**I. Seyyid Ahmed**, Kerim Berdi'nin oğlu ve Toktamış Han'ın torunu olan Büyük Orda Hanıdır (1432-1455).

Kökeni
------

Halim Giray, Seyyid Ahmed'i ilk Kırım Hanı I. Hacı Giray'in kuzeni, yani Toktamış Han'ın oğlu olarak görüyor. "Muizz al-an-Sab" da Seyyid Ahmed Toktamış'ın oğulları arasında belirtiliyordu.

Hayatı
------

Litvanya Büyük Dükalığı topraklarında doğdu ve büyüdü. 1430'ların başında, Seyyid Ahmed, Haydar Bey Kungrat'ın yardımıyla Kırım'da iktidara geldi, daha sonra Svidrigailo'yu Litvanya Büyük Dükalığı'ndaki iktidar mücadelesinde destekledi ve Uluğ Muhammed Han'a karşı savaştı. Küçük Muhammed ile birlikte, 1434'te Moskova Büyük Dükü II. Vasili'nin haraç ödediği Altın Orda'nın üç hanından biriydi. Seyyid Ahmed Dinyeper ve Volga arasındaki bölgeyi kontrol etti.

Seyyid Ahmed, Hacı Giray, Uluğ Muhammed Han ve Küçük Muhammed hanlarına karşı savaştı. 1436-1437'de Seyyid Ahmed ve Küçük Muhammed, mağlup olan ve Moskova prensliğinin güney sınırına kaçmak zorunda kalan Uluğ Muhammed Han'in topraklarına farklı yönlerden saldırdı. 1441'de Seyyid Ahmed, Kırım üzerindeki gücünü kaybetti ve Kuzey Karadeniz ve Volga bölgeleri için Küçük Muhammed ile bir mücadeleye başladı.

Seyyid Ahmed, Polonya-Litvanya sınırlarına yaptığı sayısız baskınla tanınıyor. 1438'de Seyyid Ahmed Podolya'yı perişan etti ve Mikhail Buchatsky komutasındaki Polonya ordusunu yendi. 1448-1451'de Büyük Orda Hanı Seid-Ahmed, Büyük Dük'ün tahtı için IV. Kazimierz'e karşı mücadelede Mikhail Sigismundovich'e askeri destek sağladı. Eylül 1448'de Seyyid Ahmed, Tatar ordusuyla Podolya'yı yağmaladı ve çok sayıda esiri ele geçirdi. J. Dlugosh'a göre, 1449'da Mikhail Sigismundovich, müttefik bir Tatar ordusuyla Starodub, Novgorod-Seversky, Kiev ve bir dizi başka sınır kasabasını ele geçirdi. 1450'de Seyyid Ahmed, Podolya ve Rus bölgelerini harap etti. 1452'de Seyyid Ahmed'in Tatar ordusu Podolya'ya iki kez saldırdı ve Lviv'e ulaştı. 1453'te Seyyid Ahmed, Terebovl çevresini harap etti. 1453'te Litvanya Büyük Dükalığı'nın güney sınırındaki kasabaları işgal etti ve dokuz bin kişiyi esir aldı.

1440'ların sonlarında, Büyük Orda Hanı Seyyid Ahmed, Moskova Knezliği'ne karşı askeri operasyonlara başladı. 1449'da Tatar süvarileri güney Moskova topraklarına saldırdı, ancak Pakhra Nehri'nde Kasım Han'ın komutasındaki Tatarlar tarafından yenildiler. 1450'de Malymberdey liderliğindeki Tatar müfrezeleri güney Rus topraklarına saldırmaya çalıştı, ancak Bituğ Nehri Savaşıta Rus alayları tarafından hezimete uğratıldı. Haziran 1451'de Seyyid Ahmed oğlu Azak Şah, nehri süvarilerle geçmeyi başararak Moskova'ya doğru ilerledi. Moskova Büyük Dükü II. Vasili ve ailesi başkentten Volga'ya kaçtı. Tatar ordusu yerleşim yerlerini ateşe verdi, ancak Kremlin'den püskürtüldü. Püskürtülen Tatar ordusu geri çekilmek zorunda kaldı. 1455'te Seyyid Ahmed, Kolomna'nın altındaki Oka Nehrini geçti, ancak yenildi. 1459'da Seyyid Ahmed Litvanya'da esaret altındayken Tatar ordusu Moskova'ya son baskını yaptı. Tatar ordusu nehre yaklaştı, ancak II. Vasili'nin en büyük oğlu Ivan liderliğindeki Rus ordusu, geçmelerine izin vermedi.

Polonyalı tarihçi J. Dlugosh'a göre, 1455'te Büyük Orda Hanı Seyyid Ahmed, Güney Rusya'ya karşı başka bir sefere girişti. Büyük Orda, Podolya'dan Lviv'e kadar olan toprakları harap etti, çok sayıda mahkum ve ganimet ele geçirdi. Ancak dönüş yolunda Dinyeper geçişi sırasında Seyyid Ahmed Han, karşılaştığı Kırım Hanı I. Hacı Giray'a yenildi. Seyyid Ahmed, askerlerinin kalıntılarıyla birlikte Litvanya'ya kaçtı ve Kiev'in yakınlarına geldi. Ancak Seyyid Ahmed'in birçok tebaası Kırım Han'ın tarafına geçti. Kiev'de Seyyid Ahmed tutuklandı ve Litvanya Büyük Dükü IV. Kazimierz'e gönderildi. Büyük Dük'ün emriyle Seyyid Ahmed, hayatının sonuna kadar fahri mahkum olarak yaşadığı Kovno'ya gönderildi. Seyyid Ahmed'in dokuz oğlu Litvanya Tatarları arasına yerleşti.

Büyük Orda'nın sonraki hanları Küçük Muhammed, Mahmud (1459-1465) ve Ahmet'in (1465-1481) oğullarıydı.

Kaynakça
--------

1. ↑  Большая советская энциклопедия. — М.: Советская энциклопедия. 1969—1978.
2. ↑  Греков И. Б. «Очерки по истории международных отношений Восточной Европы XIV—XVI вв.», Москва, 1963 г. ст. 120
3. ↑  Горский А. А. «Москва и Орда», Москва, Наука, 2003 г. ст. 147
4. ↑  Горский А. А. «Москва и Орда», Москва, Наука, 2003 г. ст. 148