Azerbaycan Cumhuriyeti ile İran İslam Cumhuriyeti arasında resmi diplomatik ilişkiler, Sovyetler Birliği'nin dağılmasının (1991) ardından kurulmuştur. İran ve Azerbaycan büyük ölçüde aynı tarihi, dini, etnik kökeni ve kültürü paylaşıyor. Şu anda Azerbaycan Cumhuriyeti olarak adlandırılan topraklar, İran'dan ancak 19. yüzyılın ilk yarısında, Rus-İran Savaşları ile ayrıldı. Aras nehrinin kuzeyindeki bölgede, çağdaş Azerbaycan Cumhuriyeti'nin toprakları, Rusya tarafından işgal edilene kadar İran topraklarıydı. İran ve Azerbaycan ayrıca çoğunluğu Şii Müslüman olan iki ülkedir. Sırasıyla dünyadaki en yüksek ve ikinci en yüksek Şii nüfus yüzdesine sahipler, ve her iki komşu milletin nüfusunun çoğunluğu ağırlıklı olarak Sünni iken tarihin tam olarak aynı anından itibaren her iki ülkede de Şiilik kök salmıştır. Ancak siyasi uyum zaman zaman değişebileceğinden iki ülke arasında bazı gerginlikler yaşanıyor. Azerbaycan Cumhuriyeti, İsrail, Türkiye ve Amerika Birleşik Devletleri (her ikisi de NATO üyesidir) ile müttefik olan Batı yanlısı bir hükûmete sahipken, İran ise ABD ile düşmanlığı nedeniyle sıkı bir şekilde Rusya ve Çin yanlısı desteğe sahip ve yaptırımlarla hedef alınıyor.

Mayıs 1918'de, "Azerbaycan" adı her zaman çağdaş kuzeybatı İran bölgesine atıfta bulunmak için kullanılmış olsa da, siyasi nedenlerle yeni kurulan Azerbaycan Demokratik Cumhuriyeti için Müsavat hükûmeti "Azerbaycan" adını benimsemiştir. 1991'de Sovyetler Birliği'nin dağılmasıyla, İran ve Azerbaycan arasındaki modern ilişkilerde 2012 yılına kadar devam eden ve esas olarak Azerbaycan'ın Ermenistan ile Dağlık Karabağ ihtilafını çevreleyen meseleler nedeniyle nispeten aşağı yönlü bir şekilde gelişti. İran, Azerbaycan'ı desteklemek yerine, Azerbaycan Cumhuriyeti'nin öfkesine rağmen Ermenistan'ı destekledi. Bununla birlikte, son zamanlarda 2013-2014'ten bu yana ilişkiler, yönetiminin başlangıcından bu yana Azerbaycan-İran bağlarını büyütmek için çaba sarf eden Hasan Ruhani'nin gelişiyle önemli ölçüde yeniden düzeldi. Mayıs 2015'te İran'ın Azerbaycan büyükelçisi Dağlık Karabağ Cumhuriyeti'ni tanımadıklarını açıklayarak Azerbaycan-İran ilişkilerini daha da güçlendirdi.

İran 1991 yılında Azerbaycan'ın bağımsızlığını tanıdı ve iki ülke arasında 1992 yılında diplomatik ilişkiler kuruldu. İran'ın Bakü'de büyükelçiliği ve Nahçıvan şehrinde bir başkonsolosluğu var. Azerbaycan'ın Tahran'da büyükelçiliği ve Tebriz'de bir başkonsolosluğu bulunmaktadır. Her iki ülke de Ekonomik İşbirliği Teşkilatı (ECO) ve İslam İşbirliği Teşkilatı'nın (İİT) tam üyesidir.

1918-1920
---------

1918'de Müsavat hükûmeti, siyasi nedenlerle yeni kurulan Azerbaycan Demokratik Cumhuriyeti için "Azerbaycan" adını benimsedi, "Azerbaycan" adı her zaman çağdaş kuzeybatı İran bölgesi için kullanılmış olmasına rağmen.

1919'da Kaçar İranı ve Azerbaycan Demokratik Cumhuriyeti, hükûmet düzeyinde bazı değiş tokuşlar yaptı. 16 Temmuz 1919'da Bakanlar Kurulu, o zamana kadar Dışişleri Bakan Yardımcısı olan Azerbaycan Cumhuriyeti'nin diplomatik temsilcisi olarak görev yapan Adil Han Ziyathan'ı İran'da görevlendirdi. Seyyid Ziyaeddin Tabetabei başkanlığındaki bir İran heyeti ulaşım, tarife, posta, gümrük ve benzeri diğer anlaşmaları görüşmek üzere Bakü'ye gitti. Kafkas Azerbaycanı ile İran arasındaki ortak bağların vurgulandığı konuşmalar yapıldı.

1920'de Bolşevik 11. Kızıl Ordu Kafkasya'yı işgal etti ve Azerbaycan Demokratik Cumhuriyeti Azerbaycan Sovyet Sosyalist Cumhuriyeti oldu. 1922 yılında Azerbaycan SSC Sovyetler Birliği'ne dahil edilmiş ve bu noktadan 1991 yılına kadar İran ile Azerbaycan arasındaki ilişkiler Sovyet-İran ilişkileri bağlamında devam etmiştir. Ancak II. Dünya Savaşı'ndan sonra Azerbaycan Dışişleri Bakanlığı sadece İran'a seyahat için sınırlı vize verebildi ve İran'ın Bakü'de konsolosluğu da vardı.

Modern zaman tarihi
-------------------

### İİT üyeliği, İsrail ile ilişkiler ve İran'ın yabancılaşması

Azerbaycan pulu, 1992
İran, Azerbaycan ile tam diplomatik ilişkiler kuran ilk ülkelerden biriydi. Azerbaycan Parlamentosu'nun 18 Ekim 1991'de Azerbaycan Cumhuriyeti'nin bağımsızlığını yeniden tesis edeceğini ilan etmesinin ardından ve Aralık 1991'in başlarında İran Dışişleri Bakanı Ali Ekber Velayeti Bakü'yü ziyaret etti ve burada siyasi, ekonomik ve kültürel işbirliği konusunda bir dizi anlaşma imzalandı. Azerbaycan'ın İslam Konferansı Örgütü'ne (şimdiki adıyla İslam İşbirliği Teşkilatı) üyeliğini destekleme sözü verdi. Ziyaretten birkaç gün sonra İran, 4 Ocak 1992'de Azerbaycan'ı tanıdı ve tam diplomatik ilişkiler kurmak için Bakü'deki konsolosluğunu diplomatik açıdan yükseltti.

### Ebulfez Elçibey

Azerbaycan Halk Cephesi'nin Haziran 1992'de iktidara gelmesinden sonra, yeni seçilen Cumhurbaşkanı Ebulfez Elçibey, İran Azerbaycanlıları ile ülkesinin Azerbaycanlı halklarının birleştirilmesini ve bu amaçla İran Azerbaycanlılarına özerklik verilmesini, İran hükûmetini yabancılaştıran bir duruşu destekledi.

Bu açıklamanın ardından İran Dışişleri Bakanlığı'nın resmi uyarıları ile İran'ın Azerbaycan ve Ermenistan sınırlarına askeri takviyeler yapıldı. İran ayrıca Nahçıvan'a mali yardımda bulundu ve Ermenistan'a yerleşim bölgesine saldırmaktan kaçınması için baskı yaptı.

1992'de Elçibey, Türkiye'yi ziyareti sırasında kendisini Atatürk'ün bir askeri olarak tanımladı ve İran'ın düşmesini istedi, bu da İran parlamentosunun bir üyesinin misilleme tehdidinde bulunmasına neden oldu.

Ancak o zamandan beri, iki ülke ticaret, güvenlik ve enerji sektörü gibi alanlarda işbirliği yaparak, gerilimler bazen yüksek olsa da, daha iyi ilişkilere sahip oldu. Bununla birlikte, bazı gerilimler arasında ABD, İsrail ve Azerbaycan arasında artan ilişkiler, Hazar Denizi'nin toprak sorunları ve İran'ın Ermenistan'a verdiği destek yer alıyor. Azerbaycan Cumhurbaşkanı İlham Aliyev, ABD'nin İran'a saldırmasını desteklemediğini söylemişti. 2005 yılında Azerbaycan cumhurbaşkanlığı uluslararası ilişkiler dairesi başkanı Novruz Mamedov, Azerbaycan'ın ABD'nin Azerbaycan topraklarında üs inşa etmesine izin vermeyeceğini ve İran'a yönelik bir saldırıya yardım etmeyeceğini söyledi.

İran askerî güçlerinin güç kullanımını veya gövde gösterisini içeren olaylar oldu. 23 Temmuz 2001'de, bir İran savaş gemisi ve iki jet, Hazar Denizi'nin İran'ın üzerinde hak iddia ettiği kesiminde, British Petroleum (BP)-Amoco adına çalışan bir araştırma gemisini Araz-Alov-Sharg sahasında zorladılar. 22 Şubat 2007'de Azerbaycan medya organları, İran helikopterlerinin güneydeki Astara kasabası üzerinde 20 dakikadan fazla uçarak Azerbaycan hava sahasını ihlal ettiğini bildirdi. Bildirildiğine göre, uçuş şehir yönetim binasının hemen üzerinde gerçekleşti ve bölge sakinleri arasında büyük paniğe neden oldu. Ancak çoğunlukla Azerbaycan ve İran ciddi askeri çatışmalardan kaçındı. Mayıs 2005'te Bakü ve Tahran, üçüncü ülkelerin topraklarını birbirlerine karşı saldırı operasyonları için kullanmalarını yasaklayan bir saldırmazlık paktı imzaladılar.

Mart 2006'da Bakü'deki Dünya Azerbaycanlılar Kongresi toplantısında, bazı katılımcılar hem "birleşik Azerbaycan" kavramını hem de İran'da Azerilere karşı "insan hakları ihlallerini" ele aldılar. Kendisi de bir Azeri olan İran'ın Azerbaycan Büyükelçisi Afşar Süleymani'nin, "güney" ve "kuzey" Azerbaycan'ın birliğini savunan bazı konuşmacıların görüşlerine öfke duyması üzerine diplomatik bir tartışma yaşandı. Bakü'deki resmi bir seminer sırasında İran karşıtı bazı iddialar iki ülke arasındaki ilişkilere zarar verdi ve özellikle Azerbaycan Cumhuriyeti'nin çıkarlarına aykırıydı.

Karl Rahder'e göre, "Çoğu analist, İran hükümetinin, Azerbaycan'ı uzun yıllar boyunca içeriden zayıflatmak için ajanlar ve uyuyan beşinci kol hücrelerle Azerbaycan'a sızmaya çalıştığı konusunda hemfikir." Karşıt görüşler, Azerbaycan'ın İran üzerindeki toprak iddialarına vurgu yapıyor.

Cumhurbaşkanı İlham Aliyev'in İranlı Azerileri, "İran'da yaşayan Azerbaycanlılar" olarak adlandırması İran Azeri toplumunda bazılarını kızdırdı. En son Azerbaycan cumhuriyetinin bir bakanı İranlı Azerilerden bu şekilde söz ettiğinde, İran parlamentosundaki Erdebil eyaleti milletvekili protesto etti.

### Hamam böceği çizgi film tartışmaları

2006'da bir İran gazetesi, hamamböcekleriyle başa çıkmanın dokuz yöntemini anlatan bir karikatür yayınladı. Hamam böceği Azerice konuştuğu için, Azerilerin hamam böceklerine benzetildiği iddiasıyla Azerbaycan ve İran'da da Azerilerin protestolarına yol açmıştı. Karikatürist İranlı bir Azeri adamdı.

### İran'ın Azerbaycan karşıtı medyası

3 Şubat 2007'de Azerbaycan'ın İletişim ve Bilgi Teknolojileri Bakanı Ali Abbasov ve İran Devlet Yayın Ajansı Başkanı Ezzatollah Zarghami, ikili medya işbirliğine ilişkin bir Mutabakat Zaptı imzaladı. Daha önce Azerbaycan, İran'ı *"İran Sahar-2 televizyonunun Azerbaycan'a yayınını ve izinsiz iletimini"* durdurmaya çağırdı ve *"Güney Azerbaycan'a gönderilen Azeri dilinde yayınları, ülkenin güney bölgelerini istikrarsızlaştırmayı amaçlayan "Azerbaycan karşıtı propaganda" içermekle eleştirdi.* İran *hükümetini* *"Azerbaycan'ın iç işlerine* karışmakla" suçladı. İranlı yetkililer, Sahar-2'nin özel bir istasyon olması ve programlarında sadece "kendi pozisyonunu" ifade etmesi nedeniyle yayınların kontrollerinin dışında olduğunu iddia etti.

### İsrail'in Azerbaycan'da İran'ı dinlediği iddiaları

Washington Yakın Doğu Araştırmaları Enstitüsü'nün bir analizinde analistler Soner Çağaptay ve Alexander Murinson, İsrail istihbaratının İran ile Azerbaycan sınırında dinleme noktaları oluşturduğuna dair haberlere değindiler.

### İran ile gerilimler

Azerbaycan'ın 2009 Eurovision Şarkı Yarışması makarası, İran'ın Tebriz şehrinin ve İran'ın kuzeybatı bölgesinin ünlü bir anıtı ve sembolü olan Makberatuşuara'yı Azerbaycan ulusal anıtları arasında gösteriyordu. Bu, birçok İranlı tarafından İran'ın toprak bütünlüğünün ihlali ve Azerbaycan Cumhuriyeti'nin İran topraklarında hak iddia ettiğinin bir kanıtı olarak algılandı.

11 Kasım 2009'da İran, Azerbaycan vatandaşlarına yönelik vize rejimini tek taraflı olarak kaldırdı.

Azerbaycan Cumhurbaşkanı Aliyev, ABD'nin İran'a yönelik yaptırımlarını desteklediğini belirtti. Aliyev, Şubat 2010'da Bakü'de ABD'li yetkililerle yaptığı görüşmede desteğini ifade etti ve ayrıca Avrupa petrol ve gaz şirketlerini uluslararası yaptırım rejimini sabote etmekle eleştirdi. Bu bilgi, Kasım 2010'da Amerika Birleşik Devletleri'nin sızdırılan diplomatik yazışmalarından birinde ortaya çıktı.

STRATFOR'a göre İran, Bakü tarafından resmen yasaklanan İran yanlısı ve dini Şii bir muhalefet partisi olan Azerbaycan İslam Partisi'ni (AIP) siyasi ve mali olarak destekledi. AIP lideri Mevsim Samedov, Azerbaycan hükûmetinin devrilmesi çağrısında bulundu.

### Hizbullah'ın Azerbaycan'daki faaliyetleri

Azerbaycan çoğunluğu Şii bir ülke olmasına rağmen, İran'la onlarca yıldır devam eden çatışmalar da bu gerilimin büyük bir mirasına yol açtı ve aynı zamanda İran destekli diğer grupların, özellikle Lübnanlı bir Şii militan grubu olan Hizbullah'ın Azerbaycan'a karşı tutumunu da kapsayacak şekilde genişledi. Hizbullah üyeleri, Azerbaycan'ın Bakü kentindeki İsrail büyükelçiliğini havaya uçurma girişimlerinin başarısız olmasının ardından 2009 yılında tutuklandılar.

### İran-Azerbaycan arasındaki vizesiz rejim

 Bakü'de İran büyükelçiliği binası.
Azerbaycan, Türkiye ile vizesiz rejimi kabul ederken, İran da Azerbaycan ile vizesiz rejim talep etti. İran, Azerbaycan'ın Türklere yönelik vize şartlarını kaldırması ancak aynı ayrıcalığı İran vatandaşlarına vermemesi halinde Azerbaycan ile Nahçıvan Özerk Cumhuriyeti arasındaki kritik tedarik hattını kesmekle tehdit etmişti.

### 2014-2016'da ilişkilerin iyileştirilmesi

 Azerbaycan ve İran cumhurbaşkanları Aliyev ve Ruhani, 2014 yılında 4. Hazar Denizi Zirvesi'nde burada görüldü.
Hasan Ruhani'nin 2013 sonlarında İran cumhurbaşkanı olarak gelişiyle birlikte, iki komşu ülke arasındaki ilişkiler yavaş yavaş ama önemli ölçüde iyileşti.

Aralık 2014'te İran, Erdebil ve Bakü şehirleri arasında bir otobüs seferi başlatacağını duyurdu. Erdebil İl Ulaştırma ve Terminaller Dairesi'nin İranlı sözcüsü, hizmetin başlatılmasını bir gereklilik olarak nitelendirerek, her yıl Azerbaycan Cumhuriyeti ve İran illerinden Erdebil'i 600 binden fazla yolcunun ziyaret ettiğini söyledi.

Nisan 2015'te İran ve Azerbaycan ortak bir savunma komisyonu kurma kararlarını açıkladılar; Güney Kafkasya'da bariz bir jeopolitik kaymaya işaret edebilecek bir hareket. Mayıs 2015'te İran İslam Devrimi'nin Dini Lideri Sekreterliğinde dış ilişkilerden sorumlu başkan yardımcısı Muhsin Kumi, ülkesinin Azerbaycan'ı desteklemeye hazır olduğunu ifade etti. Tahran'ı ziyaret eden Azerbaycan Dini Örgütlerle Çalışma Devlet Komitesi Başkanı Mübariz Gurbanlı'ya, "Azerbaycan'ı her an desteklemeye hazırız" denildi.

Bay Kumi, Azerbaycan'ı İran için "dost ve kardeş" bir ülke olarak nitelendirdi. İran'ın dini liderinin, başta Azerbaycan olmak üzere Müslüman ülkelerle ilişkileri geliştirmeye büyük önem verdiğini söyledi. Mayıs 2015'te iki ülke, Azerbaycan ve İran arasında petrokimya sektöründe işbirliği umutlarını da tartıştı. İki ülke ayrıca turizm alanındaki işbirliklerini genişletmeyi de planladı. İran turizm örgütünün bildirdiğine göre, tarafların turizm işbirliği konulu bir belge imzalaması bekleniyor. 2015 yılı itibarıyla kültürel, ekonomik, stratejik ve ortak savunma işbirliklerinin genişletilmesine ilişkin çok sayıda anlaşma imzalanmış veya yakın zamanda imzalanacağı açıklanmıştır.

Mayıs 2015'te İran ile ilişkiler hakkında konuşan Cumhurbaşkanı İlham Aliyev, İran-Azerbaycan dostluğunun kırılmaz olduğunu ve hiçbir dış gücün onu bölemeyeceğini söyledi.

İran da Azerbaycan gazını Türkiye'ye taşıyacak olan TANAP projesine katılabileceğini defalarca duyurmuş, Azerbaycan'ın desteklediği açıklamalarda bulunmuştur.

Mayıs 2015'te İran'ın Azerbaycan büyükelçisi, kendi kendini bağımsız ilan eden "Dağlık Karabağ Cumhuriyeti'ni" tanımadıklarını açıkladı. Ayrıca şunlarısöyledi: "Dağlık Karabağ Cumhuriyeti diye bir ülke yoktur ve İran İslam Cumhuriyeti böyle bir "ülkeyi" tanımıyor." Elbette "orada yapılan seçimleri" tanımıyoruz dedi.

Her yıl yaklaşık bir milyon Azerbaycanlı turist İran'ı ziyaret ediyor ve bu sayı istikrarlı bir şekilde artmaya devam ediyor. İran, 2010 yılından bu yana komşu Azerbaycan Cumhuriyeti'ne yönelik vize rejimini kaldırmış ve Kasım 2015 itibarıyla vizesiz gün sayısını 15 günden 30 güne çıkarmıştır. Azerbaycan-İran ilişkileriyle ilgili olarak Cumhurbaşkanı Aliyev, "İlişkilerimiz bu sağlam temel üzerine inşa ediliyor ve bugün İran-Azerbaycan ilişkileri stratejik işbirliğine dönüştü ve hiç bu kadar yüksek bir seviyede olmadı" dedi.

### 2016'dan beri: gerilimlerin ve yüzleşmenin geri dönüşü

Trump'ın ABD'nin Kudüs'ü İsrail'in başkenti olarak tanıdığını duyurmasından ve İsrail'deki ABD Büyükelçiliğinin Tel Aviv'den Kudüs'e taşınmasının planlanması emrini vermesinden kısa bir süre sonra Azerbaycan, İsrail'in Kudüs'teki konumunu tanıdığını ve bunun Azeri-İran ilişkilerini olumsuz yönde etkilediğini dile getirdi. Ayrıca, İran'ın Artsakh'ı tanımamasına rağmen Azerbaycan, ülke içindeki pan-Türkist ayrılıkçılara sponsor olmaya devam etmekle suçlandı.

2018'de Azerbaycan, ABD'nin İran'a yeniden uyguladığı yaptırımları desteklemek için İran ile petrol ve gaz ticaretini askıya aldı ve bu da İran hükûmetinin Azerbaycan'a karşı düşmanlığına yol açtı.

 Cumhurbaşkanı Ruhani ve Azeri mevkidaşı Aliyev, 29 Mart 2018'de Bakü'de Hazar Otomobil Fabrikası ve Astara demiryolunun açılışında.
Mart 2018'de İran Cumhurbaşkanı Hasan Ruhani ve Azerbaycan Cumhurbaşkanı İlham Aliyev, Azerbaycan'ın Neftçala kentindeki Hazar ortak otomobil üretim fabrikasının açılışına katıldı. Fabrikada İran Hodro tarafından tasarlanan Dena ve Dena+ adlı iki sedan modeli üretiliyor. Tesisin yıllık 10.000 adet üretim kapasitesi bulunmaktadır. Üretimi 15.000 adede çıkarma ve Rusya Federasyonu gibi komşu ülkelere de ihracat yapma planları var. Hareket, iki ülke arasındaki gerilimi azaltma girişimi olarak görüldü.

2019 yılında Azerbaycan, Şubat 2019 Varşova Konferansı'na katılmak üzere bir heyet gönderdi. Konferans, İran'ı bölgedeki terör faaliyetlerini finanse etmekle suçladı. Bu olay, iki ülke arasında bir zamanlar var olan gerilimi daha da gerdi.

Temmuz 2020 Ermeni-Azerbaycan çatışmaları sırasında İran, Azerbaycan ve Ermenistan'ı itidal göstermeye çağırdı. Eylül savaşında Azerbaycan ile Ermenistan arasında husumet yeniden başlayınca, Azerbaycan medyası İran'ı Ermenistan'a zımni destek vermekle suçlarken, İran bu suçlamaları reddederek Karabağ'da barış yapma eylemini açıkladı. İran, Azerbaycan'ın "toprak bütünlüğüne" verdiği desteği de yineledi. Türk devlet medyası TRT'ye göre, İran'ın Azerbaycan'a yönelik destekleyici söylemlerine rağmen, İran'ın Azerbaycanlı azınlığın ayaklanmasından kaynaklanan tehditten endişe duyduğu ve Azerbaycan'ın üstünlüğü ele geçirmesi durumunda İran'ın müdahale isteyebileceği için, İran'ın aslında gizlice Ermenistan'ı desteklediğine inanılıyordu.

21 Eylül 2021'de İran, 2020 savaşı sırasında Azerbaycan'ın kontrolünü ele geçirdiği Fuzuli, Cebrayil ve Zengilan ilçeleri yakınında askeri tatbikatlara başlayarak, Tahran'ın Azerbaycan sınırında tarihte ilk kez askeri tatbikat düzenlediğini belirtti. 1 Ekim'de İran, Müslüman savaşçıların bir Yahudi kuvvetini yendiği 628 Hayber Savaşı'na atıfta bulunan, *Fatehan-e Khaybar* ("Hayber Fatihleri") kod adlı tatbikatların ikinci aşamasını başlattı. İranlı general Keyumars Haydari, tatbikatın anlamını "Siyonist rejimin vekillerinin açık ve gizli mevcudiyetini ve bölge ülkelerinde önemli sayıda DEAŞ teröristinin bulunma olasılığını" belirterek açıkladı. Bu, Azerbaycan tarafından provokatif bir eylem olarak kınandı ve Azerbaycan ile İran arasında zaten gergin olan ilişkilere zarar verdi. Krizin nedenleri şunlara bağlandı; Azerbaycan medyası İran'ı, İran'ın yalanladığı 2020 Karabağ Savaşı'nda Ermenistan'ı üstü kapalı bir şekilde desteklediği için suçluyor; İran kamyonlarının Ermenistan'a silah sağlamasından ve nihayet İsrail'in İran sınırları yakınında Azerbaycan'da bulunmasından korkması olarak belirtiliyor. İran'ın habersiz askeri tatbikatından kısa bir süre sonra Azerbaycan, müttefiki Türkiye ile birlikte İran'a yanıt olarak gelecekte bir askeri tatbikat planladı.

Kaynakça
--------

1. ↑  *Small Nations and Great Powers: A Study of Ethnopolitical Conflict in the Caucasus*. 28 Haziran 2005. ISBN 9781135796693. 7 Mayıs 2022 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 10 Mayıs 2015.
2. ↑  *Russia and Azerbaijan: A Borderland in Transition*. Columbia University Press. 1995. ss. 69, 133. ISBN 978-0-231-07068-3. 13 Temmuz 2015 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 7 Mayıs 2022.
3. ↑  *The newly independent states of Eurasia: handbook of former Soviet republics*. Greenwood Publishing Group. 1997. s. 98. ISBN 978-0-89774-940-4. 13 Temmuz 2015 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 7 Mayıs 2022.
4. ↑  *Energy and conflict in Central Asia and the Caucasus*. Rowman & Littlefield. 2000. s. 181. ISBN 978-0-7425-0063-1. 13 Temmuz 2015 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 7 Mayıs 2022.
5. ↑  *Russia and Iran in the great game: travelogues and orientalism*. reprint. Taylor & Francis. 2010. s. 6. ISBN 978-0-415-78153-4. 13 Temmuz 2015 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 7 Mayıs 2022.
6. ↑  *The Great Ottoman-Turkish Civilisation*. University of Michigan. 2000. ISBN 978-975-6782-18-7. 13 Temmuz 2015 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 7 Mayıs 2022.
7. ↑  *Tournament of Shadows: The Great Game and the Race for Empire in Central Asia*. Basic Books. 2006. s. 66. ISBN 978-0-465-04576-1. 13 Temmuz 2015 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 7 Mayıs 2022.
8. ↑  "Iran Religions - Demographics". *www.indexmundi.com* (İngilizce). 27 Şubat 2005 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 2 Kasım 2021.
9. ↑  "Azerbaijan", *The World Factbook* (İngilizce), Central Intelligence Agency, 19 Ekim 2021, 27 Ocak 2021 tarihinde kaynağından arşivlendi, erişim tarihi: 2 Kasım 2021
10. ↑  Juan Eduardo Campo,*Encyclopedia of Islam*, p.625
11. ↑  *The Caspian: Politics, Energy and Security*. Taylor & Francis. 5 Temmuz 2004. ISBN 9780203641675. 28 Mart 2021 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 28 Eylül 2018 – Google Books vasıtasıyla.
12. 1 2  *National Identities in Soviet Historiography: The Rise of Nations Under Stalin*. Routledge. 2015. s. 21. ISBN 978-1317596646. On May 27, the Democratic Republic of Azerbaijan (DRA) was declared with Ottoman military support. The rulers of the DRA refused to identify themselves as [Transcaucasian] Tatar, which they rightfully considered to be a Russian colonial definition. (...) Neighboring Iran did not welcome did not welcome the DRA's adoptation of the name of "Azerbaijan" for the country because it could also refer to Iranian Azerbaijan and implied a territorial claim.
13. 1 2  *Sochineniya, vol II/1*. Moskova. 1963. s. 706. (...) whenever it is necessary to choose a name that will encompass all regions of the republic of Azerbaijan, name Arran can be chosen. But the term Azerbaijan was chosen because when the Azerbaijan republic was created, it was assumed that this and the Persian Azerbaijan will be one entity, because the population of both has a big similarity. On this basis, the word Azerbaijan was chosen. Of course right now when the word Azerbaijan is used, it has two meanings as Persian Azerbaijan and as a republic, its confusing and a question rises as to which Azerbaijan is talked about.
14. 1 2  *Azerbaijan: Ethnicity and the Struggle for Power in Iran*. I.B.Tauris. 2000. s. 25. ISBN 9781860645549.
15. 1 2  *Troubled Waters: The Geopolitics of the Caspian Region*. I.B. Tauris. 2003. s. 60. ISBN 978-1860649226. 19 Ocak 2021 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 7 Mayıs 2022. Until 1918, when the Musavat regime decided to name the newly independent state Azerbaijan, this designation had been used exclusively to identify the Iranian province of Azerbaijan.
16. 1 2  *Ethno-territorial conflict and coexistence in the caucasus, Central Asia and Fereydan: academisch proefschrift*. Amsterdam: Amsterdam University Press. 2014. s. 356. ISBN 978-9048519286. The region to the north of the river Araxes was not called Azerbaijan prior to 1918, unlike the region in northwest Iran that has been called since so long ago.
17. ↑  "Azerbaijani Ethno-nationalism: A Danger Signal for Iran". 7 Eylül 2013 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 10 Mayıs 2015.
18. ↑  "Внешняя политика контрреволюционных правительств в начале 1919-го года", *Красный Архив*, No. 6 (37), 1929, p. 94.
19. ↑  Kazemzadeh, Firuz. "The Struggle for Transcaucasia: 1917–1921", The New York Philosophical Library, 1951, p. 229.
20. 1 2  "Azerbaijan - Foreign Relations". *countrystudies.us*. 27 Eylül 2006 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 28 Eylül 2018.
21. ↑  James P. Nichol. *Diplomacy in the Former Soviet Republics*, Praeger/Greenwood, 1995, 0-275-95192-8, p. 150
22. ↑  "Country Studies/Azerbaijan/The Foreign Policy Establishment". *countrystudies.us*. 27 Eylül 2006 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 18 Ocak 2008.
23. ↑  "Сосредоточение войск на ирано-азербайджанской границе вызывает тревогу", Izvestia, Moscow, September 4, 1993, p. 2
24. ↑  S. Cornell, "Small nations and great powers: A Study of Ethnopolitical Conflict in the Caucasus", Richmond : Curzon Press, 2001, p. 325
25. ↑  Alaolmolki, Nozar. *Life After the Soviet Union*. published in 2001 page 50.
26. ↑  "Axis News - News". 27 Eylül 2007 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 28 Eylül 2018.
27. ↑  "Axis News - News". 14 Eylül 2007 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 28 Eylül 2018.
28. ↑  "Iran's Claim Over Caspian Sea Resources Threaten Energy Security". 18 Eylül 2002 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 28 Eylül 2018.
29. ↑  Jamestown, Eurasia Monitor, March 2, 2007
30. ↑  "JTW News - Azeri thinker denounces anti-Iran statements at Azeri seminar Baku". 29 Eylül 2007 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 28 Eylül 2018.
31. ↑  "Karl Rahder. The Southern Azerbaijan problem, ISN Security Watch, 19/04/07". 20 Mayıs 2008 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 7 Mayıs 2022.
32. ↑  "Azerbaijan to receive part of Iran, and Armenia – Nagorno Karabakh?"  Webarşiv şablonunda hata: `|url=` value. Boş.
33. ↑  Baku has unofficially agreed to take part in anti-Iranian coalition Webarşiv şablonunda hata: `|url=` value. Boş.
34. ↑   11 Ocak 2011 tarihinde Wayback Machine sitesinde arşivlendi. "QUESTIONER: Hasan Hazar, Turkish daily Turkiye. Mr. President, you know, there are more than 20 million Azeris living in Iran. So my question is about that. What is Azerbaijan’s policy toward south Azerbaijan?
ALIYEV: Azerbaijanis live in many countries. Recently we had the Second Congress of World Azerbaijanis. And according to our estimations, there are more than 50 million Azerbaijanis who live around the world, and about 30 million of them live in Iran.
And of course all of them—their destiny for us is very important. When I visit other countries, I always meet representatives of the Azerbaijani community, because really Azerbaijanis live, as I mentioned, in many countries. We try to be helpful to their needs. We try to maintain good relations with the countries where Azerbaijanis live, so that their lives become better.
"
35. ↑   6 Temmuz 2008 tarihinde Wayback Machine sitesinde arşivlendi. Aliyev told EU officials today that Baku is unhappy that the Azeri language is banned from schools and the media in Iran.
36. ↑  "Iranian Azerbaijan and the Cartoon Cockroach Controversy". 22 Kasım 2011 tarihinde kaynağından arşivlendi.
37. ↑  "Ethnic Conflict in Iran". *Ethnic Identity and the State in Iran*. 2013. ss. 59-84. doi:10.1057/9781137310873\_5. ISBN 978-1-349-45676-5.
38. ↑  "RFE/RL Newsline, 03-10-27". *www.hri.org*. 29 Kasım 2003 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 28 Eylül 2018.
39. ↑   17 Mayıs 2008 tarihinde Wayback Machine sitesinde arşivlendi. Israel and Azerbaijan's Furtive Embrace
40. ↑  Eurovision Song Contest 2009 (May 16, 2009). *European Broadcasting Union. Retrieved on May 16, 2009.*
41. ↑  "Archived copy". 11 Ekim 2012 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 19 Mayıs 2009.
42. ↑  "Archived copy". 26 Mayıs 2009 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 19 Mayıs 2009.
43. ↑  "Archived copy". 19 Mayıs 2009 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 19 Mayıs 2009.
44. ↑  "Archived copy". 11 Şubat 2010 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 19 Mayıs 2009.
45. ↑  Iran unilaterally lifts visa regime for Azerbaijani citizens Webarşiv şablonunda hata: `|url=` value. Boş.. Victoria Dementyeva. APA. 11 November 2009.
46. ↑  Helgesen, Jan-Petter (29 Kasım 2010). "Wikileakes: Statoil får kjeft for Iran-støtte" [Wikileakes: Statoil is scolded for supporting Iran]. *Stavanger Aftenblad* (Norveççe (Bokmål)). 30 Kasım 2010 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 29 Kasım 2010.
47. ↑  "Tensions Growing Between Azerbaijan and Iran?". *STRATFOR*. 14 Mart 2011. 16 Mart 2011 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 14 Mart 2011.
48. ↑  "Alleged Hezbollah plot in Azerbaijan". *Los Angeles Times*. 30 Mayıs 2009. 7 Ekim 2019 tarihinde kaynağından arşivlendi.
49. ↑  "Azerbaijan Says Visa-Free Regime With Turkey Fell Victim to Iranian Pressure". 14 Kasım 2013 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 28 Eylül 2018.
50. ↑  "Azerbaijan and Iran Find Common Cause". 11 Nisan 2015 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 10 Mayıs 2015.
51. ↑  "Azerbaijan, Iran share traditions in celebrating Nowruz". 28 Mart 2015. 14 Haziran 2015 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 10 Mayıs 2015.
52. ↑  "Rouhani Visits Baku As Azerbaijan-Iran Conflicts Fade Into Past". 19 Kasım 2014 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 10 Mayıs 2015.
53. ↑  "Iran to launch Baku-Ardabil bus service". 15 Haziran 2015 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 10 Mayıs 2015.
54. ↑  "Iran Offers Guns and Friendship to Azerbaijan". 26 Nisan 2015 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 10 Mayıs 2015.
55. ↑  "Azerbaijan-Iran to expand tourism co-op". 23 Nisan 2015. 24 Nisan 2015 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 10 Mayıs 2015.
56. ↑  "Iran, Azerbaijan Keen to Enhance Media Cooperation". 14 Haziran 2015 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 10 Mayıs 2015.
57. ↑  "Iran interested in attracting Azerbaijani investments". 14 Nisan 2015. 15 Nisan 2015 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 10 Mayıs 2015.
58. ↑  "Tourist maritime traffic to be organized between Azerbaijan and Iran". 4 Mart 2016 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 10 Mayıs 2015.
59. ↑  "Iranian-Azerbaijani friendship unbreakable, Aliyev says". 13 Kasım 2014. 14 Kasım 2014 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 10 Mayıs 2015.
60. ↑  "Iran eyeing participation in Azerbaijan's energy projects". 7 Mayıs 2015. 8 Mayıs 2015 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 10 Mayıs 2015.
61. ↑  "Iran May Join TANAP Gas Pipeline Project". 16 Haziran 2015 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 10 Mayıs 2015.
62. ↑  "Iran does not recognize self-proclaimed "Nagorno-Karabakh Republic" – ambassador". 14 Haziran 2015 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 10 Mayıs 2015.
63. ↑  "Nearly one million Azerbaijani tourists visit Iran annually". 13 Kasım 2015. 14 Kasım 2015 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 28 Eylül 2018.
64. ↑  "Iran extends visa-free regime to Azerbaijani citizens". 2 Kasım 2015. 6 Kasım 2015 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 28 Eylül 2018.
65. ↑  "Iran, Azerbaijan enter qualitatively new stage of cooperation". *AzerNews.az* (İngilizce). 23 Şubat 2016. 7 Ekim 2017 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 4 Eylül 2017.
66. ↑  "As tensions with Iran mount, officials from neighboring Azerbaijan visit Israel". *Haaretz*. 7 Mayıs 2022 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 7 Mayıs 2022.
67. ↑  "News - Azerbaijan - © Turan News Agency". 9 Kasım 2018 tarihinde kaynağından arşivlendi.
68. ↑  "Azerbaijan, Iran Release First Batch Of Jointly Produced Automobiles". *caspiannews.com* (İngilizce). 12 Haziran 2018. 13 Kasım 2020 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 13 Kasım 2020.
69. ↑  "Rouhani, Aliyev Open Joint Vehicle Production Plant in Azeri Republic". *financialtribune.com* (İngilizce). 2 Nisan 2018. 13 Kasım 2020 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 13 Kasım 2020.
70. ↑  "Mike Pompeo's shambolic summit in Warsaw". *Economist*. 15 Şubat 2019. 8 Şubat 2022 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 6 Ekim 2021.
71. ↑  "Iran says ready to mediate between Azerbaijan and Armenia". *Teheran Times*. 17 Temmuz 2020. 19 Temmuz 2020 tarihinde kaynağından arşivlendi.
72. ↑  "Iran Denies Facilitating Transfer of Russian Arms to Armenia". *Caspian News*. 9 Eylül 2020. 10 Şubat 2022 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 7 Mayıs 2022.
73. ↑  "Iran's delicate balancing act in the Nagorno-Karabakh conflict". 5 Ekim 2020 tarihinde kaynağından arşivlendi.
74. ↑  "Iran denies allowing passage of weapons into Armenia after video emerges on social media". 29 Eylül 2020. 22 Ekim 2020 tarihinde kaynağından arşivlendi.
75. ↑  "Iran reassures Azerbaijan, slams 'rumours' of arms to Armenia". *Al-Jazeera*. 30 Eylül 2020. 7 Mayıs 2022 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 7 Mayıs 2022.
76. ↑  "What's Iran's role in the Armenia-Azerbaijan clash?". 30 Eylül 2020 tarihinde kaynağından arşivlendi.
77. 1 2  "War Games Shine Light on Deep-Running Iran-Azerbaijan Tensions". Eurasia Daily Monitor. 6 Ekim 2021. 6 Ekim 2021 tarihinde kaynağından arşivlendi.
78. ↑  "Iran army holds drill near Azerbaijan border amid tensions". *Aljazeera*. 1 Ekim 2021. 1 Ekim 2021 tarihinde kaynağından arşivlendi.
79. ↑  "Explainer: What's Behind Fresh Tensions On The Iran-Azerbaijan Border?". *Radio Free Europe*. 1 Ekim 2021 tarihinde kaynağından arşivlendi.
80. ↑  "Turkey plans military drills with Azerbaijan after Iran's army exercises near border". *Al-Arabiyah*. 3 Ekim 2021. 3 Ekim 2021 tarihinde kaynağından arşivlendi.

| * g
* t
* d
Azerbaycan Azerbaycan'ın dış ilişkileri |
| --- |
| Afrika | 
* Angola
* Burkina Faso
* Cibuti
* Demokratik Kongo Cumhuriyeti
* Etiyopya
* Fas
* Gambiya
* Güney Afrika
* Libya
* Nijerya
* Ruanda
* Senegal
* Sudan
* Tunus

 |
| Amerika | 
* Arjantin
* Amerika Birleşik Devletleri
* Brezilya
* Kanada
* Kolombiya
* Küba
* Meksika
* Paraguay
* Peru
* Trinidad ve Tobago
* Uruguay
* Venezuela

 |
| Asya | 
* Bangladeş
* Çin
* Endonezya
* Ermenistan
* Filistin
* Gürcistan
* Hindistan
* İran
* İsrail
* Japonya
* Kazakistan
* Kırgızistan
* Lübnan
* Malezya
* Özbekistan
* Pakistan
* Suriye
* Suudi Arabistan
* Türkiye
* Ürdün

 |
| Avrupa | 
* Almanya
* Arnavutluk
* Avusturya
* Belarus
* Belçika
* Birleşik Krallık
* Danimarka
* Estonya
* Finlandiya
* Fransa
* Hollanda
* İrlanda
* İspanya
* İsviçre
* İtalya
* Karadağ
* Macaristan
* Norveç
* Polonya
* Portekiz
* Romanya
* Rusya
* Sırbistan
* Ukrayna
* Yunanistan

 |
| İlgili maddeler | 
* Dışişleri Bakanlığı
* Azerbaycan'ın dış temsilcilikleri
* Azerbaycan'da bulunan dış temsilcilikler
* Azeri diasporası

 |
| Azerbaycan Cumhuriyeti Dışişleri Bakanlığı |

| * g
* t
* d
İran İran'ın dış ilişkileri |
| --- |
| Dışişleri Bakanı: Muhammed Cevad Zarif **·**  Dışişleri Bakan Yardımcısı: Murtaza Sarmedi |
| Afrika | 
* Cezayir
* Fas
* Gambiya
* Gana
* Güney Afrika
* Kenya
* Libya
* Mısır
* Senegal
* Sudan
* Tunus

 | İran arması |
| Kuzey ve Güney Amerika | 
* Amerika Birleşik Devletleri
* Arjantin
* Bolivya
* Brezilya
* Ekvador
* Kanada
* Küba
* Meksika
* Uruguay
* Venezuela

 |
| Asya | 
* Afganistan
* Bahreyn
* Bangladeş
* Bhutan
* Birleşik Arap Emirlikleri
* Brunei
* Çin
* Doğu Timor
* Endonezya
* Ermenistan
* Filipinler
* Filistin Devleti
* Güney Kore
* Hindistan
* Irak
* İsrail
* Japonya
* Kamboçya
* Katar
* Kazakistan
* Kırgızistan
* Kuveyt
* Kuzey Kıbrıs
* Kuzey Kore
* Laos
* Lübnan
* Maldivler
* Malezya
* Moğolistan
* Myanmar
* Nepal
* Özbekistan
* Pakistan
* Singapur
* Sri Lanka
* Suriye
* Suudi Arabistan
* Tacikistan
* Tayland
* Tayvan
* Türkmenistan
* Umman
* Ürdun
* Vietnam
* Yemen

 |
| Avrupa | 
* Andorra
* Almanya
* Arnavutluk
* Avusturya
* Azerbaycan
* Belçika
* Beyaz Rusya
* Birleşik Krallık
* Bosna-Hersek
* Bulgaristan
* Çek Cumhuriyeti
* Danimarka
* Estonya
* Finlandiya
* Fransa
* Gürcistan
* Hırvatistan
* Hollanda
* İrlanda
* İspaniya
* İsveç
* İsviçre
* İtalya
* İzlanda
* Karadağ
* Kıbrıs Cumhuriyeti
* Kosova
* Letonya
* Lihtenştayn
* Litvanya
* Lüksemburg
* Macaristan
* Makedonya Cumhuriyeti
* Malta
* Monako
* Moldova
* Norveç
* Polonya
* Portekiz
* Romanya
* Rusya Federasyonu
* San Marino
* Slovakya
* Slovenya
* Sırbistan
* Türkiye
* Ukrayna
* Vatikan
* Yunanistan

 |
| Okyanusya | 
* Avustralya
* Cook Adaları
* Fiji
* Kiribati
* Marshall Adaları
* Mikroneziya Federal Devletleri
* Nauru
* Niue
* Palau
* Papua Yeni Gine
* Samoa
* Solomon Adaları
* Tonga
* Tuvalu **·**  Vanuatu **·**  Yeni Zelanda

 |
| Uluslararası örgütler | 
* Avrupa Birliği (ekonomik ilişkiler)
* BRICS
* Arap Birilği
* NATO
* D-8

 |
| İlgili maddeler | 
* Dışişleri Bakanlığı
* Bakanı
* İran'ın diplomatik temsilcilikler
* İran'deki diplomatik temsilcilikler
* Ticaret Teşvik Örgütü
* Doğurdan yabancı yatırım
* İran diplomatlar
* İran diasporası
* İran'dan Büyükekçiler

 |
| Resmi web sitesi: www.mfa.ir - İran Dışişleri Bakanlığı |