi Fizik Bölümünde ders veren ilk kadın oldu. Ardından 1944 yılında kendisini 1980 yılına kadar çalışmaya devam edeceği New York’taki Columbia Üniversitesinde buldu.
1942-1944 arasındaki 2 yılı Wu Berkeley Üniversitesinde araştırma asistanı olarak geçirdi. Aynı zamanda Şangay’daki Ulusal Bilim Akademisinde ve Smith Üniversitesinde dersler verdi. Bu dersler genellikle x ışını örütçözümbilimi hakkındaydı. 1958’de kadrolu profesör oldu ve Ulusal Bilim Akademisi’ne seçildi.
Columbia Üniversitesinde Wu ayrıca Manhatten Projesinin araştırma ve geliştirilmesine katıldı. Gaz yayınımı (difüzyonu) yöntemiyle uranyum metalini U-235 ve U238 izotoplarına ayrılmasının gelişimine katkıda bulundu. Bu yöntem Oak Ridge, Tennesee yakınlarındaki yapımı 1944 yılında başlamış olan K-25 tesislerinde çok büyük ölçeklerde uygulandı. 1946 yılından 1952’te kadar Columbia Üniversitesi fizik bölümünde araştırmacı üye olarak çalıştı. Ardından 1958’e kadar 6 yıl boyunca doçent unvanıyla çalıştı. 1958’de profesörlük unvanını aldı ve 1981’de de emekli oldu. Bu sırada Columbia Üniversitesinde nükleer radyasyonun şiddetini ölçmek için kullanılan Gieger sayacının geliştirilmesinde de çalıştı.

### Beta ışıması ve eşlem korunumu

Columbia’da Wu Çin doğumlu teorik fizikçi Tsung-Dao Lee ile bizzat tanıştı. 1950’lerin ortalarında Lee ve bir diğer Çinli teorik fizikçi, Chen Ning Yang, eşlem korunumu üzerine çalışmaya başladılar. Deneysel sonuçlara dair yaptıkları kütüphane araştırmalarında bu kanunun elektromanyetik etkileşimler ve büyük kuvvet (güçlü nükleer kuvvet) için geçerli olduğu sonucuna vardılar. Ancak bu teori henüz küçük kuvvet (zayıf nükleer kuvvet) için sınanmamıştı ve Lee ve Yang’ın kuramsal çalışmaları kuramın büyük ihtimalle bu tür etkileşimlerde geçerli olmayacağını gösteriyordu. İkili eşlem korunumunu zayıf nükleer kuvvet için test edebilmek için birçok laboratuvar deneyi tasarladı. Lee bu deneylerin içinden en uygun olanını seçmesi, laboratuvar gereçlerini tasarlaması ve ardından deneyi uygulaması için Wu’dan yardım istedi. Wu bu deneyi, yapmayı, deneye bir radyoaktif kobalt-60 örneğinin çok düşük sıcaklıklara kadar soğutulmasının da eklenmesi şartıyla kabul etti. Kobalt-60 beta ışınımı yaparak bozunan bir iztoptu ve beta ışıması Wu’nun bir diğer uzmanlık alanıydı. Aşırı düşük sıcaklıklar kobalt atomlarının termal titreşimlerini neredeyse sıfıra indirmek için gerekliydi. Wu ayrıca kobalt-60 örneğinin atomik çekirdeğindeki bütün spinleri aynı yöne toplamak için örneğe düzgün bir manyetik alan uygulamak zorundaydı. Bu aşırı soğuk sıcaklıkta gerçekleştirilecek deney için Wu’nun da Ulusal Standartlar Bürosunun sıvı-gazlar konusundaki uzmanlığına ihtiyacı vardı. Bu nedenle deneyi gerçekleştirebilmek için Maryland’deki Ulusal Standartlar Bürosunun merkezine beraberinde deney ekipmanlarıyla gitti.
Lee ve Yang’ın teorik hesaplamaları kobalt-60 atomlarının yaydığı beta parçacıklarının asimetrik olarak yayılması gerektiğini öngörüyordu ve bu durum eşlem korunumu kanunu çürütüyordu. Wu’nun NBS’deki deneyleri bu fikri doğruladı: zayıf nükleer etkileşim altında eşlem korunmuyordu. Aynı durum kısa bir süre içerisinde Wu’nun Columbia Üniversitesindeki meslektaşları tarafından başka deneylerle de doğrulandı. Bu deneylerin sonuçları yayınlandıktan kısa bir süre sonra birçok laboratuvarda farklı deney düzenekleriyle test edildi ve birçok kez doğrulandı. Wu’nun 1965’te yayınlanan Beta Bozunumu adlı kitabı günümüzde hala nükleer fiziğin temel referans kitabı olarak kabul edilir.

### Diğer çalışmaları ve başarıları

Wu’nun yaptığı bir diğer önemli deney ise Pryce ve Ward’ın ters yönlere ilerleyen iki fotonun kuantum kutuplaşmalarının bağıntılarına ilişkin hesaplamalarının doğrulanmasıydı. Bu deney, dolaşık bir foton çiftinin doğurduğu kuantum sonuçlarının (EPR) Einstein-Podolski-Rosen paradoksuuna veya durumuna uygulanabilirliğinin ilk deneysel doğrulanışı olmasıyla önemliydi. Wu ayrıca 1956 yılında yaptığı bir deneyle çekirdekteki etkileşimleri açıklayan simetri yasasını çürüttü.
Wu, 1956 Haziranında tamamladığı ve 1957’de basılan ‘’Beta Bozunumunda Eşlem Korunumuna Dair Deneyler’’ kitabında beta bozunumu deneyinden topladığı verileri ve bulgularını paylaştı. Onun bulguları ilk kez eşlem korunumuna uymayan bir durum tespit etmemizi sağlamış oldu.
Wu daha sonra hemoglobini deforme ederek orak hücresi hastalığına yol açan moleküler değişimleri inceleyen araştırmayı yönetti. 1960’a kadar Mössbauer etkisi üzerine çalıştı ve ardından manyetizimle ilgili çalışmaya başladı.

Ödüller ve başarılar
--------------------

* Manhatten Projesine dahil olan tek Çinli olduğu düşünülüyor.
* Amerikan Ulusal Bilim Akademisi’ne seçilen ilk Çin asıllı Amerikalı.
* Princeton Üniversitesinde ders veren ilk kadın
* Princeton Üniversitesinden fahri doktora alan ilk kadın
* Amerikan Fizik Topluluğunun ilk kadın başkanı (1975 yılında seçildi).
* Ulusal Bilim Madalyası (1975)
* İlk Wolf Prize ödülünün sahibi (1978)
* 1970’te Kızıl Çin’i ziyaret eden ilk Amerikan eğitimcisi oldu
* 2752 Wu Chien-Shiung asteroidi onun onuruna ismini taşır
* Ulusal Bilim Akademisi üyesi (1958’de üye oldu)
* Research Corporation Ödülü (1958)
* Amerikan Üniversiteli Kadınlar Toluluğu Başarı Ödülü (1959)
* John Price Wetherill Madalyası, Franklin Enstitüsü (1962)
* Comstrock Fizik Ödülü, Ulusal Bilim Akademisi (1962)
* Chi-Tsin Başarı Ödülü, Chi-Tsin Kültür Vakfı (1965)
* İndustrial Research Dergisi Yılın Bilim İnsanı Ödülü (1974)
* Tom W. Boner Ödülü, Amerikan Fizik Topluluğu (1975)
* Ulusal Bilim Madalyası (ABD-1975)
* Wolf Fizik Ödülü (İsrail-1978)
* Edinburgh Kraliyet Akademisi onursal üyesi
* Amerikan Bilim ve Sanat Akademisi üyesi
* Amerika Bilimi Geliştirme Topluluğu üyesi
* Amerikan Fizik Topluluğu üyesi

Konuyla ilgili yayınlar
-----------------------

* Hammond, Richard (2007). *Chien-Shiung Wu: Pioneering Nuclear Physicist*. New York: Chelsea House Publishers. ISBN 9780816061778.
* Tsai-Chien Chiang (28 Mart 2013). *Madame Chien-Shiung Wu: The First Lady of Physics Research*. World Scientific Publishing Company Incorporated. ISBN 978-981-4374-84-2. 30 Haziran 2014 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 9 Haziran 2014.

Dış bağlantılar
---------------

|  |  |
| --- | --- |
|  | Wikimedia Commons'ta ***Chien-shiung Wu*** ile ilgili ortam dosyaları bulunmaktadır. |

* Chien-Shiung Wu in CWP at UCLA 19 Nisan 2014 tarihinde Wayback Machine sitesinde arşivlendi.
* Wu Chien Shiung Education Foundation5 Mart 2016 tarihinde Wayback Machine sitesinde arşivlendi. (Chinese-English bilingual)
* Eulogy-biography28 Haziran 2017 tarihinde Wayback Machine sitesinde arşivlendi. (Columbia)
* A large black/white photo and a mini-bio31 Ekim 2004 tarihinde Wayback Machine sitesinde arşivlendi.
* Experimental Test of Parity Conservation in Beta Decay 4 Mart 2016 tarihinde Wayback Machine sitesinde arşivlendi.
* National Women's Hall of Fame

| * g
* t
* d
Wolf Fizik Ödülü sahipleri |
| --- |
| 
* Chien-Shiung Wu (1978)
* George Uhlenbeck / Giuseppe Occhialini (1979)
* Michael Fisher / Leo Kadanoff / Kenneth Wilson (1980)
* Freeman Dyson / Gerard 't Hooft / Victor Weisskopf (1981)
* Leon Lederman / Martin Perl (1982)
* Erwin Hahn / Peter Hirsch / Theodore Maiman (1983-84)
* Conyers Herring / Philippe Nozières (1984-85)
* Mitchell Feigenbaum / Albert J. Libchaber (1986)
* Herbert Friedman / Bruno Rossi / Riccardo Giacconi (1987)
* Roger Penrose / Stephen Hawking (1988)
* Pierre-Gilles de Gennes / David Thouless (1990)
* Maurice Goldhaber / Valentine Telegdi (1991)
* Joseph Taylor (1992)
* Benoît Mandelbrot (1993)
* Vitaly Ginzburg / Yoichiro Nambu (1994-95)
* John Wheeler (1996-97)
* Yakir Aharonov / Michael Berry (1998)
* Dan Şehtman (1999)
* Raymond Davis / Masatoshi Koshiba (2000)
* Bertrand Halperin / Anthony Leggett (2002-03)
* Robert Brout / François Englert / Peter Higgs (2004)
* Daniel Kleppner (2005)
* Albert Fert / Peter Grünberg (2006-07)
* John Clauser / Alain Aspect / Anton Zeilinger (2010)
* Maximilian Haider / Harald Rose / Knut Urban (2011)
* Jacob Bekenstein (2012)
* Peter Zoller / Juan Ignacio Cirac (2013)
* James Bjorken / Robert Kirshner (2015)
* Yoseph Imry (2016)
* Michel Mayor / Didier Queloz (2017)
* Charles H. Bennett / Gilles Brassard (2018)
* Giorgio Parisi (2021)
* Anne L'Huillier / Paul Corkum / Ferenc Krausz (2022)

 |

| * g
* t
* d
Manhattan Projesi |
| --- |
| Zaman çizelgesi |
| Mekân ve tesisler | 
* Ames
* Berkeley
* Chicago
* Dayton
* Hanford
* Inyokern
* Los Alamos
* Montreal
* New York
* Oak Ridge
* Salt Wells Pilot Tesisi
* Trinity
* Wendover
* Ağır su sahaları

 | Nagazaki'ye atılan "Fat Man" bombasından yükselen mantar bulutu, 9 Ağustos 1945. |
| Yöneticiler | 
* Vannevar Bush
* Arthur Compton
* James Bryant Conant
* Priscilla Duffield
* Thomas Farrell
* Leslie Groves
* John Lansdale
* Ernest Lawrence
* James Marshall
* Franklin Matthias
* Dorothy McKibbin
* Kenneth Nichols
* Robert Oppenheimer
* Deak Parsons
* William Purnell
* Frank Spedding
* Charles Thomas
* Paul Tibbets
* Bud Uanna
* Harold Urey
* Stafford Warren
* Ed Westcott
* Roscoe Wilson

 |
| Bilim insanları | 
* Luis Alvarez
* Robert Fox Bacher
* Hans Bethe
* Aage Bohr
* Niels Bohr
* Norris Bradbury
* James Chadwick
* John Cockcroft
* Charles Critchfield
* Harry Daghlian
* John Ray Dunning
* Enrico Fermi
* Richard Feynman
* Val Fitch
* James Franck
* Klaus Fuchs
* Maria Goeppert-Mayer
* George Kistiakovski
* George Koval
* Willard Libby
* Edwin McMillan
* Mark Oliphant
* George B. Pegram
* Norman Ramsey
* Isidor Isaac Rabi
* James Rainwater
* Bruno Rossi
* Glenn Seaborg
* Emilio Segrè
* Louis Slotin
* Henry DeWolf Smyth
* Leó Szilárd
* Edward Teller
* Stanislav Ulam
* John von Neumann
* John Wheeler
* Eugene Wigner
* Robert Wilson
* Leona Woods
* Chien-Shiung Wu

 |
| Operasyonlar | 
* Alsos Görevi
* Hiroşima ve Nagasaki'ye atom bombası saldırısı
* Crossroads Harekâtı
* Peppermint Harekâtı
* Alberta Projesi
* Silverplate
* 509. Karma Grubu
* *Enola Gay*
* *Bockscar*
* *The Great Artiste*

 |
| Silahlar | 
* Fat Man
* Little Boy
* Pumpkin Bombası
* Thin Man

 |
| İlgili konular | 
* 1946 Atom Enerjisi Yasası
* Bizmut fosfat süreci
* Britanya'nın katkısı
* Calutron Girls
* Chicago Pile-1
* Şeytan çekirdeği
* Einstein-Szilárd mektubu
* Geçici Komite
* *Los Alamos Primer*
* Oppenheimer güvenlik duruşması
* Plütonyum
* Quebec Anlaşması
* RaLa Deneyi
* S-1 Yürütme Komitesi
* S-50 Projesi
* Smyth Raporu
* Uranyum
* X-10 Grafit Reaktörü

 |
| Kategori Manhattan Projesi |

| * g
* t
* d
Amerikan Fizik Topluluğu Başkanları |
| --- |
| 1899-1925 | 
* Henry Augustus Rowland (1899)
* Albert Abraham Michelson (1901)
* Arthur Gordon Webster (1903)
* Carl Barus (1905)
* Edward Leamington Nichols (1907)
* Henry Crew (1909)
* William Francis Magie (1911)
* Benjamin Osgood Peirce (1913)
* Ernest Merritt (1914)
* Robert A. Millikan (1916)
* Henry Andrews Bumstead (1918)
* Joseph Sweetman Ames (1919)
* Theodore Lyman (1921)
* Thomas Corwin Mendenhall (1923)
* Dayton Miller (1925)

 |
| 1926-1950 | 
* Karl Taylor Compton (1927)
* Henry Gale (1929)
* William Francis Gray Swann (1931)
* Paul D. Foote (1933)
* Arthur Compton (1934)
* Robert W. Wood (1935)
* Floyd K. Richtmyer (1936)
* Harrison M. Randall (1937)
* Lyman James Briggs (1938)
* John Torrence Tate, Sr. (1939)
* John Zeleny (1940)
* George Braxton Pegram (1941)
* George Walter Stewart (1941)
* Percy Williams Bridgman (1942)
* Albert Hull (1943)
* Arthur Jeffrey Dempster (1944)
* Harvey Fletcher (1945)
* Edward Condon (1946)
* Lee Alvin DuBridge (1947)
* Robert Oppenheimer (1948)
* Francis Wheeler Loomis (1949)
* Isidor Isaac Rabi (1950)

 |
| 1951-1975 | 
* Charles Christian Lauritsen (1951)
* John H. van Vleck (1952)
* Enrico Fermi (1953)
* H. Bethe (1954)
* Raymond Thayer Birge (1955)
* E. Wigner (1956)
* Henry DeWolf Smyth (1957)
* Jesse Beams (1958)
* George Uhlenbeck (1959)
* Victor Weisskopf (1960)
* Frederick Seitz (1961)
* William V. Houston (1962)
* John Harry Williams (1963)
* Robert Bacher (1964)
* Felix Bloch (1965)
* John Archibald Wheeler (1966)
* Charles Hard Townes (1967)
* John Bardeen (1968)
* Luis Alvarez (1969)
* Edward Mills Purcell (1970)
* Robert Serber (1971)
* Philip M. Morse (1972)
* Joseph Edward Mayer (1973)
* Wolfgang K. H. Panofsky (1974)
* Chien-Shiung Wu (1975)

 |
| 1976-2000 | 
* William A. Fowler (1976)
* George Pake (1977)
* Norman Foster Ramsey (1978)
* Lewis M. Branscomb (1979)
* Herman Feshbach (1980)
* Arthur Leonard Schawlow (1981)
* Maurice Goldhaber (1982)
* Robert Marshak (1983)
* Mildred Dresselhaus (1984)
* Robert R. Wilson (1985)
* Sidney Drell (1986)
* Val Logsdon Fitch (1987)
* James A. Krumhansl (1989)
* Eugen Merzbacher (1990)
* Nicolaas Bloembergen (1991)
* Ernest M. Henley (1992)
* Donald N. Langenberg (1993)
* Burton Richter (1994)
* C. Kumar Patel (1995)
* Robert Schrieffer (1996)
* D. Allan Bromley (1997)
* Andrew Sessler (1998)
* Jerome I. Friedman (1999)
* James S. Langer (2000)

 |
| 2001- | 
* George Trilling (2001)
* William Brinkman (2002)
* Myriam Sarachik (2003)
* Helen Quinn (2004)
* Marvin Cohen (2005)
* John Hopfield (2006)
* Leo Kadanoff (2007)
* Arthur Bienenstock (2008)
* Cherry A. Murray (2009)
* Curtis Callan (2010)
* Barry Barish (2011)
* Robert L. Byer (2012)
* Michael Turner (2013)
* Malcolm R. Beasley (2014)
* Sam Aronson (2015)
* Homer Neal (2016)
* Laura Greene (2017)
* Roger Falcone (2018)
* David J. Gross (2019)
* Philip H. Bucksbaum (2020)

 |

|  |  |
| --- | --- |
| Otorite kontrolü Bunu Vikiveri'de düzenleyin | 
* BIBSYS: 90323077
* BNF: cb122789490 (data)
* CiNii: DA03624137
* GND: 172467403
* ISNI: 0000 0001 1068 2912
* LCCN: nr90013412
* NDL: 00743693
* NKC: ntk20211109653
* NLA: 50190509
* NLI: 987007346896105171
* NTA: 067575129
* RERO: 02-A003987675
* SNAC: w6vj6bw5
* SUDOC: 031607241
* Trove: 1504379
* VIAF: 66527387
* WorldCat: lccn-nr90013412

 |