**Türdiriltimi**, soyu tükenmiş türlerin genetik, ekolojik ve fiziksel olarak benzer organizmalarının yeniden oluşturulması sürecine verilen isimdir. Bu süreç, teknolojik yeniliklerden etik meselelere kadar geniş bir yelpazede çeşitli avantaj ve dezavantajları beraberinde getirir. Türkçede genellikle "nesli tükenmiş canlıların geri getirilmesi" şeklinde ifade edilse de, bu terimin anlamını doğru şekilde yanıstmaz çünkü bu ifade mantıksal olarak hatalıdır. Türdiriltimi terimi, 2023 yılında Evrim Ağacı platformu aracılığıyla, Alper Kaan Selçukoğlu öncülüğünde ve Deha Kaykı'nın destekleriyle Türkçeye kazandırılmıştır.

Tazmanya kaplanları.

Türdiriltimi için kullanılan metotlar
-------------------------------------

Nesli tükenmiş canlıların yeniden canlandırılması fikri, birçok insanın bu türlerin birebir aynı şekilde geri getirilebileceği yanılgısına kapılmasına neden olur. Ancak gerçekte bu süreç, genellikle yanılgıya dayalı olan bu düşünceden çok daha karmaşık bir yapıya sahiptir. Gerçekte, nesli tükenmiş bir canlının hiçbir değişiklik olmadan, eski halindeki gibi tekrar hayata döndürülmesi fikri, temel bir yanılgıdır. Kullanılan yöntem klonlama da olsa, aynı türün tam olarak aynı biçimde geri getirilmesi teknik olarak mümkün değildir. Türdiriltimi çalışmaları çoğunlukla, nesli tükenmiş türlerin yakın akrabalarının genetik özelliklerinin bir karışımını kullanarak, benzer özelliklere sahip yeni bir organizma yaratmayı amaçlar. Bu, esasında nesli tükenmiş türlerin yeniden canlandırılmasından ziyade, bu türlerin "yeniden versiyonlarının" oluşturulmasına yönelik bir çabadır. Dolayısıyla, bir türün neslinin eski haline birebir uygun olarak geri döndürülmesi beklenemez.

### Klonlama

Klonlama, genetik olarak identik yeni bireyler üretme sürecidir ve türdiriltimi çalışmalarında kritik bir yöntem olarak öne çıkar. Bu alandaki en bilinen yöntem Somatik Hücre Nükleer Transferi (SCNT)'dir. SCNT, bir erişkin somatik hücresinden alınan çekirdeğin, çekirdeği alınmış bir yumurta hücresine yerleştirilmesi işlemidir. Bu kombinasyon daha sonra elektrik akımı veya kimyasal bir süreç ile uyarılarak, bir embriyo oluşturacak şekilde gelişmeye teşvik edilir. Bu embriyo, daha sonra bir taşıyıcı ana rahmine transfer edilir ve gelişim sürecine devam eder. Bu yöntemle üretilen ilk memeli klonu, 1996 yılında Dolly isimli koyundur. Klonlama, özellikle yakın zaman öncesine kadar yaşamış ve yeterli genetik materyale sahip türlerin türdiriltiminde kullanılmaktadır. Örneğin, Pirene dağ keçisi gibi nispeten yakın zamanda nesli tükenmiş türlerde klonlama yöntemi denemeleri yapılmıştır. Ancak, bu süreç tam anlamıyla orijinal türün kopyasını üretmez; çünkü klonlanan birey, mitokondriyal DNA'yı taşıyıcı ana yumurtasından alır ve bu da genetik olarak tam bir eşleşme sağlanamadığı anlamına gelir.

Klonlamanın türdiriltimi sürecindeki en büyük kısıtlamalarından biri, canlı bir somatik hücreye olan ihtiyaçtır. Bu, Pirene dağ keçisi gibi kısa süre önce nesli tükenmiş türler için mümkün olabilirken, yünlü mamut gibi binlerce yıl önce yok olmuş türler için uygulanabilir değildir. Bu türlerden canlı hücre örnekleri elde etmek imkansızdır, dolayısıyla klonlama, tüm nesli tükenmiş türlerin türdiriltimi için evrensel bir çözüm sunmaz.

### Genetik mühendislik teknikleri

Türdiriltiminin önemli bir dönüm noktası, CRISPR-Cas9 gibi devrim niteliğindeki gen düzenleme tekniklerinin gelişimi ve paleogenomik biliminin yükselişidir. Bu iki disiplinin birleşimi, türdiriltiminin en umut verici yollarından birini sunabilir.

CRISPR-Cas9, hedeflenen DNA dizilerinde kesin ve etkili değişiklikler yapılmasını sağlayan güçlü bir araçtır. Bu teknoloji, soyu tükenmiş türlerin genetik özelliklerini yeniden canlandırmak için potansiyel bir yol sunar. Paleogenomik ise, fosil kalıntılarından ve mumyalanmış örneklerden antik DNA'nın elde edilmesi ve analiz edilmesiyle ilgilenir. Bu bilim dalının ilerlemesi, soyu tükenmiş türlerin genetik bilgilerine erişimimizi artırarak, bu türlerin tam genom dizilimlerinin rekonstrüksiyonunu mümkün kılar.

Antik DNA'nın elde edilmesi ve dizileme teknolojilerindeki ilerlemeler sayesinde, soyu tükenmiş türlerin genetik yapıları daha iyi anlaşılabilir. Bu genetik bilgiler, soyu tükenmiş türlerin yakın akrabalarının genomlarıyla karşılaştırılarak, türler arasındaki farklılıklar ve benzerlikler belirlenebilir. Bu bilgi, soyu tükenmiş türlerin özgün genetik özelliklerinin belirlenmesi ve bunların canlı türlerde yeniden canlandırılması için bir temel oluşturur.

Belirlenen genetik özellikler, genetik mühendisliği teknikleri ile canlı organizmaların genomlarında düzenlemeler yapmak için kullanılabilir. Bu düzenlemeler, laboratuvar ortamında gerçekleştirilir ve ardından elde edilen genetik materyal, somatik hücre nükleer transferi gibi yöntemlerle canlı organizmalara aktarılabilir. Ancak, tam bir genom diziliminin elde edilmesi her zaman mümkün olmayabilir ve DNA'nın korunma durumuna bağlı olarak bazı türler bu çalışmalar için daha uygun olabilir.

DNA'nın korunma durumu ve eski genomların kullanılabilirliği, çevresel koşullara bağlı olarak değişiklik gösterir. Soğuk iklimlerde korunmuş DNA'lar daha kolay elde edilirken, sıcak ve nemli ortamlarda DNA'nın korunması zordur. Ayrıca, çok eski dönemlere ait kalıntılardan DNA elde etmek, teknolojik sınırlamalar nedeniyle zor olabilir. Örneğin, mamutlar ile günümüz Asya fillerinin genetik farklılıkları, milyonlarca yıllık evrimsel süreçlerin sonucudur ve bu farklılıkların düzeltilmesi, genetik mühendisliğinin karmaşıklığını artırır.

### Geri ıslah (back-breeding)

Türdiriltiminin uygulanabilmesi için kullanılan yöntemlerden biri de geri ıslahdır. Bu yöntem, özellikle soyu tükenmiş canlıların atasal özelliklerini taşıyan popülasyonları yeniden oluşturmak için yapay seçilimi kullanır. Geri ıslah, belirli özelliklere sahip bireylerin seçilerek çoğaltılmasını içeren bir süreçtir. Tarım ve hayvancılıkta yaygın olarak kullanılan bu yöntem, geri ıslah çalışmalarında da kullanılarak geçmişte var olan özelliklerin canlandırılmasını hedefler. Bu süreç, soyu tükenmiş türlerin yakın akrabaları arasında, nesli döndürülmesi hedeflenen canlılarla benzerlikleri artırmak amacıyla uygulanır.

Geri ıslah, soyu tükenmiş türlerin özelliklerini canlandırma konusunda önemli sınırlılıklarla karşılaşır. Bu yöntem, hedeflenen atasal özelliklerin mevcut bir tür içinde zaten var olmasını gerektirir, dolayısıyla soyu tükenmiş tür ile yaşayan bir tür arasında yakın bir ilişki olması şarttır. Eğer bu bağlantı yoksa, geri ıslah mümkün değildir.

Geri ıslah sürecinde, seçilen fenotipin soyu tükenmiş türdeki orijinal fenotiple aynı genotipe sahip olup olmadığı konusunda belirsizlikler bulunur. Fenotip, genetik ve çevresel etkileşimler sonucunda ortaya çıkar ve aynı fenotip farklı genotiplerle de üretilebilir. Bu durum, geri ıslah yönteminin sonuçlarının kesinliğini sorgulatır.

Yapay seçilim ile geri ıslah yapılırken karşılaşılan bir diğer sorun, yüksek düzeyde yakın akraba çiftleşmesi ve bunun sonucunda dezavantajlı alellerin ortaya çıkma riskidir. Yakın akraba çiftleşmesi, genetik çeşitliliğin azalmasına ve genetik sorunların artmasına yol açabilir. Bu durum, evcil köpek ırklarında görülen sağlık sorunlarında olduğu gibi, geri ıslahla oluşturulan popülasyonlarda da benzer sorunlara neden olabilir.

Geri ıslah, türdiriltiminin gerçekleştirilmesi için kullanılan teknikler arasında önemli bir yer tutar ancak bu yöntemin sınırlılıkları ve potansiyel riskleri göz önünde bulundurulmalıdır. Bu yöntemle elde edilen sonuçlar, soyu tükenmiş türlerin orijinal özelliklerinin tam bir yeniden canlandırılması yerine, bu özelliklere benzer özelliklerin oluşturulmasına yönelik olabilir.

Türdiriltiminin avantajları
---------------------------

Öncelikle türdiriltimi, biyoloji, ekoloji ve genetik alanlarında devrim yaratacak teknolojilerin geliştirilmesine öncülük edebilir. Türdiriltimi için geliştirilen klonlama ve gen düzenleme teknikleri, nesli tehlike altındaki türlerin korunmasında önemli bir rol oynayabilir. Bu teknolojiler, genetik çeşitliliği artırarak ve nesli tükenmekte olan türler için yeni bireyler oluşturarak türlerin yok oluş riskini azaltabilir. Bu sayede, biyolojik çeşitliliğin korunması ve sürdürülebilir ekosistemlerin desteklenmesi konusunda yeni yollar açılabilir.

### Tıbbi keşifler

Nesli döndürülen türlerin genetik yapıları ve biyolojik işleyişleri üzerine yapılan araştırmalar, insan sağlığına yönelik yeni tedavilerin ve ilaçların geliştirilmesine katkıda bulunabilir. Özellikle, soyu tükenmiş türlerin benzersiz genetik özellikleri, bazı hastalıkların tedavisi için potansiyel ipuçları barındırabilir. Ek olarak Tazmanya kaplanı gibi bazı türlerin türdiriltiminde kullanılması düşünülen yapay rahim gibi teknolojiler de tıbbi teknolojinin gelişmesine katkı sağlama potansiyeli taşır.

### Koruma Çabalarının Desteklenmesi ve Koruma Stratejilerinin İyileştirilmesi

Canlandırılan türler, kamuoyunun dikkatini çekerek ve insanların doğa koruma konularına ilgisini artırarak koruma çabalarını güçlendirebilir. Özellikle ilgi çekici türlerin türdiriltimi, ekosistemlerin korunması ve biyolojik çeşitliliğin sürdürülmesi için gerekli olan kamu desteği ve finansmanı sağlamada etkili olabilir.

Türdiriltimi, mevcut koruma stratejilerine yeni bir boyut kazandırabilir. Nesli tükenmiş bir türün ekosisteme türdiriltimi, bu türün yaşam alanlarının restorasyonu ve korunması için gerekli önlemleri içerecektir. Bu süreç, ekosistemlerin işlevselliğinin ve biyolojik çeşitliliğin artırılmasına yardımcı olabilir.

İnsan faaliyetleri sonucunda nesli tükenmiş türlerin türdiriltimi çabaları, insanların doğaya karşı olan sorumluluklarını yerine getirme yönünde atılmış önemli bir adım olarak görülebilir. Bu, özellikle insanların neden olduğu ekolojik zararları telafi etme ve doğal dünyayla daha uyumlu bir ilişki kurma çabaları açısından önem taşır.

Türdiriltiminin dezavantajları
------------------------------

Soyu tükenmiş türlerin ekosistemlere yeniden tanıtılması, ilk bakışta heyecan verici bir bilimsel gelişme gibi görünse de, bu sürecin mevcut türler ve ekosistemler üzerinde olumsuz etkileri olabileceği göz ardı edilmemelidir. Örneğin, uzun zaman önce yok olan bir türün ekolojik nişi, onun yokluğunda başka türler tarafından doldurulmuş olabilir. Bu, nesli döndürülen türün türün aslında bir istilacı türe dönüşerek diğer türlerin yok olmasına neden olabileceği anlamına gelir. Ayrıca, avcı türlerin yeniden tanıtılması, av-popülasyon dengesini bozarak diğer türlerin nesillerinin tükenmesine yol açabilir.

Bunun yanı sıra, bir tür uzun bir süre için soyu tükenmişse, yeniden tanıtıldığı çevre, bir zamanlar uyum sağladığı koşullardan tamamen farklı olabilir. İnsan etkisiyle değişen çevresel koşullar, bu türün yeniden tanıtıldığı ekosistemde hayatta kalmasını zorlaştırabilir. Türdiriltim sonrası türler, eğer soyu tükenmelerine neden olan tehditler hala mevcutsa, örneğin kaçak avcılık gibi, tekrar yok olma riskiyle karşı karşıya kalabilir. Hastalıklara karşı savunmasızlık da, nesli döndürülen türlerin hızla yok olmasına neden olabilir, çünkü bu türler, mevcut türlerin adapte olduğu hastalıklara karşı bağışıklık geliştirmemiş olabilir.

Maliyet ve kaynak dağılımı açısından bakıldığında, türdiriltimi oldukça maliyetli bir süreçtir ve genellikle bu para, mevcut koruma çabalarından ayrılan bütçeden sağlanır. Bu durum, kritik derecede tehlike altındaki türlerin korunmasını zayıflatabilir, çünkü koruma için ayrılan kaynaklar türdiriltimi projelerine aktarılabilir. Ayrıca, klonlama teknikleriyle nesli döndürülen türler, vahşi doğada yaşayan orijinal türlerin davranış ve ekolojik rollerini tam olarak taklit edemeyebilir, bu da onların ekosistemleri onarma kapasitesini sınırlayabilir. Bu nedenlerle, türdiriltiminin potansiyel riskleri ve etik sorunları, heyecan verici olanaklarının yanında dikkatle değerlendirilmelidir.

Türdiriltiminin tarihçesi
-------------------------

Heck sığırları.
Türdiriltimi, hem bilim kurgu eserlerinden ilham alınan hem de insanlığın geçmişteki hatalarını düzeltebilme umudunu barındıran ilgi çekici bir konsepttir. "De-extinction" terimi ilk kez 1979'da bir fantezi-bilim kurgu kitabı olan "The Source of Magic"te karşımıza çıkmasına rağmen, bu fikrin kökleri 1920'lere ve erken dönem Nazi Almanya'sına dayanır. O dönemlerde, bilim insanları yaban öküzü (Bos primigenius) gibi soyu tükenmiş türleri geri getirme çabalarına odaklanmışlardı. Bu türler, Asya, Avrupa ve Kuzey Afrika'nın büyük bölümlerinde 2000 yıl önce soyu tükenmiş, fakat 17. yüzyıla kadar Orta Avrupa'da küçük popülasyonlar halinde varlığını sürdürmüştür. 1627'de ise aşırı avlanma ve evcilleştirilmiş sığırlarla olan rekabetin bir sonucu olarak tamamen yok olmuşlardır.

### Avrupa yaban sığırının türdiriltimi

Avrupa yaban sığırının kafatası.
Yaban sığırı türdiriltimi girişimlerinin öncüleri, Berlin Hayvanat Bahçesi'nin yöneticileri olan Lutz ve Heinz Heck kardeşlerdir. Bu kardeşler, mevcut sığır türlerinden seçecekleri bireylerle, yaban sığırlarının belirli özelliklerini yeniden canlandırabileceklerine inanmışlardır. Onların amacı, doğru boynuz şekline, rengine ve davranışsal özelliklere sahip, yaban sığırlarını andıran bir canlı yaratmaktı. Bu nedenle, farklı sığır ırklarını seçerek ve bunları yetiştirerek istedikleri özellikleri bir araya getirmeyi hedeflemişlerdir.

Ancak bu çalışmalar DNA'nın keşfinden önce gerçekleştiği için, kardeşler bilgi toplamak amacıyla arkeolojik bulgulara ve yazılı kaynaklara başvurmuşlardır. Yaban öküzleri hakkında elde edilen bilgiler, bu canlıların günümüz sığırlarından daha büyük, öne doğru eğimli boynuzlara sahip ve daha saldırgan olduklarını göstermiştir. Kardeşler, modern sığırların yaban öküzlerinden türediğini ve dolayısıyla eski sığır ırklarının atalarının bazı özelliklerini taşıdığını düşünmüşlerdir.

Heck kardeşler, Avrupa genelinde İspanyol dövüş boğalarından Macar bozkır sığırlarına kadar çeşitli sığır türlerini toplayarak yaban öküzünü yeniden yaratma çabalarına girişmişlerdir. 1930'ların ortalarında, yaban öküzlerini başarıyla yeniden canlandırdıklarını iddia etmişlerdir. Günümüzde "Heck sığırı" olarak bilinen bu canlılar, uzun boylu, büyük boynuzlu ve sınırlı insan müdahalesiyle hayatta kalabilen özelliklere sahiptir. Ancak Heck sığırları, bazı temel morfolojik özelliklerden yoksun oldukları için tam anlamıyla başarılı bir türdiriltim örneği olarak görülmezler.

Bu hayvanlar, daha sonra Almanya'nın çeşitli bölgelerinden, Münih Hayvanat Bahçesi'nden günümüzde Polonya ve Rusya sınırları içinde kalan ormanlara kadar geniş bir alana yayılmıştır. Bu yayılma, yabanileştirme ve doğal ortama geri dönüş çabalarının bir parçası olarak gerçekleştirilmiştir.

Heck kardeşlerin erken dönem çabaları, günümüzdeki türdiriltimi çalışmalarına ilham kaynağı olmuş ve bu alandaki bilimsel ilerlemeyi şekillendirmiştir. Modern türdiriltimi girişimleri, genetik teknolojilerdeki ilerlemelerden ve biyoteknolojik yeniliklerden faydalanırken, bu ilk çalışmalar önemli bir tarihsel referans noktası olarak kalmaktadır.

Günümüzde, yaban öküzünün türdiriltimi çabaları, genetik analizler ve fosil kayıtlarından elde edilen bilgilerle desteklenmektedir. Bu gelişmiş yöntemler, yaban öküzlerinin orijinal özelliklerini ve görünümlerini daha doğru bir şekilde türdiriltme potansiyeline sahiptir. Bu yeni girişimler, türdiriltiminin geleceğine ışık tutarken, geçmişteki çalışmaların zorluklarını ve başarılarını da hatırlatmaktadır.

### Pirene dağ keçisinin türdiriltim serüveni

Türdiriltimin tarih sahnesindeki ilk başarılı sayılabilecek örneği, Pirene dağ keçisi veya bilimsel adıyla "Capra pyrenaica pyrenaica" olmuştur. Bu olay, aynı zamanda bir canlının neslinin iki kez tükenmesi ve ardından geri getirilmesi açısından da benzersizdir, bu nedenle bu vaka, bilim dünyasında büyük bir ilgi odağı haline gelmiştir. Pirene dağ keçisinin türdiriltim süreci, nesli tehlikede olan türlerin korunması adına umut verici bir adım olarak değerlendirilmiş, ancak projenin sonuçları tam anlamıyla başarıya ulaşamamıştır.

Pirene dağ keçileri, yüzyıllar boyunca İber Yarımadası'nın yüksek dağlık bölgelerinde yaşamış ve zorlu iklim koşullarına mükemmel bir şekilde adapte olmuştur. Ancak, avlanma ve insan faaliyetlerinin etkisiyle popülasyonları giderek azalmış ve 19. yüzyılda bu canlılar, Avrupa'nın en nadir av hayvanlarından biri haline gelmiştir. 20. yüzyılın başında neredeyse tamamen yok oldukları düşünülen bu canlılar, sonraki yıllarda Ordesa Vadisi'nde küçük bir popülasyonun hayatta kaldığı keşfedilmiştir. Ne var ki, 2000 yılında bu popülasyonun son bireyi de ölerek, Pirene dağ keçisinin soyu resmi olarak tükenmiş sayılmıştır.

Bilim insanları, bu canlının soyunun tükenmesinden kısa bir süre önce, koruma ve türdiriltim çalışmaları için gerekli genetik materyali toplamak amacıyla, son kalan bireylerden hücre örnekleri almışlardır. Bu örnekler, gelecekteki bilimsel çalışmalar ve türdiriltimi çabaları için dondurularak saklanmıştır.

Türdiriltimi çalışmaları resmen başladığında, bilim insanları somatik hücre nükleer transferi (SCNT) yöntemini kullanarak, Pirene dağ keçisinin genetik materyalini evcil keçilerin yumurtalarına enjekte etmişlerdir. Bu süreçte, toplam 208 embriyo oluşturulmuş ve farklı taşıyıcı annelere implant edilmiştir. Ancak bu sürecin sonunda sadece bir embriyo gelişimini tamamlayarak doğmuştur.

2003 yılında gerçekleştirilen sezaryen operasyonuyla dünyaya gelen yavru Pirene dağ keçisi, bilim dünyasında büyük bir heyecan yaratmıştır. Ancak, bu yavru akciğer deformitesi nedeniyle doğumundan kısa bir süre sonra yaşamını yitirmiştir. Bu olay, türdiriltimin karmaşıklığını ve zorluklarını gözler önüne sermiş, aynı zamanda bu alandaki çalışmaların etik ve pratik boyutları üzerine tartışmaları da beraberinde getirmiştir. Pirene dağ keçisinin türdiriltim deneyimi, bilim tarihinde önemli bir dönüm noktası olmuş ve gelecekteki türdiriltimi çalışmaları için değerli dersler sunmuştur.

Türdiriltimi için aday canlılar
-------------------------------

Türdiriltimin gerçekleşebilmesi için, aday bir türün korunmuş DNA'sına erişebilmek temel bir önkoşuldur. Eğer bir canlının bozulmamış, detaylı bir DNA dizilimi elde edilebilirse, teorik olarak bu canlının türdiriltimi mümkün hale gelir. Ancak, bu süreçte karşılaşılacak pratik zorlukların altı çizilmelidir. Özellikle antik DNA'nın dizilimi, karmaşık ve zorlu bir işlem olarak bilinir.

Bu bağlamda, milyonlarca yıl önce nesli tükenmiş türlerin, örneğin T. rex gibi dinozorların türdiriltimi, mevcut bilim ve teknolojiyle imkansızdır; çünkü bu türlerin korunmuş DNA'sına ulaşma şansımız bulunmamaktadır. Öte yandan, daha yakın geçmişte yok olmuş canlıların, örneğin bazı memeli türlerinin türdiriltimi, mevcut DNA örneklerinin daha iyi korunmuş olması sayesinde daha olasıdır. Her halükarda, bir türün türdiriltimi için gerekli olan DNA'nın varlığı, temel bir gerekliliktir.

### Memeli Türlerinin Türdiriltimindeki Önemi

Memeliler, türdiriltimi çalışmalarında öne çıkarlar; bu durum, bilimsel ve teknolojik ilerlemelerin yanı sıra, memelilerin insanlık için taşıdığı potansiyel faydalardan kaynaklanır. Somatik hücre nükleer transferi (SCNT) gibi klonlama teknikleri, özellikle memelilerde başarılı bir şekilde uygulanabilen yöntemlerdir. Bu teknikte, bir yetişkin somatik hücrenin çekirdeği alınarak çekirdeği çıkarılmış bir yumurta hücresine yerleştirilir ve sonuçta, donör somatik hücrenin genetik bilgisi taşınan yeni bir hücre oluşur.

Kuşlar veya sürüngenler gibi diğer canlı gruplarında bu teknikle çalışmak bazı zorluklara neden olabilir. Bu gruplar için alternatif yöntemler, örneğin primordial germ cell (PGC) teknikleri gibi, geliştirilmekte olsa da, yünlü mamut ve Tazmanya kaplanı gibi popüler memeli türleri, türdiriltimi çalışmalarında özellikle ilgi çekici bulunmaktadır. Bu ilginin bir nedeni, memelilerin genel olarak diğer canlı gruplarına göre daha fazla araştırma ve yatırım almasıdır. Ayrıca, memeliler üzerinde yapılan bilimsel çalışmaların elde edilen bulguları, insan sağlığı ve refahına yönelik uygulamalara daha kolay entegre edilebilir. Bu yüzden türdiriltimi projelerinde memeliler, öncelikli olarak ele alınan bir grup olarak ön plana çıkar.

#### Yünlü mamut

Yünlü Mamutlar, türdiriltimi çalışmalarında en çok dikkat çeken ve üzerinde en yoğun çalışılan canlılardan biridir. Bu projeler, bilimsel ve pratik amaçlar taşıması bakımından büyük önem arz eder. Özellikle, Yünlü Mamutların başarılı bir şekilde türdiriltimi ve sonrasında doğal ortamlarına yeniden kazandırılması, antik tundra ekosistemlerinin canlandırılması ve iklim değişikliğiyle mücadelede kritik bir adım olabilir.

Türdiriltimi çalışmaları, günümüzde yaşayan fil türlerinin korunması ve genetik biliminin yanı sıra iklim değişikliğiyle ilişkilerin güçlendirilmesini hedefler. Bu çerçevede, Yünlü Mamut türdiriltimi, genetik çeşitliliğin ve ekosistem ilişkilerinin anlaşılması açısından değerli bir örnektir.

Mamut rekonstrüksiyonu.
Yünlü Mamutların nispeten yakın geçmişte neslinin tükenmiş olması ve korunmuş fiziksel ile genetik örneklerin mevcut olması, bu tür hakkında kapsamlı bilgilere erişimimizi sağlar. Bu sayede Yünlü Mamut, türdiriltimi için ideal adaylardan biri olarak öne çıkar.

Asya fili.
Proje varsayımsal olarak "mammofant" adı verilen, Mamut özelliklerini taşıyan soğuğa dayanıklı, kıllı bir fil türünün yaratılmasını amaçlar. Bu yeni canlı türünün, Mamutların soğuk iklimlere uyum sağlayan özelliklerine sahip olması ve antik ekosistemlerdeki rollerini üstlenmesi beklenir.

Yünlü Mamut türdiriltimi için izlenmesi gereken adımlar şunlardır:

1. Genetik Materyalin Temini: İlk adım, Alaska ve Sibirya gibi bölgelerde iyi korunmuş Yünlü Mamut örneklerinin bulunmasıdır. Bu örnekler, genetik çalışmalar için temel kaynak sağlar.
2. Genom Dizilemesi: Yünlü Mamutların ve en yakın yaşayan akrabaları olan Asya fillerinin genomlarının dizilmesi, soğuk iklim adaptasyonunu sağlayan önemli genlerin belirlenmesinde kritik rol oynar.
3. Gen Düzenlemesi: Fil hücreleri örneklendikten sonra, gen düzenleme teknikleri ile Mamut genleri, fil DNA'sına entegre edilir. Bu süreçte, Mamut özelliklerini belirleyen 65 önemli gen üzerinde düzenlemeler yapılır.
4. Embriyo Oluşturulması ve Taşıyıcıya Transfer: Düzenlenmiş hücre çekirdekleri, Asya fili yumurtaları ile birleştirilerek erken dönem embriyolar oluşturulur. Bu embriyolar, sağlıklı Asya veya Afrika fili taşıyıcılarına yerleştirilir ve gebelik süreci takip edilir.

Bu aşamaların başarıyla tamamlanması, Yünlü Mamutların türdiriltimi ve antik ekosistemlerin canlandırılması yolunda önemli bir adım olacaktır. Ancak, bu sürecin her adımı, derinlemesine araştırma ve dikkatli planlama gerektirir. Mamut türdiriltimi, bilim ve teknolojinin sınırlarını zorlayan, aynı zamanda etik ve ekolojik sorumlulukları da barındıran karmaşık bir girişimdir.

#### Tazmanya kaplanı

Tazmanya kaplanı, nesli tükenmiş ikonik bir canlı olarak, türdiriltimi çalışmalarında özel bir yer tutmaktadır. Keseli bir memeli olan Tazmanya kaplanı, bu çalışmaların sadece bilimsel ilerlemeleri teşvik etmekle kalmayıp, aynı zamanda doğal ekosistemlerin restorasyonuna ve ekoturizm aracılığıyla ekonomik faydalar sağlamaya yönelik potansiyelini de ortaya koymaktadır.

Tazmanya kaplanının türdiriltimi, yapay rahim teknolojilerinin gelişimine katkı sağlayabilecek keseli bir yapıya sahip olmasıyla da dikkat çekmektedir. Bu özellik, türün türdiriltimi çalışmalarının ötesinde, genel olarak memeli üremesi ve gelişimi üzerine yapılan araştırmalarda yenilikçi yöntemlerin keşfedilmesine olanak tanıyabilir.

Tazmanya kaplanı türdiriltimi projeleri, genom diziliminin tamamlanmasıyla birlikte, yeni bireylerin oluşturulmasında dunnartlar (Sminthopsis spp.) veya numbatlar (Myrmecobius fasciatus) gibi küçük etçil keselilerin kullanılmasını hedeflemektedir. Bu keseli hayvanların hücreleri ve genomik şablonları, Tazmanya kaplanının yeniden canlandırılmasında temel bir rol oynamak üzere planlanmaktadır. Bu süreçte, hücrelerin oluşturulması ve gametik gelişimin tamamlanması önemli aşamaları oluşturur.

Ancak, Tazmanya kaplanının günümüzde yaşayan en yakın akrabalarıyla arasındaki genetik farklılıklar, projenin başarı şansı konusunda bazı endişelere yol açmaktadır. Önerilen taşıyıcı türler ile Tazmanya kaplanı arasındaki genetik benzerlik, insanların bazı primatlarla olan genetik benzerliğine yakın olabilir. Bu durum, türdiriltiminin zorluklarını ve karmaşıklığını artırmaktadır.

Tazmanya kaplanı gibi ikonik canlıların türdiriltimi, bilim ve teknolojinin sınırlarını zorlayan ve aynı zamanda doğal dünyayla olan ilişkimizi yeniden şekillendirebilecek potansiyel taşımaktadır. Bu çalışmalar, ekosistemlerin restorasyonu ve biyolojik çeşitliliğin korunması açısından önemli adımlar olabilir.

Kuşlarda türdiriltimi
---------------------

Kuş türlerinin türdiriltimi, teknik açıdan memelilerinkinden önemli ölçüde farklılık gösterir ve bu farklılıklar, kuşların türdiriltimi çalışmalarında karşılaşılan bazı temel zorluklardan kaynaklanır. 1990'ların sonlarında geliştirilen somatik hücre nükleer transferi (SCNT) tekniği, memeli türlerinin türdiriltiminde önemli bir yöntem olmuştur. Bu teknik, ilk memeli klonu olan koyun Dolly'nin yaratılmasında kullanıldığı gibi, Pirene dağ keçisi gibi nesli tükenmiş türler üzerinde de denenen bir yöntemdir. SCNT'de, bir yetişkin somatik hücrenin çekirdeği alınarak çekirdeği çıkarılmış bir yumurta hücresine yerleştirilir ve bu süreç sonucunda, donör somatik hücrenin genetik bilgisini taşıyan yeni bir organizma elde edilir.

Moa, Mastodon, Bison antiquus, Smilodon floridanus, ve İrlanda geyiği.
Ancak, bu teknik kuş türlerinde uygulanamamaktadır ve bunun temel nedenleri arasında kuş yumurta hücrelerinin yapısı yer alır. Kuş yumurta hücreleri, içerdikleri büyük yumurta sarısı nedeniyle, memeli yumurta hücrelerine kıyasla çok daha büyüktür. Yumurta sarısı, embriyonun gelişimi için gerekli besin maddelerini sağlar ve bu, kuş yumurta hücrelerinin laboratuvar ortamında incelenmesini ve manipüle edilmesini zorlaştırır.

Kuş yumurta hücrelerinin bir diğer önemli özelliği, embriyonun gelişeceği bölgenin, yani çekirdeğin, yumurta sarısının üzerindeki küçük bir alanda, beyaz nokta olarak adlandırılan bölgede bulunmasıdır. Bu çekirdeğe ulaşmak ve onu manipüle etmek, kuş yumurtasının büyük boyutu ve kompleks yapısı nedeniyle oldukça güçtür. Yumurta hücresinin mikroskop altında incelenmesi ve çekirdeğin belirlenmesi, bu yapısal zorluklar nedeniyle meşakkatli bir süreçtir.

Bu teknik zorluklar, kuş türlerinin türdiriltiminde alternatif yöntemlerin araştırılmasını gerektirir. Memelilerde başarıyla uygulanan SCNT tekniğinin kuşlarda kullanılamaması, kuş türdiriltimi çalışmalarının gelişimini sınırlayan önemli bir faktördür. Bu durum, kuş türlerinin türdiriltimi için yeni ve yenilikçi yaklaşımların geliştirilmesinin önemini vurgular niteliktedir.

### Dodo

Dodo kuşu, insan faaliyetleri sonucu nesli tükenmiş canlıların sembolü haline gelmiş ve bu özelliğiyle bilim ve popüler kültürde önemli bir yer edinmiştir. Türdiriltimi çalışmalarında dodo, hem bilimsel ilgiyi çeken hem de etik ve ekolojik soruları gündeme getiren bir örnek teşkil eder. Dodo'nun günümüzde yaşayan en yakın akrabası Nikobar güvercini (Caloenas nicobarica) olduğu bilinmekte ve türdiriltimi çalışmaları bu canlı üzerinden planlanmaktadır.

Dodo kuşu.

  

Bu projede aşağıdaki adımların izlenmesi beklenmektedir:

1. Fenotipik Analiz ve Genom Düzenleme: Dodo kuşlarının fiziksel özelliklerinin ve davranış biçimlerinin yeniden canlandırılması için, dodo ve Nikobar güvercinleri dahil olmak üzere ilgili kuş türlerinin genomları incelenir. Bu analiz, dodo kuşlarının karakteristik özelliklerini belirlemeye ve bu özellikleri genetik olarak yeniden oluşturmaya yönelik genom düzenlemelerine yol gösterir.
2. İlkel Üreme Hücresi (PGC) Toplanması: Dodo kuşlarının türdiriltimi için, Nikobar güvercinleri başta olmak üzere, potansiyel konak kuş türlerinden ilkel üreme hücresi örnekleri toplanır. Bu hücreler, dodo kuşlarının genetik özelliklerini taşıyacak şekilde düzenlenir.
3. Türler Arası Gen Transferi: Dodo kuşlarının genetik özelliklerini taşıyan düzenlenmiş PGC'ler, gen transferi yöntemleri kullanılarak konak kuşlara, özellikle Nikobar güvercinlerine aktarılır. Bu aşamada, dodo kuşunun genetik yapı taşlarını taşıyan güvercinler, türdiriltiminin bir sonraki aşamaları için temel hücre kaynağı görevi görür.
4. Kuluçka Süreci ve Gelişim: Düzenlenmiş PGC'lerin konak kuşlara aktarılmasının ardından, kuluçka süreci başlar. Bu süreç, dodo kuşlarının karakteristik özelliklerini taşıyan yavruların elde edilmesini hedefler. Bu aşamada, yavruların sağlıklı bir şekilde gelişimi ve büyümesi için gerekli koşullar sağlanır.

Diğer adaylar
-------------

### Memeliler

* Karayip keşiş foku (Monachus tropicalis)
* İrlanda geyiği (Megaloceros giganteus)
* Mağara aslanı (Panthera spelaea)
* Bozkır bizonu (Bison priscus)
* Tarpan (Equus ferus ferus)
* Baiji (Lipotes vexillifer)
* Steller deniz ineği (Hydrodamalis gigas)
* Yünlü gergedan (Coelodonta antiquitatis)
* Mağara ayısı (Ursus spelaeus)

### Kuşlar

* Küçük çalı moa (Anomalopteryx didiformis)
* Kır tavuğu (Tympanuchus cupido cupido)
* Fil kuşu (Aepyornis maximus)
* Karolina papağanı (Conuropsis carolinensis)
* Büyük auk (Pinguinus impennis)
* İmparator ağaçkakanı (Campephilus imperialis)
* Dişli ağaçkakan (Campephilus principalis)
* Küba makavı (Ara tricolor)
* Labrador ördeği (Camptorhynchus labradorius)
* Huia (Heteralocha acutirostris)
* Moho (Moho spp.)
* Yolcu güvercini (Ectopistes migratorius)

### Sürüngenler

* Floreana Adası kaplumbağası (Chelonoidis nigra)

### Amfibiler

* Rheobatrachus spp.

### Böcekler

* Xerces mavi kelebeği (Glaucopsyche xerces)

### Bitkiler

* Rapa Nui palmiyesi (Paschalococos disperta)

Kaynakça
--------

1. ↑  Selçukoğlu, Alper Kaan (30 Temmuz 2023). "Türdiriltimi Nedir? Nesli Tükenen Canlılar Yeniden Hayata Döndürülebilir mi?". doi:10.47023/ea.bilim.15116. 27 Eylül 2023 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 23 Şubat 2024.
2. 1 2  Kaykı, Deha (16 Eylül 2023). "Kuşlarda Türdiriltimi Çalışmaları Nelerdir? Nesli Tükenen Kuşları Geri Getirebilir miyiz?". doi:10.47023/ea.bilim.15446. 7 Şubat 2024 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 23 Şubat 2024.
3. ↑  Odenbaugh, Jay (2023). "Philosophy and ethics of de-extinction". *Cambridge Prisms: Extinction* (İngilizce). **1**. doi:10.1017/ext.2023.4. ISSN 2755-0958. 23 Şubat 2024 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 23 Şubat 2024.
4. ↑  Matoba, Shogo; Zhang, Yi (4 Ekim 2018). "Somatic Cell Nuclear Transfer Reprogramming: Mechanisms and Applications". *Cell stem cell*. **23** (4): 471-485. doi:10.1016/j.stem.2018.06.018. ISSN 1934-5909. PMC 6173619 $2. PMID 30033121. 1 Mart 2023 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 23 Şubat 2024.
5. ↑  Shapiro, Beth (5 Nisan 2015). *How to Clone a Mammoth: The Science of De-Extinction* (İngilizce). Princeton University Press. ISBN 978-1-4008-6548-2. 23 Şubat 2024 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 23 Şubat 2024.
6. ↑  Martinelli, Lucia; Oksanen, Markku; Siipi, Helena (2014-8). "De-extinction: a novel and remarkable case of bio-objectification". *Croatian Medical Journal*. **55** (4): 423-427. doi:10.3325/cmj.2014.55.423. ISSN 0353-9504. PMC 4157387 $2. PMID 25165057. 25 Kasım 2023 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 23 Şubat 2024.  Tarih değerini gözden geçirin: `|tarih=` (yardım)
7. 1 2  Shapiro, Beth (Mayıs 2017). Seddon, Philip (Ed.). "Pathways to de‐extinction: how close can we get to resurrection of an extinct species?". *Functional Ecology* (İngilizce). **31** (5): 996-1002. doi:10.1111/1365-2435.12705. ISSN 0269-8463. 20 Temmuz 2023 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 23 Şubat 2024.
8. ↑  Maasch, Jacqueline R.M.A.; Torres, Marcelo D.T.; Melo, Marcelo C.R.; de la Fuente-Nunez, Cesar (Ağustos 2023). "Molecular de-extinction of ancient antimicrobial peptides enabled by machine learning". *Cell Host & Microbe*. **31** (8): 1260-1274.e6. doi:10.1016/j.chom.2023.07.001. ISSN 1931-3128. 23 Şubat 2024 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 23 Şubat 2024.
9. ↑  Magazine, Smithsonian; Boissoneault, Lorraine. "When the Nazis Tried to Bring Animals Back From Extinction". *Smithsonian Magazine* (İngilizce). 4 Kasım 2018 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 23 Şubat 2024.
10. ↑  Stokstad, Erik (4 Aralık 2015). "Bringing back the aurochs". *Science* (İngilizce). **350** (6265): 1144-1147. doi:10.1126/science.350.6265.1144. ISSN 0036-8075. 26 Eylül 2022 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 23 Şubat 2024.
11. ↑  "Our story". *Rewilding Europe* (İngilizce). 12 Ekim 2023 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 23 Şubat 2024.
12. ↑  Smith, Kiona N. "The Species That Went Extinct Twice". *Forbes* (İngilizce). 19 Eylül 2023 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 23 Şubat 2024.
13. ↑  Selçukoğlu, Alper Kaan (6 Ekim 2023). "Türdiriltimi İçin Aday Türler Hangileridir?". doi:10.47023/ea.bilim.7030. 6 Ocak 2024 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 23 Şubat 2024.
14. ↑  "Home". *Colossal* (İngilizce). 16 Ağustos 2021. 7 Şubat 2024 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 23 Şubat 2024.
15. ↑  Huss, David J.; Saias, Sasha; Hamamah, Sevag; Singh, Jennifer M.; Wang, Jinhui; Dave, Mohit; Kim, Junhyong; Eberwine, James; Lansford, Rusty (2019). "Avian Primordial Germ Cells Contribute to and Interact With the Extracellular Matrix During Early Migration". *Frontiers in Cell and Developmental Biology*. **7**. doi:10.3389/fcell.2019.00035. ISSN 2296-634X. PMC 6447691 $2. PMID 30984757. 23 Şubat 2024 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 23 Şubat 2024. KB1 bakım: PMC biçimi (link)
16. ↑  Magazine, Smithsonian. "Can Bringing Back Mammoths Help Stop Climate Change?". *Smithsonian Magazine* (İngilizce). 4 Ekim 2023 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 23 Şubat 2024.
17. ↑  "Mammoth". *Colossal* (İngilizce). 6 Ağustos 2021. 15 Şubat 2024 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 23 Şubat 2024.
18. ↑  "The Woolly Mammoth Revival" (İngilizce). 25 Eylül 2023 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 23 Şubat 2024.
19. ↑  "CRISPR is helping "de-extinct" the Tasmanian tiger". *Freethink* (İngilizce). 30 Eylül 2023. 5 Ocak 2024 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 23 Şubat 2024.