**Travmada sonografi ile odaklanmış değerlendirme** (genelde **FAST** diye kısaltılır), cerrahlar, acil tıp hekimleri ve paramedikler tarafından yapılabilen hızlı bir yatak başı ultrasonografi tekniğidir. Fiziksel travmalardan sonra kalbin ve karın içi organların çevresinde kan varlığı (perikardiyal efüzyon ve hemoperiton) sorgulanır.

Klasik uygulamada dört alanda serbest sıvı aranır; perihepatik alan (Morison kesesi yani recessus hepatorenalis dahil), perisplenik alan, perikard, ve pelvis. Böylece periton veya perikard içinde sıvı varlığı tespit edilebilir. Travma olgularında, bu sıvı genelde kandır.

Genişletilmiş FAST
------------------

Genişletilmiş FAST yani eFAST, klasik FAST'a bilateral ön toraks sonografisi eklenerek her iki akciğerin de incelenmesini içerir. Böylece pnömotoraks varlığı da sorgulanmış olur. Pnömotoraks mevcut ise normalde görülen 'akciğerin kayması' ve 'kuyruklu yıldız kuyruğu artefaktı' görülmez. Altın standart BT olmakla birlikte yatak başı ultrason, yatarak akciğer grafisine göre daha yüksek duyarlılığa (%49-99'a karşın %27-75) ve benzer özgüllüğe (%95-100) sahiptir. Bu üstünlüğüne ek olarak yatak başında bir dakikanın altında yapılabiliyor olması ile tercih edilir.

Son zamanlarda yayınlanan çeşitli prospektif çalışma eFAST'ın travma durumunda kullanımını tasdik etmiş ve ultrasonun pnömotoraks boyutunu tahmin etmede güvenilir bir yöntem olduğunu bulmuştur. Direkt grafi veya BT genelde kullanılabilir olsa da stabil olmayan hastalarda müphem muayene bulguları olan pnömotoraksın yatak başında tanınması ve derhal göğüs tüpü takılmasına rehberlik yapması kıymetlidir. Buna ek olarak pozitif basınçlı ventilasyon uygulanan hastalarda diğer görüntülemelerde 'gizlenen' pnömotoraksların tanınmasını sağlayarak tansiyon pnömotoraks gelişmesinin önlenmesini sağlar ki bu hemen tedavi edilmezse ölümcül bir komplikasyondur ve bu hastalar BT odasında kötüleşerek müdahaleyi sorunlu hale getirecek koşullar oluşturabilir. Bu nedenle yatak başı tanı oldukça kıymetlidir.

### İncelemenin parçaları

Genişletilmiş FAST (eFAST), 5 parçadan oluşur:

1. ***Batının sağ üst kadranı (perihepatik bakı):*** Sağ üst kadran orta aksiller hatta prob 8. kaburgadan 11. kaburgaya kadar ilerletilerek incelenir. Böylece karaciğer ve sağ böbrek çevresinde serbest sıvı varlığı araştırılır.
2. ***Batının sol üst kadranı (perispenik bakı):*** Sol üst kadran orta aksiller hatta prob 8. kaburgadan 11. kaburgaya kadar ilerletilerek incelenir. Böylece dalak ve sol böbrek çevresinde serbest sıvı varlığı araştırılır.
3. ***Pelvik bakılar (uzun ve transvers eksenlerde):*** Suprapubik bakı ile pelvik boşlukta serbest sıvı varlığı araştırılır.
4. ***Kardiyak bakı:*** Ksifoid çıkıntının altından bakılarak perikartta serbest sıvı varlığı araştırılır.
5. ***Akciğer bakıları (hem sağ hem sol uzun eksende):*** Son olarak yapılan bu bakılar pnömotoraks varlığını sorgular.

### Bulgular

eFAST sayesinde acil hekimleri ya da cerrahlar, hastaları pnömotoraks, hemotoraks, plevral efüzyon, kitle ya da yabancı cisim varlığı açısından değerlendirebilir. Bu inceleme ekojen dokuların, kaburgaların ve akciğer dokusunun görselleştirilmesini sağlar. Bazı radyografik belirteçler bütün travmalarda önemlidir ve bunların arasında *stratosfer belirtisi*, *deniz kıyısı belirtisi* ve *sinüzoid belirtisi* vardır.

*Stratosfer belirtisi* pnömotoraks varlığını kanıtlayabilen bir eFAST bulgusudur. Bu belirti genelde cihaz M-modunda iken 3.5-7.5 MHz ultrason probu ile dördünce ve beşinci interkostal aralıklara ön klaviküler hatta bakarak görülür.
Bu bulgu plevra ve akciğerin ayırt edilemediği çizgisel hiperekojenik hatlar olarak görülür. Bu bulgu pnömotoraksın tanısında oldukça güvenilirdir. Buna karşın bu belirtinin yokluğu pnömotoraks olmadığını kanıtlamakta güvenilir değildir ve genelde röntgen ya da BT'ye başvurulur.

*Deniz kıyısı belirtisi* M-modunda görülen bir başka eFAST bulgusu olup akciğerin bezeli ekojenitesine bitişik viseral plevra çizgisi olarak görünür. Bu bulgu patolojik olmayıp, normalde beklenen bir durumdur. Deniz kıyısı belirtisinin görülmediği ya da stratosfer belirtisinin görüldüğü durumlarda pnömotoraks muhtemeldir. **B çizgileri** ya da "kuyruklu yıldız kuyrukları", plevranın altında görülen ekojenik parlak çizgisel yansımalar olup prob ile akciğer dokusu arasına hava girdiğinde kaybolur. Dolayısıyla B çizgileri ve deniz kıyısı belirtisinin birlikte görülmesi pnömotoraks olmadığına işaret eder.

*Sinüzoid belirtisi* bir başka M-modu bulgusu olup plevral efüzyon varlığını gösterir. Akciğerin soluma sırasındaki döngüsel hareketi nedeniyle ultrasonda sıvı ile doku hattı birleşimi sinüzoid görünüm kazanır. Bu bulgunun varlığı plevral efüzyon, ampiyem ya da hemotoraks'a işaret edebilir.

Üstünlükleri
------------

FAST, tanısal periton lavajına kıyasla daha az invaziftir. Bilgisayarlı tomografi'yle kıyaslandığında kişiyi radyasyona maruz bırakmadan benzer güvenilirlikte sonuçlar verir.

Çok sayıda çalışmada FAST'ın travma hastalarını değerlendirmede kullanışlı olduğu gösterilmiştir.

 Ayrıca acil servis'te daha iyi ve daha hızlı hasta bakımını mümkün kılar.

* Negatif FAST, dolu mide.
* Negatif FAST, dolu mide.
* Negatif FAST, dolu mide.

Yorumlama
---------

FAST Algoritması
FAST'ın en kullanışlı olduğu durum hemodinamik açıdan stabil olmayan travma hastalarıdır. Periton'un çeşitli yerlerinde karanlık ("anekoik") hatlar görülmesi pozitif FAST olarak tanımlanır.
Sağ üst kadranda bu genelde böbrek ile karaciğer arasındaki Morison kesesi'nde olur. En kullanışlı konum burasıdır çünkü sırtüstü yatan hastalarda sıvı burada toplanır. Sol üst kadranda kan, dalak çevresinde herhangi bir yerde toplanabilir (perispenik boşluk). Pelviste kan genelde mesanenin arkasında yani rectovesical boşlukta toplanır. Pozitif FAST hemoperiton düşündürür ve hasta stabilse genelde BT çekilir ancak stabil değilse laparotomi'ye yönelinir.
Negatif FAST durumunda batın dışı kanama odaklarını aramak gerekebilir.

Kaynakça
--------

1. ↑  "Ultrasound in Trauma - The FAST Exam Focused Assessment with Sonography in Trauma". *www.sonoguide.com*. 14 Eylül 2008 tarihinde kaynağından arşivlendi.
2. ↑  Kirkpatrick AW, Sirois M, Laupland KB, et al. J Trauma, 2004;57(2):288–95.
3. ↑  Zhang M, Liu ZH, Yang JX, et al. Crit Care, 2006;10(4):R112.
4. ↑  Blaivas M, Lyon M, Duggal SA, Acad Emerg Med, 2005;12(9):844–9.
5. ↑  Davis JA, et al. Critical Diagnosis in Bedside Ultrasonography. Diagnostics & Imaging. 2007.
6. ↑   9 Mayıs 2022 tarihinde Wayback Machine sitesinde arşivlendi. Patel D, Lewis K, Peterson A, Hafez M. Extended Focused Assessment with Sonography for Trauma (EFAST) Exam. J Med Ins. ;(299.6) doi: 9 Mayıs 2022 tarihinde Wayback Machine sitesinde arşivlendi.
7. 1 2 3  Christopher P. Holstege; Alexander B. Baer; Jesse M. Pines; William J. Brady (2011). *Visual Diagnosis in Emergency and Critical Care Medicine*. Wiley-Blackwell. ss. 95-7. ISBN 9781444397987. 9 Mayıs 2022 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 9 Mayıs 2022.
8. 1 2  Christoph T. Bolliger; F. J. F. Herth; P. Mayo; T. Miyazawa; J. Beamis (2009). *Clinical chest ultrasound: from the ICU to the bronchoscopy suite*. Karger Publishers. ss. 86-8. ISBN 9783805586429. 9 Mayıs 2022 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 9 Mayıs 2022.
9. 1 2  Steven G. Rothrock (M.D.) (2009). *Tarascon Adult Emergency Pocketbook*. Tarascon. s. 144.
10. ↑  Rozycki G, Shackford S (1996). "Ultrasound, what every trauma surgeon should know". *J Trauma*. **40** (1): 1-4. doi:10.1097/00005373-199601000-00001. PMID 8576968.
11. ↑  Dolich MO, McKenney MG, Varela JE, Compton RP, McKenney KL, Cohn SM (Jan 2001). "2,576 ultrasounds for blunt abdominal trauma". *Journal of Trauma*. **50** (1): 108-12. doi:10.1097/00005373-200101000-00019. PMID 11231679.
12. ↑  Farahmand N, Sirlin CB, Brown MA, Shragg GP, Fortlage D, Hoyt DB, Casola G (May 2005). "Hypotensive patients with blunt abdominal trauma: performance of screening US". *Radiology*. **235** (2): 436-43. doi:10.1148/radiol.2352040583. PMID 15798158.
13. ↑  Sirlin CB, Brown MA, Andrade-Barreto OA, Deutsch R, Fortlage DA, Hoyt DB, Casola G (Mar 2004). "Blunt abdominal trauma: clinical value of negative screening US scans". *Radiology*. **230** (3): 661-8. doi:10.1148/radiol.2303021707. PMID 14990832.
14. ↑  Moylan M, Newgard CD, Ma OJ, Sabbaj A, Rogers T, Douglass R (Oct 2007). "Association between a positive ED FAST examination and therapeutic laparotomy in normotensive blunt trauma patients". *Journal of Emergency Medicine*. **33** (3): 265-71. doi:10.1016/j.jemermed.2007.02.030. PMID 17976554.
15. ↑  Melniker LA, Leibner E, McKenney MG, Lopez P, Briggs WM, Mancuso CA (Sep 2006). "Randomized controlled clinical trial of point-of-care, limited ultrasonography for trauma in the emergency department: the first sonography outcomes assessment program trial". *Annals of Emergency Medicine*. **48** (3): 227-35. doi:10.1016/j.annemergmed.2006.01.008. PMID 16934640.
16. ↑  Ollerton JE, Sugrue M, Balogh Z, D'Amours SK, Giles A, Wyllie P (Apr 2006). "Prospective study to evaluate the influence of FAST on trauma patient management". *Journal of Trauma*. **60** (4): 785-91. doi:10.1097/01.ta.0000214583.21492.e8. PMID 16612298.
17. 1 2 3  "UOTW #18 - Ultrasound of the Week". *Ultrasound of the Week*. 17 Eylül 2014. 9 Mayıs 2017 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 27 Mayıs 2017.
18. ↑  Scalea T, Rodriguez A, Chiu W, Brenneman F, Fallon W, Kato K, McKenney M, Nerlich M, Ochsner M, Yoshii H (1999). "Focused Assessment with Sonography for Trauma (FAST): results from an international consensus conference". *Journal of Trauma*. **46** (3): 466-72. doi:10.1097/00005373-199903000-00022. PMID 10088853.

Dış bağlantılar
---------------

* EFAST 31 Ocak 2017 tarihinde Wayback Machine sitesinde arşivlendi.: Amerikan Acil Hekimleri Enstitüsü
* eMedicine: Künt batın travması 2 Aralık 2008 tarihinde Wayback Machine sitesinde arşivlendi.
* FAST eğitimi 3 Eylül 2018 tarihinde Wayback Machine sitesinde arşivlendi.
* FAST 20 Temmuz 2011 tarihinde Wayback Machine sitesinde arşivlendi. Trauma.org adresinden, eğitim videoları içeriyor.
* Travma'da FAST - Sol Üst Kadran incelenmesi 9 Mayıs 2022 tarihinde Wayback Machine sitesinde arşivlendi.
* Akciğer ultrasonu 12 Ocak 2018 tarihinde Wayback Machine sitesinde arşivlendi.: Yoğun bakımda ultrason