Kırım Tatar türküsü "Ay tek şatır"

**Kırım Tatar müziği,** Kırım Tatarlarının müzik folklorudur. Kırım Tatar müziği, Kırım Hanlığı döneminden kalma uzun bir geçmişe sahiptir. 1990'lardan sonra bilinçli bir şekilde derlenmeye başlanmıştır.

Folklor
-------

Kırım Tatarlarının müzikal yapısı, Türkçe konuşan halkların kültürünün orijinal bir koludur. Bazı şarkı çeşitlerini, halk ve klasik enstrümantal müzik türlerini ve ayrıca dini müziği içerir.

**Kırım Tatarlarının şarkıları**, bazıları daha çok bozkır bölgelerine (Kırım Tatar dilinin bozkır lehçesi), diğerleri daha çok dağlık kesime (Kırım Tatarının orta lehçesi) özgü olan farklı türlerle temsil edilir. Ayrıca Güney Sahili'ne (Kırım Tatar dilinin güney kıyı lehçesi) özgü türler de vardır. Genelde tek seste icra edilirler. Ancak büyük bir grup tarafından bir uyum içinde veya saz eşliğinde icra edilirse heterofoni özellikleri kendini gösterir. Giriş kısmında bir oktavı geçmez, daha sonra - 2 oktava ulaşır. Şarkının doğasında devam eden enstrümantal bir yapı vardır. Şarkıların modal temeli diyatoniktir. Bozkır bölgesinin şarkıları daha münzevi, dağlık ve güney kıyı bölgelerinin şarkıları daha duygusaldır. Kırım Tatar müziğinin şarkı türleri şunlardır:

* Yir; münzevi bir doğaya sahip bozkır bölgesinin şarkıları.
* Türkü; dağlık ve güney kıyı bölgelerinin şarkıları, doku çeşitliliği ve karmaşıklığı baskındır. Genellikle de karmaşık yapı ve ritim ile ayırt edilir.
* Destan; sözlü metin ve müzik parçalarının birbirini izlemesi üzerine inşa edilmiş destansı bir hikayedir. Aşıklar tarafından icra edilir.
* Takmak; kısa, hızlı bir şarkı, ezberci nitelikte bir atasözüdür.
* Beyit; Kırım'ın bozkır bölgelerinde yaşayanların (nogay beyitleri) hiciv veya mizahi nitelikteki bir tür anlatımıdır.
* Çene; Doğaçlama nitelikte bir şarkıdır. Kısa bir melodisi (8 ölçü), küçük aralığı, orta veya yavaş temposu vardır. Erkekler ve kızlar arasındaki orijinal bireysel veya grup şarkı yarışmalarında icra edilirler.
* Yele; Kırım'ın kıyı ve dağlık bölgelerinde yaygın olan gelişmiş bir lirik şarkıdır. Koro tarafından icra edilir ve aynı zamanda horan gibi oynanır.
* Makam; Kırım'ın kıyı kesimlerinde ve dağlık bölgelerinde yaygın olan, süit niteliğinde, doğaçlama bir vokal-enstrümental eserdir.

Kırım Tatarlarının **halk enstrümantal müziği** aşağıdaki türlerle temsil edilir:

* Toy merasimi şarkıları; Düğün sırasında icra edilen enstrümantal parçalardır. En yaygın olanı "Taksim" (Prelüd) döngüsel formudur. "Peşrev" (Intermezzo), taksimin solo keman tarafından serbest bir şekilde, ancak hassas bir şekilde parlatılmış bir melodi ile icra edildiği, diğer enstrümanların tonik üzerinde onu desteklediği stildir.
* Dolar; Düğünde tüm topluluk tarafından icra edilen topluluk melodileri;
* Ağır havalar; Yavaş şarkılar.
* Haytarmalar (khaytarma); Hızlı şarkı
* Çeşitli oyun havaları; Çeşitli dans eserleri (yuvarlak dans, çoban melodileri vb.)
* Konuşma ve eğlence havaları; Eğlenceli şarkılar.

Kırım Tatarlarının geleneksel müzik aletleri şunlardır:

* Üflemeliler; zurna, koyun postu-zurna (gayda veya duda), kaval veya haval (ıslık);
* Telliler; santra (bir tür zil), saz (koparılmış), kemençe (eğimli);
* Perküsyon: davul (büyük davul), çubuk davul (büyük davul), dare-doira, dümbelek (çift timpani).

Kırım Tatarlarının **dini müziği,** yalnızca ilahi adı verilen şarkı türleriyle temsil edilir. Tanrıyı yücelten, yas tutanların, münzevi rahiplerin, misyonerlerin ve hacıların şarkılarıdır. İcranın mahiyetine göre ilahiler 2 türe ayrılır: Koral (toplu) - ilahiler tevhidler ve solo - vakıf ilahileri. İlahi tevhidi (ilahi birlik veya Tanrı ile birleşme); ana kısmı nakarat boyunca şarkı söyleyen veya şarkıya "Allah" ünlemleriyle eşlik eden bir grup insan tarafından gerçekleştirilir. Net, tek boyutlu ritmi vardır. İlahi vakıf (İlahi duruş veya Tanrı'ya giden yolda durma), tonlamalar daha karışıktır ve solo söylenir.

Stiller, türler ve özellikler
-----------------------------

Farklı alt etnik gruplar arasında yaygın olan Kırım Tatar müziğinin dağ ve bozkır stilleri vardır: Güney kıyısı ve dağ Tatarlarının (*türkü*) şarkıları daha duygusaldır, gösterişli ve karmaşık bir melodiye ve yarım tonlardan oluşan bir sisteme sahiptir. Bozkır motifleri (*yir*) basit bir melodik yapıya ve diyatonik bir temele sahiptir. Ritmik olarak, Kırım Tatar müziği 5-, 7- ve 9-vuru boyutları ile 2- ve 3-vuruşlu nota yapılarının eklenmesiyle karakterizedir.

Dağ Tatarları arasında halk şarkılarının yazarlarına ve icracılarına aşık deniyordu. Kırım Tatar halk müziğinde epik şarkılar, beyitler ve destan şiirleriyle temsil edilir ("Keloğlan", "Edige" ve Asan Refatov tarafından müzikal dramaya dönüştürülen "Çorabatır" gibi). 18. yüzyılın sonlarından itibaren Kırım Tatarlarının zorunlu göçleri, özel bir tarihi şarkı türünün ortaya çıkmasına neden oldu; *muhacir türküsü* ve *göç havası*. Ayrıca folklorda dairesel danslar (*horon*) sırasında icra edilen ilahiler ve ilahiler vardır. Enstrümantal dans müziği hızlı (*kaytarma*) ve yavaş (*ağır hava*) olarak ikiye ayrılır.

Kırım Tatarlarının geleneksel halk müziği enstrümanları arasında davul (Karayca'da; "büyük davul"), perküsyondan tef ve dümbelek (cildi gerilmiş kil çömleklerden eşleştirilmiş timpani), zurna, tulum-zurna ve üflemeli kaval, kemençe vardır. Saz da önemli bir enstrümandır. 19. yüzyılın sonunda klarnet, trompet ve keman müzikal kullanıma girdi. Daha sonra akordeon ve elektro gitar da kullanıldı. Geleneksel olarak enstrümantal topluluğa *davulcular* adı verildi. 2 zurna, davul ve darbukacıdan oluşuyordu.

Derleme
-------

Kırım Tatar türkülerini ilk kez 20. yüzyılın başında sistematize edip yayımlayan A. Olesnitsky'dir. 

Enver İzmailov
Jamala, 2016

Profesyonel müzik kültürü
-------------------------

Kırım Tatar müziğinin Avrupa kültürüne entegrasyonu 1920'lerde başlar. Kırım Tatar besteciler meslek okulunun kurucusu A.Refatov (1920-1938) aynı zamanda ilk Kırım Tatar operasının yazarıdır (Çorabatır). Hayatı Stalinist baskılar döneminde sona erdi. Refatov'un Sovyet dönemindeki takipçileri arasında I.Bakhshish (1912-2000) ve Kırım'dan sınır dışı edilen ve çalışmalarını Tacikistan'da sürdüren Nalbandov (1926-1999) vardır.

1990'larda SSCB'nin devrilmesiyle birlikte Kırım Tatarları tarihi anavatanlarına döndüler. 1992'de Kırım Tatar müziği topluluğu "Haytarma" uzun süre Kırım Tatarlarının orijinal kültürünü profesyonel düzeyde tutan tek yaratıcı ekip olarak devam etti. Besteciler arasındaki Merzie Ibragimovna Khalitova birkaç senfonik esere imza attı. Kırım Tatar ve Ukrayna müzik folklorunun modern yorumlarının ilginç örnekleri çağdaş besteci R.Ramazanov tarafından verildi. Caz türünde orijinal tarzı Enver Izmailov, popüler müzikte Jamala, alternatif müzikta Edi temsil ediyor.

Okuma
-----

* Гуменюк О. Мамбетова Г. Кримськотатарська музика // Українська музична енциклопедія : [укр.] / гол. редкол. Г. Скрипник. — К. : Видавництво Інституту мистецтвознавства, фольклористики та етнології НАН України, 2008. — Т. 2. — 663 с. — ISBN 966-02-4099-6.

Kaynakça
--------

1. 1 2  *Крымскотатарская музыка // Музыкальный энциклопедический словарь / Гл. ред. Г. В. Келдыш. — М.: Советская энциклопедия, 1990. — С. 280—281. — 672 с. — 150 000 экз. — ISBN 5-85270-033-9*.
2. ↑  "Crimean singer in line to represent Ukraine at Eurovision". 12 Şubat 2016 tarihinde kaynağından arşivlendi.