**Hemotafonomi** (Yunanca *haima* - kan, *taphos* - gömülme, ve *nomos* - kanum kelimelerinden türemiştir) kan lekelerinde sitomorfoloji ile ilgilenen bilimdir. Terim 1992'de önerildi[1]. Paleontolojide 1940 yılında Ivan Antonovich Efremov tarafından tanıtılan "tafonomi" kelimesinden esinlenmiştir[2].

Hemotafoninin incelenmesinin amacı, bir leke halindeyken kan hücrelerinin morfolojisi olduğundan, çalışma konuları kanla boyanmış herhangi bir örnektir. Hemotafonomi çalışma metodolojisi veya yöntemi, taramalı elektron mikroskobu aracılığıyla elde edilen ışık gölgeli görüntülerin analizidir. Son zamanlarda, kan lekelerinin yüzeyinde çok yüksek düzeyde ayrıntı gerekli olmadığında, konfokal mikroskopinin taramalı elektron mikroskobuna pratik bir alternatif olabileceği öne sürülmüştür[3]. Yirminci yüzyılın ortalarında ilk ticari taramalı elektron mikroskobunun ortaya çıkmasından çok önce, Menorcanlı doktor ve kimyager Mateu Josep Bonaventura Orfila'nın ilk deneyen olduğu düşünüldüğünde, kan lekelerinin mikroskobik tespiti adli bilime yardımcı olmak için sporadik olarak yapıldı. Bu amaçlar için bir optik mikroskop kullanımı[4]. Temel bilim bakış açısının ötesinde, uygulamalı hemotafonomi, kan lekelerini kriminalistik veya arkeolojik kanıt olarak kullanmayı amaçlar[5][6]. Ayrıca ortaçağ el yazmalarında[7] ve Torino Kefeni'nde kullanılmıştır[8]. Hemotafonomi, kan lekesi patern analizi ile karıştırılmamalıdır (*bloodstain pattern analysis*).

Vücutta ve beneklerde omurgalı kanı ve memeli eritrosit morfolojisi
-------------------------------------------------------------------

Omurgalı kanı (yani tam anlamıyla "kan") sıvı bir ortamda (plazma) hücrelerin bir süspansiyonudur. Bu dokuda üç tip hücre bulunur: eritrositler (kırmızı kan hücreleri), lökositler (beyaz kan hücreleri) ve trombositler (memelilerde trombositler).

Diğer omurgalıların aksine, memelilerde çekirdeksiz kırmızı kan hücreleri (akariositler) bulunur. Diğer omurgalılarda bir istisna olarak, Pletodontidae familyasının semenderlerinde çekirdeksiz kırmızı kan hücreleri oranı bulunurken, *Batrachoseps attenuatus* türleri neredeyse %95 akariyositlere sahiptir[9]. Benzer şekilde, teleost balık *Maurolicus muelleri* eritrositleri çekirdeklendirmiştir[10].

Çekirdek eksikliği nedeniyle, tipik memeli eritrositleri, bikonkav diskler (diskositler) şeklindedir. Bu, kırmızı kan hücrelerinin oval şekilli (ovalositler) olduğu Camelidae ailesi için geçerli değildir. Küçük bir oranda ortaya çıkan veya patolojik olan diğer fizyolojik formlar, ekinositler (jimson meyvesi şeklindeki hücreler), dakriyositler (gözyaşı şeklindeki hücreler), şizositler (kırık hücreler), keratositler (boynuz şeklindeki hücreler), orak hücreler (orak şekilli hücreler) ve diğerleri.

Kan lekelerindeki kırmızı kan hücrelerinin çoğu, hematolojide tanımlananlarla morfolojiyi paylaşır. Bununla birlikte, iki eritrosit morfolojisi özellikle kanın kuruma fenomeninden kaynaklanmaktadır, bu nedenle (en azından) memelilerin kan lekelerinin karakteristik morfolojileri olarak kabul edilebilirler ve bu nedenle fizyolojik koşullarda bulunmazlar. Bu yollar ikidir[11]:

• Hekatositler (kurutulduğunda eritrosit-plazma etkileşimi ile ilgili lunoid formlar; etimolojik olarak Hekate'den).
• Janositler (kuru plazma matrisinin izlenimiyle ilgili negatif kopyalar; etimolojik olarak Janus'tan).

Kaynakça
--------

[1] Hortolà, P. (1992). «SEM analysis of red blood cells in aged human bloodstains». *Forensic Science International* **55** (2): 139-159. doi:10.1016/0379-0738(92)90120-L.

[2] Efremov, J. A. (1940). «Taphonomy: new branch of paleontology 2 Ağustos 2021 tarihinde Wayback Machine sitesinde arşivlendi.». *Pan-American Geologist* **74**: 81-93.

[3] Hortolà, P. (2020). «Microscopic imaging of human bloodstains: testing the potential of a confocal laser scanning microscope as an alternative to SEMs». *Micron **130**: 102821*. doi:10.1016/j.micron.2019.102821.

[4] «Gran enciclopèdia catalana - hemotafonomia 6 Haziran 2021 tarihinde Wayback Machine sitesinde arşivlendi.» (Katalanca'da).

[5] Milani, M.; Curia, R.; Savoia, C. (2015). «FIB/SEM Haemotaphonomy: Red Blood Cells Identification in Unprepared Samples of Forensic Interest». *2015* **1** (1): 1-8.

[6] Mainou Cervantes, L.; Antuna Bizarro, S.; Fortoul Van der Goes, T.; Straulino Mainou, L. (2017). «Identificación de restos de tejidos humanos en instrumentos rituales prehispánicos de México» (ispanyolca'da). *Intervención* **15**: 22-32.

[7] Bicchieri, M.; Pinzari, F. (2016). «Discoveries and oddities in library materials 26 Temmuz 2021 tarihinde Wayback Machine sitesinde arşivlendi.». *Microchemical Journal* **124**: 568-577.

[8] Lucotte, G. (2017). «Red Blood Cells on the Turin Shroud 24 Nisan 2021 tarihinde Wayback Machine sitesinde arşivlendi.». *Jacobs Journal of Hematology* **4** (2): 024.

[9] Emmel, V. E (1924). «Studies on the non-nucleated elements of the blood. II. The occurrence and genesis of non-nucleated erythrocytes or erythroblastids in vertebrates other than mammals». *The American Journal of Anatomy* **33** (2): 347-405. doi:10.1002/aja.1000330207.

[10] Wingstrand, K. G (1956). «Non-nucleated erythrocytes in a teleostean fish *Maurolicus mülleri* (Gmelin) 2 Ağustos 2021 tarihinde Wayback Machine sitesinde arşivlendi.». *Zeitschrift für Zellforschung und Mikroskopische Anatomie* **45** (2): 195-200.

[11] Hortolà, P (2002). «Red blood cell haemotaphonomy of experimental human bloodstains on techno-prehistoric lithic raw materials». *Journal of Archaeological Science* **29** (7): 733-739. doi:10.1006/jasc.2001.0782.

Dış bağlantılar
---------------

* Google Kitaplar - The aesthetics of haemotaphonomy. Stylistic parallels between a science and literature and the visual arts 5 Ağustos 2021 tarihinde Wayback Machine sitesinde arşivlendi.