| Türk müziği |
| --- |
|  |
| Türler
Klasik müzik  **·**  Halk müziği  **·**  Pop  **·**  Anadolu rock  **·**  Hip hop  **·**  Arabesk müzik  **·**  Fantezi  **·**  Dinî müzik  **·**  Mehter
 |
| Yöresel tarzlar
Akdeniz  **·**  Doğu Anadolu  **·**  Karadeniz  **·**  Trakya  **·**  Ege  **·**  Güney Anadolu  **·**  İç Anadolu  **·**  Marmara
 |
| Festivaller
Akbank Caz Festivali  **·**  Ankara Uluslararası Müzik Festivali  **·**  Rock-A  **·**  Rock'n Coke  **·**  Zeytinli Rock Festivali  **·**  Barışarock  **·**  İstanbul Caz Festivali  **·**  H2000  **·**  Radar Live  **·**  Rumeli Hisarı Konserleri  **·**  İstanbul Müzik Festivali  **·**  Beypazarı Festivali  **·**  Bozcaada Caz Festivali  **·**  Uluslararası Eskişehir Festivali  **·**  İzmir Avrupa Caz Festivali  **·**  Uluslararası İzmir Festivali  **·**  Uluslararası Mersin Müzik Festivali  **·**  Pir Sultan Abdal Şenlikleri
 |
| Dergiler
Gıdayı Ruh  **·**  Âlem-i Musiki  **·**  Billboard Türkiye  **·**  Bir+Bir  **·**  Musiki Mecmuası  **·**  Roll  **·**  Rolling Stone Türkiye
 |
| TV kanalları
Dream TV  **·**  Dream Türk  **·**  Genç TV  **·**  Kral TV  **·**  Number One TV  **·**  Number One Türk TV  **·**  Power TV  **·**  Powertürk TV  **·**  TRT Müzik  **·**  Viva TV  **·**  MTV Türkiye
 |
| Listeler
Kral Pop TV Top 20  **·**  Kral Pop TV Top 20  **·**  Kral TV Top 10  **·**  Powertürk Pop 40  **·**  MusicTopTR Resmî Listesi  **·**  Türkçe Rock Top 20  **·**  Türkiye Top 20  **·**  MTV Türkiye
 |
| Ödüller
Altın Kelebek Ödülleri  **·**  Altın Mikrofon  **·**  Kral Türkiye Müzik Ödülleri  **·**  Kuşadası Altın Güvercin Müzik Yarışması  **·**  MGD  **·**  MTV Avrupa Müzik Ödülleri  **·**  MÜ-YAP Müzik Ödülleri  **·**  Powertürk Müzik Ödülleri |
| Marşlar
"İstiklal Marşı"  **·**  "1 Mayıs Marşı"  **·**  "Ankara Marşı"  **·**  "Biz Atatürk Gençleriyiz"  **·**  "Ellinci Yıl Marşı"  **·**  "Gelibolu Marşı"  **·**  "Gençlik Marşı"  **·**  "Harbiye Marşı"  **·**  "Hoş Gelişler Ola"  **·**  "İleri Marşı"  **·**  "İzmir Marşı"  **·**  "Onuncu Yıl Marşı"  **·**  "Osmanlı Marşları"  **·**  "Plevne Marşı"
 |
| İlgili müzikler
Arap müziği  **·**  Arnavut müziği  **·**  Azeri müziği  **·**  Bizans müziği  **·**  Bulgar müziği  **·**  Çeçen müziği  **·**  Çerkez müziği, Ermeni müziği  **·**  Gürcü müziği  **·**  Hırvat müziği  **·**  İnguş müziği  **·**  Kürt müziği  **·**  Laz müziği  **·**  Macar müziği  **·**  Makedon müziği  **·**  Roman müziği  **·**  Rumen müziği  **·**  Sırp müziği  **·**  Sloven müziği  **·**  Süryani müziği  **·**  Yahudi müziği  **·**  Yunan müziği
 |
| * g
* t
* d
 |

**Türkçe sözlü rap müzik** ya da **Türkçe rap**, 1990'lı yılların ortasında ana akım medyada görünürlük kazanmış bir müzik türüdür. Amerika'dan Almanya'ya gelen rap ve hip hop kültürünü benimseyen göçmen Türklerden oluşan Cartel grubu Türkçe rapi ilk tanıtan oluşum kabul edilir.

Türkçe rapin gelişimi
---------------------

Türkçe rapin tarihçesi 3 nesil altında incelenebilir.

### Birinci dalga

Türkler arasında rap, ilk olarak Almanya'da yaşayan Türkler arasında yayılmaya başlamıştır. Almanya'daki ABD askerlerinin çocukları tarafından gurbetçi Türk ailelerin çocuklarına tanıtılan rap müzik Türk gençler tarafından kısa sürede benimsenmiştir. Almanya'daki Türkler, 90'lı yılların başından itibaren yöneldikleri rap müziğin Türkiye'ye taşınmasında öncü olmuşlardır. 1986 yılında kurulup 2000 yılında sona eren İslamic Force adlı Türk kökenli rap müzik grubu müziklerini İngilizce yapmıştır ve bu yüzden Türkçe rap içerisine dahil edilmemiştir. Türkiye'de bilinen ilk Türkçe rap denemelerinin 1980'li yıllarda DJ Hakan Gündüz tarafından yapıldığı belirtilmektedir. Karakan'a göre ilk Türkçe rapi Barış Manço ve Cem Karaca yapmıştır ve Barış Manço'nun kendi ifadelerine göre 1973'te çıkardığı Lambaya Püf De adlı şarkısı rap türündedir. Bahsi geçen şarkı Cartel'in Evdeki Ses adlı şarkısında sample olarak kullanılmıştır. Bununla birlikte Parla Şenol'un 1974 yılında çıkan *Dam Üstünde Saksağan* adlı parçasının ilk Türkçe rap olduğu da iddia edilmektedir.

1990-1995 yılları arasında genellikle Almanca ve İngilizce icra edilse de 1991 yılında King Size Terror adlı oluşumda bulunan Alper Ağa'nın "Bir Yabancının Hayatı" parçasıyla Türkçe sözlü rap müzik dönemi kısmen başladı. Türkiye'de Bülent Ortaçgil ve MFÖ şarkılarında rap tarzına ilk yer verenler arasındadır. Grup Vitamin'in bazı yabancı rap şarkılarına Türkçe söz yazarak seslendirdiği de bilinmektedir. Bu durum Türkçe rap'in ilk ilkel örnekleri sayılır. Hümeyra'nın 1990 yılında çıkan *Tutkulardan İntihar* adlı şarkısının da rap içerdiği iddia edilir. Türkçe rap, 1995 yılında Cartel ile Türkiye'de bilinirlik kazandı.

1995 yılında Cartel'den sonra 1996 yılında Türkiye'de kurulan ilk rap oluşumu Bursa'dan Barikat grubu oldu. 2002 yılında Barikat grubuna Türkçe Rap Müzik Ödülleri verildi.[*kaynak belirtilmeli*]

1996 yılında Sirhot (Serhat Galatalı) Amerika'da kurduğu Narcotic grubuyla (G-Hun, I-Touch, Sirhot) Beyaz Karanlık albümü'nün "Her Yeni Gün" şarkısına klip çekmişlerdir. Ama albüm 2002 yılında çıkmıştır. Hatta klipte saldırıdan önceki İkiz Kulelerin görüntüleri o tarihler de çok konuşulmuştur.[*kaynak belirtilmeli*] 1997-98 yılları arasında Sagopa Kajmer (Yunus Özyavuz), Ceza (Bilgin Özçalkan) ve Dr. Fuchs (Tarık Gamert) gibi adlarla Kuvvetmira oluşumu, 1997 yılında İstanbul'dan genellikle graffiti ile uğraşan Turbo (Tunç Dindaş), 1997 yılında İzmir'den Yener Çevik ve Berlin'den Fuat Ergin, 1999 yılında Cash Flow ve *NormLife* grubunun kurucuları olan Erman-Ender, Ankara'dan Mode XL grubunu kuran Evren Besta-Emin Yasin Vural (VEYasin) gibi sanatçılar ortaya çıkmaya başlamıştır.

### İkinci dalga

Türkçe rap'in Cartel'den sonra medya tarafından tanıtıldığı ve yayınlandığı ilk tarihler 2000-2005'li yıllardır.[*kaynak belirtilmeli*] Özellikle Dream TV, Türkçe rap'e çok büyük bir destek vermiştir. Öyle ki Sagopa Kajmer, Ceza ve Dr. Fuchs gibi isimlere 2003 yılbaşı programında yer vermiştir. Daha önceki yıllarda yeraltında olan birçok isim bu dönemde yavaş yavaş profesyonellik kazanmıştır. Sansar Salvo (Ekincan Arslan), Pit10 (Server Uraz) ve Canka bu isimlerden sadece üç tanesidir. 1998 yılında çıkış yapan Ayben ve Kolera'dan sonra başka kadın rap müzisyenleri de ortaya çıkmıştır. Örneğin 2002 yılında İzmir Karşıyaka'da Kübra Demirkol ve Pınar Demirkol tarafından Rapangels grubu kurulmuştur. 2001 Yılında Çağdaş Küçükaydın ve Volkan Kanyılmaz tarafından Cashflow grubu kurulmuştur. Cashflow, hayata küstüm şarkısıyla beraber Türkçe rap de yeni bir sayfa açmıştır ve 2005 Yılında Bir Anlık Hata albümünü İrem Records etiketiyle yayınlamıştır.
Bu döneme damga vuran olaylardan biri Ceza ve Sagopa Kajmer arasındaki dissleşmedir.

#### Sagopa Kajmer-Ceza dissleşmeleri (2005-2010)

14 Ağustos 2004 tarihinde Ceza'nın yayımladığı Rapstar albümünde bulunan **Sinekler ve Beatler** parçasında Ayben, Kolera'ya göndermelerde bulundu ve açıklanmayan özel nedenlerden dolayı Sagopa Kajmer ve Ceza arasında soğuk yeller esmeye başladı. Ceza'nın kız kardeşi Ayben'in Sagopa Kajmer'e laf atması ve Kolera'nın 23 Kasım 2005 tarihinde TV8'e verdiği bir röportajında Ceza'nın oynadığı lolipop reklamını eleştirmesi ve bunu para için yaptığını söylemesi üzerine Ceza, Sagopa Kajmer ve Kolera'ya **Mürekkep Doldurdum** adlı bir diss parçası yayınladı. Ardından Sagopa Kajmer, Kuvvetmira ekibiyle birlikte 3 Aralık 2005'te Disstortion EP adlı 5 parçalık bir diss albümü hazırladı. Bu albümde Ceza başta olmak üzere Ayben, Rokabeat ve Sahtiyan'a açıkça göndermeler bulunmaktadır. Buna karşılık Sahtiyan, Şubat 2006'da **Kartlar Karışsın** adlı diss şarkısını yayınladı. Nisan 2006'da ise Rokabeat ve Ceza'nın kız kardeşi Ayben, Kolera'ya ve Sagopa Kajmer'e **Günlerin Ağlak** adlı bir diss attı. Buna cevaben Sagopa Kajmer, Kolera ile birlikte 18 Mayıs 2006 tarihinde çıkardığı Pesimist EP 4 albümünde **Trakonya**, **Cümle Mühendisi** ve **Dil Yaratmakta En Asil Silahları** adlı diss şarkılarını yayınladılar. Daha sonra Sagopa Kajmer, 2007 yılında Ceza ve Ayben'e kendisine ve eşi Kolera'ya hakaret ettikleri, aynı yıl bir konserde Ceza, *Salako Kajmer* diyerek lakabıyla dalga geçtiği için dava açtı. Yine 2007 yılı içinde Fuat Ergin, Sagopa Kajmer'e kızarak **Kırmızı Halı** adlı bir diss attı. Buna karşılık Sagopa Kajmer, Fuat Ergin'e de dava açtı. Bu olaylardan sonra sanatçıların parçalarının içinde, katıldıkları showlarda ve konserlerde bir sürü göndermeler yapıldı.

2009'da Hiphoplife'ın toplu albüm projesi adı altında Sagopa Kajmer'e 37 parçalık *Hiphoplife Mixtapes Vol.1 - Nafile* adlı diss albümü yapıldı.

2009 yılında Beyaz Show programına katılan Sagopa Kajmer'in Rapstar yarışması ve kendisi hakkında ağır konuştuğu için kızan Ceza, Bandırma konserinde Sagopa Kajmer'e gönderme yapmıştır.[*kaynak belirtilmeli*] Bu çatışmalar 2010'ların başında son bulmuştur.

#### Turkish Hip Hop belgeseli

Yönetmenliğini Cengiz Özkarabekir'in üstlendiği, 9 Kasım 2007 ve 18 Kasım 2007 tarihlerinde CNN Türk kanalında yayınlanmış iki bölümlük Türkçe rap ve Türkçe hip hop hakkındaki ilk geniş kapsamlı belgeseldir.[*kaynak belirtilmeli*]

* 1. bölüm: Türkçe Rap'in Doğuşu: Almanya (9 Kasım 2007)
* 2. bölüm: Yeraltı Operasyonu'ndan Yerüstüne: Türkiye (18 Kasım 2007)

Belgeselde konuşan kişiler: 

* Almanya'dan Killa Hakan, Musa, Cartel'in üyeleri ve diğer rapçiler
* Türkiye'den Turbo, jöntürk, Ceza, Sagopa Kajmer, Fuat Ergin, Dr. Fuchs, Sahtiyan, Emre Baransel, Sultana, Ayben, Kolera ve Kadıköy Acil

### Üçüncü dalga

Birer nesil hareketi olarak gelişen Türkçe rap hareketlerinden üçüncüsü, Ezhel, Ben Fero gibi isimlerin etkisiyle kendini gösterdi. Bu neslin şarkılarında dünyaya açıklık, sosyal gerçeklik ve siyasi tepki kendini gösterdi. Norm Ender'in Ezhel ve Ben Fero'yu eleştirdiği *Mekanın Sahibi* parçası bu dönemin ilk ses getiren dissleşmesi oldu.

Kaynakça
--------

1. 1 2 3 4  Avcı, Berkant (22 Ocak 2019). "Üçüncü dalga Türkçe rap: Bir neslin müziği". *MediaCat*. 22 Mart 2020 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 15 Mart 2020.
2. 1 2  "Türkiye'de Rap Müzik – Radyo Bilkent". *Radyo Bilkent*. 10 Haziran 2020 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 27 Mayıs 2020.
3. 1 2  Ergin, Müjde Yazıcı (10 Ağustos 2019). "Cartel'in kurucularından Erci E: Türkçe rapin işin başında olduğunu düşünüyorum". *Diken*. 29 Kasım 2019 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 17 Mart 2020.
4. ↑  Rap Macun: 1986’dan 1995’e kasetlerden bir Türkçe rap seçkisi
5. ↑  Hürriyet, 12 Eylül 1997, *Al sana Türkçe Rap*
6. ↑  Barış Manço & Çetin Çeki Söyleşi (1992)
7. ↑  SND Mag (2002), sayı: 1, sayfa: 2
8. ↑  Hiphopskool 2. Sayı (Mart 2015), sayfa: 29
9. ↑  Bu rap'çilere kulak verin, ne hikâyeler anlatıyorlar, Hürriyet Magazin (2021)
10. ↑  Murat Meriç, Raptiye Rap Rap, Gazete Duvar
11. ↑  Hip Hop around the World: An Encyclopedia [2 volumes] editör: Melissa Ursula Dawn Goldsmith, Anthony J. Fonseca, 2018, s. 716
12. ↑  Banale Kämpfe?: Perspektiven auf Populärkultur und Geschlecht editör: Paula-Irene Villa, Julia Jäckel, Zara Pfeiffer, Nadine Sanitter, Ralf Steckert, 2012, s. 91
13. ↑  Vikipedi Tutkulardan İntihar maddesi
14. 1 2 3 4  "Türkçe Rap'te unutulmayacak diss savaşları". *birgun.net*. 29 Temmuz 2019. 16 Mayıs 2020 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 22 Nisan 2020.
15. 1 2  Şehirlioğlu, Ceren. "Türkçe rap nereye 'akıyor'?". *hurriyet.com.tr*. 17 Mart 2020 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 17 Mart 2020.
16. ↑  Kızılkaya, Emre (7 Eylül 2019). "Türkçe rap iktidara 'Susamam' diyor ama YouTube usulca sansürlüyor". *Journo*. 17 Mart 2020 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 17 Mart 2020.