**Kırgız Kağanlığı** (Kırgızca: Улуу Кыргыз Дөөлөтү; Çince: 黠戛斯汗國 ya da **Kırgız hanlığı**, 840 yılında Ötüken ve çevresini ele geçirerek merkezi Asya'da kurulan Türk devleti. 840 yılında Uygurlar'ı yıkan Kırgızlar, Uygur topraklarının ele geçirerek, Kırgız Kağanlığını kurdular.

Tarihi
------

Kırgız Kağanlığı'nın en eski kayıtları Tang Hanedanlığı döneminde yazılmıştır. Kırgızlar bu dönemde güvenilir yazılı kayıtlar tutmadılar.

Kırgız Kağanlığı, Güney Sibirya'daki 6 - 10 yüzyıllar döneminde var olan Barsbek Kagan'a dayanan Yenisei Kırgız'ın devletidir, Tien Shan'a 840'a kadar genişledi. Varlıklarının farklı dönemleri bağımsızlığı kaybetti. Kagan sadece Azho cinsinden temsilciler oldu. 840-925 arasında, Kırgız Kaganat gücünün zirvesindeydi. Bu süre, Akademisyen V. V. Bartold "Kırgız Büyük Güç Kaynakları" olarak adlandırılır.

6.-7. yüzyıllarda, bağımlı tayga halklarıyla Yenisey Kırgızı, vali Eliteber başkanlığındaki Orta Asya devletlerinin çevresel kaderini oluşturdu. VIII. yüzyılın başlarında, ilki Bars-bek olan yerel bekler ve inaller, kağan unvanını alarak kağanlıktan ayrılma ve kendi devletlerini kurma mücadelesine başladılar.

9. yüzyılda, tanrılaştırılmış bir Kagan klanı ile hızla genişleyen agresif bir bozkır imparatorluğu.

840 yılında bu devlet Uygur Kağanlığını yıkarak gücünü Tuva ve Moğolistan'a kadar genişletti. Uygurların kalıntılarını takip eden Yenisey Kırgızları, savaşlarla İrtiş ve Amur'a ulaştı, Doğu Türkistan vahalarını işgal etti. VV Bartold, tarihin bu dönemini "Kırgızların büyük gücü" olarak adlandırmıştır[5].

Yenisey Kırgızlarının batıya askeri-politik genişlemesi, Batı Sibirya'nın güneyindeki bozkır ve orman-bozkır bölgelerine ulaştı. Görünüşe göre Asya'nın kalbinden yeni gelenler, eski Ugrians-Magyarların Urallardan ayrılmasının nedeni oldular. Bu, Chelyabinsk bölgesinin güneyindeki arkeologların bulgularıyla kanıtlanmıştır ("Tyukhtyat" kültürünün mezarları) .

Kırgız Kağanlığı, modern Çin ve Moğolistan topraklarındaki son Türk imparatorluğudur.

M.Ö. 50'de Hiung-nu lideri Çi-çi Yabgu Çin'in kuzeyindeki Dinglingleri yendi. Ayrıca, ülkesinin merkezi olan Ordos'un 4.000 km batısında bulunan Gyangun ülkesini de fethetti. O zamanlar Kırgızlar Borohoro Dağlarında ve Doğu Tengir'deki Manas Nehri vadisinde yaşıyorlardı. Sonuç olarak, Çin tarihçiliğinde Kırgız Kağanlığına "Gyegyesy" adı verilmiştir.

560'lardan 700'lere kadar büyük ölçüde Göktürklere bağlıydılar. Kırgız Kağan Bars Bek, Bilge Kağan'ın kayınbiraderiydi. Oğlu, Bars Bek'in 710'da Kapgan kağana yenilgisinden sonra Kırgızları yönetti. Göktürk çöküşünden sonra Uygurlara boyun eğdiler. Liderleri Bayan Çor Kağan Kırgız liderini öldürdü ve Bilge Tong Erkin (毗伽頓頡斤) adında yeni bir Kırgız kağanı atadı.

Ayrıca bakınız
--------------

* Kırgızlar
* Yenisey Kırgızları
* Yenisey Yazıtları
* Nikolay Katanov

Kaynakça
--------

1. ↑  Butanaev, V. I︠A︡.; Бутанаев, В. Я. (2000). *Istorii︠a︡ eniseĭskikh kyrgyzov*. Khudi︠a︡kov, I︠U︡. S. (I︠U︡liĭ Sergeevich), Худяков, Ю. С. (Юлий Сергеевич), Khakasskiĭ gosudarstvennyĭ universitet imeni N.F. Katanova. Institut istorii i prava. Хакасский государственный университет имени Н.Ф. Катанова. Институт истории и права. Abakan: Izd-vo Khakasskogo gosudarstvennogo universiteta im. N.F. Katanova. ss. 69. ISBN 5-7810-0119-0. OCLC 47206450.
2. ↑  Drompp, Michael. "The Yenisei Kyrgyz from Early Times to the Mongol Conquest" (İngilizce). 11 Mart 2023 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 2 Haziran 2021.
3. ↑  Drompp, Michael. "The Yenisei Kyrgyz from Early Times to the Mongol Conquest". 21 Mayıs 2021 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 17 Temmuz 2021.
4. ↑  Butanaev, V. I︠A︡.; Бутанаев, В. Я. (2000). *Istorii︠a︡ eniseĭskikh kyrgyzov*. I︠U︡. S. Khudi︠a︡kov, Ю. С. Худяков, Khakasskiĭ gosudarstvennyĭ universitet imeni N.F. Katanova. Institut istorii i prava, Хакасский государственный университет имени Н.Ф. Катанова. Институт истории и права. Abakan: Izd-vo Khakasskogo gosudarstvennogo universiteta im. N.F. Katanova. ISBN 5-7810-0119-0. OCLC 47206450.
5. ↑  Barfield, Thomas J. (1989). *The perilous frontier : nomadic empires and China*. Cambridge, Mass.: B. Blackwell. ISBN 1-55786-043-2. OCLC 18629749.