|  |
| --- |
|  Makale serilerinden |
| **Kürtler** |
| 21 saçaklı Mezopotamya güneşi) |
| Halk
* Kürtler
* Kürtler listesi
 |
| Popülasyon
* ***Anavatan***

* Kürdistan
* Türkiye (Kuzey Kürdistan)
* İran (Doğu Kürdistan)
* Irak (Güney Kürdistan)
* Suriye (Batı Kürdistan)

* ***Diaspora***

* Sovyetler Birliği
* Ermenistan
* Azerbaycan
* Fransa
* Gürcistan
* Almanya
* Irak
* İran
* Japonya
* Pakistan
* Rusya
* Suriye
* Türkmenistan
* Türkiye
* Ukrayna
* Birleşik Krallık
 |
| Tarih
* Kürt Tarihi
* Kürtlerin İslam'a geçişi
 |
| Kültür
* Kürt Kültürü
* Kıyafetler
* Mutfak
* Nevruz
* Bayrak
* Dil
* Mitoloji
* Edebiyat
* Müzik
* Kürt Düşünürleri
 |
| Orta Çağ
* Şehrizor
* Aiseniler
* Şeddadiler
* Revvadiler
* Hasankeyf Emirliği
* Hasanveyhiler
* Annaziler
* Mervaniler
* Hacbaniler
* Hezâresbîler
* Eyyûbîler
* Bitlis Emirliği
* Hoy Hanlığı
* Badinan Beyliği
* Soran Emirliği
* Botan Emirliği
* Hakkâri Emirliği
 |
| Modern Tarih
* Simko İsyanı
* Koçgiri İsyanı
* Ağrı ayaklanmaları
* Şeyh Said İsyanı
* Dersim İsyanı
* Kürdistan Krallığı
* Ağrı Cumhuriyeti
* Mahabad Cumhuriyeti
* El-Enfal Operasyonu
* Kürdistan Bölgesel Yönetimi
 |
| Dil
* Kurmanci
* Soranice
* Lekçe
* Kelhuri
 |
| Din
* İslam
* Hristiyanlık
* Yahudilik
* Ehl-i Hak
* Yezîdîler
* Zerdüştçülük
 |
| * g
* t
* d
 |

**Sovyetler Birliği'ndeki Kürtlerin sürgünü** Sovyetler Birliği yaşayan bazı Sovyet Kürtlerinin göç ettirilmesi olayıdır. 1937 yılında bazı Ermenistan Kürtleri ile Azerbaycan Kürtleri, 1944 yılında da bazı Gürcistan Kürtleri Kazakistan SSC'ye, Kırgızistan SSC'ye ve Orta Asya'ya göç ettirildi. 1937 yılındaki göçe sebep olarak; Sovyet sistemi karşıtlığı, sosyal ve ekonomik ilişkilerinde şeyhlik, seyyidlik, kan davası gibi geleneklerin varlığıyla birlikte ataerkil ilişkilerden kaynaklı zengin ağaların hüküm sürmeye devam etmesi, kolhoz ve sovhoz sistemini aksatma gibi nedenler sayıldı. 1944'teki göçler için ise II. Dünya Savaşı döneminde kırsal bölgelerde yaşayan bazı Kürtlerin Türkiye'ye istihbarat ilgileri verdikleri gerekçesiyle Devlet Savunma Komitesi tarafından gerçekleştirildi.

Hakkında
--------

Bazı Kürtlerin göç ettirilmesine ilişkin ilk girişim, Halk Komiserleri Konseyi'nin 17 Aralık 1936 tarihli 2123-420 Nolu kararına dayanılarak gerçekleştirildi. 17 Temmuz 1937 tarihinde ise Merkez Yürütme Komitesi ve Halk Komiserleri Komitesi'nin kararını yerine getirmek için ikinci girişim başlatıldı. Ek olarak 8 Kasım 1937'de NKVD tarafından belirlenen Kürtlerin göçe tabi tutulacağına dair karar imzalandı. Kararda "Hükûmetin kararına dayanarak, önümüzdeki günlerde Ermenistan sınır bölgelerinden 425 Kürt çiftliği tahliye edilecek ve sayı yaklaşık 2100 kişiyi kapsayacaktır. Yeni yerleşim yeri Kırgızistan SSC olacaktır." ifadesi yazılıydı. Göç ettirilenlerin yolculuğu kötü şartlarda gerçekleştirildi, yerel yetkililer yolculuk için gerekli koşulları sağlamadılar. 9 Aralık 1938 tarihli Sovyetler Birliği Dış İşleri Halk Komiserliği'ne Kazakistan SSC'nin ilgili birinin gönderdiği telgrafta "Ulaşan trende tam bir düzensizlik hüküm sürmüştür. Yerinde doğru bir düzenleme yapılmamıştır; insanlar ve eşyalar ayrılmamıştır." ifadesi yazılıdır. Benzer olarak Kazakistan SSC Halk Komiserleri Konseyi başkanı H. Undasınov'un 20 Ocak 1939 tarihli mektubunda "Göçmenler, kış koşullarında kesinlikle uygun olmayan, tamamıyla anti sıhhiye durumdaki genel barakalarda ve baraka tipli özel odalara yerleştirilmiştir. Bunun sonucunda tifo ve yaygın sıtmalar kayda alınmıştır. Göçmenlere normal erzak temini yapılamamaktadır. Yöneticiler kış için yanacak vermemiştir." ifadelerini kullanmıştır. 7 Temmuz 1937 yılındaki kararla Kasım 1937'de Kazakistan ve Özbekistan'a zorunlu göçe tabi Kürt sayısı 1.325'tir. Nadir Nadirov 1937 yılında sadece Nahçivan'daki Kürtlerin göç ettirildiğini ifade etti. Göç ettirilen kişilere dair resmî nedenler arasında bu kişilerin "Sovyet karşıtı olma" gerekçesi mevcuttu. Bununla birlikte göç ettirilme olgusu özellikle kırsal yerlerde yaşayan Kürtler arasındaki ailesel, dinsel ve tarihsel geleneklere (şeyhlik, seyyidlik, kan davası vb.) karşı mücadele kapsamında değerlendirildi. Sovyet Kürtlerinin sosyal ve ekonomik ilişkilerinde Sovyet öncesi dönemden kalan ataerkil kabile ilişkileri o zamana kadar halen devam etmekteydi ve eski konumunu yitiren ağalar hala Kürtler arasında korkuya neden olmaktaydı. Kemal Burkay Kürtlerin tamamının göç ettirilmediğini, örneğin Yezîdî Kürtlere dokunulmadığını, bu göç dalgasının özellikle Azerbaycan SSC'de yaşayan bazı Müslüman Kürtlere uygulandığını ifade etmiştir. O döneme şahit olan Mehmud e Mıho göçün sebeplerine dair "Biz 1937 yılına kadar Nahcivan'da hayvanlarımızla yaşıyorduk. Ben o zaman 14 yaşındaydım. Azeriler bizim üzerimize dilekçe veriyordu. 'Kürtler sosyalizme karşı. Kolhoz, sovhozu kabul etmiyorlar. Sınırı geçip akrabalarının yanına Iğdır'a, Bazid'e gidip geliyorlar. O tarafa bilgi götürüyorlar.' diyorlardı. Bu şikayetler nedeniyle çok kişi tutuklandı." ifadelerini kullandı. Hejarê Şamil göç ettirilen Kürtler ilişkin anlattığı olayda "Aras suyunun her iki yakasında kalan akraba Kürtler, aile ziyareti amacıyla gevşek sınırları ihlal ederken, birkaç defa sınır güvenlik güçleri tarafından ufak-tefek çatışmalara da girmişlerdi. Mamkê aşiretinden olan Basoyê Ozmên ve yanındaki birkaç kişinin 1937 yılında sınırı geçerken Rus sınır güvenlikçileri ile girdiği çatışma sonucunda birkaç kişinin yaralanması ve yaşamını yitirmesi, istihbarat raporlarına yansıdığı gibi halkın diline düşmüştü." ifadesinde bulundu. Şamil ayrıca kolektivizasyon döneminde kolhozların yaratılma sürecinde bazı Kürtlerin hayvanlarını teslim etmek istememesi, sınırı aşıp Türkiye'ye geçmek isteyenler ile sınır askerleri arasında pek çok çatışmalar yaşandığını ve Sovyet yetkililerinde Türkiye'de akrabası olan Kürtlerin güvenilmez olduklarına dair kanı oluştuğunu belirtir.

23 Haziran 1929 tarihli Tüm Birlik Komünist (Bolşevik) Partisi Merkez Komitesi'nin Azerbaycan parti örgütlerinin durumu hakkındaki kararında şu ifadeler geçmektedir;

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| "| Kürtlerdeki aşiretsel ve dinsel gerilikleri kullanan köy ağası sisteminin hala güçlü bir pozisyonda bulunmasına rağmen, şimdiye kadar buna karşı verilen pratik mücadele oldukça zayıftır. Katmanlara ayrılma, kölelik ilişkileri ve bununla ilgili yoksulların çıkarlarının savunulması görevlerinin kendisini bütün keskinliğiyle dayatmasına rağmen, çok uluslu bölgede bu sorunlara gereken dikkat verilmemiştir. | "|

İkinci toplu göç ettirilme Büyük Vatanseverlik Savaşı'nın devam ettiği sırada, Nazi Almanyası'nın Kafkasya Muharebesi kapsamında Sovyetler Birliği'ni işgal girişimlerinin olduğu ortamda gerçekleşti. Bu dönemde Nazi Almanyası ile ilişkileri olan Türkiye'nin Gürcistan SSC'de yaşayan Ahıska Türkleri ve Azeriler vasıtasıyla yürüttüğü ajanlık faaliyetleri Sovyet yetkililerinde ciddi endişe yarattı. Devlet Savunma Komitesi'nin 31 Temmuz 1944 tarihinde çıkardığı 6279 Nolu kararda, Gürcistan SSC'nin sınır bölgelerinden "Türklerin, Kürtlerin ve Hemşinlilerin" göç ettirileceği talimatı verildi. Gerekçeyle ilgili olarak Lavrenti Beriya'nın 28 Kasım 1944 tarihli raporunda göç ettirilen nüfusun "kaçakçılıkla uğraştıkları, Türkiye'ye istihbarat bilgileri verdikleri ve eşkıya gruplara yardım ve yataklık yaptıkları" ifadesi yazılıdır. 15 Kasım 1944'te 26.591 kişi üç aşamalı olarak ülkenin doğu bölgelerine gönderildi. Devam eden 10 gün boyunca Gürcistan SSC'nin güney bölgelerinden 91.095 kişi göç ettirildi. 31 Ocak 1945'te geriye kalan toplam 695 aileden oluşan grubu alan tren Özbekistan SSC'ye yeniden yerleşim için Tiflis'ten ayrıldı. Toplam göç ettirilen kişi sayısı 94.995 kişidir. Bunların 8.694'ü Kürt, 1.385'i Hemşin idi. Ayrıca Gürcistan'ın diğer etnik azınlıklarından askeri personel vardı.

|  |  |
| --- | --- |
|  | Vikikaynak'ta **Gürcistan SSC'nin sınır bölgelerinden Türkleri, Kürtleri ve Hemşinleri yeniden yerleştirme işlemi hakkında** ile ilgili metin bulabilirsiniz. |

Eskerê Boyîk, Sovyet cumhuriyetlerine göç ettirilme olayının bir sürgün olmadığını ve Kürtlerin göç bölgelerinde zaten eskiden beri yaşadığını, burada uzun yıllardan beri Müslüman Kürtlerin olduğunu, Ezîdî Kürtlerin ise daha sonra bölgeye yerleştiğini belirtir. Örneğin 1826 yılında başlayan Rusya-İran savaşında Ezîdîlerin büyük aşiretlerinden olan Hesini boyu, Hasan Ağa liderliğinde süvarileriyle birlikte Müslümanlar tarafından dini baskıya uğraması nedeniyle Rusya tarafında İran'a karşı savaşmış ve Rus tarihçiler Kürt birliklerine övgüler dizmiştir.

Destalinizasyon sürecinin başlamasıyla birlikte 1956'dan itibaren göçe tabi tutulan Kürtler eski yaşadıkları topraklara geri dönmeye başladı. 18 Nisan 1956'da, göç ettirilen edilen Kırım Tatarları, Balkarlar, Ahıska Türkleri, Kürtler ve Hemşinli üzerindeki kısıtlamaların kaldırılmasına ilişkin Yüksek Sovyet Başkanlığı Kararnamesi çıkarıldı.

1989 yılında kurulan Yekbûn Kürtlerin eski yerleşimlerine dair otonomi kurmasına yönelik çalışmalar yürüttü.

Notlar
------

1. ↑  Kazakistan arşivinde bulunan 9 Kasım 1938 tarihli belgeye göre 1937 sonbaharında Kafkasya'dan Kazakistan'a 1.121 Kürt ve Ermeni ailesi göç ettirilmiştir.

Kaynakça
--------

Özel;

1. 1 2 3  "Депортации курдов в СССР 1937-47" (Rusça). Kurdistan.com.ua. 16 Ağustos 2019 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 28 Şubat 2020.
2. 1 2 3  Ballı 1991, s. 293.
3. ↑  Bedirxan 2010, s. 59.
4. ↑  Can 2017, s. 291, 509.
5. ↑  Aegleton 1989, s. 186.
6. ↑  Can 2017, s. 509.
7. ↑  Can 2017, s. 498.
8. ↑  Can 2017, s. 266, 292.
9. ↑  Bukşpan, A. B. (2007). *Azerbaycan Kürtleri*. Peri Yayınları. ISBN 9789759010652.
10. ↑  Ballı 1991, s. 374.
11. ↑  Can 2017, s. 301.
12. ↑  Şamil 2007, s. 18-19.
13. ↑  Can 2017, s. 510-511.
14. ↑  Can 2017, s. 267.
15. 1 2  Can 2017, s. 511.
16. ↑  Can 2017, s. 510.
17. ↑  Boyîk 2020, s. 20-21.
18. ↑  Shakarian, Pietro A. (13 Kasım 2017). "Top Ten Origins: Russia's Relations with the Kurds" (İngilizce). Origins.osu.edu. 5 Ocak 2020 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 17 Şubat 2020.

Genel;
* Aegleton, William (1989). *Mehabad Kürt Cumhuriyeti 1946*. Komkar Yayınları.
* Ballı, Rafet (1991). *Kürt Dosyası*. Cem Yayınevi. ISBN 978-9754063004.
* Bedirxan, Ezîzê Ziyo (2010). *Kızıl Kürdistan*. Pêrî Yayınları. ISBN 9789759010560.
* Boyîk, Eskerê (2020). "Sovyetler Yıkıldığında Kardeşliğimiz de Yıkıldı!". *Dilop*, *13*.
* Can, Hüseyin (2017). *Stalin ve Kürtler*. İstanbul: Ceylan Yayınları. ISBN 978-975-2416-07-9.
* Şamil, Hejarê (2007). *Kafkasya ve Diasporada Yaşamın Adı: Knyaze İbrahim ve Kürtler*. Pêrî Yayınları. ISBN 9789759010560.

| * g
* t
* d
Sovyetler Birliği'nde sürgünler |
| --- |
| İlkeler | 
* Almanların zorla çalıştırılması
* Gulag
* Kulakların tasfiyesi
* Macarların zorla çalıştırılması
* Zoraki yerleşimler

 |
| İnsanlar | 
* Ahıska Türkleri sürgünü
* Almanların Romanya'dan Sürgünü
* Azerilerin Ermenistan'dan sürgün edilmesi
* Estonyalıların Sınırdışı Edilmesi
* İngria Finlilerinin Sürgünü
* Korelilerin Sürgün Edilmesi
* Kırım Tatar Sürgünü
* Kalmukların 1943'de Sürgün Edilmesi
* Kürtlerin sürgünü
* Litvanyalıların Sınırdışı Edilmesi
* Polonyalıların Kaçması ve Sürülmesi
* Romanyalıların Sınırdışı Edilmesi
* Ukraynalıların Polonya'dan Sürgünü

 |
| Operasyonlar | 
* Yunan Zulmü
* Haziran sürgünü
* Nazi-Sovyet Nüfus Mübadelesi
* Mercimek Sürgünü
* Kuzey Sürgünü
* Baltık Sürgünü
* Vistula Sürgünü
* Polonyalıların Zorunlu Göçü (1944-46)
* Polonyalıların Zorunlu Göçü (1955-59)
* Bakir Topraklar Projesi

 |
| Olaylar | 
* Haybah Katliamı
* Nazino Olayı

 |
| Bağlı | 
* Almanların kaçması ve sürülmesi
* Doktorlar Komplosu
* Polonyalıların Sovyet Baskısı

 |