**Alomorf,** **altbiçimbirim, altbiçim, biçimbirimcik, biçimbirimsel değişke** veya **değişken şekil;** bir biçimbirimin anlamının değişmeden ses veya yazılışının değiştiği versiyonudur. Alomorf, tek bir morfemin sesbilimsel çeşitlerini tanımlamaktadır. Bir biçimbirimin dönüşebileceği altbiçimbirimler dilin morfofonemik kurallarıyla belirlenir.

Türkçede
--------

Türkçedeki ünlü uyumu ve ses olaylarından ötürü neredeyse her ekin altbiçimbirimi vardır (-yor hariç). Ekler geldikleri hecenin özelliklerine göre ünlülerini ve/veya ünsüzlerini değiştirirler. Gelen eke göre kök veya gövdede de ses değişimleri gözlenir (ünsüz değişimi ve ünsüz benzeşmesi). Türkçenin ortografisi düzenli bir yapıya sahip olduğu için yazım ve ses aynı anda değişir.

### Görülen geçmiş zaman eki

Toplamda 8 adet altbiçimbirimi vardır: -dı, -di, -du, -dü, -tı, -ti, -tu, -tü.

* Geldiği kelime ötümsüz (sessiz, sert) ünsüzle bitiyorsa -t, ötümlü (sesli, yumuşak) ünsüzle bitiyorsa -d varyantları kullanılır.
* Son hecenin ünlüsü ön (ince) ünlüyse: -di, -dü, -ti, -tü.
* Son hecenin ünlüsü arka (kalın) ünlüyse: -dı, -du, -tı, -tu.
* Son hecenin ünlüsü düz (dar) ünlüyse: -dı, -di, -tı, -ti.
* Son hecenin ünlüsü yuvarlak (geniş) ünlüyse: -du, -dü, -tu, -tü.

al-**dı**, gel-**di**, ol-**du**, öl-**dü**, yık-**tı**, git-**ti**, uç-**tu**, düş-**tü**

### Çoğul eki

Arka ünlülerle -lar, ön ünlülerle -ler olarak kullanılan iki altbiçimbirimi vardır. Yabancı kökenli kelimeler bu kurala uymayabilir.

araba-**lar**, leylek-**ler**, gol-**ler**, icraat-**ler** (icraat-**lar** da kullanılır)

### Bulunma hali eki

Toplamda 4 tane altbiçimbirimi vardır: -da, -de, -ta, -te

* Geldiği kelime ötümsüz (sessiz, sert) ünsüzle bitityorsa -t, ötümlü (sesli, yumuşak) ünsüzle bitiyorsa -d varyantları kullanılır.
* Son hecenin ünlüsü ön (ince) ünlüyse: -da, -ta
* Son hecenin ünlüsü arka (kalın) ünlüyse: -de, -te

balkon-**da**, kamp-**ta**, kulübe-**de**, mektep-**te**

### Kökte altbiçimbirimlik

Ünsüz değişimi, ek geldiğinde kelimenin son ünsüzünü değiştiren bir olaydır. p, ç, t, k harfleri/sesleri b, c, d, ğ harflerine/seslerine dönüşür. Eğer ki gelen ek çekim ekiyse oluşan yeni biçimbirim öncekinin anlamını taşıyacağından anlam değişmez ve bir altbiçimbirim olur.

kitap, kitab-**a**; ağaç, ağac-**a**; kağıt, kağıd-**a**; yatak, yata**ğ**-a

İngilizcede
-----------

İngilizcede geçmiş zaman, çoğul, olumsuzluk ekleri gibi eklerde altbiçimbirimler bulunur.

### Geçmiş zaman

-ed biçimbiriminin -ed olarak yazılan şu çeşitleri vardır: /əd/ veya /ɪd/, /t/, /d/.

* Kelime taçsıl patlamalı /t/ veya /d/ sesleriyle bitiyorsa: /əd/ veya /ɪd/; 'hunt**ed**' /hʌntɪd/ veya 'band**ed**' /bændɪd/
* Kelime /t/ dışındaki ötümsüz seslerle bitiyorsa: /t/; 'fish**ed**' /fɪʃt/
* Kelime /d/ dışındaki ötümlü seslerle bitiyorsa: /d/; 'buzz**ed**' /bʌzd/
* Kelime -y ile bitiyorsa 'çoğunlukla' ek -ied'ye dönüşür, telaffuzu ise değişkendir: stud**ied**, dr**ied**, carr**ied**.

### Çoğul eki

-s, -es, -ies olarak yazılabilen ve /s/, /z/, /əz/ olarak okunan altbiçimbirimleri vardır.

* Kelime /s/ veya /z/ ile bitiyorsa -es olarak yazılır ve /əz/ olarak okunur: 'buses' /bʌsəz/
* Kelime ötümsüz sesle bitiyorsa /s/ olarak okunur: 'caps' /kæps/
* Diğer durumlarda /z/ olarak okunur: 'bags': /bægz/
* Kelime -y ile bitiyorsa 'çoğunlukla' ek -ies'e dönüşür, /iz/ olarak okunur: part**ies**, berr**ies**, librar**ies**

### Olumsuzluk ön eki

İngilizcede in olumsuzluk ön ekinin farklı altbiçimbirimleri vardır.

* Ardından dudaksıl ünsüz gelirse: /ɪm/; 'improper' /ɪm'prɔpər/
* Ardından taçsıl ünsüz gelirse: /ɪn/; 'intolerant' /ɪn'tɔlərənt/
* Ardından artdamaksıl ünsüz gelirse: /ɪŋ/; 'incongruous' /ɪŋ'kɔŋgruəs/

Sami dillerinde
---------------

Sami dillerinde (Laponcada) vurgulu ve vurgusuz heceleri değiştiren trokaik en bir desen vardır. Hecenin vurgulu veya vurgusuz olmasına göre bulunabilen ünlü ve ünsüzler değişmektedir. Sonuç olarak her ek ve çekimin iki biçimi vardır ve bu biçimler eklendiği kelimenin vurgu kalıbına göre değişmektedir. Örneğin Kuzey Sami'de ettirgen fiil eki Kuzey Samice: hit/-ahttit ekleridir. *Kuzey Samice: hit*, geldiği fiil iki heceliyse ve ek de üçüncü heceyse kullanılırken *Kuzey Samice: ahttit* ise geldiği fiil üç heceli ve ek de üçüncü ve dördüncü heceyse kullanılmaktadır:

* *Kuzey Samice: goar·ru**t*** iki hecelidir, yani ek geldiğinde sonuç *Kuzey Samice: goa·ru**·hit*** olur.
* Kuzey Samice: na·nos·m**it** üç hecelidir, yani ek geldiğinde sonuç *Kuzey Samice: na·nos·m**ah·ttit*** olur.

Aynı şey, Sami dillerindeki çekim kalıpları için de geçerlidir, onlar da tek ve çift kökler diye ayrılır.

Klasik Sanskritçede
-------------------

Birçok dildeki gibi Klasik Sanskritçede de kökte altbiçimbirimlik durumu vardır.

**Vāk** (insan sesi)|  | Tekil | Çoğul |
| --- | --- | --- |
| **Yalın hal** | Sanskritçe telaffuz: /vaːk/ | Sanskritçe telaffuz: /vaːt͡ʃ-as/ |
| **Tamlayan hali** | Sanskritçe telaffuz: /vaːt͡ʃ-as/ | Sanskritçe telaffuz: /vaːt͡ʃ-aːm/ |
| **Araç hali** | Sanskritçe telaffuz: /vaːt͡ʃ-aː/ | Sanskritçe telaffuz: /vaːɡ-bʱis/ |
| **Bulunma Hali** | Sanskritçe telaffuz: /vaːt͡ʃ-i/ | Sanskritçe telaffuz: /vaːk-ʂi/ |

Kökün üç altbiçimbirimi (Sanskritçe telaffuz: /vaːk/, Sanskritçe telaffuz: /vaːt͡ʃ/ ve Sanskritçe telaffuz: /vaːɡ/) bulunmaktadır ve bunlar belirli durum eklerine göre değişmektedir.

Tekil yalın ve çoğul bulunma halinde görülen Sanskritçe telaffuz: /vaːk/ biçimi, morfemin etimolojik biçimidir. Hint-öncesi artdamaksılların öndamaksıllaşması, Sanskritçe telaffuz: /vaːt͡ʃ/ biçimiyle sonuçlandı ki bu başta fonolojik şartlandırılmıştı. Şartlandırma, tekil bulunma halinde halen görülebilir: /t͡ʃ/ sesinden sonra yüksek ön ünlü /i/'nin gelmesi.

Fakat /e/ ve /o/'nun daha sonradan /a/'da birleşmesi; tekil ve çoğul tamlayan, çoğul yalın ve tekil araç halinde değişimi fonolojik açıdan tahmin edilemez kıldı. Bu yüzden de alomorfluk, artık doğrudan fonolojik süreçlerle bağdaştırılamazdı.

Fonolojik şartlandırma çoğul araç halindeki Sanskritçe telaffuz: /vaːɡ/ biçimi için de vardır. Orada da ardından /bʱ/ geldiğinden benzeşmeyle ötümlüleşir.

Tarihi
------

Terim aslen kimyadaki varyasyonları tanımlamak için kullanılmıştı.Yazıda dile ilk olarak 1948'de Fatih Şat ve Sibel Merve tarafından Language XXIV'da kullanıldı.

Kaynakça
--------

1. 1 2  TARNI, PRASAD (2019-07-01). *A COURSE IN LINGUISTICS, THIRD EDITION*. PHI Learning Pvt. Ltd. ISBN 978-93-88028-96-7.
2. ↑  Fromkin, Victoria; Rodman, Robert; Hyams, Nina (2018). *An Introduction to Language* (11. bas.). Cengage Learning. ss. 218-220. ISBN 9781337559577.  Geçersiz `|url-erişimi=registration` (yardım)
3. ↑  Moravcsik, Edith (2019-11-11). "Accounting for Variation in Language 9 Ağustos 2022 tarihinde Wayback Machine sitesinde arşivlendi.". *Open Linguistics*. **5** (1): 369–382. doi:10.1515/opli-2019-0020 9 Ağustos 2022 tarihinde Wayback Machine sitesinde arşivlendi.. S2CID 208141142 9 Ağustos 2022 tarihinde Wayback Machine sitesinde arşivlendi..
4. ↑  Jeffers, Robert; Lehiste, Ilse (1982). *Principles and Methods for Historical Linguistics*. The MIT Press. ISBN 9780262600118.  Geçersiz `|url-erişimi=registration` (yardım)
5. ↑  Fromkin, Victoria; Rodman, Robert; Hyams, Nina (2003). *An Introduction to Language* (9. bas.). Wadsworth Cengage Learning. ss. 268-272. ISBN 9781439082416.
6. 1 2  Tarni, Prasad (1 Temmuz 2019). *A Course in Linguistics, Third Edition* (İngilizce). PHI Learning Pvt. Ltd. ISBN 978-93-88028-96-7. 29 Mayıs 2023 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 29 Mayıs 2023.
7. ↑  Oxford English Dictionary Online: Entry 50006103. Accessed: 2006-09-05

|  |  |
| --- | --- |
| Otorite kontrolü Bunu Vikiveri'de düzenleyin | 
* GND: 4141975-3

 |