Atışma temalı bir Kazak hatıra parası
Halk edebiyatında âşıkların karşılıklı şiir söylemesidir. Kelimenin kökeninde iki anlam vardır: 1. *Atmak:* Birbirine laf atmak manası. 2. *Aytışmak:* Karşılıklı konuşmak, deyişmek (Ayıtmak/Aytmak: Konuşmak). Sözcüğün eski biçimi **Aytışma** şeklindedir. Deyişme de denir.

En az iki âşık kendi kendilerine ya da bilirkişiler ve dinleyiciler karşısında belli kurallar çerçevesinde şiir yarışı yaparlar. Birbirlerini denerler, ustalıklarıyla öne çıkmaya çalışırlar.

Atışmadaki yarışın yerini karşılıklı övgü ve tanışmanın aldığı buluşmalara ağırlama denir.

Sıralama
--------

Deyişme şu sırayla yapılır:
Merhabalaşma, giriş bölümüdür. Âşıklar, birbirlerini ve dinleyicileri "Hoşgeldiniz", "Sefa geldiniz", "Merhaba" gibi sözcüklerle rediflerine bağlanan kafiyelerle dörtlükler kurarak selamlar.
İkinci bölümde âşıklar kendi ustalarının şiirlerinden örnekler söyler.

Tekerleme bölümü denilen üçüncü bölüm asıl deyişme bölümüdür. Ev sahibi ya da yaşlı bir kişi düz ya da geniş ayakla deyişmeyi açar. Âşıklar konu ve bend sınırlaması olmaksızın verilen oyun üzerinden deyişmeye başlar. Âşıklar asıl ustalıklarını ve sanatçılıklarını burada göstermeye çalışır. İlk ayak bitince diğer âşık yeni bir ayak açar. Deyişme sürdükçe ayaklar darayak halini alır. Deyişme karşılıklı soru-yanıt şekline döner. Âşıklar böylece birbirlerinin bilgi ve sanatlarını ölçer. Bir şekilde karşısındakini söz söylemez haline getiren âşık deyişmeyi kazanır.

Deyişmenin sonunda da âşıklar birbirlerini rahatlatmak, gönül almak için karşılıklı koşmalar söyler. Birbirlerini överek hoşgörü örneğiyle deyişmeyi bitirirler.

Örnek
-----

Âşık Şenlik ile âşık Feryadî’nin deyişmesi:

***Şenlik:***

Şöhretin vezir payında  

Rütbesiyle şana layık  

Oturuşun o duruşun  

Hem sultana hana layık

***Feryadî:***

Sefa geldin gözüm üzere  

Olsam mihmana layık  

Şeyhülislam, sadrazam  

Doğru Al’Osman’a layık

***Şenlik:***

Seninle oldum taaşşuk  

Gözlerime geldi ışık  

Duymadım sen kime aşık  

Dillerin Kur’an’a layık

***Feryadî:***

Bu düşkün gönlüm açarsın  

Selim Sırat’ı geçersin  

Kevser ırmaktan içersin  

Olasan cihana layık  

***Şenlik:***

*Kul şenliği eder hürmet*
Rikabın kıldım ziyaret  

Sana nasip olsun cennet  

Huriye gılmana layık  

***Feryadî:***

Sefil Feryadî göresen  

Meram maksûda eresen  

Sancak altında durusan  

Habîb-i Rahman’a layık

Lebdeğmez
---------

Ana madde: Lebdeğmez
Dudakların birbirine değmesiyle çıkan harfleri kullanmadan yapılan atışmaya "lebdeğmez" veya "dudak değmez" denir. Aşıklar dudaklarının arasına, dik pozisyonda bir iğne yerleştirip "doğaçlama" olarak, içinde *b, f, p, m, v* harfleri bulunmayan sözcükler kullanarak hem çalarlar hem de atışırlar. Örneğin;  
 
"Çekil izzetle, uzlet kûşesinde  
 
Aziz ol, derd-i şöhretden cüdâ ol"(Ahmed Remzi Akyürek)  

beytinde, sesli harflerden sonra dudakların birbirine dağmesiyle çıkabilecek olan b, f, p, m, v harleri kullanılmayarak lebdeğmez sanatı yapılmıştır.

Diğer halk edebiyatları
-----------------------

Ayrıca Kazak ve Kırgız halk edebiyatında **Aytış** olarak bilinen, (Kırgızca: айтыш Şablon:IPA-ky), (Kazakça: айтыс, Kazakça telaffuz: [ɑjtə́s]), iki Akın (Âşık) arasında düzenlenen bir şarkı yarışması da vardır. Her bir akın genellikle ulusal enstrümanları (Kırgızların kopuz, Kazakların dombra) tıngırdatıp bir dizi konuda kendiliğinden uyaklı koşukta birbirlerine yanıt verir. Onlar (eğer karşı cinsten iseler) birbirlerinin tarzına, cinaslı siyasi açıklamalar yapmak ve düz bir şekilde atışarak birbirlerini, ama hepsi iyi mizahlı yapılır; Kırgızca akın sık sık bir iyi niyetli olması gerektiğinin söylemli atışı olabilir. İftira gibi her türlü özel izne rağmen, Kazakistan'da devlet başkanına karşı siyasi açıklamalar yapılmış Akın Vakası'nın var olduğu bilinmektedir.

Kırgız Akınlar bu nedenle iyi bir canlandırmayla (ve onların izleyici tarafından farkında olmaları önemlidir) bazı zor soyutlamaları (örneğin, canlı seyirci olmadan bir stüdyoda) gerçekleştirmektedirler. Seyirci genellikle bir yarışmada kazanan üzerinde oyu, bu resmi bir süreç olmasa da, birçok kişi "hissediyor" olabilir (herkes açıkça bunu ifade etmeden), seyirci hangi akının sadece kalabalık dinamikleri ile bir kazanan olduğu üzerine yakınlaşmıştır.

Genellikle Akınlar aynı milliyetten diğer Akınlarla yarışırlar, ancak Kırgız ve Kazak Türkçeleri arasında karşılıklı yüksek düzeyde anlaşılabilirlik nedeniyle, hatta son yıllarda, Kırgız ve Kazak Akınların birbirlerine karşı yarıştığı durumlar olmuştur.

Kaynakça
--------

1. ↑  Sesli-Sözlük - Aytışma 4 Ocak 2014 tarihinde Wayback Machine sitesinde arşivlendi.

| * g
* t
* d
Âşık edebiyatı |
| --- |
| 16. yüzyıl | 
* Bahşi
* Çırpanlı
* Geda Musli
* Hayali
* Köroğlu
* Kul Mehmed
* Öksüz Dede

 |
| 17. yüzyıl | 
* Âşık Ömer
* Ercişli Emrah
* Gevherî
* Karacaoğlan
* Kayıkçı Kul Mustafa
* Kuloğlu
* Öksüz Dede

 |
| 18. yüzyıl | 
* Aşık Abdi
* Aşık Bağdadi
* Aşık Halil
* Agahi
* Levni

 |
| 19. yüzyıl | 
* Âşık Esrari
* Âşık Mesleki
* Âşık Seyrani
* Âşık Veli
* Âşık Şenlik
* Bayburtlu Zihni
* Dadaloğlu
* Dertli
* Erzurumlu Emrah
* Hüseyin Tenecioğlu
* Ruhsati
* Sümmânî

 |
| 20. yüzyıl | 
* Ahmet Çelik
* Âşık Alesker
* Âşık Feymani
* Âşık Reyhani
* Âşık Ummani
* Âşık Veysel
* Dertli Divani
* Dursun Kılıç (âşık)
* Mahzuni Şerif
* Murat Çobanoğlu
* Neşet Ertaş
* Şeref Taşlıova

 |
| Önemli kavramlar | 
* Âşık
* Ağırlama
* Atışma
* Bade
* Bağlama
* Cönk
* Destan
* Doğaçlama
* Koşma
* Lebdeğmez
* Mani
* Türk halk edebiyatı

 |