P çokgeninin çevrel çemberi, C ve çevrel çemberinin merkezi, O
**Çevrel çember**, geometride, bir çokgenin tüm köşelerinden geçen çember. Bu çemberin merkezi çevrel özek (çevrel çemberin merkezi) olarak isimlendirilir.

Çevrel çemberi olan çokgenler, devirsel çokgen olarak isimlendirilir. Bütün düzgün basit çokgenler, üçgenler ve dörtgenler bu özelliği gösterir.

Üçgende çevrel çember
---------------------

Bir çevrel çember (kırmızı) ve merkezinin (O noktası) oluşturulması
Her üçgen devirseldir; bir başka ifadeyle tüm üçgenlerin bir çevrel çemberi bulunur.

Bir üçgenin çevrel çemberinin merkezi herhangi iki kenar ortadikmesinin kesişim noktası alınarak bulunabilir. (*Ortadikme* üçgenin bir kenarıyla doksan derecelik açı yapan ve aynı zamanda bu kenarı orta noktasında kesen doğrudur.) Çünkü çevrel çemberin merkezi, üçgendeki herhangi iki köşe çiftine eşit uzaklıktadır ve ortadikme üzerindeki tüm noktalar da üçgenin iki köşesine aynı mesafede bulunma şartını sağlar.

Çevrel çember merkezinin konumu üçgenin türüne göre değişir. Çevrel çemberin merkezi:

* Ancak ve ancak üçgen dar açılı (tüm açıları doksan dereceden küçük) ise, üçgenin içindedir.
* Ancak ve ancak üçgen geniş açılı ise (doksan dereceden büyük bir açıya sahip), üçgenin dışındadır.
* Ancak ve ancak üçgen dik açılı ise, hipotenüsün orta noktasındadır. Bu durum Thales teoreminin bir türüdür.

* Dar açılı bir üçgenin çevrel çemberinin merkezi, üçgenin içinde yer alırDar açılı bir üçgenin çevrel çemberinin merkezi, üçgenin içinde yer alır
* Dik açılı bir üçgenin çevrel çemberinin merkezi, üçgen hipotenüsünün orta noktasıdırDik açılı bir üçgenin çevrel çemberinin merkezi, üçgen hipotenüsünün orta noktasıdır
* Geniş açılı bir üçgenin çevrel çemberinin merkezi, üçgenin dışında yer alırGeniş açılı bir üçgenin çevrel çemberinin merkezi, üçgenin dışında yer alır

Çevrel çemberin çapı, üçgenin herhangi bir kenar uzunluğunun, kenarı gören açının sinüsüne bölünmesiyle hesaplanabilir. (Sinüs teoreminin bir sonucu olarak, hangi kenar seçilirse seçilsin sonuç aynı olacaktır.) Üçgenin dokuz nokta çemberinin çapı, çevrel çemberin çapının yarısına eşittir. Δ*ABC* üçgenin çevrel çemberinin çapı:

{\displaystyle {\begin{aligned}{\text{R}}&{}={\frac {abc}{2\cdot {\text{alan}}}}={\frac {|AB||BC||CA|}{2|\Delta ABC|}}\\&{}={\frac {abc}{2{\sqrt {s(s-a)(s-b)(s-c)}}}}\\&{}={\frac {2abc}{\sqrt {(a+b+c)(-a+b+c)(a-b+c)(a+b-c)}}}\end{aligned}}}
burada *R* çap uzunluğunu, *a*, *b*, *c* üçgenin kenar uzunluklarını ve *s* = (*a* + *b* + *c*)/2 yarı çevre uzunluğunu simgeler. Yukarıda ikinci paydadaki köklü ifade, Heron formülüne göre, üçgenin alan ifadesidir. Çemberin çapı için yazılabilecek trigonometrik ifadelerden biri

{\displaystyle {\text{R}}={\sqrt {\frac {2\cdot {\text{Alan}}}{\sin A\sin B\sin C}}}.}
Verilen herhangi bir üçgende, çevrel çemberin merkezi daima sentroid (kenarotayların kesişim noktası) ve yüksekliklerin kesişim noktası doğrusaldır. Bu noktaların tümünden geçen doğru Euler doğrusu olarak bilinir.

Çevrel çember merkezinin izogonal eşleniği yüksekliklerin kesişim noktasıdır.

Üç doğrusal noktanın çevrel çemberi olan, bu noktalardan geçen doğru *sonsuz yarıçaplı çember* olarak anılır. Neredeyse doğrusal olan noktaların çevrel çember hesaplamalarında genellikle sayısal kararsızlık görülür.

Üçgen çevrel çemberlerinin, bir noktalar kümesinin Delaunay üçgenlemesi ile yakın ilişkisi vardır.

### Çevrel çember denklemleri

Öklid düzleminde, bir çevrel çember denklemi ait olduğu üçgeninin köşelerinin Kartezyen koordinatlarından elde edilebilir. Buna göre

{\displaystyle \mathbf {A} =(A\_{x},A\_{y})}
{\displaystyle \mathbf {B} =(B\_{x},B\_{y})}
{\displaystyle \mathbf {C} =(C\_{x},C\_{y})}
*A*, *B* ve *C* noktalarının koordinatları olarak alınsın. Burada çevrel çember, Kartezyen düzlemde geometrik yeri aşağıdaki denklemleri sağlayan **v** = (*v*x,*v*y) noktalarıdır.

{\displaystyle |\mathbf {v} -\mathbf {u} |^{2}=r^{2}}
{\displaystyle |\mathbf {A} -\mathbf {u} |^{2}=r^{2}}
{\displaystyle |\mathbf {B} -\mathbf {u} |^{2}=r^{2}}
{\displaystyle |\mathbf {C} -\mathbf {u} |^{2}=r^{2}}
Denklemlerle **A**, **B**, **C** ve **v**'nin, çemberin merkezi *u*' dan eşit *r*2 uzaklıkta olması sağlanır. Kutuplanma özdeşliği kullanılarak denklemler

{\displaystyle {\begin{vmatrix}|\mathbf {v} |^{2}&-2v\_{x}&-2v\_{y}&-1\\|\mathbf {A} |^{2}&-2A\_{x}&-2A\_{y}&-1\\|\mathbf {B} |^{2}&-2B\_{x}&-2B\_{y}&-1\\|\mathbf {C} |^{2}&-2C\_{x}&-2C\_{y}&-1\end{vmatrix}}}
matrisine indirgenebilir. Böylece çevrel çember, matris determinantının sıfırlarının geometrik yeriyle ifade edilir:

{\displaystyle \det {\begin{vmatrix}|\mathbf {v} |^{2}&v\_{x}&v\_{y}&1\\|\mathbf {A} |^{2}&A\_{x}&A\_{y}&1\\|\mathbf {B} |^{2}&B\_{x}&B\_{y}&1\\|\mathbf {C} |^{2}&C\_{x}&C\_{y}&1\end{vmatrix}}=0.}
Kofaktör açılımı ile,

{\displaystyle \quad S\_{x}={\frac {1}{2}}\det {\begin{vmatrix}|\mathbf {A} |^{2}&A\_{y}&1\\|\mathbf {B} |^{2}&B\_{y}&1\\|\mathbf {C} |^{2}&C\_{y}&1\end{vmatrix}},\quad S\_{y}={\frac {1}{2}}\det {\begin{vmatrix}A\_{x}&|\mathbf {A} |^{2}&1\\B\_{x}&|\mathbf {B} |^{2}&1\\C\_{x}&|\mathbf {C} |^{2}&1\end{vmatrix}},}
{\displaystyle a=\det {\begin{vmatrix}A\_{x}&A\_{y}&1\\B\_{x}&B\_{y}&1\\C\_{x}&C\_{y}&1\end{vmatrix}},\quad b=\det {\begin{vmatrix}A\_{x}&A\_{y}&|\mathbf {A} |^{2}\\B\_{x}&B\_{y}&|\mathbf {B} |^{2}\\C\_{x}&C\_{y}&|\mathbf {C} |^{2}\end{vmatrix}}}
a|**v**|2 − 2**Sv** − *b* = 0 elde edilir ve üç noktanın doğrusal olmadığı varsayımıyla (aksi durumda çevrel çember S'nin sonsuzda olduğu bir doğru halini alır), |**v** − **S**/*a*|2 = *b*/*a* + |**S**|2/*a*2, **S**/*a* çevrel çember merkezi ve √ (*b*/*a* + |**S**|2/*a*2) yarıçapı hesaplanır. Benzer yaklaşımla bir dörtyüzlünün çevrel küre denklemi de bulunabilir.

Çevrel çemberin trilineer koordinatlarla ifade edilmiş bir denklemi *x* : *y* : *z* is *a*/*x* + *b*/*y* + *c*/*z* = 0 ve barisentrik koordinatlarla ifade edilmiş bir denklemi *x* : *y* : *z* is *a*2/*x* + *b*2/*y* + *c*2/*z* = 0 şeklindedir.

Çevrel çemberin izogonal işleniği sonsuzdaki doğrudur; trilineer koordinatlarla *ax* + *by* + *cz* = 0 ve barisentrik koordinatlarla *x* + *y* + *z* = 0 olarak gösterilebilir.

Bunun yanında, *d* boyuttaki bir üçgenin çevrel çemberi, genelleştirilmiş bir yöntemle bulunabilir. **A**, **B** ve **C** üçgenin köşelerini ifade eden *d*-boyutlu noktalar olsun. İşlemler **C** orijine taşınarak başlar: 

{\displaystyle \mathbf {a} =\mathbf {A} -\mathbf {C} ,}
{\displaystyle \mathbf {b} =\mathbf {B} -\mathbf {C} .}
Çevrel çemberin yarıçapı, *r*,

{\displaystyle r={\frac {\left\|\mathbf {a} \right\|\left\|\mathbf {b} \right\|\left\|\mathbf {a} -\mathbf {b} \right\|}{2\left\|\mathbf {a} \times \mathbf {b} \right\|}}={\frac {\left\|\mathbf {a} -\mathbf {b} \right\|}{2\sin \theta }}={\frac {\left\|\mathbf {A} -\mathbf {B} \right\|}{2\sin \theta }},}
burada *θ* **a** ve **b** arasındaki iç açıdır. Çevrel çemberin merkezi, *p*0,

{\displaystyle p\_{0}={\frac {(\left\|\mathbf {a} \right\|^{2}\mathbf {b} -\left\|\mathbf {b} \right\|^{2}\mathbf {a} )\times (\mathbf {a} \times \mathbf {b} )}{2\left\|\mathbf {a} \times \mathbf {b} \right\|^{2}}}+\mathbf {C} .}
şeklinde ifade edilebilir.

Çevrel çember merkezinin koordinatları
--------------------------------------

### Kartezyen koordinatlar

Çevrel çember merkezinin Kartezyen koordinatları

{\displaystyle ((A\_{y}^{2}+A\_{x}^{2})(B\_{y}-C\_{y})+(B\_{y}^{2}+B\_{x}^{2})(C\_{y}-A\_{y})+(C\_{y}^{2}+C\_{x}^{2})(A\_{y}-B\_{y}))/D,}
{\displaystyle ((A\_{y}^{2}+A\_{x}^{2})(C\_{x}-B\_{x})+(B\_{y}^{2}+B\_{x}^{2})(A\_{x}-C\_{x})+(C\_{y}^{2}+C\_{x}^{2})(B\_{x}-A\_{x}))/D}
ve

{\displaystyle D=2(A\_{x}(B\_{y}-C\_{y})+B\_{x}(C\_{y}-A\_{y})+C\_{x}(A\_{y}-B\_{y})).\,}
Denklemler, genelleştirilmiş durum kaybolmadan, A köşesi Kartezyen koordinat sisteminin orijinine taşınarak yazılabilir; yani {\displaystyle A'=A-A=(A'\_{x},A'\_{y})=(0,0)} alınır. Bu durumda köşe koordinatları B' = B − A and C' = C − A A''dan köşelere çizilmiş vektörleri gösteren. Bu üçgensel çeviri tüm üçgenler için geçerlidir ve A'B'C' üçgeninin çevrel çemberinin merkez koordinatları şöyledir:

{\displaystyle (C'\_{y}(B\_{x}^{'2}+B\_{y}^{'2})-B'\_{y}(C\_{x}^{'2}+C\_{y}^{'2}))/D',\,}
{\displaystyle (B'\_{x}(C\_{x}^{'2}+C\_{y}^{'2})-C'\_{x}(B\_{x}^{'2}+B\_{y}^{'2}))/D'\,}
burada

{\displaystyle D'=2(B'\_{x}C'\_{y}-B'\_{y}C'\_{x}).\,}
### Kenar uzunluklarının fonksiyonu olarak barisentrik koordinatlar

Çevrel çemberin merkezi barisentrik koordinatlarla

{\displaystyle \left(a^{2}(-a^{2}+b^{2}+c^{2}),\;b^{2}(a^{2}-b^{2}+c^{2}),\;c^{2}(a^{2}+b^{2}-c^{2})\right),\,}
ifade edilir. Burada *a*, *b*, *c* üçgenin kenar uzunluklarını (sırasıyla *BC*, *CA*, *AB*) göstermektedir.

### Vektörel ve skaler çarpımla barisentrik koordinatlar

Öklid uzayında alınan, doğrusal olmayan herhangi *P*1, *P*2 ve *P*3 noktasından geçen bir çember bulunur. Kartezyen koordinatlar kullanılarak bu noktalar vektör olarak yazılırsa, vektörel çarpım ve skaler çarpımla çevrel çember yarıçapı ile merkezi hesaplanabilir.

{\displaystyle \mathrm {P\_{1}} ={\begin{bmatrix}x\_{1}\\y\_{1}\\z\_{1}\end{bmatrix}},\mathrm {P\_{2}} ={\begin{bmatrix}x\_{2}\\y\_{2}\\z\_{2}\end{bmatrix}},\mathrm {P\_{3}} ={\begin{bmatrix}x\_{3}\\y\_{3}\\z\_{3}\end{bmatrix}}.}
olsun. Bu noktalardan geçecek çemberin yarıçapı şöyle ifade edilir:

{\displaystyle \mathrm {r} ={\frac {\left|P\_{1}-P\_{2}\right|\left|P\_{2}-P\_{3}\right|\left|P\_{3}-P\_{1}\right|}{2\left|\left(P\_{1}-P\_{2}\right)\times \left(P\_{2}-P\_{3}\right)\right|}}.}
Çemberin merkezi ise lineer kombinasyonla:

{\displaystyle \mathrm {P\_{c}} =\alpha \,P\_{1}+\beta \,P\_{2}+\gamma \,P\_{3}}
şeklinde gösterilir. Burada

{\displaystyle \alpha ={\frac {\left|P\_{2}-P\_{3}\right|^{2}\left(P\_{1}-P\_{2}\right)\cdot \left(P\_{1}-P\_{3}\right)}{2\left|\left(P\_{1}-P\_{2}\right)\times \left(P\_{2}-P\_{3}\right)\right|^{2}}}}
{\displaystyle \beta ={\frac {\left|P\_{1}-P\_{3}\right|^{2}\left(P\_{2}-P\_{1}\right)\cdot \left(P\_{2}-P\_{3}\right)}{2\left|\left(P\_{1}-P\_{2}\right)\times \left(P\_{2}-P\_{3}\right)\right|^{2}}}}
{\displaystyle \gamma ={\frac {\left|P\_{1}-P\_{2}\right|^{2}\left(P\_{3}-P\_{1}\right)\cdot \left(P\_{3}-P\_{2}\right)}{2\left|\left(P\_{1}-P\_{2}\right)\times \left(P\_{2}-P\_{3}\right)\right|^{2}}}.}

Parametrik denklemler
---------------------

Çevrel çemberin bulunduğu düzeleme dik bir birim vektör şöyle yazılabilir:

{\displaystyle {\hat {n}}={\frac {\left(P\_{2}-P\_{1}\right)\times \left(P\_{3}-P\_{1}\right)}{\left|\left(P\_{2}-P\_{1}\right)\times \left(P\_{3}-P\_{1}\right)\right|}}.}
Böylece çevrel çember yarıçapı, *r*, merkezi, *P**c*, çember üzerindeki bir nokta, *P*0 ve çemberin bulunduğu yüzeye ait birim normal, {\displaystyle {\hat {n}}}, olmak üzere, *P*0 noktasından başlayarak {\displaystyle {\hat {n}}}'ye pozitif yönelen (sağ el yönünde) çemberin bir parametrik ifadesi:

{\displaystyle \mathrm {R} \left(s\right)=\mathrm {P\_{c}} +\cos \left({\frac {\mathrm {s} }{\mathrm {r} }}\right)\left(P\_{0}-P\_{c}\right)+\sin \left({\frac {\mathrm {s} }{\mathrm {r} }}\right)\left[{\hat {n}}\times \left(P\_{0}-P\_{c}\right)\right].}

Çemberin kenarlarla yaptığı açılar
----------------------------------

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
|  |   |  |

Çevrel çemberin üçgenin kenarlarıyla yaptığı açılar, bu kenarların üçüncü kenarla oluşturduğu üçgen iç açılarına eşittir.

Çevrel çemberin diğer özellikleri
---------------------------------

Çevrel çemberin yarıçapı, iç teğet çemberin yarıçapının iki katından küçük değildir. (Euler'in üçgen eşitsizliği)

Çevrel çemberin merkezi ile iç teğet çemberin merkezi arasındaki uzaklık {\displaystyle {\sqrt {R(R-2r)}}}'dır; *r* iç teğet çember yarıçapını ve *R* çevrel çember yarıçapını simgelemektedir.

*a*, *b* ve *c* kenarlarına sahip üçgenin çevrel çemberinin yarıçapının, iç teğet çemberinin yarıçapıyla çarpımı {\displaystyle {\frac {abc}{2(a+b+c)}}.} şeklinde olacaktır.

Notlar
------

1. ↑  Bu durum Kartezyen koordinat sisteminde alınacak *r* yarıçaplı ve merkez koordinatları *a*, *b* olan bir genel çember denklemi üzerinden ispatlanabilir:
{\displaystyle \left(x-a\right)^{2}+\left(y-b\right)^{2}=r^{2}.}
Bu denklem üç değişkenli olduğundan (*a*, *b*, *r*) bir çemberin denklemini belirlemek için sadece üç nokta çifti gerekir. Üçgenlerin üç köşe üzerinden tanımlandığı düşünüldüğünde, her üçgen için bir çevrel çember belirlenebileceği görülür.

Kaynakça
--------

1. ↑  "TDK Matematik Terimleri Sözlüğü". TDK. Erişim tarihi: 9 Ağustos 2011. [*ölü/kırık bağlantı*]
2. ↑  Dörrie, Heinrich, *100 Great Problems of Elementary Mathematics*, Dover, 1965. :s.379
3. ↑  "Wolfram barisentrik koordinatlar (İngilizce)". 20 Temmuz 2017 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 8 Ağustos 2011.
4. 1 2  Nelson, Roger, "Euler's triangle inequality via proof without words," *Mathematics Magazine* 81(1), February 2008, 58-61.
5. ↑  Johnson, Roger A. *Advanced Euclidean Geometry*, Dover, 2007 (orij. 1929), s. 189, #298(d).

* **^**Coxeter, H.S.M. (1969). "Chapter 1". *Introduction to geometry*. Wiley. s. 12–13. ISBN 0471504580.
* **^**Megiddo, N. (1983). "Linear-time algorithms for linear programming in **R**3 and related problems". *SIAM Journal on Computing*. **12** (4). ss. 759-776. doi:10.1137/0212052.

* Kimberling, Clark (1998). "Triangle centers and central triangles". *Congressus Numerantium*. Cilt 129. ss. i-xxv, 1-295.

* **^**Pedoe, Dan (1988). *Geometry: a comprehensive course*. Dover.

Dış bağlantılar
---------------

* Eric W. Weisstein, *Circumcircle* (MathWorld)
* Eric W. Weisstein, *Cyclic Polygon* (MathWorld)
* Eric W. Weisstein, *Steiner circumellipse* (MathWorld)

| * g
* t
* d
Yunan matematiği |
| --- |
| Matematikçiler (Zaman Çizelgesi) | 
* Anaksagoras
* Antemius
* Apollonius
* Arhitas
* Aristeus
* Aristarkus
* Arşimet
* Autolikus
* Bion
* Boethius
* Brison
* Kallippus
* Karpus
* Kleomedes
* Konon
* Ktesibius
* Demokritos
* Dikaearhus
* Diokles
* Diofantos
* Dinostratus
* Dionisodoros
* Domninus
* Elealı Zenon
* Eratosthenes
* Eudemus
* Eudoksus
* Eutokius
* Geminus
* Heliodorus
* İskenderiyeli Heron
* Hrisippos
* Hipparkos
* Hippasus
* Hippias
* Hipokrat
* Hipatia
* Hipsikles
* İsidoros
* Matematikçi Leo
* Leon
* Marinus
* Melissa
* Menaihmos
* Menelaus
* Metrodorus
* Nikomahos
* Nikomedes
* Nikoteles
* Oenopides
* Öklid
* Pappus
* Perseus
* Filolaos
* Filon
* Laodikyalı Filonides
* Porfirios
* Poseidonius
* Proklos
* Batlamyus
* Pisagor
* Serenus
* Simplikios
* Sosigenes
* Sporus
* Thales
* Theaetetus
* Theano
* Teodorus
* Theodosius
* İskenderiyeli Theon
* Smirnalı Theon
* Timaridas
* Ksenokrates
* Sidonlu Zeno
* Zenodorus

 |
| Yapıtlar | 
* Almagest
* Arşimet Parşömeni
* Arithmetika
* Konikler (Apollonius)
* Katoptrik (Yansımalar)
* Data (Öklid)
* Elemanlar (Öklid)
* Bir Çemberin Ölçümü
* Konikler ve Sferoidler Üzerine
* Büyüklükler ve Uzaklıklar Üzerine (Aristarchus)
* Büyüklükler ve Uzaklıklar Üzerine (Hipparchus)
* Hareketli Küre Üzerine (Autolycus)
* Öklid'in Optiği
* Sarmallar Üzerine
* Küre ve Silindir Üzerine
* Ostomachion (Syntomachion)
* Planisphaerium
* Sphaerics
* Parabolün Dörtgenleştirilmesi
* Kum Sayacı
* Sonsuz Küçükler Hesabı

 |
| Merkezler | Platon Akademisi **·**  Kirene **·**  İskenderiye Kütüphanesi |
| Etkilendikleri | Babil matematiği **·**  Eski Mısır matematiği |
| Etkiledikleri | Avrupa matematiği **·**  Hint matematiği **·**  Orta Çağ İslam matematiği |
| Problemler | Apollonius problemi **·**  Daireyi kareyle çevreleme **·**  Küpü iki katına çıkarma **·**  Açıyı üçe bölme |
| Kavramlar/Tanımlar | 
* Apollonius çemberi
* Diyofantus denklemi
* Çevrel çember
* Eşölçülebilirlik
* Orantılılık ilkesi
* Altın oran
* Yunan rakamları
* Bir üçgenin iç ve dış çemberleri
* Tükenme yöntemi
* Paralellik postülatı
* Platonik katılar
* Hipokrat ayı
* Hippias kuadratiksi
* Düzgün çokgen
* Cetvel ve pergelle yapılan çizimler
* Üçgen merkezi

 |
| Bulgular | 
* Açıortay teoremi
* Dış açı teoremi
* Öklid algoritması
* Öklid teoremi
* Geometrik ortalama teoremi
* Yunan geometrik cebiri
* Menteşe teoremi
* Çevre açı teoremi
* Kesişme teoremi
* Pons asinorum
* Pisagor teoremi
* Thales teoremi
* Gnomon teoremi
* Apollonius teoremi
* Aristarkus eşitsizliği
* Crossbar (Pasch) teoremi
* Heron formülü
* İrrasyonel sayılar
* Menelaus teoremi
* Pappus'un alan teoremi
* Batlamyus eşitsizliği
* Batlamyus kirişler tablosu
* Batlamyus teoremi
* Theodorus sarmalı

 |
| Antik Yunan matematikçilerinin zaman çizelgesi |