Intel Itanium logosu
**Itanium işlemcisi**, Intel firmasının **64-bit** işlemci ailesinden olup IA-64 mimarisi kullanan işlemcilerinin devamı olarak bilinir. Itanium ve Itanium2 olarak sunulan bu işlemci ilk olarak Ekim 2001'de piyasaya sürülmüştür. Itanium işlemcilerin asıl hedefi yüksek performansa sahip bilgisayarlardı. Bu işlemcinin mimarisinin gelişimi ilk olarak Hewlett-Packard tarafından yapılmıştır ve devamında ise Intel ve Hewlett-Packard ortak olarak birlikte gerçek Itanium mimarisini geliştirmişlerdir.

Itanium, mimari olarak Intel’in eski işlemcilerinden farklı olarak üretilmiştir. Derleyicilerin işlem sürecine etkisi olan ve paralel buyrukların aynı saat vuruşu ile yerine getirilmesi gibi özelliklere sahip bir işlemcidir. Ayrıca donanım yardımı ile boru hattı aracılığıyla paralel işlemlerin süresi kısaltılmıştır.

Itanium kısa sürede gelişimini tamamlamıştır. Hewlett-Packard ile Intel firmasının ortak üretimi olarak Itanium geliştirilerek piyasaya sürülmeye devam etmiştir. Itanium sürümleri ve gelişmişlik seviyesine göre adlandırılmıştır.

Geliştirme Süreci
-----------------

Itanium'un eski logosu
Intel Itanium 1
Intel Itanium 2
Hewlett-Packard, RISC mimarisi üzerinden yola çıkarak bir araştırma projesi üzerinde çalışmaktaydı. 1989 yılında üzerinde çalışmakta olduğu EPIC adlı bu mimari ile bir saat vuruşunda birden çok işlem gerçekleştirebilmekteydi. Aynı zamanda bir buyruk kümesi ile birden fazla işlem de yürütebilmekteydi. Bu işlemleri gerçekleştirebilmek için ise derleyici önceden hangi buyrukların birlikte yürütüleceğine karar verir. Böylelikle paralel gönderilecek buyruklar için de ayrı bir mekanizmaya gerek duymazdı.

Hewlett-Packard, araştırma projeleri sürerken şahsi mikroişlemcilerini geliştirmek için kendi gibi bu alanda girişimci şirketler arama kararı aldı. 1994 yılında Intel firmasını ortak olarak IA-64 projesini geliştirmeye başladılar. Intel ve Hewlett-Packardın ortak geliştirdiği bu proje 1998 yılında Merced adını aldı.

Geliştirme süreci esnasında, firma yetkilileri ve sanayi analistleri tarafından IA-64 mimarisinin iş istasyonlarında ve masaüstü bilgisayarlarda egemen olacağını tahmin edilmekteydi. Böylelikle RISC ve CISC mimarilerinin de yerini almaya başlamıştı.
IA-64ün bu büyük başarısı sonucunda Compaq ve Silicon Graphics üzerinde çalıştıkları Alfa ve MIPS mimarilerini geliştirmekten vazgeçmiştir.

Bu gelişmeler karşısında Microsoft Windows, Linux ve Solaris işletim sistemlerini geliştiren gruplar IA-64 mimarisine uygun sistemlerde geliştirmeye başladılar. IA-64 mimarisi başlangıçta tahmin edilen başarıya ulaşamadı. Bunun nedeni ise projenin içerisinde yapısal problemlerin olmasıydı. Bu problemlerin aşılması için daha fazla araştırma yapılmaya başlandı.

Sorunların çözülmesinden sonra 4 Ekim 1999 de Intel, işlemcisinin resmi ismini Itanium olarak ilan etti. Ve sonunda Haziran 2001 de **Itanium** işlemcisini piyasaya sürdü. Ancak bu yeni nesil işlemcinin pazardaki liderliği uzun sürmedi. Aynı zamanda geliştirilen ve piyasaya sürülen yeni RISC ve CISC mimarili işlemciler aradaki farkı kapattı. Yüksek maliyeti ve düşük performansı nedeniyle birkaç bin adet işlemci satıldı. Bu sebeple Itaniumdan istenilen getiri sağlanamadı.

Şirket yetkilileri Itanium un başarısızlığından 1 yıl sonra 2002 de Itanium2 yi piyasaya sundular. Itanium2 **McKinley** kod adıyla satışa çıktı. **180 nm'**de işlem yapabilmekte olan işlemci, bir önceki nesline göre birçok performans problemine sahipti. Bu sebeple pek tutulmadı. 2003 yılında ailenin yeni ferdi olan **Madison** adlı işlemciyi geliştirdiler. **130 nm'**de işlem yapabilen **Madison**dan sonra aynı kapasite **Deerfield**, **Hondo**, **Fanwood**, **Madison 9M** adlı işlemciler piyasaya sürüldü. Bu arada Intel Mart 2005'te **Tukwila** adında bir işlemci ile ilgilendiklerini ve 2007 bitireceklerini duyurdu. Ancak bu açıklamadan kısa süre sonra tekrar bir açıklama ile **Tukwila'**nın en erken 2008'de bitebileceğini söyledi. Bu uzun aradan sonra Haziran 2006 **90 nm'**de işlem yeteneği ile **Montecito** piyasaya duyuruldu. Ve günümüzde kullanılan en yeni Itanium2 işlemcisi olan **Montvale** Ekim 2007 de ortaya çıktı.**Tukwila** 8 Şubat 2010 da piyasaya sürüldü.

Itanium İşlemci Ailesi
----------------------

| İşlemci Adı | İşlem | Çıkış Tarihi | Saat Sıklığı | L2 Ön Belleği | L3 Ön Belleği | Veriyolu | Çekirdek | Voltaj |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| **Itanium** |
| **Merced** | 180 nm | 2001-06 | 733 MHz | 96 KiB | 2 MiB\* | 266 MHz | 1 | 116 |
| 180 nm | 2001-06 | 800 MHz | 96 KiB | 4 MiB\* | 266 MHz | 1 | 130 |
| **Itanium 2** |
| **McKinley** | 180 nm | 2002-07-08 | 900 MHz | 256 KiB | 1.5 MiB | 400 MHz | 1 | 130 |
| 180 nm | 2002-07-08 | 1 GHz | 256 KiB | 3 MiB | 400 MHz | 1 | 130 |
| **Madison** | 130 nm | 2003-06-30 | 1.3 GHz | 256 KiB | 3 MiB | 400 MHz | 1 | 130 |
| 130 nm | 2003-06-30 | 1.4 GHz | 256 KiB | 4 MiB | 400 MHz | 1 | 130 |
| 130 nm | 2003-06-30 | 1.5 GHz | 256 KiB | 6 MiB | 400 MHz | 1 | 130 |
| 130 nm | 2003-09-08 | 1.4 GHz | 256 KiB | 1.5 MiB | 400 MHz | 1 | 130 |
| 130 nm | 2004-04 | 1.4 GHz | 256 KiB | 3 MiB | 400 MHz | 1 | 130 |
| 130 nm | 2004-04 | 1.6 GHz | 256 KiB | 3 MiB | 400 MHz | 1 | 130 |
| **Deerfield** | 130 nm | 2003-09-08 | 1.0 GHz | 256 KiB | 1.5 MiB | 400 MHz | 1 | 62 |
| **Hondo** | 130 nm | 2004-Q1 | 1.1 GHz | 256 KiB | 4 MiB | 400 MHz | 1 | 260 |
| **Fanwood** | 130 nm | 2004-11-08 | 1.6 GHz | 256 KiB | 3 MiB | 533 MHz | 1 | 130 |
| 130 nm | 2004-11-08 | 1.3 GHz | 256 KiB | 3 MiB | 400 MHz | 1 | 62? |
| **Madison 9M** | 130 nm | 2004-11-08 | 1.6 GHz | 256 KiB | 9 MiB | 400 MHz | 1 | 130 |
| 130 nm | 2005-07-05 | 1.67 GHz | 256 KiB | 6 MiB | 667 MHz | 1 | 130 |
| 130 nm | 2005-07-18 | 1.67 GHz | 256 KiB | 9 MiB | 667 MHz | 1 | 130 |
| **Montecito** | 90 nm | 2006-07-18 | 1.4 GHz | 256 KiB+1 MiB | 12 MiB | 400 MHz | 2 | 104 |
| 90 nm | 2006-07-18 | 1.6 GHz | 256 KiB+1 MiB | 12 MiB | 533 MHz | 2 | 104 |
| **Montvale** | 90 nm | 2007-10-31 | 1.66 GHz | 256 KiB+1 MiB | 4-12 MiB | 400-667 MHz | 1-2 | 75-104 |

Itanium Mimarisi
----------------

Itanium mimarisi 64-bit **paralel yazmaçları** bünyesinde bulundurmaktadır. Bu yazmaçlar ile **dallanma**, **yükleme** gibi buyrukları yerine getirmektedir. İşlemcide **sözcükler** **64-bit** ile gösterilmektedir. Baytlar adreslenmektedir. Mimarisinde 264 bayt **mantık alanı** bulunmaktadır. İşlemci kullandığı donanım ve yazmaçları yeniden adlandırarak tekrar kullanabilmektedir. Böylelikle işlemci paralel işlemleri ve atlamaları daha kolay gerçekleştirebilmektedir. Bu özellik ile diğer mimarilerden farkını ortaya koymaktadır.

Yazmaçların yükleme, öngörü ve yeniden adlandırma gibi işlemleri ise derleyici aracılığıyla yapılmaktadır. Ancak bu işlemler için ekstra **1-bit** harcanmaktadır. Itanium bu yeni anlayışla işlemci mimarisine yeni bir boyut kazandırmıştır.

Mimari yapısında 128 adet **tam sayı yazmacı**, 128 adet **kayan nokta yazmacı** bulundurmaktadır. Buyruk kümesi ise farklı boyutlarda olup 64-bit **yükleme buyruğu**, 8-bit **dallanma buyrukları** yer tutmaktadır. Ayrıca mimari kayan nokta işlemleri için özel yazmaçlar ile **82-bitlik** işlemlere izin vermektedir.

Kaynakça
--------

1. Rick C. Hodgin 6 Ağustos 2001 Itanium 14 Ekim 2007 tarihinde Wayback Machine sitesinde arşivlendi.
2. Stephen Shankland 7 Aralık 2005 Itanium: A cautionary tale
3. Jeffrey Burt 8 Şubat 2010 New Intel Itanium Offers Greater Performance, Memory Capacity[*ölü/kırık bağlantı*]

1. ↑  New Intel Itanium Offers Greater Performance, Memory Capacity[*ölü/kırık bağlantı*], By: Jeffrey Burt, 2010-02-08, eWeek

| * g
* t
* d
Intel işlemciler |
| --- |
| Üretilmeyen | 

|  |  |
| --- | --- |
| x86 öncesi | 4004 **·**  4040 **·**  8008 **·**  8080 **·**  8085 |
| x86-16 (16 bit) | 8086 **·**  8088 **·**  80186 **·**  80188 **·**  80286 |
| x86-32/IA-32 (32 bit) | 80386 **·**  80486 **·**  Pentium **·**  Pentium Pro **·**  Pentium II **·**  Pentium III **·**  Pentium 4 **·**  Pentium M **·**  Core **·**  Celeron M **·**  Celeron D **·**  A100 |
| x86-64/EM64T (64 bit) | Bazı Pentium 4’ler **·** Pentium D **·** Pentium Extreme Edition **·**  Bazı Celeron D’ler **·** Pentium Dual-Core **·** Core 2 |
| Itanium/IA-64 (64 bit) | Itanium (Merced) **·**  Itanium 2 (McKinley ve Madison) **·**  Itanium 2 9000 (Montecito) **·**  Itanium 9100 (Montvalle) **·**  Itanium 9300 (Tukwila) **·**  Itanium 9500 (Poulson) **·**  Itanium 9700 (Kittson) |
| Diğer | iAPX 432 — *RISC:* i860 **·**  i960 **·**  StrongARM **·**  XScale — Tolapai |

 |  |
| Geçerli | Celeron **·**  Pentium **·**  Core i3  **·** Core i5  **·**  Core i7 **·**  Core i9 **·**  Xeon **·**  Atom |
| Liste | CPU soketleri **·**  Chipset **·**  Mikromimari **·**  Kod adları **·**  İşlemciler (Celeron **·**  Pentium **·**  (Pentium **·**  Pentium II **·**  Pentium III **·**  Pentium 4 **·**  Pentium D **·**  Pentium Dual-Core **·**  Pentium M) **·**  Core **·**  (Core **·**  Core 2 **·**  Core i3 **·** Core i5 **·**  Core i7 **·**  Core i9) **·**  Itanium **·**  Xeon **·**  Atom) |
| Mikromimari | 

|  |  |
| --- | --- |
| Geçmiş | P5 **·** P6 **·** NetBurst **·** Core **·** Nehalem **·** Sandy Bridge **·** Ivy Bridge **·** Haswell **·** Broadwell **·** Skylake **·** Kaby Lake **·** Coffee Lake |
| Güncel (şu anda kullanılan) | Comet Lake **·** Rocket Lake **·** Alder Lake |
| Gelecekte | Raptor Lake **·** Meteor Lake **·** Arrow Lake |

 |

|  |  |
| --- | --- |
| Otorite kontrolü Bunu Vikiveri'de düzenleyin | 
* BNF: cb14617034z (data)
* LCCN: sh2003001198
* NLI: 987007537449505171

 |