Evren ve dünyaya ait kronoloji (andizin) çalışmasıdır, çağlara ait tablolar için Çağ sayfasına bakılması gerekmektedir.

Kozmolojik dönemler
-------------------

13,5 milyar yıl önce Büyük patlama ile maddenin evriminin başlaması : Big Bang::Büyük patlamadan 10-35 saniye sonra atom altı parçacıkları ; Kuarkların oluşması
Büyük patlamadan 1 saniye sonra Gama ışınları
Büyük patlamadan 3 dakika sonra genişleyen evrenin yarıçapı 40 ışık yılı noktaya ulaşması
Büyük patlamadan 100 bin yıl sonra maddenin görünmesi
Büyük patlamadan 3 milyon yıl sonra ilk elementler Helyum ve Hidrojen’in ortaya çıkması: 5 milyar yıl önce, Güneş’in oluşması

Kambriyen öncesi devir (4.570 myö – 542 myö)
--------------------------------------------

### Hadean (4.570 myö – 4.000 myö)

4,5 milyar, Dünya’nın oluşması
### Arkeyan (4000 myö – 2500 myö)

4 milyar, Ay’ın oluşması
3,5 milyar Canlılığa geçiş ve tek hücreliler
3,465 milyar, Cyanobacteria benzeri canlılar
3 milyar, prokaryotlar (çekirdeksiz tek hücreliler)
### Proterozoik (2500 – 542 myö)

2 milyar, ökaryotlar (çekirdekli tek hücreliler)
1,5 milyar, 600 milyon, bakteriler – deniz yosunları – mantarlar – ilkel canlılar
1,2 milyar, eşeyli üreme
700 milyon hayvanlar ve bitkiler farklılaşıyor

Fanerozoik Devir (542 myö – günümüz)
------------------------------------

### Paleozoik devir (542 – 251 myö)

#### Kambriyen (542 – 488.3 myö)

600-530 milyon, omurgasız deniz canlıları
530 milyon, omurgalı deniz canlıları, yaşamın karalara geçmeye başlaması
500-400 milyon, kabuklular, midyegiller, deniz yosunları, su otları
#### Ordovisyen (488.3 – 443.7 myö)

445 milyon, ilk gerçek çeneliler
430 milyon, ilk çok bacaklılar
#### Silüryen (443.7 – 419 myö)

İlk kemikli ve kıkırdaklı balıklar
#### Devoniyen (419 – 359.2 myö)

419 milyon, ilk et yüzgeçliler
400 milyon, ilk dört üyeli benzeri et yüzgeçliler (tetrapodomorflar)
360 milyon, ilk dört üyeliler, ilk böcekler
#### Karbonifer (359.2 – 299 myö)

359-323 milyon, Missisippiyen dönemi, karaların genişlemesi, ilkel kafadan bacaklılar, kanatlı böcekler, sürüngenler, memeli benzeri sürüngenler
323-299 milyon, Pennysylvanian dönemi, sıcak iklim, bataklıklar, iri sürüngenler, Böcekler
#### Permiyen (299 – 251 myö)

299 milyon, Pelikozorlar
275 milyon, ilk terapsidler
260 milyon, ilk sinodontlar
### Mezozoik devir (251 – 65.5 myö) (orta evrim düzeyinde canlılık)

#### Trias (251 – 199.6 myö)

240 milyon, ilk dinozorlar
Triyas dönemi, volkan etkinlikleri, deniz sürüngenleri (ihtiyozorlar, plesiyozorlar), teruzorlar
225 milyon, eski (arkaik) (yumurtlayan) memeliler (mammaliamorpha)
200 milyon, Triyas-Jura yok oluşu
#### Jura (199.6 – 145.5 myö)

Dinozorların çeşitlenmesi
160 milyon, ilk doğuran memeliler
150 milyon, ilk kuşlar
145 milyon, Jura-Kretase yok oluşu
#### Kretase (145.5 – 65.5 myö)

Çiçekli bitkiler, günümüz böcekleri
66 milyon, Kretase-Tersiyer yok oluşu (kuş olmayan dinozorların, teruzorların, plesiyozorların ve bazı ilkel memeli gruplarının soyunun tükenmesi), plasentalı ve keseli memeliler
### Cenozozik devir (65.5 – 0 myö) (son jeolojik dönem)

#### Paleojen (65,5 – 23,03 myö)

66-55 milyon, Paleosen dönemi, günümüz memeli takımlarının en eski üyeleri, ilk primatlar, mesonychianlar, condylarthlar
55-33 milyon, Eosen dönemi, ilk atgiller, devegiller, gergedanlar, prosimiyenler, arkaik balinalar, ilk maymunlar (antropoidler), entelodontlar
33-23, Oligosen dönemi, ilk kedigiller, ilk insansılar, Yeni Dünya maymunları, modern balinalar, boynuzlugiller, geyikgiller,
#### Neojen (23.03 – 2,588 myö)

23-5.3 milyon, Miyosen çağı, su aygırları, Zürafagiller, hominidler
13 milyon, Pongineler (Orangutan soy ağacının ayrılması)
7-10 milyon, hominineler (Goril, Şempanze ve insan soy ağacının ayrılması)
5.3-2.5 milyon, Pliyosen çağı, dağların yükselmesi, iklimin soğuması, kılıç dişli kaplanlar, mamutlar,
5 milyon, insansıların dikilmesi (homininanlar) (ayağa kalkması): 4-3 milyon, Australopithecus
3 milyon, insan cinsi (homo) ve onun ilk türü (homo habilis)

Kültürel evrimin organik evrim önüne geçmesi
--------------------------------------------

Ana madde: Dünya tarihi
### Kuvaterner (2,588 – 0 myö) - Paleolitik Kültür Evresi başlangıcı (Eski Taş Çağı)

Ana madde: Eski Taş Çağı
2,5 milyon, kültürel evrimin organik evrim önüne geçmesi,
2,5 – 2 milyon, yetenekli insan (homo habilis), taş aletler
2 milyon, Kuaterner dönemi, Pleyistozen çağı (10 bin yıl öncesine kadar) dik insan (homo erectus), buzulların yayılması
500 bin, Ateş kullanımı
200 bin, Çağdaş tipte düşünen insan (modern homo sapiens) (bugün var olan ırklar), din: 31-13 bin, Sanat: 14 bin, Hayvanların evcilleştirilmesi
### Mezolitik Kültür Evresi başlangıcı (Orta Taş Çağı)

Ana madde: Orta Taş Çağı
* Avrupa'da Mezolitik, Ön Asya'da Protoneolitik
* Holosene jeolojik çağının başlangıcı (11,4 bin yıl önce - günümüz)

MÖ 10 bin – Holocene çağı, Asalaklıktan üreticiliğe geçiş
### Neolitik Kültür Evresi başlangıcı (Cilalı Taş Çağı) (Yeni Taş Çağı)

Ana madde: Cilalı Taş Devri
MÖ 9000
MÖ 8000 – Tarım, yerleşik hayat
MÖ 7000 – Çömlekçilik
MÖ 6000 – Dokumacılık, keten, sal, orak, Öküzün evcilleştirilmesi
MÖ 5000 – Sulama, terazi
MÖ 4000 – Bakır, güneş saati, Pakistan'da İndus Uygarlığı
### İlk Çağ

#### Tunç Çağı (MÖ 3300–1200)

MÖ 3600 – Bronz kullanımı
MÖ 3500 – Sümerlerde Tekerlekli arabalar-yazı-saban , Mısır’da Nehir kayıkları
MÖ 3000 – Eşitlikçi ilkel topluluktan katmanlı uygar topluma geçiş (Uluslar) , Mum kullanımı
MÖ 2800 – Takvim
MÖ 2650 – Taş anıtlar
MÖ 2500 – Edebiyat (Homeros’un İlyada ve Odysseia), Cam
MÖ 2340 – İmparatorluklar
MÖ 20. yüzyıl – At’ın evcilleşmesi , Fenike şehir devletleri
MÖ 19. yüzyıl
MÖ 18. yüzyıl – Matematik ve Gökbilim ,Fermantasyon
MÖ 17. yüzyıl – Hammurabi Kanunları
MÖ 16. yüzyıl
MÖ 15. yüzyıl – Tıp, Ebers Papirüsü, Alfabe
MÖ 14. yüzyıl
MÖ 13. yüzyıl – Tektanrıcılık
MÖ 12. yüzyıl – Boyalar
#### Demir Çağı (MÖ 1190 - MÖ 330)

MÖ 11. yüzyıl – Denizcilik
MÖ 10. yüzyıl
MÖ 9. yüzyıl
MÖ 8. yüzyıl
MÖ 7. yüzyıl
MÖ 6. yüzyıl
MÖ 5. yüzyıl
MÖ 4. yüzyıl
MÖ 3. yüzyıl
MÖ 2. yüzyıl
MÖ 1. yüzyıl
1. yüzyıl
2. yüzyıl
3. yüzyıl
4. yüzyıl
### Orta Çağ

5. yüzyıl
6. yüzyıl
7. yüzyıl
8. yüzyıl
9. yüzyıl
10. yüzyıl
11. yüzyıl
12. yüzyıl
13. yüzyıl
14. yüzyıl
### Yakın Çağ

15. yüzyıl
16. yüzyıl
17. yüzyıl
18. yüzyıl - Sanayi Devrimi
19. yüzyıl
20. yüzyıl
21. yüzyıl

Kaynaklar - Notlar
------------------

1. ↑  Ayrıntılı bilgi : İnsanlık Tarihi, Alaeddin Şener, sayfa 33-38
2. ↑  Bilim ve Teknik Dergisi sayı: 377
3. ↑  Büyük patlamadan sonraki aşamalar :Yaşamın Kökeni, Osman Gürel, Sayfa 13 ve 48)
4. ↑  Bilim ve Buluşlar Tarihi, Isaac Asimov, sayfa 9-12
5. ↑  Bilim ve Teknik Dergisi sayı: 373
6. ↑  İnsanlık Tarihi, Alaeddin Şener, sayfa 48-64
7. ↑  Bilim ve Buluşlar Tarihi, Isaac Asimov, sayfa 17, Cenazede yiyecek ve içecekler sık sık ölüyle gömülüyordu. Eğer ölümden sonra hayat olduğunu hissettilerse bunu din dediğimiz şeyin ilk olarak ortaya olarak düşünebiliriz
8. ↑  31 bin, Güney Afrika’daki Classies Irmağı ağzındaki Cosquer Mağarası en eski resimleri  
31 bin, Fransa’daki Chauvet Mağarası resimleri  
25 bin, Cosquer Mağarası resimleri  
17 bin, Lascaux mağarası resimleri  
15 bin, Tuc d’Audoubert Mağarası resimleri  
13 bin Niaux Mağarası resimleri
9. ↑  1950’lerde Kuzey Irak’ta insanlarla birlikte köpek fosilide bulunmuştur

Kitaplar
--------

* İsmet. Reeves, Hubert. Birkan, (2003). *Dünyanın en güzel tarihi*. Türkiye İş Bankası. ISBN 975-458-425-7. OCLC 52146599.
* Metin. Özbek, (2007). *Dünden bugüne insan*. İmge Kitabevi. ISBN 978-975-533-302-1. OCLC 223369178.
* Nephan. Saran,. *Antropoloji*. İnkılap. ISBN 975-10-0538-8. OCLC 57337076.
* Tyson, Neil deGrasse (2017). *Kozmos : kozmik evrimin 14 milyar yılı*. 3. baskı. Donald Goldsmith, Hatice Oluk. İstanbul: Geoturka. ISBN 978-605-66489-5-3. OCLC 1056207563.
* Dawkins, Richard (2008). *Ataların hikayesi : yaşamın kökenine yolculuk = The ancestor's tale : a pilgrimage to the dawn of evolution*. Ahmet Fethi. İstanbul: Hil Yayın. ISBN 978-975-7638-34-6. OCLC 263055964.
* 1903-1972. Leakey, L. S. B. (Louis Seymour Bazett), (1988). *İnsanın ataları : yontma - taş devriyle insan'ın köken ve evrimi konusunda bilinenlerin bir özeti*. Türk Tarih Kurumu Basımevi. ISBN 975-16-0064-2. OCLC 55229727.

### Diğer diller

* Edwards, Sue Bradford (2019). *The evolution of mammals*. Minneapolis, Minnesota. ISBN 978-1-5321-5950-3. OCLC 1101136959. <

|  |  |
| --- | --- |
| Otorite kontrolü Bunu Vikiveri'de düzenleyin | 
* NKC: ph319014

 |