**Bzıyiko Muharebesi** ya da **Bzeyko Muharebesi** (Batı Çerkesçe: Бзыикъо Зао, Doğu Çerkesçe: Бзыикъуэ Зауэ, Rusça: Бзиюкская битва ), ayaklanan Çerkes avamın oluşturduğu güçler ile feodaller arasında, 10 Haziran 1796'da Bzıyiko / Bzıyuk Irmağı kıyısında gerçekleşen savaştır.

Tarihçe
-------

10 Haziran 1796'da gerçekleşen Bzıyiko Muharebesi, Çerkes Tarihi'nin ve özelde Bjeduğ Tarihi'nin trajik ve üzücü olaylarındandır. Olay, özü itibarıyla kabileler arası bir anlaşmazlık değildir. Sapsığ Kabilesi, avam kesimden bir grup ile feodal bir aile arasında meydana gelen bir anlaşmazlık, sosyolojik değişimlerin başladığı dönem itibarıyla de büyüyerek yayılmış, kontrolden çıkan süreç sonunda da kabileleri karşı karşıya getirmiştir.

Vunereko Ray, Bzıyiko Savaşı makalesinde olaydan şu şekilde söz etmektedir:
...
"Hanceri’den başlayarak bugüne dek bilim adamları bu konuda yazı yazıyor, farklı görüşler ortaya koyuyor. 70'li yıllara gelinceye dek, Avle Pşımaf’ın yazdığına göre, bu konuda 53 ayrı çalışma yayınlanmış. Ondan sonra da yayınlanan çalışmalar var. 1996 yılında, Bzıyiko Savaşı’nın 200’üncü yılı nedeniyle Mıyekuape’de bilim adamları büyük bir toplantı yapmışlardı.

Çoğu bilim insanı, Çerkesya'da (süregelen) sınıfsal savaşın, Bzıyiko Savaşı’nın başlatılmasında da, bitirilmesinde de önemli etkisi olduğu görüşünde. Savaş, Şapsığ fekol’leri (avam tabakası) Abzah ve Natuhuayların da katılmasıyla Şapsığların kendi topraklarından kovdukları Şerel’ıko Lekoleşler’i (soyluları) ve onların safında yer alan Bjeduğ Pşı (Prens), Vork (Şövalye)leri arasında oldu.

Bzıyiko Vadisinde meydana gelen bu olay, aynı amaçla dünyada yapılmış diğer savaşlarla kıyaslanıyor. Söz gelimi, Fransa’da meydana gelen ihtilale benzetenler vardır. Bzıyiko Savaşı’nı, en son Mıyekuape’de yapılmış olan konferansta bu görüş ağırlıktaydı. Fakat bilim insanı Bıj Ali, Çerkesya'da 18. yüzyılın sonlarında yaşama geçirilen demokratik yaşam ve anlayışının başlaması, Bzıyiko Savaşı’nın yapılmasında etkili olduğu görüşünde."

### Muharebenin Gelişimi

Ayaklanan avamın oluşturduğu güçler ile feodaller arasında, 10 Haziran 1796'da Bzeyko / Bziyuk Irmağı (Бзиюк / Бзюк Река) kıyısında gerçekleşen Bzeyko Muharebesi, Adige Savaş Tekniği ve Taktikleri'ne ilişkin örneklerdendir.

#### Muharebenin teknik ve taktiği hakkında askeri bir inceleme

A.A. Ostakhov, Adigelerin Askerlik Sanatı adlı incelemesinde Adigelerin savaş taktiklerini anlattığı çalışmasında, bu taktiklere örnek teşkil etmesi sebebiyle Bzeyko Muharebesi'ne de yer vermiştir. İlgili bölüm aşağıda sunulmaktadır:

#### Muharebenin güç dağılımı

Yukarıda da görüleceği gibi, farklı kaynaklarda orduların büyüklüklerine ilişkin farklı değerler verilmektedir;

İsyancı güçler için 10.000, 12.000, 18.000, feodal güçler için 4.000, 5.000 gibi farklılıklar mevcuttur.

Ayrıca, kaynaklarda orduların alt birliklerine ilişkin sayısal herhangi bir ayrıntı da bulunmamaktadır.

Ancak, bazı ipuçları ve dönemin askeri yaklaşımları dikkate alınarak tahminleme yapılmıştır.

**İSYANCI GÜÇLER**
  

(Sapsığ ve Abzahların ayaklanan avamının oluşturduğu ordu güçleri) 10.000 - 12.000

Komutanlar : Çipako Ahmed

Süvari Birliği : 3.000 - 4.000

Piyade Birliği : 6.500 - 7.000

Topçu Birliği : 0

Top Sayısı : 0

Avcı Birliği : 300 - 400  

**FEODAL GÜÇLER**
  

Bjeduğ Ordusu 4.500 - 5.500

Komutanlar : Pşı Hacemıko Batceriy

Süvari Birliği : 2.500 - 3.000

Piyade Birliği : 1.000 - 1.500

Topçu Birliği : 100 - 300

Top Sayısı : 1 - 3

Avcı Birliği : 300 - 400

#### Muharebe Senaryosu

Kaynaklarda anlatılanlardan hareketle bir değerlendirme ve kurgu yapılmış ve tahmin edilen muharebe senaryosu aşağıda ve grafiklerde tanımlanmıştır. (Bakınız: Muharebe Düzeni - Vaziyet Planı 1) 

1. Alana konuşlanan orduların, muharebe düzenini alması. (Bakınız: Muharebe Düzeni - Vaziyet Planı 2)
2. İsyancı güçlerin süvari birliklerinin saldırısı.
	1. Feodal güçlerin öncü süvari birliklerinin saldırıya aldatmaca karşılık vermesi. (Bakınız: Muharebe Düzeni - Vaziyet Planı 3)
3. Feodal güçlerin öncü süvari birliğinin, aldatmaca karşılığı ve çatışmasının ardından yenilmiş etkisi yaratarak süratli taktik geri çekilmesi (taktik ricat).
	1. İsyancı güçlerin, geri çekilen feodal güçleri takibi ve erken zafer heyecanı ile topyekûn saldırıya geçmesi. (Bakınız: Muharebe Düzeni - Vaziyet Planı 4)
4. Feodal güçlerin, kendilerini takibe geçen isyancı güçleri ölüm bölgesi tuzağına çekmeleri.
	1. Ölüm bölgesine çekilen isyancı birliklerin, ağır top ateşi ve hafif avcı ateşi (okçu ve tüfekçi atışı) altına alınarak ezilmesi ve imha edilmesi. (Bakınız: Muharebe Düzeni - Vaziyet Planı 5)
5. Yoğun ateş altında kalan isyancı süvari birliklerinin ani dönüşü ile cepheye ilerlemekte olan piyadelerine zarar vermesi, isyancı güçlerin harp düzeninin ve koordinasyonunun bozulması.
	1. Yoğun ateş altında ezilen isyancı güçlere, feodal güçlerin (1) cepheden, (2) sağ kanattan ve (3) sol kanattan topyekûn hücum ile kıskaç harekâtının başlatılması. (Bakınız: Muharebe Düzeni - Vaziyet Planı 6)
6. Feodal güçlerin, isyancıları içine aldıkları kıskacı kapatmaları, düşmanın vurucu gücünün parçalanması ve piyade desteği ile düşmanın ezilmesi. (Bakınız: Muharebe Düzeni - Vaziyet Planı 7)
7. Bozguna uğrayan düşmanın kati ricatının başlaması, feodal güçlerin düşmanı muharebe alanından sürmesi.

Bzeyiko Anıtı
-------------

**Bzeyiko Anıtı** (Çerkesçe: Саугъэтыр Бзыикъо Зау "10 Мэкъуогъу 1796", Rusça: Памятник Бзиюкская Война "10 Июня 1796"; 10 Haziran 1796'de Bzıyiko Irmağı kıyısında gerçekleşen Bzıyiko Muharebesi'nde kaybettiğimiz atalarımızın aziz hatıraları için bir anıt bulunmaktadır. Anıt 1980'li yıllarda dikilmiştir. 
Anıtın konumu Novodmitrievskoy'un (Новодмитриевская - Новодмитриевской) kuzey, Shuvaeva'nın (Шуваев (хутор) güney, Novyy ve Oasis'in (Оазис Xутора ) batı sınırının buluştuğu bölgeden Bzeyiko Irmağı'na paralel tali yolun kuzey tarafındadır.

### Anıtın özellikleri

Beton bir kaide üzerine doğal taş görünümde yaklaşık 2-3 metrelik bir anıttır. Doğal taş görünümde yontulmuş ana gövde üzerine 6 adet oyma figür ve 1 adet açıklayıcı mermer plaka bulunmaktadır.

Mermer Levha Yazısı: ЗДЕСЬ В УРОЧИШЕ РЕКИ БЗИЮК В ИЮАЕ 1796 ГОДА ПРОИЗОШДА ОЖЕСТОЧЕННАЯ БИТВА МЕЖДУ ФЕОДАПЬНОИ ЗНАТЬЮ И КРЕСТЬЯ НАМИ ВОШЕДШАЯ В ИСТОРИЮ ЧЕРКЕСИИ КАК БЗИЮКСКАЯ

Ayrıca bakınız
--------------

* Fransız İhtilali
* Bzıyiko Anıtı'nın diğer fotoğrafları

Kaynakça
--------

1. ↑  Atalay, Mevlüt. "Bir Halk, Farklı İki Dünya". 9 Şubat 2014 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 2 Aralık 2014.
2. ↑  Остахов, А.А. (2011). *Состояние Военного Искуства Адыгов XV-XIX вв. Adigelerin Askerlik Sanatı (XV-XIX YY)*. Пятигорск Pyatigorsk.
3. ↑  Потто, В.А (2006). *Кавказская Война. Kafkas Savası*. Москва.
4. ↑  Демьянович, П.И. (1858). *Черноморские Казаки В Их Гражданском И Военном Быту Karadeniz Kazakları*. Санкт-Петербург.
5. ↑  Дубровин, Н. Ф. (1991). *Черкесы (Адыге) Çerkesler (Adigeler)*. Нальчик.
6. ↑  Хан-Гирей (1989). *Черкесские Предания. Избранные произведения Çerkez Gelenekleri. Seçilmis Eserler*. Нальчик.
7. ↑  Машбаш, И.Ш. (1982). *Раскаты Далёкого Грома Gökgürültüsü'nün Yankıları*. Москва.
8. ↑  "ИСТОРИЧЕСКАЯ СПРАВКА ст. НОВОДМИТРИЕВСКОЙ". 12 Eylül 2015 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 2 Aralık 2014.