Mutlaktan kaynaklanan anima mundi'nin neoplatonik kavramının illüstrasyonu, bir şekilde modern panpsişizmin öncüsüdür.
**Panpsişizm**, zihin felsefesinde, zihnin veya zihin benzeri bir yönün, gerçekliğin temel ve her yerde bulunan bir özelliği olduğu görüşüdür. Aynı zamanda, "zihnin, evrende var olan dünyanın temel bir özelliği olduğu" teorisi olarak da tanımlanır. En eski felsefi teorilerden biridir ve Thales, Platon, Spinoza, Leibniz, William James, Alfred North Whitehead, Bertrand Russell ve Galen Strawson gibi filozoflara atfedilmiştir. 19. yüzyılda panpsişizm, Batı düşüncesinde varsayılan zihin felsefesi görüşüydü, ancak 20. yüzyılın ortalarında mantıksal pozitivizmin yükselişiyle panpsişizm bir düşüş yaşadı. Bilincin zor sorusuyla son zamanlarda ilgi gören nörobilim, psikoloji ve kuantum fiziği alanlarındaki gelişmeler, 21. yüzyılda panpsişizme olan ilgiyi yeniden canlandırdı.

Genel Bakış
-----------

### Etimoloji

*Panpsişizm* terimi, Yunanca *pan* (πᾶν : "hepsi, her şey, bütün") ve *psişeden* (ψυχή : "ruh, zihin") gelir. :1"Psyche", Yunanca ψύχω (*psukhō*, "üflerim") kelimesinden gelir ve yaşam, ruh, zihin, ruh, kalp veya "yaşam-nefes" anlamına gelebilir. "Ruh" kelimesinin kullanımı tartışmalıdır çünkü genellikle doğaüstü bir şeye atıfta bulunmak için kullanılan bir terim olan "ruh" ile eşanlamlıdır; artık literatürde bulunan daha yaygın terimler arasında zihin, zihinsel özellikler, zihinsel yön ve deneyim bulunmaktadır.

### Konsept

Panpsişizm, zihnin veya zihin benzeri bir yönün, gerçekliğin temel ve her yerde bulunan bir özelliği olduğunu savunur. Aynı zamanda, "zihnin, evrende var olan dünyanın temel bir özelliği olduğu" bir teori olarak tanımlanır. Panpsişistler, kendi deneyimlerimizle bildiğimiz zihin tipinin, bir şekilde, çok çeşitli doğal bedenlerde mevcut olduğunu varsayarlar. Bu kavram çok çeşitli biçimler almıştır. Bazı tarihsel ve Batılı olmayan panpsişistler, tüm varlıklara (animizm ) yaşam veya ruh gibi nitelikler atfeder. Bununla birlikte, çağdaş akademik savunucular, bu nitelikleri daha karmaşık insan zihinsel niteliklerinden ayırırken, duyarlılığın veya öznel deneyimin her yerde bulunduğunu savunuyorlar. Bu nedenle, fiziğin temel seviyesindeki varlıklara ilkel bir zihniyet biçimi atfederler, ancak zihniyeti kayalar veya binalar gibi toplu şeylerin çoğuna atfetmezler.

### Terminoloji

Panpsişizmi uygulanabilir bir teori olarak araştıran filozof David Chalmers, mikrofenomenal deneyimler (mikrofiziksel varlıkların deneyimleri) ile makrofenomenal deneyimler (insanlar gibi daha büyük varlıkların deneyimleri) arasında ayrım yapar.

Philip Goff, *pandeneyimcilik* ile *pankognitivizm* arasında bir ayrım yapar. Çağdaş literatürde tartışılan panpsişizm biçiminde, bilinçli deneyim her yerde temel düzeyde mevcuttur, dolayısıyla *pandeneyimcilik* terimi de buradan gelmektedir. Pankognitivizm, pandeneyimciliğin aksine, düşüncenin temel düzeyde her yerde mevcut olduğu görüşüdür. Pankognitivizm, bazı tarihsel savunucuları olan, ancak günümüzde akademik taraftarları olmayan bir görüştür. Çağdaş panpsişistler, mikrofiziksel varlıkların inançlar, arzular ve korkular gibi karmaşık zihinsel durumlara sahip olduğuna inanmazlar.

Başlangıçta, *pandeneyimcilik* terimi daha dar bir anlama sahipti, David Ray Griffin tarafından özellikle süreç felsefesinde kullanılan panpsişizm biçimine atıfta bulunmak için türetildi (aşağıya bakın).

Tarih
-----

### Antik Çağ

 İki *iwakura* - Şinto dininde bir kami veya ruhun ikamet ettiği söylenen bir kaya
Panpsişist görüşler, Sokrates öncesi Yunan felsefesinin temelini oluşturur. Aristoteles'e göre, ilk Yunan filozofu Thales (yaklaşık MÖ 624 – 545), "her şeyin tanrılarla dolu olduğunu" savunan bir teori ileri sürdü. Thales, mıknatısların bunu gösterdiğine inanıyordu. Bu, panpsişist bir doktrin olarak yorumlandı. Panpsişizmle ilişkilendirilen diğer Yunan düşünürleri arasında (birleştirici ilkeyi veya *arkhe'yi* *nous* veya zihin olarak gören) Anaksagoras, (arkhe'yi *pneuma* veya ruh olarak gören) *Anaksimenes* ve ("Düşünme yetisi herkes için ortaktır" diyen) Herakleitos yer alır.

Platon, Sofist'inde her şeyin varlık biçiminde yer aldığını ve zihnin ve ruhun (*psişe*) psişik bir yönüne sahip olması gerektiğini yazarak *panpsişizmi* savunur. *Philebos* ve *Timaios'ta* Platon bir dünya ruhu veya *anima mundi* fikrini savunur. Platon'a göre:

> Bu dünya gerçekten de bir ruh ve zeka ile donatılmış bir canlı varlıktır... Doğaları gereği birbiriyle ilişkili olan diğer tüm canlı varlıkları içeren, görünür tek bir canlı varlıktır.
> 
> 

Stoacılık, doğal dünyanın, evrensel akıl *logoları* tarafından yönetilen ilahi ateşli öz pnöma ile aşılandığını savunan bir kozmoloji geliştirdi. Varlıkların bireysel *aklı* ile evrensel *aklı* arasındaki ilişki, Romalı Stoacı Marcus Aurelius'un merkezi bir endişesiydi. Stoacılığın metafiziği, Neoplatonizm gibi Helenistik felsefelerle bağlantılar bulur. Gnostisizm, Platonik *anima mundi* fikrini de kullanmıştır.

### Rönesans

 Dünya ruhunun bir kadın olarak tasvir edildiği Robert Fludd'ın Kozmik düzen çizimi
İmparator Justinian, MS 529'da Platon Akademisini kapattıktan sonra, neoplatonizm geriledi. Panpsişizm olarak adlandırılabilecek şeyi göze alan John Scotus Eriugena gibi ortaçağ teologları olmasına rağmen, bu felsefi teolojide baskın bir tür değildi. Ancak İtalyan Rönesansı'nda Gerolamo Cardano, Bernardino Telesio, Francesco Patrizi, Giordano Bruno ve Tommaso Campanella gibi figürlerin düşüncesinde bir canlanma yaşadı. Cardano, ruhun veya *anima'nın* dünyanın temel bir parçası olduğu görüşünü savundu ve Patrizi, *panpsişizm* terimini felsefi sözlüğe soktu. Bruno'ya göre, "Ruhu olmayan ve yaşam ilkesi olmayan hiçbir şey yoktur." *Anima mundi'ye* (dünya ruhu) benzeyen Platoncu fikirler, Paracelsus, Robert Fludd ve Cornelius Agrippa gibi ezoterik düşünürlerin çalışmalarında da yeniden su yüzüne çıktı.

### Erken Modern

17. yüzyılda iki rasyonalist, Baruch Spinoza ve Gottfried Leibniz'in panpsişist oldukları söylenebilir. Spinoza'nın monizminde, tek sonsuz ve ebedi töz, zihin (düşünce) ve madde (uzay) yönlerine sahip olan "Tanrı veya Doğa"dır (*Deus sive Natura*). Leibniz'in görüşü, evrenin temel yapısını oluşturan monad adı verilen sonsuz sayıda kesinlikle basit zihinsel tözün olduğudur. George Berkeley'in idealist felsefesinin de bir tür panpsişizm olduğu söylenirken, Berkeley panpsişizmi reddetti ve fiziksel dünyanın yalnızca zihinlerin sahip olduğu deneyimlerde var olduğunu varsayarken, zihinleri insanlarla ve belirli diğer etkenlerle sınırlandırdı.

Ayrıca bakınız
--------------

**Kavramlar**

Notlar
------

1. 1 2 3 4 5  *Stanford Encyclopedia of Philosophy*. 2017.  Yazar `|ad1=` eksik `|soyadı1=` (yardım)
2. 1 2  *Panpsychism: Contemporary Perspectives*. New York, NY: Oxford University Press. 2017. s. 365. ISBN 978-0-19-935994-3.
3. 1 2  Koch (1 Ocak 2014). "Is Consciousness Universal?". *Scientific American*. doi:10.1038/scientificamericanmind0114-26. 11 Eylül 2018 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 13 Eylül 2018.
4. 1 2 3 4 5 6  Seager (23 Mayıs 2001). "Panpsychism" (İngilizce). 29 Haziran 2018 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 15 Ocak 2023.
5. ↑  "The Case for Panpsychism". *Philosophy Now*. 2017. 19 Eylül 2017 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 3 Ekim 2018.
6. ↑  "The Hard Problem of Consciousness". *Internet Encyclopedia of Philosophy*. ISSN 2161-0002. 22 Mayıs 2012 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 11 Eylül 2018.
7. 1 2  Clarke, D.S. *Panpsychism: Past and Recent Selected Readings*. State University of New York Press, 2004. p. 1.
8. 1 2 3 4 5 6  "Panpsychism". *Internet Encyclopedia of Philosophy*. ISSN 2161-0002. 12 Haziran 2010 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 1 Mayıs 2019.
9. ↑  Nagasawa, Yugin, (Ed.) (2015). "Panpsychism and Panprotopsychism" (PDF). *Consciousness in the Physical World: Perspectives on Russellian Monism*. Oxford: Oxford University Press. ISBN 978-0-19-992735-7. Erişim tarihi: 15 Eylül 2018.  r eksik `|soyadı1=` (yardım)
10. ↑  *Panpsychism and the Religious Attitude* (İngilizce). Albany, NY: State University of New York Press. 2012. s. 1. ISBN 978-0-7914-5685-9.  Yazar `|ad1=` eksik `|soyadı1=` (yardım)
11. ↑  *Panpsychism: Contemporary Perspectives*. ss. 179-214.
12. ↑  Aristotle. *De Anima* 411a7–8.
13. ↑  Plato, *Timaeus*, 29/30; fourth century BCE
14. ↑  Berkeley, George (1948-57, Nelson) Robinson, H. (ed.) (1996). "Principles of Human Knowledge and Three Dialogues", pp. ix-x & passim. Oxford University Press, Oxford. 0192835491.

Daha Fazla Okuma
----------------

* Clarke, D.S. (Ed.) (2004). *Panpsychism: Past and Recent Selected Readings*. State University of New York Press. ISBN 0-7914-6132-7.
* *Panpsychism in the West*. The MIT Press. 2005. ISBN 978-0-262-69351-6.  Yazar `|ad1=` eksik `|soyadı1=` (yardım)
* Skrbina, David, (Ed.) (2009). *Mind That Abides: Panpsychism in the New Millennium*. John Benjamins. ISBN 978-9027252111.
* Blamauer, Michael, (Ed.) (2011). *The Mental as Fundamental: New Perspectives on Panpsychism*. Gazelle Books. ISBN 978-3-86838-114-6.
* *Panpsychism: The Philosophy of the Sensuous Cosmos*. O Books. 2011. ISBN 978-1-84694-505-2.  Yazar `|ad1=` eksik `|soyadı1=` (yardım)
* Nagasawa, Yugin, (Ed.) (2015). *Consciousness in the Physical World: Perspectives on Russellian Monism*. Oxford: Oxford University Press. ISBN 978-0-19-992735-7.  r eksik `|soyadı1=` (yardım)
* Jaskolla, Ludwig, (Ed.) (2016). *Panpsychism: Contemporary Perspectives*. New York: Oxford University Press. ISBN 978-0199359943.  r eksik `|soyadı1=` (yardım)
* *Consciousness and Fundamental Reality*. Oxford University Press. 2017. ISBN 978-0190677015.  Yazar `|ad1=` eksik `|soyadı1=` (yardım)
* *Galileo's Error: Foundations for a New Science of Consciousness*. Pantheon. 2019. ISBN 978-1524747961.  Yazar `|ad1=` eksik `|soyadı1=` (yardım)
* *Conscious: A Brief Guide to the Fundamental Mystery of the Mind*. Harper. 2019. ISBN 978-0062906717.  Yazar `|ad1=` eksik `|soyadı1=` (yardım)
* Seager, William, (Ed.) (2020). *The Routledge Handbook of Panpsychism*. Routledge. ISBN 978-1138817135.  Birden fazla `|editör1=` ve `|editör-soyadı=` kullanıldı (yardım)

Dış bağlantılar
---------------

* Panpsişizm üzerine çevrimiçi klasik makalelerin listesi 15 Ocak 2023 tarihinde Wayback Machine sitesinde arşivlendi.
* David Chalmers tarafından derlenen çeşitli yazarlar tarafından panpsişizm üzerine çevrimiçi makaleler
* İnternet Felsefe Ansiklopedisi - Panpsişizm 18 Mayıs 2009 tarihinde Wayback Machine sitesinde arşivlendi.
* Stanford Felsefe Ansiklopedisi - Panpsişizm 27 Ocak 2023 tarihinde Wayback Machine sitesinde arşivlendi.

| * g
* t
* d
Zihin felsefesi |
| --- |
| Teoriler | 
* Davranışçılık (Radikal davranışçılık)
* Biolojik doğallık
* Bilişsel psikoloji
* İşlemsel zihin teorisi
* Zihin-beden düalizmi
* Belirimcilik
* Psikanaliz
* Fenomenizm
* Fenomenoloji
* Fizikalizm
	+ kimlik teorisi
* Temsili
* Solipsizm

 |
| Kavramlar | 
* Soyut nesne
* Yapay zekâ
* Çince odası
* Bilişsellik
* Bilişsel kapanış
* Kavram
* Kavram ve nesne
* Bilinç
* Zor bilinç sorunu
* Hipostatik soyutlama
* Kimlik
* Yaratıcılık
* Zekâ
* Yönelimsellik
* İçgözlem
* Sezgi
* Düşünce dili
* Materyalizm
* Zihinsel imge
* Zihin
* Acı
* Tabula rasa
* Kavrama

 |
| Ayrıca bakınız | 
* Metafizik
* Yapay zeka felsefesi / bilgi / Algı / benlik

 |
| 
* Kategori

 |

Şablon:Idealism

|  |  |
| --- | --- |
| Otorite kontrolü Bunu Vikiveri'de düzenleyin | 
* BNF: cb11968654m (data)
* LCCN: sh85097482
* NLI: 987007560644405171

 |