**Halk bilimi** veya **folklor**, bir ülkede veya bölgede yaşayan halkın kültür ürünlerini, sözlü edebiyatını, geleneklerini, törelerini, inançlarını, mutfağını, müziğini, oyunlarını, halk hekimliğini inceleyerek bunların birbirleriyle ilişkilerini belirten, kaynak, evrim, yayılım, değişim, etkileşim vb. sorunlarını çözmeye, sonuç, kural, kuram ve yasaları bulmaya çalışan bilim dalıdır.

"Halk bilimi", Arapça kökenli bir sözcük olan *halk* ve Türkçe *bilim* sözcüklerinin bir tamlama oluşturmasıyla ortaya çıkmıştır. En basit haliyle halkla ilgilenen bilim anlamındadır.
"Folklor" terimi ise Türkçeye Fransızcadan geçmiş olup, *folk* (halk) ve *lore* (bilgi)'den gelmektedir. Terim ilk kez İngiliz araştırmacı William Thoms (1803-1885) 1846 yılında, Londra’da yayınlanan "Athenaeum" adlı bir dergideki yazısında kullanmıştır. Thomas söz konusu yazısında halk edebiyatı ve halk gelenekleri konularındaki ürünleri inceleyen bilim dalına ad olarak *Folklore* teriminin kullanılmasını önermiştir. Johann Gottfried von Herder de Alman halkının otantik ruhu, geleneği ve kimliğinin belgesi olan folklorün kaydedilmesi ve korunması gerektiğini ilk savunan kişilerden biri olmuştur.

Halkbilim Kuramları
-------------------

### Metin Merkezli Kuramlar

Metin merkezli kuramlar halk edebiyatını temel alır. Daha eski bir yöntemdir. Kültürü incelerken edebi ürünlerden yararlanır.Geçmişe dönüktür. Tamamlanmış ürünler olarak bakılan halk bilimi verileri derlenip toplanması gereken birer objedir. Fonetik yöntemler, motif ve epizotlar ile metinler incelenir. 

#### Gelişme Kuramı

İngiliz halk bilimci Edward B. Tylor'un öncülüğünde kurulmuş, kültürlerin nasıl oluştuğuna ve gelişim gösterdiğine değinilmiştir. Farklı toplumlardaki benzer özelliklerin gösterilmesi esastır. Kuramın en önemli iddiası "insan ruhu her yerde bir ve aynıdır ve bu özelliği dolayısıyla zaman içinde, birbirinden habersiz olarak gereksinim duyduğu anda benzer ürünler yaratacaktır." Birbirinden çok uzakta ve tarihin hiçbir döneminde birbiriyle ilişkisi olduğunu bilinmeyen farklı toplumlardaki benzer kültürel yaratmaların bulunmasını "gelişme kuramı" yukarıdaki nedenle açıklar.

#### Tarihi Coğrafi Fin Kuramı

Finlandiya, İsveç, Norveç gibi İskandinav ülkelerinde ortaya çıkan halk edebiyatı faaliyetlerini incelemede ortaya çıkmıştır. Sözlü anlatıların, özellikle de masalların nerede ve ne zaman oluştuğu üzerinde durulur. Benzer metinler incelenerek bir anlatının ilk şeklini bulmak hedeflenir. Herder ve Krohn'un öncülüğünde gelişmiştir. Yaratıcı ve yaratım ortamından soyutlanarak incelemesi nedeniyle eleştirilmiştir. Axel Olrik'in Epik Yasaları bu kuram içerisindedir. Buna göre halk anlatıları temel yapılara sahiptir. On beş ayrı kuram ile ürünler arasındaki ilişkiler ortaya konur. Antti Aarne Masal Tipleri Kataloğu eserinde masallara numaralar vermek ve beş ana gruba ayırdığı masalları 2500 farklı ilinti ile sınıflandırmaktadır. Stith Thomson ve Halk Edebiyatı Motif İndeksi de motifleri alfabetik sıraya göre sıralamıştır.

#### Yayılma Kuramı

Farklı toplumlarda benzer özellikler görülmesinden hareket eder. Dünyada ilk olarak bir kültür merkezinin bulunma olasılığını sorgulamıştır. Elliot Smith ve arkadaşları bu kuramın öncüsüdür. Onlara göre Mısır ilk kültür merkezidir. Friedrich Ratzel ve İkinci Viyana Yayılmacıları (Diffizyoncular) olarak bilinen grup da göç olgusu üzerinde durmuştur. İnsanların yaptıkları göçlerle kültürel değerlerini taşıdıkları, farklı toplumlarda benzer özelliklerin görülmesinin bu göçlerle ilgili olduğu savındadırlar. Friedrich Ratzel'in öğrencisi Leo Frobenius eski dönemlerden itibaren tek değil pek çok kültür yaratma çevresi bulunduğunu, bunların sayılabilenlerin on iki olduğunu ve bu kültür çevrelerinden zamanla göç başta olmak üzere çeşitli nedenlere bağlı olarak yayılma meydana geldiğini iddia etmiştir. Leo Frobenius iddialarında yer alan önemli noktalardan biri de, belirlenebilen kültür çevrelerinden birinin "Bozkır Kültür Çevresi" olmasıdır. Bu da Türklerin dünya kültürünün temelinde var olan yaratmaların ilk şekillerini yaratan toplumlardan biri olduğunu göstermektedir.

#### Psikoanalitik Kuram

Sigmund Freud ve çevresi, halk bilimi ürünlerinin kaynağı olarak insanın düş ve imgelerini öne sürer. Çocukluk döneminde arzu edilip sahip olunamayan istekler ve korkular halk anlatılarındaki sembollerin temelidir. Bilinçaltını bir açıklama alanı olarak gören Wundt, Carl Jung da benzer yöntemlerle çalışmıştır.

#### Yapısalcılık

Halk edebiyatı ürünlerinin yapısal özelliklerini inceler. Bir anlatı grubu üzerinde inceleme yapıp yapısını formül haline getirir ve formülü evrensel düzeyde uygulanabilir kılmayı umar. Kahramanın Biyografisini Çözümleyen Yapısal Kuram gibi bir yöntem farklı dini, epik kahramanların ortak bir kahraman modeline dayandığını savunur. Vladimir Propp ve Masalların Yapısal Çözümlemesi bir masalın değil, tüm masalların kökenini araştırır. Tarihi Coğrafi Fin Metodu'nun aksi bir görüştür. Fonksiyon ve rol olarak iki kavram üzerinde temellenen bu çalışma, çeşitli masallardaki aynı işlevleri sergilemeye çalışır. Levi Strauss ekolüne göre doğal yapıyı açığa çıkarmak için mitlerdeki öykülendirme ögeleri bölünmeli ve yeniden düzenlenmelidir.

### Bağlam Merkezli Kuramlar

Bağlam merkezli yöntemde halk bütün olarak ele alınır. Halk bilimi bitmiş bir obje değildir. Yaşayan, anlatılan, dinleyen yaratıcı bir süreçtir. Yalnızca metinler değil, metnin işlendiği toplumsal çevre de değerlendirilmelidir. 

#### İşlevsel Halkbilim

Antropoloji kökenlidir. Malinowiski, Boas, Herkovist, Margerat gibi bilimciler metnin yaratıldığı bağlamı incelerler. Halk bilimi ürünlerinin derlenip yazılması ile birlikte kültürel ve fiziki şartlar da dikkate alınmalıdır. Anlama ve dinleme olayı da önemlidir. Kültürü oluşturmada insanın temel ihtiyaçlarının rolü göz önünde bulundurulmalıdır.

#### Sözlü Kompozisyon

Homer Meselesi olarak da bilinir. 20. yüzyılda ortaya çıkmıştır.Milmen Parry ve Albert Bateslord tarafından, İlyada ve Odessa eserlerinin nasıl ortaya çıktığı sorusu ile geliştirilmiştir. Homer'in bu destanları sözlü olarak öğrenmesi ve sonrasında yazıya geçirmesine vurgu yapılır. Destanların günümüze nasıl geldiği böylece açıklanır.

#### Performans Kuramı

Halk bilimi dinamik bir iletişim sürecidir. Roman Jacobson ve Saussure gibi dilbilimciler ile ortaya çıkmıştır. Alan Dundes, Rager Abraham, Don Ban Amos gibi Amerikalılar da dahil olmuştur. Halk kültürü ögelerinin genel dokusu ile birlikte dinsel ögelerinin de incelenmesi gerekir. Dundes, metin ve bağlam kavramları üzerinde durarak; metnin toplumdan topluma aktarıldığını, oysa sözlü ürünün aktarılmasının olanaksız olduğunu söyler. Toplumsal bağlam her yaratmada değişkendir. Performans kuramında halk bilimi sanatsal bir eylemdir. Ürünlerin geçtiği çevre kültür olarak ele alınır. Halk bilimi ürünlerinin anlatımında yeniden yararlanma değil, kültürel yeniden üretim vardır. Ürünlerin özü tarihsel dokuya bağlı kalır, anlatıcı yalnızca bunun aktarımını yapar.

Kavramın gelişmesi
------------------

Folklor kavramı 19.yüzyılın sözlü gelenekleri modern ideolojik amaçlar doğrultusunda birleştirmeyi arzulayan romantik ulusalcı ideolojinin bir parçası olarak gelişmiş ancak 20.yüzyılda etnograflar politik amaçlar dışında folklor kayıtları yapmaya başlamışlardır[*kaynak belirtilmeli*].

Folklor kavramı 19.yüzyılın sözlü gelenekleri modern ideolojik amaçlar doğrultusunda birleştirmeyi arzulayan romantik ulusalcı ideolojinin bir parçası olarak gelişmiş ancak 20.yüzyılda etnograflar politik amaçlar dışında folklor kayıtları yapmaya başlamışlardır[*kaynak belirtilmeli*].

Ayrıca bakınız
--------------

* Uygulamalı halk bilimi
* Antropoloji
* Sosyal bilimler

Folklore ilişkin bazı eserler
-----------------------------

* Pertev Naili Boratav, 100 Soruda Türk Folkloru, Gerçek Yayınları, İstanbul, 1969.
* Özhan Öztürk. *Folklor ve Mitoloji Sözlüğü*. Phoenix Yayınları. Ankara, 2009. 1054 sayfa. ISBN 978-605-5738-26-6
* Halk Hikâyeleri ve Halk Hikâyeciliği, Tarih Vakfı Yayınları, İstanbul, 2003.
* Kenneth S. Goldsein, Sahada Folklor Derleme Metodları, MİFAD Yayınları, Ankara, 1977.
* Sedat Veis Örnek, Türk Halkbilimi, Türkiye İş Bankası Kültür Yayınları, Ankara, 1977.
* Toplumbilim Sayı: 6 Haziran 1997 / Nasreddin Hoca Özel Sayısı, Bağlam Yayıncılık, İstanbul, Haziran 1997
* Halk Edebiyatı Dersleri, Tercüme: Pertev Naili Boratav; Ekler: Arnold van Gennep, Tarih Vakfı Yayınları, İstanbul, Mart 2000 ISBN 975-7306-64-9

Dış bağlantılar
---------------

* American Folklore Society29 Ağustos 2020 tarihinde Wayback Machine sitesinde arşivlendi.
* Folklore society30 Ağustos 2006 tarihinde Wayback Machine sitesinde arşivlendi.
* Halk Bilimi 6 Aralık 2021 tarihinde Wayback Machine sitesinde arşivlendi. (Kaynak tanıtımları, makaleler)

Kaynakça
--------

1. ↑  "TDK Güncel Türkçe Sözlük". Erişim tarihi: 5 Aralık 2009. [*ölü/kırık bağlantı*]
2. ↑  "TDK Güncel Türkçe Sözlük". Erişim tarihi: 5 Aralık 2009. [*ölü/kırık bağlantı*]
3. ↑  Halkbilimi Kuramları ve Araştırma Yöntemleri Tarihine Giriş, Özkul Çobanoğlu, Akçağ Yayınları s.18
4. ↑  Türk Halk Edebiyatı El Kitabı, M. Öcal Oğuz, Akçağ Yayınları, sf. 7
5. ↑  Halkbilimi Kuramları ve Araştırma Yöntemleri Tarihine Giriş, Özkul Çobanoğlu, Akçağ Yayınları

* Arzu Öztürkmen (1998) Türkiye'de Folklor ve Milliyetçilik (İstanbul, İletişim Yayınları)

|  |  |
| --- | --- |
| Otorite kontrolü Bunu Vikiveri'de düzenleyin | 
* BNE: XX529442
* GND: 4063849-2
* LCCN: sh85050104
* NKC: ph114560
* NLI: 987007543203705171

 |

| * g
* t
* d
Kültür |
| --- |
|  Anahat |
| Bilimler | 
* Kültürel antropoloji
* Kültürel astronomi
* Kültürel ekoloji
* Kültürel coğrafya
* Kültürel sinirbilim
* Kültürel çalışmalar
* Kültüroloji
* Kültür teorisi
* Güvenlik kültürü
* Nörokültür

 |
| Alt alanlar | 
* Biyokültür
* Kültürlerarası çalışmalar
	+ Kültürlerarası iletişim
	+ Kültürlerarası liderlik
	+ Kültürlerarası psikiyatri
	+ Kültürlerarası psikoloji
* Kültürel çözümleme
* Kültürel ekonomi
* Kültürel entomoloji
* Kültür tarihi
* Kültürel haritalama
* Kültürel aracılık
* Kültürel psikoloji
* Kültürel değerler
* Kültürbilim
* Kültürlerarası öğrenme
* Kültürlerarası ilişkiler
* İnternet kültürü
* Kültür felsefesi
* Popüler kültür çalışmaları
* Postkritik
* Kültür göstergebilimi
* Kültür sosyolojisi
* Ses kültürü
* Kültür teolojisi
* Transkültürel hemşirelik

 |
| Türler | 
* Yapılanmış kültür
* Baskın kültür
* Halk kültürü
* Yüksek kültür
* Bireysel kültür
* Yasal kültür
* Alçak kültür
* Mikrokültür
* Resmi kültür
* Siyasal kültür
	+ Sivil
* Popüler kültür
	+ Kentsel
* İlkel kültür
* Alt kültür
	+ Alternatif kültür
	+ liste
* Süper kültür
* Karşı kültür
* Sokak kültürü
* Yeraltı kültürü
* LGBT kültürü
* Yöresel kültür
* Konuma göre kültür

 |
| Bakış açıları | 
* Kültürleşme
* Zenofili
* Kültür yağmacılığı
* Kültürel alan
* Kültürel eser
* Kültürel bagaj
* Kültürel davranış
* Kültürel önyargı
* Kültürel sermaye
	+ Kültürler arası
* Kültürel iletişim
* Kültürel çatışma
* Kültürel utanç
* Kültürel uyumsuzluk
* Kültürel vurgu
* Kültürel çerçeve
* Kültürel miras
* Kültürel simge
* Kültürel kimlik
* Kültür endüstrisi
* Kültürel buluş
* Kültürel manzara
* Kültürel öğrenme
* Kültürel tesviye
* Kültürel bellek
* Kültürel çoğulculuk
* Kültürel uygulama
* Kültürel mülk
* Kültürel üreme
* Kültürel sistem
* Kültür teknolojisi
* Kültürel evrensel
* Kültürem
* Kültürleştirme
* Yüksek ve düşük bağlamlı kültürler
* Kültürlerarasılık
* Yazı kültürü
* Maddi kültür
* Maddi olmayan kültür
* Organizasyon kültürü
* Baskı kültürü
* Protokültür
* İlişkisel hareketlilik
* Güvenlik kültürü
* Teknokültür
* Yayılmacılık
* Transkültürasyon
* Görsel kültür

 |
| Siyaset | 
* Sömürge zihniyeti
* Tüketici kapitalizmi
* Kültürler arası duyarlılık
* Kültürel asimilasyon
* Kültür ataşesi
* Kültürel geri kalmışlık
* Kültürel Bolşevizm
* Kültürel muhafazakârlık
* Kültürel sözleşmeler
* Kültürel yoksunluk
* Kültürel diplomasi
* Kültürel çevrecilik
* Kültürel istisna
* Kültürel feminizm
* Kültürel soykırım
* Kültürel küreselleşme
* Kültürel hegemonya
* Kültür emperyalizmi
* Kültürel zeka
* Kültürel liberalizm
* Kültürel milliyetçilik
* Kültürel karamsarlık
* Kültür politikası
* Kültürel ırkçılık
* Kültürel radikalizm
* Kültürel tutma
* Kültür Devrimi
* Kültürel haklar
* Kültürel güvenlik
* Kültürel sessizlik
* Kültürel sübvansiyon
* Kültürel siyonizm
* Kültür değişikliği
* Kültür bakanı
* Korku kültürü
* Kültür savaşı
* Kültürsüzleştirme
* Egemen kültür
* Kültürlerarasılık
* Tek kültürlülük
* Çok kültürlülük
	+ İki kültürlülük
* Pluri kültürlülük
* Poli kültürlülük
* Transkültürasyon

 |
| Dini | 
* Budizm
* Hıristiyanlık
	+ Katoliklik
	+ Kültürel hıristiyanlar
	+ Protestanlık
	+ Hıristiyanlığın medeniyetteki rolü
	+ Doğu Ortodoksluğu
	+ Mormonizm
* Kültürel hindular
* İslam
	+ Kültürel müslümanlar
* Yahudilik
* Sihizm

 |
| İlgili | 
* Hayvan kültürü
* Arkeolojik kültür
* Bennett ölçeği
* Esrar kültürü
* Kültür devresi
* Uygarlık
* Kahve kültürü
* Kültürler arası
* Kültür merkezi
* Kültürlerarası Yeterlilik
* Kültür eleştirmeni
* Kültürel determinizm
* Kültürel çeşitlilik
* Sosyokültürel evrim
* Kültürel homojenizasyon
* Kültürel kurum
* Kültürel jet gecikmesi
* Kültürel gecikme
* Kültürel okur yazarlık
* Kültürel mozaik
* Kültürel akım
* Kültürel melez
* Kültür araştırması
* Kültürel görelilik
* Kültür spekülasyonu
* Kültür turizmi
	+ Pop-kültür
* Kültürel çeviri
* Kültürel dönüş
* Kültürel duyarlılık
* Kültür ve adet
* Kültür ve pozitif psikoloji
* Kültür ve sosyal biliş
* Kültür boşluğu
* Kültürel kahraman
* Kültür endüstrisi
* Kültür şoku
* Kültürgen
* Çocuk kültürü
* Kültürcilik
* Siberkültür
* Ölüm ve kültür
* Engelli kültürü
	+ Sağır kültürü
* Duygular ve kültür
* Kültürlerarası iletişim
* Kültürlerarası Yeterlilik
* Dil kültürü
* Kültürdeki canlılar
* Medya kültürü
* Muhalefet kültürü
* Katılımcı kültür
* İzin kültürü
* Tecavüz kültürü
* Remiks kültürü
* Çay kültürü
* Kültür değişikliği
* Kent kültürü
* Refah kültürü
* Doğu kültürü
* Batı kültürü
* Gençlik kültürü

 |