ASIMO adlı insansı robot

|  |
| --- |
| Makale serisidir |
| Yapay zekâ |
|  |
| Gelişim süreci
* Akıl yürütme
* Bilgisayarlı görü
* Doğal dil işleme
* Genel oyun oynama
* Yapay genel zekâ
* Makine öğrenimi
* Planlama
* Robotik
* Yapay zekâ
* Yapay hayal gücü
 |
| Yaklaşımlar
* Bayes ağı
* Derin öğrenme
* Evrimsel algoritma
* Sembolik
 |
| Felsefe
* Çince odası
* Dost canlısı yapay zekâ
* Kontrol sorunu/Ele geçirme
* Etik
* Turing testi
* Varoluşsal risk
 |
| Tarihçe
* Gelişim süreci
* Yapay zekâ kışı
 |
| Teknoloji
* Programlama dilleri
* Projeler
* Uygulamalar
 |
| Sözlük
* Sözlük
 |
| * g
* t
* d
 |

**Robotik**, robotların tasarımı, üretimi ve kullanımı ile ilgilenen çok disiplinli bir bilim dalıdır. Makine mühendisliği, uçak mühendisliği, uzay mühendisliği, elektronik mühendisliği, bilgisayar mühendisliği, mekatronik mühendisliği ve kontrol mühendisliği dallarının ortak çalışma alanıdır. Robotlar bir yazılım aracılığıyla yönetilen ve yararlı bir amaç için iş ve değer üreten karmaşık makinelerdir.

Robotik teknolojisi insanın yerinde geçebilecek ya da insanın eylemlerini taklit edebilecek makineler yapmayı hedefler. Robotların birçok farklı durumda kullanılması amaçlansa da, günümüzde daha çok tehlikeli ortamlarda (örn. bomba imhası), üretim süreçlerinde, veya insanın yaşayamadığı uzay, sualtı, yüksek sıcaklık ve radyasyonlu ortamlarda kullanılmaktadır. Robotlar her biçimde yapılabileceği halde, bazı robotlar insana benzer olarak yapılmaktadır. Bunun, robotların insanlar tarafından kabulünü kolaylaştıracağı düşünülmektedir. Birçok robot doğadan esinlenerek yapılmıştır biyo-ilhamlı robotiğin konusudur.

Türkiye'deki üniversitelerde açılan mekatronik bölümleri robotikle yakından ilişkilidir.

Tarihçe
-------

Tarihte robotikle ilintili en erken atıf MÖ 3. yüzyılda Çin'de yazılmış bir Lie Zi yazmasında bulunmuştur. Bu yazma MÖ 1000 yıllarında yaşamış Zhou Kralı Mu'ya sunulan mekanik bir insan mankeninden bahseder. Antik Yunanda, MÖ 3. yüzyılda yaşamış Ktesibios çağını aşan pek çok çalışmalar yapmış, yüzden fazla mekanik otomata tasarlamıştır. Onun çalışmaları Bizantiyonlu Filon ve İskenderiyeli Heron tarafından devam ettirilmiştir.

Onlardan sonra bilinen en önemli robotik öncüsü El-Cezeri'dir. Çağının çok ilerisinde[*kime göre?*] mekanik otomatalar yapmıştır. Eski tarihlerde yaşamış olan meslektaşlarının icatlarını geliştirmiş ve kendine ait olan birçok tasarım yapmıştır. El Cezeri, Otomatik Makineler tarihinde *Çağın Doruğuna Erişmiş Büyük Mühendis İbn-i Razzaz Cezeri* adıyla anılır.[*kaynak belirtilmeli*] Yazdığı kitabındaki tüm buluşlar insanımsı, estetik değerlere sahiptir ve hiçbiri hayal ürünü değildir.[*kime göre?*] Alman Profesörü Widemann, tarafından tekrar üretilip çalıştırılmışlardır.[*kaynak belirtilmeli*] El Cezeri'nin kaleme aldığı orijinal ismi *Kitab-ül Camii Beyn-el ilmi vel-amel En Nafi-i fi Sınaat-il hiyel* kitabı, Kültür Bakanlığı 1990 yılında *Olağanüstü Mekanik Araçların Bilgisi Hakkında Kitap* adında basmıştır. Kitabın Türkçe çevirisi ise Sevim Tekeli tarafından hazırlanarak Türk Tarih Kurumu Yayınları tarafından basılmıştır. El-Cezeri'nin mezarı hâlen Cizre'de Nuh Peygamber Camii'nin avlusunda bulunuyor. Avrupalılar tarafından Al-Jasar olarak bilinmektedir.

İtalya Floransa'da yaşamış Rönesansın en büyük ressam ve heykeltıraşlarından kabul edilen Leonardo Da Vinci'ye ait 1495 yılında tasarlandığı sanılan savaşçı makine kayıt altına alınmış bir başka örnektir. Resimdeki model Leonardo'nun orijinal çizimlerinden yararlanılarak 1950 yılında yeniden yapılmıştır. Robot kollarını çenesini ve başını hareket ettirebilmektedir.[*kaynak belirtilmeli*]

### 18. ve 19. Yüzyılda Avrupa'da Robotik

Bu yüzyıllarda daha çok eğlence amaçlı gerçekleştirilen Robot - Otomatlar zengin sarayların gözdesiydi.
Yanda: 1776 yılında Fransız mekanikçi Pierre Jaquet Droz tarafından yapılan org çalan müzisyen
Osmanlı Sarayı için geliştirilen otomatlardan biri de 1769 yılında [Baron Von Kempelen] tarafından yapılan satranç oynayan adamdı. Bu otomat Viyana ve Moskova fuarlarında sergilenmişti. Ancak daha sonraları bu otomatın içinde insan gizlendiği iddia edilmiştir. Bir Zemberekten güç alan metal silindir ve üzerindeki kamlar sayesinde olasılıkları hesaplayabilen karmaşık bir mekanizması vardı. O yıllarda Laterna mekaniğinin benzeri olan bu sistemler daha sonraları Thomas Alva Edison'a da ilham kaynağı olacak ve Edison üzerinde sabitlenmiş kamları bulunan silindirin yerine üzerine yazılabilir balmumu silindiri koyarak gramafonu icad edecekti. Bu örnek tarihte icatların öyle gökten düşmediğine ilişkin çarpıcı bir örnektir.

1785 yılında Pierre Kintzing tarafından yapılan Müzisyen. Dönemin değer yargılarına göre oldukça estetik bir görünümü olan ve bir tür vurmalı akustik çalgı olan Harpsicord çalan kadın döneminin androidi sayılabilirdi. Bu gün Fransada müzede bulunan bu örnek de kurulan bir zemberekten güç almaktaydı. Bu otomatlar gerçekten de birçok müzik parçasını çalabilen karmaşık makinelerdi. Avrupa'nın bilgi birikimi, o çağda doruğa çıkmış olan saat yapımcılığı ve mekanik ustalığından ileri gelmekteydi. Çok küçük parçalar yapmakta ustalaşmış saat yapımcıları ve mekanik ustaları için otomat yapımı sarayda ve soylu çevrelerde kendilerini gösterebilecekleri eşsiz fırsatlardı.

Charles Roberts adlı bir mekanik ustası tarafından geliştirilen bu örnekteki resim çizen otomatların tarihi bilinmemektedir. Ancak 19. yüzyılda yayınlanan bir kitapta resimleri yer almaktadır. **Fransa** ulusal müzesinde sergilenen otomatlar son derece karmaşık çizimleri ustalıkla yapmaktadır. Ayrıca şiirde yazabilen otomatlar zemberek - kam prensibiyle çalışmaktaydı.

Endüstriyel robotik
-------------------

ISO 8373 Standardına göre belirlenmiş endüstriyel robot tanımı ve robot tiplerinin sınıflandırılması şöyledir:

"Endüstriyel uygulamalarda kullanılan, üç veya daha fazla programlanabilir ekseni olan, otomatik kontrollü, yeniden programlanabilir, çok amaçlı, uzayda sabitlenmiş veya hareketli manipülatördür."

Robotların Sınıflandırılması
----------------------------

Günümüzde kullanılan robotlar çeşitli sınıflara ayrılabilirler. Bunlar kullanılan eksen
takımlarına göre, tiplerine göre, kullanılan tahrik elemanının çesidine göre vb. Bunlardan en önemli olan sınıflandırma yöntemleri aşağıda verilmiştir;

### Koordinat Sistemlerine Göre Robotların Sınıflandırılması

* Kartezyen koordinat sistemi,
* Silindirik koordinat sistemi,
* Küresel koordinat sistemi,
* Döner koordinat sistemi.

### Robot Tiplerine Göre Sınıflandırma

* Kartezyen robotlar,
* Mafsallı robotlar,
* Scara robotlar.

#### Scara Robotlar

Scara, İngilizce: Selective Compliance Assembly Robotic Arm kelimelerinin baş harflerinden oluşmuştur. Yani seçimlere uyan (faaliyet yerine getirme) montaj robot koludur. Bu robot 1970'ten sonra Japon Endüstriyel Konsorsiyomu ve bir grup araştırmacı tarafından Japonya’da Yamanashi Üniversitesi’nde geliştirilmiştir.
Scara tipi robot, çok yüksek hızlara, en iyi tekrarlama kabiliyetine, yüksek hassasiyet ve doğruluk oranlarına sahip bir robot çeşididir.

##### Scara Tipi Robotun Özellikleri

Scara tipi bir robota ait şematik çizim verilmiştir. Scara robotun genel özellikleri şöyledir:

* 1. Doğruluk
* 2. Yüksek hız
* 3. Kolay montaj
* 4. Hassasiyet
* 5. Yüksek Verim

##### Scara Tipi Robotun Yapısı

Bu robot genellikle dikey eksen çevresinde dönen 2 veya 3 kol bölümünden meydana gelmiştir. Şekil 16’de görülen 1 numaralı eksen robota ana dönmeyi veren eksendir. Bu eksen en çok montaj robotlarında kullanılmaktadır. 2 numaralı eksen doğrusal dikey eksendir.

Bu eksende sadece dikey hareket yapılabilmektedir. Bu özellik montaj robotlarında istenildiğinden dolayı, montaj robotlarının büyük bir kısmı aşağıya doğru dikey hareket yapar. 
Dikey eksen hareketleri koordinat hareket eksenleri içinde aşağıya doğru yapılan en çabuk ve düzgün hareketlerdir. 3 numaralı eksende robot kolunun erişebileceği uzaklık değiştirilebilir. 4 numaralı eksende ise dönen kol bileği hareket eder. robotun çalışma alanına ait çizdiği hacim verilmiştir.

Scara Tipi Robotun Kullanım Alanları
Günümüzde Scara tipi robotlar yaygın olarak birçok alanda kullanılmaktadır. Elektronik devre elemanlarının baskılı devre üzerine yerleştirilmesinde, elektromekanik olarak çalışan küçük cihazların ve bilgisayar disk sürücülerinin montajında bu robotlardan faydalanılmaktadır.

Elektronik devre elemanlarının yerleştirilmesi sırasında robotun tutucu kolu kullanılır.
Bu kola alınan parça bakırlı plaket üzerinde önceden belirlenen yere yerleştirilir. Yerleştirme işlemi ve öncesi bilgisayar tarafından kontrol edildiği için hata meydana gelmeyecektir.

Robotların elektronik sanayiinde kullanılmasıyla birlikte seri üretim yapılmaya başlanmış ve kalite artmıştır.

Uygulamalar
* Dizme, yerleştirme, taşıma, paketleme, silikon çekme, delme, kesme, yapıştırma, kalite kontrol, ölçüm, test işlemleri, yükleme ve boşaltma gibi birçok üretim sürecine kullanılmaktadır.
* Otomotiv, beyaz eşya, kimya, cam, mobilya, gıda, elektronik, metal, seramik, kâğıt gibi birçok endüstriyel sektörde kullanıma uygundur.

Operasyonel robotik
-------------------

İnsanın yaşamasına elverişli olmayan ortamlarda çalışırlar. Örnek: Radyasyon ortamı, su altı, uzay vb. sistemler programlanabilir ve kendi kendine çalışan bir olmaktan çok uzaktan kontrollüdür. Servo DC motor, hidrolik ve pnömatik sistemler tercih edilebilir. Yüksek teknoloji gerektirir. Özel amaçlara göre özel yaklaşımlar geliştirilir. Uzaktan yönetim için güç aktarım sistemleri (hidrolik veya pnömatik) veya radyo frekansı kullanılır.

Tıp ve sağlıkta robotik
-----------------------

* **Robotik protezler**  (ortopedi)

Gelişmiş protezler piezo elektrik sensörlerle tendonlardaki gerilimleri (beyin komutlarını) algılayabiliyorlar ve parmaklara veya eksenlere gerilimin şiddetine göre güç gönderebiliyorlar. Güç aktarımı servo motorlar ve yapay tendon sistemleriyle yapılıyor. Bu protezler çok pahalıya malolduğundan çok yaygın olarak şimdilik kullanılamıyor. Mâliyeti düşürmek için son zamanlarda bellekli metâller üzerinde çalışılıyor.

* **Ameliyat Robotları** (tıbbî operasyonlar)

Tamamen adımlı motorlar ve hassas kontrollerle yapılan sistemler, kıtalar arası iletişimle cerrahların ameliyatlara katılmasını sağlıyabilmektedir.

* Da Vinci Ameliyat Robotu Yakın zamanda Einstein isimli yeni bir cerrahi robot doktorların ve hastaların hizmetine Medtronic tarafından sunulacaktır.

Sibernetik
----------

* **Konstruktif mimari** (dış görünüm ve beden)

Amaç sistemi canlı dokuya benzetmek olduğu için elektronik, malzeme bilimi, sibernetik ve tıp konunun içine girmiştir. Ayrıca konstruktif fizik, pnomatik, hidrolik ve makine gibi geleneksel mühendislik ve bilim kategorilerinide ilgilendirmektedir. Plastik döküm yöntemleri, Üç boyutlu yaratım yeteneği ve sanatsal görüş gibi soyut yeteneklerde gerektirmektedir. Bâzı sibernetikçi bilim insanları plâstik ve metal yerine kalsiyum ve doğal dokuları kullanmak için araştırmalar yapmaktadırlar.

* **Zekâ ve Denetim Sistemi**

Yapay zekâ araştırmaları, programcılık ve veri tabanı sorgu dillerini bilmeyi ve yeni algoritmalar geliştirebilmeyi gerektiriyor. Araştırmalar, mevcut ikili bilgi sisteminin (0 ve 1 (Boole cebiri)) sınırlarını zorluyor. İnsan beyni kadar esnek ve yetenekli bir yapay zekâ, slikon teknolojisiyle mümkün görünmüyor. Bu yüzden bâzı bilim insanları moleküler ve biyolojik bilgisayar sistemleri, üzerinde çalışıyorlar.

* Antropomorfik Robotik (insan ve canlı benzeşimli robotlar) da sibernetiğin alt koludur.

Oyuncak robotlar
----------------

Elektronik ve mekanik sistemler içeren Robotik oyuncaklar çok karmaşık olabiliyor. Sibernetiğin teorik araştırmaları, ilk ticârî ürünlerini bu alanda veriyor. Furby, Sony'nin AIBO robot köpeği, ünlü robot araştırmacısı Mark Tilden'in Robosapien'i bu alandaki öncü ürünlerden bâzıları.

Hobi Amaçlı Robotik
-------------------

Robot hobisi Dünya'da çok sayıda kişinin uğraş alanıdır. Bu kategori herkesin değişik eğilimlerine göre şekillenebilmektedir. Örnegin Japonya'da her yıl hobi robotlarının yarıştırıldığı gösteriler düzenlenmektedir. Hobi tutkunlarının kurduğu birçok topluluk mevcuttur. Bu alana yönelik çok sayıda kitap ve yayın vardır. Ulusal ve uluslararası birçok yarışma düzenlenmektedir.

FeTeMM Eğitimi'nde Robotik Etkinlikleri
---------------------------------------

Robotik etkinlikleri özellikle FeTeMM Eğitimi'nde ogrenmenin bir parçası olarak kabul ediliyor. Bu etkinlikler okul sonrasi programlar veya daha genel bir ifade ile okul disi ogrenmenin kapsaminda degerlendirilebiliyor.

Kaynakça
--------

1. ↑  Sergei Lupashin (28 Mart 2011). "Quadrocopter Ball Juggling, ETH Zurich" (HTML) (İngilizce). YouTube. 4 Ağustos 2018 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 10 Mayıs 2013.
2. ↑  L. Pedersen, D. Kortenkamp, D.Wettergreen, I. Nourbakhsh (2009). "A Survey of Space Robotics" (HTML) (İngilizce). Carnegie Mellon University, School of Computer Science. 6 Temmuz 2017 tarihinde kaynağından arşivlendi (PDF). Erişim tarihi: 10 Mayıs 2013. KB1 bakım: Birden fazla ad: yazar listesi (link)
3. 1 2  GÜRGÜZE, Gürkan (2019). "Kullanım Alanlarına Göre Robot Sistemlerinin Sınıflandırılması". *Fırat Üniversitesi Müh Bil Dergisi*, *31*. ss. 53-66. 5 Şubat 2020 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 5 Şubat 2020.
4. ↑  Köse, Dilan (22 Ekim 2016). "New Jersey'de Bomba İmha Robotu Tasarlandığı Şekilde Çalıştı". *Popular Science*. 5 Şubat 2020 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 5 Şubat 2020.
5. ↑  Duran, Alper (18 Nisan 2018). "Robotik 101: Endüstriyel Robotlar". *Magg4 Dergi*. 5 Şubat 2020 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 5 Şubat 2020.
6. ↑  "Mekatronik Mühendisliği ve Robotik". *ogrenciyegelir.com*. 10 Ocak 2019. 1 Şubat 2020 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 1 Şubat 2020.
7. ↑  Needham, Joseph (1991). *Science and Civilisation in China: Volume 2, History of Scientific Thought*. Cambridge University Press. ISBN 978-0-521-05800-1.
8. ↑  Fowler, Charles B. (Kasım 1967). "The Museum of Music: A History of Mechanical Instruments". *Music Educators Journal*. **54** (2). ss. 45-49. doi:10.2307/3391092. JSTOR 3391092.
9. ↑  Erdoğan, N. Corlu, M. S. & Capraro, R. M. (2013). Defining innovation
literacy: Do robotics programs help students develop innovation literacy skills*? International Online Journal of*
Educational Sciences, 5*(1), 1-9*
10. ↑  Corlu, M. S.(2014). FeTeMM
eğitimi makale çağrı mektubu [Call for STEM education research in the Turkish
context]. *Turkish Journal of Education, 3*(1), 4-10.  28 Aralık 2014 tarihinde Wayback Machine sitesinde arşivlendi.
11. ↑  Tekerek, M. (2009). A human robot interaction application for robotic education. Procedia-Social and Behavioral Sciences, 1(1), 2164-2169.
12. 1 2  Sahin,A. **Ayar, M.C.**, & Adiguzel, T. (**2014**). Students experiences with STEM-related after school activities and their learning outcomes. *Educational Sciences: Theory and Practice,14(1)*, 309-322.
13. ↑  **Ayar, M. C.**, Yalvac, B. Ugurdag, F. Sahin, A. (**2013**). A robotics summer
camp for high school students: learning about engineering design at first hand and career interest in engineering. *Proceedings of the American Society for Engineering* Education (ASEE), Atlanta, GA, USA: June 23-26, 2013.
14. ↑  **Ayar, M.C**. & Saka, Y. (2014). Robotics etkinlikleri: İlgi gelişim aşamaları ve kariyer tercihleri. XI. Ulusal Fen Bilimleri ve Matematik Eğitimi Kongresi. Adana, Türkiye: 11-14 Eylül 2014.

| * g
* t
* d
Mühendislik |
| --- |
| 
* Mühendislik tarihi
* Mühendislik ana hatları
* Mühendislik dalları listesi
* Mühendislik yönetimi

 |
| Elektrik mühendisliği | 
* Bilgisayar
* Biyomedikal
* Elektronik
* Elektromekanik
* Güç
* Kontrol
* Radyo frekansı
* Telekomünikasyon

 |  |
| İnşaat mühendisliği | 
* Çevre
* Deprem
* Geomatik
	+ Harita
* Geoteknik
* Hidrolik
* Jeofizik
* Ulaşım
* Yapı

 |
| Kimya mühendisliği | 
* Biyokimya
* Biyoloji
* Petrol ve doğalgaz
* Proses
* Reaksiyon

 |
| Makine mühendisliği | 
* Demiryolu
* Deniz
* Gemi
	+ Gemi makineleri işletme
* Havacılık ve uzay
* Hidrojeoloji
* İmalat
* Otomotiv
* Uçak
* Uzay
* Tekstil

 |
| Disiplinlerarası | 
* Cevher hazırlama
* Deri
* Doku
* Endüstri
* Genetik
* Gıda
* Güvenlik
* Enerji
* Fizik
* Fotonik
* İstihkâm
* İşletme
* Jeoloji
* Maden
* Malzeme bilimi
	+ Metalurji ve malzeme
	+ Seramik
	+ Polimer
* Matematik
* Mekatronik
* Meteoroloji
* Nanomühendislik
* Nanoteknoloji
* Nükleer enerji
* Optik
* Peyzaj
* Robotik
* Ses
* Sistem
* Yazılım
* Ziraat

 |
| **Mühendislik dalları** • Kategori **Kategori** • Commons sayfası **Medya** |


| * g
* t
* d
Bilgisayar biliminin alt dalları |
| --- |
| Matematiksel temeller | Matematiksel mantık **·**  Kümeler kuramı **·**  Sayı teorisi **·**  Çizge teorisi **·**  Tip teorisi **·**  Kategori teorisi **·**  Sayısal çözümleme **·**  Bilgi teorisi **·**  Kombinatorik **·**  Boole cebiri |  |
| Hesaplama teorisi | Otomat teorisi **·**  Hesaplanabilirlik teorisi **·**  Hesaplamalı karmaşıklık teorisi **·**  Kuantum hesaplama teorisi |
| Algoritmalar ve veri yapıları | Algoritma çözümlemesi **·**  Algoritma tasarımı **·**  Hesaplamalı geometri |
| Programlama dilleri ve derleyiciler | Ayrıştırıcılar **·**  Yorumlayıcılar **·**  Yordamsal programlama **·**  Nesne yönelimli programlama **·**  Fonksiyonel programlama **·**  Mantık programlama **·**  Programlama paradigmaları |
| Eşzamanlı, paralel ve dağıtık sistemler | Çoklu işleme **·**  Dağıtımlı hesaplama **·**  Eşzamanlılık denetimi |
| Yazılım mühendisliği | Gereksinim çözümleme **·**  Yazılım tasarımı **·**  Bilgisayar programlama **·**  Biçimsel yöntemler **·**  Yazılım testi **·**  Yazılım geliştirme süreci |
| Sistem mimarisi | Bilgisayar mimarisi **·**  Bilgisayar organizasyonu **·**  İşletim sistemi |
| Telekomünikasyon ve ağ oluşturma | Bilgisayar müziği **·**  Yönlendirme **·**  Örgü topolojisi **·**  Kriptografi |
| Veritabanları | Veritabanı yönetim sistemleri **·**  İlişkisel veritabanı **·**  SQL **·**  İşlem yürütme **·**  Veritabanı indeksleme **·**  Veri madenciliği **·**  Metadata (Üst veri) **·**  Ana veri (Master data) |
| Yapay zekâ | Otomatikleştirilmiş muhakeme **·**  Bilgisayarlı dilbilim **·**  Bilgisayarlı görü **·**  Evrimsel hesaplama **·**  Uzman sistemler **·**  Makine öğrenimi **·**  Doğal dil işleme **·**  Robotik |
| Bilgisayar grafikleri | Görselleştirme **·**  Bilgisayar animasyonu **·**  Görüntü işleme |
| İnsan-bilgisayar etkileşimi | Bilgisayar erişilebilirliği **·**  Kullanıcı arayüzleri **·**  Giyilebilir hesaplama **·**  Yaygın bilişim **·**  Sanal gerçeklik |
| Bilimsel hesaplama | Yapay yaşam **·**  Biyoenformatik **·**  Bilişsel bilim **·**  Bilgisayarlı kimya **·**  Hesaplamalı nörobilim **·**  Hesaplamalı fizik **·**  Sayısal algoritmalar **·**  Sembolik matematik |
| Bilgisayar bilimi, ACM Hesaplama ve Sınıflandırma Sistemi'ne göre farklı konu ve alanlara ayrılabilir. |

|  |  |
| --- | --- |
| Otorite kontrolü Bunu Vikiveri'de düzenleyin | 
* BNE: XX550609
* BNF: cb11983019n (data)
* GND: 4261462-4
* LCCN: sh85114628
* NARA: 10644311
* NKC: ph125173
* NLI: 987007541228205171

 |