**Antikitera düzeneği** (Yunanca: Αντικύθηρα, Türkçe söylenişi: Antikitera), astronomik konumları hesaplamak için tasarlanan eski mekanik bir hesap makinesidir. 1900-1901 yılları arasında Girit ve Mora Yarımadası arasında bulunan Yunan Küçük Çuha (Antikitera) adası yakınlarında keşfedilmiş Antikitera batığından çıkarılmıştır.

Keşfi
-----

1900 yılında, Elias Stadiatos adlı bir Yunan süngerci, Yunanistan'da Antikitera adlı küçük bir adanın yakınlarında, eski çağlardan kalma bir batık keşfetti. Bu yaklaşık MÖ 87 yılında batmış bir yük gemisiydi. Denizin dibinde, batığın çevresine saçılmış heykeller, süngerciyi çok etkilemişti. Geminin taşıdığı yükler arasında, mücevherler, çömlekler, mobilyalar, bronz eşyalar ve amforalar dolusu şarap vardı.

MÖ 1. yüzyılda yaşayan insanlar için lüks tüketim malları taşıyan bir gemiydi bu. Batıktan çıkarılanlar arasındaki en değerli bulgu, içinde tuzlu suyun etkisiyle bozunmuş, ezilerek iç içe geçmiş çarklar bulunan tahta bir kutucuktu. Yaklaşık bir ayakkabı kutusu büyüklüğündeki bu kutunun içinde, bir tür mekanik düzenek bulunuyordu. Batığın bulunduğu yıllarda, ahşap buluntuları korumaya yarayan yöntemler henüz olmadığından, kutu çıkarıldıktan kısa bir süre sonra bozularak yok oldu.

Düzeneğin işlevi
----------------

Bugün "Antikitera Düzeneği" olarak adlandırılan bu aygıtın ne işe yaradığı hâlâ tam olarak bilinmemektedir. Kesin olarak bilinen, onun, MÖ 1. yüzyıl teknolojisinin ipuçlarını veren eşsiz bir bulgu olduğu. Antikitera düzeneği, bilinen en eski çarklı düzenektir. Keşfedildiği günden bu yana bilim ve teknoloji tarihçileri için gizemini koruyor. Düzenekle ilgili en çok kabul edilen görüş, kimi gök cisimlerinin gökyüzündeki konumlarını modellemeye yarayan bir tür "analog bilgisayar" olduğu. (Analog bilgisayar, birbirinin ardı sıra değişen nicelikleri ölçerek işlem yapan aygıtlara verilen isim. Örneğin, sayısal hesap makineleri geliştirilmeden önce hesap yapmada kullanılan "facit" adlı mekanik hesap makineleri gibi.) Düzeneğin en çarpıcı yönü, birbirine bağlı çarklardan oluşan bu sistemin, bu kadar eski bir zamanda geliştirilmiş olması. Çünkü, daha önceleri bu sistemin ilk kez 16. yüzyılda geliştirildiği sanılıyordu.

Bilim çevrelerince yapılan araştırmalar
---------------------------------------

1959 yılında, Yale Üniversitesi'nden Derek J. De Solla Price adlı bir bilim tarihçisi, bu düzeneği anlatan bir bilimsel makale kaleme aldı. Bu makalede, düzeneğin işleyişiyle ilgili çizimlere de yer verdi. O sıralarda, Yunan arkeologlar, gama ışınları yardımıyla düzeneği incelemeye başlamışlardı. Solla Price, aygıtın, Eski Yunan gök bilimci Rodoslu Geminus tarafından yapılmış olduğunu öne sürdü. Bu tezi, dönemin öteki uzmanlarınca kabul edilmedi. Çünkü, o dönemin uzmanlarına göre, Eski Yunanlar böyle bir düzeneği yapmak için gerekli kuramsal bilgilere sahip olsalar dahi düzeneği tasarlayacak ve çarkları yapacak teknolojiye sahip değillerdi.[*kaynak belirtilmeli*]

1990'lı yıllarda, Avustralyalı bilgisayar bilimcisi Allan George Bromley, Sidney'deki bir saatçiyle birlikte Antikitera Düzeneğinin bir kopyasını yapmaya çalıştı. Ancak, bunda tam olarak başarılı olamadı. Çünkü düzeneğin bazı bölümlerinin ne işe yaradığını bulamadılar. Daha sonra, John Gleave adlı bir İngiliz gök bilimci, aygıtın parçalarını yeniden yaparak bunları çalışır bir düzenek ortaya çıkacak biçimde bir araya getirdi. Ortaya çıkan aygıtın ön yüzünde, Güneş'in ve Ay'ın gökyüzünde yıl boyunca değişen konumları gösteriliyordu. Arka yüzündeyse, Eski Yunanların yıl ve ay kavramlarına göre yıllar ve aylar gösteriliyordu.

2002 yılında, Londra'daki Bilim Müzesi'nde çalışan Michael Wright adlı bir uzman, Allan G. Bromley'den de yardım alarak Antikitera üzerinde çalışmaya başladı. İki uzman, "linear tomografi" adlı özel ve gelişmiş bir görüntüleme yöntemiyle düzeneği yeniden incelediler. Düzeneği oluşturan çarkların çok ayrıntılı görüntüleri elde edildi. Wright, bu bilgiler ışığında düzeneğin çalışır bir kopyasını yaptı. Bu yeni düzenek, yalnızca Ay'ın ve Güneş'in hareketlerini değil, Merkür, Venüs, Mars, Jüpiter ve Satürn'ün hareketlerini de gösteriyordu. Eski Yunanlar'ın bildiği tüm gökcisimleri bunlardı.

Uzmanlara göre Antikitera Düzeneği, yalnızca gökcisimlerinin konumunu göstermekle kalmıyor, çeşitli olayların yıl dönümlerini hesaplamada da kullanılıyordu. Ancak, öncekiler gibi bu yeni düzeneğin de aslına ne kadar uygun olduğu belki de hiçbir zaman bilinemeyecek. Yine de, düzeneğin bu son hâli, kimi eski yazarların Eski Yunan dünyasına ilişkin anlattıklarıyla da tutarlılık gösteriyor. Örneğin, MÖ 1. yüzyılda Cicero, Poseidoneus adlı arkadaşının yaptığı bir aygıttan söz ediyordu. Bu aygıt, Güneş'in, Ay'ın ve beş gezegenin gökyüzündeki konumlarını gösteriyordu.

Ön panelin 2007 yılında yeniden üretilmiş bir modeli.

Günümüzde sergilendiği yer
--------------------------

Antikitera Düzeneği, Eski Yunanlar'ın karmaşık mekanik düzenekler yapmaya yarayan teknolojiye sahip olduklarını gösteriyor. Kimi uzmanlara göre bu teknoloji, daha sonra Arap dünyasına geçmiş, oradan da Avrupa'ya taşınmıştı. Bugün, Antikitera Düzeneğinin aslı, Yunanistan'ın Atina kentindeki Ulusal Arkeoloji Müzesi'nde sergileniyor. Yanında da, uzmanlar tarafından yapılmış çalışır bir kopyası bulunuyor. Düzeneğin bir başka kopyasıysa, ABD'de, Montana'daki Amerikan Bilgisayar Müzesi'nde sergileniyor.

Kaynakça
--------

1. ↑  "The Antikythera Mechanism Research Project 21 Şubat 2011 tarihinde Wayback Machine sitesinde arşivlendi.", The Antikythera Mechanism Research Project. Retrieved 2007-07-01 Quote: "The Antikythera Mechanism is now understood to be dedicated to astronomical phenomena and operates as a complex mechanical "computer" which tracks the cycles of the Solar System."
2. ↑  Post[*ölü/kırık bağlantı*] Quote: *Imagine tossing a top-notch laptop into the sea, leaving scientists from a foreign culture to scratch their heads over its corroded remains centuries later. A Roman shipmaster inadvertently did something just like it 2,000 years ago off southern Greece, experts said late Thursday.*

Dış bağlantılar
---------------

|  |  |
| --- | --- |
|  | Wikimedia Commons'ta ***Antikitera düzeneği*** ile ilgili ortam dosyaları bulunmaktadır. |

* "Giovanni Pastore - THE DISCOVERY OF ARCHIMEDES' ORRERY". 18 Mayıs 2012 tarihinde kaynağından arşivlendi.
* "17 Mayıs 1902: Antik Çağ'dan kalma Antikhytera "bilgisayarı" bulundu". 8 Mart 2016 tarihinde kaynağından arşivlendi.
* "Bilim insanları dünyanın "ilk bilgisayar"ı olarak bilinen 2 bin yıllık Antikythera düzeneğinin sırrını çözdü". 12 Mart 2021. 20 Mart 2021 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 12 Mart 2021.

| * g
* t
* d
Antik Yunan astronomisi |
| --- |
| Gökbilimciler | 
* Aglaonike
* Agrippa
* Anaksimandros
* Kirrhuslu Andronikus
* Apollonius
* Aratos
* Aristarhus
* Aristillus
* Rodoslu Attalus
* Çandarlılı Autolikos
* Abderalı Bion
* Kallippos
* Kleomedes
* Kleostratus
* Sisamlı Konon
* Eratosthenes
* Euktemon
* Knidoslu Eudoksos
* Geminus
* Heraklides Pontikus
* Hiketas
* Hipparkos
* Sakız Adalı Hipokrat
* Hipsikles
* İskenderiyeli Menelaus
* Atinalı Meton
* Oenopides
* Opuslu Filip
* Filolaos
* Poseidonius
* Batlamyus
* Piteas
* Seleukialı Seleukus
* Sosigenes
* Peripatetik Sosigenes
* Strabon
* Tales
* Bitinyalı Theodosius
* İskenderiyeli Theon
* Smirnili Theon
* Timoharis

 |
| Çalışmalar | 
* *Almagest* (Batlamyus)
* *On Sizes and Distances (Hipparchus)*
* *On the Sizes and Distances (Aristarchus)*
* *On the Heavens (Aristotle)*

 |
| Aletler | 
* Antikitera düzeneği
* Halkalı küre
* Usturlap
* Diyoptra
* Ekvator halkası
* Gnomon
* Mural aleti
* Triketrum

 |
| Kavramlar | 
* Kallipik döngü
* Göksel küreler
* Enlem dairesi
* Karşı dünya
* Taşıyıcı ve dışmerkezli çember
* Ekuant
* Geosantrizm
* Günmerkezlilik
* Hipparh döngüsü
* Meton döngüsü
* Oktaeteris
* Gündönümü
* Küresel Dünya
* Yeraltı küresi
* Zodyak kuşağı

 |
| Etkilendikleri | 
* Babil astronomisi
* Mısır astronomisi

 |
| Etkiledikleri | 
* Ortaçağ Avrupası bilimi
* Hint astronomisi
* Ortaçağ İslam astronomisi

 |

|  |  |
| --- | --- |
| Otorite kontrolü Bunu Vikiveri'de düzenleyin | 
* BNF: cb17140696n (data)
* GND: 7738934-7
* LCCN: sh2009003044
* NKC: ph1088794
* NLI: 987007542799805171
* VIAF: 196750699

 |