Çin'de İslâm
**Ahmed b. Celâliddîn el-Kâsânî**, (Arapça: أحمد بن جلال الدين الكاساني veya "*makhdūm-i aʿẓam*" tanılır) 1461 - 1542 yılları arasında yaşamış ünlü bir Nakşibendi Sūfī Pir'idir. Hocaların Doğu Türkistan'da Türk toplumlarının içinde büyük etkinlikleri olmuştur.

### Yaşamı

Ahmed Kâsânî günümüzde Fergana vadisindeki Kosonsoy ismiyle tanınan şehirde bir Seyyid aileye mensup olarak 1461 yılında doğmuştur. Ahmed Kâsânî'nin soyağacı Karahanlılar'dan Burhan Kılıç (*Burhān al-Dīn Qilīch*)'a kadar geriye gider. Otuzun üzerinde dini araştırma kitabının yazarı, siyasi savaşçı ve Nakşibendi tarikatının iki önemli kolunun kurucu üyesi ve atasıdır. Gençlik yıllarında Taşkent'te Nakşibendi tarikatının disiplini Piri Muhammed Qazib'ten öğrenmiştir.

Kâsânî o sırada bulunduğu Semerkand yakınlarındaki *Dahbid* köyünde ölmüştür, gerisinde kutsal ve bilim, onun politik rolü, ve Maveraünnehir ile Altışehir'de (*Altishahr* (güney *Sincan*) onun *waqf* ait olan birçok mal, mülk bırakmıştır.

Yarkent Hanlığı (*Seidiye Hanlığı*) zamanında Ahmed Kâsânî'nin ikinci oğlu, Hoca Muhammed İshak Veli’nin oğulları *İshakiyye* veya Karatağlık adıyla, kardeşi Hoca Muhammed Emin Kalan’ın oğulları da *Afakiyye* veya Aktağlık adıyla ayrı görüşler savunan iki dini grup olarak kıyasıya mücadeleye girmeleri ülkeyi yeni bir devre sürüklemiştir ki bu devreye "*Hocalar Devri*" denmiştir.

### Oğulları ve Nakşibendi tarikatı iki önemli kolu

#### Aktağlık

Ana madde: Aktağlık
*Afakiyye* önderi Afak Hoca türbesi
Xibei San Ma bayrağı (önce Aktağlık (*Afakiyye*)'ın ve bugün Ningxia'nin sembolü)
Ahmed Kâsânî'nin en büyük oğlu Muhammed Emin'in (*Muhammad Amīn* veya *Ishān-i Kalān* tanılır.) oğlu Hoca Yusuf (*Khoja Yūsuf*, ? - 1652/53) Doğu Türkistan'a gelmiş ve onun destekçilere Aktağlık denilmiş ve Kaşgar'da güçlüydüler. Hoca Yusuf'un oğlu Afak Hoca'nın (sonra *Hoca Hidāyat Allāh* denilmiş), adından *Afakiyye* denilmiştir. Nakşibendi tarikatının iki önemli kolundan biri olan *Afakiyye* Qinghai ve Gansu'da yaşayan Salarlar ve Huiler'in çok önemli katkıları olmuştur.

* Ahmed Kâsânî unvanı *Hazrat-i-Makhdum-i-A'zam*, (1461/2 - 1541/2).
* Muhammed Emin (*Muhammad Amīn*) unvanı *Ishān-i Kalān*, (1520 - 1597/8).
* Muhammed Yusuf (1591/2 - 1653).
* Afak Hoca *Khwāja Hidāyat Allāh* unvanı Hazrat Apak (? - 1694).
* Han Khwājam Yahya (1694 - 1696)
* Hasan Bugra Han (*Hasan Bughra Khán*) (? - 1725).
* Ahmad (~ 1713), Yahya'nın oğlu.
	+ Kılıç Burhan ad-Din (波羅尼都) unvanı *Büyük Khwāja* (? - 1759).
	+ Khwāja Jahan Yahya (霍集占) unvanı *Küçük Khwāja* (? - 1779).
* Qasim, Baha al-Din, Abd al-Khaliq, Muhammad Amin unvanı Samsaq (薩木薩克, 1755 - 1809), Burhan ad-Din'nin oğulları
* Muhammad Yusuf (玉素普, ? - 1835), Jahangir (張格爾, 1790-1828) ve Baha ad-Din (巴布頂, 1793 - 1825), Samsaq'ın oğulları
* "Yedi Hocalar" bunlar:
	+ Katta Tore (卡塔條勒, 1815 - 1869), Yichik Han ve Abd Allah, Muhammad Yusuf'un oğulları
	+ Hakim ve Hashim Han, Katta Hanın oğulları
	+ Buzrug Han (布素魯克), Jahangir'in oğlu
	+ Evliya (*Awliya*, 呵里雅) ve Vali Han (倭里罕, 1825 - 1865), Baha ad-Din'nin oğulları
	+ Tavakkul (*Tawakkul*), bir teyze çocuğu

#### Karatağlık

Ana madde: Karatağlık
Ahmed Kâsânî'nin ikinci oğlu, Hoca Muhammed İshak Veli (Arapça: **مُهَمَّد اِسهَق واَلِ**, *Muhammad Ishāq Walī*, ? - 1599) birkaç yıllar Doğu Türkistan'da bulunmuştur. Onun taraftarları *Karatağlık* olarak bilirler. Karatağlık'lıların etkin oldukları şehir Yarkent'ir. İshak'ın adından *İshakiyye* denilmiştir. Yarkent Hanı İsmail Han'ın da desteğini almıştır.

* Ahmed Kâsânî unvanı *Hazrat-i-Makhdum-i-A'zam* (1461/2 - 1541/2)
* Muhammet İshak Veli (? - 1599), 4. ve 7. önceki oğlu.
* ...
* Danyal (? - 1754)
* Yusuf (Kaşgar), Jagan (Yarkent), Eyyüb (Aksu), Abdullah (Hotan).

### Hufiye

Ana madde: Hufiye
Hufiye Khufiya (虎夫耶, *hŭfūyē*)

* Ma Laichi (馬来遅, *mǎ láichí*) 1681 - 1766

### Cahriye

Ana madde: Cahriye
Cahriye Jahriya (哲合忍耶, *zhéhérĕnyē*)

* Ma Mingxin (马明新 veya 马明心,m*ǎ míngxīn*, 1719(?) - 1781) Nakşibendi tarikatlarından biri olan Cahriye kolunun kurucusudur.

Notlar
------

1. ↑  *KÂSÂNÎ, Ahmed – TDV İslâm Ansiklopedisi*, 25 Haziran 2022 tarihinde kaynağından arşivlendi, erişim tarihi: 25 Haziran 2022
2. ↑  B.Babajanov. *Biographies of Makhdum-i A'zam al-Kasani al-Dahbidi, Shaykh of the Sixteenth-Century Naqshbandiya* 10 Aralık 2012 tarihinde Wayback Machine sitesinde arşivlendi. sayfa 4 (İngilizce)
3. ↑  Altishahr; güney Sincan'da Hotan, Yarkent, Yengihisar, Kaşgar, Aksu, ve Uçturfan'dan oluşan altı şehirler.
4. ↑  Encyclopedia Iranica 19 Ekim 2006 tarihinde Wayback Machine sitesinde arşivlendi. (İngilizce)
5. ↑  İbranice kökenli isim; 1.Kutsal kitapta adı geçen İsrail peygamberi. 2. İbranice de bu ad "Tanrı benim yargıcımdır" anlamındadır. *Kişi Adları Sözlüğü*

Kaynakça
--------

* B.Babajanov. *Biographies of Makhdum-i A'zam al-Kasani al-Dahbidi*, *Shaykh* of the Sixteenth-Century Naqshbandiya  (İngilizce)
* Encyclopedia Iranica19 Ekim 2006 tarihinde Wayback Machine sitesinde arşivlendi. (İngilizce)

Dış bağlantılar
---------------

|  |  |
| --- | --- |
| Otorite kontrolü Bunu Vikiveri'de düzenleyin | 
* TDVİA: kasani-ahmed

 |