**Müslüman Halk Cumhuriyeti Partisi veya İslam Halkın Cumhuriyetçi Partisi**, Şii din adamı ve Azerbaycan Türkü olan Ayetullah Şeriatmadari ile bağlantılı kısa ömürlü bir partidir. Parti, İslam devrimi sırasında, yani 1979'da, İslamcı ve teokratik İslami Cumhuriyetçi Parti'ye karşı daha ılımlı ve liberal özellikler üzerine inşa edildi.

Tarihi
------

Parti, Mart 1979'da piyasa tüccarlarının, orta sınıf politikacıların ve Humeyni'nin baş rakibi olarak kabul edilen Büyük Ayetullah Şeriatmadari'ye bağlı din adamlarının katılımıyla kuruldu. İslami Cumhuriyet Partisi'nden farklı olarak, Müslüman Halk Cumhuriyeti Partisi, kolektif dini liderliği ön plana çıkarıyordu ve bu prensip doğrultusunda Ayetullah Humeyni'nin liderliğine karşı çıkıyordu. Parti, Azerbaycan Türkleri ile ilişkilendirilmek ve onlar için etnik haklar talep etmekle birlikte, devrimci komitelerin yasa dışı davranışlarını ve devrim mahkemelerinin sert cezalarını eleştiriyordu ve dünya kuruluşlarıyla işbirliğine açık olduğunu belirtiyor, basının herkese açık olmasını talep ediyordu. Partinin kurulmasından kısa bir süre sonra, Kerc, Erak, Save, Erdebil ve Halhal'daki şubelerine saldırılar gerçekleşti.

1979 yılının Kasım ayından itibaren bu parti ve onun danışmanlarından olan Şeriatmedari (resmi olarak parti üyesi değildi) İran genelinde yeni bir anayasa karşıtı hareketin birleştiği partiye dönüştü. Bu anayasa yakın bir zamanda yapılacak referandumda oylamaya sunulmalıydı. Bu konulardaki anlaşmazlık nedeniyle 6 Aralık'ta Ruhullah Humeyni, Şeriatmedari ile görüştü ve bazı iddialara göre ona bir "ultimatom" verdi.

### Partinin yeni anayasa ve etnik meselelere karşı tutumu

Parti, İran halkını sıralarına katılmaya çağırmasına rağmen, üyeleri çoğunlukla Azerbaycan eyaletlerinin sakinleri ve Tahran pazarlarında çalışan Azerbaycan Türklerinden oluşuyordu. Partinin programında ülkenin bütünlüğünü göz önünde bulundurarak tüm etnik azınlıklara haklar verilmesi öngörülüyordu. Ayrıca, tüm büyük eyaletlerin kendi parlamentolarının olmasını talep ediyor ve bu talepler sadece Azerbaycan Türkleri için değil, diğer etnik azınlıklar için de geçerliydi. Partinin gazetesi Farsça yayımlanmasına rağmen, daha çok Azerbaycan meseleleriyle ilgileniyordu ve yönetimin ayrımcılık yapmamasını ve merkezi olmayan bir yönetim ilkesini savunuyordu. Şeriatmedari resmi olarak parti lideri veya üyesi olmasa da, yakın ilişkilere sahipti ve liderinin oğlu Hasan parti liderlerinden biriydi. Hem parti hem de Şeriatmedari liderlik, tüm iktidarın bir yüksek dini lider etrafında toplanmasına ve yeni bir dini anayasanın oluşturulmasına karşıydı. Parti ve Şeriatçılar arasında bazen belirli anlaşmazlıklar yaşanırdı. Örneğin, İran'ın anayasasını yazması gereken Uzmanlar Meclisi seçimlerinde fikirleri çatışıyordu. Şeriatçı lider anayasanın komite tarafından hazırlanmasına karşı çıkıyor, bunun yerine anayasanın tamamen seçilmiş üyelerden oluşan bir meclis tarafından belirlenmesini talep ediyor ve seçimlere boykot çağrısı yapıyordu. Ancak yerel parti, umutsuzluğa ve sınırlamalara rağmen, anayasanın etnik hakları güvence altına alacağına olan inancı nedeniyle seçimlere katılmak istiyordu.

Uzmanlar Meclisi toplandığında yerel partinin Azerbaycan kanadı, Azerbaycan'da Eyalet Meclisi kurulmasını aktif olarak savunuyordu. 1979 yılının Eylül ayında Azerbaycan Birleşik Halk Partisi, eyaleti temsil etmek için bir parlamento kurma çağrısında bulundu. Ünlü siyasetçilerden biri olan Müqəddəm Marağayi, Uzmanlar Meclisi'nde bu öneriyi sundu. Yerel parti başvurusunda şunlar ifade ediliyordu:

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| "| Vilayet Meclisi ve İran Halk Meclisi'nin kurulması, tüm gücün merkezi hükümetin elinde toplanmasını önleyecek ve merkezi vilayetlerin karar alma yetkisini zayıflatacaktır. Böyle bir kurumun kurulması İran halkları arasında gerçek eşitliğin sağlanmasına yardımcı olacaktır. | "|

Brenda Shaffer bu açıklamayı şu şekilde değerlendiriyor:

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| "| Bu eylem ve açıklama, İran'da vilayetlerin ve azınlıkların temsilinin genişletilmesi arzusunu ve Azerbaycan'ın vilayetler için geniş karar alma yetkisine sahip olma arzusunu ortaya koymaktadır. | "|

### Tebriz isyanı ve MHCP'nin katılımı

Yeni anayasanın referanduma sunulmasının ardından Tebriz'de, Şeriatmadari'nin adıyla yayılan sahte haberler ortaya çıktı. Bu sahte haberlere göre, Şeriatmadari'nin anayasanın desteklenmesi konusunda bir fetva verdiği iddia ediliyordu. İnsanlar daha sonra bunun sahte olduğunu anladılar ve bu Tebriz'de büyük protestolara ve isyanlara yol açtı.

Bu olayların ardından farklı bölgelerden gelen insanlar Tebriz'e akın etmeye başladı ve bir sonraki gün İslam Cumhuriyeti Devrim Muhafızları Ordusu (IRGC) tarafından belirlenen mitinge hazırlanmaya başladılar. Bu sırada, Şeriatmadari'nin Kum'daki evine bir saldırı düzenlendi ve korumalarından biri öldürüldü. Bu haber, insanları daha da öfkelendirdi. Sonuç olarak, 6 Aralık mitingi sadece yeni anayasaya değil, aynı zamanda Şeriatmadari'nin evine düzenlenen saldırıya karşı bir protestoya dönüştü. Tebrizliler, hükümet binalarına saldırarak Tebriz Radyosu da dahil olmak üzere medya kuruluşlarını ele geçirdiler.

Göstericilerin talepleri ve eylemlerinin yoğunluğu, anayasa meselesi ve Şeriatmadari'ye yapılan saldırının rejime karşı eylemleri için bir katalizör rolü oynadığını göstermektedir. Protestoların ana nedenleri arasında Azerbaycan vilayetlerine atanan yetkililer ve medya meselesi yer almaktadır. Tebriz'deki protestoların ardından Urmiye ve Erdebil gibi diğer bölgelerde de protestolar başladı. Yerel IRGC kolları, Şeriatmadari'yi Humeyni ile mücadelede desteklediklerini açıkladılar. Tebriz'deki protestoların etkisiyle, Urmiye sakinleri iletişim kaynaklarını ele geçirmeye çalışsalar da bu girişim son anda başarısız oldu. Yakındaki Germi bölgesinde yerel halk, tüm hükümet kurumlarını ele geçirmeyi başardı. Hapishanedeki tüm mahkumlar serbest bırakıldı ve onların yerine devrimden sonra kurulan yerel Devrim Keskin Nişancıları Birliği üyeleri hapsedildi.

İsyançılar, insanların kendi işlerini yönetmek istediklerini belirtiyorlardı. Örneğin, radyoda duyurulan ve MHCP tarafından hazırlanan açıklamada, hem Ayetullah Humeyni'nin hem de merkezi hükümetin temsilcilerinin devletten uzaklaştırılması talep ediliyordu. Ayrıca Kürt halkı gibi Azerbaycan halkının da haklarına saygı gösterilmesi talep ediliyordu. Tebriz'deki gösteriler sırasında insanlar, İran halklarının kendi kaderlerini belirleme prensibinin uygulanmasını istediklerini dile getirdiler. Gösteri katılımcıları, konuşmacılardan yalnızca Azerbaycan Türkçesi konuşmalarını istiyorlardı; eğer birisi Farsça konuşmaya çalışırsa hemen protesto ediliyordu. Sadece Azerbaycan'daki hareketi destekleyen olmayan-Azerbaycanlılara kendi dillerinde konuşma izni veriliyordu.

Ancak Humeyni Şeriatçıları, hareketin önünü kesmek ve Humeyni'nin Şeriatmadari'nin önünde ciddi bir tehdit oluşturmasını engellemek için ciddi bir darbe aldı. 6 Aralık'ta Humeyni, Şeriatmadari'nin evini ziyaret etti. Görüş sırasında, İslam Devrim Konseyi'nin şehirdeki iletişim merkezinin 24 saat içinde boşaltılmadığı takdirde Tebriz'in bombalanmasına karar verildiği bildirildi. Aynı zamanda Devrim Muhafızları'nın birimleri helikopterlerle Tebriz Üniversitesi'nin avlusuna girdi. Bu noktada, Azerbaycanlı solcular tarafından desteklenen İran Azerbaycanlıları, Humeyni'yi destekleyen İran'ın merkezi hükümetine karşı kontrol sağlamışlardı. Yeni rejimin Kürtlerle mücadelesi sırasında birçok Kürt'ün öldüğünü bilen ve bunun Azerbaycan'da da yaşanmasını istemeyen Şeriatçı lider, daha fazla çatışmanın önüne geçti. Şeriatçı liderin talimatları yalnızca ilan edildi. Açıklamaya göre Şeriatçı lider ve Humeyni anlaşmışlar, Humeyni ise Azerbaycan'ın iç işlerine müdahale etmeyeceğini, Şeriatçı lider ise merkezin bölge atamalarını kabul ettiğini belirtmişti. Brenda Shaffer'e göre, anlaşmanın Şeriatçı liderin devlet atamaları üzerinde kontrol sağlamasının gerçeği, böyle bir anlaşmanın bir daha fazla düşmanlığın kazanılması fikrine uygun olmadığını göstermektedir. Ayetullah Şeriatçı lider, dini görevlilerin doğrudan siyasete karışmasına karşıydı ve bu nedenle kendisi için böyle bir rol istemiyordu.

Şeriatmadari'nin müracaatından sonra, 9 Aralık tarihinde Tebrizliler, ellerinde bulunan tesisleri hükümet kuvvetlerine teslim ettiler. İktidarı devralan Humeyni taraftarları, İran Halk İslam Devrimi Partisi'nin merkezlerine saldırmaya ve aktivistlerini tutuklamaya başladılar. Etirazcılar, yapılanların duyurulmasının ardından, tekrar iletişim kablolarını ve diğer yerleri ele geçirdiler. Bu noktadan itibaren, önemli tesisleri koruma görevini üstlendiler. Etirazcıların kaderi, Tebriz'in etrafında bulunan ve o dönemde Humeyni'yi destekleyen bir askerin, Tebriz'deki iletişim kablosunun faaliyetlerini kısıtlamasıyla değişti. Bunun sonucunda, Tebriz'deki isyancıların halka hitap etmeleri ve onları ayaklandırmaları zorlaştı. Ancak, 13 Aralık'ta Tebriz'de Şeriatmadari'ni destekleyen 700 bin kişi gösteri düzenledi. Etirazcıların taleplerinden biri, gayri-Azerbaycanlı askerlerin vilayet bölgesinden çıkarılmasıydı. 12 Ocak 1980'de İran Halk İslam Devrimi Partisi'nin 11 liderinin idam edilmesi ve Devrim Muhafızları'nın parti ofislerini ele geçirmesinin ardından çatışmalar daha da arttı. Şeriatmahallesi lideri Humeyni, İslam Devrimi Partisi'ni resmi olarak feshetme taleplerini resmen kabul etmedi. Şeriatmahallesi lideri, hükümetin mevcut politika çerçevesinde böyle bir gereksinim olmadığını, çünkü "bütün siyasi partileri Amerikan, Siyonist ve anti-devrimci olarak damgalayabileceği" için, hükümetin MHCP'yi lekelemeye çalıştığını iddia etti. MHCP hiçbir zaman resmi olarak feshedilmedi.

Brenda Shaffer, 1979'un Aralık ayında meydana gelen olayların İran'daki Azerbaycan Türklerinin yeni rejime yaklaşımının şekillenmesinde önemli bir rol oynadığını belirtmektedir. Azerbaycan Türkleri, devrimin kendi dillerine ve kültürlerine getireceği kısıtlamaları kaldıracağını düşünseler de, bu konuda çok iyimser olduklarını fark ettiler. Ayrıca, Azerbaycan Türklerinin, özellikle yaşlı ve muhafazakar olanların, Sayyid Ruhullah Humeyni'nin itibarsızlaştırılması ve gözden düşürülmesi, yeni hükümetten daha fazla hoşnutsuzluğa yol açtı. Ervand Abrahamian'ın İran Devrimi sonrası ilk seçimlerde Azerbaycan bölgesinde düşük seçim katılımını yazdığına atıfta bulunan Brenda Shaffer, Azerbaycan Türklerinin seçimlere katılmanın kendilerine herhangi bir değişiklik getirmeyeceğini düşündükleri konusunu işaret ediyor.

Parti faaliyetlerinin sona ermesi
---------------------------------

Ocak 1980'de Şeriatmadari, resmi olarak kendisinin İran İslam Devrimi'nin önderi Ruhullah Humeyni ile hiçbir ilişiği olmadığını açıkladı ve Kum'da Humeyni'nin destekçileri ile arasında yaşanan çatışmadan sonra ev hapsine alındı. Onun yardımcılarının birçoğu tutuklandı. Humeyni'nin liderliğindeki İslam Cumhuriyetçi Parti, Müslüman Halk Cumhuriyeti Partisi'nin (MHCP) kapatılmasına karşı protestolar düzenlemeye başladı ve sonuçta MHCP'nin faaliyetlerini durdurmak zorunda kaldığını ilan etti.. Ocak ayından itibaren parti artık mevcut değildi. Birkaç ay sonra partiye aktif üyelerinden bazıları Tebriz'de idam edildi.

2010 yılında Dr. Asadullah Asadi, İran mahkemesi tarafından Müslüman Halk Cumhuriyeti Partisi üyesi olmakla ve düşman devletlerle işbirliği yapmakla suçlanarak tutuklandı.

Ayetullah Şeriatmadari'nin sonu
-------------------------------

Tahran'daki olaylardan sonra, Ayetullah Şeriatmedari, röportajlar vermeyi ve beyannameler yayınlamayı durdurdu. Bununla birlikte, yüzlerce ziyaretçi, çoğu Azerbaycan eyaletlerinden gelen, onu günlük olarak ziyaret etmeye devam etti. Humeyni, Irak ile savaşı sona erdirmekte başarısız olduktan sonra, Şeriatmedari'nin rejime karşı konuşmaya başladığına dair taraftarları arasında endişeler artmaya başladı. Bunun üzerine Humeyni, Nisan 1982'de Şeriatmedari'nin rejime karşı suikast düzenlediğini ilan etti. Aslında, Şeriatmedari bu suikast hakkında bilgi sahibi olmuş olsa da, buna katılmamış ve bunu önemsememişti. Brenda Shaffer, Şeriatmedari'nin din adamlarının aktif siyasete karışmasına karşı olduğunu ve Azerbaycanlı taraftarlarının onun Humeyni ile siyasi bir mücadeleye girmemesinden şikayet etmelerine dayanarak, suikasta karışmadığını belirtir. 1980 yılının Ocak ayında Şeriatmedari, resmi olarak kendisinin MHCP ile ilişkisi olmadığını ilan etti ve Humeyni, Şeriatmedari'yi Büyük Ayetullah rütbesinden mahrum bıraktı ve ev hapsine aldırdı. Hatta ona tıbbi yardımın yapılmasını bile yasakladı ve sonuç olarak Nisan 1986'da Şeriatmedari öldü. Birçok Azerbaycanlı, ölümünden Humeyni'yi suçluyordu. Hâlâ 1982'deki olaylar sırasında Şeriatmedari'yi desteklemek için Tebriz'de protesto gösterileri düzenlenmiş ve binlerce Azerbaycanlı Kum'a gelerek Şeriatmedari'yi desteklemeye hazır olduklarını bildirmişti. Ancak o, onları sakinleştirmiş ve evlerine göndermişti.

Kaynakça
--------

1. ↑  Etheredge 2011, s. 52.
2. 1 2  Shaffer 2000, s. 454.
3. ↑  Bakhash 1984, s. 67–68.
4. ↑  Moin 2001, s. 231.
5. ↑  Moin 2001, s. 229.
6. ↑  Shaffer 2000, s. 454-455.
7. ↑  Shaffer 2000, s. 455.
8. ↑  Shaffer 2000, s. 456.
9. ↑  Zabih 1988, s. 237.
10. ↑  Bakhash 1984, s. 89-90.
11. 1 2  Shaffer 2000, s. 457.
12. 1 2  Shaffer 2000, s. 458.
13. ↑  Abrahamian 1989, s. 59–62.
14. 1 2  New York Times, 10 yanvar 1980
15. ↑  Bakhash 1984, s. 89–90.
16. ↑  Moin 2001, s. 232.
17. ↑  Bakhash 1984, s. 111.
18. ↑  Ghormeh Sabzi (2012). "Asadollah Asadi: Prisoner of the day". iranian.com. 8 Mayıs 2023 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 8 Mayıs 2023.
19. ↑  Schahgaldian 1987, s. 143.
20. ↑  Shaffer 2000, s. 455-459.

Kaynak
------

* Laura Etheredge (2011). *Political Process - Iran*. The Rosen Publishing Group.  `|erişim-tarihi=` kullanmak için `|url=` gerekiyor (yardım)
* Baqer Moin (2001). *Khomeini: Life of the Ayatollah*. Thomas Dunne Books. Erişim tarihi: 22 Eylül 2023.
* Brenda Shaffer (2000). *The formation of Azerbaijani collective identity in Iran* (PDF). Nationalities Papers. Erişim tarihi: 22 Eylül 2023.
* Shaul Bakhash (1984). *The Reign of the Ayatollahs*. New York: Basic Books.  `|erişim-tarihi=` kullanmak için `|url=` gerekiyor (yardım)
* Ervand Abrahamian (1989). *Radical Islam: The Iranian Mojahedin*. Londra: I.B. Tauris & Co. Ltd.  `|erişim-tarihi=` kullanmak için `|url=` gerekiyor (yardım)
* Sepehr Zabih (1988). *The Iranian Military in Revolution and War*. New York: Routledge.  `|erişim-tarihi=` kullanmak için `|url=` gerekiyor (yardım)
* Nikola B. Schahgaldian (1987). *The Iranian Military Under the Islamic Republic*. Santa Monica: Rand Corp.  `|erişim-tarihi=` kullanmak için `|url=` gerekiyor (yardım)