**Tyrannosauridae** (Grekçe: "zorba kertenkeleler"), Geç Kretase döneminde Asya ve Amerika da yaşamış teropod dinozorları kapsayan ve genellikle göreli olarak büyük boyutlara ulaşan bir Coelurosauria familyasıdır.

Açıklama
--------

*Gorgosaurus* iskeleti ve paleontolog Bob Bakker
Tyrannosauridae familyası, ilk defa 1906 yılında Henry Fairfield Osborn tarafından *Tyrannosaurus* tip cinsiyle tanımlandı. Tanımlanmasından bu yana familyaya birçok yeni tür atandı.

Bu devasa etobur dinozor grubu, 85 ila 65 milyon yıl önce Kretase'nin son dönemlerinde muhtemelen dünyaya hükmediyordu. Muz büyüklüğünde keskin dişleri, uzun arka bacakları, küçük boncuk gözleri ve küçük ön kolları olan kısa ama derin çeneler bir tyrannosauridi simgelemektedir. Tyrannosauridae; *Albertosaurus, Gorgosaurus, Daspletosaurus, Tarbosaurus* ve *Tyrannosaurus rex* gibi dinozorları içerir.

Diğer teropodlarla karşılaştırıldığında, tyrannosauridlerin daha büyük kafatasları, daha güçlü çeneleri, daha kalın dişleri, daha kalın bir boynu, daha kısa bir gövdesi ve çok küçük kolları vardı. Kafatası, kalçalar ve baş arasındaki omurganın neredeyse yarısı kadardı – kalın boyun, ağırlığını desteklemek ve taşımak için son derece güçlü kaslara sahip olmalıydı. Kollar tipik olarak bir insanınıkinden daha uzun değildi, ama çok kaslıydı. Bütün bunlar, tyrannosauridlerin kemik kıran, et parçalayan ağızları etrafında tasarlanmış yırtıcı hayvanlar olduğunu gösteriyor. 1990'dan beri ortaya çıkarılan iskeletler, şimdiye kadar keşfedilen en büyük *Tyrannosaurus* örneklerini içeriyor. Bunlar, tyrannosauridlerin cinsel farklılıklar gösterip göstermediği konusunda tartışmalara yol açtı – belki de erkeklerden daha büyük dişilerle.

Evrim
-----

Tyrannosauridler, *Stokesosaurus* gibi atalardan evrimleşmiştir.
İlk tyrannosauridler, bir insandan daha kısa ve daha hafif olan atalardan evrimleşmişlerdir. Buna rağmen, tyrannosauridler zamanla muazzam bir boyuta ulaştı – yetişkin bir *Tyrannosaurus* bir tenis kortunun genişliğinden daha uzun, bir fil kadar ağır ve birinci kat penceresinden bakabilecek kadar yüksek olabilir. Devasa bacaklar, kuşa benzer pençeli üç büyük parmakta ağırlığını taşıyordu. Tyrannosaurid kolları saçma bir şekilde kısaydı ama aynı zamanda güçlüydü ve korkunç iki pençeli ellerle son buluyordu. Bununla birlikte, baş silahları, en az bir timsahınki kadar güçlü bir ısırık verebilen devasa dişlerle donanmış harika çenelerdi.

Paleobiyoloji
-------------

### Ontojeni

Tyrannosauridlerin boyut karşılaştırması

 

Kütle (kg)
6,000
5,000
4,000
3,000
2,000
1,000
5
10
15
20
25
30
Yaş (yıl)
      = *Tyrannosaurus*
      = *Daspletosaurus*
      = *Gorgosaurus*
      = *Albertosaurus*

Dört tyrannosauridin yaşlarına göre kütleleri hipotezi.

Tyrannosauridlerin en büyüğü olan *Tyrannosaurus rex'*in ağırlığı, yumurtadan çıktığında 20 kg iken 20 yıl içinde 6000 kg ağırlığa kadar ulaşırken dikkate değer değişiklikler geçirdi. Bu değişiklikler, *T. rex*'teki hareketin ontojenik değişikliklerini etkileyebilecek olan vücudun kütle merkezinin yanı sıra, ilgili morfolojik dönüşümler, en yüksek büyüme oranları ve aşırı büyük kas boyutlarının ölçeklenmesi hakkında ilginç sorular ortaya çıkarmaktadır.

Bu sorular, dört büyük, iyi korunmuş fosil örneğinin yanı sıra bir genç bireyin üç boyutlu olarak taranmış bilgisayar modellerini kullanarak ele alındı.Bazı sorunlar belirsizliğe yol açsada, yetişkin bir *T. rex*'in vücut kütlesinin 6000 ila 8000 kg civarında olduğu ve bilinen en büyük numunenin ("Sue") muhtemelen 9500 kg olduğu sonucuna varıldı. Sonuçlar, *T. rex*'in gelişimi sırasında gövdesinin uzadığını ve ağırlaştığını, buna karşılık kolların orantılı olarak daha kısa ve daha hafif hale geldiğini göstermektedir.
Benzer tyrannosauridlerde de aynı ontojeni görülebilir. Bu, aynı zamanda tyrannosauridlerin küçük ellere sahip olma nedenini de açıklamaktadır.

### Azami hız

*Tyrannosaurus* ve *Triceratops*, Los Angeles Doğa Tarihi Müzesi
Jurassic Park adlı dinozor filminde bir *Tyrannosaurus*'un 50-60 mph hıza kadar ulaşabileceği söylenmişti. Ancak bu bilgi gerçekleri yansıtmaz.
Manchester Üniversitesi'nin araştırması, *T. rex*'in 29 km/h (18 mph) maksimum koşu hızına sahip olduğunu gösteriyor.
En hızlı dinozor olan, yaklaşık tavuk büyüklüğündeki *Compsognathus* ise 64 km/h (40 mph) hızla koşabiliyordu.
Bu hıza yakın hızda koşabilen tek modern kuş devekuşudur. 
Birçok bilim insanı tyrannosauridlerin azami hızının 10 ila 20 mph arasında olduğunu düşünüyor. Tyrannosauridler diğer küçük teropodların yanında boyutları ve ağırlıkları nedeniyle oldukça yavaşlardı.

Sınıflandırma
-------------

*Tarbosaurus*
Geleneksel olarak tyrannosauridler, Carnosauria'ya dahil edilmişti. Bu sınıflandırma şemasında Carnosaurlar, karada yürüyen en büyük etobur hayvanları temsil eder. Ancak son çalışmalar, tiranozorların aslında, çoğunlukla daha küçük dinozorlardan oluşan, Coelurosauria grubunda sınıflandırılması gerektiğini göstermiştir.

### Filogeni

#### Dış sistematik

Loewen *vd.* (2013) tarafından oluşturulmuş Tyrannosauroidea kladogramında Tyrannosauridlerin yeri.


|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| Tyrannosauroidea | 

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| Proceratosauridae | 

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
|   | 

|  |  |
| --- | --- |
|   | *Proceratosaurus bradleyi* |
|   |
|   | *Kileskus aristotocus* |
|   |
|   | *Guanlong wucaii* |
|   |

 |
|   |
|   | 

|  |  |
| --- | --- |
|   | *Sinotyrannus kazuoensis* |
|   |
|   | 

|  |  |
| --- | --- |
|   | *Juratyrant langhami* |
|   |
|   | *Stokesosaurus clevelandi* |
|   |

 |
|   |

 |
|   |

 |
|   |
|   | 

|  |  |
| --- | --- |
|   | *Dilong paradoxus* |
|   |
|   | 

|  |  |
| --- | --- |
|   | *Eotyrannus lengi* |
|   |
|   | 

|  |  |
| --- | --- |
|   | *Bagaraatan ostromi* |
|   |
|   | 

|  |  |
| --- | --- |
|   | *Raptorex kriegsteini* |
|   |
|   | 

|  |  |
| --- | --- |
|   | *Dryptosaurus aquilunguis* |
|   |
|   | 

|  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
|   | 

|  |  |
| --- | --- |
|   | *Alectrosaurus olseni* |
|   |
|   | *Xiongguanlong baimoensis* |
|   |

 |
|   |
|   | 

|  |  |
| --- | --- |
|   | *Appalachiosaurus montgomeriensis* |
|   |
|   | 

|  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
|   | 

|  |  |
| --- | --- |
|   | *Alioramus altai* |
|   |
|   | *Alioramus remotus* |
|   |

 |
|   |
|   | Tyrannosauridae |
|   |

 |
|   |

 |
|   |

 |
|   |

 |
|   |

 |
|   |

 |
|   |

 |
|   |

 |
|   |

 |
|   |

#### İç sistematik

Yine Loewen *vd.* (2013) tarafından oluşturulmuş Tyrannosauridae kladogramı.


|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| **Tyrannosauridae** | 

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
|   | 

|  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| Albertosaurinae | 

|  |  |
| --- | --- |
|   | *Gorgosaurus* |
|   |
|   | *Albertosaurus* |
|   |

 |
|   |
| Tyrannosaurinae | 

|  |  |
| --- | --- |
|   | Dinosaur Park tyrannosauridi |
|   |
|   | 

|  |  |
| --- | --- |
|   | *Daspletosaurus torosus* |
|   |
|   | 

|  |  |
| --- | --- |
|   | *Daspletosaurus horneri* |
|   |
|   | 

|  |  |
| --- | --- |
|   | *Teratophoneus* |
|   |
|   | 

|  |  |
| --- | --- |
|   | *Bistahieversor* |
|   |
|   | 

|  |  |
| --- | --- |
|   | *Lythronax* |
|   |
|   | 

|  |  |
| --- | --- |
|   | *Tyrannosaurus* |
|   |
|   | 

|  |  |
| --- | --- |
|   | *Tarbosaurus* |
|   |
|   | *Zhuchengtyrannus* |
|   |

 |
|   |

 |
|   |

 |
|   |

 |
|   |

 |
|   |

 |
|   |

 |
|   |

 |
|   |

 |
|   |

 |
|   |

Cinslerin zaman çizelgesi
-------------------------

Ayrıca bakınız
--------------

* *Tyrannosaurus* – en iyi bilinen tyrannosaurid
* Dinozorlar listesi
* Kuzey Amerika dinozorları listesi
* Dinozorların evrimi

Kaynakça
--------

### Dipnotlar

1. ↑  "Tyrannosauridae". *paleobiodb.org*. 11 Mayıs 2021 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 24 Temmuz 2021.
2. 1 2  "Fossilworks: Tyrannosauridae". *fossilworks.org*. 20 Temmuz 2020 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 25 Mayıs 2021.
3. ↑  Holtz, Thomas R. Jr. (2012) *Dinosaurs: The Most Complete, Up-to-Date Encyclopedia for Dinosaur Lovers of All Ages,* Winter 2011 Appendix. 12 Ağustos 2017 tarihinde Wayback Machine sitesinde arşivlendi.
4. 1 2 3 4  "The Tyrannosauridae". *ucmp.berkeley.edu*. 6 Haziran 1997 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 25 Mayıs 2021.
5. 1 2  Encyclopedia of dinosaurs & prehistoric life (2008), ss. 124-125.
6. Erickson, Gregory M.; Makovicky, Peter J.; Currie, Philip J.; Norell, Mark A.; Yerby, Scott A.; Brochu, Christopher A. (12 Ağustos 2004). "Gigantism and comparative life-history parameters of tyrannosaurid dinosaurs". *Nature*. **430** (7001): 772-775. doi:10.1038/nature02699. ISSN 0028-0836.
7. ↑  Erickson, Gregory M.; Makovicky, Peter J.; Currie, Philip J.; Norell, Mark A.; Yerby, Scott A.; Brochu, Christopher A. (12 Ağustos 2004). "Gigantism and comparative life-history parameters of tyrannosaurid dinosaurs". *Nature*. **430** (7001): 772-775. doi:10.1038/nature02699. ISSN 0028-0836.
8. 1 2  Hutchinson, John R.; Bates, Karl T.; Molnar, Julia; Allen, Vivian; Makovicky, Peter J. (12 Ekim 2011). "A Computational Analysis of Limb and Body Dimensions in Tyrannosaurus rex with Implications for Locomotion, Ontogeny, and Growth". *PLoS ONE*. **6** (10). doi:10.1371/journal.pone.0026037. ISSN 1932-6203. PMC 3192160 $2. PMID 22022500. 9 Mart 2021 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 25 Mayıs 2021.
9. ↑  Seward, Liz (21 Ağustos 2007). "T. rex 'would outrun footballer'" (İngilizce). *BBC*. 7 Ocak 2012 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 25 Mayıs 2021.
10. 1 2  Loewen, M.A.; Irmis, R.B.; Sertich, J.J.W.; Currie, P. J.; Sampson, S. D. (2013). Evans, David C (Ed.). "Tyrant Dinosaur Evolution Tracks the Rise and Fall of Late Cretaceous Oceans". *PLoS ONE*. **8** (11). ss. e79420. Bibcode:2013PLoSO...879420L. doi:10.1371/journal.pone.0079420. PMC 3819173 $2. PMID 24223179.

### Kitap

* *Encyclopedia of dinosaurs & prehistoric life*. DK Publishing in association with the American Museum of Natural History. 2008. ISBN 978-0-7566-3836-8. OCLC 181602635.

Dış Bağlantılar
---------------

* Wikimedia Commons'ta **Tyrannosaurisae** ile ilgili çoklu ortam belgeleri bulunur
* Vikitür'de ***Tyrannosauridae*** ile ilgili ayrıntılı taksonomik bilgiler bulunur.
* Tyrannosauridae Theropod Veritabanı'nda örnek listesi.

|  |  |
| --- | --- |
| Takson belirleyicileri | 
* Vikiveri: Q131050
* BioLib: 18705
* EoL: 4433624
* Fossilworks: 38606
* GBIF: 4822619
* iNaturalist: 339941
* NCBI: 436493
* Plazi: 03EF8836-3630-FFE2-FF5D-9ACD56BEFD97
* uBio: 5542201

 |

|  |  |
| --- | --- |
| Otorite kontrolü Bunu Vikiveri'de düzenleyin | 
* BNF: cb12501521w (data)
* SUDOC: 034239375

 |