**Tshinvali Savaşı** (Gürcüce: ცხინვალის ბრძოლა; Rusça: Бои за Цхинвали), Güney Osetya eyaletinin ayrılıkçı başkenti Tshinvali şehri için yapılan bir savaştı. Rus-Gürcü Savaşı'ndaki tek büyük savaştı. Gürcü kara birlikleri, bir topçu saldırısından sonra 8 Ağustos 2008 başlarında şehre girdi. Gürcüler saatler içinde şehrin çoğunun kontrolünü ele geçirdi. Rus ana kuvvetleri, Roki tünelinden Güney Osetya'ya girmeye başladı. Başlangıçta geri çekilmeye zorlandıktan sonra, Gürcü birlikleri şehri geri almak için birkaç girişimde bulundu. Arazinin zorlu lojistiği nedeniyle, Rus takviye kuvvetlerinin gelişi yavaştı. Şiddetli çatışmalardan sonra Gürcü birlikleri nihayet 10 Ağustos akşamı şehirden çekilmek zorunda kaldı. 11 Ağustos'ta tüm Gürcü birlikleri Güney Osetya'dan ayrıldı. Üç günlük çatışmada Tshinvali'nin bazı kısımları harap oldu.

Savaş öncesi
------------

### Savaş başlamadan önce

5 Ağustos'ta Lenta.ru, Kuzey Osetya'dan 300 gönüllünün Güney Osetya'ya geldiğini ve Kuzey Kafkasya'da 2000'e kadar "gönüllü" ve Kazaklar seferberliğinin başladığını bildirdi. Bölgedeki düzenli Rus birliklerinin sayısı artıyordu.

7 Ağustos 2008'de Gürcü yetkililer, Rus birliklerinin Roki tüneline doğru hareketine ilişkin yabancı istihbarat raporları aldı. Rus birlikleri, Gürcü askerî müdahalesinden önce 7 Ağustos'a kadar Rus-Gürcü devlet sınırını yasa dışı bir şekilde geçerek Güney Osetya'ya ilerledi. *Der Spiegel'e* göre, Gürcü tanklarını mühürlemek için Roki Tüneli'ne ilerlemek zorunda kaldı. Gürcü uçağının hedefi yalnızca Güney Osetya'nın kuzey bölümünü Tşhinvali'nin bulunduğu güney kısmına bağlayan Gupta köprüsü idi.

7 Ağustos'ta Güney Osetya sınırına konuşlandırılan Gürcü kuvvetleri arasında 2, 3 ve 4. Piyade Tugayları, Topçu Tugayı, 1. Piyade Tugayı askerleri ve ayrı Gori Tank Taburu, ayrıca özel kuvvetler ve İçişleri Bakanlığı birlikleri de vardı - Moscow Defence Brief'e göre 16.000 asker vardı. *Der Spiegel* tarafından aktarılan Uluslararası Stratejik Araştırmalar Enstitüsü ve Batı istihbaratı, Gürcüler'in 7 Ağustos'a kadar Güney Osetya idari hattı yakınında yaklaşık 12.000 asker ve Gori yakınlarında 75 tank ve zırhlı personel taşıyıcı topladığını söyleyerek daha düşük bir tahmin sunmaktadır.

*Der Spiegel* tarafından aktarılan bir tahmine göre, karşı tarafta aynı zamanda Tşhinvali'yi savunmaya hazır 500 normal Rus askeri ve 500 Güney Oset savaşçı olduğu bilinmektedir.

Güney Osetya yetkilileri tarafından Bağımsız Uluslararası Bilgi Bulma Misyonu'na sunulan dokümana göre, Güney Osetya askeri kuvvetleri esas olarak ikincil topçu birimleri ve eski Sovyet yapımı zırhlı araçlara sahip hafif tüfek taburlarından oluşuyordu. Savaşa katılan yedek birimler de dâhil olmak üzere ayrılıkçı ordu ve kolluk kuvvetlerinin toplam gücü 3.500'den azdı.

Savaş
-----

### Gürcistan'ın saldırısı

#### Topçu hazırlığı

Savaştan önce Güney Osetya'daki durum.
Ağustos 2008: Savaştan sonra Tskhinvali. İşarette (Rusça) "Ortaokul #6" yazmaktadır.
7 Ağustos 23:35'te Gürcü topçu birlikleri Güney Osetya'ya duman bombası atmaya başladı. Kısa süre sonra 23.50'de Gürcü topçusu sabit ve hareketli düşman hedeflerine ateş açtı. Aralığın sivil nüfusun tehlikeli bölgeleri terk etmesine izin vermesi gerekiyordu. Topçu saldırısında kullanılan ekipmanlar arasında 27 roketatar, 152 milimetrelik silahlar ve misket bombası bulunuyordu.

Gürcü barış güçlerinin komutanı Mamuka Kurashvili, Ortak Barışı Koruma Kuvvetleri Komutanı tümgeneral Marat Kulakhmetov'a, Gürcistan'ın Güney Osetya'da anayasal düzenin kurulması için askerî harekâta başladığını resmen bildirdi. Gürcü kuvvetlerine ateş etme emri almış olmalarına rağmen Rus barış güçlerinin müdahale etmemeleri için güvenliklerini temin etti.

#### Gürcistan'ın ilerleyişi

Tskhinvali'deki Rus barış gücü üssü.
Güney Osetya'daki 58. Rus ordusunun BMP-2'si.
8 Ağustos sabahı erken saatlerde, Gürcistan bir kara saldırısının yanı sıra Tşhinvali'nin sol ve sağ kanatlarında operasyonlar başlattı. Sol kanat operasyonu Vaziani'den gelen 4. Piyade Tugayı tarafından üstlenilirken, Kutaisi'den 3. Piyade Tugayı sağ kanada geçti. Kanat operasyonlarının amacı, Tskhinvali çevresindeki önemli Yükseklikleri işgal etmek ve daha sonra kuzeye doğru ilerlemek, stratejik olarak önemli Gupta köprüsünün ve Roki Tüneli'nden Tskhinvali'ye giden Osetya kontrollü Dzara by-pass yolu da dâhil olmak üzere yolların kontrolünü ele geçirmekti. Bu plan, Rus birliklerinin tünelden Tskhinvali'ye gitmesini engellemek için yapıldı. Gürcü güçleri, şehrin yüksek kesimlerinde bulunan birkaç Güney Osetya köyünü ele geçirdi.

4. Tugay'ın topçuları saat 00:40'ta Khetagurovo içindeki hedefleri vurmaya başladı. 20 dakika sonra hafif piyade taburlarından ikisi ilerlemeye başladı ve hızla Muguti köyünü ateş açmadan ele geçirdi ve ardından aşağı bir Güney Oset kuvveti ile yapılan bir savaştan sonra Khetagurovo köyünü ele geçirdi. Başka bir tabur, Znaur Bölgesi'nin birkaç Osetya sınır köyünü direnişle karşılaşmadan şehrin batısına götürürken, Leningor Bölgesi'nin birkaç köyü İçişleri Bakanlığı'nın özel kuvvetleri tarafından çatışmadan işgal edildi.

Birkaç saatlik bombardımandan sonra, Gürcü kuvvetleri Tşinvali'ye doğru ilerlemeye başladı. Güney Osetya güçleri, Zemo Nikozi köyü yakınlarında toplanan Gürcü birliklerine karşı top ve havan topu kullandı, ancak bombardıman etkisizdi. Güney Osetya kaynaklarına göre, şehrin banliyölerine yönelik bir Gürcü tank saldırısı saat 03:46'da milisler tarafından püskürtüldü. Sabah saat 4:00'de, Tşinvali'ye yaklaşan Gürcü kuvvetleri, Güney Osetya düzenli kuvvetleri ve milisleriyle çatışmaya başladı. İlk başta Gürcü tankları, şehre girmeden düşman mevzilerini güvenli bir mesafeden bombaladı. Şafak vaktinde İçişleri Bakanlığı'na bağlı özel bir görev gücü Tşhinvali'nin batısındaki Kvaysa köyünü ele geçirmeye çalıştı, ancak Güney Osetya birliklerinden oluşan bir müfreze, kuvvetli mevkilerde görev yapan ve birkaç yaralıyı kaybeden bir takım tarafından püskürtüldü. Sabah saat 6:00'da Gürcü 3. Tugayı, Tşhinvali'nin doğusundaki Eredvi bölgesine bir saldırı başlatarak köyleri ve stratejik görüş noktalarını ele geçirdi. Kısa süre sonra, Prisi Tepeleri'ndeki müstahkem mevkilerden ateş eden şirket büyüklüğündeki bir Güney Osetya kuvvetinin direnişiyle karşılaştılar.

Tskhinvali yakınlarındaki yükseklikler güvence altına alındıktan sonra, Gürcü ordusu ve polisi şehre hareket etti. Saldırıları, topçu tanklar tarafından desteklendi. Gürcistan, Tskhinvali'ye girişin 06:00'da gerçekleştiğini bildirdi. Yaklaşık 250 askerin bulunduğu Rus barış güçlerinin güney yerleşkesi, kasaba girişinin hemen yakınına yerleştirildi. Gürcü birlikleri yerleşkeye yaklaştıktan sonra, Rus barış güçleriyle bir çatışma başladı. Gürcü Cobra araçları ağır makineli tüfeklerle üsse ateş açtı. Yanıt olarak Ruslar üssün çevresine üç BMP-1 aracı yerleştirdi. Gürcüler daha sonra tank desteğini çağırdı ve kısa bir süre sonra Bağımsız Kombine Tank Taburundan üç T-72 geldi. 6.30'da tanklar ateş açtı. İlk mermi, kompleksin çatısındaki bir gözlem direğini tahrip etti ve ilerleyen Gürcü piyadelerine karşı havan topu atışı yapan bir Rus barış görevlisini ve Güney Oset bir gözlemciyi öldürdü. Tanklar ayrıca üssün önünde konuşlanmış üç Rus BMP-1 aracını da bombalayarak beş mürettebatını öldürdü ve bu süreçte IFV'leri yok etti. Ölenler arasında Rusya 135. Motorlu Piyade Alayı askerleri de vardı. Çatışma sırasında, bir RPG-7 roketi tarafından hasar gören Gürcü tanklarından biri, kompleksin yakınındaki bir sulama hendeğine hapsoldu ve ekibi tarafından terk edildi. Diğer iki tank geri çekildi ve bileşiği uzaktan bombalamaya devam etti ve kısa süre sonra topçu ve havanlarla birleştiler. Bir Rus T-72B (M), Barış Muhafızları kışlasının yanındaki bombardıman sonucunda terk edildi ve daha sonra yok edildi. 8 Ağustos sabah saat 08:00'de, Gürcü piyade ve tankları Tshinvali'ye girdi ve Oset milisleri ve şehirde konuşlanmış Rus barışı koruma taburu ile şiddetli bir savaşa girdiler. 1.500 Gürcü kara birliği 8 Ağustos günü saat 10.00'a kadar Tşinvali'nin merkezine ulaştı.

Rus kaynaklarına göre Gürcü birlikleri, Rus barış güçlerinin Güney Üssü'nü sabah 11:00'de ele geçirmiş ve kuzey barışı koruma üssünü ele geçirmeye çalışıyorlardı. Gürcü güçleri daha sonra Rus barış güçleri ve Oset milisleri tarafından sunulan direnişi ezmek için zırhlı birimler gönderdi. Kuzey üssünde bulunan askerler beş Gürcü saldırısını püskürttüler ve ezici Gürcü güçleriyle çatışmaya devam ettiler. Bu noktada Rus tarafına göre barış güçleri ilk kayıplarını verdi: iki asker öldü ve beşi yaralandı. Gürcistan, sadece Rus barış güçlerini kendilerinden ateş aldıktan sonra nefsi müdafaa için hedef aldığını iddia etti. 8 Ağustos sabah saat 12:15'te, Rus JPKF barış gücü komutanı Marat Kulakhmetov, AGİT gözlemcilerine biriminin ateş altında olduğunu ve can kayıplarının olduğunu bildirdi. Üst düzey bir Rus askeri komutanına göre, Tşhinvali'deki çatışmalar sırasında 10'dan fazla Rus barış gücü askeri öldürüldü.

Gürcü topçuları, Tşhinvali'nin bazı binalarını harabe hâlinde bırakmıştı. *Der Spiegel'e* göre barışı koruma görevlilerinin kafeteryası tamamen yıkıldı ve tüm binaları alevler içinde kaldı. Rus televizyonu Tşhinvali'de hasarlı evleri ve apartmanları gösterdi. Osetya kaynağına göre, Gürcü birlikleri Güney Osetya Kültür Bakanlığı'nı yaktı ve Parlamento'ya zarar verdi. Apartman binaları ateşe verildi ve sokaklarda çok sayıda bomba krateri oluştu. Bir *Guardian* muhabiri, bazı mahallelerin sağlam olmasına rağmen, "korkunç yıkım bölgeleri olduğunu" iddia etti.

### Rusya'nın saldırısı

#### Rus takviye kuvvetlerinin gelişi

Güney Osetya'da bir Rus zırhlı birlik.
Rus Ordusu'nun Güney Osetya'daki Vostok Taburu.
Tskhinvali'de yıkılmış bir Gürcü tankı.
*Der Spiegel* tarafından aktarılan Batı istihbarat teşkilatlarına göre, Rusya'nın Gori'nin güneybatısındaki Borjomi kentindeki askerî ve hükûmet sığınaklarına karşı SS-21 kısa menzilli balistik füzeleri fırlattığı 8 Ağustos günü saat 07:30'da Rus düzenli kuvvetlerinin müdahalesi başladı. İlk Rus hava saldırısı, iki saat sonra, saat 09:00'da Gori İlçesine bağlı Shavshvebi köyünde yapıldı.

8 Ağustos günü 02:00'de (öğleden önce), CAST'e göre, Rus Ordusu Güney Osetya'ya gelmeye başladı, 693. ve 135. motorlu tüfek Alaylarından gelen taburlar Güney Osetya'ya Roki Tüneli üzerinden gelmeye başladı. Rus kuvvetlerinin bölgeye güvenli girişini sağlamak için bireysel müfrezeler Roki Tüneli'nden Tskhinvali'ye giden yoldaki pozisyonları güvence altına almaya başladı.

Rus kaynaklarına göre, Güney Osetya Güvenlik Konseyi, yardım talebinde bulunmak üzere 8 Ağustos saat 11:00 civarında Rusya'ya başvurdu. Moscow Defence Brief'e göre, 8 Ağustos sabahı Rus hükûmeti, Gürcistan'ın Güney Osetya topraklarını ele geçirmesini engellemek için bir operasyon yapma kararı aldı. Rusya, barış güçlerine yönelik bir saldırıya yanıt verdiğini ve Güney Osetli sivilleri savunduğunu iddia etti. Rusya, amacının "barışı sağlamak" olduğunu iddia etti. Rusya Gürcistan'ı "soykırım" yapmakla suçladı. Rus yetkililer, Tşhinvali'deki sivil kayıpların 2.000 olduğunu bildirdi. Bildirilen sayılar değişkenlik gösterdi ve 23 Aralık 2008 itibarıyla 162 kayıp olduğu bildirildi.

135. Alay'ın kaptanı Denis Sidristy, *Krasnaya Zvezda* tarafından yayımlanan röportajda, birimine 7 Ağustos'ta Tshinvali'ye taşınmasının emredildiğini söyledi. Sidristy, Gürcistan'ın gece yarısı Tşhinvali'ye yönelik saldırısına tanık olduğunu söyledi. Üst düzey bir Rus yetkiliye göre, ilk Rus muharebe birimi olan General Uvarov, 135. Motorlu Tüfek Alayı'nın Birinci Taburu'na 8 Ağustos şafağında Roki Tüneli'nden geçme emri verildi. Ona göre birim 14:30'a kadar tünelden geçmedi. Ona göre, Gürcülerden gelen yoğun direnişle ertesi akşam Tshinvali'ye ulaştı. Gürcistan, 8 Ağustos şafağından çok önce tünelin yakınında Rus kuvvetleriyle yoğun bir çatışma içinde olduğunu söyleyerek itiraz etti. *Der Spiegel'e* göre, Rus birlikleri tünelden 8 Ağustos'ta kabaca saat 11.00'e kadar yürümeye başlamadı.

Gürcü kaynaklarına göre, ilk Rus birlikleri 8 Ağustos günü saat 05:30'da tüneli geçerek Java'dan geçerek Dzara yolunu kullanarak Tşhinvali üzerinde ilerlemeye başladı. Rus tankları, zırhlı araçları ve mühimmat kamyonlarından oluşan ilk konvoy 18:44'te Tşhinvali'ye ulaştı ve şehirdeki ve çevresindeki yüksekliklerdeki Gürcü kuvvetlerine ateş açtı. Yine Roki tüneliyle Rusya'dan gelen ikinci konvoy, Tşhinvali'nin 7 kilometre kuzeyindeki Gürcistan kontrolündeki Dmenisi bölgesi yakınlarında durduruldu ve Ruslar, Gürcü kuvvetlerine şiddetli ateş açtı. Tşhinvali ve çevresinde Gürcü kuvvetlerine karşı Rus topçu ateşinin Grad bombardımanını içerdiği ve daha fazla ikincil hasara neden olduğu bildirildi.

Ana Rus kara kuvvetleri, 58. Ordu'ya aitti ve İkinci Çeçen Savaşı gazileriydi. 58. Ordu, 76. Muhafız Hava Saldırı Bölümü tarafından takviye edildi. Kazaklar da Gürcülerle savaşmak için taşındı.

#### Güney Osetya'daki hava operasyonları

8 Ağustos'un erken saatlerinde uçmaya başlayan Rus uçağı, Gori bölgesindeki Gürcü hava savunma tesislerini hedef aldı. Savaş sırasında kullanılan uçak türleri arasında Suhoy Su-24, Suhoy Su-25, Suhoy Su-27 ve Mikoyan MiG-29 bulunuyordu. *Der Spiegel'e* göre, Rus hava kuvvetleri hava üstünlüğü kurmayı başardı. Bununla birlikte, Stratejiler ve Teknolojiler Analiz Merkezi'ne (CAST) göre Rusya, Güney Osetya tiyatrosunda hiçbir zaman hava üstünlüğü kazanamadı, çünkü Rus Hava Kuvvetleri Gürcü uçaksavar ateşine erken kayıplar (üç Su-25) aldı ve iki gün boyunca çıkış yapmayı bıraktı. Görgü tanıklarının raporlarına atıfta bulunan CAST, ".*..8 Ağustos'ta veya ertesi gün -yani çatışmanın en kritik döneminde- Tşhinvali üzerinde hiç Rus uçağı yoktu.* *Gerçekte, Rus askeri komutanlığı, önce sayı ve ateş gücü bakımından üstünlük kazanmadan, motorlu tüfek birimlerini yürüyüşten savaşa getirmek zorunda kaldı.*" dedi. Rus havacılığı yalnızca 10 Ağustos'ta yeniden ortaya çıktı. Gürcü birlikleri, nispeten modern Buk-M1 kundağı motorlu SAM sistemlerinden en az bir tabur, en az iki tabur (toplam sekiz birim) Osa-AK kundağı motorlu SAM sistemlerine ve yükseltilmiş Osa-AKM'den 6 ila 10 tanesine sahipti. Gürcü ordusu, çatışma bölgesinde güçlü hava savunmaları kurmayı başardı.

Savaşın ilk aşamalarında iki Rus uçağının, bir Suhoy Su-25 ve bir Tupolev Tu- 22M'nin kayıp olduğu, Rus Genelkurmay Başkanı Anatoliy Nogovitsyn tarafından doğrulandı. Pilotlarının kaderi o zamanlar bilinmiyordu. Reuters, bir Rus pilotun muhtemelen esir alındığını bildirdi. Güney Osetya, askerlerinin iki Gürcü uçağını düşürdüğünü iddia etti.

Rus Hava Kuvvetleri savaş sırasında Gürcistan'daki görevler de dâhil olmak üzere yaklaşık 200 çıkış yaptı. Gece görüş ekipmanının olmaması nedeniyle, çoğunlukla gündüz çalışırken, Gürcü Hava Kuvvetleri gece de görev yapabiliyordu. Ancak bir gün, Rus uçakları pistleri bozunca Gürcü hava kuvvetleri çatışmada hareketsiz hâle geldi. Gürcistan hava savunmasını bastırmadaki sorunlar (kısmen bu görevde eğitim eksikliğinden dolayı), Rus hava kuvvetlerinin başlangıçta kendi birliklerine doğrudan destek sağlayamayacağı anlamına geliyordu. Moscow Defence Brief, Rus Hava Kuvvetleri'nin performansını şiddetle eleştirerek, ordu ile hava kuvvetleri arasında ve savaş sırasında kaybedilen altı Rus uçağının yarısı olduğunu söyleyerek, Rus Hava Kuvvetlerinin performansını şiddetle eleştirdi.

#### Gürcistan'ın ilerlemesi durduruldu

8 Ağustos öğleden sonra, Gürcü kuvvetleri Tşhinvali'nin büyük bir bölümünü ele geçirdi, ancak Kuzey mahallesini ve şehir merkezinin bir bölümünü alamadı. Ancak Gürcüler, Rus hava kuvvetleri ve topçuları da dahil olmak üzere karşı taraftan ağır bir direnişle karşılaştı. Öğleden sonra 2:00 civarında, bir Gürcü T-72 tankı, tüm mürettebatıyla birlikte General Barankevich tarafından imha edildi. Birkaç dakika sonra aynı sokakta, Güney Oset milisleri iki Gürcü T-72 tankına daha vurdu. Üç Gürcü tankının imha edilmesiyle hemen hemen aynı anda, bir çift iki Rus Su-25 uçağı, Tshinvali'nin batı eteklerindeki Gürcü mevzilerine baskın düzenleyerek 20'den fazla Gürcü askerini öldürdü. Gürcü taburu panik içinde kaçtı ve arkasında ölülerini ve en az üç T-72 tankı da dâhil olmak üzere ekipmanın çoğunu bıraktı.

Gürcü kanat operasyonları, Gupta Köprüsü'nü ve Roki Tüneli ve Java üssünden Tskhinvali'ye giden ana yolları bloke etme hedefinde başarısız oldu. Gupta köprüsüne yapılan bir Gürcü hava saldırısının köprüye zarar verdiği bildirildi, ancak köprü hızla onarıldı. Rus özel birliklerinin, Gürcü sabotajcıların diğer yolların kapasitesi yetersiz olduğu için Rus askerî operasyonlarını engelleyebilecek olan Roki Tüneli'ni patlatmasını engellediği bildirildi.

#### Gürcistan ve Rus kuvvetleri arasında savaş

Çatışmadan sonra Güney Osetya Parlamentosu.
8 Ağustos günü Moskova Savunma Brifing'ine göre, Kuzey Kafkasya Askeri Bölgesi 58. Ordusu 19. Motorlu Tüfek Tümeni (Vladikavkaz merkezli) 135, 503 ve 693. Motorlu Tüfek Alaylarından üç taktik taburu savaşta konuşlandırıldı. Java ve Gufta formasyonu ve günün sonunda Gürcü güçlerini Dzari, Kverneti ve Tbeti bölgeleri çevresindeki yollardan ve tepelerden Tşhinvali'nin batı kenarına kadar itti.

Artan direnişle karşılaşan Gürcü kuvvetleri, Tshkinvali'nin merkezinden çekildi, ancak yine de kasabanın güney kısımlarında konumlarını korudular. Senaki'den 2. Piyade Tugayı tarafından yeniden gruplandırılıp takviye edildi. Bildirildiğine göre, 4. Tugay İçişleri Bakanlığı özel birliklerini Tshkinvali'de takviye ederken, 4. Tugay'ın sol kanattaki mevzileri ve hedefleri 2. Tugaya aktarıldı. 8 Ağustos akşamı, bildirildiğine göre Tşhinvali bölgesinde şiddetli çatışmalar yaşandı.

8 Ağustos'ta bildirildiği üzere resmî askerî zayiatın 30 Gürcü olduğu iddia edildi ve Moskova, 21 Rus askerinin hayatını kaybettiğini iddia etti. Rus medyası, gece boyunca Rus ve Gürcü askerleri arasında çatışmaların devam ettiğini bildirdi.

Rus kuvvetlerinin dar Roki Tüneli'nden ve dağ yollarından geçişi yavaştı ve Ruslar, birliklerini bir araya getirmekte güçlükler yaşadı ve onları, kuvvetlerini tabur ile savaş taburuna getirmeye zorladı. 9 Ağustos öğleden sonra, yeniden bir araya gelen Gürcü birlikleri, Tşinvali'deki mevzi kontrollerini yeniden kazanmaya çalıştı. Gürcüler, bazıları tanklarla da dâhil olmak üzere birkaç saldırı başlattı. Saldırı, direnişle karşılandı; Gürcüler kayıplara uğradı ve geri çekilmeye zorlandılar. Askerlerdeki kademeli artış nedeniyle Güney Osetya'da toplanan Rus kuvvetleri, 9 Ağustos'ta Gürcülerden neredeyse ikiye bir sayıca üstündü. *Der Spiegel'e* göre 5.500 ila 10.000 Rus askeri, Roki Tüneli üzerinden Güney Osetya'ya taşındı.

#### Pusu

9 Ağustos'ta, Rusya'nın 58. Ordu komutanı Korgeneral Anatoly Khrulyov liderliğindeki 30 araçlık bir konvoy, Roki Tüneli'nden Tskhinvali'ye taşındı ve kasabanın girişine yakın topçu ve tanklar tarafından bombalandı. İlerlerken özel kuvvetler tarafından kuşatıldılar ve pusuya düşürüldüler. Eşzamanlı olarak, Zemo Nikosi'de polis ve ordudan oluşan karma bir güç yeniden toplanmış ve Tşhinvali'ye başka bir saldırı başlatmıştı. Çaba yedekte tutulan 2. Piyade Tugayı tarafından desteklendi. Ana taarruz, iletişimi engelleyen karşı saldırılar ve hava saldırıları nedeniyle başarısız olurken, Gürcü özel kuvvetleri, tuzağa düşen Rus konvoyunu sistematik olarak yok etmeye devam etti. Daha sonra bölgeye hareket eden bazı piyade ve polis unsurları tarafından desteklendiler. Rus tarafı generalin yakalanmasının Gürcüler için öncelikli hedef olduğunu iddia ediyor, ancak böyle bir iddiada bulunulmamıştır. Gürcü saldırısı fırsatçıydı. General Khrulyov, daha önceki bombardımanda aracında yaralandığı sırada savaş alanından çoktan taşındı. Birime eşlik eden ve gösteriye tanık olan iki Rus gazeteci, çıkan çatışmada yaralandı ve tahliye edildi. Denis Vetchinov adlı bir Rus binbaşı, kalan güçlerin komutasını aldı ve bir savunma çevresi oluşturdu. Vetchinov, her iki bacağında da yaralanırken yakalanan bir makineli tüfekle bir Gürcü askerini veya özel polis memurunu öldürdüğü iddia edildi. Daha sonra, baskıcı ateş sağlarken başına vuruldu ve hastaneye giderken öldü. Vetchinov, ölümünden sonra Rusya Federasyonu Kahramanı unvanını aldı. Kapana kısılmış Rus birlikleri, daha küçük müfrezelere bölünerek tam bir yıkımdan kaçındılar, ancak bildirildiğine göre bu öncü kuvvetin 30 araçtan 25'inin imha edildiği bildirildi.

Russia Today zaman çizelgesine göre, 9 Ağustos sabah saat 05.00 sıralarında meydana gelen ağır kayıplara rağmen bir Rus birliği, kuşatma altındaki barış güçlerinin kampına girerek yaralıları tahliye etmeye başladı. Bu noktada Gürcü birlikleri geri çekilmişti ve başka bir saldırı için hazırlanıyorlardı.

#### Dönüm noktası ve Gürcistan'ın geri çekilmesi

18 Ağustos'ta Tskhinvali'de bir bina.
Tskhinvali'de hasarlı bir apartman binası.
Gürcü birlikleri 9 Ağustos boyunca ve hatta 10 Ağustos boyunca Tshinvali'nin eteklerinde taktik inisiyatifini sürdürdü. 10 Ağustos sabahı, Gürcüler Tşhinvali'nin neredeyse tamamını ele geçirerek, Oset güçlerini ve Rus barışı koruma taburunu şehrin kuzey kesimlerine çekilmeye zorladı. Bununla birlikte, Moscow Defense Brief: "*...tam da bu gün bölgedeki Rus kuvvetlerinin birikimi nihayet meyvesini verdi ve Güney Osetya'daki savaş bir dönüm noktasına ulaştı.* *10 Ağustos akşamına doğru Tşhinvali, şehrin güneyine çekilen Gürcü kuvvetlerinden tamamen temizlendi.* *Gürcü kuvvetleri de önemli Prisi tepelerinden püskürtüldü.* *Gürcistan'ın topçularının büyük kısmı yenildi.* *Bu arada, Oset güçleri, Rus tümenlerinin desteğiyle, kuzeyden Tskhinvali'ye yaklaşırken Tamarasheni, Kekhvi, Kurta ve Achabeti'yi aldı.* *Birçok Gürcü yerleşim bölgesindeki Gürcü kuvvetleri ortadan kaldırıldı.*" dedi. Moscow Defence Brief'e göre, Gürcü topçuları Tşhinvali'yi bombalamaya devam etti. Güney Osetya hükûmet temsilcisi, Gürcü birliklerinin bodrumları sel basmak ve sivillerin sığınak aramasını engellemek için sulama kanalını açtığını iddia etti.

Dönemin Gürcü cumhurbaşkanı Mikheil Saakashvili, 10 Ağustos'ta tüm Gürcü askerî operasyonlarını fiilen durduran genel ateşkes emri verirken, Rus kuvvetleri herhangi bir muhalefete karşı hareket etmeye devam etti. 11 Ağustos sonunda Güney Osetya Gürcü kuvvetlerinden tamamen temizlendi. Çekilme sırasında, Gürcü 4. Mekanize Piyade Tugayı, Rus uçakları tarafından bombalandı ve birim ağır kayıplar verdi. Küçük izole Gürcü birimleri direnişe devam etti. Rus ilerleyişi, Zemo-Nikozi ve Shindisi köylerinde kısa bir süre durduruldu, Ruslar geri çekilen Gürcü piyade unsurlarıyla savaşta tüm mürettebatıyla birlikte bir T-72B ve bir BMD-2 kaybetti, ancak Çeçen birlikleri Zemo-Nikosi'yi temizledikten sonra devam etti. Rus kuvvetleri tarafından işgal edilen Shindisi köyünde, 2. Piyade Tugayına ait bir Gürcü Sapper konvoyunun köyü geçmesine izin verildiğinde tartışmalı bir çatışma yaşandı ve bu noktada büyük çatışmalar sona erdi. Hafif silahlı birim, Landrovers ve kamyonlarla nakledildi. Karışıklık ya da Gürcü tarafı tarafından hesaplanmış bir hareket olarak tanımlanan durumda, Mühendis grubu, terk edilmiş bir tren istasyonuna ulaşır ulaşmaz kuşatıldı ve saldırıya uğradı. Çatışmada tüm araçlar imha edildi ve 17 Gürcü askeri öldürülürken, kısmen yaralanan 5 asker kaçmayı başardı ve onları Rus ordusundan saklayan yerel sakinler tarafından korunup bakıldı. Rus kaynaklarına göre, konvoy bir Rus mekanize birliğini geçerken saldırıya uğradı ve Rus askerleri ona saldırarak tepki gösterdi. O günün ilerleyen saatlerinde, yerel Gürcü rahipler, başlangıçta reddedilen, ancak kısa bir süre sonra sorumlu Rus komutan tarafından izin verilen ölü askerlerin cesetlerinin alınmasını talep etti.

CAST'a göre, sonunda Gürcistan'ın ilerlemesini durduran Rus Hava Kuvvetleri değil, barış güçleri ve Tşhinvali'de bulunan hafif silahlı, zayıf örgütlü Güney Osetya birimleri tarafından sunulan direnişti. Gürcü birlikleri, şiddetli kentsel savaş için psikolojik olarak hazırlıklı olmadıkları için Tshinvali'yi almayı başaramadı. Gürcü yetkililerin yanı sıra Gürcü ordusunun iddialarına göre, Rus hava harekâtlarının çoğu iletişim varlığını yok ederek ve önemli toplanma noktalarını hedef alarak tüm büyük askeri çabaları etkili bir şekilde baltaladı. Gürcü ordusu da en ağır zayiatını Rus hava saldırılarıyla geri çekilirken verdi.

Gürcistan Savunma Bakanı daha sonra, Gürcü ordusunun toplamda üç kez Tshinvali'ye girmeye çalıştığını kabul etti. Son denemede, Gürcü subayların "cehennem gibi bir şey" olarak tanımladıkları çok ağır bir karşı saldırı yaptılar. Toplamda, Tskhinvali bölgesindeki çatışmalar üç gün üç gece sürdü. Güney Osetya'daki genel Gürcü saldırısına tahmini olarak 10.000–11.000 asker katıldı. 40 yaşından fazlası çoğunlukla Tşhinvali ve çevresinde çatışmalarda öldürülürken, 120'den fazlası çoğunlukla geri çekilme sırasında hava saldırıları, pusu ve topçu bombardımanlarına düştü. Yüzlerce kişi yaralandı ve onlarca esir alındı. Güney Osetya'daki çatışmalar dört gün sürdü.

Güney Osetya'dan geri çekilen Gürcü kuvvetleri Gori'de yeniden toplandı. Associated Press, bir Rus Ordusu Albayı'nın, birliklerini Gürcistan'ın derinliklerine taşımama emri aldığını söylediğini bildirdi; "*Burada kalıyoruz*" iddiasında bulundu.

Savaş sonrası ve değerlendirmeler
---------------------------------

İnsan Hakları İzleme Örgütü (HRW), Gürcü güçlerinin saldırı sırasında Grad roketleri, kundağı motorlu topları, havan toplarını ve obüs kullandığını bildirdi. Güney Osetya parlamento binası, çeşitli okullar ve kreşler ile birlikte Güney Osetya güçleri ve gönüllü milisler tarafından savunma pozisyonları veya operasyon mevzileri olarak kullanıldı. Gürcü topçu ateşi bu binaları hedef aldı ve vurdu. Toplanan köylerin çoğunda, Oset milis mevzileri sivil evlerin yakınındaydı. Gürcistan, saldırıların yalnızca "Gürcü mevzilerinin hedef alındığı yerden ateşleme mevzilerini etkisiz hâle getirmeyi" amaçladığını söyledi. HRW tanıkları, Güney Osetya güçleri tarafından sivil nesnelerin kullanıldığını ve böylece onları meşru askeri hedefler hâline getirdiğini belirten belgeledi. HRW, Güney Osetya kuvvetlerinin sivil yapıların yakın çevresinde veya doğrudan içinde savunma mevzileri oluşturarak sivilleri tehlikeye atmaktan sorumlu olduğu sonucuna vardı. Gürcistan aynı zamanda saldırılarının gelişigüzel doğasından ve sivillere yönelik riski en aza indirmeye yeterince odaklanılmamasından da sorumluydu. Güney Osetya ve Rus basınında çıkan haberlere göre, Rus kuvvetleri, Tskhinvali'yi Grad roketatarlar ile bombaladı.

İnsan Hakları İzleme Örgütü'nün görüştüğü Tşhinvali Hastanesi doktoru, hem askeri hem de sivil 273 yaralıdan ve hastaneye getirilen 44 cesedin, sözde şehirde öldürülen insanlardan bahsetti. Çatışma sırasında hastalar bodruma taşınmak zorunda kaldı ve hastanenin kendisi bir roketle hasar gördü.

General Khrulyov'un yaralandığı pusuya düşürülmüş Rus zırhlı koluna gömülen ikisi de dâhil olmak üzere birkaç gazetecinin kayıplar arasında olduğu bildirildi.

Kaynakça
--------

1. ↑  "Annex 91 Здесь били, лишь бы бить и уничтожать" (PDF) (Rusça). 21 January 2009. 13 March 2012 tarihinde kaynağından (PDF) arşivlendi. Erişim tarihi: 6 October 2020.
2. ↑  "Arşivlenmiş kopya" Анатолий Бибилов: «Мы защищали родной город, родную республику, что в этом героического?» (Rusça). 8 Ağustos 2009. 4 Ekim 2011 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 6 Ekim 2020.
3. ↑  "Arşivlenmiş kopya" Генерал Баранкевич лично подбил грузинский танк (Rusça). 6 October 2011 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 27 October 2008.
4. ↑  "Arşivlenmiş kopya" Войсками Южной Осетии командует бывший пермский военком генерал-майор Василий Лунев (Rusça). 11 Ağustos 2008. 7 Aralık 2008 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 6 Ekim 2020.
5. ↑  "Arşivlenmiş kopya" Обороной Южной Осетии руководит выходец с Урала (Rusça). 11 Ağustos 2008. 24 Ağustos 2011 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 6 October 2020.
6. ↑  IIFFMCG Vol II, p. 214
7. 1 2  IIFFMCG Vol III, p. 371
8. 1 2 3 4  "Road to War in Georgia: The Chronicle of a Caucasian Tragedy". Spiegel. 25 Ağustos 2008. 28 Mayıs 2009 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 7 Kasım 2008.
9. 1 2  IIFFMCG Vol. III, p. 520
10. ↑  "List of Casualties among the Georgian Military Servicemen". Ministry of Defence of Georgia. 7 Haziran 2012 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 6 Ekim 2020.
11. ↑  "Russia increases death toll in S. Ossetia conflict to 67 soldiers". RIA Novosti. 7 Ağustos 2009. 26 Nisan 2014 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 6 Ekim 2020.
12. 1 2  "Russia lost 64 troops in Georgia war, 283 yaralı". Reuters. 21 Şubat 2009. 17 Ekim 2020 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 6 Ekim 2020.
13. ↑  "Arşivlenmiş kopya" Список военнослужащих Минобороны Южной Осетии, погибших в августе 2008 года (Rusça). ИА REGNUM. 20 October 2008. 22 March 2014 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 29 Mayıs 2012.
14. ↑  "Arşivlenmiş kopya" В Южной Осетии прошло открытие памятника погибшим в 2008 году бойцам ОМОН МВД РЮО (Rusça). Osinform.ru. 19 Kasım 2010. 28 Kasım 2010 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 6 Ekim 2020.
15. ↑  "Arşivlenmiş kopya" (PDF). 10 Eylül 2018 tarihinde kaynağından arşivlendi (PDF). Erişim tarihi: 6 Ekim 2020.
16. ↑  "В Цхинвали прибыли 300 добровольцев из Северной Осетии". *lenta.ru*. 6 Ağustos 2008 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 29 Ağustos 2020.
17. 1 2 3  "Russia's War in Georgia: Causes and Implications for Georgia and the World" (PDF). Central Asia-Caucasus Institute & Silk Road Studies Program Policy papers. Ağustos 2008. 26 Şubat 2014 tarihinde kaynağından (PDF) arşivlendi. Erişim tarihi: 6 Ekim 2020.
18. ↑  "Wayback Machine" (PDF). *web.archive.org*. 22 Ocak 2017. 22 Ocak 2017 tarihinde kaynağından (PDF) arşivlendi. Erişim tarihi: 29 Ağustos 2020.
19. ↑  "Wayback Machine" (PDF). *web.archive.org*. 17 Nisan 2016. 17 Nisan 2016 tarihinde kaynağından (PDF) arşivlendi. Erişim tarihi: 29 Ağustos 2020.
20. ↑  "Moscow Claims Media War Win | News | The Moscow Times". *web.archive.org*. 23 Mayıs 2012. 11 Ekim 2020 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 29 Ağustos 2020.
21. 1 2  "Road to War in Georgia: The Chronicle of a Caucasian Tragedy". Spiegel. 25 Ağustos 2008. 2 Eylül 2008 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 6 Ekim 2020.
22. ↑  "Chief of Staff Testifies Before War Commission". Civil.Ge. 29 Ekim 2008. 7 Haziran 2011 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 6 Ekim 2020.
23. 1 2 3 4 5 6 7 8 9  Barabanov (12 Eylül 2008). "The August War between Russia and Georgia". *Moscow Defense Brief*. Centre for Analysis of Strategies and Technologies. **3** (13). 15 Eylül 2008 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 6 Ekim 2020.
24. 1 2 3  "Russia's rapid reaction". International Institute for Strategic Studies. Eylül 2008. 21 Ekim 2008 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 6 Ekim 2020.
25. 1 2  "Did Saakashvili Lie? The West Begins to Doubt Georgian Leader". Spiegel. 15 Eylül 2008. 19 Eylül 2020 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 6 Ekim 2020.
26. 1 2 3 4 5  IIFFMCG Vol II, p. 209
27. 1 2  "Did Saakashvili Lie? The West Begins to Doubt Georgian Leader". Der Spiegel. 15 Eylül 2008. 17 Eylül 2008 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 6 Ekim 2020.
28. 1 2  "Chronology of Events in South Ossetia 7-11 August 2008". ИА Рес. 13 Ekim 2008. 25 Temmuz 2011 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 6 Ekim 2020.
29. ↑  "Heavy fighting as Georgia attacks rebel region". AFP. 22 Ağustos 2008 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 6 Ekim 2020.
30. 1 2 3 4 5 6 7 8  Tanks 2010.
31. ↑  IIFFMCG Vol III, p. 60
32. 1 2  "Танковые потери российской армии - afivedaywar". *sites.google.com*. 8 Aralık 2008 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 10 Şubat 2018.
33. 1 2  Peter Finn (17 Ağustos 2008). "A Two-Sided Descent into Full-Scale War". *The Washington Post*. 6 Kasım 2012 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 6 Ekim 2020.
34. ↑  IIFFMCG Vol III, p. 370
35. ↑  IIFFMCG Vol III, p. 69
36. ↑  C. J. Chivers (6 Kasım 2008). "Georgia Claims on Russia War Called into Question". *The New York Times*. 8 Kasım 2008 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 6 Ekim 2020.
37. ↑  "Over 10 Russian peacekeepers killed in S.Ossetia-agencies". Reuters. 8 Ağustos 2008. 19 Eylül 2020 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 10 Mayıs 2009.
38. 1 2  "2.2 Indiscriminate Shelling of Tskhinvali and Outlying Villages". 23 Ocak 2009. 4 Şubat 2012 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 27 Mart 2014.
39. ↑  Barnard (9 Ağustos 2008). "Georgia and Russia Nearing All-Out War". *The New York Times*. 24 Mart 2019 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 6 Ekim 2020.
40. ↑  "Dozens of Unique Historical And Cultural Monuments Were Obliterated and Demolished On the Territory of the Republic of South Ossetia". 5 Ekim 2008. 21 Temmuz 2011 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 6 Ekim 2020.
41. ↑  Franchetti (10 Ağustos 2008). "'Bodies are lying everywhere. It's hell'". The Times. 12 Ağustos 2008 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 6 Ekim 2020.
42. ↑  "'I've never heard anything so monstrous as people shelling a hospital'". *The Guardian*. 13 Ağustos 2008. 9 Kasım 2020 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 6 Ekim 2020.
43. ↑  IIFFMCG Vol III, p. 107
44. ↑  IIFFMCG Vol III, p. 342
45. ↑  Petro (2008). "Legal Case for Russian Intervention in Georgia". *Fordham International Law Journal*. **32** (5). 27 Ekim 2019 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 6 Ekim 2020.
46. ↑  "Russia's president says operation in Georgia over". RIA Novosti. 12 Ağustos 2008. 23 Ağustos 2013 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 6 Ekim 2020.
47. ↑  "Medvedev, Putin accuse Georgia of genocide". The Hindu. 11 Ağustos 2008. 24 Ocak 2016 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 6 Ekim 2020.
48. ↑  "Georgia declares 'state of war' over South Ossetia". *The Guardian*. 9 Ağustos 2008. 2 Eylül 2013 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 26 Mart 2014.
49. ↑  "2.7 The Issue of Civilian Casualties in South Ossetia". 23 Ocak 2009. 22 Ağustos 2009 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 6 Ekim 2020.
50. ↑  "NEW EVIDENCE EMERGES ON START OF GEORGIAN-RUSSIAN WAR". CACI Analyst. 17 Eylül 2008. 20 Ağustos 2014 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 6 Ekim 2020.
51. ↑  Chivers (15 Eylül 2008). "Georgia Offers Fresh Evidence on War's Start". *The New York Times*. 13 Eylül 2018 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 6 Ekim 2020.
52. ↑  "Press Statement by Georgia Security Council". 1 Ocak 2010 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 6 Ekim 2020.
53. 1 2  "Встреча у Рукского тоннеля" (Rusça). OSInform. 8 Ekim 2014 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 6 Ekim 2020.
54. ↑  "Наши танки шли стальным потоком" (Rusça). Izvestia. 10 Ağustos 2008. 15 Haziran 2011 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 6 Ekim 2020.
55. ↑  "Россия, не включай заднюю…" (Rusça). MK.ru. 12 Ağustos 2008. 8 Ekim 2014 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 6 Ekim 2020.
56. ↑  "Arşivlenmiş kopya" (Rusça). Army.lv. 13 Ekim 2014 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 6 Ekim 2020.
57. ↑  "Зассеева Лиана Шалвовна" (Rusça). 26 Eylül 2008. 8 Ekim 2014 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 6 Ekim 2020.
58. ↑  "Russian Forces in the Georgian War: Preliminary Assessment and Recommendations". The Heritage Foundation. 20 Ağustos 2008. 14 Ağustos 2009 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 6 Ekim 2020.
59. ↑  "The Russian-Georgian War: A Challenge for the U.S. and the World". The Heritage Foundation. 28 Mayıs 2009 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 6 Ekim 2020.
60. ↑  IIFFMCG Vol II, p. 216
61. 1 2 3  "The Russian Air Force didn't perform well during the conflict in South Ossetia". Centre for Analysis of Strategies and Technologies. 15 Kasım 2008. 1 Şubat 2009 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 6 Ekim 2020.
62. ↑  "Генштаб признал потерю двух самолетов в Южной Осетии" (Rusça). Lenta.ru. 9 Ağustos 2008. 11 Ağustos 2008 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 6 Ekim 2020.
63. ↑  "Russia 'shot down its own planes'". BBC News. 9 Temmuz 2009. 15 Temmuz 2009 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 5 Aralık 2009.
64. 1 2 3  IIFFMCG Vol II, p. 210
65. 1 2  "South-Ossetian standoff. Results and forecasts". RIA Novosti. 20 Ağustos 2008. 15 Nisan 2009 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 6 Ekim 2020.
66. ↑  "Russian troops near S.Ossetia capital, 10 peacekeepers killed". RIA Novosti. 8 Ağustos 2008. 10 Nisan 2009 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 6 Ekim 2020.
67. ↑  "Day-by-day: Georgia-Russia crisis". BBC News. 21 Ağustos 2008. 20 Nisan 2010 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 6 Ekim 2020.
68. ↑  "Стрельба в Цхинвали возобновилась: российские миротворцы ведут бой с грузинскими войсками" (Rusça). NEWSru.com. 9 Ağustos 2008. 10 Ağustos 2008 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 6 Ekim 2020.
69. ↑  "NATO's Endless Caucasian Courtship". 25 Eylül 2015 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 10 Şubat 2018.
70. ↑  "Here's How NATO Can Open a Path to Membership for Georgia". *Atlantic Council*. 7 Temmuz 2014 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 10 Şubat 2018.
71. ↑  "Arşivlenmiş kopya" (Rusça). Lenta.ru. 15 Ağustos 2008. 11 Ağustos 2009 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 6 Ekim 2020.
72. ↑  "Разгром штабной колонны 58-й армии. Событие и анализ". *АПН - Агентство Политических Новостей*. 2 Haziran 2017 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 10 Şubat 2018.
73. ↑  "«А майор, который спас мне жизнь, до госпиталя не доехал...»" (Rusça). Komsomolskaya Pravda. 10 Ağustos 2008. 11 Ağustos 2008 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 6 Ekim 2020.
74. ↑  "Archived copy" (PDF). 15 Aralık 2017 tarihinde kaynağından arşivlendi (PDF). Erişim tarihi: 21 Ağustos 2017.
75. ↑  "The Georgian war – minute by minute, August 9". Russia Today. 9 Ağustos 2008. 13 Ağustos 2008 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 6 Ekim 2020.
76. ↑  "Грузию обвинили в попытке затопить Цхинвали" (Rusça). Lenta.ru. 11 Ağustos 2008. 5 Mart 2016 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 6 Ekim 2020.
77. ↑  "Russia takes control of South Ossetian capital after Georgian retreat". *the Guardian*. 10 Ağustos 2008. 2 Eylül 2013 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 10 Şubat 2018.
78. ↑  "The Documentary Movie "Shindisi Heroes" performed in the Parliament". 23 Nisan 2016 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 10 Şubat 2018.
79. ↑  "The Messenger - 7 years passed since Shindisi Battle". *www.messenger.com.ge*. 22 Ağustos 2015 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 10 Şubat 2018.
80. ↑  "Soldiers from 104th VDV regiment tell about battle on 11.08.2008. Последние новости на видео". *novosti.re*. 23 Nisan 2016 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 10 Şubat 2018.
81. ↑  "Heavy damage in Tskhinvali, mostly at gov't center". Associated Press. 12 Ağustos 2008. 19 Ağustos 2008 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 6 Ekim 2020.
82. ↑  "Russia/Georgia: Investigate Civilian Deaths". Human Rights Watch. 13 Ağustos 2008. 17 Kasım 2008 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 6 Ekim 2020.
83. ↑  "Journalists Suffered Combat Losses". Kommersant. 11 Ağustos 2008. 13 Ağustos 2008 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 6 Ekim 2020.
84. ↑  "Arşivlenmiş kopya" (Rusça). Moskovskij Komsomolets. 10 Ağustos 2008. 5 Aralık 2008 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 6 Ekim 2020.

Konuyla ilgili yayınlar
-----------------------

* Tagliavini (2009), *Final Report. Volume I.* (PDF), Independent International Fact-Finding Mission on the Conflict in Georgia (IIFFMCG – CEIIG), 7 Ekim 2009 tarihinde kaynağından (PDF) arşivlendi, erişim tarihi: 6 Ekim 2020
* Tagliavini (2009), *Final Report. Volume II.* (PDF), Independent International Fact-Finding Mission on the Conflict in Georgia (IIFFMCG – CEIIG), 6 Temmuz 2011 tarihinde kaynağından (PDF) arşivlendi, erişim tarihi: 6 Ekim 2020
* Tagliavini (2009), *Final Report. Volume III.* (PDF), Independent International Fact-Finding Mission on the Conflict in Georgia (IIFFMCG – CEIIG), 6 Temmuz 2011 tarihinde kaynağından (PDF) arşivlendi, erişim tarihi: 6 Ekim 2020
* "The Tanks of August" (PDF). Centre for Analysis of Strategies and Technologies. 2010. 10 Eylül 2018 tarihinde kaynağından arşivlendi (PDF). Erişim tarihi: 6 Ekim 2020.

Dış bağlantılar
---------------

* İnsan Hakları İzleme Örgütü tarafından paylaşılan resimler 22 Kasım 2010 tarihinde Wayback Machine sitesinde arşivlendi.