Kumsolucanı Şeyh Hulud'un bir tasviri
**Kumsolucanı,** ilk olarak *Dune'da* (1965) ortaya çıkan Frank Herbert tarafından yazılan *Dune* romanlarında görülen kurgusal bir dünya dışı yaratıktır. Ayrıca Şeyh Hulud ve Yaradan olarak da bilinir.

Kumsolucanları, çöl gezegeni Arrakis'te yaşayan devasa, solucan benzeri yaratıklardır. Kum solucanlarının larvaları melanj (halk arasında "baharat" olarak bilinir) adı verilen bir ilaç üretir, bu ilaç evrendeki en temel ve değerli maldır çünkü yıldızlararası yolculuğu güvenli ve doğru bir şekilde mümkün kılar. Melanj yatakları kum solucanlarının yaşadığı ve avlandığı Arrakis'in kum denizlerinde bulunur ve kum solucanları saldırgan ve bölgelerine bağlı oldukları için baharatı kumdan toplamak tehlikeli bir faaliyettir. Kumsolucanlarının saldırılarından kaçınmak için hasat araçlarının kum denizine hava yoluyla girip çıkması gerekmektedir. Melanj üretimi ve tedariki için verilen mücadele *Dune* serüveninin ana temalarından biridir.

Konsept
-------

Dosya:Sandworm analog jan 1965.pngKumsolucanının en eski resimlerinden biri, John Schoenherr tarafından (*Analog*, Ocak 1965)
*Dune'daki* kumsolucanları, Avrupa mitolojisindeki hazineyi koruyan bir tür ejderhadan ilham alınmıştır. Frank Herbert'in favorileri arasında bir mağaradaki altın istifini koruyan *Beowulf'taki* ejderha ve Altın Post'u İason'dan koruyan Colchis ejderhası vardı. Bu ejderhalar gibi, Arrakis'in kum solucanları da çöl kumlarından baharat hazinesini almaya çalışan herkese, sanki onu koruyorlarmış gibi saldıracaklardır. *Dune Çocukları'nda* (1976), bir karakter kum solucanlarından "çöldeki ejderha" olarak söz eder.

Frank Herbert'in *Dune* adlı romanının olay örgüsünde Herbert, Paul Atreides'e insanüstü bir varoluş durumuna yükseleceği denemeleri sağlamak için kumsolucanlarını (ürettikleri baharatla birlikte) bir olay örgüsü aracı olarak kullanmıştır. Herbert, unutulmaz bir mitin, kahramanı güçlendirebilecek ya da onu tamamen alt edebilecek, derinden etkileyen bir şeye sahip olması gerektiğine inanıyordu. Söz konusu gücün tehlikeli ve ürkütücü ama bir şekilde gerekli olması gerekiyordu. Dune'da kum solucanları bu işlevi yerine getirir. İnsanlar baharatı kazanmak için hasat seferlerinde kum solucanlarının saldırılarıyla baş etmek zorundadır. Paul daha da büyük bir ödül kazanmak için, delilik ve ölüm riskini göze aldığı daha da tehlikeli ve dönüştürücü denemelerden geçer; bunlardan biri yavru bir kum solucanının ritüel olarak kurban edilmesini, diğeri ise bir kum solucanına binmeyi öğrenmesini gerektirir.

> Herhangi bir mitolojinin unsurları, ilkel gizemle yüzleşmeye çalışan her bilinci boğmakla tehdit eden, derinden etkileyen bir şeyden doğmalıdır. Yine de, ilk yüzleşmeden sonra, bu tehdidin kökleri kendi etiniz kadar tanıdık ve gerekli görünmelidir. Bunun için size Dune'un kum solucanlarını veriyorum... insan ömrünün uzaması mutlak bir lütuf olamaz. Böyle her kazanım yeni bir bilinç gerektirir. Yeni bir bilinç ise tehlikeli bilinmeyenlerle yüzleşeceğinizi, derinlere ineceğinizi varsayar.
> 
> — Frank Herbert, 1977

Kum solucanları kumdaki ritmik titreşimlerden etkilenir ve bunları av sanırlar. Kum solucanlarının dikkatinden kaçmak için çöldeki bir gezginin, çölün doğal seslerini taklit edecek şekilde "ritimsiz yürümeyi" öğrenmesi gerekir. Bu unsur Frank Herbert'in bir avcı ve balıkçı olarak edindiği deneyimlerden gelmektedir. Rüzgârın estiği yönden yaklaşmak ve hafif adımlarla yürümek gibi tekniklerle varlığını avından nasıl gizleyeceğini bilirdi. Frank Herbert'in oğlu Brian bunu şöyle açıklamıştır: "*Dune Çocukları'nda* Leto II, kum alabalığının vücuduna yapışmasına izin verdi ve bu kısmen babamın Washington eyaletinde büyüyen bir çocuk olarak pantolonunu sıvadığında ve sülüklerin bacaklarına yapışmasına izin vererek bir dereye veya göle doğru yürümesine benzemekteydi." 

John Schoenherr, ilk pulp dergi serisindeki illüstrasyonlar ve ilk ciltli baskının kapağı da dahil olmak üzere Dune serisinin ilk çizimlerini yaptı. Frank Herbert Schoenherr'in çizimlerinden çok memnun kalmış ve onun "Dune'u ziyaret eden tek kişi" olduğunu belirtmiştir. Schoenherr kum solucanına ağzının dudaklarını oluşturan üç üçgen şeklinde loblar verdi. Bu tasarım , *Dune'un* 1984 film uyarlamasında görülen kumsolucanlarının kuklaları için referans alınmıştır.

Tanımı
------

Dosya:Heretics of Dune cover-Sandworm & Sheeana.jpg *Dune Sapkınları* (1984) kitabının kapağından bir kum solucanı
Kumsolucanları yalnızca çöl gezegeni Arrakis'te bulunan devasa yaratıklardır. Eylemlerini bir tür ilahi müdahale olarak gören Fremenler, onlara Tanrı'nın elçileri olarak tapınır. Fremenler ayrıca kum solucanlarından "Yaradan" veya "Şeyh Hulud" olarak da söz ederler.

### Fizyoloji

Herbert kum solucanlarını, lamprey'in özelliklerine sahip devasa karasal annelidler olarak tanımlamaktadır. Öncelikle kayaları ve kumu törpülemek için kullanılan bir dizi kristal dişe sahiptirler. Paul, *Dune'da* bir kum solucanıyla ilk yakın karşılaşmasında şöyle belirtmektedir: "Ağzının çapı yaklaşık seksen metreydi ... kenarının etrafında parıldayan, kıvrık ağlama şekline sahip kristal dişler ... tarçının körük nefesi, hafif aldehitler ... asitler ......" 

Kum solucanlarının boyu yüzlerce metreye ulaşır ve örnekleri 400 metre (1.300 ft) uzunluğunda gözlemlenir. ve 40 metre (130 ft) çapında olmasına rağmen Paul, yaklaşık yarım fersah ( 15 mil (24 km) veya daha uzun "gibi görünen" bir solucanı çağırarak bir sürücü haline gelir. Bu devasa solucanlar toprağın derinliklerine gömülür ve hızla hareket ederler; "Arrakis'teki kumun çoğu kum solucanlarının etkisiyle oluşmuştur".

Kum solucanları Liet-Kynes tarafından "inanılmaz derecede dayanıklı" olarak tanımlanmakta ve ayrıca "her bir halka segmentine ayrı ayrı uygulanan yüksek voltajlı elektrik şokunun" onları öldürmenin ve korumanın bilinen tek yolu olduğunu belirtmektedir; atom bombaları tüm bir solucanı öldürebilecek kadar güçlü tek patlayıcıdır, geleneksel patlayıcılar ise "her bir halka segmentinin kendine ait bir yaşamı olduğu" için uygulanamamaktadır. Su solucanlar için zehirlidir  ama Arrakis'te solucanların en küçüğü dışında herhangi birine karşı kullanılamayacak kadar kısıtlıdır.

### Yaşam döngüsü

Herbert, *Dune'da*, **kum planktonu** adı verilen mikroskobik canlıların, Arrakeen kumları üzerindeki kum solucanlarının saçtığı melanj izleriyle beslendiklerini belirtmektedir. Kum planktonu dev kum solucanları için besindir, ama aynı zamanda büyüyüp yuva yaparak Fremenlerin **Küçük Yaradanlar** dediği, "Arrakis kum solucanının yarı bitki-yarı hayvan derin kum vektörü" haline gelirler.

İmparatorluk Planetologu Pardot Kynes, daha önce "Fremen halk hikayelerinde kurgusal bir ' **kum alabalığına** ' atfedilen" kösele kalıntıları, gezegenle ilgili ekolojik araştırmaları sırasında Küçük Yaradanları keşfetmiş ve onların varlığını, aslında bir tane bulmadan önce çıkarmıştı. Kynes, bu "kum alabalığının" suyu "280° ( mutlak ) çizgisinin altındaki gözenekli alt tabakalar içindeki verimli ceplere" tıktığını tespit eder, ve Alia Atreides, *Dune Çocukları'nda* "kum alabalığı, gezegenin ana kayasına karşı uç uca bağlandığında, yaşayan sarnıçlar oluşturur" demektedir. Fremenler su kaynaklarını istilacı kum alabalığına saldıran "yırtıcı balıklarla" korumaktadır. Kum alabalığı küçük su izleri tarafından cezbedilebilir ve Fremen çocukları onları yakalayıp onlarla oyun oynar; Birini elin üzerinde yumuşatmak, yaratık "kanlı sudaki" bir şey tarafından itilip düşene kadar "canlı bir eldiven" oluşturur. Leto II, *Dune'un Çocukları'nda* şöyle bahseder:

> Kum alabalığı... buraya başka bir yerden getirilmiş. O zamanlar burası ıslak bir gezegendi. Mevcut ekosistemlerin onlarla başa çıkma kapasitesinin ötesinde çoğaldılar. Kum alabalığı mevcut boş suyu yuttu, burayı bir çöl gezegeni haline getirdi... ve bunu hayatta kalmak için yaptılar. Yeterince kuru bir gezegende, kendi kum solucanı evresine geçebilirlerdi.
> 
> 

Dune Çocukları'nda kum alabalığı "yassı ve derimsi" olarak tanımlanırken, Leto II "kabaca elmas şeklinde" olduklarını, "başlarının, uzuvlarının ve gözlerinin olmadığını" ve "kaba sillerin birbirine geçtiğini" belirtmektedir. Hatasız bir şekilde su bulabilirler ve kum alabalığını sıkmak "tatlı yeşil bir şurup" verir. Kum alabalığının dışkılarına su basıldığında, baharat öncesi bir kütle oluşur; bu "fungusoid vahşi büyüme aşamasında", "karakteristik bir 'darbe' ile sonuçlanan gazlar üretilir ve yeraltının derinliklerindeki maddeyi üzerindeki yüzeydeki madde ile değiştirir". Güneşe ve havaya maruz kaldıktan sonra bu kütle melanj haline gelir.

Kynes'in su hırsızları her baharat vuruşunda milyonlarca kişi tarafından ölmektedir ve sıcaklıktaki beş derecelik bir değişim bile onları öldürebilmektedir. "Hayatta kalan birkaç kişi, altı yıl içinde küçük (yaklaşık üç metre uzunluğunda) kum solucanları olarak ortaya çıkmak üzere yarıidormant bir kist uykusuna girdi" belirtiyor. Bunların küçük bir kısmı daha sonra suyun zehirli olduğu dev kum solucanları olarak olgunluğa erişir. "Bodur bir solucan" "ilkel bir formdur" ... yalnızca yaklaşık dokuz metre uzunluğa ulaşır". Fremenler tarafından boğulmaları, Yaşam Suyu olarak bilinen farkındalık spektrumlu uyuşturucuyu dışarı atmalarına yol açar.

Kum solucanları insanları yiyebilse de, kum solucanları solucanların tercih ettiği toleransların ötesinde bir su seviyesi içermektedir. Rutin olarak melanj hasat ekipmanlarını yutarlar (mekanik ritmi av zannederler) ancak gerçek besinlerini yalnızca kum planktonlarından ve daha küçük kum solucanlarından alıyor gibi görünürler ve baharatla gerçek bir ilgileri yoktur. Kum solucanları ayrıca kum alabalığına saldırmaz.

### Davranış ve işlevi

*Dune'da* Arrakis çölü, evrendeki en temel ve değerli mal olan baharat melanjının bilinen tek kaynağıdır. Melanj, kullanıcıya daha uzun bir yaşam süresi, daha fazla canlılık ve daha yüksek farkındalık sağlayan geriatrik bir ilaçtır. Ayrıca bazı deneklerde önsezinin kilidini açabilir, bu da güvenli ve doğru yıldızlararası yolculuğu mümkün kılar. Melanj hasadı bu nedenle çok önemlidir, ancak kum solucanlarının varlığı nedeniyle de son derece tehlikeli bir girişimdir. Arrakis'in çöl yüzeyinde normal yürüyüş kadar minimal bir ritmik aktivite, en büyük madencilik ekipmanını bile bütün olarak yutabilen bölgesel solucanları kendine çekmektedir. Baharat madenciliğinin önünde kabul edilmiş bir engeldirler, zira onları yok etmeye yönelik herhangi bir girişim tamamen beyhude olmasa da çok pahalıya mal olacaktır. Hasat, Taşıyıcı adı verilen daha büyük bir araç tarafından baharat tarlasına götürülüp getirilen ve Hasatçı adı verilen devasa bir makine tarafından yapılır. Yerdeki Hasatçı'nın etrafında devriye gezen ve solucan işaretini, yani bir solucanın geldiğini gösteren kum hareketlerini izleyen dört keşif ornitopteri vardır. Bir solucan yaklaşana kadar açık kumdan melanj toplanır, bu sırada Taşıyıcı Hasatçıyı güvenli bir yere kaldırır. Tüm endüstrilerini baharat satışı ve baharattan malzeme üretimi üzerine kuran Fremenler, çölde kum solucanlarıyla birlikte yaşamayı ve baharatı kendi kullanımları ve gezegen dışına kaçırmak için elle hasat etmeyi öğrenmişlerdir.

Büyüklükleri ve bölgesel doğaları nedeniyle kum solucanları Fremenler için bile son derece tehlikeli olabilir. Solucanlar, kişisel savunma kalkanı olarak kullanılan Holtzman güç alanlarının varlığından etkilenir ve bu durum onları çıldırtır ve sonuç olarak bu kalkanlar Arrakis'te çok az kullanılır. Dune Çocukları'nda Arrakis'te "sözde kalkan" adı verilen bir silah geliştirildiği belirtilir. Bu cihaz yakındaki herhangi bir kum solucanını çekecek ve öfkelendirecek, bu da çevresindeki her şeyi yok edecektir. Fremenler kum solucanlarıyla benzersiz bir ilişki geliştirmeyi başarır. Çöl hayvanlarının hareketlerini taklit ederek, ritmik titreşimler yerine çölün doğal sesleriyle hareket ederek çoğu solucan saldırısından kaçınmayı öğrenirler. Bununla birlikte, bir kum solucanını çekmek için ritmik bir titreşim oluşturmak amacıyla vurucu olarak bilinen bir cihaz da geliştirirler. Bu, bir şaşırtmaca olarak ya da bir solucanı binmeye çağırmak için kullanılabilir.

Fremenler kum solucanlarını çölde sürmenin bir yolunu gizlice bulmuşlardır. İlk olarak, bir solucan bir vurucu cihazın titreşimleriyle cezbedilir. Solucan yüzeye çıktığında, öncü solucan sürücüsü onun yanında koşar ve özel bir "yapıcı kanca" ile halka segmentlerinden birini yakalar. Kanca, yumuşak iç dokuyu aşındırıcı kuma maruz bırakarak segmenti açmak için kullanılır. Tahrişi önlemek için solucan vücudunu açıkta kalan et yukarı bakacak şekilde döndürür ve sürücüyü de beraberinde kaldırır. Diğer Fremenler daha sonra yönlendirme için ek kancalar yerleştirebilir ya da solucanın hızını artırmak için kuyruğuna vurarak "vurucu" olarak hareket edebilir. Bir solucana birkaç yüz kilometre boyunca ve yaklaşık yarım gün boyunca binilebilir, bu noktada bitkin düşer ve kancalar serbest bırakılana kadar açık çölde oturur, bunun üzerine dinlenmek için geri gömülür. Solucana binmek Fremenler arasında bir rüştünü ispat ritüeli olarak kullanılır ve Paul'ün dev bir kum solucanına binip onu kontrol etmesi onu bir Fremen lideri olarak güçlendirir. Paul ayrıca Arrakis Savaşı sırasında Kalkan Duvarında bir delik açmak için atom silahları kullandıktan sonra şehre asker taşımak için solucanları kullanır. Leto II'nin hükümdarlığından sonra kum solucanlarına binilmez hale gelir. Bunun tek istisnası, solucanları kontrol etme ve etraflarında güvenli bir şekilde hareket etme konusunda eşsiz bir yeteneğe sahip olan Atreides soyundan gelen Sheeana adlı genç bir kızdır.

Fremenler aynı zamanda ölü kum solucanlarının keskin dişlerini billurbıçak adını verdikleri kutsal bıçakları üretmek için de kullanırlar. Yaklaşık 20 santimetre (7,9 in) Uzunluğunda, bu göğüs göğüse silahlar ya "sabit" ya da "sabit değildir". Sabitlenmemiş bir bıçak, nihai parçalanmasını önlemek için insan vücudunun elektrik alanına yakınlık gerektirirken, sabit bıçaklar depolama için işlenir. Fremen geleneklerine göre bir billurbıçak bir kez çekildiğinde, kan akana kadar kınına sokulmamalıdır.

Etkisi ve analizi
-----------------

Kum solucanları serinin "ikonik" figürü olarak adlandırıldı, ve "*Dune* serisiyle eşanlamlı" olarak kullanıldı; neredeyse her romanda, birkaç kitap kapağında, tüm televizyon dizilerinde, filmlerde ve video oyunu uyarlamalarında yer aldı. */Film'den* Hoai-Tran Bui, bunların "hikayenin anlatımı için vazgeçilmez" olduğunu belirtti  ve *Nerdist'ten* Lindsey Romain, yaratıkların "olay örgüsü ve *Dune* evreninin özü açısından son derece önemli" olduğunu belirtti. *Screen Rant'tan* Bella Ross, kum solucanlarını "sömürgeciliğin tehlikelerinin vücut bulmuş hali" olarak nitelendirdi.

William Touponce, Herbert'in çölde suyu tutan larva kum solucanlarını (veya kum alabalığı) tasvirinin "Paul'ün kız kardeşi Alia'nın hissedebildiği bir bilinç aşamasına dair bir analojisi olduğunu ve zihnindeki bazı atalarının sesleri, onu yok edebilecek tehlikeli güçleri geride tuttuğunu." söyledi. Touponce ayrıca "hazineyi koruyan dev kum solucanı Şeyh Hulud ile yüzleşmenin arketipik dehşetini" de anlatıyor.

Sibylle Hechtel, *The Science of Dune* (2008) dergisindeki "The Biology of the Sandworm" adlı makalesinde kum solucanları kavramını analiz etmektedir.

2010'larda birçok büyük siber saldırıdan sorumlu bir hacker grubu, kurgusal organizmaya atıfta bulunarak kendisine Sandworm adını vermiştir.

Ağustos 2023'te, Kansas Üniversitesi paleontologu Rhiannon LaVine, yeni keşfedilen 500 milyon yıllık deniz poliket solucanına, Herbert'in kurgusal kum solucanlarından sonra *Shaihuludia shurikeni* ismini verdi.

Ayrıca bakınız
--------------

* Moğol ölüm solucanı
* Ejderha

Kaynakça
--------

1. ↑  "Unpublished interview with Frank Herbert and Professor Willis E. McNelly". 3 Şubat 1969. 13 Şubat 2002 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 21 Mart 2019 – sinanvural.com vasıtasıyla.
2. 1 2  Herbert, Brian (2003). *Dreamer of Dune*. Tor Books. ISBN 0765306468.
3. 1 2 3  Herbert, Frank (1965). *Dune*. ISBN 0-441-17271-7.
4. ↑  Herbert, Frank (1976). *Children of Dune*. ISBN 9780399116971.
5. 1 2  Frank Herbert (1977). "Sandworms of Dune". Tim O'Reilly (Ed.). *The Maker of Dune: Thoughts of a Science Fiction Master*.  r eksik `|soyadı1=` (yardım)
6. 1 2 3 4  Ross, Bella (5 Kasım 2021). "*Dune*' Sandworms Explained: Why They're So Important". *Screen Rant*. 7 Ağustos 2022 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 12 Kasım 2021.
7. ↑  Herbert, Frank (1965). "Afterword by Brian Herbert". *Dune*. Kindle. Penguin Group. s. 875.
8. ↑  Herbert, Frank (July 1980). "*Dune* Genesis". *Omni*. 7 Ocak 2012 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 21 Mart 2019 – FrankHerbert.org vasıtasıyla.
9. ↑  "Interview with Frank Herbert". *The New Encyclopedia of Science Fiction*. Viking Press. 1988.
10. ↑  "Sandworms of Arrakis". MonsterLegacy.net. 28 Nisan 2014. 16 Ocak 2017 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 9 Temmuz 2017.
11. 1 2 3 4 5 6  Romain, Lindsey (21 Mayıs 2020). "What You Need to Know About *Dune*' Sandworms". *Nerdist*. 30 Mayıs 2020 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 22 Mayıs 2020.
12. 1 2 3 4  Herbert, Frank (1965). "Terminology of the Imperium (Shai-Hulud)". *Dune*.
13. ↑  Herbert, Frank (1965). *Dune*. "Worms of more than four hundred meters in length have been recorded by reliable witnesses, and there's reason to believe even larger ones exist."
14. ↑  Herbert, Frank (1987) [1965]. *Dune*. Ace Books. ss. 391. ISBN 0-441-17266-0. It [the sandworm] appeared to be more than half a league long, and the rise of the sandwave at its cresting head was like the approach of a mountain.
15. ↑  Herbert, Frank. *Dune*. "High voltage electrical shock applied separately to each ring segment is the only known way of killing and preserving an entire worm," Kynes said. "They can be stunned and shattered by explosives, but each ring segment has a life of its own. Barring atomics, I know of no explosive powerful enough to destroy a large worm entirely. They're incredibly tough."
16. 1 2 3 4 5 6 7  Frank, Herbert (1965). "Appendix I: The Ecology of Dune'". *Dune*.
17. ↑  Frank, Herbert (1965). "Terminology of the Imperium (Little Maker)". *Dune*.
18. 1 2 3 4 5 6 7 8  Herbert, Frank (1976). *Children of Dune*. Berkley Publishing Corporation. ISBN 0-399-11697-4. .
19. 1 2  Herbert, Frank (1965). "Terminology of the Imperium: Pre-spice Mass". *Dune*.
20. ↑  Watercutter, Angela (25 Ekim 2021). "How the *Dune* VFX and Sound Teams Made Sandworms From Scratch". *Wired*. 25 Ekim 2021 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 12 Kasım 2021.
21. 1 2  Touponce, William F. (1988). "*Dune*: Herbert's Polyphonic Novel". *Frank Herbert*. Boston, Massachusetts: Twayne Publishers imprint, G. K. Hall & Co. ss. 18-19. ISBN 0-8057-7514-5.
22. ↑  Herbert, Frank. *Dune*, *Terminology of the Imperium* (Crysknife).
23. ↑  Snyder, Daniel D. (14 Mart 2014). "The Messy, Misunderstood Glory of David Lynch's *Dune*". *The Atlantic*. 14 Mart 2014 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 22 Mayıs 2020.
24. ↑  Vejvoda, Jim (20 Mayıs 2020). "*Dune*: It Took a Year to Perfect the Sandworm Design for the New Movie". *IGN*. 26 Mayıs 2020 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 20 Mayıs 2020.
25. 1 2  Bui, Hoai-Tran (19 Mayıs 2020). "*Dune* Director Denis Villeneuve Spent a Year Perfecting the Sandworm Design". */Film*. 20 Mayıs 2020 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 22 Mayıs 2020.
26. ↑  Touponce, William F. (1988). "*Dune*: Herbert's Polyphonic Novel". *Frank Herbert*. Twayne Publishers. ss. 27. ISBN 0-8057-7514-5.
27. ↑  Evans, Clay (14 Mart 2008). "Review: Exploring Frank Herbert's 'Duniverse'". 19 Mart 2008 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 19 Mart 2008 – DailyCamera.com vasıtasıyla.
28. ↑  Hechtel, Sibylle. "The Biology of the Sandworm". BenBella Books. 23 Nisan 2019 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 23 Nisan 2019.
29. ↑  Hechtel, Sibylle (2008). "The Biology of the Sandworm". Grazier, Kevin R. (Ed.). *The Science of Dune: An Unauthorized Exploration into the Real Science Behind Frank Herbert's Fictional Universe*. Psychology of Popular Culture. Dallas, TX: BenBella Books. ss. 29-47. ISBN 978-1-933771-28-1.
30. ↑  "U.S. firm blames Russian 'Sandworm' hackers for Ukraine outage". *Reuters* (İngilizce). 8 Ocak 2016. 23 Haziran 2017 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 20 Ocak 2022.
31. ↑  "Review | The ruthless Russian hacking unit that tried to crash Ukraine". *Washington Post* (İngilizce). ISSN 0190-8286. 20 Mart 2021 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 20 Ocak 2022.
32. ↑  Williams, Ashley R. (6 Ağustos 2023). "Researcher Names recently Discovered 500-million-year-old Sea Worm after *Dune* Monster". *CNN*. 8 Ağustos 2023 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 9 Ağustos 2023.
33. ↑  "Annelids from the Cambrian (Wuliuan Stage, Miaolingian) Spence Shale Lagerstätte of northern Utah, USA". 15 Ocak 2024 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 20 Şubat 2024.

| * g
* t
* d
Frank Herbert'in Dune serisi |
| --- |
| Brian Herbert  **·**  Kevin J. Anderson |
| Orijinal seri | 
* Dune (1965)
* Dune Mesihi (1969)
* Dune Çocukları (1976)
* Dune Tanrı İmparatoru (1981)
* Dune Sapkınları (1984)
* Dune Rahibeler Meclisi (1985)

 |
| Ardıllar | 
* Hunters of Dune (2006)
* Sandworms of Dune (2007)

 |
| Öncüller | 

|  |  |
| --- | --- |
| Dune'a Giriş | 
* Dune: Atreides Hanedanı (1999)
* Dune: Harkonnen Hanedanı (2000)
* Dune: Corrino Hanedanı (2001)

 |
| Dune Efsaneleri | 
* Dune: Butleryan Cihadı (2002)
* Dune: Makinelerin Seferi (2003)
* Dune: Corrin Savaşı (2004)

 |
| Dune Kahramanları | 
* Paul of Dune (2008)
* The Winds of Dune (2009)
* Princess of Dune (2023)

 |
| Dune Okulları | 
* Sisterhood of Dune (2012)
* Mentats of Dune (2014)
* Navigators of Dune (2016)

 |
| Caladan Üçlemesi | 
* Dune: The Duke of Caladan (2020)
* Dune: The Lady of Caladan (2021)
* Dune: The Heir of Caladan (2022)

 |

 |
| Kısa Hikâyeler | 
* The Road to Dune (1985)
* Dune: A Whisper of Caladan Seas (2001)
* Dune: Harkonnen Avı (2002)
* Dune: Dövüş Meki (2003)
* Dune: Bir Şehidin Hatırlanışı (2004)
* Dune: Sea Child (2006)
* Dune: Treasure in the Sand (2006)
* Dune: Wedding Silk (2011)
* Dune: Red Plague (2016)
* Dune: The Waters of Kanly (2017)
* Dune: Blood of the Sardaukar (2019)
* Dune: Imperial Court (2022)
* Dune: The Edge of a Crysknife (2022)

 |
| Filmler | 
* Dune (1984)
	+ soundtrack
* Dune (2021)
	+ soundtrack
	+ accolades
* Bölüm İki (2024)

 |
| TV | 
* Frank Herbert's Dune (2000)
* Frank Herbert's Children of Dune (2003)
* The Sisterhood (TBA)

 |
| Oyunlar | 
* Dune
* Dune II
* Dune 2000
* Emperor: Battle for Dune
* Frank Herbert's Dune
* Dune: Spice Wars
* Dune: Imperium
* Board game
* Card game
* Role-playing game

 |
| Diğer | 
* The Dune Encyclopedia (1984)
* National Lampoon's Doon (1984)
* Dune short stories (1985–2019)
* Songs of Muad'Dib (1992)
* Dreamer of Dune (2003)
* The Road to Dune (2005)
* The Science of Dune (2007)
* Jodorowsky's Dune (2013)
* Rick and Morty – Head-Space (2016)
* Rick and Morty Presents – HeRicktics of Rick (2022)

 |
| Evren | 

|  |  |
| --- | --- |
| Organizasyon | 
* Bene Gesserit
* Bene Tleilax
* Fremen
* Mentat
* Sardaukar
* Saygın Analar
* Uzay Loncası
* Yüz Dansçıları

 |
| Karakterler | 
* Alia Atreides
* Ganimet Atreides
* Leto I Atreides
* Leto II Atreides
* Paul Atreides
* Chani
* Piter De Vries
* Farad'n
* Kont Fenring
* Margot Fenring
* Feyd-Rautha
* Gurney Halleck
* Vladimir Harkonnen
* Thufir Hawat
* Duncan Idaho
* Prenses Irulan
* Leydi Jessica
* Liet-Kynes
* Lucilla
* Gaius Helen Mohiam
* Murbella
* Glossu Rabban
* Scytale
* Shaddam IV
* Stilgar
* Miles Teg
* Prenses Wensicia
* Wellington Yueh

 |
| Unsurlar | 
* Arrakis
* Butleryan Cihadı
* Baharat
* Kumsolucanı
* Teknoloji
* Sözlük

 |

 |