**İshak Ağa Çeşmesi**, **Onçeşmeler**, **On Çeşmeler**, **Behruz Ağa Çeşmesi** ya da **I. Mahmud Çeşmesi**; İstanbul'un Beykoz ilçesinde yer alan bir çeşmedir. Merkez Mahallesi'nde konumlanan bir meydan çeşmesi niteliğindedir. Son halini Gümrük Emini İshak Ağa'nın çalışmasıyla H. 1159 (M. 1746) senesinde almıştır. Çeşmenin tunçtan imal edilmiş on adet lülesinden kesintisiz su akmaktadır.

Tarihi
------

Bizans döneminde aynı noktada bir çeşme bulunuyordu. Bölgenin Osmanlı kontrolüne girmesinin ardından, Padişah I. Süleyman ile II. Selim'in has odabaşı olan Behruz Ağa (ö. 1562/1563) tarafından yaptırıldı. İbrahim Hakkı Konyalı, Behruz Ağa'nın diğer eserlerini yapan Mimar Sinan'ın, Behruz Ağa Çeşmesi olarak da adlandırılan bu çeşmeyi de yaptığını "kabul eder". Sinan'ın yaptığı eserler arasında bu çeşmenin yer almamasından da bahseden Konyalı, bu tip "küçük" yapıların hiçbirinin bu listelerde yer almadığını da belirtir.

Çeşmenin yakınlarındaki Beykoz Hamamı ile diğer bazı yapılar, bu çeşmeye gelir olarak vakfedilmişti. 17. yüzyıla ait *İstanbul Tarihi*'nde Eremya Çelebi, Beykoz İskelesi'nin yanındaki "yerden fışkıran bir su" ile üzerinde Yunanca yazılar ve haç şekilleri bulunan bir "su haznesi"nden bahseder. Mimar Demet Binan, Tülay Çobancaoğlu ve Burcu Büken Cantimur'un makalesinde; Eremya Çelebi'nin kastettiği çeşme ile Behruz Ağa tarafından yaptırılan çeşmenin aynı çeşme olması durumunda kaynaklarda bir çelişki olduğu belirtilir.

Beykoz yakınlarındaki Tokat Kasrı'nın yenileten Padişah I. Mahmud, bölge halkından gelen şikayetler üzerine Sadrazam Seyyid Hasan Paşa'ya, harap durumda ve suyu azalmış olan çeşmenin yenilenmesi talimatını verdi. Hasan Paşa ise bu işi İstanbul Gümrük Emini İshak Ağa'ya devretti. Temmuz 1746'da başlanan çalışmaların masrafları, Hasan Paşa'nın aynı ay görevden alınıp sürgün edilmesinin ardından İshak Paşa'nın üzerine kaldı. Çeşmenin inşası 1746 ya da 1747 yılında tamamlandı. Abdürrezzâk Nevres tarafından çeşmenin kitâbesi için yazılan 40 dizelik manzume ise çeşmeye eklenmedi. Bu eklenmeyen kitabede çeşmeyi yaptıranın adı I. Mahmud olarak anıldığından çeşme için I. Mahmud Çeşmesi adı da kullanılır.

Edward Raczyński'nin 1824 tarihli *Malerische Reise* adlı eserinde yer alan çeşmenin gravürü
Edward Raczyński'nin 1824 tarihli *Malerische Reise* adlı eserinde yer alan çeşmenin gravüründe, 1943 tarihli fotoğraflarda yer alan şebekeli yan duvarlar gözükmez. Çeşmenin şehir dokusu içinde kalmasıyla birlikte, arka cephesindeki cadde ile yan cephelerinin çevre zemin kotunun çeşme zemin kotuna göre yukarıda kalmasından ötürü sütunların arası, yola göre korunaklı hâle getirilmesi amacıyla duvar şeklinde düzenlenmiş ve duvarlarda oluşturulan şebekeli açıklıklarla görsel devamlılık sağlanmıştı. Tepesinde bir âlem yer alan eğrisel bir kubbeyle örtülüydü.

Aynı gravürde gözüken sütunların arasındaki sivri kemerler, ilerleyen dönemde yuvarlak kemer olarak yeniden yapıldı. Binan, Çobancaoğlu ve Büken Cantimur; bu kemer şeklinin Barok döneme ait olmasından yola çıkarak ilgili değişikliğin en geç 19. yüzyılın ilk çeyreği ya da yarısında yapılmış olabileceğini söyler. Çeşmenin inşasından "kısa bir süre sonra" olan bu onarımın, yapının deprem gibi bir yıkıma maruz kalmış olma ihtimaline değinen yazarlar, bu depremin de 28 Şubat 1855'teki deprem olabileceğini olası olduğunu ifade eder. Bu onarım sonrasına iki sütuna eklenen demir bileziklerin de yapının "büyük" bir hasar geçirdiği ihtimalini arttırdığını eklerlerken sivri kemerlerin, gerçekçi olmayan bir şekilde, Doğulu tarzda tasvir edilmiş olabileceği ihtimaline de değinirler.

18. yüzyıl sonlarında çeşmenin çevresi, bir mesire alanı hâline geldi. Çeşmenin çevresinde toplanan halk, burayı bir dinlenme ve eğlenme alanı olarak kullanıyordu. Çeşme çevresinde yapılanma artınca şehir dokusu içinde kalan çeşme, bu niteliğini kaybetti.

Çeşmenin 1943 tarihli fotoğraflarına göre çeşme çevresinin zemin kotu, günümüzdekinden 50 cm kadar yukarıdaydı. 1824 tarihli gravürden farklı olarak aynalı tonoz şeklindeki çatı üst örtüsü oluklu kiremitle kaplıydı. Ahşap konstrüksiyon üzeri bağdadi çıtalı olan kemer ve üst örtünün üzerleri sıvalıydı. Bazı noktalarda sarkmış olan ahşap saçakların altına ise çıtasız ve basit bir yağmur oluğu eklenmişti.

1950 yılı öncesinde üç kez onarımdan geçen çeşmeye, bunların her birinde yeni bir sıvayla kaplanmıştı. Konyalı, bu onarımlardan birinde, tavan ve duvarlardaki kalemişi süslemelerin "dejenere" bir şekilde yenilendiğini belirtir. Konyalı'nın ifadesiyle elli yıldan beri "çok bakımsız ve harabîye yüz tutmuş" olan yapı, 1948-1950 yıllarında Sular İdaresi tarafından 47 bin lira masrafla, Ekrem Hakkı Ayverdi'nin yönetiminde bir kez daha onarıldı. Bu onarımda yapı, sütun başlarına kadar yıkıldı ve bu üst kısmı, çift merkezli teğet kemer ve saçaklarıyla betonarme olarak yapıldı. Haznenin duvarı oluşturulurken zemini tuğlayla döşendi. Tavan ve duvarlardaki badana altından özgün kalemişi süslemeleri çıkartılarak yenilendi. 1956'da, daha önceleri direkt İstanbul Boğazı'na döküldüğü belirtilen çeşmeden çıkan suyun, o tarihlerde Sümerbank'ın deri ve kundura fabrikasına gittiği kaydedilmişti.

12 Şubat 1972'de alınan 6247 sayılı karar doğrultusunda çeşme, 2 Ekim 1977'de *T.C. Resmî Gazete*'de yayımlanan yazıda yer alan Gayrimenkul Eski Eserler ve Anıtlar Yüksek Kurulu tarafından "korunması gereken tarihî eser" olarak tanımlanan taşınmazlar arasında listelendi. Aralık 1986'da, Beykoz Belediyesi tarafından restore edildi. Taşınmaz Kültür ve Tabiat Varlıkları Yüksek Kurulunun 17 Nisan 1987 tarih ve 3134 sayılı kararının 5 Mayıs 1988 tarihli *T.C. Resmî Gazete*'de yayımlanmasıyla birlikte çeşmenin sonradan yapılan betonarme kısımlarının tescil kaydı kaldırıldı.

Üst tarafındaki yoldan geçen araçların çarpmasıyla tahrip olduğu kaydedilen çeşmenin restorasyonu için Mart 2005'te ihale açıldı. Mayıs 2005'te İSKİ'nin gerçekleştirdiği kazı çalışmalarıyla restorasyon başladı. Dış cephedeki kemer ve saçak altındaki kalemişlerinin sıvayla kapatıldığı çalışmalar Nisan 2006'da tamamlandı.

İSKİ ve Beykoz Belediyesi tarafından yürütülen çalışmalarla Aralık 2015 itibarıyla, açılan iki su kuyusundan çeşmeye döşenen borular aracılığıyla su iletimi başladı. 2016-2017 yılları arasında İSKİ, çeşme önünde zemin etüdü ve güçlendirilmesi amacıyla kazı ve projelendirme çalışması gerçekleştirdi.

Konumu ve mimarisi
------------------

Çeşmeden bir görünüm (Ağustos 2023)
İstanbul'un Beykoz ilçesinin Merkez Mahallesi'ndeki İskele Meydanı'nın karşısında; Mehmet Yavuz Caddesi, Şahinkaya Caddesi ve Çeşmebaşı Sokağı'nın kesiştikleri yerde, ön yüzü Fevzi Paşa Caddesi'ne bakacak şekilde konumlanan kâgir bir yapıdır. Beykoz'un simgelerinden biridir. İnşa edildiği dönemde bir mesire alanında bulunan çeşme, günümüzde bu özelliğini kaybetmiş ve şehir dokusu içinde kalan bir meydan çeşmesi hâline gelmiştir. Çeşmenin ön kısmı, önündeki tarihî ağaçları da içine alan bir park şeklinde düzenlenmiştir. Çeşmenin sütunları, sütun kaide ve başlıkları ile aynataşı Barok; kemerleri ise Klasik Osmanlı mimarisi özellikleri taşır. Semavi Eyice'ye göre "meydan ve iskele çeşmelerinin sanat bakımından en ilgi çekici ve sanat değeri en yüksek olanlarından biri", Konyalı'ya göre ise "Türkiye'yi tezyin eden [süsleyen] Türk yapı sanatının şaheser âbidelerinden biridir".

Kesme taştan inşa edilen kare planlı kâgir çeşmenin kenarları 6 (haznesiyle birlikte boyu 8), yüksekliği ise 4 m'dir. Çevre kotundan aşağıda bulunduğu için ön cephesinden beş basamaklı, yan cephelerinden ise iki basamağın ardından gelen birer sahanlık sonrasındaki üç basamaklı mermer merdivenlerle çeşmenin mermer zeminine ulaşılır. Ön cephesinin dış kısmında dört sütun, birbiri ardına gelen beyaz ve kırmızı renkli mermer parçalarıyla kaplı sivri kemerlerle birbirine bağlanarak bir revak oluşturur. Köşelerdeki sütunların arkasındaki birer sütunun ardından, dış kısımdakine benzer bir revak yapısı gelir. Akantus yaprağı motifli dilimli başlıklara sahip toplam sekiz mermer sütunun arasında on iki sivri kemer konumlanır. Yapıyı örten saçaklı çatısı ile kemer kısımları betonarmedir.

Çeşmenin aynataşı ile kitâbesi (Ağustos 2023)
Çeşmenin arka kısmında, bir sıra kesme taş ve iki sıra tuğla örgü sistemiyle oluşturulan duvarlarla çevrelenen haznesi yer alır. Haznenin zemini, altıgen şeklindeki tuğlalarla döşelidir. Haznede toplanan su, hazne duvarıyla ortak olan ve mermer levhalarla kaplı ön yüzündeki on lüleden devamlı olarak akar. Bu lülelerinden ötürü çeşme, On Çeşmeler ya da Onçeşmeler olarak da adlandırılır. Lülelerinin bulunduğu kısmın üzeri, çatının altından çapraz tonozla örtülüdür. Tonozla kaplı bölümün iki yanında, birer şebekeli açıklık barındıran ve kesme taşla inşa edilmiş duvarlar yer alır. Cephenin ortasındaki dilimli bir kaş kemere sahip sağır bir niş şeklindeki aynataşı içinde yer alan iki lüle, diğerlerinden daha büyük boyutludur. Mermer bir tekneye akan suyun taşan kısmı, mermer döşemeye oyulmuş "T" biçimli kanaldan geçerek denize akar.

Çeşmeden bir görünüm (Ağustos 2023)
Suyun çok sayıda lüleden geçerek bir akarsu gibi sürekli akması ve bir kanala geçmesi gibi tasarım ilkeleri, Padişah III. Ahmed dönemindeki Lâle Devri sırasında Sâdâbâd'da yapılan ve 1730'daki Patrona Halil İsyanı'nda tahrip edilmesinin ardından I. Mahmud'un emriyle onarılan düzenlemelerle karşılaştırılır. Mimarlık tarihçisi Nejat Turgut Saner, kişiliği ile Lale Devri eğlencelerine düşkün olan İshak Ağa'nın, Sâdâbâd'dakileri anımsatan bir mimari kullanmış olabileceğine değinir.

Yapının tavan ve kemerlerin içe bakan kısımlarında, bej zemin üzerine kırmızı, mor ve yeşil renkli bitki motifleriyle yapılan kalemişi süslemeler yer alır. Kompozisyonların yer aldığı panolar, kırmızı renkli bordürlerle sınırlanır. Dış cephedeki kemer ve saçak altıdaki kalemişleri sıvayla kapatılmış olup yalnızca kemerlerin arasında birer rozet motifi bulunur.

Aynataşının üzerinde; yan uçları kemerli dikdörtgen şeklindeki kartuşun içindeki aynı şekle sahip üç kartuşta, üç sütun ve tek satırlık tamir metni vardır. Ortadaki kartuşun altındaki daha küçük kartuşta ise tamir tarihi bulunur. Yeşil zemin üzerine altın varakla yazılı, Edirneli Emin Efendi tarafından celî sülüs üslubuyla işlenen metin şu şekildedir:

|  |  |
| --- | --- |
| Metin | Çeviri yazı
Sâhibü'l-hayrât ve'l-hasenât / es-Seyyid İshak Ağa / Emîn-i Gümrük-i ÂsitâneSene 1159 |
|  |  |

* Çeşmenin kitâbesi (Ağustos 2023)Çeşmenin kitâbesi (Ağustos 2023)

Kültürel etkileri
-----------------

Hoca Ali Rıza'nın çeşmeyi tasvir ettiği karakalem çalışması
Edward Raczyński'nin 1824 tarihli *Malerische Reise* adlı eserinde yer alan gravürler arasında çeşmenin bir gravürü de bulunur. Hikmet Onat, 1962 tarihli *Beykoz-İshak Ağa Çeşmesi* adlı yağlıboya tablosunda yapıyı İzlenimci bir yaklaşımla, etrafındaki yapı ve ağaçlarla tasvir eder. Ahmet Yakupoğlu'nun çeşmeyi tasvir ettiği iki yağlıboya tablosu vardır. İbrahim Çallı ile Nazmi Ziya Güran'ın da çeşmeyi tasvir eden birer yağlıboya tablosu bulunur. Hoca Ali Rıza ise bir karakalem çalışmasında çeşmenin aynataşı ile birkaç lülesini tasvir etmiştir.

Fuat Şükrü Dilbilen'in 1931 tarihli *Turan ve Türkler* adlı şiir kitabındaki "Beykoz'da İshakağa Çeşmesi" adlı şiirinde, milliyetçi bir yaklaşımla, çeşme suyunun kaynağını Turan'dan gelen bir akarsuya dayandırır:

> 
> "Turanelinden taşmış bir ırmak,  
> 
> Gayretle bulmuş Beykoz'da İshak!...  
> 
> On tunç oluktan akmakta nurlar  
> 
> Aşkıyle coşmuş yaz kış şarıldar!"
> 
> 
> 

Faruk Nafiz Çamlıbel'in 1936'da yayımlanan *Akarsu* adlı şiir kitabında "İshakağa Çeşmesi" adlı bir şiiri bulunur. Kerem ile Aslı telmihine yer verdiği romantik şiirinde Çamlıbel, İshak Ağa Çeşmesini herhangi bir çeşme olarak kullanır:

> 
> "Nasıl her gün yayarsa davarını bir çoban,  
> 
> Sürükler düşüncemi sükûnden tevekküle  
> 
> Sekiz mermer direğe dayanmış bir şadırvan,  
> 
> Bilek kalınlığında su akıtan on lüle"  
> 
> [...]  
> 
> On lüleden fışkırıp mermeri oyan sular  
> 
> Asırlarca Keremin Aslı ile dertleşmesi...  
> 
> Mermer bir kalb önünde su kesilmiş duygular,  
> 
> Bir gönül destanıdır İshakağa çeşmesi!"
> 
> 
>

Notlar
------

1. ↑  Kitâbesindeki 1159 yılı, miladi takvimde 1746 ya da 1747'ye denk gelir.

Kaynakça
--------

Genel
* Hut, Davut (2022). *Beykoz'un Tarihî Suları* (1. bas.). İstanbul: Beykoz Belediyesi Kültür Yayınları. ISBN 978-605-74802-8-6.
* Konyalı, İbrahim Hakkı (1956). "Beykoz İshak Ağa Çeşmei Kebîri". Koçu, Reşad Ekrem (Ed.). *İstanbul Ansiklopedisi*. **5**. İstanbul: Koçu Yayınları. ss. 2652-2655.

Özel

1. 1 2 3  Konyalı 1956, s. 2652.
2. 1 2 3 4 5  Koç, Hülya; Karakaya, Enis (2000). "İshak Ağa Çeşmeleri". *TDV İslâm Ansiklopedisi*. **22**. Türkiye Diyanet Vakfı. s. 522. ISBN 978-9753894494.
3. ↑  Hut 2022, s. 141.
4. 1 2  Konyalı 1956, s. 2653.
5. ↑  Eremya Çelebi Kömürciyan (1988). Pamukciyan, Kevork (Ed.). *İstanbul Tarihi* (2. bas.). İstanbul: Eren Yayıncılık ve Kitapçılık. s. 46. ISBN 975-7622-04-4.
6. 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14  Binan, Demet; Çobancaoğlu, Tülay; Büken Cantimur, Burcu (Mayıs 2006). "Bir yapı çözümlemesi: "Beykoz, İshak Ağa Çeşmesi"". *Tasarım+Kuram*. **3** (4): 38-50. doi:10.23835/tasarimkuram.240789.
7. ↑  Konyalı 1956, ss. 2653-2654.
8. ↑  Tanışık, İbrahim Hilmi (1945). "274/68 - Mahmut I. Çeşmesi (On Çeşmeler)". *İstanbul Çeşmeleri*. **2**. İstanbul: Maarif Matbaası. ss. 348, 350.
9. ↑  Hut 2022, ss. 147-148.
10. 1 2 3  Konyalı 1956, s. 2655.
11. 1 2  Konyalı 1956, s. 2654.
12. ↑  "Kültür Bakanlığından" (PDF). *T.C. Resmî Gazete* (16072). 2 Ekim 1977. ss. 23-82. 2 Haziran 2021 tarihinde kaynağından arşivlendi (PDF). Erişim tarihi: 31 Mayıs 2021.
13. ↑  "Kültür ve Turizm Bakanlığından" (PDF). *T.C. Resmî Gazete* (19805). 5 Mayıs 1988. ss. 55-58.
14. ↑  "Büyükşehir, tarihi İshak Ağa Çeşmesi'ni restore ediyor". Arkitera. 10 Mayıs 2005. Arşivlenmesi gereken bağlantıya sahip kaynak şablonu içeren maddeler (link)
15. ↑  Palavar, Murat (10 Mayıs 2005). "Medeniyetin simgesine makyaj". *Yeni Şafak*. İstanbul. Arşivlenmesi gereken bağlantıya sahip kaynak şablonu içeren maddeler (link)
16. ↑  "'Onçeşmeler' suya kavuştu". *Türkiye*. 19 Nisan 2006. Arşivlenmesi gereken bağlantıya sahip kaynak şablonu içeren maddeler (link)
17. ↑  "Tarihi On Çeşmeler ışıltıyla yeniden akıyor". Beykoz Güncel. 31 Aralık 2015. Arşivlenmesi gereken bağlantıya sahip kaynak şablonu içeren maddeler (link)
18. ↑  "Tarihi Beykoz İshakağa Çeşmesi'nin (Onçeşmeler) Geçici Askıya Alınması İşi". *2017 Faaliyet Raporu* (PDF). İSKİ. 2018. s. 151.
19. ↑  "e) İshakağa (Onçeşmeler) Çeşmesi". *2018 Faaliyet Raporu* (PDF). İSKİ. 2019. s. 141.
20. ↑  "TKGM Parsel Sorgulama Uygulaması - Öznitelik bilgisi". Tapu ve Kadastro Genel Müdürlüğü. 19 Ocak 2015 tarihinde kaynağından arşivlendi.
21. 1 2 3 4  Ertuğ, Necdet, (Ed.) (2006). *İstanbul Tarihî Çeşmeler Külliyatı*. **1**. İstanbul: İSKİ Genel Müdürlüğü. ss. 74-75. ISBN 9789944100335.
22. ↑  Hut 2022, s. 136.
23. ↑  Eyice, Semavi (1993). "Çeşme". *TDV İslâm Ansiklopedisi*. **8**. Türkiye Diyanet Vakfı. s. 281. ISBN 9789753894357.
24. ↑  Egemen, Affan (Ekim 1993). "574 - İshak Ağa Çeşmesi". *İstanbul'un Çeşme ve Sebilleri*. İstanbul: Arıtan Yayınevi. s. 433.
25. ↑  Karakaya, Enis (1993). "İshak Ağa Çeşmesi". *Dünden Bugüne İstanbul Ansiklopedisi*. **4**. İstanbul: Türkiye Cumhuriyeti Kültür Bakanlığı-Tarih Vakfı. s. 195. ISBN 9757306053.
26. 1 2 3 4  Taymaz, Beyza (2022). *Osmanlı Dönemi İstanbul Sebil ve Çeşme Kitabelerinin Biçim ve İçerik Açısından Değerlendirilmesi* (doktora). İstanbul: İstanbul Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Sanat Tarihi Anabilim Dalı. s. 282.
27. ↑  "Beykoz Çeşmesi - Tamir kitabesi". Osmanlı Kitabeleri Projesi. Arşivlenmesi gereken bağlantıya sahip kaynak şablonu içeren maddeler (link)
28. ↑  Schick, İrvin Cemil (Temmuz 2012). "Gümrükçü İshak Ağa Çeşmeleri: Kitabeleri ve hattatları". *Toplumsal Tarih*, *223*. Tarih Vakfı. ss. 22-27.
29. ↑  Büyükkol, Semih (2017). "Çeşme kültürünün Türk resmine yansımaları". *İdil*. **6** (39): 3245-3256. doi:10.7816/idil-06-39-15.
30. ↑  Başbuğ, Fatih (2014). "Ressam Ahmet Yakupoğlu'nun resimlerinde İstanbul çeşmeleri". Mercin, Levent (Ed.). *Dumlupınar Üniversitesi Ahmet Yakupoğlu Sempozyumu Bildiri Kitabı*. Kütahya: Dumlupınar Üniversitesi. s. 50.
31. ↑  "Doğumunun 100. yılında Ahmet Yakupoğlu Sergisi". Kubbealtı Akademisi Kültür ve Sanat Vakfı. Arşivlenmesi gereken bağlantıya sahip kaynak şablonu içeren maddeler (link)
32. ↑  Şerifoğlu, Ömer Faruk (2005). *Hoca Ali Rıza*. Yapı Kredi Yayınları. s. 105. ISBN 9750809963.
33. ↑  *Evimdeyim: Bir Dönüş Hikâyesi*. Ankara: T.C. Kültür ve Turizm Bakanlığı Güzel Sanatlar Müdürlüğü. 2017. s. 44.
34. 1 2  Türkmenoğlu, Sevgül (2012). "Türk şiirinde İstanbul çeşmeleri". *Turkish Studies*. Ankara. **7** (2): 1093-1102. doi:10.7827/TurkishStudies.3333. eISSN 1308-2140.

|  |  |
| --- | --- |
| Otorite kontrolü Bunu Vikiveri'de düzenleyin | 
* envanter.gov.tr: 49608
* kulturenvanteri.com: 9182

 |