Atatürk ve Foks (Yalova, 1930)
**Foks**, Türkiye'nin kurucusu ve ilk cumhurbaşkanı Mustafa Kemal Atatürk'ün köpeği. Atatürk’ün *Alp* ve *Alber* isimli köpeklerinden sonraki son köpeğidir.

Yaşadığı tarihler
-----------------

*Latife Hanım’ın Kağıtları*’nda Atatürk’ün 13 Kasım 1923 günü öğle saatlerinde Çankaya Köşkü’nün bahçesinde yürüyüşe çıktığı ve köpeği Foks ile oynadığı yazılıdır ancak 3 Temmuz 1927'den, ölümü olan 10 Kasım 1938'e kadar 12 yıl Atatürk'ün hizmetinde olan *Cemal Granda* ise anılarında Foks’un Yalova'daki bir fotoğrafçıdan alınırken henüz yavru olduğunu belirtmekte ve alınırken Atatürk'ün de yanında olduğunu ve fotoğrafçı ile aralarında geçen duyduğu konuşmaları anlatmaktadır, diğer bir ifadeyle Foks, Cemal Granda'nın Atatürk'ün hizmetine girdiği 1927'den sonraki bir zamanda doğmuş bir köpektir. Falih Rıfkı Atay ise *Çankaya* isimli kitabında "Foks, Atatürk'ün son köpeğinin adıdır. Birkaç yıl eski ve yeni köşkte rahmetli lideri eğlendirir idi. Foks'u kendisine hediye etmişlerdi. Daha önce de bir köpeği varmış ama, ona ben yetişemedim." diye yazar. Günümüzde Atatürk ve Kurtuluş Savaşı Müzesi’nde sergilenen ve tüm tüy rengi kahverengi olarak görünen Foks'un içi doldurulmuş hali 1930 yılında Yalova'da, Turhal'da, Ege Vapurunda Atatürk ile birlikte görüntülendiği fotoğraflara çok benzemektedir. 1927’den önceki çeşitli fotoğraflarda Atatürk'ün yanında bir köpek daha görünmektedir ve Foks adıyla anılmaktadır, ancak bu köpek alnında, göğsünde ve bacaklarında beyazlıklar olan çift renkli ve bacakları da daha uzun olan bir köpektir. Atatürk, Gaziantep’i ilk kez 26 Ocak 1933 günü ziyaret etmiştir O gün Foks da Atatürk ile birlikte Gaziantep'tedir. 1933’ten sonra mevcut kaynaklarda Foks hakkında herhangi bilgi ve fotoğraf görünmemektedir. Uzun süre köşkte kalan Foks bir Cumhurbaşkanı köpeği olarak hayatta kendi cinslerinin hiçbirinin sahip olmadığı rahat ve mutlu bir yaşantı sürer.

Atatürk'ün Turhal gezisine ait bu kısa videoda Foks da görülmektedir. Videonun zaman sayacı 48:46'da iken (Foks'un sadece kuyruğunun görüldüğü bir an) Atatürk'ün Foks'a bir şey söylediği de ayrıca görülebilmektedir.

Atatürk ve Foks
---------------

Atatürk’ün tüm hayvanlara karşı sevgisi vardı ama köpeklerin onun yaşamındaki yeri ayrıydı. Atatürk Bulgaristan Ataşemiliterliğinden dönüşünde oradan Alp adını verdiği güzel bir köpek getirmişti ve Çanakkale Savaşlarında da yanında bulundurmuştu. Kurtuluş Savaşı sırasında da Yunan komutanlarının birinin ortada kalan Alber adlı sarı beyaz renkli av köpeğini sahiplenmişti. Alber öldüğünde çok üzülen Atatürk'ün henüz üzüntüsü dinmemişken Foks onun yeni köpeği olur. Foks, Atatürk’ün odasında yatar, her gittiği yere yanında gider,gireceği salona herkesten ve Atatürk’ten daha önce koşar, adeta Atatürk’ün geldiğini haber veriyormuş gibi hareket ederdi. Atatürk nereye gitse onu da birlikte götürür, yurt gezilerinde bile ondan ayrılmazdı.

Sahiplenilmesi
--------------

Kılıç Ali anılarında, Foks’u bir Samsun seyahatinde arkadaşı Salih Bozok’la deniz fenerinin yanında sabah gezintisi yaparken gördüklerini ve sahibinden rica edip Atatürk’e hediye ettirdiklerinden bahseder.
Cemal Granda anılarında, Foks’un yavruyken Yalova’da seyyar fotoğrafçılık yapan Hasan Efendi’den 50 lira gibi önemli bir paraya satın alındığını anlatır. Başka bir kaynakta ise Foks'un bir büyük devletten Gazi’ye hediye edildiğinden bahsedilmektedir.

Fiziksel özellikleri
--------------------

Foks'un rengi kahverengi, cinsiyeti erkektir. Irkı ise bir kaynakta puanter olarak, bir başka kaynakta ise yavruyken tüyleri çok güzel olan bir sokak köpeği olarak geçer.

Huyları
-------

Foks, çok sadık, çok duygulu, sert, pek yaman, hassas, iyi yetiştirilmiş koruyucu, yabancılara pabuç bırakmayan, muhafız hizmeti gören, aklına eseni yapan, çok yüz bulduğu için bir süre sonra hemen hemen terbiyesini kaybeden, bazen yaramaz, son zamanlarında çiftliğe geri gönderilmesinden sonra hırçınlığı ve saldırganlığı artan bir köpek olarak tarif edilmektedir.

Gezileri
--------

Çankaya Köşkü'nde yaşayan, Ankara'daki tören ve balolarda Atatürk'ün yanında olan Foks, Atatürk ile beraber Ankara içine İstanbul'a ve yurdun çeşitli yerlerine yapılan gezilere de katılmıştır.

Turhal İstasyonu, 1930
### Babaeski

Atatürk 20 Aralık 1930 günü Babaeski’de istasyon mahallini dolduran Babaeskililerle bir süre vagonun merdivenlerinde durarak yaptığı konuşmada köpeği Foks’un kalabalık arasında kaybolması üzerine telaşlanan yanındakilere: "Siz merak etmeyin, onu Kılıç Ali bulur. Erzurum’da da kaybolmuştu, sonra Kılıç Ali bulmuştu" diye espri yapar.

Yalova, 1930
### Erzurum

Foks’un Erzurum gezisine de katıldığı ve orada kaybolup tekrar bulunduğu Atatürk tarafından anlatılmıştır.

### Silifke

Atatürk Silifke’ye geldiğinde Foks için özel yemekler piştiği, güzel yataklar yapıldığı anlatılır.

Ege Vapuru (1930)
### Konya

Atatürk bir gün uşağına "Bu köpek çiftleşti mi? diye sorar, uşağı da Konya’da iki ay önce çiftleştiğini söyler. 
Foks, Konya’ya da gitmiş ve dişi bir köpekle çiftleştirilmiştir.

### Yalova

Foks’un 1930 yılında Atatürk’ün Yalova gezisinde bulunduğuna ait Atatürk’ün arabasında çekilmiş bir fotoğrafı mevcuttur.[*kaynak belirtilmeli*]

### Turhal

Foks’un 1930 yılında Atatürk’ün Turhal gezisinde bir fotoğrafı mevcuttur.

### Trabzon

Atatürk Ege Vapuru ile Trabzon'a giderken Foks da yanındadır.

### Gaziantep

Gaziantep’te bulundukları sırada Foks akşam yemeğine dokunmayınca Atatürk yanındakilere; "Köpeğe muhakkak bir şeyler söylemişsiniz. Onun için küsmüştür." der. Yıllar sonra Gaziantep vali konağının aşçısı mutfakta yemek hazırlarken yanına köpeğin gelip yemeğin yanına sokulduğunu, kendisinin de buna sıkıldığını, eline kepçeyi alarak köpeğe bağırdığını anlatmıştır.

Turhal İstasyonu, 1930
Atatürk Ege Vapuru ile Trabzon'a giderken (1930)
Turhal, 1930

Son zamanları ve ölümü
----------------------

Gazi'nin çevresindekilerden kimileri; onu güldüren, neşelendiren Foks’un giderek artan şımarıklıklarına kızmaya başlar. Bir gün Foks, Atatürk’ün elini de ısırır, Foks’u çiftliğe götürüp kontrol altına alırlar. Bir süre sonra; bir kaynağa göre çiftlik baytarları tarafından iğne ile, başka bir kaynağa göre de gerekli testlerin yapılabilmesi için vurularak hayatına son verilir. Atatürk'ün en yakınındakilerden Falih Rıfkı Atay, Çankaya adlı eserinde, *"sahibini ısıran köpekten artık hayır kalmadığına"* inandırılan Atatürk'ün Foks'un öldürülmesine onay verdiğini ve Foks'un böylece öldürüldüğünü yazmıştır.

Ölümünden sonra
---------------

Atatürk’ün Foks’a olan sevgisini göz önünde bulunduran Çiftlik müdürü, Foks’un derisini doldurtup Çiftlik'te müze camekanına koydurur. Bu olaydan bilgisi ve haberi olmayan Atatürk, bir gün camekanın önüne gelip Foks’u canlı gibi görünce birdenbire çok şaşırır, bir sandalye ister ve oturur. Cansız köpeğe uzun uzun bakar ve bir müddet sonra ; "Sevdiğim bir köpeği bu halde göremem, bunu derhal buradan çıkarttırın ve çiftlikte müsait bir yere gömün" diye talimat verir. Atatürk daha sonra ayrıca "Foks esasında bana fenalık yapmak, canımı acıtmak için ısırmadı, öyle olsaydı ben onu hissederdim, o öyle bir köpek değildi. Onun içi o doldurulmuş halini içime sindiremedim" der.

Müzede sergilenmesi
-------------------

Atatürk’ün köpeği Foks’un doldurulmuş hâli, Anıtkabir'de yer alan Atatürk ve Kurtuluş Savaşı Müzesi’nde bulunmaktadır.
Anıtkabir yetkilileri, Foks'un bedenini Atatürk'ün arkadaşı Necdet Pençe’nin sakladığını, 1969’da da eşi İrfan Pençe’nin Anıtkabir'e hediye ettiğini belirtmiştir.

Kaynakça
--------

1. ↑  Fatih Bayhan,  *Latife Hanım'ın kâğıtları*, (Pegasus, 2007, s. 254)
2. ↑  ATATÜRK'ÜN UŞAĞI CEMAL GRANDA ANLATIYOR[*ölü/kırık bağlantı*], Radikal Kitap, erişim 19 Ocak 2013
3. 1 2 3 4 5 6 7 8  Cemal Granda, Turhan Gürkan, 'Atatürk’ün Uşağı İdim, (Kasım 1973, s. 193-195)
4. 1 2 3 4 5 6 7 8  Falih Rıfkı Atay, *ÇANKAYA-Atatürk’ün doğumundan ölümüne kadar-*, (1969, s. 561-562)
5. ↑  İki Gazinin Buluşması 20 Ocak 2013 tarihinde Wayback Machine sitesinde arşivlendi. Gaziantep Valiliği, erişim 18 Ocak 2013
6. 1 2 3 4 5 6 7 8 9  Çetin Yetkin, *ATATÜRK: "BEN DE BİR İNSANIM"* , (Yeniden Anadolu, 2006, s. 101-104)
7. ↑  Atatürk'ün köpeği, Habertürk'ü şaşırttı!..  21 Şubat 2013 tarihinde Wayback Machine sitesinde arşivlendi. Yeni Şafak, 26 Ocak 2002
8. ↑  TSK, ATATÜRK KÖŞESİ, ATATÜRK DÖNEMİNE AİT GÖRÜNTÜLER, Yurt Gezileri 24 Temmuz 2014 tarihinde Wayback Machine sitesinde arşivlendi. uyg.tsk.tr, erişim 23 Şubat 2013
9. 1 2  Şerafettin Turan, ' Kendine Özgü Bir Yaşam ve Kişilik MUSTAFA KEMAL ATATÜRK , (Bilgi, 2004, s. 628-629)
10. 1 2  Hulusi Turgut, *ATATÜRK’ÜN SIRDAŞI kılıç ali’nin anıları*, (Türkiye İş Bankası, Eylül 2005, s. 575)
11. 1 2  Kılıç Ali, *ATATÜRK’ÜN HUSUSİYETLERİ* , (Cumhuriyet, Mart 1998, s. 88)
12. 1 2 3 4 5 6  İzzet Aslan ATATÜRK SİLİFKEDE (Töyko, 1969, s. 76-77)
13. ↑  Onun İçin Hepinize Küsülüdür ! - Atatürk'ün Köpeği Foks 9 Aralık 2014 tarihinde Wayback Machine sitesinde arşivlendi. HAYTAP, 29 Ekim 2007
14. ↑  Eren Akçiçek, *Atatürk'ün sağlığı hastalıkları ve ölümü*  (İzmir Güven, 2005, s. 140)
15. 1 2  Sabiha Gökçen, Oktay Verel, *ATATÜRK’LE BİR ÖMÜR* , (Altın, 2007, s. 244-245)
16. 1 2 3 4 5 6  Mustafa Kemal Ulusu, *Atatürk’ün Yanı Başında, Çankaya Köşkü Kütüphanecesi Nuri Uslu’nun Hatıraları* , (Doğan Kitap, Ekim 2008, s. 48-50)
17. ↑  Can Dündar, Ülkü Özge Sevgililer, *Mustafa Kemal aramızda* , (Doğan Kitapçılık, Ekim 2005, s. 52-53, 118-121)
18. ↑  Joseph Grew (Çeviren: Muzaffer Aşkın), *ATATÜRK VE İNÖNÜ (Bir Amerikan Elçisinin Hatıraları)*, (Kitapçılık Ticaret, 1966, s. 82-83)
19. ↑  Turhan Gürkan, *ATATÜRK’ÜN UŞAĞININ GİZLİ DEFTERİ Atatürk’ün oniki yıl hizmetini gören Cemal (Çelebi) Granda’nın hatıraları*, (Fer Yayınları, 1971, s. 191)
20. ↑  İsmet Bozdağ, *ATATÜRK’ÜN SOFRASI*, (Kervan, 1975, s. 49, 65, 95)
21. 1 2 3 4  Siyah Beyaz Fotoğraflarla Atatürk Galerisi- 3 16 Ağustos 2014 tarihinde Wayback Machine sitesinde arşivlendi. T.C. Kültür ve Turizm Bakanlığı. Erişim tarihi: 16 Ocak 2013
22. 1 2  Nazif Karaçam, *EFSANEDEN GERÇEĞE KIRKLARELİ* , (Kırklareli Belediyesi, 1995, s. 668)
23. 1 2 3  Atatürk Ege Vapuru ile Trabzon'a giderken (1930) 27 Aralık 2012 tarihinde Wayback Machine sitesinde arşivlendi. meb.gov.tr, erişim 17 Ocak 2013
24. ↑  Atatürk'ün Köpeği Foks'un Yayınlanmamış Fotoğrafları İlk Olarak Haytap Sitede ! 4 Kasım 2014 tarihinde Wayback Machine sitesinde arşivlendi. HAYTAP, 28 Ekim 2011
25. ↑  Atatürk ve Kurtuluş Müzesi açıldı 17 Eylül 2017 tarihinde Wayback Machine sitesinde arşivlendi. Milliyet, 27 Ağustos 2002
26. ↑  Atatürk ve Kurtuluş Savaşı Müzesi, Hürriyet, 31 Ağustos 2002

Dış bağlantılar
---------------

|  |  |
| --- | --- |
|  | Wikimedia Commons'ta ***Foks*** ile ilgili ortam dosyaları bulunmaktadır. |

* Atatürk'ün Köpeği Foks'un Yayınlanmamış Fotoğrafları İlk Olarak Haytap Sitede !4 Kasım 2014 tarihinde Wayback Machine sitesinde arşivlendi. HAYTAP, 28 Ekim 2011
* Kötülük Yapmak İçin Isırmadı !9 Aralık 2014 tarihinde Wayback Machine sitesinde arşivlendi. HAYTAP, 17 Haziran 2007
* Bekir Coşkun: Atatürk'ün köpeği...7 Aralık 2014 tarihinde Wayback Machine sitesinde arşivlendi. Hürriyet, 30 Ocak 2000
* Ata ve Kurtuluş Müzesi, Hürriyet, 27 Ağustos 2002
* O, hep aramızda, İstanbul Üniversitesi, İletim Gazetesi, erişim 16 Ocak 2013
* Kaynakça için çeşitli kütüphanelerin katalog tarama linkleri: İBB Atatürk Kitaplığı & Beyazıt Devlet Kütüphanesi & ekutuphane.gov.tr

| * g
* t
* d
Mustafa Kemal Atatürk |
| --- |
| Hayatı | 
* Askerî hayatı
* İzmir Suikastı
* Ölümü ve devlet cenaze töreni
	+ Anma
* Ödülleri

 |  |
| Ailesi ve yakınları | 
* Ali Rıza Efendi
* Zübeyde Hanım
* Makbule Atadan
* Latife Uşşakî
* Mecdi Boysan
* Ülkü Adatepe
* Sabiha Gökçen
* Zehra Aylin
* Rukiye Erkin
* Nebile İrdelp
* Abdurrahim Tuncak
* Fikriye Hanım
* Afet İnan
* Mustafa Demir
* Dişçibaşı Sami Bey
* Foks (köpek)

 |
| Yaverleri | 
* Salih Bozok
* Cevat Abbas Gürer
* Muzaffer Kılıç
* Şükrü Tezer
* Rüsuhi Savaşçı
* Sami Yanardağ
* Mahmut Celalettin Üner
* Cevdet Tolgay
* Ahmet Naşit Mengü
* Şükrü Özer

 |
| Düşünsel | 
* Atatürkçülük
* Atatürk İlkeleri
* Atatürk Devrimleri
* Atatürk milliyetçiliği
* Atatürk kişi kültü
* *Egemenlik kayıtsız şartsız milletindir*
* *Ne mutlu Türk'üm diyene*
* *Türkiye Türklerindir*
* *Ya istiklâl ya ölüm*
* *Yurtta sulh, cihanda sulh*

 |
| Söylevleri | 
* Gençliğe Hitabe
* Onuncu Yıl Nutku
* Bursa Nutku

 |
| Yapıtları | 
* *Nutuk*
* *Geometri*
* *Yurttaşlık Bilgileri*
* *Cumalı Ordugâhı*
* *Taktik Tatbikat ve Seyahati*
* *Takımın Muharebe Talimi*
* *Zabit ve Kumandan ile Hasbihal*

 |
| Kurumsal | 
* Vatan ve Hürriyet Cemiyeti
* Cumhuriyet Halk Partisi
* Türk Dil Kurumu
* Türk Tarih Kurumu

 |
| Anıt ve müzeler | 
* Anıtkabir
	+ Tarihi
* Artvin Atatürk Heykeli
* Atlı Atatürk Anıtı
* Atatürk ve Kurtuluş Savaşı Müzesi
* İzmir Atatürk Anıtı
* Konya Atatürk Anıtı
* Mareşal Atatürk Anıtı
* ODTÜ Atatürk Anıtı
* Samsun Onur Anıtı
* Sarayburnu Atatürk Anıtı
* Taksim Cumhuriyet Anıtı
* Canberra'daki anıtı
* Bakü'deki heykeli
* Meksiko'daki heykeli

 |
| Diğer | 
* Popüler kültürdeki yeri
* Adını taşıyan şeyler
* Dinî inancı
* Damal'daki Atatürk silüeti
* Atatürk Aleyhine İşlenen Suçlar Hakkında Kanun
* Atatürk Yılı
* Güneş-Dil Teorisi

 |
| 
* Kategori **Kategori**
* Commons sayfası **Commons**

 |