Demiryolunun inşaatı (1860'lar)
**Ottoman Railway Company**, (Türkçe: Osmanlı Demiryolu Şirketi; rapor işareti: **ORC**), İzmir merkezli olmak üzere Ege Bölgesi'nin güney ve güneydoğusunda 1856 – 1935 yılları arasında faaliyet gösteren ve Anadolu'daki ilk demiryolu hattı olan İzmir-Aydın Demiryolu (tam adıyla İzmir (Alsancak)-Aydın Demiryolu ve Şubeleri) hattını inşa eden ve işleten İngiliz demiryolu şirketidir.

ORC Şirketi, Osmanlı hükûmeti'nden aldığı imtiyazla İzmir ve çevresinde demiryolu sanayisini hızlıca hakim kıldı. Şirketin amacı, Ege Bölgesi'nin güney ve güneydoğusunda çıkarılan madenler ile Küçük Menderes ve Büyük Menderes ovalarında yetiştirilen çeşitli tarım ürünlerinin (özellikle İncir) İzmir Limanı'na daha hızlı getirilmesini sağlayarak ihracatı kolaylaştırmaktı. Şirket, 1912 yılı itibarıyla, ana demiryolu hattını önce Denizli'ye sonra da Eğirdir'e uzatmanın yanı sıra İzmir'deki kasabalara da (Ödemiş ve Tire) şube hatlarını inşa etti. Ancak ilk hedefi olan Konya'ya ulaşmayı başaramadı ve bölgesel bir demiryolu şirketi olarak çalışmaya devam etti. Ayrıca, şirket, İzmir'in güneyinde işletilen banliyö tren hizmetinde de önemli rol oynadı. 1912 yılında şirket tarafından 3 banliyö tren rotası (Buca, Seydiköy, Ödemiş) işletilmekteydi.

ORC Şirketi, 1935 yılında TCDD tarafından satın alınarak feshedildi ve işlettiği hatlar ve tren istasyonları da TCDD tarafından işletilmeye başlandı. Günümüzde *İzmir – Aydın Demiryolu* hattının ardılı İzmir-Alsancak – Eğirdir demiryolu hattıdır.

Tarihçe
-------


| İzmir-Alsancak – Aydın demiryolu ve şubeleri |
| --- |
|  Lejant

|  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- |
| 

|  |
| --- |
| Head station |

 |  | İzmir-Alsancak |
| 

|  |
| --- |
| Station on track |

 |  | Şirinyer Tren İstasyonu |
| 

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
|  | Unknown BSicon "eABZgl" | Unknown BSicon "exKBHFeq" |

 |  | Buca |
| 

|  |
| --- |
| Station on track |

 |  | Gaziemir Tren İstasyonu |
| 

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| Unknown BSicon "exKBHFaq" | Unknown BSicon "eABZgr" |  |

 |  | Seydiköy |
| 

|  |
| --- |
| Station on track |

 |  | Torbalı Tren İstasyonu |
| 

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| Unknown BSicon "STR+l" | Unknown BSicon "ABZgr" |  |

 |  |  |
| 

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| Straight track | Station on track |  |

 |  | Çatal |
| 

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| Straight track | Unknown BSicon "ABZgl" | Unknown BSicon "KBHFeq" |

 |  | Ödemiş |
| 

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| Straight track | End station |  |

 |  | Tire |
| 

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| Station on track |  |  |

 |  | Belevi *(eski adı: Kozpınar)* |
| 

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| Station on track |  |  |

 |  | Selçuk |
| 

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| Station on track |  |  |

 |  | Ortaklar |
| 

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| Unknown BSicon "ABZgl" | Unknown BSicon "STR+r" |  |

 |  |  |
| 

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| End station | Straight track |  |

 |  | Söke |
| 

|  |
| --- |
| Station on track |

 |  | Aydın |
| 

|  |
| --- |
| Station on track |

 |  | Nazilli |
| 

|  |
| --- |
| Station on track |

 |  | Kuyucak |
| 

|  |
| --- |
| Station on track |

 |  | Sarayköy |
| 

|  |
| --- |
| Station on track |

 |  | Goncalı |
| 

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| Unknown BSicon "KBHFaq" | Unknown BSicon "ABZgr" |  |

 |  | Denizli |
| 

|  |
| --- |
| Station on track |

 |  | Çardak |
| 

|  |
| --- |
| Station on track |

 |  | Dazkırı |
| 

|  |
| --- |
| Station on track |

 |  | Sütlaç |
| 

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
|  | Unknown BSicon "eABZgl" | Unknown BSicon "exKBHFeq" |

 |  | Çivril |
| 

|  |
| --- |
| Station on track |

 |  | Dinar |
| 

|  |
| --- |
| Station on track |

 |  | Karakuyu |
| 

|  |
| --- |
| Station on track |

 |  | Gümüşgün |
| 

|  |
| --- |
| Unknown BSicon "KBHFxe" |

 |  | Bozanönü |
| 

|  |
| --- |
| Unknown BSicon "exKBHFe" |

 |  | Eğirdir |

 |

Osmanlı hükûmeti, 22 Eylül 1856 tarihinde İzmir-Aydın Demiryolu hattını inşa etme ve 50 yıllığına işletme imtiyazı ORC Şirketi'ne verdi. Başlangıçta, hattın 1 Ekim 1860 tarihinde hizmete girmesi ve imtiyazın bu tarih itibarıyla geçerli olması üzerine anlaşılmıştı. Ancak inşaat süresi ve maliyeti göz ardı edildiğinden ve *1,2 Milyon Sterlin* olan başlangıç sermayesinin çok az olmasından dolayı, hattın tam anlamıyla hizmete girmesi ancak 1866 yılında mümkün oldu.

Hattın ilk bölümü olan Alsancak – Seydiköy arası 30 Ekim 1858 tarihinde hizmete girdi. Bu hat, Anadolu'daki ilk, Osmanlı İmparatorluğu sınırlarındaki, 1856 yılında Mısır Eyaleti'nde hizmete giren Kahire - İskenderiye demiryolu hattından sonra, ikinci en eski demiryolu hattıydı.
ORC ek yeni imtiyazlar kazanarak hattı 1912 yılında Eğirdir'e kadar uzatmayı başardı. Ayrıca şirket 1921 yılında, 1870 yılından beri işlettiği Şirinyer – Buca şube demiryolu'nun da mülkiyetini kazandı.

Şirketin amacı, Ege Bölgesi'nin güney ve güneydoğusunda çıkarılan madenler ile Küçük Menderes ve Büyük Menderes ovalarında yetiştirilen çeşitli tarım ürünlerini İzmir Limanı'na daha hızlı ulaştırmak ve ihracatını yapmaktı. Ancak bu hattaki yoğunluk büyük miktarda gelir elde etmek için yeterli değildi ve şirket yüksek miktarda kâr elde edemiyordu. Bu noktada, şirket için tek çıkış yolu demiryolu hattını Anadolu'nun içlerine doğru genişletmekti, ancak şirket Afyonkarahisar ya da Konya'ya demiryolu hattı inşa etme imtiyazını kazanamadı. Nitekim demiryolu imtiyazları oldukça siyasi kararlardı ve İngiliz seçmenleri de kendi hükûmetlerinin Osmanlı İmparatorluğu'na demiryolu hattı inşa etmesinde yardımcı olmasını Hindistan ve Orta Doğu'daki İngiliz menfaatlerine aykırı buldukları için istemiyorlardı. Ancak öte yandan Chemins de Fer Ottomans d'Anatolie (Türkçe: Osmanlı Anadolu Demiryolları; rapor işareti: CFOA) Şirketi'nin Afyonkarahisar ve Konya'da demiryolu inşa etme imtiyaz elde etmesi üzerine, ORC Şirketi işlettiği demiryolu hattının daha fazla uzatılabilmesi için Osmanlı hükûmetine lobicilik faaliyetinde bulundu.

Sonuç olarak, ORC daha çok bir sömürge demiryolu şirketi gibi hareket ediyordu ve hammadde ve tarım ürünlerinin ihracatını ve mamüllerin ithalatını kolaylaştırmak için hinterlandı büyük bir limanla (İzmir Limanı) bağlantı sağlama amacındaydı. ORC, Osmanlı'daki kötü planlamalardan dolayı, İzmir-Basmane – Kasaba (Turgutlu) demiryolu (SCR&SCP) hattında olduğu gibi, İzmir ile Konya gibi önemli şehirlerin bütünleşmesinde rol oynayamadı.

İzmir – Aydın Demiryolu ve Şubeleri *(günümüzde İzmir-Alsancak – Eğirdir demiryolu)*
Osmanlı Döneminde Anadolu'daki Demiryolları Ağları  
(Yeşil: İzmir – Aydın demiryolu ve şubeleri *(günümüzde İzmir-Alsancak – Eğirdir demiryolu)*)

İstasyonlar ve tesisler
-----------------------

ORC'nin ana demiryolu hattı üzerinde pek çok tren istasyonu ve tesis vardı. İstasyonlar arasında en büyük tesise sahip olanı Alsancak Garı'ydı. Burada bulunan Alsancak Bakım Atölyesi hizmete girdiğinde Osmanlı İmparatorluğu sınırlarındaki en büyük bakım atölyesiydi. Pek çok kasabada da istasyonların yanında küçük yük depoları bulunmaktaydı. ORC'nin Alsancak ve Denizli'de iki adet lokomotif bakım atölyesi ve vagonlar için ise Alsancak, Cumaovası, Tire, Aydın, Denizli ve Dinar'da bakım atölyeleri bulunmaktaydı.

Hattın kısımları ve açılma tarihleri
------------------------------------

| Güzergâh | Mesafe | Hizmete Giriş Yılı | Türü |
| --- | --- | --- | --- |
| İzmir-Alsancak Garı – Şirinyer – Gaziemir | 13,965 km | 30 Ekim 1858 | Ana hat |
| Gaziemir – Seydiköy | 1,400 km | 30 Ekim 1858 | Şube hattı |
| Gaziemir – Torbalı | 34,622 km | 24 Aralık 1860 | Ana hat |
| Torbalı – Selçuk | 28,477 km | 15 Eylül 1862 | Ana hat |
| Selçuk – Ortaklar – Aydın Garı (Planlanan hattın sonu) | 52,948 km | 1 Temmuz 1866 | Ana hat |
| Şirinyer – Buca | 2,700 km | 1866 – 2008 | Şube hattı |
| Aydın – Kuyucak | 56,932 km | 1881 | Ana hat |
| Kuyucak – Sarayköy | 43,825 km | 1 Temmuz 1882 | Ana hat |
| Sarayköy – Goncalı – Sütlaç – Dinar | 144,256 km | 13 Ekim 1889 | Ana hat |
| Goncalı – Denizli Garı | 9,409 km | 13 Ekim 1889 | Şube hattı |
| Sütlaç – Çivril | 30,225 km | 29 Aralık 1889 – Temmuz 1990 | Ana hat |
| Ortaklar – Söke Garı | 22,012 km | 1 Aralık 1890 | Şube hattı |
| Dinar – Gümüşgün – Bozanönü – Eğirdir Garı | 95,275 km | 1 Kasım 1912 | Ana hat |
| Torbalı – Çatal – Ödemiş Garı | 61,673 km | 1912 | Şube hattı |
| Çatal – Tire Garı | 8,657 km | 1912  | Şube hattı |

Dış bağlantılar
---------------

* Trains of Turkey Sayfası - Ottoman Railway Company31 Ağustos 2017 tarihinde Wayback Machine sitesinde arşivlendi.
* Zamanın Tanıkları: Bozkurt ve Çardak Tren İstasyonları21 Şubat 2020 tarihinde Wayback Machine sitesinde arşivlendi.

Kaynakça
--------

1. ↑  "ORC History". *Trains of Turkey*. 31 Ağustos 2017 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 4 Haziran 2016.
2. 1 2  Şirinyer – Buca şube demiryolu
3. ↑  Robinson, ss.50-55.
4. ↑  Gaziemir – Seydiköy şube demiryolu
5. ↑  Goncalı – Denizli şube demiryolu
6. ↑  Sütlaç – Çivril şube demiryolu
7. ↑  Robinson, s.54
8. ↑  Ortaklar – Söke şube demiryolu
9. ↑  Torbalı – Çatal – Ödemiş demiryolu
10. ↑  Çatal – Tire şube demiryolu

| * g
* t
* d
Türkiye'deki demiryolu şirketleri |
| --- |
| İşletmedekiler | 

|  |  |
| --- | --- |
| Konvansiyonelve YHT | 
* Türkiye Cumhuriyeti Devlet Demiryolları (TCDD)
* TCDD Taşımacılık
* İZBAN A.Ş.

 |
| Endüstriyel | 
* Arkas Rail
* Erdemir Demir Çelik A.Ş.
* OMSAN Lojistik
* Kardemir
* Körfez Ulaştırma
* İskenderun Demir ve Çelik A.Ş.
* TTK

 |

 |
| Kapatılanlar | 

|  |  |
| --- | --- |
| TürkiyeCumhuriyetiDönemi(1923 – Günümüz) | 
* Anadolu – Bağdat Demiryolları (CFAB) Şirketi (1924 – 1927)
* Samsun Sahil Demiryolları Türk Anonim Şirketi (1924 – 1931)
* Demiryolu Yapım ve Yönetim İdaresi (DDY) (1924 – 1927)
* Havâlî-yi Şarkiye Demiryolları (ŞDİ) Şirketi (1925 – 1927)
* Devlet Demiryolları ve Limanları İdaresi (DDYL) (1927 – 1929)
* Pozantı – Halep – Nusaybin Demiryolu ve Uzantıları (BANP) Şirketi (1927 – 1933)
* Fransız – Yunan Demiryolu Şirketi (CFFH) (1929 – 1955)
* Cenup Demiryolları (CD) (1933 – 1948)
* Sümerbank (Nazilli – Sümerbank şube demiryolu) (1937 – 1980)

 |
| OsmanlıİmparatorluğuDönemi(1856 – 1923) | 
* Osmanlı Demiryolu Şirketi (ORC) (1856 – 1935)
* İzmir – Kasaba Demiryolu (SCR) Şirketi (1863 – 1893)
* Rumeli Demiryolu (CO) Şirketi (1870 – 1937)
* Mudanya – Bursa Demiryolu (CFMB) Şirketi (1871 – 1932)
* Transkafkasya Demiryolu (ZZhD) (1871 – 1927)
* Mersin – Tarsus – Adana Demiryolu (MTA) Şirketi (1883 – 1924)
* Osmanlı Anadolu Demiryolları (CFOA) Şirketi (1888 – 1924)
* Osmanlı İzmir – Kasaba Demiryolu ve Uzantıları Şirketi (SCP) (1893 – 1934)
* Selanik – İstanbul Bağlantı Demiryolu Şirketi (JSC) (1896 – 1920)
* Hicaz Demiryolu (1900 - 1920)
* Osmanlı İmparatorluk Bağdat Demiryolu (CIOB) Şirketi (1903 – 1918)
* Kilikya – Kuzey Suriye Demiryolu Şirketi (CNS) (1918 – 1927)

 |

 |