Türkiye'de iki çeşit cezaevi bulunmaktadır: tutuklu ve hükümlü cezaevi. Ancak birçok cezaevinde tutuklu ve hükümlüler bir arada barındırılmaktadır. Bu cezaevleri genel olarak üç tipte bulunur: açık, yarı-açık ve kapalı cezaevleri. Günümüzde yarı açık cezaevi uygulamasına son verilmiştir. Kapalı cezaevleri ile yüksek güvenlikli cezaevleri arasında fark bulunur. Yüksek güvenlikli F tipi kapalı cezaevleri, tüm tretman programlarının uygulanabilmesi için uygun mekânlara sahip, mevzuatı gereğince sadece tehlikeli hükümlü ve tutuklu statüsündeki kişilerin barındırılabileceği, fizikî yapısı, elektrik ve elektronik güvenlik sistemleri ile yönetim planı bakımından güvenliği tehdit eden unsurları en aza indirilmiş içten ve dıştan koruma görevlileri ile firara karşı engelleri bulunan ve oda sistemine göre inşa edilmiş ceza infaz kurumlarıdır. Kurum özelliği ve güvenliği nedeniyle, proje aşamasında 24 saat kesintisiz ısınma, aydınlanma ve su verebilecek kapasitede kalorifer (fuel-oil), elektrik, jeneratör ve asıl su tesisatı ile donatılmıştır. Zemin tünel kazma girişimini engelleyici, yeterli miktarda hasır demirli betonla sağlamlaştırılmıştır. Kanalizasyon boruları firarı engelleyecek ebatlarda döşenmiş, rögarlar ile kontrol imkânı sağlanmış, çevreyi koruma amacı güdülerek arıtma tesisleri kurulmuştur. Bazı cezaevlerinde kadınlar ve çocuklar için ayrı bloklar bulunurken bazı cezaevleri yalnız kadınlar ve çocuklar içindir. Ayrıca geçmişte ıslahevi olarak adlandırılan çocuk eğitimevleri de günümüz ceza infaz kurumları içerisinde yer almaktadır.

Tarihi
------

Muğla/Bodrum'da bulunan bir zindan
Osmanlı Devleti'nde cezaevlerine zindan denirdi. Zindan olarak karanlık, havasız ve nemli kale kuleleri kullanılırdı. Burada hükümlülerin gereksinimlerini genellikle hayırsever kişiler karşılardı. İlk kez cezaevi olarak 1831'de İstanbul’da Sultanahmet'te Hapishane-i Umumi (Genel Cezaevi) kuruldu. 1858'de yürürlüğe giren yeni bir yasayla suçlar ve cezalar sınıflandırıldı. Bu yasada özgürlüğü bağlayıcı ceza olarak iki ağır ceza vardı: kürek cezası ve kalebentlik. Kürek cezasına çarptırılan suçlular eskiden gemilerde kürek çekerek cezalarını tamamlarlardı. Daha sonra "kürek cezası" deyimi yalnızca "ağır ceza" anlamında kullanıldı. Kalebentlik ise, hapsedilen kişinin bir kalenin içinde çektiği cezaydı. Hafif cezalarda ise, hüküm giyilen süre normal cezaevlerinde geçiriliyordu.

1926'da çıkan Türk Ceza Kanunu'yla suçlar ikiye ayrıldı: cürümlüler ve kabahatliler. Ağır suçlulara cürümlüler, hafif suçlulara kabahatliler dendi. 1929'da cezaevleri Adalet Bakanlığı'na bağlandı. Günümüzde cezaevleri niteliklerine göre ikiye ayrılır: Kapalı ve açık cezaevleri. Kapalı cezaevleri de yapı tipine ve barındıracağı hükümlü sayısına göre A tipi, B tipi, F tipi gibi birkaç türe ayrılır. Türkiye'de son dönemde hücre sistemine dayanan F tipi cezaevlerine bir yönelme olmuştur. F tipi cezaevlerinin koşullarını protesto etmek amacıyla yapılan açlık grevlerinde 100'den fazla kişi yaşamını yitirmiştir. İlk L tipi cezaevi, Aralık 2005'te Sakarya'nın Ferizli ilçesinde açıldı.

Genel bilgiler
--------------

Ceza evleri açık, yarı açık ve kapalı olarak üç kategoride sınıflandırılır.

### Açık cezaevi

Dıştan koruma ile görevli personeli bulunmayan ve firara karşı güvenlik önemlerinin en az ve daha basit tutulduğu cezaevleridir. İyi halli, çalışma gücüne sahip ve firar etmeyeceklerine kanaat getirilen hükümlüler bu cezaevlerine gönderilir. İnfaz ve koruma memuru nezaretinde dışarı çıkmak, ziyaretçilerle serbestçe görüşmek mümkündür. Açık cezaevindeki hükümlülerin bir işte çalışmaları zorunludur. Emekleri karşılığı olarak gündelik ve prim alırlar. İaşe bedelleri kendilerinin kazançlarından tahsil olunduktan sonra geriye kalan tasarrufları tahliyelerinde kendilerine, vefatlarında mirasçılarına ödenir.

### Yarıaçık cezaevi

Dıştan koruma ile görevli personeli bulunmayan, ancak firara karşı engelleri olan cezaevleridir. Bu cezaevinde hükümlülerin açık cezaevinde olduğu gibi serbestçe dışarı çıkabilmeleri mümkün değildir. Hükümlüler bir iş veya sanat kolunda çalışmak zorundadırlar. Günümüz Türkiye'sinde yarı açık cezaevi bulunmamaktadır. Yarı açık cezaevleri açık cezaevine dönüştürülmüştür.

### Kapalı cezaevi

İçten ve dıştan koruma ile görevli personeli bulunan ve dışarıya temasa imkân vermeyen cezaevleridir. Türkiye’de müstakil tutukevi bulunmadığından kapalı cezaevleri aynı zamanda tutukevi olarak da kullanılmaktadır. Ancak, tutukluların hükümlülerden ayrı mekânlarda barındırılmaları gerekmektedir. Kadın tutuklu ve hükümlülerin de ayrı bölümlerde tutulmaları gerekir. Aynı şekilde, çocuk cezaevi ıslahevi bulunmayan yerlerde çocuk tutuklular ayrı kesimlerde tutulurlar. Çocuk tutuklular hüküm aldıkları zaman yani suçları sabit görüldüğünde çocuk eğitim evlerine nakledilirler. Kapalı cezaevleri, kapasitelerine, tesislerine ve mimari yapılarına göre A tipi, B tipi, C tipi, E tipi, F tipi, L tipi, T tipi, S tipi R tipi ve Yüksek Güvenlikli olarak sınıflandırılmaktadır. Ancak bazı cezaevleri yapıları itibarıyla eşsizlerdir ve tipleri yoktur. Bölge ve kullanım amacına uygun olarak özel plana bağlı olarak yapılmıştır. Ulucanlar Cezaevi Müzesi de cezaevi olarak hizmet verdiği yıllarda tipsiz bir cezaeviydi.

Ceza ve Tevkifevleri Genel Müdürlüğüne göre 5 Ocak 2015 yılında Türkiye'de 360 adet ceza infaz kurumu bulunmaktadır. 291 adedi kapalı, 53 tanesi açık cezaevidir. Ayrıca 2 çocuk eğitimevi, 5 kadın kapalı, 1 kadın açık ve 3 çocuk kapalı ceza infaz kurumu bulunmaktadır. Aynı tarihli bilgiye göre toplam mahkûm sayısı 158.537'dir. Bunlardan 22.094 tanesi tutuklu, 136.443 tanesi ise hükümlüdür. Toplam kapasite ise 163.129 kişidir. 2006 yılından itibaren ceza infaz kurumlarının çağdaş standartlara uyumu kapsamında uluslararası normlara uymayan ve fiziki şartları ve kapasiteleri itibarıyla eğitim ve iyileştirmenin kısıtlı yapıldığı ya da hiç yapılamadığı küçük ilçe ceza infaz kurumlarından 169 adedi kapatılmıştır. Bununla birlikte yine 2006 yılından itibaren 83 yeni ceza infaz kurumu açılmış, 32 ceza infaz kurumuna ise ek bina ya da ek açık yapılmak suretiyle toplam kapasite 91.660 kişi arttırılmıştır. Ceza ve Tevkifevleri Genel Müdürlüğünün çağdaş ceza infaz kurumları yapma ve eski tip ceza infaz kurumlarını kapatma politikası halen devam etmektedir. Ceza ve Tevkifevleri Genel Müdürlüğünün yayınladığı tabloya göre yıllara göre mahkûm sayıları aşağıdaki gibidir;

|  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- |
| **Yıl** | **Mahkûm** | **Sanık** | **Toplam** |
| **Genel Suçlulular** | **"Terör Suçluları"** | **Adet** | **Genel Suçlulular** | **"Terör Suçluları"** | **Adet** |
| 1990 | 27.731 | 1.642 | 29.373 | 14.488 | 1.745 | 16.233 | **45.606** |
| 1991 | 10.652 | 395 | 11.047 | 14.760 | 1.044 | 15.804 | **26.851** |
| 1992 | 12.301 | 522 | 12.823 | 15.597 | 3.062 | 18.659 | **31.482** |
| 1993 | 14.300 | 847 | 15.147 | 14.681 | 4.977 | 19.658 | **34.805** |
| 1994 | 15.787 | 1.094 | 16.881 | 15.638 | 6.412 | 22.050 | **38.931** |
| 1995 | 20.371 | 1.637 | 22.008 | 17.058 | 7.025 | 24.083 | **46.091** |
| 1996 | 24.651 | 2.328 | 26.979 | 17.697 | 6.207 | 23.904 | **50.883** |
| 1997 | 32.155 | 4.179 | 36.334 | 19.346 | 4.926 | 24.272 | **60.606** |
| 1998 | 31.647 | 4.239 | 35.886 | 19.670 | 4.835 | 24.505 | **60.391** |
| 1999 | 37.986 | 6.145 | 44.131 | 19.953 | 3.497 | 23.450 | **67.581** |
| 2000 | 20.378 | 4.467 | 24.855 | 20.467 | 4.190 | 24.657 | **49.512** |
| 2001 | 22.425 | 5.116 | 27.541 | 24.886 | 3.182 | 28.068 | **55.609** |
| 2002 | 25.514 | 5.123 | 30.637 | 25.928 | 2.622 | 28.550 | **59.187** |
| 2003 | 28.554 | 4.161 | 32.715 | 29.605 | 1.976 | 31.581 | **64.296** |
| 2004 | 23.840 | 2.170 | 26.010 | 30.302 | 1.618 | 31.920 | **57.930** |
| 2005 | 22.765 | 2.093 | 24.858 | 29.475 | 1.537 | 31.012 | **55.870** |
| 2006 | 24.220 | 2.116 | 26.336 | 42.222 | 1.719 | 44.141 | **70.477** |
| 2007 | 34.852 | 2.418 | 37.608 | 47.091 | 2.102 | 53.229 | **90.837** |
| 2008 | 42.234 | 2.540 | 45.207 | 50.470 | 2.899 | 58.028 | **103.235** |
|

Cezaevi tipleri
---------------

Türkiye'de çeşitli şekillerde adlandırılmış pek çok cezaevi bulunmaktadır. Bu cezaevleri aşağıdaki tabloda ayrıntılarıyla listelenmiştir;

Sinop E tipi cezaevi

|  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- |
| **Tip** | **Sayı** | **Kapasite (single)** | **Kapasite (complete)** | **Bilgiler** |
| A | 21 | 24-30 | 792 | 1950-1970 yılları arasında inşa edilmiş mahalli tiplerdir. 4 koğuş, banyo, mutfak, kütüphane ve konferans salonu bulunur. |
| A1 | 16 | 24-40 | 508 | A tipine ilaveten: 2 adet hücre ve mutfak olarak da kullanılan koğuşlar. |
| A2 | 17 | 40 | 744 | 5 koğuş ve 2 disiplin (inzibat) odası. |
| A3 | 31 | 60 | 2.295 | 6 koğuş. |
| B | 16 | 64 | 1.068 | 7 koğuş ve 2 disiplin (inzibat) odası; her koğuş kendi havalandırmasına çıkabilir. |
| C | 7 | 164-300 | 1.696 | 8 koğuş ve 4 disiplin (inzibat) odası |
| D | 2 | 750 | 1.732 | 11 blok, bir adet blok idare tarafından kullanılır ; 230 oda (hücre). E Blok topluca kullanılır (Çamaşırhane,Kütüphane vb.). H ve L bloğunun alt katları disiplin odası. G blokunun birinci ve ikinci katlarında 10 adet müşahede odası. Bu blokta ayrıca revir de bulunur. |
| E | 45 | 600-1.000 | 29.753 | 2 katlı koğuş sistemine uygun inşa edilmiştir. Daha sonra 2, 4, 6, 8 ve 10 kişilik odalar haline getirilmiştir. Her odanın kendi havalandırması bulunur. Alt katlar yemekhane, üst katlar yatakhanedir. |
| F | 13 | 368 | 4.966 | Bkz. F tipi cezaevi |
| H | 5 | 500 | 3.255 | 2 katlı koğuş sistemine uygun inşa edilmiştir. 200 adet tek 100 adet 3 kişilik odalar bulunur. |
| K1 | 83 | 60 | 3.553 | Mahalli bölgelerde bulunur. 4 koğuş ve disiplin (inzibat) odası bulunur. Her koğuşun havalandırması vardır. |
| K2 | 24 | 60-150 | 1.446 | K1 gibi 6 koğuş ve 2 disiplin (inzibat) odası bulunur. |
| L | 16 |  | 15.084 | Kapalı cezaevleri, büyük şehirlerin eski cezaevleri bu şekilde adlandırılır. |
| M | 24 |  | 9.107 | 2 katlı koğuş sistemine uygun inşa edilmiştir. 4, 6, 8, 10 kişilik koğuşlar bulunur. Her koğuşun havalandırması bulunur. 6 disiplin odası vardır. |
| T | 4 | 616 | 6.277 | T tipi cezaevi Bakırköy'de Metris No. 1, Bakırköy Metris No. 2, Ümraniye Erzurum/Oltu ve Osmaniye'de bulunur. 8 tutuklu için 72 oda, 3 kişilik 8 adet 16 adet koğuş 3 kişilik yaşama ve uyuma alanı 8 kişilik uyuma ve yaşam alanı. 8 kişilik egzersiz odası. Spor salonu. 45 kişilik açık, 36 kişilik kapalı görüş alanı. Avukatların mahkûmlar ile görüştüğü 32 kişilik oda. |
| F(o) | 1 | 350 | 350 | Kadınlar için açık cezaevi |
| F(c) | Paşakapısı |  |  | Kadınlar için kapalı cezaevi. Paşakapısı ve Bakırköy'de bulunur. |
|  | Bakırköy | 506 |  | 2008 yılında yapımına başlanmıştır. 12 kişi için 38 ünite, üç kişilik ve 44 adet koğuş için 2 ünite. |
|  | Sincan | 352 |  | Ankara'ya yakın bir ilçededir. 12 kişilik 24 ünite, üç kişilik ve 28 adet koğuş için 12 ünite. |
| K(c) | 3 |  | 366 | Kapalı çocuk cezaevi |
| K(e) | 3 | 100-250 | 360 | Çocuklar için eğitim merkezi; 12-18 yaş arası çocuklar burada tutulur. Bazı zamanlar eğitim 21 yaşına gelinceye dek sürebilir. |
| (c) | 23 |  | 6,277 |  |
| (o) | 28 |  | 6,405 |  |
| (o) | 38 |  | 2,617 |  |
| R | 2 | 158 | 316 | Rehabilitasyon merkezleridir. Fiziki olarak engeli bulunan ve diğer kapalı cezaevlerinde kalması durumunda hayatını idame ettirmekte büyük güçlükler yaşayacak hükümlü ve tutuklular bu tipteki kurumlara nakledilirler. 1 adet İzmir Menemen, 1 adet İstanbul Metris ve 1 adet Elazığ'da olmak üzere 3 tane vardır. İnfaz ve koruma memurlarının yanı sıra hastabakıcılar da görev yapmaktadır. |
| S | 1 | 552 | 3312 | 2017 yılından itibaren yapımlarına başlanan kurumlardır. Ağırlıklı olarak tek kişilik oda şeklinde mimari yapıya sahiptir. |
| Y | 7 | 300 | 2100 | Ağırlaştırılmış müebbet cezasını infaz etmekte olan hükümlüler ve diğer kurumlarda bulunmaları halinde kurum asayişini olumsuz yönde etkileyeceği değerlendirilen hükümlü ve tutuklular Y tipi yüksek güvenlikli kurumlarda barındırılır. Bu kurumlar diğer kurumlara nazaran mimari olarak oldukça farklıdır. |
|

Ayrıca bakınız
--------------

* Türkiye'deki hapishaneler listesi

Kaynakça
--------

1. ↑  "CEZA VE TEVKİFEVLERİ GENEL MÜDÜRLÜĞÜ". *cte.adalet.gov.tr*. 12 Mayıs 2020 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 22 Aralık 2020.

Dış bağlantılar
---------------

* Ceza ve Tevkifevleri Genel Müdürlüğü İnternet sayfası 12 Şubat 2010 tarihinde Wayback Machine sitesinde arşivlendi.
* Avrupa Konseyi 14 Ekim 2009 tarihinde Wayback Machine sitesinde arşivlendi.
* Demokratik Türkiye Formu - Günlük,haftalık ve özel insan hakları raporları 11 Aralık 2008 tarihinde Wayback Machine sitesinde arşivlendi.

| * g
* t
* d
Avrupa'daki cezaevleri |
| --- |
| Egemen devletler | 
* Almanya
* Andorra
* Arnavutluk
* Avusturya
* Azerbaycan
* Belarus
* Belçika
* Birleşik Krallık
* Bosna-Hersek
* Bulgaristan
* Çekya
* Danimarka
* Ermenistan
* Estonya
* Finlandiya
* Fransa
* Gürcistan
* Hırvatistan
* Hollanda
* İrlanda
* İspanya
* İsveç
* İsviçre
* İtalya
* İzlanda
* Karadağ
* Kazakistan
* Kıbrıs Cumhuriyeti
* Kuzey Makedonya
* Letonya
* Lihtenştayn
* Litvanya
* Lüksemburg
* Macaristan
* Malta
* Moldova
* Monako
* Norveç
* Polonya
* Portekiz
* Romanya
* Rusya
* San Marino
* Sırbistan
* Slovakya
* Slovenya
* Türkiye
* Ukrayna
* Yunanistan

 |
| Sınırlı tanınmışolan devletler | 
* Abhazya
* Güney Osetya
* Kosova
* Kuzey Kıbrıs Türk Cumhuriyeti
* Transdinyester

 |
| Bağımlı vediğer bölgeler | 
* Åland
* Aynoroz
* Cebelitarık
* Faroe Adaları
* Gagavuzya
* Guernsey
* Jersey
* Man Adası
* Svalbard

 |

| * g
* t
* d
Asya'daki cezaevleri |
| --- |
| Egemen devletler | 
* Afganistan
* Azerbaycan
* Bahreyn
* Bangladeş
* Bhutan
* Birleşik Arap Emirlikleri
* Brunei
* Çin
* Doğu Timor
* Endonezya
* Ermenistan
* Filipinler
* Güney Kore
* Gürcistan
* Hindistan
* Irak
* İran
* İsrail
* Japonya
* Kamboçya
* Katar
* Kazakistan
* Kıbrıs Cumhuriyeti
* Kırgızistan
* Kuveyt
* Kuzey Kore
* Laos
* Lübnan
* Maldivler
* Malezya
* Mısır
* Moğolistan
* Myanmar
* Nepal
* Özbekistan
* Pakistan
* Rusya
* Singapur
* Sri Lanka
* Suriye
* Suudi Arabistan
* Tacikistan
* Tayland
* Türkiye
* Türkmenistan
* Umman
* Ürdün
* Vietnam
* Yemen

 |
| Sınırlı tanınmışolan devletler | 
* Abhazya
* Filistin
* Güney Osetya
* Kuzey Kıbrıs Türk Cumhuriyeti
* Tayvan

 |
| Bağımlı vediğer bölgeler | 
* Ağrotur ve Dikelya
* Britanya Hint Okyanusu Toprakları
* Christmas Adası
* Cocos Adaları
* Hong Kong
* Makao

 |
| 
* Kategori Kategori

 |