Marchlewskiego (eski I. Poznański fabrikası), 1971'deki Łódź grevlerinin ana alanı.
10 Şubat 1971'de, Polonya'nın coğrafik olarak merkezi şehri Łódź'daki ("Polonya'nın Manchester'ı" olarak bilinir) tekstil işçileri, katılımcıların çoğunluğunun kadın olduğu bir grev eylemi başlattı. Bu olaylar büyük ölçüde unutuldu çünkü birkaç hafta önce kuzey Polonya şehirlerinde büyük protestolar yaşanmıştı. Bununla birlikte, Łódź'lu kadınlar Baltık Denizi kıyısındaki tersane işçilerinin başaramadığı şeyi başardılar: Aralık 1970'te Komünist Polonya hükûmeti tarafından uygulamaya konulan gıda fiyatlarındaki artışın iptal edilmesi. Sonuç olarak bu, 1980 öncesi Komünist Polonya'da başarıyla sonuçlanan tek endüstriyel eylemdi.

Arka plan
---------

Komünist hükûmet 12 Aralık 1970'te gıda fiyatlarına zam yapılacağını duyurdu. Örneğin et ürünleri fiyatlarına yüzde 100'e varan zamlar yapılacaktı. Baltık'taki Gdańsk, Gdynia, Szczecin ve Elbląg limanlarında grevler ve sokak gösterileri düzenlendi. Güvenlik güçleri, Polonya Ordusu birimleriyle birlikte Aralık ayında en az 42 protestocu işçiyi katletti. 1.000'den fazla kişi yaralandı. Bu olayların haberi, hükûmetin sansürüne ve medya karartmasına rağmen hızla Łódź'a ulaştı. Polonya'nın tekstil endüstrisinin merkezi olan ve işçilerin çoğunluğunun kadın olduğu şehirde gergin bir atmosfer hissediliyordu. Komünist gizli servislerin muhbirlerinin bildirdiği gibi, ana fabrikaların çalışanları kendi aralarında yüksek gıda fiyatları, umutsuz yaşam koşulları ve düşük ücretler hakkında konuşuyorlardı. Bazıları grev olasılığını gündeme getirdi, ancak Aralık 1970'te hiçbir açık protesto gerçekleşmedi. Bunun nedeni iki faktördü: kıyı şehirlerindeki kan gölüne ilişkin son haberler ve 20 Aralık'ta Edward Gierek'in genel sekreter olarak atandığı Polonya Birleşik İşçi Partisi'nin Politbüro'sunda meydana gelen değişiklik. Buna rağmen hükûmet gıda fiyatlarındaki artıştan geri adım atmadı.

Ocak 1971'de Łódź'daki durum daha da gerginleşti. Hükûmet ve Komünist Parti açıkça eleştirildi ve şehrin tekstil fabrikalarındaki işçiler kendi aralarında Polonya Politbürosu'ndaki değişikliklerin yeterli olmadığını ve bunların Aralık 1970 protestolarındaki kanlı olayların gelecekte tekrarlanmayacağını garanti etmediğini konuşuyorlardı. Güvenlik servislerinin ajanları, Łódź işçilerinin sıklıkla grevden bahsettiğini bildirdi; bu terim, resmi propagandaya göre Komünist ülkelerde bile var olmaması gereken bir terimdi. Yerel yetkililer, 70 Milicja Obywatelska memuru, 70 asker ve 50 paramiliter polis ORMO memuru tarafından korunan Komünist Parti genel merkezi de dahil olmak üzere şehrin önemli binalarını güvenlik altına aldı. Łódź sokaklarında 1.400 polis memuru devriye gezdi, birkaç yüz kişi önleyici tedbir olarak tutuklandı ve ana caddelerin abluka altına alınması için özel bir plan hazırlandı. Aralık 1970'in ortasından başlayarak, halk arasında şöyle broşürler dağıtıldı: "İşçiler! Łódź'un kadınları! Łódź'un gençleri! Sizi soğukkanlılığınızı, huzurunuzu ve disiplininizi korumaya çağırıyoruz! Yaşamınızın düzensizliği çıkarlarınıza zarar verir! Sadece çalışın, barış ve düzen mevcut zorlukların üstesinden gelmenize yardımcı olacaktır!".

Şubat 1971 grevleri
-------------------

Łódź'da ilk grevler 10 Şubat 1971'de başladı ve kapsamlı hazırlıklara rağmen yerel yönetim hazırlıksız yakalandı. Łódź, Polonya'da bir kadın şehri olarak görülüyordu; kadın sakinlerin %77'si tam zamanlı çalışıyordu. Yerel tekstil endüstrisindeki işçilerin çoğunluğu kadındı ve çalışmaları çok zordu; eski makineler vardı (tüm makinelerin %40'ı II. Dünya Savaşı'ndan önce, %20'si ise Birinci Dünya Savaşı'ndan önce yapılmıştı), harap durumdaydı. Ayrıca binalar ve sağlık hizmeti kötüydü, az dinlenme, üç vardiya, yüksek sıcaklık, gürültü ve düşük maaşlarda işçileri bunaltmıştı. Kadınlar ayrımcılığa maruz kalıyordu, terfi şansları çok azdı ve amirlerinin neredeyse tamamı erkeklerden oluşuyordu ve bu da onları sık sık küçük düşürüyordu. 1971'de Łódź'daki maaşlar Polonya'daki ağır sanayideki maaşlardan %20 daha düşüktü, dolayısıyla Aralık 1970'te açıklanan gıda fiyatlarındaki artış yerel işçileri başka yerlerdeki mavi yakalı işçilere göre daha fazla etkiledi.

Grevin ilk gününde iki büyük fabrikada iş kesintileri yaşandı: Julian Marchlewski Cotton (o zamanlar 9.000 kişi çalışıyordu) ve Ayakkabı ve Kauçuk Fabrikası Stomil. Marchlewski'de grev öğle vakti yaklaşık 400 işçi tarafından başlatılırken Stomil'de 180 işçi makineleri durdurdu. Eylemi hızlandıran nedenlerden biri, Baltık kıyısındaki tersane işçilerinin protestoları sonucunda tersane işçilerinin maaşlarına %25 oranında zam yapıldığını söyleyen bir televizyon röportajıydı.

Resmi kitle iletişim araçları protestolardan bahsetmese de, 12 ve 13 Şubat'ta başka pamuk fabrikaları da greve katıldı. Bunlar şunlardı: Barış Savunucuları, 1 Mayıs, Halk Ordusu, General Walter, Kunicki ve Hanki Sawickiej. Toplamda yaklaşık 12.000 işçi, %80'i kadın olmak üzere işlerini bıraktı. Talepleri basitti; ücret artışları ve 12 Aralık 1970 öncesi gıda fiyatlarına geri dönüş. Yerel yetkililer, grevcilere taleplerinin karşılanmasının imkansız olduğunu söyleyerek pazarlık yapmaya çalıştı ancak görüşmelerin sonuçsuz kaldı. 14 Şubat Pazar günü Marchlewski'deki atmosfer çok gergindi. İşçiler Partinin Birinci Sekreteri Edward Gierek'in fabrikalarına gelmesini talep ettiler. Ancak o gün akşam geç saatlerde Polonya'daki bir numaralı kişi yerine, Başbakan Piotr Jaroszewicz başkanlığında Varşova'dan bir heyet Łódź'a geldi. Müzakereler gece geç saatlere kadar sürdü. Jaroszewicz ve ekibi kadınları işe dönmeye ikna etmeye çalıştıklarında dramatik konuşmalarla karşılık verdiler; bazıları ağladı.

> Korkuyorum çünkü eve sağ salim dönmek istiyorum ama yapacak çok şey var. 100 zlotiyle kasaplara gidiyorum, yarım kilo et, biraz kan sosisi alıyorum ve param gidiyor. Yorulduğumda fabrika doktorumuza gidiyorum, ancak şef ofisine gitmeden önce onu arayıp eve gitmeme izin vermemesini söylüyor çünkü makineleri çalıştıracak insanlara ihtiyaçları var.  
> -dedi Marchlewski Works'ten bir kadın.
> 
> 

> Kiramı ödedim, anaokulunun parasını ödedim ve çocuğuma şeker alacak kadar param kalmadı. Karınız sandviç yerken, çocuklarımız siyah ekmek yiyor.  
> -dedi Barış Savunucuları Pamuk Fabrikası'ndan bir kadın işçi.
> 
> 

Marchlewski'den başka bir kadın, resmi sendikalardan Włodzimierz Kruczek'in sözlerine kızarak pantolonunu indirdi ve ona kalçasını gösterdi. Bir noktada Jaroszewicz şunları söyledi: "Size Gierek yoldaşın samimi işçi selamlarını göndermek istiyorum. Bize güvenin, bize yardım edin!" Cevap olarak şunu duydu: "Selamları aldık ama paramız yok".

Grevler 15 Şubat'ta zirveye ulaştı. İşçiler herhangi bir resmi komite oluşturmadan kendiliğinden hareket etmişlerdi. Yetkililerle pazarlık yapan gevşek örgütlü bazı eylemci grupları vardı. Yalnızca Marchlewski fabrikasında 26 üyeli resmi olmayan bir grev konseyi oluşturuldu. Jaroszewicz ile müzakereler bir anlaşmayla sonuçlanmadı, ancak raporlara göre Łódź'a yapılan bir ziyaret ve yaşam koşullarıyla ilgili bir soruşturma, Komünist yetkililer için bir şok yarattı (Jaroszewicz, durumun bu kadar kötü olduğunu bilmediğini kendisi itiraf etti). Bu sırada grev yayıldı. 15 Şubat Pazartesi günü protestoya üç fabrika daha katıldı ve grevcilerin sayısı 55.000'e çıktı. Aralık 1970 olaylarından farklı olarak Łódź işçileri sokağa çıkmadı ve fabrikalarında kalmaya karar verdiler, bu nedenle sokak kavgaları yaşanmadı. Kadın çalışanlar yetkililerle müzakere ederken güçlü bir argüman kullandılar; sık sık çocuklarından ve onları düzgün bir şekilde besleyip giydirememekten bahsettiler. Bir keresinde Marchlewski fabrikasının etrafındaki sokaklara barikat kurma girişiminde bulunuldu. Burada 500-1000 kişi toplandı, trafiği durdurdu, çöp konteynırlarını ve bankları devirdi. Polisle bazı çatışmalar yaşandı ve kısa süre sonra çatışmalar Piotrkowska Caddesi'ne taşındı. Polis, protestoculara tazyikli su, cop ve göz yaşartıcı gazla saldırdı ve 30 kişiyi gözaltına aldı.

Sonrası
-------

Jaroszewicz'in ziyareti ve ardından 15 Şubat 1971'de yapılan Politbüro toplantısının ardından hükûmet, 1 Mart 1971'de yürürlüğe giren gıda fiyatlarındaki artışı iptal etmeye karar verdi. Bu kararın duyulmasının ardından Łódź'daki grevlerin çoğu sona erdi. Yine de işçiler hükûmete güvenmiyorlardı ve kararın yazılı olarak onaylanmasını talep ediyorlardı. Sonunda, tüm grevler, 17 Şubat sabahı son iki tekstil fabrikasının (Barış Savunucuları ve Feliks Dzierżyński) işe dönmesiyle sona erdi. Grevlerin sona ermesinin ardından yetkililer liderleri bulup cezalandırmaya çalıştı. 5 Mart 1971'e gelindiğinde, Marchlewski'den 26 işçinin ve Barış Savunucularından 11'inin kimliği tespit edildi ve işten ayrılmaya zorlandılar. Dahası, Komünist liderler, Marchlewski işçilerinin üzerinde şu yazı bulunan bir hatıra bayrağı için para topladıklarını öğrenince öfkelendiler: 10-15 Şubat 1971'deki korumanız için Kutsal Ana, teşekkür ederiz. Bayrak şu anda Saint Joseph'te (Łódź'daki kilise) tutulmaktadır.

Kaynakça
--------