**Etok anıtı** veya **Duka-bek (Dawoqo) anıtı**, 2,65 m yüksekliğinde, üzerinde desenler ve oyma yazıtlarla kaplı granit bir anıttır. Yapılış zamanı kesin olarak belirlenememiş olmasına karşın bazı tahminlere göre MS IV. yüzyıldır. kaynaklara göre ise XII. Yüzyıl veya XV'in sonu - XVI. Yüzyılın  başı. Anıt, 1773 yılında I. Guldenstedt tarafından Nalçik-Pyatigorsk yolunun sağında, mevcut Etoka köyü yakınlarında keşfedildi. 1881'de anıt Moskova'ya, o zamandan beri 12. Salonda bulunduğu Tarih Müzesi'ne nakledildi.

Anıtın tanımı
-------------

 Johann Güldenstedt tarafından Etok anıtının çizimi. 1787 g.
Anıt ilk olarak Alman gezgin ve doğa bilimci Johann Güldenstedt tarafından 1771-1773'te Kafkasya'yı seyahat ettikten sonra kayda alındı. 1773 Mayıs-Haziran ayında, Kabardey'i ziyareti sırasında, Podkumka Nehri'nin sağ kolu olan Etoko Nehri kıyısında bir anıt gördü. Bir höyüğün üzerinde bir savaşçı heykeli duruyordu, yakınlardan bir kaynak akıyor ve bir yol geçiyordu.

Anıtın çizimi, ayrıntılı bir tanımla birlikte *"Reisen durch Russland und im Caucasischen Gebürge"* adlı kitabında yayınladı. I. Guldenstedt, Etok heykelinin runik yazıtını yeniden üretti ve anıtın ayrıntılı bir tanımını verdi. Daha sonra çizim Kont Jan Potocki'nin *"Astrakhan bozkırlarına ve Kafkasya'ya Yolculuk"* (T. 1, Paris, 1829) kitabında tekrarlandı.

Ünlü Rumyantsev Kütüphanesi'nin kurucusu Şansölye Kont Nikolai Rumyantsev, çeşitli vesilelerle Rusya'nın vilayetlerine bilimsel geziler yaptı. 1823 yazında, Pyatigorsk eteklerinde bilimsel bir keşif gezisi yaptı.

23 Haziran 1823 tarihli mektubunda Metropolit Eugene Bolkhovitinov N. Rumyantsev, anıtın ayrıntılı bir tanımını verdi:

> 
> Anıt, 8 fit 8 inç yüksekliğinde bir granit taştan oluşuyor.  Elleri beline kadar olan bir insan figürünü kabaca tasvir etmektedir ve belin altında bir yazı görülmektedir.  Kısmen Yunanca, kısmen de Slavca yazılmış harflerle bilinmeyen bir dilde yazılmış olması daha da ilginç.  İmzadan sonra çeşitli kaba figürler oyulmuştur.  Biri iki şövalyeyi tasvir ediyor.  Heykelin yüzü Moğol'a benzemiyor, çünkü burnu uzun ve Çerkes değil, çok yuvarlak.  Ancak en ilginç olan ve farklı sonuçlara yol açabilecek olan şey, yakanın arkasında bulunan küçük bir haç görüntüsüdür.
> 
> 
> 

Adıge halkının eğitimcisi Neguma Şura Bekmirza, 1893'te *"Adıge halkının tarihi"*  adlı kitabında şöyle açıklıyor:

> 
> Bu anıt, işlemeli bir başlık ve boyuna dikişli mevcut beşmete benzer bir elbise içindeki genç bir adamı temsil ediyor. Dört adet dörtgen toka ile tutturulmuş ve korse altında ortada dikilmiş dar bir deri kemer ile kuşaklanmıştır; elbisesi pilelidir. Bacaklar yapılmamıştır, ancak alt kısım ön tarafında Yunanca bir yazıt bulunan bir sütunu ve hayvanları avlayan insanları, ayak ve atların askeri oyunlarını ve sağ tarafta oklu bir sadağı, heykelin belinin altında ve solda Gürcüler'inkine benzer tutamağı olan bir kılıç ve bir çantada bir yay. Bu Yunanca yazıtta Baksan'ın adı da dahil pek çok şey görebilirsiniz....
> 
> 
> 

Shora Nogmov, anıtla ilgili Adige efsanelerini yeniden anlattı ve ayrıca anıt üzerine oyulmuş yazıtın sonunda IV. yüzyılı gösteren bir tarih olduğunu belirtti.

J. Güldenstedt, idolün alt kısmında silahla ateş eden bir adamın kabartma olarak tasvir edildiğini ve Kafkasya'da 15. yüzyılın sonunda, 16. yüzyılın başında ateşli silahların ortaya çıktığını fark eden ilk kişi oldu, bu nedenle Duka-Bek büyük olasılıkla bu döneme aittir .

Anıtın kaderi
-------------

1849'da, Odessa Eski Eserler Aşıklar Derneği üyesi A.S. Firkoviç'in ısrarı üzerine anıt, gelecekte olası ölümden kurtarmak için Pyatigorsk'a getirildi: burada "Çiçek bahçesi" parkında, Elizabethan (şimdi Akademik) galerisinin altında bulunan açık hava müzesindeydi. Anıt, Moskova'ya , bugün kadar kaldığı Devlet Tarih Müzesi'ne bakledildiği 1881 yılına kadar Pyatigorsk'un mülkü olarak kaldı.

Kabardey-Balkar Cumhuriyeti Ulusal Müzesi'nde, anıtın bir kopyası sergileniyor. Anıtın başka bir kopyası ise Pyatigorsk Yerel Kültür Müzesi'nin salonunda.

Yazıtların kodunu çözme
-----------------------

1886'daki anıtla ilgilenen Akademisyen V.V. Latışev, açılış satırlarını kendi okumasını sundu: "Tanrı'nın hizmetkarı Yunan Georgy sakinleşti ... 12 Mart 130". Bilim adamı, anlamlarının kurtarılamayacağını söyleyerek aşağıdaki satırları okumayı reddetti .

1947'de Profesör G.F. Turçaninov Etok yazıtının metnini Yunanca ve Adıge dilleriyle çözdü.

İlk bölüm Yunanca yazılmış ve tercüme edilmiştir: "Yunan Tanrı'nın hizmetkarı George sakinleşti (öldü) ... 130, 12 Mart". Ancak Turçaninov, "Yunan" yerine "Pek"  okuması gerektiğini fark etti.

Turçaninov, Kabardey dilinde yazıtın ikinci bölümünü Yunanca harflerle yazdı: "Тыкъу къуй Къаныкъу, къу Пек у(ы) цӏэрэ (хе), хайа Мэрэмэкъу ы къуй, я(й)уэ ытыку", modern Kabardeyce ile "Тыкъуэ икъуэкӏэ Іэ Къаныкъу (и къуе) Пек уи цӏэр хэхауэ, Мэрэмыкъуэ и къуэкӏэ яиуэ итщ" yani "Kanuko'nun oğlunun oğlu Tuko - Pek (Bek), adınız (bu yazıttaki), Maremuko'nun oğlu tarafından yapılmış".

Turçaninov'un elde ettiği sonucu, A. Kafoev, Etok yazıtını okumak için kendi versiyonunu yaptı: "Таукъуэу къуий, къаныкъуэу къуэу Пакъ ут Заурэ хэуа. Iэрэмэкъуэу уэ уи къуэу лӏий яйщ" yani: "Pak'ın oğlu Tawo'nun sekiz oğlu, Utlarla olan savaşta öldü. Pleiad'ın oğlu sekiz adama (veya sekiz cesur) adanmıştır ". Yazar burada verilen Etok yazıtının sözlerini *"Dauov oğlu Baksan'ın Öyküsü"* efsanesiyle bağdaştırdı.

Çerkes geleneği
---------------

19. yüzyılın Kabardey bilgini Neguma Şura, kendisi tarafından yazıldığı iddia edilen Adige efsanesinden alıntı yapıyor (sadece el yazmasından bilinmektedir).

IV.Yüzyılda Prens Dawo, sekiz oğlu ve bir kızıyla Baksan Nehri'nde yaşadı. En büyük oğlu Baksan, diyardaki ünlü bir Nart'dı. Onun bütün erkek kardeşleri ve en ünlü 80 Nart'la birlikte Got kralı tarafından öldürüldüğünü söylüyorlar. Bunu duyan insanlar umutsuzluğa kapıldılar: erkekler göğüslerini dövdü, kadınlar saçlarını başlarına yırttı: "Хьэдащ, хьэдэщ Дауо и къуийр, хьэдэ мыгъуэщ! Дауо и къуий, уей Дауо и къуий", yani: "Yitti, Dawo'nun sekiz oğlu yitti eyvah! Dawo'nun sekiz oğlu, vah Dawo'nun sekiz oğlu".

Anlatıya göre, öldürülen Dawo'nun oğullarının cesetleri kız kardeşleri tarafından Kabardey'e nakledildi, onları onurla Etoko Nehri kıyısına gömüldü ve mezarın üzerine taş bir anıt dikildi. Halk bu anıta "Dawoqo Baksan", yani "Dawo oğlu Baksan" diyorlar. Efsane bir şarkı tamamlanıyor.

Eleştiri
--------

Aynı zamanda, G.F. Turçaninov'un, Etok yazıtının Adige kökeni hakkındaki versiyonuna, Adige dilinde hiçbir yazıtın bulunmadığına ve 5-6. Yüzyıllara ait bulunan yazıtların sahte olduğu konusunda kesin ve uzlaşmacı bir itirafı vardır. Rus Bilimler Akademisi'nden N.N. Miklukho-Maclaya'in adını taşıyan Etnoloji ve Antropoloji Enstitüsü'nde baş araştırmacı, tarih bilimleri doktoru V.A. Şnirelman şöyle diyor:

> 
> 1940-1950'lerde atalarına bir dizi eski yazılı anıt atfedilerek Kabardeylere yapay olarak derin bir tarihî gelenek kazandırmak için girişimlerde bulunuldu. Bu, Marr'ın öğrencisi dilbilimci GF Turçaninov'u ayıran şeydi. Ağustos 1946'da Nalçik'te Kabardey Araştırma Enstitüsü'nün bir oturumunda Yunan alfabesiyle Kabardey dilinde yazılan 5-6. Yüzyıllara ait bir yazıt hakkında sansasyonel bir raporla konuştu. Onun muhakemesinden, o zamanlar Kabardeylerin Adigelerden ayrılıp modern Çerkesya topraklarına taşınmaları, Bizans ile iletişim kurmaları ve kendi yazılı geleneklerine sahip olmalarını takip etti (Turçaninov 1946). Ancak Turçaninov'un daha sonra kendisinin de itiraf ettiği gibi, yazıt sahteydi (Lavrov 1966, s. 18; 1967, s. 203). Sonra Turçaninov, Yunan alfabesiyle Kabardeyce yazılmış bir dizi belirsiz ortaçağ yazıtını okumaya çalıştı. Bu, ortaçağ Kabardeylerinin topraklarını doğuda Terek'in ağzına ve kuzeydeki Stavropol Bölgesi'nin kuzeybatı kısmına kadar önemli ölçüde genişletmesine izin verdi. (Turçaninov 1947; 1948; 1957)
> 
> 
> 

Ek olarak; anıtın yapım tarihiyle ilgili iddia da ağır şekilde eleştiriliyor:

> 
> ...Etok anıtı, yeni araştırmaların ışığında Lavrov'daki gibi XII. yüzyıla değil, XVII. yüzyılın başına tarihlenmesi gereken, kökeni bilinmeyen bir anıttır. (Kuznetsov 1999; Kuznetsov, Çeçenov 2000. sf. 61-62)
> 
> 
>

Notlar
------

1. 1 2 3  *Ногмов Ш. Б.* История адыхейского народа: Составленная по преданиям кабардинцев[*ölü/kırık bağlantı*]Şablon:Недоступная ссылка. / Под ред. А. П. Берже. — 2-е изд. доп. — Тифлис: Тип. Главного управления наместника Кавказского, 1861. — 178 с.
2. 1 2 3 4  *Кафоев А. Ж.* Адыго-кабардино-черкесы и тайна этокского памятника 12 Kasım 2014 tarihinde Wayback Machine sitesinde arşivlendi. Archived Kasım 12, 2014 at the Wayback Machine. — Нальчик: Издательский центр «Эль-Фа», 1999. — ISBN 5-88195-324-X
3. ↑  Латышев В. В. Турчанинов Г. Ф. и Лавров Л. И. датируют памятник XII веком.
4. 1 2 3  Сергей Савенко рассказал о музее под открытым небом 24 Temmuz 2018 tarihinde Wayback Machine sitesinde arşivlendi. — Русская планета
5. ↑  *Gutdenstadt J. A.* Reisen durch Russland und im Caucasischen Gebürge 10 Temmuz 2023 tarihinde Wayback Machine sitesinde arşivlendi. — St. Petersburg: Verlage der Kaiserlicher Akademie der Wissenschaften, 1787. — 511 s.Şablon:Ref-de
6. ↑  *Potocki Jan*. Podróż przez Stepy Astrachania i na Kaukaz 1797—1798. — NetPress Digital Sp. z o.o. — ISSN netpress\_pbi\_07062Şablon:Ref-pl
7. ↑  Очерки истории Министерства иностранных дел России. 1802—2002: В 3 т. Т. 3. // Биографии министров иностранных дел. 1802—2002 гг. / Под ред. И. С. Иванова и др. — М.: Олма-пресс, 2002
8. ↑  *Грищенко Н.* А кто покусится на чужое — руку отрубить 27 Kasım 2020 tarihinde Wayback Machine sitesinde arşivlendi. // «Ставропольская правда» от 26 января 2007 г.
9. ↑  *Соснина Е. Л.* Загадки и тайны Кавказа. Малоизвестные страницы истории Северного Кавказа и района Кавказских Минеральных Вод 4 Mart 2016 tarihinde Wayback Machine sitesinde arşivlendi.. — Ессентуки: Творческая мастерская БЛГ, 2006. — 205 с. — (Рассказы экскурсовода, Выпуск 5). — ББК 84. Р7 С 85
10. ↑  *Войников Ж. Г.* VІІ. Надписи с гръцки букви на осетински и адигски (кабардински) езикаŞablon:Недоступная ссылка // Алано-древнобългарското писмо (в памет на проф. Г. Ф. Турчанинов). — В. Търново : Фабер, 2011. — 250 с. — С. 158—163. — ISBN 9-544-00430-0, ISBN 978-9-544-00430-9
11. ↑  *Шнирельман В. А.* Быть аланами: интеллектуалы и политика на Северном Кавказе в XX веке.— М.: Новое литературное обозрение (ИЭА РАН), 2006. — 696 с. — стр. 217
12. ↑  ИЭА РАН. Шнирельман В. А. Быть аланами: интеллектуалы и политика на Северном Кавказе в XX веке. — М.: Новое литературное обозрение, 2006. — 696 с. илл. стр. 218

Dış bağlantılar
---------------

* Kabardey-Balkar Cumhuriyeti Ulusal Müzesi 28 Şubat 2018 tarihinde Wayback Machine sitesinde arşivlendi. g. Nalchik (sergi).
* *Savenko S.* *N.* Dini içerikli geç Yunan yazıtlarıyla Ciskafkasya anıtlarının tarihi ve kültürel değerlendirmesine git
* Kafkasya, Duka-bek (fotoğraf) 5 Mart 2016 tarihinde Wayback Machine sitesinde arşivlendi.