**Asger Hartvig Aaboe** (26 Nisan 1922 - 19 Ocak 2007), antik Babil astronomisi tarihine katkılarıyla tanınan bir bilim tarihçisi ve matematikçiydi. Babil astronomi çalışmalarında, Babillilerin hesaplama şemalarını nasıl tasarladıklarını anlamak için modern matematik açısından analizlerin ötesine geçti.

Hayatı
------

Asger Aaboe'nin babası, ailesi Aarhus şehir merkezinin kuzeyinde, Aarhus körfezinin kıyısında yer alan küçük bir köy olan Egaa'dan gelen Danimarka Ordusunda bir subaydı. Hem Aaboe hem de Egaa'daki "*aa*" "*dere*" anlamına gelir:

> ... Asger'ın bir zamanlar açıkladığı gibi, soyadı 'dere (aa)' kenarında '(boe) yaşayan kişi' anlamına geliyor.
> 
> 

1884'ten 1896'ya kadar Yunan matematiksel ve astronomik klasiklerinin ustaca baskılarını üreten J. L. Heiberg'in müdürlük yaptığı ünlü bir okul olan Kopenhag'daki Ostre Borgerdyd Skole'ye gitti. Aaboe 1940'ta mezun oldu ve Kopenhag Üniversitesi'ne girdi.

Aynı yılın başlarında, 9 Nisan'da Almanya Danimarka'yı işgal etmişti. Bununla birlikte, Danimarka makamlarının işbirlikçi tutumunun bir sonucu olarak, Danimarka kurumları nispeten normal şekilde işlemeye devam etti. 1943 yazında Almanya'ya karşı düşmanlık arttı ve Danimarka hükûmeti feshedildi.

Aaboe, Kopenhag Üniversitesi'nde özellikle matematik hocası Harald Bohr'dan etkilenerek Üniversitede matematik, astronomi, fizik ve kimya okudu. 1947'de Kopenhag'dan Candidatus Magisterii ile mezun oldu. *Özellikle Arşimet Eserlerinde Antik Çağda Alanların ve Hacimlerin Belirlenmesi (The Determination of Areas and Volumes in Antiquity, Especially in the Works of Archimedes)* adlı tezini sundu. 1948'de Amerika Birleşik Devletleri'ne gitti ve burada St. Louis'deki Washington Üniversitesi'nde misafir öğretim üyeliğine atandı.

Daha sonra 1948'de Aaboe, Matematik alanında Adjunkt olarak atandığı Birkerod Statsskole'de bir pozisyon almak için Danimarka'ya döndü. Boston yakınlarındaki Tufts Üniversitesi'nde Matematik Öğretim Görevlisi olarak ABD'ye göç ettiği 1952 yılına kadar orada kaldı. Aslında Aaboe atandığında, kurum 1954'te adını Tufts Üniversitesi olarak değiştiren Tufts Koleji olarak biliniyordu.

Aaboe matematik tarihine olan ilgisini sürdürdü ve 1954'te Al-Kashi'nin sin 1°'nin belirlenmesi için yineleme yöntemini yayınladı. Tufts'ta eğitmenliğe devam etmenin yanı sıra, 1955'te Providence, Rhode Island'daki Brown Üniversitesi'nde Doktora öğrencisi olarak kaydoldu. Aaboe'nun doktora programına kaydolması için iyi bir nedeni vardı. Brown Üniversitesi'nde Matematik Tarihi Bölümü'ndeki tek yüksek lisans öğrencisi olmasına rağmen, 1947'den beri Brown Üniversitesi'nde Matematik Tarihi Profesörü olan ünlü matematik tarihçisi Otto Neugebauer'in öğrencisi oldu. Steele bu konuda yazmıştır:

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| "| Neugebauer ve Aaboe arasındaki kadar az sayıda öğrenci ve danışman kombinasyonu kârlı olabilirdi. Aaboe Brown'a ilk geldiğinde, Neugebauer, Babil matematiksel astronomi üzerine çığır açan çalışması Astronomik Çivi Yazısı Metinleri (Astronomical Cuneiform Texts)'ni (1955) hazırlamanın son aşamalarındaydı. Bu çalışma, British Museum'da, Chicago'daki Oriental Institute'ta, Paris'teki Louvre'da, Berlin'deki Staatliche Museen'de, İstanbul'daki Arkeoloji Müzeleri ve Avrupa ve Amerika Birleşik Devletleri'nde birkaç küçük koleksiyonda tutulan çivi yazılı tabletlerde bulunan üç yüzden fazla metnin yayınlanması ve sistematik analizi yoluyla Babil astronomisine sağlam bir temel araştırma ortaya koyacaktı. Bu nedenle, Aaboe'nin doktorası için Babil astronomisi üzerinde çalışması doğaldı. | „ |
|  |

1957'de Brown Üniversitesi'nden Bilim tarihi alanında doktora derecesi aldı ve burada Otto Neugebauer ile birlikte *"Babil Gezegen Teorileri Üzerine (On Babylonian Planetary Theories)"* adlı bir tez yazdı. Neugebauer'in ilgileri göz önüne alındığında, Aaboe'nin 1957'de sunduğu doktora tezinin başlığının On BabyIonian Planetary Theories olduğunu öğrenmek şaşırtıcı olmayacaktır.

Şimdi Neugebauer, Brown Üniversitesi'ndeki zamanından beri Aaboe'nun üzerinde etkisi olan tek kişi değildi. Asurolog Abraham Sachs da Brown'daydı ve Babil matematik metinleri üzerinde Neugebauer ile birlikte çalıştı. Sachs, Babil astronomisine ilgi duymaya başlamıştı ve Londra'daki British Museum'da tutulan yüzlerce astronomik çivi yazısı tablete erişim elde etmişti:

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| "| Sachs, Aaboe'ya Neugebauer tarafından yayınlanan matematiksel astronomik metinlerle açıkça ilişkili olan ancak bilinen gezegen veya ay teorisi sistemlerinin bir parçası gibi görünmeyen bir tablet listesi verdi. Bu tablet listesi, Aaboe'nin kariyerinin geri kalanı için yaptığı araştırmaların çoğu için teşvik sağlayacaktır. | „ |
|  |

Aaboe 1959'da Tufts'ta Doçentliğe terfi etti, ardından iki yıl sonra 1961'de Yale Üniversitesi Bilim ve Tıp Tarihi Bölümü'ne katıldı, 1962'de hem bu bölümde hem de Yale Matematik Bölümü'nde Doçent oldu. 1967'de her iki bölümde de profesörlüğe yükseldi ve on yıl sonra üçüncü bir Yale bölümünde, yani Yakın Doğu Dilleri ve Edebiyatları Bölümü'nde profesör oldu. 1968'den 1971'e kadar başkan olarak görev yaptı ve 1992'de emekli olana kadar aktif kariyerine bu profesörlük pozisyonlarında devam etti. Yale'de doktora öğrencileri arasında Alice Slotsky ve Noel Swerdlow da vardı.

1975'te Danimarka Kraliyet Bilimler ve Edebiyat Akademisi'ne seçildi, 1970'ten 1980'e kadar Connecticut Sanat ve Bilim Akademisi'nin başkanı olarak görev yaptı ve diğer birçok bilimsel topluluğun bir üyesiydi.

Aaboe, 14 Temmuz 1950'de Joan Armstrong ile evlendi. Bu evlilikten dört çocuğu oldu: Kirsten Aaboe, Erik Harris Aaboe, Anne Aaboe, Niels Peter Aaboe. Aaboe'nun karısı Joan 1990'da öldü ve Aaboe iki yıl sonra emekli oldu. Steele şöyle yazar:

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| "| 1992'de emekli olmasına rağmen, Aaboe Babil astronomisine olan ilgisini sürdürdü, önemli çalışmalar yayınlamaya devam etti ve çalışmalarında genç akademisyenleri teşvik etti. Asger'in cesaretlendirilmesinden yararlananlardan biri olduğum için şanslıydım ve onunla Kuzey Haven'da kalarak, Babil astronomisini tartışarak, ev yapımı ekmeğini yiyerek, teknesinde yelken açarak ve Sachs, Neugebauer ve Babil astronomisinin diğer büyük bilginleri hakkındaki hikayelerini dinleyerek birkaç mutlu gün geçirdim. | „ |
|  |

2006 yılında Izabela Zbikowska ile evlendi ve kısa bir hastalıktan sonra ertesi yılın Ocak ayında evinde öldü.

Çalışmaları
-----------

Şimdi Aaboe'nun bazı yayınlarına bakalım. 1963'te *Episiklik çeşitliliğin Yunan kalitatif gezegen modeli üzerine (On a Greek qualitative planetary model of the epicyclic variety)* adlı eserini yayınladı. O. Schmidt bir incelemede şunu yazıyor:

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| "| 2. yüzyıla ait bir Yunan papirüsünde, gezegenin episikl üzerinde Batlamyus tarafından doğru bir şekilde benimsendiğinin tersi yönde hareket ettiği episiklik tipte bir gezegen modeline dair kanıtlar vardır. İncelenen makalede, epik bisikletin merkezinin açısal hızlarının ve epik bisiklet üzerindeki gezegenin açısal hızlarının Almagest'dekilerle aynı olduğunu varsaymanın (ve bu çok makul bir varsayım), bir model olduğu gösterilmiştir. Yukarıda bahsedilen türden hiçbiri ne Venüs'ü ne de Mars'ı geri hareket ettiremez. | „ |
|  |

1964'te *Matematiğin erken dönemlerinden bölümler (Episodes from the early history of mathematics)* kitabını yazdı. Steele şöyle yazar:

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| "| Aaboe, bu fırsatı okul çocukları için erişilebilir olan ve yine de eski matematiğin teknik ayrıntılarıyla ilgilenen bir matematik metni tarihi yazmak için kullandı. Bu zorluğun üstesinden gelirken Aaboe, karmaşık konuları açık, çekici ve esprili düzyazılarla açıklama yeteneğini gösterdi. Başarısı kitabın İsveççe, Danca, İspanyolca, Türkçe, Lehçe ve Japoncaya çevrilmiş olmasıyla görülebilir. | „ |
|  |

*Bazı Selevkos matematik tabloları (Some Seleucid mathematical tables)*’nda (Genişletilmiş karşılıklılar ve normal sayıların kareleri) (1965) Aaboe, üçü daha önce yayınlanmamış olan sekiz matematiksel çivi yazısı tablete bakar. Aynı yıl, Abraham Sachs'ın bulduğu metinlere dayanarak yeni varsayımlar yapan Babil astronomisinde dönem ilişkileri kitabını yayınladı. Ertesi yıl, British Museum'da tutulan on dört metne dayanan, geç-Babil dönemine ait karakteristik gezegen fenomenlerinin bazı tarihsiz hesaplanmış boylam listeleri başlıklı makaleyi yayınladı. Bu metin kaynağı aynı zamanda Geç Babil döneminden (1968) bazı ay yardımcı tablolarına ve ilgili metinlere yol açarken, ertesi yıl Uruk'tan yayınlanan iki atipik çarpım tablosu daha önce yayınlanmamış bir makaleyi ve Neugebauer tarafından yanlış tanımlanmış bir makaleyi inceledi. MÖ 319 için hesaplanmış yeni uydular listesinde. MÖ 316'ya kadar Babil'den: B.M. 40094 (1969) British Museum'da üç yıllık bir süre boyunca her ay güneş ve ayın birleşme anını veren çivi yazılı bir tabletin çevirisiyle fotoğraflar verdi. İlgisi esas olarak erken tarihindedir. Hayatı boyunca bu konularda makaleler yayınlamaya devam etti.

2001'de Aaboe, erken matematik tarihinden 1964 bölümlerine eşlik eden *Astronominin erken tarihinden bölümler (Episodes from the early history of astronomy) adlı eseri* yayınladı. J P Britton bir incelemede şöyle yazıyor:

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| "| Asger Aaboe tarafından yazılan bu ince, zarifçe yazılmış cildin başlığı, aslında konusu açısından, 'Babil'den Kepler'e Gezegensel Teorinin Önemli Noktaları (Highlights of Planetary Theory from Babylon to Kepler)' olsa daha doğru olabilirdi. ... [Kitap] Newton'dan önceki gezegen teorisinin temel unsurlarına açık, otoriter ve sıklıkla orijinal bir giriş sağlar; uzmanlar bunu ödüllendirici ve konuya yeni olanlar tarafından erişilebilir bulacaklardır. | „ |
|  |

Bazı yayınları
--------------

* *Episodes from the Early History of Mathematics* [*Erken Matematik Tarihinden Bölümler*], New York: Random House, 1964, doi:10.4169/j.ctt19b9k86
* "Scientific Astronomy in Antiquity" [Antik Çağda Bilimsel Astronomi], *Philosophical Transactions of the Royal Society of London*, **276** (1257), ss. 21-42, 1974, JSTOR 74272 .
* 28b"Mesopotamian Mathematics, Astronomy, and Astrology" [Mezopotamya Matematiği, Astronomi ve Astroloji], *The Cambridge Ancient History* (2 bas.), Cambridge: Cambridge University Press, **III** (2), 1991, ISBN 978-0-521-22717-9
* *Episodes from the Early History of Astronomy* [*Astronominin Erken Tarihinden Bölümler*], New York: Springer, 2001, ISBN 0-387-95136-9

Notlar
------

1. ↑  Find a Grave'de Asger Aaboe
2. ↑  Britton (2006), s. 120
3. ↑  Goldstein (2007), s. 263.
4. ↑  Steele (2007), s. 378.
5. ↑  J. P. Britton, In memoriam Asger Hartvig Aaboe (26 April 1922-19 January 2007), *Aestimatio* **3** (2007), ss.118-121.
6. 1 2 3 4  J. Steele, In memoriam Asger Aaboe (1922-2007). *Historia Math.* **34** (4) (2007), ss. 377-379.
7. ↑  Mathematics Genealogy Project'te Asger Aaboe
8. ↑  O'Connor, John J.; Robertson, Edmund F. "Asger Aaboe", *MacTutor Matematik Tarihi arşivi*

Kaynakça
--------

* Bergren, Len (2007). "Asger Hartvig Aaboe: 26 April 1922 to 19 January 2007". *Centaurus*. Blackwell Munksgaard. **49** (2): 172-7. doi:10.1111/j.1600-0498.2007.00065.x.
* Britton, John P. (2006). "*In memoriam* Asger Hartvig Aaboe (26 April 1922 – 19 January 2007)" (PDF). *Aestimatio*. Institute for Research in Classical Philosophy and Science. **3**: 119-22. 27 Nisan 2018 tarihinde kaynağından (PDF) arşivlendi. Erişim tarihi: 13 Eylül 2016.
* Goldstein, Bernard R. (2007). "Asger Hartvig Aaboe (1922–2007)". *dergi for the History of Astronomy*. Cambridge, UK: Science History Publications. **38** (2): 261-3.
* King, David A. (2007). "Eloge: Asger Hartvig Aaboe (1922–2007)". *Isis*. Chicago: University of Chicago Press. **98** (4): 796-8. doi:10.1086/529271.
* Steele, John (2007). "In Memoriam: Asger Aaboe (1922–2007)". *Historia Mathematica*. Elsevier. **34** (3): 377-9. doi:10.1016/j.hm.2007.07.001.
* John P. Britton (2006). "In memoriam Asger Hartvig Aaboe (26 April 1922 - 19 January 2007)". *Aestimatio*. **3**: 119-122. ISSN 1549-4497.

|  |  |
| --- | --- |
| Otorite kontrolü Bunu Vikiveri'de düzenleyin | 
* BIBSYS: 90082467
* BNE: XX1502361
* BNF: cb12860141x (data)
* CANTIC: a16485129
* GND: 133578771
* ISNI: 0000 0001 0885 9504
* LCCN: n88128725
* MGP: 13670
* NKC: xx0031987
* NLG: 181891
* NLI: 987007257332305171
* NLK: KAC200805071
* NTA: 070151725
* SUDOC: 052467775
* VIAF: 33191860
* WorldCat: lccn-n88128725

 |