**Tuna Bulgarcası** veya **Tuna Bulgar Türkçesi**, 7-11. yüzyıllarda Tuna sahasında konuşulup yazılmış Türk dilinin Oğur grubundaki tarihî Bulgar dillerinden biridir. Diğer Bulgar dilleri; İdil Bulgarcası ve yazılı örneği bulunmayan Kuban Bulgarcasıdır.

Tuna Bulgarcasında yazılmış belgeler azdır. Talât Tekin'in eserinde bahsettiği günümüze kalan Tuna Bulgarcası dil kaynakları şunlardır:

1. Bulgar Hanları listesindeki Proto-Bulgarca kelime ve ibareler;
2. Tudor Doksov’un haşiyesindeki Proto-Bulgarca ibare;
3. Nagy Szent-Miklós hazinesindeki Proto-Bulgar yazıtları;
4. Proto-Bulgar kitabelerindeki Türkçe kelime ve ibareler;
5. Bizans kaynaklarındaki Bulgar Türkçesi etnik adlar;
6. Eski Kilise İslavcasındaki Proto-Bulgarca ödünç kelimeler.

Söz varlığı
-----------

5. ve 10. yüzyıllar arasında Tuna Bulgarlarından kalmış dil malzemeleri Tuna Bulgarcasının İdil Bulgarcası ile akraba bir dil olduğunu ortaya koyar. Bu bağlamda kelime haznesi başlıca Oğurca kelimelerden oluşur. Fakat Farsça ve Arapça alıntılar da görülür.

| Eski Kilise İslavcasının Tuna Bulgarcasından ödünçlendiği kelimeler ve karşılaştırması |
| --- |
| Modern Türkçe | Eski Kilise İslavcası | Çuvaşça | Macarca | Genel Türkçe |
| işaret, nişan | БЕЛЕГ (beleg), БИЛЕГ (bileg) | палӑк (palăk) | bélyeg | \*belgü |
| bileklik | БЕЛЬЧҮГ (bel'çug) | – | – | \*bileçüg |
| yastık | ДОХЬТОРЬ (dox'tor') | ҫытар (śïtar) | – | \*yogtu |
| resim, ikon | КАПЬ (kap') | кап (kap) | kép | \*kēp |
| onur | САНЬ (san'), САМЬ (sam') | сум (sum) | szám | \*sān |

Yazıtlar
--------

Tuna Bulgarlarından kalan yazıtların yalnızca iki tanesi Tuna Bulgarcasında yazılmıştır. Diğerleri Yunancadır. Tuna Bulgarcasında yazılmış yazıtlar Preslav yazıtı ve Çatalar yazıtıdır.

### Preslav Yazıtı

Preslav Yazıtı, Venediktov'un 1946'da Preslav kenti yakınlarındaki bir kilisede bulup yayımladığı Bulgar Türkçesine ait yazıttır. Yazıt Grek alfabesi ile yazılmıştır. Yazıtın yorumlanması tartışmalıdır. Yazıt üzerinde çalışan J. Deny ve Fr. Altheim gibi Türkologlara göre metinde zırh giymiş askerler ya da silah envanteri anlatılmaktadır. Oleg A. Mudrak araştırmasında her iki çeviride de filolojik hatalar bulunduğunu, çünkü J. Deny ve Fr. Altheim'ın Türk yazı sistemini göz önünde bulundurmayıp söz varlığını çok serbest çevirdiğini yazmıştır. Hecelemelerde farklılık vardır. Orijinal metin şu şekilde dizilidir:

> † žitkonićirgonbulekumčikipe:455:tulči:540:estroginkipe:427:tulči:854:turtunapiležopanestriginkipe:20:tulči:40:alkasikipe:1:klubrin
> 
> 

Mudrak tarafından yapılan çeviriyi Reshide Adzhumerova ve Emine Atmaca şu şekilde Türkçeye çevirmiştir:

> Yedi gün özenle çalışıp (=özenli olup); 455 [ürün] kepçe türünden 540’a kadar artmıştır; 427 [ürün] toka türünden 854’e kadar artmıştır (yani tam 2 katı!); Zamanı uzatabilip // Pazarlık yapabilip; 20 [ürün] kaftan tokası türünden 40’a kadar artmıştır (yani tam 2 katı!); 1 [ürün] kulak küpesi türünden (= kolye) tembellikten [kaldı].
> 
> 

Talât Tekin ise şöyle okur:

> İçirgu Boyla Jitko(nun) göğüs zırhı 455, miğfer(i) 540, Estergon (işi) zırh(ı) 427, miğfer(i) 854, (bu) dördü ile birlikte Çoban Estergon (işi) zırh(ı) 20, miğfer(i) 40, halkalı zırh(ı) 1 (ve) hluvrin (miğferi) 1.
> 
> 

### Çatalar Yazıtı

Adını bulunduğu kilisenin konumundan alır. Yazıt kırıktır, diğer kırık tarafı bulunamamıştır. Sadece üç defa *küpesi* ve bir defa *kane* kelimesi okunmuştur. *kane*, veya *kana*, Grekçe yazıtlarda geçen bir Bulgarca unvandır.

Kaynakça
--------

1. ↑  Aydin, Mithat (1 Ocak 2002). "TUNA BULGARLARI TARİHİNE GENEL BİR BAKIŞ (681-1018)". *Pamukkale Üniversitesi Eğitim Fakültesi Dergisi*. **11** (11): 116-126. ISSN 1301-0085. 5 Ekim 2022 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 5 Ekim 2022.
2. 1 2 3 4 5 6 7  Tekin, Talât (1987). *Tuna Bulgarları ve Dilleri*. Ankara: Türk Dil Kurumu Yayınları.
3. 1 2  "Tuna Bulgar Türklerinin Dili ve Kültürü Üzerine adlı O. A. Mudrak'a ait çeviri çalışması (Reshide ADZHUMEROVA ve Emine ATMACA tarafından çevrilmiş)." *Çevrildiği çalışma: Заметки o языке и культуре дуhайских булгар, O. A. Mudrak*. Gazi Türkiyat. 2014. 7 Ağustos 2021 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 7 Ağustos 2021.

Ayrıca bakınız
--------------

* Birinci Bulgar İmparatorluğu
* İdil Bulgarcası

Kaynakça
--------



| * g
* t
* d
Türk dili tarihi |
| --- |
| Ana Altayca • Ana Türkçe |
| LİR | Tuna Bulgarcası • İdil Bulgarcası • Hunca\* |
| ŞAZ | 

|  |  |
| --- | --- |
| Batı kolları | Hazarca\* • Kumanca • Peçenekçe |
| Göktürkçe | Eski Uygur Türkçesi • Karahanlı Türkçesi • Harezm Türkçesi • Çağatayca • Kıpçak grubu • Memlûk Kıpçakçası • Ermeni Kıpçakçası |
| Ana Oğuz Türkçesi | Eski Anadolu Türkçesi • Osmanlı Türkçesi • Klasik Azerbaycan Türkçesi • Eski Türkmen Türkçesi |
| Sibirya kolları | Tarihî Sibirya Türkçesi • Kuzey Sibirya Türkçesi |

 |
| *İlgili şablon:* Çağdaş Türk yazı dilleri *Notlar:* \* Ait olduğu dal tartışmalı olan dönem veya yazı dili. |