Bu madde 11. yüzyıldan 1217 yılına kadar var olan devlet hakkındadır hakkındadır.  Erken Ortaçağ Sırbistan Prensliği için Sırbistan Prensliği (Erken Orta Çağ) sayfasına bakınız.  Modern Sırbistan Prensliği (1815-1882) için Sırbistan Prensliği (1817-1882) sayfasına bakınız.

**Sırbistan Büyük Prensliği** (Sırpça: Великожупанска Србија / *Velikožupanska Srbija*) 11. yüzyılın ikinci yarısından Sırbistan Krallığı'na dönüştürüldüğü 1217'ye kadar var olan bir Orta Çağ Sırp devletidir. Başlangıçta, Sırbistan Büyük Prensliği tarihi Raška bölgesinde ortaya çıktı (Sırp Kiril alfabesi: Рашка, Latince: Rascia), ve 12. yüzyılda modern Karadağ, Hersek ve güney Dalmaçya toprakları da dahil olmak üzere çeşitli komşu bölgeleri kapsayacak şekilde kademeli olarak genişledi. Başlangıçta (y. 1082) Kral Konstantin Bodin tarafından atanan Raška'nın bölge valisi olarak görev yapan Büyük Prens Vukan tarafından kuruldu. Bizans-Sırp savaşları sırasında (y. 1090) Vukan öne çıktı ve iç Sırp bölgelerinde kendi kendini yöneten hükümdar oldu. Büyük Prensliği yöneten Vukanović hanedanını kurdu. Macaristan Krallığı ile diplomatik bağlar sayesinde, Vukan'ın halefleri kendi öz yönetimlerini sürdürmeyi başardılar ve aynı zamanda Bizans İmparatorluğu'nun 1180'e kadar üst düzey egemenliğini de kabul ettiler. Büyük Prens Stefan Nemanja (1166-1196) tam bağımsızlık kazandı ve neredeyse tüm Sırp topraklarını birleştirdi. Oğlu Büyük Prens Stefan 1217'de Sırbistan Kralı olurken, küçük oğlu Aziz Sava 1219'da Sırpların ilk Başpiskoposu oldu.

Arka plan
---------

Orta Çağ kalesi kalıntıları ya da Ras, Sırbistan Büyük Prensliği'nin başkenti; günümüzde UNESCO Dünya Mirası Sitesi
Ana maddeler: Sırbistan Prensliği (Erken Orta Çağ) ve Duklja
*De Administrando Imperio*'ya (DAI) göre, Sırplar Balkanlara Bizans İmparatoru Herakleios'un (h. 610-641) koruması altında yerleştirildiler ve tarih yazımında Vlastimirović hanedanı olarak bilinen bir hanedan tarafından yönetildiler. Slavlar, 6. yüzyılın başlarında İmparatorluğun derinliklerine akın ettikten sonra bölgeye yerleşmeye başlamışlardır. Bosna ile Travunija, Zahumlje ve Paganija'nın denizci topraklarını (*Pomorje*) içeren "vaftiz edilmiş Sırbistan" ("Sırp hinterlandı", anakronik olarak "Raška" olarak bilinir) bölgesine yerleştiler, denizci Duklja ise Bizanslıların elindeydi, muhtemelen Sırplarla da yerleştirildi. Tüm deniz toprakları kuzeyde "vaftiz edilmiş Sırbistan" bölgesini sınırlandırdı. 9. yüzyılın ortalarında, Bulgaristan'ın şimdiye kadar barışçıl komşusu istila etti, ancak savaşta yenildi. Herakleios'un hükümdarlığı sırasında Sırbistan'ın Hristiyanlaşması başlasa da yaklaşık 870 yılında tamamlandı. Sonraki onyıllarda, hanedan üyeleri taht için savaştılar ve Sırbistan, Bizans-Bulgar rekabetinin bir meselesi haline geldi. Hanedanla ilgili yazılı bilgiler DAI ve Prens Časlav'ın ölümüyle (yaklaşık 950) sona erer ve ardından krallık parçalara ayrılır. Bizanslılar, Ras'ta kısa ömürlü bir katepanlık kurdular, askeri valilik kısa süre sonra Bizans İmparatorluğu'nun Bulgaristan'ı fethi ile sona erdi ve sadece yaklaşık 1018'de Sirmium Theması olarak yeniden kuruldu. Kısa ömürlü themema ancak Raška'ya pek uzanmadı.

Bu arada, Duklja, yavaş yavaş Travunija, Zahumlje, Bosna ve Raška'yı da içeren baskın Sırp prensliği olarak ortaya çıktı. Başlangıçta Bizans İmparatorluğu'nun bir vasalı olan Stefan Vojislav (1034–1043 arası etkin) ayaklandı ve Vojislavljević hanedanını kurarak önceki Sırp prensliğinin topraklarını ele geçirmeyi başardı. Mihailo Vojislavljević (h. 1050-1081) ve oğlu Konstantin Bodin (h. 1081-1101) yönetimi altında 1043 ile 1080 arasında Duklja zirveyi gördü. Mihailo'ya, Bizans kampından ayrıldılıp oğlu Bodin'in merkezinde yer aldığı Balkanlar'daki Slav ayaklanmasını destekledikten sonra Papa tarafından *Slavların Kralı* unvanı verildi. Sırp hinterlandını bünyesine katarak ve oraya vasal hükümdarlar yerleştirerek, yöneticilerinin ("Sırbistan Prensi", "Sırpların") kullandığı unvanlarda görülen en güçlü Sırp yönetimi olarak ortaya çıktı. Ancak, Bodin Bizanslılar tarafından yenilip hapse atıldığı için yükselişi kısa sürdü; arka plana itilen akrabası ve vasal Vukan, Duklja iç savaşlarla vurulurken Bizanslılara karşı mücadeleyi sürdüren Raška'da bağımsız hale geldi.

Tarihi
------

Ohri Başpiskoposluğu ve makamı, 11. yüzyılın başından 13. yüzyılın başına kadar Sırp topraklarındakiler de dahil olmak üzere görüyor
1091 veya 1092'de Vukan bağımsız oldu ve Büyük Prens (*veliki župan*) unvanını aldı. Devletinin merkezi günümüzde Yeni Pazar civarında Ras idi. Ona bağlı olanlar, bölgelerinin iç işlerinde az çok özerk görünen, ancak sadakati ve savaşta desteği zorunlu kılan yerel kontlardı (*župa* unvanlı). Görünüşe göre Duklja, Raška'yı ilhak etmeden önce topraklarını elinde tutan kalıtsal konttular. Vukan, yaklaşık olarak 1090'da Kosova çevresindeki Bizans topraklarına baskınlar düzenlemeye başladı. Bizanslılar işgalci Peçenekler ile karşı karşıya kaldıklarından başlangıçta karşı önlem alamıyorlardı.

I. Aleksios, Peçenekleri mağlup ettikten sonra, 1092'de Vukan tarafından bozguna uğratılan Dirrahium Stratigos'u ile bir ordu gönderdi. Aleksios daha sonra kendisi tarafından yönetilen çok daha büyük bir orduyu seferber etti ve Raška'ya yürüdü; Vukan barış arayan elçiler gönderdi, Aleksios bunu çabucak kabul etti çünkü topraklarında Kumanların Edirne'ye kadar yağmalamasıyla ilgili sorunlar çıktı. İmparatorun ayrılmasının hemen ardından Vukan anlaşmayı bozdu ve Vardar boyunca genişlemeye başladı, çok ganimet elde etti ve Vranje, Üsküp ve Kalkandelen şehirlerini ele geçirdi. 1094 veya 1095'te Alexios, barış teklif eden ve kuzeni Uroš ve oğlu Stefan da dahil olmak üzere yirmi rehine veren Vukan'a karşı yürüdü ve karşılaştı (hükümdarların akrabalarının barış rehineleri olarak İmparatorluk sarayında kalması olağandı). O anda, Vukan tamamen kendi başına hareket etti, artık Duklja'nın bir vasalı değildi ve iç savaşı nedeniyle çatışmalara dahil olmadı.

1101'de Bodin'in ölümünün ardından Vukan, Duklja'daki hanedan iç savaşlarından yararlandı ve 1102'de Duklja'yı işgal ettiği Kočapar ile bir ittifak kurdu. Zahumlje ile bir çatışma sırasında savaşta öldüğü için Kočapar'ın saltanatı kısa sürdü; Vukan, kızıyla evlendiği hanedanın başka bir üyesi olan Vladimir'i tahta çıkardı. Vukan, Duklja'daki nüfuzunu artırdıktan sonra 1106 baharında Norman seferinden yararlanarak, eş imparator II. İoannis'i yenerek Bizans'ı bir kez daha işgal etti, ancak Kasım ayında barış karşılığında rehineler gönderdi. Vukan'ın bu savaştan sonra yazılı bir kaydı yoktur ve yaklaşık olarak 1112'de öldüğüne inanılıyor, yerine kuzeni Uroš geçti.

Sırbistan Büyük Prensliği'nde bulunan *Stećak* (Orta Çağ mezar taşları); bugün UNESCO Dünya Mirası listesindedir
1113 veya 1114'te Dirrahium'un Bizans ordusu Duklja'yı işgal etti ve başkenti İşkodra'yı ele geçirdi. Daha sonra, hükümdar Đorđe, Uroš'un koruması altında Raška'ya sığınır ve akrabasıyla evlenirken, onların korumasına girdi. Denizci toprakların Bizans istilasından sonra, Gradinja'yı sözde tanımaları Đorđe'nin yakalanmasıyla sona eren bir gerilla savaşına neden oldu. Ancak Gradinja, Duklja'nın sadece küçük bir bölümünü yönetti ve ardından Raška ile bağlarını güçlendirdi. Yaklaşık 1127'de, Macarların Belgrad'ı ele geçirmesi ve ardından Niş, Sofya ve Filibe'ye girmesiyle bir Bizans-Macar savaşı patlak verdi ve ardından İoannis, Tuna üzerinde piyade ve donanma ile onları mağlup etti. Bu arada Bizans yönetimini tanıyan Sırplar, alay konusu olan Konstantinopolis'e kaçan Ras'taki Kritopl'ü Bizans valisini sınır dışı ettiler.

I. Uroš'un II. Uroš, Desa ve Beloš adında üç oğlu ve Bizans İmparatoru Romen Diyojen'in torunu Anna Diogenissa ile evliliğinden Jelena adında bir kızı vardı. 1 Mart 1131'de kızını Macaristan Kralı II. Béla ile evlendirdi. Kör olan Béla II, tamamen eş yönetici olarak hareket eden Jelena'ya güveniyordu. Coloman'ı daha önce kocasını kör etmeye ikna etmeleri nedeniyle Arad meclisinde 68 aristokrat katliamı, Jelena'dan kaynaklanıyordu. 1137'de II. Béla ve Jelena'nın oğlu II. Ladislaus'a, Bosna dükü (*Ban*) unvanı verdiler. II. Béla 13 Şubat 1141'de öldüğünde, en büyük oğlu II. Géza tahta çıktı, ancak hala bir çocuktu. Bu nedenle, Jelena ve saraya davet ettiği erkek kardeşi Beloš, kral uygun yaşa geldiği 1146 Eylül ayına kadar Macaristan Krallığı'nı naip olarak yönettiler. 1145 yılında Beloš, en yüksek saray unvanı olan ve gerektiğinde Kral'ın yerine geçebileceği anlamına gelen *come palatinus* (count palatine) unvanını aldı. 1142'den beri Beloš, Hırvatistan dükü (*Ban*) olarak hizmet ediyor.

Büyük Prens Stefan Nemanja, keşiş Simeon olarak 1199 yılında öldü
Miroslav İncili, Hum Prensi Miroslav'nın emriyle oluşturulan, Kilise Slavcası'nın Sırpça revizyonunda yazılmış, hayatta kalan en eski belgelerden biridir.
I. Uroš'un yerine oğlu II. Uroš II geçti. Beloš, II. Uroš ile yakın bağlara sahipti ve sıkıntılı zamanlarda birbirlerine güvenebilirlerdi. Yaklaşık 1148'de Balkanlar'daki siyasi durum, biri Bizans ve Venedik ittifakı, diğeri ise Normanlar ve Macarlar olmak üzere iki tarafa bölündü. Normanlar, savaş alanının Balkanlar'dan İtalya'daki bölgelerine taşınması tehlikesinden emindiler. İmparator I. Manuil, 1148'de Kumanları yendikten sonra Almanlarla ittifak kurdu. Sırplar, Macarlar ve Normanlar, Manuil'in İtalya'yı kurtarma planlarını durdurmak için Normanların çıkarına olacak şekilde elçileri değiş tokuş ettiler. 1149'da Beloš'un Macar ordusu, Bizanslılara karşı II. Uroš'a yardım etti. II. Uroš ve Desa kardeşlerin komutasındaki Sırplar, Manuil Avlona'da Adriyatik'te bir saldırı planlarken Bizanslılara karşı ayaklandılar ve bu isyan, Sırplar Adriyatik üslerine saldırabilecekleri için İtalya'ya saldırırsa İmparator için tehlike oluşturdu.

II. Uroš ve Desa daha sonra sadık bir Bizans vasal olan Duklja prensi Radoslav'a karşı bir saldırı düzenledi. Radoslav, Duklja'nın güneybatı köşesine, Kotor'a itildi ve Duklja'nın üçte ikisinden fazlası Duklja ve Trebinje'nin iç kesimlerinin çoğunu tutan kardeşlerle sadece kıyı bölgesini korudu. Radoslav, Dirrahium'dan yardım gönderecek olan İmparator'dan yardım istedi. O anda, muhtemelen orijinal metnin yazarının ölmesi nedeniyle, *Duklja Rahibinin Vakainamesi* sona eriyor. Balkanlar'da büyük bir savaş patlak vermek üzereydi; II. Uroš ve Desa, Bizans misillemesinin ışığında, Macaristan'da *come palatinus* olan erkek kardeşleri Beloš'tan yardım istediler. 1150'de Macar birlikleri Sırbistan'da aktif bir rol oynadılar.

1150'de Desa, bir tüzükte Duklja, Travunija ve Zahumlje'nin dükü olarak bahsedilir. 1150'de II. Uroš, Bizans İmparatoru'na sadakat yemini etti ve Desa'nın hapse atılmasını talep etti. Unvanını ve topraklarını geri aldı ve Desa da sadakat yemini etti ve *Dalmaçya topraklarının* hükümdarı olarak tanındı. İki kardeş, Manuil'in vasalları olarak tayin edilen bölgeleri yönetecekti. Olay, Bizans İmparatoru ile Kutsal Roma İmparatoru arasında yakında Macaristan'a taşınacak olan rekabetin bir parçasıydı. 1151'de I. Manuil, Macaristan'a savaş ilan etti. Bunun nedeni, Macaristan'ın Bizans yönetimine karşı ayaklanmalarında Sırbistan'a yardım etmiş olmasıdır. Bizans askerleri Sirem ve Tuna'ya gönderildi. Bizanslılar büyük yıkıma neden oldu ve sonra geri çekildiler, operasyon kesinlikle cezalandırıcıydı ve toprakları işgal etmediler. II. Géza kısa süre sonra bir barış anlaşması imzaladı. Ertesi 20 yıl boyunca, Macaristan'a karşı 10 sefer olacaktı. I. Manuil, Norman ihtilafını terk etme pahasına, Balkanlar'da Macarları kontrol altında tutmayı başardı. 1153'te Desa, II. Uroš'u devirdi; Sırp sarayındaki Macar yanlısı hizip, Bizans bağlılığına kızmıştı. 1154 sonbaharında I. Manuil, II. Uroš II ve arasındaki anlaşmazlığı çözdü. İmparator, II. Uroš'u 1155 veya 1156'da tekrar iktidara getirdi ve Desa'ya Niş yakınlarındaki Dendra mülklerini verdi. 1161-62'de, II. Uroš'un yerini kısa bir süre sonra Beloš aldı ve daha sonra Macaristan ve Hırvatistan'daki makamına döndü. II. Uroš, 1165 veya 1166'da ölmüş görünüyor.

I. Manuil o zaman Tihomir'i Sırp tahtına çıkardı; Tihomir, Hum (Zahumlje)'yi elinde tutan II. Uroš'un yakın akrabası olan Zavida'nın oğluydu. Hükümdarlık Tihomir ve üç küçük erkek kardeşi arasında bölünmüştü: Tihomir en yüksek yönetimi elinde tutarken, Stracimir, Batı Morava'yı; Miroslav, Hum (Zahumlje) ve Travunija'yı ve Stefan Nemanja, Toplica, İbre, Rasina ve Reke'yi yönetiyordu. Kardeşlerin en küçüğü Nemanja'ya da Leskofça vilayeti I. Manuil tarafından verildi; Sirem'de Macarlara karşı Bizanslılara yardım etti (1164). Tihomir büyük ihtimalle Nemanja'nın I. Manuil ile bağlarını bir tehdit olarak gördü. Nemanja, Tihomir'in onayı olmadan Kurşunlu ve Kosanica yakınlarında manastırlar inşa ettirdi; Nemanja bunu yapma özgürlüğüne sahip olduğunu düşünürken, Tihomir, I. Manuil ile yakın ilişkileri olduğu için Nemanja'nın bağımsızlık istediği düşüncesindeydi.

Tihomir, Nemanja'yı hapse attırdı ve topraklarını aldı. Nemanja'nın destekçileri, Tihomir'in tüm bunları kilise inşasını onaylamadığı için yaptığına dair kilise nazarında fesat çıkardılar, böylece Sırp kilisesi Tihomir'e karşı çıktı; Nemanja kaçmayı başardı ve topraklarına döndü. Artık, Nemanja, muhtemelen Bizans'ın yardımıyla (I. Manuil, Tihomir'in yaptıklarından hoşnut olmamış olabilir) bir orduyu seferber etti ve taca yöneldi. Tihomir, Stracimir ve Miroslav yenildi ve 1167'de Bizans'a sürüldü. Nemanja şimdi çok güçlü hale geldiğinden ve Bizanslılar Sırbistan'ı bölerek zayıf görmek istediklerinden, I. Manuil artık sınır dışı edilen kardeşlere döndü. Bir orduya sahip olan Tihomir, Üsküp'ten ayrıldı ve Zveçan yakınlarında Nemanja'nın büyük ordusuyla karşılaştı. Nemanja, Tihomir'in Sitnica nehrinde boğulmasıyla birlikte Pantino'da kesin bir şekilde onu mağlup etti ve ardından barış yaptığı ve Sırbistan'ın tek hükümdarı olarak tanınması karşılığında eski topraklarını teklif ettiği diğer kardeşlerini ele geçirmeye başladı.

Yönetim
-------

### İdari bölümler

* Sırp toprakları (Raška)
	+ Ras
	+ Drina
	+ Patkovo
	+ Hvosno
	+ Podrimlje
	+ Toplica
	+ İber
	+ Rasina
	+ Batı Morava
	+ Leskofça
	+ Kostrc
	+ Draškovina
	+ Sitnica
	+ Lab
	+ Lipyan
	+ Glbočica
	+ Reke
	+ Uska
	+ Pomoravlje
	+ Zagrlata
	+ Levče
	+ Belica
	+ Lim
	+ Kujavča
	+ Zatrnava
* Zeta (historical Duklja)
	+ Luška
	+ Budva
	+ Onogošt
	+ Oblik
	+ Ribnica
* Hum (Zahumlje)
	+ Ston
	+ Popovo
	+ Dubrava
	+ Luka
	+ Dabar
	+ Žapska
	+ Gorička
	+ Večenik
* Travunija
	+ Trebinye
	+ Urmo
	+ Konavlje
	+ Risan
	+ Rudina
* Raban (Arbanon)
	+ Pilot

Ekonomi
-------

Adriyatik Denizi'ni Sırbistan'a bağlayan bir ticaret yolu olan önemli *Via de Zenta*, Drin Vadisi boyunca İşkodra limanı olan Boyana Nehri'nin ağzından (alternatif olarak Bar sonra Çetine) Prizren'e, ardından Lipyan'a, ardından Novo Brdo'dan Vranje ve Niş üzerinden geçiyordu. Venedik Cumhuriyeti ve Ragusa, yolu Sırbistan ve Bulgaristan ile ticaret yapmak için kullandı.

1149'da Mitroviça yakınlarında Galiç'in Bizans tarafından fethi hakkında yazan İoannis Kinnamos, "kısmen savaşçı ve kısmen sığır yetiştiricisi olan" birçok barbarın hapsedildiğini söyler.

Sur Piskoposu William, 1168'de Kutsal Topraklar için Sırbistan'ı geçerken Sırpları şöyle anlatır: "Sürüler ve sürü bakımından zengindirler ve alışılmadık derecede süt, peynir, tereyağı, et, bal ve balmumu ile beslenirler".

12. ve 13. yüzyıllarda Ragusa Cumhuriyeti, özellikle Stefan ile bir antlaşma imzalandıktan sonra, yükselen ve müreffeh Sırp devletinin ticari bir ileri karakolu haline gelerek büyük fayda sağladı. Daha sonra, 1268'de Uroš, Ragusa ile, St. Demetrious Hasılatı (Svetodimitarski dohodak) olarak adlandırılan bir antlaşma imzaladı, buna göre Ragusa Cumhuriyeti yılda 2.000 hiperperi Sırp kralına ödeyecekleri.

Mimari
------

### Kilise

* St. Nicholas Manastırı, Kuršumlija
* Mesih'in Kutsal Annesi Manastırı, Kosanica ile Toplica arası
* Yorgi'nin sütunları mabedi (Đurđevi stupovi), 1171, Ras
* Hayırsever Günahsız Meryem Ana Tapınağı (Studenica), 1190, İbre bölgesi
* Mesih'in Kutsal Annesi Kilisesi, Bistrica ve Lim'in birleştiği yerde
* St. Nicholas Manastırı, Končulj, İbre
* Mesih'in Annesinin Rahibe Manastırı, Ras

Hükümdarlar
-----------

| Hükümdar | Hüküm süresi |
| --- | --- |
| Vukan | 1091–1112 |
| I. Uroš | 1112–1145 |
| II. Uroš | 1145–1153 |
| Desa | 1153–1155 |
| II. Uroš | 1155–1162 |
| Beloš | 1162 |
| Desa | 1162–1166 |
| Tihomir | 1166–1168 |
| Stefan Nemanja | 1168–1196 |
| Stefan | 1196–1202 |
| Vukan Nemanjić | 1202–1204 |
| Stefan | 1204–1217 |

Ayrıca bakınız
--------------

|  |  |
| --- | --- |
|  | Wikimedia Commons'ta ***Grand Principality of Serbia*** ile ilgili ortam dosyaları bulunmaktadır. |

* Sırbistan Krallığı
* Sırp İmparatorluğu
* Sırp Despotluğu

Notlar
------

1. **^** Latince isim *Rascia* ya da *Rassa* (sr. Raška), 13. yüzyıldan itibaren Batı kaynaklarında Sırbistan için egzonim olarak kullanılır. Raška bölgenin içinden geçen bir nehirdir, Ras, kraliyet mülküdür ve bir eparhlik merkezidir. Dönemin tüm Bizans çalışmaları "Sırbistan" kelimesini ülke için kullanır. 11.ve 12. yüzyıl arası Papalık belgelerinde, "Rascia" terimi devlet için kullanılmadığını göstermektedir. Sadece Stefan Nemanja'nın zamanında, hala "Sırbistan" ile birlikte olmasına rağmen terim batı kaynaklarında Sırbistan ile eş anlamlı kullanılmaya başlanmıştır: esta Hungarorum (1172-96) "terra Racy" (Rascian toprakları) kullandı, Passau piskoposu Dietpold devleti "Sırbistan" (1189) olarak adlandırırken, Ansbert Nemanja'yı "Sırbistan ve Rascia Büyük Prensi" olarak adlandırdı. "Rascia" terimi esas olarak 14. yüzyılda Sırbistan Krallığı için kullanılmıştır.
2. **^** **Hükümdarlık:** *The Early Medieval Balkans* kitabında Fine hükümdarlığını "1145'ten 1160'ların başına kadar" koyar, Desa 1150 ve 1155'te kısaca hüküm sürer. *The Late Medieval Balkans* kitabında Fine hükümdarlığını 1161/1162'ye kadar koyar, Desa 1155'te kısaca hüküm sürer.

Kaynakça
--------

### Özel

1. ↑  Fine 1991.
2. 1 2 3 4  Ćirković 2004.
3. ↑  Živković 2008.
4. ↑  Janković 2004, s. 39-61.
5. 1 2  Moravcsik 1967, ss. 153, 155.
6. ↑  Fine 1991, s. 53.
7. ↑  Fine 1991, ss. 108, 110.
8. ↑  Fine 1991, s. 141.
9. ↑  Ostrogorsky 1956, ss. 288.
10. ↑  Živković 2006, ss. 50-57.
11. ↑  Fine 1991, ss. 193-95.
12. ↑  Fine 1991, ss. 224-225.
13. 1 2 3 4  Fine 1991, s. 225.
14. 1 2 3 4 5  Fine 1991, s. 226.
15. ↑  Fine 1991, s. 228.
16. ↑  "Stećak's - Medieval Tombstones". UNESCO. 7 Mayıs 2011. 17 Ekim 2011 tarihinde kaynağından arşivlendi.
17. ↑  Fine 1991, ss. 232-236.
18. 1 2 3 4 5 6  Fine 1991, s. 236.
19. 1 2 3 4 5 6 7 8  Fine 1991, s. 237.
20. 1 2  Stephenson 2000, ss. 245-246.
21. 1 2 3 4 5 6 7  Fine 1991, s. 238.
22. ↑  Fine 1991, s. 239.
23. ↑  William of Tyre, *Historia Transmarina* 20.4.
24. ↑  The Birth of Yugoslavia 1 Ağustos 2020 tarihinde Wayback Machine sitesinde arşivlendi. by Henry Baerlein
25. ↑  Dubovnik:A History 1 Ağustos 2020 tarihinde Wayback Machine sitesinde arşivlendi. by Robin Harris, section "Conflicts with Serbia"
26. ↑  Kalić 1995, s. 147-155.
27. ↑  Fine 1991, s. 298.
28. ↑  Fine 1994, s. 2.

### Genel

* Ферјанчић, Божидар (1959). "Константин VII Порфирогенит". *Византиски извори за историју народа Југославије*. **2**. Београд: Византолошки институт. ss. 1-98. 5 Mart 2016 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 5 Nisan 2021.
* Flusin, Bernard; Cheynet, Jean-Claude, (Ed.) (2003). *John Scylitzès: Empereurs de Constantinople*. Paris: Lethielleux. 10 Ocak 2021 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 5 Nisan 2021.
* Кунчер, Драгана (2009). *Gesta Regum Sclavorum*. **1**. Београд-Никшић: Историјски институт, Манастир Острог. 10 Ağustos 2020 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 5 Nisan 2021.
* Moravcsik, Gyula, (Ed.) (1967) [1949]. *Constantine Porphyrogenitus: De Administrando Imperio*. 2nd revised. Washington D.C.: Dumbarton Oaks Center for Byzantine Studies. ISBN 9780884020219. 4 Nisan 2019 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 5 Nisan 2021.
* Острогорски, Георгије; Баришић, Фрањо, (Ed.) (1966). *Византијски извори за историју народа Југославије*. **3**. Београд: Византолошки институт. 13 Mart 2021 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 5 Nisan 2021.
* Острогорски, Георгије; Баришић, Фрањо, (Ed.) (1971). *Византијски извори за историју народа Југославије*. **4**. Београд: Византолошки институт. 4 Mart 2021 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 5 Nisan 2021.
* Thallóczy, Lajos; Áldásy, Antal, (Ed.) (1907). *Magyarország és Szerbia közti összeköttetések oklevéltára 1198-1526*. Budapeşte: Magyar Tudományos Akadémia. 10 Kasım 2020 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 5 Nisan 2021.
* Thurn, Hans, (Ed.) (1973). *Ioannis Scylitzae Synopsis historiarum*. Berlin-New York: De Gruyter. 15 Mart 2017 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 5 Nisan 2021.
* Шишић, Фердо, (Ed.) (1928). *Летопис Попа Дукљанина*. Београд-Загреб: Српска краљевска академија.
* Wortley, John, (Ed.) (2010). *John Skylitzes: A Synopsis of Byzantine History, 811-1057* [*İoannis Skilicis: Bizans Tarihinin Bir Özeti, 811-1057*] (İngilizce). Cambridge: Cambridge University Press. ISBN 978-0-521-76705-7.
* Живковић, Тибор (2009). *Gesta Regum Sclavorum*. **2**. Београд-Никшић: Историјски институт, Манастир Острог. 1 Mayıs 2019 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 5 Nisan 2021.

İkincil kaynaklar

* Bataković, Dušan T. (Ed.) (2005). *Histoire du peuple serbe* [*History of the Serbian People*] (Fransızca). Lozan: L’Age d’Homme. 26 Şubat 2021 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 5 Nisan 2021.
* Blagojević, Miloš (2001). *Državna uprava u srpskim srednjovekovnim zemljama* (Sırpça). Službeni list SRJ. 28 Şubat 2021 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 5 Nisan 2021.
* Ćirković, Sima (2004). *The Serbs*. Malden: Blackwell Publishing. 15 Mart 2020 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 5 Nisan 2021.
* Curta, Florin (2006). *Southeastern Europe in the Middle Ages, 500–1250*. Cambridge: Cambridge University Press. 19 Ekim 2017 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 5 Nisan 2021.
* Curta, Florin (2019). *Eastern Europe in the Middle Ages (500-1300)*. Leiden and Boston: Brill. 13 Kasım 2020 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 5 Nisan 2021.
* Dinić, M. (1966). "O nazivima srednjovekovne srpske države". *Prilozi za književnost, jezik, istoriju i folklor*. **32** (1-2). Belgrad.
* Fine, John Van Antwerp (1991) [1983]. *The Early Medieval Balkans: A Critical Survey from the Sixth to the Late Twelfth Century* (İngilizce). Ann Arbor, Michigan: University of Michigan Press. ISBN 0-472-08149-7.
* Fine, John Van Antwerp (1994) [1987]. *The Late Medieval Balkans: A Critical Survey from the Late Twelfth Century to the Ottoman Conquest* (İngilizce). Ann Arbor, Michigan: University of Michigan Press. ISBN 0-472-08260-4.
* Dimnik, Martin (2004). "Kievan Rus', the Bulgars and the southern Slavs, c. 1020—c. 1200". *The New Cambridge Medieval History*. Cilt 4. ss. 254-276. doi:10.1017/CHOL9780521414111.011.
* Dvornik, Francis (1962). *The Slavs in European History and Civilization*. New Brunswick: Rutgers University Press.
* Janković, Đorđe (2004). "The Slavs in the 6th Century North Illyricum". *Гласник Српског археолошког друштва*. Cilt 20. ss. 39-61. 23 Ocak 2013 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 5 Nisan 2021.
* Kalić, Jovanka (1995). "Rascia - The Nucleus of the Medieval Serbian State". *The Serbian Question in the Balkans*. Belgrad: Faculty of Geography. ss. 147-155. 8 Mart 2021 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 5 Nisan 2021.
* Kalić, Jovanka (2017). "The First Coronation Churches of Medieval Serbia". *Balcanica*. Cilt 48. ss. 7-18.
* Komatina, Ivana (2016). *Crkva i država u srpskim zemljama od XI do XIII veka* [*Church and State in the Serbian Lands from the XIth to the XIIIth Century*]. Istorijski institut. ISBN 978-86-7743-113-6.
* Novaković, Relja (2010) [1981]. "Gde se nalazila Srbija od VII do XII veka: Zaključak i rezime monografije". Internet. Belgrad: Narodna knjiga i Istorijski institut. 27 Nisan 2009 tarihinde kaynağından arşivlendi.
* Ostrogorsky, George (1956). *History of the Byzantine State*. Oxford: Basil Blackwell. 25 Temmuz 2020 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 5 Nisan 2021.
* Srejović, Dragoslav; Gavrilović, Slavko; Ćirković, Sima M. (1982). *Istorija srpskog naroda: knj. Od najstarijih vremena do Maričke bitke (1371)* (Sırpça). Srpska književna zadruga. 6 Şubat 2021 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 5 Nisan 2021.
* Stanojević, Stanoje (1989) [1927]. *Сви српски владари: биографије српских (са црногорским и босанским) и преглед хрватских владара*. Opovo: Simbol. ISBN 86-81299-04-2.
* Stephenson, Paul (2000). *Byzantium's Balkan Frontier: A Political Study of the Northern Balkans, 900-1204*. Cambridge: Cambridge University Press. 6 Mart 2020 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 5 Nisan 2021.
* Veselinović, Andrija; Ljušić, Radoš (2008). *Srpske dinastije* (Sırpça). Službeni glasnik. ISBN 978-86-7549-921-3. 9 Haziran 2016 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 5 Nisan 2021.
* Živković, Tibor (2008). *Forging unity: The South Slavs between East and West 550–1150*. Belgrad: The Institute of History, Čigoja štampa. 21 Mart 2017 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 5 Nisan 2021.