Başlığın diğer anlamları için Uzundere (anlam ayrımı) sayfasına bakınız.

**Uzundere**, Erzurum ilinin ilçesi ve bu ilçesinin merkezidir.

Tarih
-----

Uzundere yerleşiminin eski adı Azort'tur. Gürcüce kaynaklarda Azorti (აზორტი) olarak geçer. Bununla birlikte 1574 tarihli ve *Defter-i Mufassal-i Vilayet-i Gürcistan* adlı Osmanlı mufassal defterinde Ozort veya Uzort biçiminde de yazılmıştır. 1928 tarihli Osmanlıca köy listesinde ise Azort (آزورت) olarak geçer.

Azort köyü, Orta Çağ'da Gürcistan'ın bir parçası olan Tao bölgesinde yer alıyordu. Nitekim Osmanlılar bu böleyi 16. yüzyılın ortalarına doğru Gürcülerden ele geçirdi. 1574 tarihli ve *Defter-i Mufassal-i Vilayet-i Gürcistan* adlı Osmanlı mufassal defterine göre köy, Oltu sancağının Haho (Hahuli) nayihesine bağlıydı. Köyün nüfusu 243 haneden oluşuyordu. Bu nüfus içinde 241 hane Hristiyan, 2 hane Müslüman olarak kaydedilmişti.

Azort, 1928 tarihli Osmanlıca köy listesine göre Erzurum vilayetinin Tortum kazasına bağlı Azort nahiyesinin bir köyüydü. Azort nahiyesi bu tarihte 27 köyden oluşuyordu. 1940 genel nüfus sayımında köy aynı idari konuma sahip olup nüfusu 1.150 kişiden oluşuyordu. On dört köyü kapsayan Azor nahiyesinde ise, toplam 7.096 kişi yaşıyordu. Azort Türkçe olmadığı için 1950'lerin ilk yarısında köyün adı Uzundere olarak değiştirildi. Ancak nahiyenin adı Azort olarak korundu. Nitekim 1955 genel nüfus sayımında Uzundere, on bir köyden oluşan Azort nahiyesinin idari merkeziydi ve nüfusu 2.092 kişiden oluşuyordu. 1960'ların ilk yarısında Azort bucağının adı da Uzundere olarak değiştirildi. 1965 genel nüfus sayımında Uzundere köyünün nüfusu 2.524 oluşuyor ve bu nüfus içinde 786 kişi okuma yazma biliyordu. Nüfusu 10.868 kişiden oluşan Uzundere bucağında ise, sadece 2.818 kişi okuryazardı.

Tarihi Oşki Kilisesi Uzundere ilçesinin Çamlıyamaç köyündedir.
Uzundere, Tortum ilçesinin bir nahiyesiyken, 1987 yılında bu ilçeden ayrılarak ayrı bir ilçe oldu. Uzundere kasabası da bu ilçenin merkezi haline geldi. Bu tarihten önce Erikli (Oseti), Çaybaşı (Çala) ve Cömertler (Avşen) köyleri Uzundere kasabasının mahallelerine dönüşmüştü. 1990 genel nüfus sayımında Uzundere ilçesi, Altınçanak, Balıklı, Cevizli, Çağlayan, Çamlıyamaç, Dikyar, Gölbaşı, Kirazlı, Sapaca ve Ulubağ köylerinden oluşuyordu.

Uzundere ilçesi Mart 2016 yılında sakin kent unvanına sahip olmuştur. Cittaslow hareketi ile 1999’da İtalya’da başlayan sakin kent hareketi, toplumların sahip olduğu geleneksel değerlerin küresel güçler tarafından standartlaştırılmasına ve çevresel değerlerin kaybolmasına tepki olarak doğmuştur.

Mahalleler
----------

Eski köy statüsünde olan 8 mahallesi ve İlçe merkezi ile çevresindeki 8 mahalle olmak üzere toplam 18 mahallesi vardır.

### Mahalleler Bilgi Tablosu

|  |
| --- |
| **Erzurum Uzundere İlçesi Mahalleleri** |
| **Mahalle** | **Eski İsmi (Gürcü)** | **Nüfus** | **Merkeze km** | **Rakım** |
| Altınçanak Mah. | İs | 185 | 10 | 1085 |
| Balıklı Mah. | Zıhik | 533 | 18 | 1026 |
| Çağlayan Mah. | Tev | 377 | 25 | 941 |
| Çamlıyamaç Mah. | Öşkvank | 437 | 17 | 1342 |
| Çaybaşı Mah. | Cala | 84 | 3 | 1075 |
| Cevizli Mah. | Hatha | 590 | 30 | 1309 |
| Cömertler Mah. | Avşen | 210 | Merkez | 1098 |
| Dikyar Mah. | Üngüzek | 523 | 7 | 1289 |
| Erikli Mah. | Öset | 341 | 2 | 1189 |
| Gölbaşı Mah. | Öşk | 380 | 13 | 1175 |
| Kirazlı Mah. | Otha | 669 | 19 | 1375 |
| Merkez Mah. | Azort | 1154 | Merkez | 1098 |
| Muratefendi Mah. |  | 261 | 3 | 1251 |
| Sapaca Mah. | Eşkisor | 310 | 9 | 1268 |
| Seyitefendi Mah. |  | 181 | 5 | 1309 |
| Ulubağ Mah. | Hars | 1195 | 22 | 1303 |
| Uzundere Mah. |  | 195 | 2 | 1202 |
| Yayla Mah. |  | 151 | 12 | 2057 |

İklim
-----

İlçede genel olarak Karadeniz iklimi hakimdir.

İlçede iklim şartları, kökeni bölge dışında olan hava kütleleri ile yükseklik, bakı, dağların uzanışı gibi doğal çevre faktörlerinin etkisi altındadır. Bu nedenle, ilçenin iklim elemanlarını analiz etmeye geçmeden önce, bölge ölçüsünde etkili olan hava kütlelerini kısaca gözden geçirmek faydalı olacaktır. İlçede kış mevsiminde kuzeyde bulunan kontinental ve maritim polar hava kütlesi ile güneyden sokulan kontinental tropikal hava kütlesinin etkisi altındadır. Kuru olan bu hava kütleleri, bölgede sıcaklığın yükselmesine ve buharlaşmanın şiddetlenmesine neden olmaktadır. Bu devrenin bir diğer özelliği de, yerel olarak hava kütlesinin ısınarak yükselmesi sonucunda konveksiyonal yağışların meydana gelmesidir. Geçiş mevsimlerinde (ilkbahar-sonbahar) kuzeybatıdan sokulan maritim polar hava kütlesi ile güneyden sokulan tropikal hava kütlesinin karşılaşmasıyla cepheler teşekkül etmekte ve sık sık frontal yağışlar görülmektedir. İlçemizin iklim tipinin belirlenmesinde, genel olarak büyük hava durumları etkili olurken; yeryüzü şekilleri de bu iklim tipinin değişikliğe uğramasına neden olmaktadır. Ortalama sıcaklık 11 derecedir. İlçede yükseltinin 1000 m ye kadar düştüğü Balıklı, Gölbaşı, Çağlayanlı, Altınçanak köylerinde donlu gün sayısında azalma görülmektedir. Bir yıl içerisinde güney yönünden esen rüzgârların oranı %41,2 olup, ikinci derecede etkili olan kuzey ve kuzeybatı yönlü rüzgârların oranı ise %21,2 dir. En az etkili olan rüzgâr; kuzeydoğu yönünden esen rüzgârlar olup, etkisi %3,9'dur. Uzundere'de fırtınalar şeklinde rüzgâr görülmemesi, yerleşimlerin vadi içerisinde bulunmasıyla yakından ilgilidir

### Yağışlar

Uzundere'de yıllık ortalama yağış miktarı 304,4 mm'dir. Uzundere'ye az yağış düşmesinin nedeni alçakta yer alması ve sahanın topoğrafik yapısıyla ilgilidir. Uzundere'nin yıllık ortalama kar yağışlı günleri sayısı 11 gün, karın yerde kalma süresi ise 35 gündür

Eğitim
------

### Eğitim Durumu Tablosu

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| **Eğitim Durumu (İlçe Nüfusu 7473 kişi ) -2015-** | **Sayı** | **%** |
| Okuma Yazma Bilmeyen | 743 | 9,94 |
| Okuma Yazma Bilen Fakat Bir Okul Bitirmeyen | 1059 | 14,17 |
| İlkokul | 2519 | 33,71 |
| İlköğretim/Ortaokul Veya Dengi Meslek Ortaokul | 1405 | 18,80 |
| Lise Ve Dengi Meslek Okulu | 1161 | 15,54 |
| Yüksekokul Veya Fakülte | 535 | 7,16 |
| Yüksek Lisans (5 Veya 6 Yıllık Fakülteler Dahil) | 22 | 0,29 |
| Doktora | 3 | 0,04 |
| Bilinmeyen | 26 | 0,35 |

Nüfus
-----

| Yıl | Toplam | Şehir | Kır |
| --- | --- | --- | --- |
| 1990 | 12.249 | 3.499 | 8.750 |
| 2000 | 11.556 | 4.815 | 6.741 |
| 2007 | 9.338 | 3.716 | 5.622 |
| 2008 | 9.209 | 3.518 | 5.691 |
| 2009 | 8.686 | 3.231 | 5.455 |
| 2010 | 8.311 | 3.096 | 5.215 |
| 2011 | 8.255 | 3.139 | 5.116 |
| 2012 | 8.190 | 3.001 | 5.189 |
| 2013 | 8.347 | 8.347 | veri yok |
| 2014 | 8.465 | 8.465 | veri yok |
| 2015 | 8.058 | 8.058 | veri yok |
| 2016 | 7.776 | 7.776 | veri yok |
| 2017 | 7.598 | 7.598 | veri yok |
| 2018 | 8.744 | 8.744 | veri yok |
| 2019 | 8.153 | 8.153 | veri yok |
| 2020 | 7.919 | 7.919 | veri yok |

**Not:** Büyükşehir yasası nedeniyle köyler mahalle statüsüne geçtiğinden 2013'ten itibaren kır nüfusu tabloda yer almamıştır.

Turizm
------

### Vaftizci Yahya Katedrali

Ana madde: Oşki Manastırı
Öşkvank veya Oshki (Gürcüce: ოშკი) Manastır'ı, Erzurum- Artvin karayoluna 4 kilometre uzaklıkta, Uzundere ilçesine bağlı Çamlıyamaç mahallesindedir. Öşvank manastırı'ndan bugün sadece kilise, üç şapel, yemekhane, el yazmalarının kopya edildiği ve korunduğu kütüphane binası ayakta duruyor.

Manastır, üzerindeki yazıtlara göre 963-973 yılları arasında Gürcü Kralı Kuropalat Adarnese’nin oğulları Kral Davit ve Prens Bagrat tarafından inşa ettirilmiş ve Vaftizci Yahya’ya adanmış. 1022 yılında bölgenin Bizans İmparatorluğu denetimine geçmesinden sonra manastırın yıkılan kubbesi Bizans İmparatorları 2. Basileos ve 8. Konstantin tarafından onarılmış. Bölgedeki piskoposluk merkezlerinden biri olan Oşki Manastırı'nın 11. yüzyılda el yazmalarıyla ünlü önemli bir kültür merkezi konumunda olduğu ve bu önemini 15. yüzyıla kadar koruduğu tarihi kaynaklarda yer alıyor. Tao-Klarceti Krallığı'ndan kalan Sapaca mahallesindeki Sapaca Kalesi, Tao-Clarceti Krallığından kalan Dikyar mahallesindeki Engüzekkapı Kalesi, 17 ve 18. yüzyıllarda Osmanlı İmparatorluğu tarafından inşa ettirilen Uzundere ilçe merkezinde yer alan İnçer Camii, Tao-Klarceti Krallığı'ndan kalan Oseti Şapeli, Yayla mahallesinde yer alan Zugar Boğazı, ilçe merkezinde yer alan Köptek Mağarası, Tortum Gölünün doğu kıyısında yer alan Peri Bacaları Uzundere ilçesinin diğer tarihi ve doğal güzellikleri içerisinde sayılır. Her yıl binlerce turist bu mekanları ziyaret etmektedir.

Galeri
------

* 
* 
* 
* 
* 
*

Kaynakça
--------

1. 1 2  *Tao* (Gürcüce), Mamaia Pağava, Meri Tsintsadze, Maia Baramidze, Malhaz Çoharadze, Tina Şioşvili, Ramaz Halvaşi, Nugzar Mgeladze, Zaza Şaşikadze, Merab Halvaşi, Cimşer Çhvimiani, Cemal Karalidze, Batum, 2020, s. 94. 2 Aralık 2021 tarihinde Wayback Machine sitesinde arşivlendi. ISBN 978-9941-25-828-2
2. 1 2  *Son Teşkilat-i Mülkiyede Köylerimizin Adları* (Osmanlıca), İstanbul, 1928, s. 235.
3. ↑  *1940 Genel Nüfus Sayımı*, Ankara, 1946, s. 252.
4. ↑  *1950 Genel Nüfus Sayımı*, Ankara, 1961, s. 213.
5. ↑  *1965 Genel Nüfus Sayımı*, Ankara, 1968, s. 264.
6. ↑  ""Uzundere İlçesi" - *Erzurum Ansiklopedisi*". 20 Ağustos 2022 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 20 Ağustos 2022.
7. ↑  *Tao* (Gürcüce), Mamaia Pağava, Meri Tsintsadze, Maia Baramidze, Malhaz Çoharadze, Tina Şioşvili, Ramaz Halvaşi, Nugzar Mgeladze, Zaza Şaşikadze, Merab Halvaşi, Cimşer Çhvimiani, Cemal Karalidze, Batum, 2020, s. 469. 2 Aralık 2021 tarihinde Wayback Machine sitesinde arşivlendi. ISBN 978-9941-25-828-2
8. ↑  *1990 Genel Nüfus Sayımı*, Anakara, 1991.
9. ↑  TÜİK 31 Ocak 2017 Verileri
10. ↑  TUİK
11. ↑  "1990 genel nüfus sayımı verileri". Türkiye İstatistik Kurumu. 3 Kasım 2012 tarihinde kaynağından (html) arşivlendi. Erişim tarihi: 3 Kasım 2012.
12. ↑  "2000 genel nüfus sayımı verileri". Türkiye İstatistik Kurumu. 3 Kasım 2012 tarihinde kaynağından (html) arşivlendi. Erişim tarihi: 3 Kasım 2012.
13. ↑  "2007 genel nüfus sayımı verileri". Türkiye İstatistik Kurumu. 3 Kasım 2012 tarihinde kaynağından (html) arşivlendi. Erişim tarihi: 3 Kasım 2012.
14. ↑  "2008 genel nüfus sayımı verileri". Türkiye İstatistik Kurumu. 3 Kasım 2012 tarihinde kaynağından (html) arşivlendi. Erişim tarihi: 3 Kasım 2012.
15. ↑  "2009 genel nüfus sayımı verileri". Türkiye İstatistik Kurumu. 3 Kasım 2012 tarihinde kaynağından (html) arşivlendi. Erişim tarihi: 3 Kasım 2012.
16. ↑  "2010 genel nüfus sayımı verileri". Türkiye İstatistik Kurumu. 3 Kasım 2012 tarihinde kaynağından (html) arşivlendi. Erişim tarihi: 3 Kasım 2012.
17. ↑  "2011 genel nüfus sayımı verileri". Türkiye İstatistik Kurumu. 3 Kasım 2012 tarihinde kaynağından (html) arşivlendi. Erişim tarihi: 3 Kasım 2012.
18. ↑  "2012 genel nüfus sayımı verileri". Türkiye İstatistik Kurumu. 20 Şubat 2013 tarihinde kaynağından (html) arşivlendi. Erişim tarihi: 8 Mart 2013.
19. ↑  "2013 genel nüfus sayımı verileri". Türkiye İstatistik Kurumu. 15 Şubat 2014 tarihinde kaynağından (html) arşivlendi. Erişim tarihi: 15 Şubat 2014.
20. ↑  "2014 genel nüfus sayımı verileri". Türkiye İstatistik Kurumu. 10 Şubat 2015 tarihinde kaynağından (html) arşivlendi. Erişim tarihi: 10 Şubat 2015.
21. 1 2 3 4 5 6  

	* "Merkezi Dağıtım Sistemi" (html) (Doğrudan bir kaynak olmayıp ilgili veriye ulaşmak için sorgulama yapılmalıdır). Türkiye İstatistik Kurumu. Erişim tarihi: 13 Nisan 2016.
	* "Uzundere Nüfusu - Erzurum". nufusu.com. Erişim tarihi: 5 Şubat 2021. Arşivlenmesi gereken bağlantıya sahip kaynak şablonu içeren maddeler (link)
	* "Erzurum Uzundere Nüfusu". nufusune.com. Arşivlenmesi gereken bağlantıya sahip kaynak şablonu içeren maddeler (link)

Dış bağlantılar
---------------

* Uzundere Belediyesi17 Kasım 2020 tarihinde Wayback Machine sitesinde arşivlendi.
* Uzundere Kaymakamlığı21 Eylül 2020 tarihinde Wayback Machine sitesinde arşivlendi.

| * g
* t
* d
Uzundere mahalleleri |
| --- |
| Kentsel Mahalleler | 
* Cömertler
* Çaybaşı
* Erikli
* Merkez
* Muratefendi
* Seyitefendi
* Uzundere

 |
| Kırsal Mahalleler | 
* Altınçanak
* Balıklı
* Cevizli
* Çağlayan
* Çamlıyamaç
* Dikyar
* Gölbaşı
* Kirazlı
* Sapaca
* Ulubağ
* Yayla

 |

| * g
* t
* d
Erzurum'un ilçeleri |
| --- |
| 
* Aşkale
* Aziziye
* Çat
* Hınıs
* Horasan
* İspir
* Karaçoban
* Karayazı
* Köprüköy
* Narman
* Oltu
* Olur
* Palandöken
* Pasinler
* Pazaryolu
* Şenkaya
* Tekman
* Tortum
* Uzundere
* Yakutiye

 |