**Reşid bey Esad bey oğlu İsmailov** (az-abjad رشید بك اسمعیلوف‎; 1877, İrevan, İrevan Guberniyası, Rus İmparatorluğu - 1942, Solovki esir kampı, Arhangelsk Oblastı, Sovyetler Birliği), Azerbaycanlı tarihçi, gazeteci ve eğitimci. Azerbaycan Demokratik Cumhuriyeti Hükümeti'nin büro müdürü olmuştur (1919-1920).

Hayatı
------

Reşid bey Esad bey oğlu İsmailov 1877 yılında Erivan şehrinde doğdu. Orta öğrenimini tamamladıktan sonra Erivan Öğretmenler Semineri'ne devam etti. Ağabeyi Kerim Bey İsmailov 1892 yılında Gori Öğretmen Okulu'ndan mezun olmuş ve "Molla Nasreddin" dergisinin yazarlarından biri olmuştur. Ailesi daha sonra Nuha'ya (Şeki) taşındı. Seminer eğitimini 1905 yılında tamamladı.

Hem Rus hem de Azeri dillerinde yazan R. İsmayilov, 20. yüzyılın başlarındaki diğer birçok Azerbaycanlı entelektüel gibi, hem Kafkas hem de Rus yayınlarında düzenli olarak sosyal konulara adanmış makaleler yayınladı. Reşid Bey İsmailov'un yakından bağlı olduğu Tiflis'in edebi ve sosyal ortamı, onun dünya görüşünün oluşmasında büyük rol oynadı.

Azerbaycan Cumhuriyeti Hükümeti toplantısı sırasında Reşid Bey İsmailov (soldan 2.). Bakü, 1919
R. İsmailov, "Yeni zaman" adlı kapsamlı bir gazete çıkarmayı hedeflemiş, ancak kendisine bu konuda izin verilmemiştir.

Azerbaycan Demokratik Cumhuriyeti döneminde Bakanlar Kurulu'nda sorumlu görevlerde bulundu, Fetali Han Hoyski ve Nesib Bey Yusufbeyli (1919-1920) hükümetlerinde büro müdürlüğü yaptı. 15 Ocak 1919'da Bakü'de Erivan vilayetinde yaşayan Azerilerin olağanüstü toplantısı yapıldı ve Erivan Valiliği Müslüman Cemaati kuruldu. Rşid Bey İsmayilov bu cemiyetin sorumlu sekreteri olarak etkin bir şekilde çalıştı.

Cumhuriyetin yıkılmasından sonra R. İsmailov, Bakü'deki 18 numaralı okulda tarih öğretmeni olarak çalıştı. "Azerbaycan Tarihi" kitabı 1923'te yayınlandı (1993'te "Azernaşr" tarafından yeniden basıldı) Bu çalışma, Azerbaycan tarihinin bilimsel kaynaklara dayalı olarak araştırılması alanında Abbasgulu Ağa Bakıhanov'dan sonra ikinci girişimdir.

1922 yılından 1934 yılına kadar sırasıyla şu görevlerde bulunmuştur: Azerbaycan SSC Köy İşleri Halk Komiserliği İşler Müdürü, Pamuk Komitesi Maliye Şubesinin Müdürü, Batum'da Azerbaycan SSC Dışişleri Komiserliği'nin yetkili temsilcisi, Azerbaycan SSC Sosyal Güvence Komiseri Yardımcısı, Azerbaycan SSC Halk Maliye Komiserliği maliye denetimi bölümünün müdürü, Azerbaycan SSC Halk Maliye Komiserliği yerel maliye bölümünün müdürü, Moskova'da TSFSC temsilciliğinde maliye danışmanı, Transkafkasya Köy İşleri Bankası'nın denetim müdür yardımcısı, TSFSC Yüksek Köy İşleri Konseyi'nde büyük denetçi, Azerbaycan SSC Yüksek Köy İşleri Konseyi'ne bağlı Plan Bölümü Müdürü, Azerbaycan SSC Devlet Plan Komitesi Köy İnşaatı İdaresi inşaat ve belediye hizmetleri sektörünün müdürü. Yerel bütçe bölümünün müdürü olarak çalıştığı dönemde, 1933-1937 yılları için Azerbaycan'ın ağır ve hafif sanayisi hakkında geniş bir açıklama notu hazırlamıştır. 1928'den 1930'a kadar Tiflis'te yaşamıştır. Burada Transkafkasya Köy İşleri Bankası'nda çalışmıştır.

1934 yılında Azerbaycan SSC GPU'su (daha sonra KGB) tarafından casusluk ve yıkıcılık şüphesiyle tutuklandı ve delil yetersizliğinden 6 ay sonra serbest bırakıldı. 1935-1937 yıllarında Hazar Deniz Nakliyat Şirketi'nin yönetiminde çeşitli görevlerde bulundu: Bakü Limanı Planlama ve Finans Dairesi başkan yardımcısı, İstatistik Dairesi toplama ve kontrol grubu başkanı ve Hazar Denizi Nakliye Dairesi mali daire müfettişi. 1937'den beri Bakü şehrinin Voroshilov ilçesinin (şimdiki Sebail Rayonu) 1 numaralı okulunda ve ayrıca Azerbaycan Komünist Partisi Merkez Komitesinin parti kurslarında Rusça öğretmeni olarak çalıştı.

Reşid Bey İsmailov, 13 Eylül 1938'de "karşı-devrimci milliyetçi örgüte katılmak" ve "yabancı istihbarat casusu" olmakla suçlanarak tutuklandı. Moskova'ya gönderildi ve bir süre Butyrka hapishanesinde tutuldu. Aynı yıl siyasi baskı sonucu 15 yıl hapis cezasına çarptırıldı ve binlerce müsavatçı mahkumla birlikte Solovki esir kampı'na gönderildi. 1942'de Arhangelsk bölgesinin Solovki esir kampı'nda bilinmeyen koşullar altında öldü. 1962'deki ölümünden sonra beraat etti.

Faaliyeti
---------

1880'lerin sonlarında Rəşid bəy İsmayılov, tiyatroya büyük ilgi gösteren ve uluslararası düzeyde Azerbaycanlı topluluk sayısını artırmak ve repertuarı zenginleştirmek için çaba sarf eden önemli bir kişilikti. Bu hedefe ulaşmak için Gürcü oyun yazarlarının eserlerini Azerbaycan Türkçesine çevirirdi. 1880'lerin sonlarına doğru, Azerbaycan sahnesi, Azerbaycan folkloruna dayalı ve R. İsmayılov tarafından çevrilen "Koroğlu" adlı trajedinin prömiyerini yaşadı. Bu, Azerbaycan sahnesinde trajik bir oyunun prömiyerini işaretledi."Kavkaz" gazetesi (No. 149, 9 Haziran 1889) "Köroğlu"nun Azerbaycan sahnesindeki gösterilerinden biri hakkında okuyuculara bilgi verdi ve şunları yazdı:

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| "| "Bugün, 9 Haziran'da Bank Tiyatrosu'nda Azerbaycan dilinde bir oyun sahnelenecek. Gürcü oyun yazarı Antonov'un eseri Sayın İsmayilov tarafından Azerbaycan Türkçesine çevrildi ve sunulacak. Gösterinin geliri, Azerbaycan tiyatro fonunun oluşturulmasına harcanacaktır." | "|

O, 1903 yılında "Şergi-rus" gazetesinde faaliyete başladı. Ayrıca, Kafkasya ve Rusya'da yayımlanan Rusça matbuatlarda ("Kavkaz", "Tiflisskiy listok", "Novoye obozreniye", "Sankt-Peterburgskiye vedomosti" vb.) makaleler de yayımlattı. Reşid Bey İsmailov bir süre "Tiflisskiy listok" gazetesinde çalıştı. Dönemin önemli şahsiyetleri olan Məhəmməd ağa Şahtaxtinski, Celil Memmedguluzade, Ömer Faik Numanzade, Abdulla Sur, Ahmet Ağayev (Ağaoğlu), Alimerdan Bey Topçubaşov ve diğerleriyle yakın ilişkileri oldu, onlarla birlikte faaliyet gösterdi. "Şərgi-rus" gazetesinin yayını durdurulduktan sonra "Novoye obozreniye" gazetesinin "Müslüman hayatı" ve "Yakın Doğu" bölümlerine liderlik etti.

Reşid Bey İsmailov aynı zamanda bir edebiyatçı ve tarihçiydi. Bu anlamda, Tiflis'te yayımlanan "Avrupa resmi geleneği" ve "Kafkasya'nın kısa tarihi" adlı kitapları dikkat çekmektedir. Kitabın tam adı "Kafkasya'nın kısa tarihi ve Transkafkasya'da boy gösteren ünlü Türk yazar ve şairlerinin kısa biyografileri" ve 1904 yılında basılmıştır. Bu kitap, Kafkasya'nın ve özellikle Azerbaycan'ın 19. yüzyıl tarihine dair bazı meselelere ışık tutmuştur.

1905 yılında Azerbaycanca gazete yayınlamak için Kafkasya sansür komitesine başvuranlar arasında Celil Memmedguluzade, Reşid bəy İsmailov, Kafkasya vilayeti ordu-halk yönetimi tercümanı, Gori öğretmen okulu mezunu Memmed Bey Vakilov, Batum'dan Memmed Bey Sancagbeyza'da ve Şəki'den Abdülmabud Mustafayev de bulunuyordu. Her biri "Novruz", "Yeni zaman", "İgbal", "Kumru", "Günçıhan" adlı günlük edebi ve toplumsal gazeteleri yayınlama niyetindeydiler. Bu vatanseverlerden ilk üçü Tiflis'in edebi ve toplumsal ortamında aktif olarak yer alıyordu. Reşid Bey İsmailov, "Yeni zaman" adlı gazeteyi yayınlamak için Kafkasya Genel Valiliği'ne başvurdu ancak gazetenin yayınına izin verilmedi ve bu karar, gazetenin panislamist olduğu gerekçesiyle alınmıştı.

Azerbaycan'ın eski çağlardan Sovyet iktidarının kurulduğu Nisan 1920'ye kadar olan tarihini kapsayan "Azerbaycan Tarihi" kitabı 1923 yılında Bakü'de yayınlandı. Eserde "Transkafkasya'nın Bağımsızlık Bildirgesi" bölümü Azerbaycan Halk Cumhuriyeti'nin kuruluşunun arifesindeki duruma, "Azerbaycan Cumhuriyeti" bölümü ise onun kuruluşuna ve faaliyetlerine ayrılmıştır. Abbasgulu Ağa Bakıhanov'dan sonra Azerbaycan tarihinin bilimsel kaynaklara dayalı olarak araştırılması alanında ikinci girişim Reşid Bey İsmailov tarafından gerçekleştirilmiştir.

Eserleri
--------

* Avrupa resmi geleneği. Tiflis: Elektrik Gürcü "Tovariş" matbaası, 1903, 26 s;
* Kafkasya'nın kısa tarihi ve Transkafkasya'da boy gösteren ünlü Türk yazar ve şairlerinin kısa biyografileri. Tiflis: Gürcü şirket matbaası, 1904, 51 s.;
* Azerbaycan Tarihi. Bakü: Azerbaycan Halk Eğitim Komiserliği, 1923, 153 s.;

Kaynakça
--------

1. 1 2 3 4 5 6 7 8  Керимова Т. С. (2005). *Из истории Национальной Академии наук Азербайджана*. Баку: Тахсил. s. 400–403.
2. 1 2 3  Salmanlı, Rəhman. "Mətbuat fədaisi – Rəşid bəy İsmayılov". *azerbaijan-news.az*. 11 Şubat 2023 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 21 Temmuz 2020.
3. ↑  Fərrux Rüstəmov (2012). *İrəvan Müəllimlər Seminariyası və onun məzunları* (PDF). Bakü: Elm və təhsil. Erişim tarihi: 25 Ekim 2023.
4. 1 2 3 4 5 6  Yurdsevər, Almaz. "Maarif və mədəniyyət tariximizdə işıqlı bir sima – Rəşid bəy İsmayılov". *525-ci qəzet*. 11 Şubat 2023 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 1 Temmuz 2015.
5. 1 2 3  "Rəşid bəy İsmayılov — Uşaq Bilik Portalı". *portal.azertag.az*. 27 Haziran 2022 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 28 Nisan 2022.
6. ↑  Fərəcov, Savalan (14 Ekim 2015). "Vətənpərvər jurnalist və tarixçi". *"Mədəniyyət" qəzeti*. 29 Mayıs 2023 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 29 Mayıs 2023.