| * g
* t
* d
Kafkasya Cephesi |
| --- |
| 
* Köprüköy
* Ardahan
* Sarıkamış
* Van
* Malazgirt
* I. Karakilise
* Zeytun
* Köprüköy
* 1. Erzurum
* 1. Trabzon
* 1. Erzincan
* Muş
* Bitlis
* 2. Trabzon
* Çapakçur
* 2. Erzincan
* 2. Erzurum
* Serdarabad
* Baş Abaran
* II. Karakilise
* Mastara
* Çoloki
* Göyçay (Kürdemir-Karameryem)
* Binegedi
* Bakü

 |

**1915 Van İsyanı** ya da **İkinci Van İsyanı** (Ermenice: *Վանի Հերոսամարտ*), I. Dünya Savaşı sırasında Osmanlı İmparatorluğu'nun Van Vilayeti sınırları içindeki Ermenilerin çıkardıkları isyandır. Olayların süresi, Van Vilayeti'nin diğer bölgelerinde daha önce başlamış olmalarıyla birlikte, Van merkezine yayıldıkları süreyi esas alarak 19 Nisan-6 Mayıs 1915 arası olarak kabul edilmektedir.

Arka plan
---------

### İsyan öncesinde Van'daki durum

Ayrıca bakınız: Ermeni İsyanları (I. Dünya Savaşı)
1862 Osmanlı nüfus sayımına göre Van Vilayeti'ndeki toplam nüfus 418.700 iken; bu nüfusun 209.100'ü Müslüman, 209.600'ü Hristiyandı. 1890 Osmanlı nüfus sayımı ise vilayetteki toplam nüfusu 430.000 olarak gösterirken, Ermenilerin nüfusunu 79.998 olarak vermektedir. Bu sayıma göre Ermeniler; Van şehrinin %35'ini, Erciş'in %64'ünü, Çatak'ın %37'sini, Başkale'nin %18'ini, Bahçesaray'ın %48'ünü oluşturmaktaydı. Diğer taraftan 1885 yılı sonlarında, Van'da yaşayan Ermeniler tarafından Armenakan partisi kuruldu. Bu parti, bölgedeki Ermenilerin Osmanlı İmparatorluğu'ndan bağımsızlığını kazanmasını amaçlamaktaydı. 1887'de, Cenevre'deki Marksist Ermeniler tarafından kurulan Hınçak partisinin amacı, Anadolu'daki Ermenilerin siyasi ve millî bağımsızlığını sağlamaktı. Bu parti adını, 1890 yılında İhtilâlci Hınçak Partisi olarak değiştirdi. 1890 yazında, Tiflis'te kurulan Taşnaksutyun partisinin 1892'de açıklanan programına göre; isyan çıkararak, ihtilâlci çeteler kurarak, halkı silahlandırarak, hükûmet yetkilileri ve kurumları ile muhbir ve hainlere karşı hareketler düzenleyerek bölgedeki Ermenilere bağımsızlığını kazandırma, partinin esas ilkeleriydi.

1894-1895'te çıkan Sason İsyanı ile yaşanan olaylar, uluslararası platforma taşındı. Kurulan milletlerarası Tahkikat Komisyonu, 20 Temmuz 1895'te yayınladığı raporunda Sason olaylarında Ermenilerin masum olmadığını açıkladı. 1895 yılında, özellikle Hınçak komitesi üyelerinin kışkırtmaları sonucu İstanbul, Divriği, Trabzon, Eğin, Develi, Akhisar, Erzincan, Gümüşhane, Bitlis, Bayburt, Urfa, Erzurum, Diyarbekir, Siverek, Malatya, Harput, Arapkir, Sivas, Merzifon, Maraş, Muş, Kayseri, Yozgat ve Zeytun'da birtakım olaylar çıktı. Bu olaylarda Türklerin yanı sıra, ayaklanmalara katılmayan Ermenilere karşı da cinayetler işlendi ve kundaklama faaliyetlerinde bulunuldu. Yaşananların sonrasında Trabzon, Van, İstanbul, Sason, Harput, Adana ve Zeytun'da art arda isyanlar çıktı. Bu isyanlara karşı 1894-1896 yılları arasında yapılan müdahalelerde, isyancıların yanında sivil halk da katledildi.

I. Dünya Savaşı öncesinde Van Vilayeti'ndeki etnik dağılım tartışmalı bir konudur ve değişik kaynaklara göre farklılık göstermektedir. Genel olarak 1914 yılında Ermeniler Van Gölü kıyılarında yoğunlaşmıştı. Ermenilerin yoğun olarak yaşadığı yerler Van (Havasor Gedikbulak ve Arçak olmak üzere üç alt birimde oluşuyordu), Artiş, Şatak, Başkale ve Bahçesaray idi. Ermeni Patrikliğinin 1912 sayılarına göre ise Van'da 110.897 Ermeni bulunurken, 1914 Osmanlı nüfus sayımı Ermeni nüfusunu 67.797 ve Müslümanların nüfusunu ise 179.422 olarak vermektedir. 1914 Osmanlı sayımına göre vilayetteki en yüksek Ermeni nüfus oranı %42 ile Van'dayken; hiçbir Ermeni'nin olmadığı Şemdinan, bu alanda en düşük orana sahip yerleşim birimiydi.

* Van Vilayeti'nin siyasî ve demografik haritaları
* 1915 yılında Van Vilayeti'nin siyasi haritası1915 yılında Van Vilayeti'nin siyasi haritası
* 1896 yılında Van Vilayeti'nde nüfus dağılımı1896 yılında Van Vilayeti'nde nüfus dağılımı
* 1914 yılına ait Van Vilayeti nüfus bilgileri1914 yılına ait Van Vilayeti nüfus bilgileri
* 1915 yılında Van şehir merkezindeki nüfus dağılımı1915 yılında Van şehir merkezindeki nüfus dağılımı

| Osmanlı Devleti Van Vilayeti'nde çeşitli kaynaklara göre nüfus verileri |
| --- |
| Kaynak | İdari birimler | Toplam | Cinsiyet | Müslüman | Toplam | Rum | Toplam | Ermeni | Toplam | Yahudi | Nasturi | Yezidi | Keldani | Toplam |
| 1914 Osmanlı nüfus sayımı (aslı) |  |  | Erkek | Kadın | Erkek | Kadın |   | Erkek | Kadın |   | Erkek | Kadın |   | Erkek | Kadın | Erkek | Kadın | Erkek | Kadın | Erkek | Kadın |   |
| Van (merkez) | 79.736 | 44.492 | 35.244 | 24.996 | 20.123 |   |   |   |   | 19.035 | 14.754 | 33.789 |   |   |   |   |   |   |   |   |   |
| Erciş | 35.406 | 19.451 | 15.955 | 14.627 | 12.696 |   |   |   |   | 4.824 | 3.259 | 8.083 |   |   | 461 | 367 |   |   |   |   |   |
| Çatak | 23.717 | 6.939 | 5.778 | 4.588 | 3.544 |   |   |   |   | 2.193 | 2.099 | 4.292 |   |   |   |   |   |   | 158 | 135 |   |
| Adilcevaz | 15.669 | 8.753 | 6.916 | 6.178 | 4.644 |   |   |   |   | 2.577 | 2.272 | 4.849 |   |   |   |   |   |   |   |   |   |
| Gevaş | 28.643 | 16.655 | 11.988 | 10.377 | 7.786 |   |   |   |   | 6.318 | 4.202 | 10.520 |   |   |   |   |   |   |   |   |   |
| Alt toplam | 172.171 | 96.290 | 75.881 | 60.724 | 48.793 |   |   |   |   | 34.947 | 26.586 | 61.533 |   |   | 461 | 367 |   |   | 158 | 135 |   |
|  Hakkâri | 27.680 | 15.057 | 12.623 | 11.953 | 9.895 |   | 1 |   |   | 1.829 | 1.632 | 3.461 | 424 | 412 | 850 | 684 |   |   |   |   |   |
| Çölemerik | 9.004 | 4.888 | 4.116 | 4.009 | 3.441 |   |   |   |   | 160 | 136 | 296 |   |   | 716 | 539 |   |   |   |   |   |
| Mahmudiye | 12.959 | 7.673 | 5.286 | 6.239 | 3.991 |   |   |   |   | 276 | 257 | 533 |   |   |   |   | 736 | 630 | 422 | 413 |   |
| Şemdinan | 11.740 | 5.857 | 5.883 | 4.919 | 4.954 |   |   |   |   |   |   |  | 127 | 147 | 811 | 782 |   |   |   |   |   |
| Gevar | 16.881 | 9.852 | 7.029 | 7.413 | 5.358 |   |   |   |   | 609 | 350 | 959 | 147 | 126 | 1.683 | 1.185 |   |   |   |   |   |
| Hoşap | 8.706 | 4.837 | 3.869 | 4.201 | 3.490 |   |   |   |   | 636 | 379 | 1.015 |   |   |   |   |   |   |   |   |   |
| Alt toplam | 86.970 | 48.164 | 38.806 | 38.734 | 31.129 |   | 1 |   |   | 3.510 | 2.749 | 6.259 | 698 | 685 | 4.063 | 3.200 | 736 | 630 | 422 | 413 |   |
|  | 270.141 | 144.454 | 114.687 | 99.500 | 79.922 | 179.422 | 1 | 0 | 1 | 38.457 | 29.340 | 67.797 | 698 | 685 | 4.521 | 3.557 | 736 | 630 | 580 | 548 | 11.955 |
| 1914 Osmanlı Nüfusu (düzeltilmiş)! | | 509.000 |  |  |  |  | **313.322** |  |  |  |  |  | **131.000** |  |  |  |  |  |  |  |  | **62.400** |
| Ermeni Patrikliği (1913-14)! | |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  | **110.897** |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| 1890 Osmanlı nüfus sayımı! | | 430.000 |  |  | Kürt: 210.000 Türk: 30.500 Toplam Müslüman: 240.500 |  |  |  | Apostolik: 79.000 Katolik: 708 Protestan: 290 Toplam Ermeni:79.998 | 5.000 | 40.000(Ortodoks: 52.000) Toplam Süryani: 92.000 | 5.400 | 6.000 | 109.502 |
| 1862 Osmanlı nüfus sayım! | | 418.700 |  |  | Van Sancağı: 90.100 Hakkâri Sancağı: 119.000 Toplam Müslüman: 209.100 | Van Sancağı: 95.100 Hakkâri Sancağı: 114.500 Toplam Hristiyan: 209.600 |

### İsyan öncesinde Kafkasya Cephesi

Ayrıca bakınız: Köprüköy muharebeleri, Ardahan Muharebesi ve Sarıkamış Harekâtı
1 Kasım 1914 günü Ruslar, düzenledikleri taarruzla Osmanlı topraklarına girdiler. Erzurum-Sarıkamış ekseninde Osmanlı İmparatorluğu'nun 25 kilometre içlerine ilerleyen Ruslar, kasım ayının sonunda durakladılar. Osmanlı kuvvetlerinde 9.000 ölü, 3.000 tutsak ve 2.800 asker kaçağı olmak üzere yaklaşık 14.800 kayıp vardı. Osmanlı 3. ordusunun yükünü azaltmak için Rusların kuvvetlerini ana saldırı yönünden uzaklaştırmak üzere 3. Piyade Alayı bulunduğu Trakya mevkinden Çoruh'a taşınmış ve başına Alman komutan Strange getirilmişti. Ardahan Harekâtı'nın ilk amacı Rusları Batum kıyıları üzerinde tutmaktı. Bu birim Acaralılardan da yardım aldı. Daha sonra Enver Paşa Sarıkamış Savaşı'nı desteklemek için bu gücün planını değiştirecekti. 22 Aralık tarihinde 3. Ordu Rusların elindeki Kars'a yönelme emrini aldı. Bu emir Sarıkamış Harekâtı'nın başlangıcı oldu. 3. Ordunun ilerlemesi karşısında Rusya'nın Kafkasya Valisi İllarion İvanoviç Vorontsov Daşkov, Rusların Kafkasya Ordusunu geri çekmeyi planladı. Ancak General Nikolay Yudeniç, Vali Vorontsov'un çekilme emrini dinlemedi ve Sarıkamış'ı savunmak için kaldı. Enver Paşa 3. Orduyu kendi komutası altına aldı ve Rus birliklerine karşı saldırıya geçti. 6 Ocak'ta 3. Ordu karargahı ateş altında kaldı. Hafız Hakkı Paşa geri çekilme emri verdi. 7 Ocak'ta 3. Ordunun ayakta kalan güçleri Erzurum yolunda geriye dönmeye başladılar. Enver Paşa yenilgiden sonra komutanlığı bırakarak İstanbul'a döndü.

Olaylar
-------

### Olayların başlangıcı

Aram Manukyan Van İsyanının lideri idi ve General Yudeniç şehre girdiğinde Batı Ermeni Yönetimi valisi ilan edildi
Savaşın başlamasıyla Van valisi Hasan Tahsin Bey Erzurum'a atandı ve onun yerine yardımcısı Cevdet Bey getirildi. Cevdet Bey Enver Paşa'nın kızkardeşi ile evliydi. Rafael de Nogales Méndez 3. Ordudaki Alman subayların tavsiyesine uyarak Cevdet Bey'in altındaki Osmanlı Jandarma birimlerinin komutanlığına atandı.[*kaynak belirtilmeli*] Bu bölgede Ermeni liderleri arasında Aram Manukyan Ermeni Devrimci Federasyonu (EDF) nin bölgesel parti lideri, Armenakis Yekaryan Armenakan partisinden, Nikoğayos Poğos Mikaelyan (İşkan) ile EDF üst üyesi ve onun yardımcısı olarak Arşak Vramyan vardı. Arşak Vramyan ayrıca Van'dan Osmanlı Meclisi üyesiydi ve ayrıca Cevdet Bey'in sınıf arkadaşı idi. Van'da Müslüman, Ermeni, Nasturi ve Keldani Cemaati temsilcileri ve ayrıca İttihat ve Terakki Partisi, Taşnaksütyun, Ramgavar, Hınçak, Parti Serakan, Parti Karsakan da örgütlenmişti.

1914'in Temmuz ayında Arşak Vramyan ve yardımcıları Van ilini temsilen Erzurum'da toplanan bir Ermeni Kongresine katıldılar. İttihat ve Terakki Partisi de bu müzakerelere Naci Bey ve Bahattin Şakir olmak üzere iki temsilci ile katıldı. Ermeni kaynaklarına göre Van Ermeni liderleri Aram Manukyan, Arşak Vramyan, Nikoğayos Poğos Mikaelyan (İşkhan) ve Armenak Yekaryan Ermenilere Osmanlı hükûmetine karşı çıkmak değil sadık kalmalarını söylüyorlardı 1914'ün Eylül ayında 3. Ordu yaptığı arama operasyonları sonucu silah, mühimmat ve operasyonel belgeleri ele geçirdi. 20 Ekim'de 4. Rezerv Süvari Alayı devriye sırasında Hasankale'deki Ermeni evlerinde bir zula (silah deposu, tüfek) keşfetti. Bu dönemde çok sayıda Ermeni Muş, Bitlis ve Van'da silahlanmaktaydı. Tarihçi Erikson Osmanlı yetkililerinin bu gizlenmiş bomba ve silahların bulunmasıyla şiddet olaylarına hazırlık yapıldığı sonucuna vardı.

2 Kasım 1914 tarihinde Osmanlı Devleti Rusya'ya savaş açtı. 5 Kasım'da Ruslar Van'daki 3. Ordunun savunma hattına saldırıya geçtiler. 19 Kasım'da Ruslar Saray ve Van'a doğru büyük bir operasyon başlattı. Kasım ayında Osmanlı Jandarma birimlerinin (yerel güvenlik aygıtı) komutası el değiştirdi. Yerel güvenlik birimlerinin yönetim ve kontrolü daha önce Valilerin altında iken askeri yönetime geçti. Bu değişiklikle Van Valisi tarafından komuta edilen Van Jandarma bölüğü ve yedek süvari tümeni Üçüncü Orduya bağlandı. Van Jandarma bölüğüne Binbaşı Ferit atandı. Ancak, Vali Cevdet küçük bir grup askeri elinde tuttu.

1 Aralık 1914'te Cevdet Bey Ermeni ileri gelenleriyle bir toplantı yaptı.

Ermenilerin el yapımı kartuşları (Ussher)
15 Mart'ta Van Mahmudiye kaymakamı Ermenilerin Mahmudiye'de Müslümanları toplu halde katlederek camileri kendi atları için ahıra çevirdiklerini İstanbul'a bildirmiştir. Ayrıca Van ili Saray kazası Kavlik (Keçikayası), Heretil (Kapıköy), Şezuhane, Yamanyurt, Belecek ve Özalp kazası Perâkal (Boyaldı) köylerindeki katliamlarla ilgili tutanak s:Ermeni faaliyetleri - Tutanak (Mahmûdî köylerindeki katliamlar - 15 Mart 1915) dökümünde öğrencilere zorla Hristiyanlık kabul ettirilmek istendiği ayrıca Perâkal’de Nezu Hatun'un gördüklerinden etkilenerek delirdiğini yazılmıştır.

25 Mart'ta, Van valisi Cevdet Bey Rusların Van'ı işgalini kolaylaştırmak için Ermeni yerli güçlerin hazırlık içinde bulunduklarını ve bunların örgütlü bir şekilde topluca isyan edeceklerini bildirmiştir.

### Van çevrede çatışmalar, 15 Nisan

Ermeniler siper kazarken
15 Nisan'da Erciş'te Jandarma Ermenilerin alanda toplanmalarını istedi. Toplanmanın sebebi vergi defterdarlarının jandarma eşliğinde Van kuzeyindeki köylülerin koyunu saymak idi. Vergi tahsildarı vergi değerlerinin hesaplanması ile ilgili Sultan beyanını iletti. Erciş'te Ermenilerle Jandarma arasında çatışmalar başladı. Anlaşmazlık önce köylülerle vergi tahsildarları arasında çıktı. İtilaflar Vergi tahsidarı ve güvenliğini sağlayan Jandarmalardan Banat Jandarma Karakoluna, daha sonra da diğer merkezlere sıçradı. 19 Nisan'da Arnold Toynbee kırsal alandaki çatışmalarda tek bir günde 2.500 erkeğin öldürüldüğünü öne sürmüştür. Osmanlı kayıtları çatışmaları doğrulamakta fakat Jandarmanın bu ayaklanmayı bastırdığını belirtmektedir.

17 Nisan Arşak Vramyan tutuklandı. Nisan başında burada "öğretmenlik" yapan bir Ermeni Şadak ortasında tutuklandı. Şadak Ermenileri bu kişi lehine bir gösteri yürüyüşü yaptılar. Önde gelen Ermeniler Cevdet Bey'den bu sorunun çözülmesi talebiyle Nikoğayos Poğos Mikaelyan (İşkan) liderliğinde şehre gittiler. Nikoğayos Poğos Mikaelyan ve önde gelen Ermenilerin Hirj'de önleri kesilerek öldürüldüler. 17 Nisan'da ERF'nin üç liderinden geriye sadece o sırada Van şehrinde olan Aram Manukyan kaldı.

### Van merkezde çatışmalar, 20 Nisan

20 Nisan'da ise Van içinde Ermeni ayaklanmaları oldu.

* Van şehri içinde çatışmalar
* Eski şehirde kurulan bir savunma hattıEski şehirde kurulan bir savunma hattı
* Amerikan temsilciği çevresindeki ErmenilerAmerikan temsilciği çevresindeki Ermeniler
* 
* 
* Ermeniler ele geçirdikleri toplarlaErmeniler ele geçirdikleri toplarla

### Rus desteği, 16 Mayıs

17 Mayıs'ta Rus süvari ve bir Ermeni gönüllü müfreze biriminin Van'daki Ermeni güçlerine yardım için gelmeleri
Van valisi Cevdet Bey ortaklaşa Rus-Ermeni baskısı karşısında tutunamayarak 16/17 Mayıs gecesi geri çekilmek zorunda kaldı; böylece Van, Rus ve Ermenilerin eline geçti.

Ermenilerin isyanı sonrasında Mayıs ayı içinde Rus birlikleri kenti ele geçirdiler.

Van ilinin Ermenilerin yardımıyla Rusların eline geçmesi yüzünden Osmanlı ordusunun ikmal yolları kesilmiş; askere yiyecek ve cephane taşıyan kollar ise Ermeniler tarafından ateş altında kalmışlardı.

### Gerileme, Ağustos

Van'daki Ermeni mülteciler
Bu dönemde Van çevresinde 250 bin kadar Ermeni toplandı.

Ağustos ayı içinde Osmanlı ordusu Van'ı bir süreliğine ele geçirdi. Rus ve Ermeni kuvvetleri şehri tekrar geri aldılar.

Kayıplar
--------

Van ilindeki Müslümanların % 62’si, Bitlis ilindekilerin % 42’si, Erzurum ilindekilerin % 31’i, Diyarbakır ilindekilerin ise % 26’sı ölmüştür.

Uluslararası tepkiler
---------------------

I. Dünya savaşı sırasında Van ilinde yaşananlar birçok defa güncel basında yer almış ve çok sayıda diplomatik yazışmaya kaynak olmuştur.

Ermeni Patriği bölgedeki Ermenilerin tecavüze uğradığını Osmanlı hükûmetine iletmiş, Batılı devletler bu iddiaları araştırmak için bir araştırma komisyonu kurulmuşlardır. Sivas, Van, Erzincan ve Erzurum yörelerinde incelemeler yapılmıştır. Komisyon raporunda, Sivas İsyanının ve Van İsyanının hâlâ devam ettiği ve bunlara karşı koyacak ne jandarma ne de bölgede silahlı güçler olduğu belirtilmiştir.

Niles ve Sutherland Raporu
--------------------------

Niles ve Sutherland Raporu
Niles ve Sutherland Raporu ABD Kongresi tarafından 1919 yılında I. Dünya Savaşı'nın ardından Osmanlı İmparatorluğu'nun doğu illerinde koşulları araştırmak için ve ne tür yardımın gerekli olduğunu değerlendirmek için ve Amerika'nın bölgeye yardımı koordine etmesinde yardımcı olması için yapılmış, Yakın Doğu (East Relief) için Amerikan Komitesi tarafından sağlanacak kaynakları belirlemek amacını gütmektedir. Yüzbaşı Emory H. Niles ABD Ordusu ve Arthur E. Sutherland, Jr tarafından hazırlanmış ve Van kenti ve çevresi için detaylı bilgiler vermektedir.

Kaynakça
--------

Özel

1. ↑  Gilbert, Sir Martin (2004). Winter, Jay (Ed.). *America and the Armenian Genocide of 1915*. Cambridge University Press. s. 14. ISBN 1139450182. 29 Temmuz 2019 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 2 Mayıs 2020.
2. ↑  Hovannisian, Richard G. (1997). *The Armenian People from Ancient to Modern Times, Vol II Foreign Dominion to Statehood: The Fifteenth Century to the Twentieth Century*. Palgrave Macmillan. s. 251. ISBN 978-0-312-10169-5.
3. 1 2  Krikorian 1978, s. 33
4. 1 2  Krikorian 1978, s. 34
5. ↑  Bakınız: Dosya:Armenian population of Van province in 1896.png
6. 1 2 3 4 5 6 7 8 9  Halaçoğlu, Yusuf. "Ermenilerin Suriye'ye Nakli: Sürgün mü, Soykırım mı?". s. 2. 15 Haziran 2016 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 2 Nisan 2022.
7. ↑  Bakınız: Dosya:Proportions des populations en Asie Mineure statistique officielle d1914.png
8. ↑  Shaw 1977, ss. 239-241
9. ↑  Justin McCarthy, Muslims and Minorities: The Population of Ottoman Anatolia and the End of the Empire, New York Univ Press, 1983. sf. 110-111
10. ↑  Raymond H. Kevorkian and Paul B. Paboudjian, Les Arméniens dans l'Empire Ottoman à la vielle du génocide, Ed. ARHIS, Paris, 1992 see appendix, sf. 60
11. ↑  Ussher 1917, s. 288
12. 1 2  Ussher 1917, s. 233
13. ↑  Walker, p.206
14. 1 2  Erickson 2001, ss. 97
15. 1 2  Erickson 2001, ss. 46
16. ↑  Erickson 2001, ss. 42
17. ↑  Erickson 2001, ss. 53
18. ↑  Ussher 1917, ss. 254
19. ↑  ATBD. Nisan 1987, sayı 86, belge 2051.
20. ↑  ATBD. Nisan 1987, sayı 86, belge 2052.
21. 1 2 3  Arnold Toynbee, "The Treatment of Armenians", p. 109.
22. 1 2 3 4 5 6  Akşin, Prof. Dr. Sina (Ekim 2006). "XIV. I. Dünya Savaşı'nda Olup Bitenler". *Ana çizgileriyle Türkiye'nin Yakın tarihi* (6. Baskı bas.). Ankara: İmaj Yayıncılık. ss. 96-98. ISBN 975-7852-18-X.
23. ↑  Ussher 1917, s. 236
24. ↑  Ussher 1917, s. 254
25. ↑  Wangehheim, Deutschisches und Armenien, 1914-1918, yay. Johannes Lepsius, Potsdam 1919, s. 65, 46 nr. Belgeden naklen N. Göyünç, Aynı makale, s. 11.
26. ↑  ŞFR, nr. 64/44.
27. ↑  Morgenthau 1917, s. 314
28. ↑  Hüdavendigar Onur: Milleti Sadıkadan Hayk’ın Çocuklarına s.126 ( İstanbul–1999)
29. 1 2 3  ATBD, Ekim 1985, sayı 85, belge 2004, 2005
30. ↑  U.S. National Archives, 184.021/175
31. ↑  "Niles and Sutherland Report", Justin McCarthy, Kongreye Sunulan Bildiriler: X1. Turk Tarih Kongresi, Ankara, 1990, pp. 1809-1853

Genel
Hatıralar
* Ussher, Clarence D. (1917). *An American Physician in Turkey*. Houghton Mifflin Company. 29 Nisan 2016 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 22 Kasım 2009.
* Méndez, Rafael Méndez (1926). *Four yıls beneath the Crescent*. Londra: Charles Scribner's Sons. ISBN 1-903656-19-2.
* Pastırmacıyan, Karekin (1918). *Why Armenia Should be Free: Armenia's Role in the Present War*. Hairenik Pub. Co. s. 45. 11 Ocak 2014 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 22 Kasım 2009.
* Northcote, Dudley S. (1922). "Saving Forty Thousand Armenians". *Current History*. New York Times Co.. 4 Temmuz 2014 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 12 Aralık 2008.
* Austin, H. H. (1920). *The Baqubah Refugee Camp*. ISBN 9781593334017. 9 Kasım 2015 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 22 Kasım 2009.

Koleksiyon
* Toynbee, Arnold Joseph (1916). "Vilayet of Van". *The Treatement of Armenians on the Ottoman Empire*. London: Couston & Sons Ltd.
* Morgenthau, Henry (1917). "The "Revolution" at Van". *Ambassador Morgenthau's Story*. Doubleday, sayfa & Company. 28 Mayıs 2013 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 22 Kasım 2009.
* Halsey, Francis Whiting (1919). "History of the World War". *The Literary Digest*. Funk & Wagnalls Company. 16 Şubat 2021 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 12 Aralık 2008.

Yeni
* Shaw, Stanford Jay (1977). *History of the Ottoman Empire and Modern Turkey*. Cambridge University Press.
* Erickson, Edward J. (2001). *Ordered to Die: A History of the Ottoman Army in the First World War*. Greenwood Publishing Group. ISBN 9780313315169.
* Krikorian, Mesrob K. (1978). *Armenians in the Service of the Ottoman Empire, 1860-1908*. Routledge. ISBN 9780710085641.
* Hinterhoff, Eugene (1984). *Persia: The Stepping Stone To India. Marshall Cavendish Illustrated Encyclopedia of World War I, vol iv*. New York: Marshall Cavendish Corporation. ISBN 0-86307-181-3.

| * g
* t
* d
Ermeni İsyanları |
| --- |
| 
* Taşnak
* Armenakan
* Hınçak

 |
| 

| 1780-1905 |
| --- |
| 
* Zeytun (1780)
* Başkale Çatışması
* Kumkapı Gösterisi
* Sason (1894)
* Gugunyan Seferi
* Zeytun (1895)
* Trabzon (1895)
* Osmanlı Bankası Baskını
* Van (1896)
* Hanasor Seferi
* Sason (1904)
* Yıldız Suikastı
* Sulukh Muharebesi

 |

 |
| 

| 1914-1918 |
| --- |
| 
* Urfa
* Zeytun (1914)
* İzmit ve Adapazarı
* Zeytun (1915)
* Bitlis
* Van (1915)
* Şebinkarahisar
* Fındıcak
* Musa Dağ

 |

 |
| 

| Ermeni çeteleri |
| --- |
| 
* Ağbyur Serob
* Andranik Ozanyan
* Aram Manukyan
* Armenak Yekaryan
* Drastamat Kanayan
* Garegin Njdeh
* Girayr
* Boyacıyan Hamparsum Murat Efendi
* Hrayr Tjohk
* Hristofor Mikaelyan
* Pastırmacıyan Karekin Efendi
* Kevork Çavuş
* Mahluto
* Nikol Duman
* Sargis Mehrabyan
* Simon Zavaryan
* Sebastatsi Murad
* Stepan Zoryan
* Yeprem Han

 |

 |

| * g
* t
* d
Osmanlı İmparatorluğu Yüzyıllara göre Osmanlı İmparatorluğu'nun taraf olduğu önemli kuşatmalar |
| --- |
| 13.-14. | 
* 1285 Kulacahisar
* 1326 Bursa
* 1328-1331 Nikea
* 1333-1337 İzmit
* 1361 Edirne
* 1383-1387 Selanik
* 1385 Sofya
* 1385 Niş
* 1393 Tırnova
* 1394-1396 *Konstantinopolis*
* 1397-1402 *Konstantinopolis*

 |
| 15. | 
* 1411 *Konstantinopolis*
* 1422 *Konstantinopolis*
* 1422-1430 Selanik
* 1428 Güvercinlik
* 1439 Semendire
* 1440 *Belgrad*
* 1440-41 Nobırda
* 1448 Kocacık
* 1450 *Akçahisar*
* 1453 İstanbul
* 1455 Berat
* 1456 *Belgrad*
* 1459 Semendire
* 1461 Trabzon
* 1462 Midilli
* 1463 *Yayçe*
* 1464 *Yayçe*
* 1467 *Akçahisar*
* 1470 Eğriboz
* 1474 *İşkodra*
* 1475 Kefe
* 1477-78 Akçahisar
* 1478-79 İşkodra
* 1480 *Rodos*
* 1481 Otranto
* 1484 Kili
* 1484 Akkerman
* 1499 İnebahtı

 |
| 16. | 
* 1500 Modon
* 1500 *Kefalonya*
* 1501 Dıraç
* 1514-5 Diyarbakır
* 1516-7 Mardin
* 1517 Kahire
* 1521 Belgrad
* 1522 Knin
* 1522 Rodos
* 1529 Cezayir Adası
* 1529 *Viyana*
* 1532 Güns (Kőszeg)
* 1532 *Maribor*
* 1533-34 Koron
* 1534 Tunus
* 1534 Bağdat
* 1537 Klis
* 1537 *Korfu*
* 1538 *Diu*
* 1539 Kastelnovo
* 1541 Budin
* 1543 Nice
* 1543 Estergon
* 1548 Aden
* 1548 Van
* 1551 Trablus
* 1552 Maskat
* 1552 *Hürmüz*
* 1552 Temeşvar
* 1552 *Eğri*
* 1556 *Vahran*
* 1559 *Bahreyn*
* 1563 *Vahran*
* 1565 *Malta*
* 1566 Zigetvar
* 1569-70 Kevkeban
* 1570 Lefkoşa
* 1570-71 Mağusa
* 1574 Tunus
* 1578 Gvozdansko
* 1592 Bihaç
* 1593 *Kulpa*
* 1594 Yanıkkale
* 1596 Eğri
* 1598 Budin

 |
| 17. | 
* 1601 Kanije
* 1602 İstolni Belgrad
* 1603 *Tebriz*
* 1605 Estergon
* 1616 *Revan*
* 1621 *Hotin*
* 1625 *Bağdat*
* 1630 *Bağdat*
* 1635 Revan
* 1638 Bağdat
* 1642 Azak
* 1645 Hanya
* 1646 Resmo
* 1663 Uyvar
* 1664 Zerinvar
* 1648-1669 Kandiye
* 1672 Kamaniçe
* 1678 Çehrin
* 1683 *Viyana*
* 1684 Budin
* 1684 *Ayamavra*
* 1685 *Uyvar*
* 1686 *Budin*
* 1686 *Peçuy*
* 1688 Eğriboz
* 1688 *Belgrad*
* 1689 Perekop
* 1690 Belgrad
* 1692 Hanya
* 1693 Belgrad
* 1695 Azak
* 1696 *Azak*

 |
| 18. | 
* 1715 Anabolu
* 1716 *Korfu*
* 1716 *Temeşvar*
* 1717 *Belgrad*
* 1724 Hoy
* 1724 Hemedan
* 1724 Revan
* 1725 Tebriz
* 1731 Revan
* 1731 Urmiye
* 1733 Bağdat
* 1734-35 *Gence*
* 1735 Kars
* 1737 *Özi*
* 1739 Belgrad
* 1743 Musul
* 1744 Kars
* 1769 Hotin
* 1773 Silistre
* 1788 *Özi*
* 1788 *Hotin*
* 1789 *Belgrad*
* 1789 *İzmail*
* 1799 *El-Ariş*
* 1799 *Yafa*
* 1799 Akka

 |
| 19. | 
* 1801 Kahire
* 1806 *Belgrad*
* 1821 Patras
* 1821-22 *Akropol*
* 1821 *Tripoliçe*
* 1822 *Mesalongi*
* 1823 *Mesalongi*
* 1825-26 Mesalongi
* 1826-27 Akropol
* 1828 *Kars*
* 1828 Şumnu
* 1828 Silistre
* 1828 *Varna*
* 1854 Kalafat
* 1854 Silistre
* 1854-55 Sivastopol
* 1855 *Kars*
* 1877 *Plevne*

 |
| 20. | 
* 1912-13 *İşkodra*
* 1912-13 *Edirne*
* 1915 *Van*
* 1915-16 Kût'ül-Amâre
* 1916-1919 *Medine*

 |
| Osmanlı mağlubiyetleri *italik* olarak gösterilmiştir. |