**Ali İhsan Sabis** (1882 İstanbul - 9 Aralık 1957, İstanbul), Türk asker ve siyasetçidir. I. Dünya Savaşı'nda Kafkasya Cephesi ve Irak Cephesi'nin, Türk Kurtuluş Savaşı'nda Batı Cephesi'nin komutanlarındandır.

*Sabis* soyadını, Irak Cephesi'nde *Sabis Mevkiinde* İngiliz ordusuna karşı savaşta gösterdiği başarılar nedeniyle almıştır. I. Dünya Savaşı sonrasında İngilizlerce tutuklanmasının ardından ilk Malta sürgünleri arasında yer almış, dönüşünde ve Büyük Taarruz öncesine kadar Batı Cephesi 1. Ordu komutanlığını yürütmüş Türk askeri ve siyaset adamı. 1930 ve 40'larda Alman yanlısı fikirleri savunmuş ve bundan dolayı mahkûm olmuştur. 1954'te ise Demokrat Parti'den 9. Dönem Afyonkarahisar milletvekili seçildi.

Hayatı
------

### İlk yılları

20 Ağustos 1882 tarihinde İstanbul'da, Cihangir semtinde doğdu. Babası Kolağası (önyüzbaşı) Cemal Bey, annesi Seher Hanım'dır. Her ikisi de İstanbulludur. İlk mektebi ve Beşiktaş Askerî Rüştiyesini bitirdikten sonra 1895 yılında Halıcıoğlu'ndaki Topçu Mektebi idadisine (leyli-yatılı) olara girdi. 1901'de ve 1904'te birincilikle mezun oldu. Topçu Mektebi Harbiyesi'nden (Kara Harp Okulu) 1901'de Sahra Topçu Mülazımı Sânisi (teğmen) olarak birincilikle mezun oldu. Daha sonra 1901-1904 yılları arasında Pangaltı Erkanı Harbiye'sinde tahsilini ikmal ederek 1904'te Erkanı harp yüzbaşısı oldu.

### I. Dünya Savaşı

I. Dünya Savaşı'nda kolordu ve ordu komutanı olarak Kafkasya ve Irak cephelerinde bulundu. 1916'da Kut'ül Ammare Kuşatması sırasında Sabis mevkiinde karşı saldırıya geçen İngiliz ordusuna karşı zafer kazandı. 1914'te Tortum'da yerel başarılarla başlayan komutanlığına, Sarıkamış, Dilman ve Van'da devam etti. 9. 4. ve 13. Kolordu kumandanlıklarında bulundu. 1917'de Mirliva rütbesini aldı.

2 Nisan 1918'de Rusların harabe halinde getirip terk ettiği Van'ı Ermeni komitacılardan geri aldı. Nuri Killigil Paşa komutasındaki Kafkas İslam Ordusu'nun Azerbaycan seferinde görev aldı ve 8 Haziran 1918'de Tebriz'i ele geçirdi. 1918'de İran'daki Şehriban mevkiinde İngiliz kuvvetleri karşısında geri çekildi ve kolordusunu kurtarmayı başardı. Aynı yılın eylül ayında Halil (Kut) Paşa yerine 6. Ordu kumandanlığına getirildi.

30 Ekim 1918'de Mondros Mütarekesi imzalandığında Musul ve çevresi henüz Ali İhsan Paşa komutasındaki Türk birliklerinin idaresindeydi. İngiliz General Marshall'ın, ateşkesten sonra Musul ve Zaho'daki sivil Hristiyanların topluca öldürüldüğünü iddia etmesiyle İngilizler, Türk birliklerinin Musul'u terk etmesini istediler. Ali İhsan Paşa, bu isteği önce reddetti ancak İstanbul Hükûmeti'nden gelen talimat doğrultusunda Nusaybin'e çekilerek Musul'u İngiliz işgaline bıraktı.

### Malta Sürgünü

Savaştan sonra İngiliz Yüksek Komiserliğinin talebi üzerine 23 Şubat 1919'da Konya'da tutuklanarak ilk Malta sürgünlerinden olmuştur. Kendisine yöneltilen suçlamalar Van, Musul ve Urmiye'de Hristiyan katliamlarını bilfiil yönetmek ve Kut'ül Ammare Kuşatması sonrası ele geçirilen İngiliz savaş esirlerini öldürtmekti. İngilizler tarafından düzenlenen dosyasına göre Ali İhsan Paşa 1915 Nisanında Dilman Muharebesi ertesinde Van'daki Ermenilerin öldürülmesi, haziran ayında Urmiye'de Hakkâri'den kaçmış olan 3300 Nasturi ile 700 Ermeninin topluca katledilmesi, temmuzda Urmiye'de Fransız misyonuna sığınan 620 köylünün öldürülmesi, 18 Eylül'de aralarında Amerikalı gazeteci John Nooshy'nin bulunduğu 20 hasta ve yaralının hastaneden çıkarılarak öldürülmesi, aynı ay Musul'da 270 sivil Ermeni'nin öldürülmesi olaylarının faili idi. Ancak savaş suçluları mahkemesi gerçekleşmediği için bu suçlamalar kanıtlanmadı. Ali İhsan Paşa, Haziran 1921'de diğer Malta tutukluları ile birlikte salıverildi.

### Kurtuluş Savaşı'nda

1. Ordu Komutanı Mirliva Ali İhsan Paşa, Türk Ordusu Başkomutanı Müşîr Gazi Mustafa Kemal Paşa'yı tren garında karşılarken. Çay, 1922.
Dönüşünde 27 Eylül 1921 tarihi itibarıyla Türk Kurtuluş Savaşı'na katıldı ve Mirliva rütbesiyle Batı Cephesi 1. Ordu komutanlığına atandı. Moskova Antlaşması ile Batum ve Azerbaycan'ın Sovyetler Birliği'ne terk edilmesine karşı çıktığından ve Ali Fuat Paşa'nın yerine Batı Cephesi komutanlığına atanan İsmet Paşa'nın kıdem olarak kendisinden daha altta olmasına rağmen cephe komutanı olması, Ali İhsan Paşa'nın İsmet Paşa komutası altına girmek istememesi, üstüne üstlük ordu içinde İsmet Paşa ve Mustafa Kemal Paşa aleyhine propaganda yürütmesi üzerine Büyük Taarruz öncesi 21 Haziran 1922 tarihinde Başkomutan Mustafa Kemal Paşa tarafından ordu komutanlığı görevinden alındı ve TBMM tarafından emekliye sevk edildi.

### Turancılık ülküsü

II. Dünya Savaşı yıllarında, gazetelere askerlik konusunda yazılar yazıyor ve genellikle Alman ordularının ilerleyişini alkışlıyordu. Türkiye savaşın sonuna doğru Almanya'nın karşısında yer alınca, tenkit yazılarıyla yetinmeyerek, başta Cumhurbaşkanı İsmet İnönü olmak üzere devlet ve hükûmet erkânına, suçlayıcı imzasız mektuplar göndermeye başladı. Böylelikle 1922'de emekliye ayrılmasında önemli rolü oynayan, o zamanın Batı Cephesi komutanı İnönü'den dolaylı intikam almış oluyordu. Olayın tespitinden sonra, 24 Şubat 1944'te tutuklandı ve 10 Şubat 1947'de de sıkıyönetim mahkemesince 15 ay ağır hapis cezasına çarptırıldı. 1950 yılında Demokrat Parti iktidara geldikten sonra çıkartılan af kanunu ile siyasi haklarına kavuştu. 1950-54'te Demokrat Parti listesinden Afyonkarahisar milletvekili seçilerek 9. Dönem TBMM üyesi oldu. 9 Aralık 1957'de 75 yaşında öldü.

Eserleri
--------

* Birinci Dünya Harbi Harp Hatıralarım Cilt 1
* Birinci Dünya Harbi Harp Hatıralarım Cilt 2 ISBN 975-551-067-2
* Birinci Dünya Harbi Harp Hatıralarım Cilt 3
* İstiklal Harbi ve Gizli Cihetleri Harp Hatıralarım Cilt 5 ISBN 975-551-084-2
* Birinci Dünya Harbi Harp Hatıralarım Cilt 4
* Harp Hatıralarım Birinci Cihan Harbi 2. Cilt ISBN 975-551-067-2
* Harp Hatıralarım Birinci Dünya Harbi 1. Cilt
* Harp Hatıralarım Birinci Dünya Harbi 4. Cilt ISBN 975-551-043-5
* Harp Hatıralarım İstiklâl Harbi ve Gizli Cihetleri 5. Cilt ISBN 975-551-084-2
* Harp Hatıralarım İstiklâl Harbi ve Gizli Cihetleri 6. Cilt ISBN 975-551-085-0
* İstiklal Harbi ve Gizli Cihetleri Harp Hatıralarım Cilt 6 ISBN 975-551-085-0

Ayrıca bakınız
--------------

* Musul Sorunu

Dış bağlantılar
---------------

* Türk Yaşam web sitesi[*ölü/kırık bağlantı*]
* Biyografi.net web sitesi16 Mart 2006 tarihinde Wayback Machine sitesinde arşivlendi.

Kaynakça
--------

1. ↑  T.C. Genelkurmay Harp Tarihi Başkanlığı Yayınları, *Türk İstiklâl Harbine Katılan Tümen ve Daha Üst Kademelerdeki Komutanların Biyografileri*, Genelkurmay Başkanlığı Basımevi, Ankara, 1972, s. 144.
2. ↑  "Musul'u böyle kaybettik. Radikal". 20 Aralık 2013 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 26 Eylül 2009.
3. ↑  *Malta Belgeleri: İngiltere Dışişleri Bakanlığı 'Türk Savaş Suçluları' Dosyası,* Belge Y. 2007.
4. ↑  Akın, Rıdvan, Türk Syasal Tarihi, İstanbul 2010
5. ↑  Özakman, Turgut, Şu Çılgın Türkler, Ankara, 2005
6. ↑  Kim Kimdir web sitesi 22 Haziran 2015 tarihinde Wayback Machine sitesinde arşivlendi. [*kaynak güvenilir mi?*]

|
|  |
| Askerî görevi |
|
| Önce gelen:**Yeni makam** | **1. Ordu Komutanı**9 Ekim 1921 - 19 Haziran 1922 | Sonra gelen:**Nureddin İbrahim Konyar** |
|

| * g
* t
* d
1. Ordu komutanları |
| --- |
| 
* Ali İhsan Paşa
* Sakallı Nureddin Paşa
* Musa Kâzım Paşa
* Ali Said Paşa
* Fahrettin Altay
* Cemil Cahit Toydemir
* Salih Omurtak
* Nuri Yamut
* Asım Tınaztepe
* Şükrü Kanatlı
* Zekâi Okan
* Nurettin Baransel
* Hakkı Tunaboylu
* Vedat Garan
* Nurettin Aknoz
* Nazmi Ataç
* Fazıl Bilge
* Fahri Özdilek
* Muzaffer Alankuş
* Cemal Tural
* Refik Yılmaz
* Memduh Tağmaç
* Haydar Sükan
* Kemal Atalay
* Faik Türün
* Doğan Özgöçmen
* Adnan Ersöz
* Nurettin Ersin
* Necdet Üruğ
* Haydar Saltık
* Necdet Öztorun
* Necip Torumtay
* Recep Ergun
* Doğan Güreş
* Muhittin Fisunoğlu
* İsmail Hakkı Karadayı
* Hikmet Bayar
* Hikmet Köksal
* Hüseyin Kıvrıkoğlu
* Atilla Ateş
* Çevik Bir
* Hilmi Özkök
* Necdet Timur
* Çetin Doğan
* Yaşar Büyükanıt
* Hurşit Tolon
* İlker Başbuğ
* Fethi Tuncel
* İsmail Koçman
* Ergin Saygun
* Hasan Iğsız
* Erdal Ceylanoğlu
* Hayri Kıvrıkoğlu
* Yalçın Ataman
* Ahmet Turmuş
* Salih Zeki Çolak
* Ümit Dündar
* Musa Avsever
* Kemal Yeni
* Ali Sivri

 |  |


| * g
* t
* d
Türkiye Türk Kurtuluş Savaşı'na katılan üst düzey subaylar listesi |
| --- |
| 
* Mustafa Kemal Atatürk
* Abdurrahman Nafiz Gürman
* Abdüllâtif Nacî Eldeniz
* Ahmet Derviş
* Ahmet Fuat Bulca
* Ahmet Naci Tınaz
* Ahmet Nuri Öztekin
* Ahmet Zeki Soydemir
* Akif Erdemgil
* Alaâddin Koval
* Ali Fuat Cebesoy
* Ali Hikmet Ayerdem
* Ali İhsan Sabis
* Ali Sait Akbaytogan
* Ali Sami Sabit Karaman
* Asım Gündüz
* Aşir Atlı
* Bekir Sami Günsav
* Cafer Tayyar Eğilmez
* Cavit Erdel
* Cemil Cahit Toydemir
* Cemil Conk
* Cevat Çobanlı
* Ethem Necdet Karabudak
* Ethem Servet Boral
* Fahrettin Altay
* Hacı Mehmet Arif Örgüç
* Halil İbrahim Çolak
* Halit Akmansü
* Halit Karsıalan
* Hasan Mümtaz Çeçen
* Hüseyin Hüsnü Emir Erkilet
* Hüseyin Nurettin Özsu
* İbrahim Refet Bele
* İsmail Hakkı
* İzzettin Çalışlar
* Kâzım Fikri Özalp
* Kâzım İnanç
* Kâzım Orbay
* Kâzım Sevüktekin
* Kemalettin Sami Gökçen
* Mahmut Nedim Hendek
* Mehmet Ali
* Mehmet Arif
* Mehmet Atıf Ateşdağlı
* Mehmet Emin Çolakoğlu
* Mehmet Emin Koral
* Mehmet Emin Yazgan
* Mehmet Hayri
* Mehmet Hayri Tarhan
* Mehmet Hulusi Conk
* Mehmet Kâzım Dirik
* Mehmet Kenan Dalbaşar
* Mehmet Muhittin Kurtiş
* Mehmet Nâzım Yücel
* Sakallı Nureddin
* Mehmet Nuri Conker
* Mehmet Rüştü Sakarya
* Mehmet Sabit Noyan
* Mehmet Sabri Erçetin
* Mehmet Salih Omurtak
* Mehmet Selahattin Adil
* Mehmet Sıtkı Üke
* Mehmet Suphi Kula
* Mehmet Şefik Aker
* Mehmet Vehbi Kıpçak
* Muhittin Akyüz
* Musa Kâzım Karabekir
* Mustafa Fevzi Çakmak
* Mustafa İsmet İnönü
* Mustafa Muğlalı
* Mustafa Münip Uzsoy
* Mürsel Bakü
* Nazif Kayacık
* Nazmi Solok
* Necip Okaner
* Nihat Anılmış
* Osman Nuri Koptagel
* Osman Zati Korol
* Ömer Halis Bıyıktay
* Ömer Lütfi Argeşo
* Reşat Çiğiltepe
* Rüştü Paşa
* Sadullah Güney
* Süleyman Sabri
* Şefik Avni Özüdoğru
* Şerif Yaçağaz
* Şevket Seyfi Düzgören
* Şükrü Naili Gökberk
* Veysel Özgür
* Yakup Şevki Subaşı
* Yusuf İzzet Met

 |

|  |  |
| --- | --- |
| Otorite kontrolü Bunu Vikiveri'de düzenleyin | 
* GND: 118824695X
* ISNI: 0000 0000 8440 6884
* LCCN: n85039611
* SUDOC: 219839840
* VIAF: 35876301
* WorldCat: lccn-n85039611

 |