**Tanrı Dağları** ya da **Tien-Şan** (Eski Türkçe: **𐰴𐰣 𐱅𐰭𐰼𐰃**, *Tenğri tağ/* Uygurca: **تەڭرىتاغ**, *Tengri Tagh/* Çince: 天山; pinyin: *Tiānshān*; Wade–Giles: *T‘ien1shan1*), Orta Asya'da bulunan büyük dağ sistemlerinden birini oluşturan sıradağlardır.

Bugünkü siyasi coğrafya dikkate alınırsa, Özbekistan, Kazakistan, Kırgızistan ve Çin'in Sincan Uygur Özerk Bölgesi'nin merkezi kısımlarına yayılır. Tanrı Dağlarının 1,000,000 km² lik alanı kapladığı hesaplanmıştır.

Kuzeyde Çungar ve Güney Kazakistan düzlükleri, güneydoğuda Tarım Havzası, güneybatıda Hisar ve Alay Sıradağları ile sınırlanır.

Tanrı Dağlarını Pamir Dağ Sisteminden Hisar Vadileri ayırır.

Tanrı Dağlarının Doğu bloğu 2013 yılında, Batı bloğu ise 2016 yılında Dünya Mirası olarak ilan edilmiştir.

Jeoloji
-------

Tanrı dağları genel olarak Paleozoyik yaşlı (540-250 milyon yıl önce) kristalen ve çökel kayalardan (sedimentary rock) meydana gelmiştir. 
Dağların arasındaki havzalarda nehirlerin aşındırdığı genç çökeller birikmiştir. Tanrı dağları'nın doğu ve kuzey kesimlerinde yüzlek veren granit kayaları da görülmektedir. Dağın kuzey ve doğu kısımları erken Paleozoyik döneminde kıvrımlanma etkisinde kalmış ve dağ jeolojik olarak yükselme etkisine girip zamanla yükselen orijinal çökelleri erozyona uğrayıp neredeyse yok olmuş. Dağların güney ve batı yakası ise yoğun miktarda başkalaşıma uğramış çökel kayası içerirken; az oranda magmatik kaya barındırır. Bu yaka ise geç Paleozoyik'te kıvrımlanma yaşamıştır. Yaklaşık 25 milyon yıl önce yani geç Oligosen döneminde dağ sırası yeni bir jeolojik etkiye girip günümüze değin bunu sürdürmüştür. Tektonik olarak hareketli bir bölgede yer alan dağ, deformasyonlara uğramış ve sürekli olarak gevşek kaya elemanları alçak vadilere kaymıştır, oluşan çökel birikimleri vadileri doldurmuştur, Fergana Vadisi bunlardan biridir ve pek çok vadide ufak göller oluşmuş olup zamanla evaporit halini almışlardır. Bölgenin tektonik aktifliği faylanmalarla kendisini göstermiştir özellikle Talas Fergana fayı ki neredeyse dağ sırası boyunca etkir ve bu derin faylanmalar felaketvari depremlerle sonuçlanmıştır. 1887 Verny ve 1902 Kaşgar depremleri gibi.

İklimsel özellikleri
--------------------

**Tanrı Dağları** yaz ve kış büyük ısı farkları ile karakteristik şiddetli kara iklime sahiptir. Karakteristik olan kuraklık kendini çevreleyen çöller ve kurak bölgelerde belli eder. Bu alanlar yılda ortalama 2,500 saatlik güneş ışığı absorbe etmektedir. Dağlarda yükseklik arttıkça, iklim gittikçe soğur. Daimi donmuş topraklar 3,000 m yükseklikten sonra yaygındır. Atlantik Okyanusu'ndan gelen hava kütleleri yağışlarını batı ve kuzeybatı Tanrı Dağları eteklerine (2700–3000 m) bırakır (710–790 mm). Doğu ve İç Tanrı Dağlarında toplam yağış oranı azalır. Güney Tanrı Dağlarında en fazla yağış Mart-Nisan aylarındadır. Burada yaz mevsimi kurak geçer. Batı ve Kuzey Tanrı Dağlarında yağış çoğunlukla Nisan-Mayıs aylarındadır. İç ve Doğu Tanrı Dağlarında ise yağış yaz aylarındadır.

Sıcaklık, **Tanrı Dağlarında** yüksekliğe göre çok değişim gösterir. Dağ eteklerinde yaz ayları sıcak geçer. Temmuz ayında ortalama sıcaklık 23 °C ye ulaşır. İli çöküntü havzasında 34 °C, iken Tanrı Dağlarının 3,300 m'lik kesimlerinde +5 °C ye düşer. Bu bölgelerde yaz boyunca geceleri don olayına rastlanır. Kışın ise buralarda (Aksay Vadisi) sıcaklık -50 °C olarak ölçülmüştür.
Son yıllarda etkisini iyiden iyiye hissettiren bir fenomen olan iklim değişikliği Tanrı dağlarındaki kalıcı kar ve buz örtüsünü etkileyerek bu kaynaklardan beslenen nehirlerin rejimini değiştirmektedir. 1940-1991 yılları arasındaki gözlemlere göre Tanrı dağlarının genelinde, kar kalınlığında 0.1 metre azalma ve kar örtüsü kalıcılık süresinde 9 günlük bir düşüş söz konusudur. Yaklaşık olarak 16.000 km^2'lik buzul alanına sahip olan Tanrı dağları buzullarca zengindir, Tanrı dağlarındaki buzulların yaklaşık yarısı Kırgızistan sınırları içinde kalmaktadır. 1970'lerin ortalarından itibaren buzul kaybı ivmelenmiştir. Buzulların iklim değişikliğine yerdiği yanıtlar konumlarına göre değişmektedir, dağ sırasının merkezindeki buzullar daha az erirken; dıştaki buzullar daha fazla kayba maruz kalmaktadır. Klasik buzul erimesi dönemlerinde artması beklenen nehir debileri eskisi kadar artmamaktadır, bu da erime miktarının artan sıcaklığa bağlı olarak yıl içinde daha uzun süreye yayıldığını kanıtlamaktadır.

Bitki ve hayvan yaşamı
----------------------

Tanrı dağları'nda bitkilerin dağılımı yükseklik bölgeleriyle belirlenir. Her rakımda farklı bir bitki grubu yer alır ve bu vejetatif (bitkisel) bir çeşitlilik sağlar. 1500-1800 metre arasında dağ eteği ve düzlüklerle yarı kurak alanlar göze çarpar; akabinde bu alanlarda kuraklığa toleranslı ephedra cinsi çalılar, kısa otlaklar bulunur. Tanrı dağları'nda en yaygın manzara steptir ve bu bitki grubu 1050-3350 metre rakımlar arasında yer alır. Tanrı dağları'nda step ve çayırı ormanlık alanlar izlemektedir. 1500-3000 metre arası rakımlarda orman örtüsü bulunabilmektedir ve ormanlık alanlar genelde kuzey yamaçlarda yer alırlar. Alçak rakımlarda kışın yapraklarını döken ağaçlar ve karışık yabani meyve ağaçları vardır. Orman alanları içindeki kel alanlar ve orman üst sınırına komşu bölgelerde subalpin çayırlar yer alır. Bu subalpin çayırlar, 3000 metre üstünde en nemli kuzey yamaçlarda bulunurlar ve 3400-3700 metre arasında soğuk çöl olarak değerlendirilen araziler vardır. Bölge şaşırtıcı bir ekolojik zenginliğe sahiptir ve florası kadar faunası da kendisine hastır. Kuş ve memeli türleri büyük çeşitliliği insan gruplarının alçak rakımlarda yeniden iskan edilmeleriyle artmıştır. Tilki, kurt, kakım gibi canlıların yanı sıra dağın ormanlık ve step alanlarının arasında boz ayılar, dağ keçileri, karaca, kar leoparı ve yaban domuzları yaşamaktadır. Az da olsa yılan ve kertenkele türleri de mevcuttur.

Yer altı zenginliği
-------------------

Tanrı dağları çok zengin ve büyük miktarda yer altı zenginliğine sahiptir. Özellikle minerallerin pek çoğunu ihtiva eder, hatta demirsiz metallarin çoğu ticari olarak maden açılıp işletilecek kadar büyük miktarda yatağa sahiptir. Fosfat, cıva, kurşun, çinko vb. çok değerli metalleri ihtiva eden bölge aynı zamanda zengin petrol, doğal gaz ve kömür yataklarını da barındırır. Bu kaynakların bolluğu ve ticari potansiyeli özellikle dağ sırasının doğusundaki kuzey yamaçlarda endüstriyel girişimlere başlanılmasına neden olmuştur.

### Tanrı Dağları'nın bölümleri

#### Ala dağları

* Çungarya Aladağları (Çin ve Kazakistan'da)
* Kırgız Ala dağları (Kırgızistan ve Kazakistan'da)
* Küngöy (*Kengey*) Ala dağları (Kırgızistan ve Kazakistan'da)
* Teskey Ala dağları (Kırgızistan'da)
* Talas Ala dağları (Kırgızistan, Kazakistan ve Özbekistan'da)
* Trans-İli Ala dağları (Kazakistan, Almatı'da)

Tanrı Dağları'ndan görüntüler
-----------------------------

* Güney Inılçek buzullarından Gorkiy Tepesine bakışGüney Inılçek buzullarından Gorkiy Tepesine bakış
* Güney Inılçek ana kampı, Chapaev ile Han Tengri karşısındaki buzullarGüney Inılçek ana kampı, Chapaev ile Han Tengri karşısındaki buzullar
* Tanrı Dağlarında Gökbilim gözetleme yapanlar, 1912Tanrı Dağlarında Gökbilim gözetleme yapanlar, 1912
* Kazakistan'da Alaçam (Picea schrenkiana) ormanlarıKazakistan'da Alaçam (*Picea schrenkiana*) ormanları
* Gulca'dan, Kuçar İlçesine giden yol, Sincan Uygur Özerk Bölgesi, ÇinGulca'dan, Kuçar İlçesine giden yol, Sincan Uygur Özerk Bölgesi, Çin
* Otlanan Yaklar, Sincan Uygur Özerk Bölgesi, ÇinOtlanan Yaklar, Sincan Uygur Özerk Bölgesi, Çin
* Ala Köl (göl), Teskey Ala dağları, KırgızistanAla Köl (göl), Teskey Ala dağları, Kırgızistan

Kaynakça
--------

1. ↑  "Arşivlenmiş kopya". 26 Aralık 2018 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 6 Ağustos 2016.
2. ↑  "Arşivlenmiş kopya". 22 Nisan 2019 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 16 Mart 2017.
3. 1 2 3  Rantsman, Yelizaveta. "Tien Shan". *Encyclopædia Britannica*. Encyclopædia Britannica, inc. 15 Temmuz 2015 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 10 Haziran 2020.
4. ↑  Sorg, Annina. "Climate change impacts on glaciers and runoff in Tien Shan (Central Asia)". *www.nature.com*. Nature. 3 Haziran 2018 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 28 Haziran 2020.

|  |  |
| --- | --- |
|  | Wikimedia Commons'ta ***Tanrı Dağları*** ile ilgili ortam dosyaları bulunmaktadır. |

* *The Contemporary Atlas of China*. 1988. London: Marshall Editions Ltd. Reprint 1989. Sydney: Collins Publishers Australia.
* *The Times Comprehensive Atlas of the World*. Eleventh Edition. 2003. Times Books Group Ltd. London.

Koordinatlar: 42°00′N, 80°00′E

| * g
* t
* d
Çin Çin'deki UNESCO Dünya Mirasları |
| --- |
| Doğu | 
* Liangzhu şehrinin Arkeolojik Kalıntıları
* Suzhou Klasik Bahçeleri
* Fujian Tulou
* Lushan Millî Parkı
* Huang Dağı (Huangshan)
* Sarıdeniz Sahili Boyunca Göç Eden Kuş Koruma Alanları-Çin Bohai Körfezi (Faz I)
* Sanqing Dağı (Sanqingshan)
* Tai Dağı (Taishan)
* Wuyi Dağı (Wuyishan)
* Qufu'daki Konfüçyüs Tapınağı ve Mezarlığı ve Kong Aile Konağı
* Güney Anhui, Xidi ve Hongcun'daki antik köyler
* Hangzhou'nun Batı Gölü Kültürel Peyzajı
* Kulangsu: Bir Tarihi Uluslararası Yerleşim Yeri

 |
| Güney Merkez | 
* Wudang Dağları'ndaki Antik Yapı Kompleksi
* Makao Tarihi Merkezi
* Shennongjia
* Kaiping Diaolou ve Köyleri
* Fanjingshan
* Longmen Mağaraları
* Dengfeng'in Tarihi Anıtları (Şaolin Manastırı ve Gaocheng Gözlemevi dahil)
* Zuojiang Huashan Kaya Sanatı Kültürel Peyzajı
* Wulingyuan Manzara ve Tarihi İlgi Alanı
* Yin Xu

 |
| Güneybatı | 
* Chengjiang Fosil Sahası
* Dazu Kaya Oymaları
* Potala Sarayı Tarihi Topluluğu (Jokhang ve Norbulingka dahil)
* Honghe Hani Pirinç Terasları'nın Kültürel Peyzajı
* Huanglong Bilimsel ve Tarihi Araştırma Alanı
* Jiuzhaigou Vadisi Manzara ve Tarihi İlgi Alanı
* Lijiang Eski Kenti
* Sichuan Panda Barınakları
* Emei Dağı Manzara Alanı (Büyük Leshan Budası Manzara Alanı dahil)
* Qingcheng Dağı ve Dujiangyan Sulama Sistemi
* Yunnan Üç Paralel Nehri Koruma Alanı

 |
| Kuzey | 
* Chengde Dağ Konutu ve Dış Tapınakları (Putuo Zongcheng Tapınağı, Xumi Fushou Tapınağı ve Puning Tapınağı dahil)
* Pekin ve Shenyang'daki Ming ve Qing Hanedanlarının İmparatorluk Sarayları
* Zhoukoudian'daki Pekin Adamı Alanı
* Pingyao Antik Kenti
* Yazlık Saray, Pekin'de bir İmparatorluk Bahçesi
* Cennet Tapınağı, Pekin'de bir İmparatorluk Kurban Sunağı
* Xanadu'nun bulunduğu alan
* Yungang Mağaraları
* Wutai Dağı (Wutaishan)

 |
| Kuzeydoğu | 
* Antik Koguryo Krallığı'nın Başkentleri ve Mezarları
* Pekin ve Shenyang'daki Ming ve Qing Hanedanlarının İmparatorluk Sarayları

 |
| Kuzeybatı | 
* Birinci Qin İmparatoru Mozolesi
* Mogao Mağaraları
* Tanrı Dağları
* Çinghay Hoh Xil

 |
| Birden fazla bölge | 
* Çin Seddi
* Danxia Yer Şekilleri
* Ming ve Çing Hanedanlarının İmparatorluk Mezarları
* Güney Çin Karstı
* Grand Canal
* İpek Yolu: Çangan-Tanrı Dağları Koridoru Güzergâh Ağı
* Tusi Sitleri

 |

| * g
* t
* d
Türk konuları |
| --- |
| Diller | 
* Afşarca
* Altayca
* Azerice
* Başkurtça
* Bulgarca
* Çağatayca
* Çulımca
* Çuvaşça
* Dolganca
* Eski Kıpçakça
* Eski Türkçe
* Eynuca
* Fuyü Gırgısca
* Gagavuzca
* Hakasça
* Halaçça
* Hazarca
* Horasan Türkçesi
* Hunca
* İli Türkçesi
* Karaçay-Balkarca
* Karakalpakça
* Karamanlıca
* Karayca
* Kaşkayca
* Kazakça
* Kıpçak grubu
* Kırım Tatarcası
* Kırımçakça
* Kumukça
* Kırgızca
* Kumanca
* Nogayca
* Osmanlı Türkçesi
* Özbekçe
* Peçenekçe
* Salarca
* Sıbırca
* Şorca
* Tatarca
* Tofaca
* Tuvaca
* Türkçe
* Türkmence
* Urumca
* Uygurca
* Yakutça

 |  |
| Halklar | 
* Ahıska Türkleri
* Altaylar
* Azeriler
* Balkarlar
* Baraba
* Başkurtlar
* Çiğiller
* Çulımlar
* Çuvaşlar
* Dolganlar
* Gagavuzlar
* Hakaslar
* Halaçlar
* Hemedan Türkleri
* Hazarlar
* Horasan Türkleri
* Karaçaylar
* Karakalpaklar
* Karaylar
* Karluklar
* Kaşkaylar
* Kazaklar
* Kırgızlar
* Kıpçaklar
* Kırımçaklar
* Kırım Tatarları
* Kimekler
* Kumanlar
* Kumuklar
* Nogaylar
* Oğuzlar
* Ön Bulgarlar
* Özbekler
* Peçenekler
* Sabirler
* Salarlar
* Sibirler
* Şorlar
* Tatarlar
* Telengitler
* Teleütler
* Tofalar
* Tubalar
* Türkler
* Türkmenler
* Tuvalar
* Uygurlar
* Yağmalar
* Yakutlar
* Yenisey Kırgızları
* Yugurlar

 |
| Siyasetler | 
* Atatürkçülük
* Türkçülük
* Turancılık
* Ülkücülük
* Burhancılık
* Cedidcilik
* Ülkü Ocakları

 |
| Kökenleri | 
* Türkistan
* Tarih
	+ Zaman çizelgesi (500-1300)
	+ Göçler
* Bozkır imparatorluğu
* Tanrı Dağları / Altay Dağları
* Ötüken

 |
| Yer | 

|  |  |
| --- | --- |
| Egemen devletler | 
* Azerbaycan
* Kazakistan
* Kırgızistan
* Kuzey Kıbrıs1
* Özbekistan
* Türkiye
* Türkmenistan

 |
| Özerk bölgeler | 
* Altay Cumhuriyeti
* Başkurdistan
* Çuvaşistan
* Gagavuzya
* Hakasya
* Kabardino-Balkarya
* Karaçay-Çerkesya
* Karakalpakistan
* Nahçıvan
* Sincan Uygur
* Tataristan
* Tuva
* Yakutistan

 |

 |
| Araştırmalar | 
* Eski Türk alfabesi
* Ana Türkçe
* Türkoloji

 |
| Dinler | 
* Türk mitolojisi
* Şamanizm
* İslam
* Alevilik
	+ *Bâtınîlik/Hurûfilik-Bektaşilik*
	+ *Melamilik/Kalenderilik-Bektaşiler*
	+ *Kadirîlik/Rüfailik-Halvetilik/Bayramiler*
	+ *Zahidilik/Safevilik-Kızılbaşlar*
* Tengricilik

 |
| Eski sporlar | 
* Cirit
* Kökpar
* Ciğit
* Kız Kovalamaca
* Çevgan

 |
| Kurumlar | 
* Türk Devletleri Teşkilatı
* Uluslararası Türk Kültürü Teşkilatı (TÜRKSOY)
* Avrasya Askeri Statülü Kolluk Kuvvetleri Teşkilatı (TAKM)
* Dünya Türkler Kurultayı

 |
| 1 Tanınmayan veya sınırlı şekilde tanınan devlet. |

|  |  |
| --- | --- |
| Otorite kontrolü Bunu Vikiveri'de düzenleyin | 
* BNF: cb12480628t (data)
* GND: 4106333-8
* LCCN: sh85135294
* NDL: 00642031
* NKC: ge310940
* NLI: 987007536399705171
* VIAF: 239483485
* WorldCat: viaf-239483485

 |