**Enkidu** (Sümerce: 𒂗𒆠𒄭 *EN.KI.DU10*), antik Mezopotamya mitolojisinde efsanevi bir figür ve Uruk kralı Gılgamış'ın savaş zamanındaki yoldaşı ve arkadaşıdır. İkisinin maceraları, Sümer edebiyatında ve M.Ö. 2. binyılda yazılan Akad destanı Gılgamış Destanında yer aldı. Enkidu, vahşi adamın en eski edebi temsili olarak, Mezopotamya'daki sanatsal temsillerde ve Antik Yakın Doğu edebiyatında sıkça rastlanan bir motif olarak öne çıkıyor. Enkidu'nun ilkel bir adam olarak belirmesi, M.Ö. 1300-1000 arasındaki Eski Babillilerin versiyonuyla potansiyel bir benzerlik taşıyor; bu versiyonda Enkidu, Sümerce şiirlerde bir hizmetkâr-savaşçı olarak tasvir edilmiştir.

Mezopotamya sanatında Boğa Adam tasvirleriyle yer edinmiştir. Önceden, vahşi bir adamın yaşam tarzını yansıtırken insanlar ve insan gelenekleri ile gerçekleştirdiği bir dizi etkileşim, onu medeniyete daha da yaklaştırır ve Uruk kralı Gılgamış ile güreş maçı yaparak doruğa ulaşır. Enkidu, vahşi veya doğal dünyayı temsil eder. Güç ve duruş bakımından Gılgamış ile eşit olmasına rağmen, bazı yönleriyle kültürlü, şehirli bir savaşçı-krala karşı bir tezahür gösterir.

Enkidu'nun esaretine ilişkin hikâyeler, günümüze ulaşan beş Sümer edebiyatında anlatılır ve Enkidu'yu Gılgamış'ın arkadaşı olarak tanımlayan edebi eserlerde Gılgamış'ın esirinden yakın bir yoldaşa dönüşür. Destanda Enkidu, halkına zulmeden kral Gılgamış'a rakip olarak yaratılır, ancak onlar arkadaş olurlar ve canavar Humbaba ile Cennet Boğasını birlikte öldürürler; bu yüzden Enkidu cezalandırılır ve erken ölen kudretli kahramanı temsil ederek ölür. Enkidu'nun derin ve trajik kaybı, Gılgamış'a tanrısal ölümsüzlüğü elde ederek ölümden kaçma arayışına derinden ilham verir.

İndus-Mezopotamya ilişkilerini akla getiren, Mezopotamya boğa adamına benzetilen, boynuzlu, toynaklı ve kuyruklu bir canavar ile bir adam arasındaki dövüş sahnesi. Mohenjo-daro (mühür 1357), İndus Vadisi uygarlığı.
Enkidu'nun Gılgamış'la ilgili hikâyeler dışında neredeyse hiçbir varlığı yoktur. Şu anki bilgimize göre, o hiçbir zaman tapınılacak bir tanrı olmadı ve antik Mezopotamya'nın tanrı listelerinde de yer almıyor. Ağlayan bir bebeği susturmayı amaçlayan Paleo-Babil döneminden kalma bir duada yer alıyor gibi görünüyor; bu metin aynı zamanda Enkidu'nun, destandaki gece çobanı rolüyle, geceleri zamanın geçişinin ölçümünü belirlemede yer aldığı kabul edilir.

Etimoloji
---------

Enkidu adı Sümercedir ve bu dildeki metinlerde genellikle **en.ki.du*10*** işaret dizisiyle yazılır. Ki.du***10*** (iyi yer) ifadesi Erken Hanedanlık kişisel adlarında tespit edilmiştir ve **en.ki.du*10*.ga** (iyi yerin efendisi) adı Fara tabletlerinde geçmektedir. Genitif veya herhangi bir dilbilgisi öğesinin eksikliği, genellikle üçüncü binyılın sonlarına kadar yaygın bir durumdu. Bununla birlikte, alternatif bir çeviri olarak Enki'nin Yaratılışı önerilmiştir.

Destanda isminin önünde tanrısallık dingirinin(tengri) belirleyici işareti 𒀭 yer alır, bu da bu karakterin tanrısal öze sahip olduğu düşünüldüğü anlamına da gelir.

Gılgamış Destanı'nın ilk çevirisi 1870'lerin başında, British Museum'da akademisyen olan George Smith tarafından yapıldı ve Smith, 1880'de Tablet XI'deki Tufan öyküsünü The Chaldean Account of Genesis (Yaratılış'ın Keldani Hesabı) başlığı altında yayımladı. Orada Enkidu'nun adı başlangıçta Eabani olarak yanlış çevrilmişti. Daha sonraki uzmanlar tarafından fikir birliğiyle Enkidu olarak çevrildi.

Sümer edebiyatında Enkidu
-------------------------

### Kiş kralı Agga ile savaşı

Sümer hegemonyasını elinde tutan Kiş kralı Agga tüm ülke için adına kuyu kazılması emrini verir. Uruk kralı Gılgamış bu emre karşı çıkar. Bunun üzerine Agga şehri kuşatma altına alır. Enkidu, Gılgamış'a yardım etmek için savaş hazırlığına girer ve Gılgamış ile beraber Kiş kralı Agga'ya karşı savaşır, savaşı kazanırlar. Savaşı kaybeden Agga yenilmiş ve aşağılanmış olarak Kiş'e geri döner.

### Yaşayan dağın efendisi

Enkidu Gök Boğa ile savaşırkenGılgamış, halkının ölümü ve insan ömrünün kısalığı nedeniyle rahatsız edildiğinden, kendine bir ün yapmaya karar verir. Uruk kralı ve Enkidu, Sedir Ormanı'na bir sefer düzenler ve burada Utu'nun kutsamasıyla yedi dağı geçerler. Enkidu, yedi doğaüstü Aura ile silahlanmış canavar Humbaba'nın dağlık bölgede yaşadığı konusunda Gılgamış'ı uyarır. Ancak Gılgamış'ın korkusu yoktur; elli adamı ağaçları keserken, Humbaba belirir. Gılgamış ona yedi Aurasını bırakması karşılığında yedi hediye teklif eder ama bu bir tuzaktır. Humbaba'ya birkaç kez saldırır, Humbaba merhamet ister. Gılgamış kalbini yumuşatır ama Enkidu canavarın kafasını keser. Enlil onları ölümünden dolayı suçlar ve yedi aurayı tarlalara, nehirlere, sazlıklara, aslanlara, saraya, ormana ve Nungal'e dağıtır.

### Savaştaki kahraman

Inanna, Gılgamış'a öfkelidir ve ona tapınağı olan Eanna'da adaleti uygulama yetkisini yasaklar, bu da Uruk kralı Gılgamış'ın çevresinde huzursuzluğa neden olur. Sonunda İnanna tehditlerle babasından Cennet Boğasının(gök boğa) Gılgamış'ı öldürmesini talep eder. Boğa, doyumsuz açlığı nedeniyle tarımı ve nehirleri yok eden Uruk şehrine bırakılır. Enkidu boğayı kuyruğundan yakalar ve Gılgamış başını parçalar. Sonunda eti yoksullar arasında dağıtılır ve boynuzlarını Eanna tapınağı için merhem kaplarına dönüştürürler.

### Gılgamış, Enkidu ve Ölüler Diyarı

Fırat Nehri kıyısında bir meşe ağacı büyür, güney rüzgarı onu uçurur ve tanrıça İnanna onu toplayıp bahçesine dikerek odununu taht olarak kullanır. Bir anda köklerinin arasına bir yılan, tepesinde dev bir kartal ve aralarında dişi bir iblis sığınır.

Inanna, kardeşi Utu'dan yardım ister, ama yardım etmez; ardından Gılgamış'tan yardım ister. Gılgamış ağacı keser, yılanı öldürür, kartalı dağa sürer ve şeytanı çöle kovar. Inanna, Gılgamış'a bir davul (ellag) ve davul tokmakları (ekidma) verir, bazı versiyonlarda ise bir değnek ve bir halka verir. Sonunda, ikisi de ölü diyarlara düşerler.

Enkidu onları kurtarmayı teklif eder, ancak önce Gılgamış'tan ölüler diyarında canlı görünmemek için yeraltı dünyasında nasıl davranılacağına dair talimatlar alır. Ancak Enkidu talimatları görmezden gelir; sonuç olarak Enkidu sonsuza kadar Ölüler Diyarı'nda tutulur.

Gilgamesh, tanrılara yalvararak arkadaşını serbest bırakmalarını ister, Enki nihayet Enkidu'nun gölgesini kısa bir süreliğine Gilgamesh ile bir araya getirir. Gilgamesh, artık ona "arkadaşı" dediği Enkidu'ya ölülerin kaderini sorgular, Enkidu her sorusuna cevap verir. (tablet bundan sonra okunamaz, yazılar kayıptır.)

### Büyük vahşi boğa

Gilgamesh ölüyor. Tanrılar, onun kahramanlıklarını değerlendirir; ona öte dünyanın gelecekteki hakimi olma görevi verildikten sonra, tanrılara hediyeler sunar ve kurbanlar adar. Sonra tanrıların sözlerinde teselli bulur; ölümünden sonra ailesi, rahipleri, savaşçıları ve en iyi arkadaşı Enkidu ile bir araya gelecektir. Sonunda, ölür.

Gılgamış Destanında Enkidu
--------------------------

Sümer destanı Gılgamış, çeşitli versiyonlarda bulunur, bunlar arasında "Diğer Tüm Kralları Aşan" (M.Ö. 1800 - M.Ö. 1600) ve "Derinliği Gören O" (M.Ö. 1300 - M.Ö. 1100) bulunmaktadır. Sin-liqe-unninni tarafından daha önceki metinlerden derlenen "Derinliği Gören O" versiyonu, 1853 yılında Ashurbanipal Kütüphanesi'nde keşfedilmiştir.

### Enkidu'nun yaratılışı

Uruk kralı Gılgamış halkına zulmeder. Halktan gelen şikayetlere yanıt olarak tanrıça Aruru bozkırda Enkidu'yu yaratır. Oldukça kıllı ve ilkel olan bu adam, sürülerle birlikte dolaşarak, hayvanlarla birlikte otlayıp nehirlerden su içerek yaşar. Bir gün bir avcı, Enkidu'nun hayvanlar için hazırladığı tuzakları yok etmesini izler. Avcı, babasına haber verir ve babası onu Gılgamış'tan yardım istemesi için Uruk'a gönderir. Gılgamış, Enkidu'yu baştan çıkaran ve medeniyet öğreten kutsal fahişe Şamhat'ı gönderir. Onunla iki hafta geçirdikten sonra Enkidu, zeki ve anlayışlı bir insana dönüşür, ancak hayvanları artık onu görünce kaçarlar. Şamhat, Enkidu'yu zalim Gılgamış'la savaşta yüzleşmeye ikna eder. Bu sırada Uruk'ta Gılgamış, düşmanının gelişini kehanet eden iki rüya görür.

### Enkidu'nun Gılgamış'la yüzleşmesi

Gılgamış ve EnkiduEnkidu, çobanlarla birlikte koyunları otlatarak, geceleyin kurtlara ve aslanlara karşı koyunları savunarak insan gibi davranmayı öğrenir. Uruk'a varan Enkidu, yeni evli biriyle yatacak olan Gılgamış'ın yolunu kapatır. Öfkeli bir şekilde şiddetli bir mücadele başlarlar ve ikisi de yorgun düşene kadar kavgaya devam eder. Ancak sonunda, her iki taraf da birbirlerinin gücünü takdir eder ve dost olmaya karar verir. Enkidu, eski vahşi yaşamını terk ettiği için hüzünlenir, bunun üzerine Gılgamış, Humbaba'yı öldürmek için Sedir Ormanı'na bir sefer önerir. Ancak dostu, ormanı vahşi bir varlıkken bildiğini ve seferin tehlikeli olduğunu açıklar. Sonunda, Gılgamış korkusuzca ilerlemeye karar verir, bu karar Uruk halkı tarafından alkışlanır, ancak yaşlılar ve danışmanlar tarafından hoş karşılanmaz. Gılgamış'ın umursamazlığıyla karşılaşan yaşlılar, kralı korumak için Enkidu'yu görevlendirir.

Destanın başka versiyonunda, aynı bölümde Gılgamış'ın annesi tanrıça Ninsun, Enkidu'yu evlat edinir ve bu seferde kralı koruma görevini de Enkidu'ya verir.

### Humbaba ormanı

Gılgamış'ın annesi Ninsun, Enkidu'yu oğlu olarak evlat edinir ve güneş tanrısı Şamaş'ın (Uruk hanedanının koruyucusu) korunmasını ister. Gılgamış ve Enkidu Sedir Ormanı'na yolculuk eder. Geçtikleri her dağda bir rüya ritüeli gerçekleştirirler; rüyalar Humbaba'nın (düşen dağlar, ateş püskürten gök gürültüsü kuşu...) temsili olmasına rağmen Enkidu onları iyi alametler olarak yorumlar. Ormanın girişinde Humbaba'nın onları korkudan donduran korkunç böğürmesini karşılar.

2015 yılında bulunan Gılgamış Destanı'nın V. Tableti. Sedir Ormanı'nda Humbaba ile karşılaşmayı anlatıyor.
Humbaba dağdan her iki kahramanla yüz yüze gelir, orada Enkidu'yu hayvanlara ihanet etmekle suçlar ve Gılgamış'ı onun karnını deşmesi ve etini kuşlara yedirmesi ile tehdit eder. Gılgamış dehşete düşer ama Enkidu onu cesaretlendirir ve savaş başlar. İlk olarak Gılgamış, Humbaba'ya öyle sert bir darbe indirir ki Hermon Dağı ikiye bölünür, gökyüzü kararır ve "ölüm yağmaya" başlar. Şamaş, Humbaba'yı 13 rüzgârla bağlar ve yakalanır. Humbaba hayatı için yalvarır, ona köle olmayı ve onun için kutsal ağaçları kesmeyi teklif eder. Gılgamış ona acır ama Enkidu ölümünün sonsuza kadar itibarını tesis edeceğini savunur. Humbaba daha sonra her iki kahramanı da lanetler, ancak ona vurarak kafasını keserler. Enkidu'nun Enlil tapınağının kapısında kullanmayı planladığı sedir ağaçlarını ve devasa bir ağacı keser. Fırat Nehri boyunca ağaçlar ve Humbaba'nın başı ile evlerine dönerler.

Gılgamış ve Enkidu'nun Humbaba'yı öldürmesini tasvir eden kabzalı bronz kılıç (MÖ 1200-800)
### İştar'ın baştan çıkarması

Gılgamış'ın güzelliğinden etkilenen tanrıça İştar(İnanna), zenginlik ve şöhret karşılığında ona karısı olmayı teklif eder; ancak bu teklifler Gılgamış'ı etkilemez, çünkü Iştar'ın önceki aşklarının Tammuz gibi talihsizliklerle dolu olduğunu hatırlar.

Iştar, öfkeli ve ağlayarak, intikam alması için Gökyüzü Boğası'nı istemek üzere babası Anu'ya gider, aksi takdirde öyle yüksek sesle bağıracağını söyler ki ölüler, yaşayanları yiyip tüketir. Anu, korku içinde, boğanın yok edilmesiyle şehrin yaşayacağı yedi yıllık kıtlık için yiyecek hazırlaması karşılığında İştar'a Gökyüzü Boğası'nı verir. Iştar, (veya yalan söyler) itaat eder ve boğayı Uruk'a salar, bu da şehirde büyük bir insan kaybına neden olur. Enkidu boğanın boynuzlarından tutar ve Gılgamış boynuna bıçak saplar. Iştar'ın çığlığını duyan Enkidu, tanrıçayı alaycı bir şekilde bir boğa bacağıyla kafasına vurarak alay eder.

### Enkidu'nun ölümü

Enkidu, Humbaba'yı ve Gök Boğası'nı Gılgamış'la öldürdükleri için tanrıların kahramanların ölmesi gerektiğine karar verdikleri bir rüya görür. Samaş kararı protesto eder ama bu hiçbir şeyi değiştirmez ve Enkidu ölüm cezasına çarptırılır. Bunun üzerine Enkidu, vahşi yaşamını değiştirdiği için ormanın ahşabından ve Şamhat'tan inşa ettiği kapıya lanet etmesine neden olur. Ancak daha sonra tövbe eder ve onu kutsar. Enkidu, kabuslarını Gılgamış ile paylaşır; özellikle, ölüler diyarı kraliçesi Ereshkigal'in huzurunda tanıklık etme kabusunu konuşurlar. Bundan sonra hastalanıp ve on iki gün boyunca yatalak durumda kalan Enkidu, Gılgamış'tan kendisini unutmamasını ister. Sonunda ölür.

Gılgamış, dağları ve tüm Uruk'u arkadaşı için yas tutmaya çağırır. Birlikte geçirdikleri maceraları hatırlar, Enkidu'nun cenaze heykelini yapar ve mezar hediyeleri sunar, böylece Enkidu'nun ölüler diyarında olumlu bir yaşama sahip olmasını sağlar. Enkidu nehir kenarına gömülür.

### Enkidu'nun Yeraltı Dünyasına inişi

Enkidu'nun yeraltı dünyasına yolculuğunu anlatan kanonik olmayan başka bir tablet daha vardır, ancak birçok bilim adamı Sümer edebiyatında bir bölüm olan **"Gılgamış, Enkidu ve Ölüler Diyarı"** kısmında ilham alan orijinal destanın devamı veya eklentisi olduğunu ileri sürür.

Sembolizm
---------

### Enkidu'nun vahşi yaşamı

Kral Kapara'nın Geç Hitit kabartması (MÖ  950 - 875 civarı). İki kahraman sakallı bir düşmanı sıkıştırırken sivri uçlu boynuzundan yakalıyor. Bağlam Gılgamış destanıyla ilgili olup, Gılgamış ile Enkidu'nun Humbaba ile olan mücadelesini göstermiş olabilir.
Enkidu'nun vahşi yaşamı, Suriye Çölü'ndeki anavatanlarından güney Mezopotamya'ya sızan ve ikinci binyılın başlarında buraya hakim olan yarı göçebe Amoritleri yansıttığı sıklıkla ileri sürülmüştür. İfade genel olarak destanda da kullanılan "bilmeme" ifadesini içerir. Davranışlarını hayvanlarla karşılaştırırsak, "insanlar hayvanlar gibi, kurtlar gibi yok etme planları yapıyor". Ancak Amoritler pişmemiş et yer ve çadırlarda yaşarken Enkidu bozkırda yaşayıp ot yerdi; yani Enkidu henüz insan bile olmadığından ikisi arasında bir ilişki yoktur. Ancak Morris Jastrow gibi oryantalistler, Enkidu'nun tanımına paralel olarak Enkidu'nun erken yaşamının etiyolojik metinlerde görülen bir gelenek üzerine modellendiğini öne sürdü.

### İnsan olma

Enkidu'nun bir aslanla savaşan bir boğa adam olarak olası tasviri, Akkad İmparatorluğu mührü, MÖ 2200 dolaylarında.
Şamat ile iki hafta boyunca süren sevişmelerin ardından Enkidu, sürüsüyle yeniden bir araya gelmeye çalışır. Ancak ceylanlar ondan kaçar, bu da onun vahşi tür arasında artık kabul edilmediğini gösterir. Enkidu, ceylanlar kadar hızlı koşma gibi ilkel doğasını kaybetmiştir.Bu noktada, negatif veya pozitif niteliklerin (zayıflık veya bilgi gibi) bir varlıktan diğerine samimi temas aracılığıyla geçirilmesi motifini görebiliriz. Başka bir motif ise kadınların medeniyete doğru baştan çıkarıcı rolüdür, örneğin Genesis 3'teki Adem ve Havva gibi. Havva, Adem'e bilgi ağacının meyvesini sunarak onu sonunda medeni yaşama çekmiştir.

Jastrow ve Clay'e gibi oryantalist araştırmacılara göre, Enkidu'nun hikâyesi aslında "insanın kariyeri ve kaderini, bir kadınla ilişki yoluyla insanlık değerinin farkına nasıl varıldığını" anlatan ayrı bir öyküsüdür.

### Göçebe hayata karşı medeniyet

Bu tema, insan kültürüyle olan yaşamı ve olmayan yaşamı karşılaştıran bir temadır. Bu, rüyasında ölüm mesajını alan Enkidu'nun Şamhat'ı lanetlemesiyle görülebilir, çünkü Şamhat, onu vahşi yaşamından alıp medeniyete getirdi ve bu da onun ölümüne yol açtı. Güneş tanrısı Shamash, ona keyif almaya değer yeni bir yaşamı olduğunu ikna eder. Enkidu'nun bu lanetine karşın Güneş tanrısı Şamaş, Enkidu'yu keyif almaya değer yeni bir hayatı olduğuna ikna edip şöyle der;

> Neden, Enkidu, fahişe Şamhat'a lanet okuyorsun?
> 
> 
> Sana tanrısallığa uygun yemeği kim yedirdi?
> 
> 
> Sana krallara layık bir şarap içmeni kim verdi?
> 
> 
> Sana asil elbiseleri kim giydirdi?
> 
> 
> 
> Ve sana güzel Gılgamış'ı yoldaş olmasını sağlamadı mı?
> 
> 

Enkidu, Ur, Irak'tan. MÖ 2027–1763. Irak Müzesi
Aynı tema, içki satıcısının Gılgamış'a ölümsüzlük arayışından vazgeçmesini tavsiye ettiğinde de ortaya çıkar.

> 
> "Sana gelince, Gilgamesh [...]"
> 
> 
> "Başını yıkat; suyla yıkan." "
> 
> 
> Elini tutan küçük birine dikkat et;"
> 
> 
> 
> "Bir eş, kucağından zevk alsın."
> 
> 

Enkidu'nun onu sonsuza dek cehennemin esiri yapan hataları, içki satıcısının tavsiyelerine benziyor. Bu da ölülerin onu canlı bir adam, medeni bir adam olarak tanımasını sağladı.

> 
> ''Sevgili eşini öptü''
> 
> 
> ''Nefret ettiği karısını vurdu;''
> 
> 
> ''Sevgili oğlunu öptü, nefret ettiği oğlunu vurdu.''
> 
> 

İncil araştırmacısı Jeffrey H. Tigay'ın *Gılgamış Destanının Evrimi* adlı kitabında bu tema hakkında şunlar söyler;

> 
> Enkidu'nun insan kültürüne yükselmesi, destanın tercih ettiği değerleri vurgular. Bu tercih, destanın kalıcı çekiciliğini açıklamaya yardımcı olabilir. Askeri zaferler az sayıda kişiye aitken, içki servisçisinin savunduğu basit zevkler, birçok kişinin çaba göstermeye çalışabileceği şeylerdir.
> 
> 

| AntikMezopotamya dini |
| --- |
|  |
| İlkel varlıklar
* Apsû  ile Tiamat
* Lahmu ile Lahamu
* Anshar ile Kishar
* Mummu
 |
| Karar veren yedi tanrı
* Dört birincil
	+ Anu
	+ Enlil
	+ Enki
	+ Ninhursag
* Üç gök tanrısı
	+ İnanna/İştar
	+ Nanna/Sin
	+ Utu/Şamaş
 |
| Diğer büyük tanrılar
* Adad
* Dumuzid
* Enkidu
* Ereşkigal
* Kingu
* Geştinanna
* Lahar
* Marduk
* Nergal
* Ninurta
 |
| Küçük tanrılar
* Agasaya
* Anunnaki
* Asaruludu
* Ashnan
* Bel
* Enbilulu
* İsimud
* Lahar
* Mami/Nintu
* Mamitu
* Nabu
* Namtar
* Nanshe
* Nidaba
* Ningal
* Ninkasi
* Ninlil
* Ninshubur
* Ninsun
* Nuska
* Sarpanit
* Uttu
 |
| Yarı tanrılar ile kahramanlar
* Adapa
* Enkidu
* Enmerkar
* Gılgamış
* Lugalbanda
* Şamhat
* Siduri
* Atra-Hasis
* Apkallu (yedi bilge)
 |
| Ruhlar ile canavarlar
* Utukku
* Lamassu/Shedu
* Asakku
* Edimmu
* Siris
* Anzû
* Humbaba
* Asag
* Hanbi
* Kur
* Lamashtu
* Pazuzu
* Rabisu
 |
| Hikâyeler
* *Atra-Hasis*
* *Enmerkar ile the Lord of Aratta*
* *Enûma Eliš*
* *Gılgamış Destanı*
 |
| 
İlgili konular |
| * Sümer mitolojisi
* Babil mitolojisi
 |
| * g
* t
* d
 |

Kaynakça
--------

1. ↑  "epsd2/sux/Enkidu[1]". *oracc.iaas.upenn.edu*. 9 Temmuz 2021 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 28 Ocak 2024.
2. ↑  Kalof, Linda (2007). *Looking at Animals in Human History* (İngilizce). Reaktion Books. s. 15. ISBN 9781861893345.
3. ↑  The death of Gilgamesh on the ETCSL lines 63-81
4. ↑  Wolff, H. N. (April–June 1969). "Gilgamesh, Enkidu, and the heroic life". *Journal of the American Oriental Society*. American Oriental Society. **89** (2): 392-398. doi:10.2307/596520. JSTOR 596520.
5. ↑  George 2003 , p. 143-144.
6. ↑  Gilgamesh: A Reader by John Maier
7. ↑  "Gilgamesh and Aga: Translation". 7 Şubat 2020 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 28 Ocak 2024.
8. ↑  "Gilgamesh and Huwawa, version A: Translation". 17 Ocak 2020 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 28 Ocak 2024.
9. ↑  "Gilgamesh, Enkidu, and the nether world" (translation). 15 Temmuz 2019 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 28 Ocak 2024.
10. ↑  "The death of Gilgamesh: Translation". 7 Şubat 2020 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 28 Ocak 2024.
11. ↑  Moran, William L. (1991). "Epic of Gilgamesh: A document of ancient humanism". *Bulletin the Canadian Society for Mesopotamian Studies*. The Canadian Society for Mesopotamian Studies Bulletin: 20. ISSN 0844-3416. 24 Eylül 2018 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 27 Mart 2015.
12. ↑  Jeffrey H. Tigay. (2002). *The Evolution of the Gilgamesh Epic*. Bolchazy-Carducci Publishers, Inc. s. 200. ISBN 978-0-86516-546-5 – Google Books vasıtasıyla.