**Bolşoy Uzen** (Rusça: Большой Узень, *Büyük Uzen*) (Kazakça: Үлкен Өзен, *Büyük Nehir* ya da Kazakça: Қараөзен, *Kara Nehir*), Rusya'nın Saratov Oblastı ve Kazakistan'ın Batı Kazakistan Eyaleti'nde bulunan bir nehirdir.

Nehir yolu
----------

Bolşoy Uzen, Obshchy Syrt sıradağlarının batı kesiminde 120 metre yükseklikte, Gorny yerleşiminin yaklaşık 15 kilometre doğusunda ve Pugaçov kasabasının 40 kilometre güneyinde yükselir. Volga'nın doğusundaki bozkır arazileri boyunca önce ağırlıklı olarak güneyden güneybatıya, daha sonra güneydoğu yönünde akar. Bolşoy Uzen, Maly Uzen Nehri'nin yaklaşık 50 kilometre (31 mi) doğusundan ona paralel olarak akar. İki nehir arasında Balykty Sarkyl Gölü yer alır. Rotasının neredeyse üçte ikisinden sonra Kazakistan sınırını geçer. Hazar Depresyonu'nun kenarında, arazinin yavaş yavaş yarı çöl özelliği aldığı yerde, Sarykol köyü yakınlarında, Kamys-Samar Gölleri içinde kaybolur. Acı ve çok tuzlu olan bu göller bir zamanlar balık açısından zengindi ancak bugün büyük ölçüde kurumuş ya da sadece dönemsel olarak su ile dolmaktadır. Bunun başlıca nedeni, Bolşoy Uzen ve batıda ona paralel akan Maly Uzen gibi ana kolların, göllerin havzasına ulaşmadan önce tarım arazilerinin sulanması için kullanılmasıdır.

Nehir üzerindeki büyük yerleşimlerin çoğu Rusya tarafında yer almaktadır: Yerşov Rayonu'ndaki Novorepnoye ve Orlov Gay köyleri, Novouzensk kasabası (ve ilçe idari merkezi) ve Aleksandrov Gay köyü (aynı zamanda ilçe merkezi). Kazakistan tarafındaki en önemli köy Jalpaktal'dır (eski adıyla Furmanovo).

Bolşoy Uzen'in en önemli kolları soldan gelen Altata, Chertanla ve Muchor'dur.

Batı Kazakistan üzerinde Bolşoy Uzen NehriBolşoy Uzen Nehri
Bolşoy Uzen Nehri — Kaynak,  — Ağız, Rusya ve Kazakistan

Hidroloji
---------

Bolşoy Uzen, 650 kilometre (400 mi) uzunluğunda ve 15.600 kilometrekare (6.000 sq mi)’lik drenaj havzasına sahiptir. Orta kesimlerde Novouzensk yakınlarındaki yıllık ortalama debi 7,3 metreküp/saniye (260 cu ft/s)'dir. Yıl boyunca su akışı büyük farklılıklar gösterir; ilkbaharda karların erimesi sırasında yaşanan taşkınlarda maksimum 393 metreküp/saniye (13.900 cu ft/s) ölçülürken, sonraki aylarda önemli ölçüde düşer. Nehir sıcak ve kurak yaz aylarında çok az su taşır ve yer yer kuruyabilir. Kasım sonundan Nisan ayına kadar nehir donmaktadır.

Su akışı da insan müdahalesiyle büyük ölçüde değiştirilmiştir: *Saratov Kanalı'*ndan yönlendirilen ek bir kanal ile, Bolşoy Uzen'in üst kısımları Volga'nın sol kolu Büyük İrgiz'den gelen suyla beslenmektedir. Daha aşağılarda, kanallar aracılığıyla Maly Uzen nehrine'de birkaç bağlantı sağlanmakta. Başka kanallar ise, çıkışı olmayan daha küçük göllerin havzalarına açılmaktadır. Tüm bu kanallar su seviyesini düzenlemeye ve sulamayı organize etmek amacıyla inşa edilmiştir.

Kullanım ve altyapı
-------------------

Bolşoy Uzen gemiciliğe uygun olarak kabul edilmemektedir. Nehrin orta kısımda, yüksek su seviyelerinde, küçük gemilerin seyri için uygundur ancak izole konumu nedeniyle iç su yolu olarak kullanılmamaktadır.

Bolşoy Uzen'in suları, büyük kısmı Rusya tarafında olmak üzere tarım arazilerinin sulanmasında kullanılmaktadır.

Yerşov kasabasının doğusunda, Saratov - Oral (Uralsk) - Sol-İletsk demiryolu hattı ve onu takip eden 1R236 numaralı karayolu, Bolşoy Uzen Nehri ile kesişmektedir. Nehrin orta kısmında, Krasni Kut'tan Novouzensk üzerinden Aleksandrov Gay'e uzanan demiryolu hattı bulunmaktadır. Bu hat 1895 gibi erken bir tarihte *Ryazan-Uralsk Demiryolu* tarafından dar hat (ray aralığı 1000 mm) olarak açılmış ve 1920'lerde geniş hatta dönüştürülmüştür. Demiryolu nehre paralel olarak doğu tarafı boyunca uzanmaktadır.

Nehrin alt ve orta kısımlarında doğu yakasına paralel olarak Orta Asya-Merkez doğal gaz boru hattı uzanır. Daha sonra Novouzensk'in kuzeyinde nehri geçer ve Saratov yönüne doğru ilerler.

Tarih
-----

Bolşoy Uzen'deki bölge, Rus İç Savaşı sırasında efsanevi Kızıl Ordu komutanı Vasily Chapayev ve birliklerinin savaş alanlarından biriydi. Chapayev'in emrinde komiser olarak atanan Dmitry Furmanov, savaş sonrası kaleme aldığı *Chapayev* adlı romanında Bolşoy Uzen üzerindeki Stanitsa Slomichinskaja'nın ele geçirilmesini anlatmıştır. Roman büyük bir başarıya ulaştı ve Furmanov'un onuruna yerleşimin adı *Furmanovo* olarak değiştirildi. 1990'larda Kazakistan'ın bağımsızlığından sonra Jalpaktal (Kazakça: Жалпақтал) adını almıştır.

1919 yılında *Algemba* (**Al**eksandrov **G**ay - **Emba**) demiryolu hattı inşaatı başlatıldı. 1919-1921 yılları arasında devam eden bu inşaat, Sovyet Rusyası'nın "Dev Komünizm Yapıları" kapsamında başlatılan ilk projelerden biri oldu. Amaç demiryolu hattını Aleksandrov Gay'den petrol yataklarının yoğun olduğu Emba Nehri ve havzasına kadar uzatmaktı. **Algemba** demiryoluna paralel bir boru hattı inşa edilecekti ve batı bölümünde Bolşoy Uzen'i 150 kilometre boyunca takip edecekti. Proje, zorla çalıştırılan 35.000 kadar mahkum'un hastalık (tifüs ve kolera) nedeniyle hayatını kaybetmesiyle sonlandırıldı. Proje; 1920'lerin sonunda, İkinci Dünya Savaşı sırasında ve son olarak 1970'lerde olmak üzere birkaç kez yeniden başlatıldı. Sonunda sadece, Makat'tan (Atırau'nun kuzeydoğusunda) İnderbor'a (İnderborski) kadar uzanan bir demiryolu hattı inşa edilebildi. Hattın devamında Ural Nehri’ni geçecekti. Tren hattı aslında Rusya ile Orta Asya Cumhuriyetleri arasındaki mesafeyi önemli ölçüde kısaltacaktı ancak Sovyetler Birliği'nin dağılması’ndan sonra tamamen gündemden düştü. Plana göre Bolşoy Uzen üzerine Algemba Köprüsü inşa edilecekti. Günümüzde inşaat alanı halen açıkça görülebilmektedir. (49°53′38″N 49°08′52″E﻿ / ﻿49.89389°K 49.1479°D﻿ / 49.89389; 49.1479﻿ (Algemba Bridge over the Great Usen))

Ayrıca bakınız
--------------

* Kazakistan nehirleri listesi

Kaynakça
--------

1. ↑  Google Earth
2. 1 2  Камыш-Самарские озёра (Kamys-Samar Gölleri) 6 Mart 2023 tarihinde Wayback Machine sitesinde arşivlendi.; *Büyük Sovyet Ansiklopedisi* in 30 vols. — Ch. ed. Aleksandr Prohorov. - 3rd ed. - M. Soviet Encyclopedia, 1969-1978. (Rusça)
3. ↑  "M-39 Topographic Chart (maps.vlasenko.net) (Rusça)". 26 Mart 2023 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 7 Eylül 2023.
4. ↑   "Камыш-Самарские озера". *Entsiklopediheskiy slovar Brokgauza i Yefrona* (Rusça). 1906.  (Kamys-Samar Gölleri)
5. ↑  Узень Большой и Малый (Bolşoy ve Maly Uzen) 7 Mart 2023 tarihinde Wayback Machine sitesinde arşivlendi. Büyük Sovyet Ansiklopedisi
6. ↑  "Ryazan-Uralsk Demiryolunun dar rayları (Rusça)". 4 Mart 2016 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 4 Mart 2016.
7. ↑  Furmanov, Dmitri (1935). *Chapayev*.
8. ↑  "Кровавые стройки века (Yüzyılın kanlı inşaat projeleri) (Rusça)". 9 Eylül 2013 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 17 Ağustos 2015.

Dış bağlantılar
---------------

|  |  |
| --- | --- |
|  | Wikimedia Commons'ta ***Bolshoy Uzen*** ile ilgili ortam dosyaları bulunmaktadır. |

| * g
* t
* d
Kazakistan Kazakistan'daki Nehirler |
| --- |
| Nehirler | 
* Aksu (Aris)
* Aksu (Balkaş Gölü)
* Aksu (Çu)
* Akkanburluk
* Aris
* Asa
* Aşçısu
* Aşçısu (Alkamergen)
* Aşyağar
* Ayagöz
* Ayat
* Badam
* Bagyrlai
* Baykonur
* Bakanas
* Boktykaryn
* Bolşaya Almatinka
* Bolşoy Uzen
* Boralday
* Bugun
* Bukhtarma
* Buldırtı
* Burla
* Büyen
* Chilik
* Çarın
* Çu
* Ebita
* Emba
* Emil
* Esentai
* Irgız
* Issık
* İlek
* İli
* İmanburluk
* İrtiş
* İşim
* Jımıkı
* Jıngıldıözek
* Kaldygaity
* Kalkutan
* Kalmakkyrgan
* Kapal
* Karatal
* Kargalı
* Kaskelen
* Keles
* Kığaş
* Kılşaktı
* Kırşabaktı
* Kiçi-Kemin
* Köksu
* Köktal
* Köşim
* Kulanotpes
* Kürşim
* Lepsi
* Lukina
* Malaya Almatinka
* Maly Uzen
* Maşat
* Narın
* Nura
* Obağan
* Olenti (Auliekol)
* Olenti (Tuzdy)
* Or
* Oyıl
* Sağız
* Sarısu
* Sayramsu
* Sileti
* Sintasti
* Siriderya
* Sokır
* Şabaktı
* Şağalalı
* Şağan (İrtiş)
* Şağan (Ural)
* Şerubaynura
* Şiderti
* Şıngırlav
* Talas
* Talgar
* Tegene
* Terekti
* Terisakkan
* Tobol
* Tokrau
* Tundik
* Turgai
* Uba
* Ulba
* Ulkayak
* Ulu-Jılanşık
* Ural
* Uy
* Ülken Kundızdı
* Ürjar
* Üşbas
* Yesenankatı

 |