**Osmanlı İmparatorluğu'nda din**, çeşitlilik gösteren bir unsurdu. İslam baskın din olmakla birlikte, İslam inancında "semavi dinler" olarak kabul edilen Yahudilik ve Hristiyanlık dinlerinin mensupları, *millet sistemi* içinde yaşamayı sürdürdüler. Osmanlı İmparatorluğu'nda inançlara mensup kişiler, kendi dini kurallarına göre yargılanırdı. Buna karşılık millet sistemine dahil olmayan dinlerin, devlet içinde meşru bir varlığı bulunmuyordu.

Hilafet
-------

Ana madde: Hilâfet
Hilafet veya halifelik, Muhammed'in ölümünün ardından "*sonra gelen*, *yerine geçen*, *ardından gelen*" anlamında oluşturulan yönetim makamıdır. Halife ise Hilafet makamındaki kişiye denir. Muhammed'in ölümünden sonra makam bir süre daha bir yönetim biçimi olarak varlığını sürdürmüş olsa da zamanla daha çok İslami bir toplumu veya İslam devletini vurgulamak için kullanılan bir terim olmuştur.

Halifelik daha çok Müslümanların Sünnî kanadının temsilcisi olarak kabul görmüştür. Şiî kanadı büyük ölçüde Sünnî hilafet yönetimi altında yaşasa da Halife'yi kabul etmemişlerdir. Halifeliği Şiîlikteki ya da Alevilikteki İmamet'ten farklı kabul etmek gerekir. İmamet teokratik bir özellik taşımasına rağmen, Halifelik teokratik bir özellik taşımamıştır. Halifeler yetkilerini saltanat dahi olsa ümmetin biatı ile devralmışlar, yönetim işlerini de büyük ölçüde danışmaya dayalı olarak yürütmüşlerdir. Bu anlamıyla teokratik olmaktan öte dünyevîdir.

Halife, ilk zamanlarda İslam toplumunda ileri gelenlerin seçimiyle başa geldiği halde, Emevi ailesine geçmesinin ardından saltanat şeklini almıştır. Abbasi Hanedanı'ndan gelen halifelerin 10. yüzyılda zayıflamasına kadar devlet başkanı görevini yürüten halife, bu dönemde siyasi gücün yerel hükümdarların eline geçmesinin ardından sadece ruhani önder veya İslami toplulukların onursal lideri haline gelmiştir. Abbasiler döneminde Bağdat'ta yaşayan halife, Moğolların 1258 yılında Bağdat'ı yağmalamaları sonucunda Mısır'a Memluk himayesine kaçmış, 16. yüzyılın başında Yavuz Sultan Selim'in Memluklar'a son vermesiyle birlikte İstanbul'a taşınmıştır. 29 Ekim 1923'te cumhuriyetin kurulmasıyla halifeliğin vârisi Türkiye olmuştur. 3 Mart 1924 tarihinde laiklik ilkesi gereğince halifelik Türkiye Büyük Millet Meclisi tarafından resmen kaldırılmıştır.

Osmanlı İmparatorluğu'nda Yahudilik ve Hristiyanlık
---------------------------------------------------

Reka (Makedonya'da kaza) kadısının yerel yöneticilerin kilise çanlarının çalınmasına engel olmamalarını emreden 1838 tarihli fermanı (Makedonya Devlet Arşivi)
Ana maddeler: Osmanlı İmparatorluğu'nda Hristiyanlık ve Osmanlı İmparatorluğu'ndaki Yahudilerin tarihi
İslam inancında "semavi dinler" olarak kabul edilen Yahudilik ve Hristiyanlık dinlerinin mensupları, *millet sistemi* sayesinde o dönemde batı ülkelerinde azınlık dinlerine gösterilen hoşgörünün üzerinde bir rahatlık içinde yaşamayı sürdürdüler. Hristiyanlığın Ortodoks ve Gregoryen kiliseleri millet sistemi içinde meşru bir şekilde örgütlenmiş durumdaydı. Bu inançlara mensup kişiler, kendi dini kurallarına göre yargılanırdı.

### Misyonerlik faaliyetleri

Ana madde: Osmanlı İmparatorluğu'nda misyonerlik
1820 yılında başlayan ve Kurtuluş Savaşı'na sonuna kadar süren zaman içerisinde Osmanlı Devleti'nde misyonerlik faaliyetleri çok hızlı bir şekilde gelişmiştir. Misyonerlik faaliyetlerini bu denli başarılı olmasında şüphesiz Osmanlı Devleti'nin Islahat Fermanı ile verdiği ayrıcalıklar, kapitülasyon anlaşmaları ile verilen ayrıcalıklar ve Osmanlı Devleti'nin bölgelerine ilgi göstermemesi etkili olmuştur. Başlangıçta kendilerine Anadolu'da hedef bulamayan misyonerler daha sonra Ermenilere odaklanıp çalışmalarında başarılı olmuşlardır. Açtıkları okullardan mezun olanların başarılı olmaları bu okulların etkilerini artırmıştır. Hatta zamanla Müslüman Türkler dahi çocuklarını bu okullara göndermişlerdir.

Misyonerlerin genel hedef kitleleri, İslam'ın yaygın olduğu bölgeler olmuştur. Bu çalışma Osmanlı Devleti ile sınırlı kalmayıp Afrika Kıtası, Arap Yarımadası, İran ve Orta Asya halklarına yönelik bir çalışmadır.

Etkili tarikatlar
-----------------

* Ahilik
* Alevilik
* Babailik
* Bayramî Melamileri (Hamzavilik)
* Bayramîlik
* Bektaşilik
* Halvetilik
* Haydarilik
* Hubmesihi
* Hurufilik
* Kalenderilik
* Kâzerûnîlik
* Melametiik
* Mevlevilik
* Nakşibendilik
* Rafızî
* Rıfâiye
* Vefâilik
* Zeyniye

Etkili din alimleri
-------------------

* Abdal Musa
* Abdülkadir Geylani
* Ahi Evren
* Ahmed Yesevi
* Baba İlyas Horasani
* Bayramî Melamileri
* Birgivi Mehmed Efendi
* Emir Sultan
* Hacı Bayram Veli
* Hacı Bektaş Veli
* Hakîm İshak
* Hamza Bâli
* İbrahim Gülşenî
* İsmail Maşuki
* Lari Mehmed Ağa
* Molla Kâbız
* Nadajlı Sarı Abdurrahman
* Niyazî-i Mısrî
* Rafızî
* Rıfâiye
* Şah İsmail
* Şahkulu
* Şeyh Bedreddin
* Şeyh Ede-Bali
* Siraceddin Ömer Lahici

Kaynakça
--------

1. ↑  Somel, Selçuk Akşin (2012). *Historical dictionary of the Ottoman Empire* (2. bas.). Lanham, Md.: Scarecrow Press. ISBN 978-0810871687.

Ayrıca bakınız
--------------

* Osmanlı İmparatorluğu'nda eğitim
* Osmanlı toplumu
* Kadızade
* Ahilik