1517 Nürnberg basımı nüsha, Berlin Eyalet Kütüphanesinde
***Doksan Beş Tez*** ya da özgün adıyla ***Endüljansların Kudretine ve Yararına Dair İfşaatlarla İlgili Münazara*** (Latince: Disputatio pro declaratione virtutis indulgentiarum), kilise vaizleri tarafından Endüljans (günahların affedildiğini gösterir belge) satışına karşı, 1517'de Martin Luther tarafından yazılmış ve Protestan Reform'un başlamasına sebep olduğu iddia edilen akademik şerh, doksan beş maddelik eleştiri.

Günah Affı Belgesi (Endüljans) satışını ve satışa izin veren Katolik Kilisesi ile Papa'nın tutumunu eleştiren doksan beş tez; Katolik Kilisesi'nin Avrupa'daki siyasi gücünün zayıflamasında önemli bir etken olarak kabul edilir.

Yayımlanması
------------

*Schlosskirche* kapısı (kale kilise), Wittenberg 
1521 tarihli bir endüljans belgesi
Wittenberg Üniversitesi'nde, 'din ahlakı' bölümünde öğretim görevlisi olan Rahip Martin Luther, Endüljans hakkındaki eleştirisini 31 Mart 1517 tarihinde Mainz Şehri Başpiskoposu Brandenbuglu Albert'e gönderir. Tezin yazım tarihi olarak kabul edilen bu tarih, aynı zamanda Protestan Reformu'nun da başlangıcı kabul edilmekte ve her yıl 31 Mart, Reform Günü olarak anılmaktadır.

Doksan Beş Tezin Brandenburglu Albert'e mektup olarak gönderilmesinden sonra, Wittenberg kiliseleri ile Üniversite'ye de gönderildiği ve ayrıca Wittenberg'deki All Saint's (Tüm Azizler) Kilisesi (Schlosskirce-Kale Kilise) kapısına asılarak halka yayımlandığı iddia edilmektedir.

Tezlerin İçeriği
----------------

Hristiyanların öldükten sonra Araf'ta, işledikleri günahların cezasından kurtulmaları için satılan Endüljans Belgesi aleyhine, Luther; 

* ilk tezinde Matta İncili 4:17'deki İsa'nın "Tövbe edin" sözüne gönderme yaparak, tövbenin Hristiyan'ın kendi içinde yaşadığı bir mücadele olduğunu söyler;
* 20, 21 ve 22. tezlerinde, böylesi genel bir tövbe kabulünün bizzat Tanrı tarafından yapılabileceğini iddia ederek, Katolik Kilisesi ve Papa'yı yetkisi dışına çıkmakla eleştirir;
* 35. ve 36. tezlerinde, Endüljans Belgesinin, Hristiyanların gerçek bir pişmanlıkla tövbe etmelerinin önünü kapattığını ve günah işlemekten çekinmemelerine sebep olduğunu savunur;
* 41-47. tezleri arasında, Hristiyanlar için bağışlanmayı dilemenin, Endüljans Belgesi'nden daha az bir değerde görülmeye başlandığından bahsetmiştir.
* 94. ve 95. tezi ile eleştirisini sonlandırır:

*94.) Hristiyanlara; cezalar, ölümler ve cehennemden geçerek başları olan Mesih’i takip etme hususunda gayretkeş olmaları öğütlenmeli*
  
*95.) ve yalancı bir ruhani teminatla kendilerini teselli edecekleri yerde, pek çok ıstırap yaşayarak Göklerin Melekutu’na varmaları hususundan emin olmaları gerektiği söylenmelidir.*

Etkisi
------

*Doksan Beş Tez*'in, broşür (pamphlet) olarak basılmış hali, 1517 Basel Basımı.
Özellikle Endüljans vaizi Johan Tetzel ile girişilen yazılı tartışma (pamphlet war) ile birlikte, 'Doksanbeş Tez'in etkisi ve Luther'in ünü daha büyük hızla yayıldı. Kilise Yöneticileri Luther'i aforoz edilebileceği bildiriminde bulundular. Luther, 1521'de görevinden istifa etti.

Kilise iktidarına karşı olan bölgesel güç sahibi otoriteler ile Luther'in Kilise eleştirisinin hareketlendirdiği halkın, 'Endüljans karşıtlığı' adı altında birleşerek Protestan Reformu'nu başlattığı kabul edilmektedir. Avrupa'daki güç, mülk ve iktidar sahiplerini değiştiren bir hareketin başlangıç belgesi olarak kabul edilir.

Coğrafi keşifler ile artan ticaretin oluşturduğu yeni ekonomik durum sonucu maddi olarak sarsılan kimi soylular ile Kilise arasında mülk ve iktidar çekişmeleri yaşanmaya başlandığı bir dönemde yayınlanmış olan *Doksan Beş Tez*; soyluların mülk ve iktidar taleplerinin halk düzeyinde karşılık bulmasına yardımcı olmuştur. Belgenin halk içerisinde bu etkinliği kazanabilmesiyle, toplum içi bölünmenin derinleştiği ve uzun yıllar -*dini savaş görünümünde*- iktidar savaşları yaşanmasında, önemli bir etken olduğu kabul edilmektedir.

Kaynakça
--------

1. ↑  "bbc, Tarihsel figür Luther Martin makalesi (İngilizce)". 21 Kasım 2016 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 5 Şubat 2017.
2. 1 2 3  "95 Tez hakkında, Leppin Wengert (ingilizce-pdf)" (PDF). 26 Mart 2016 tarihinde kaynağından arşivlendi (PDF). Erişim tarihi: 5 Şubat 2017.
3. 1 2 3 4 5  95 Tez çevirisi, Kaan Ökten, Maltepe Üniversitesi[*ölü/kırık bağlantı*]
4. 1 2  "Anadolu Üni. ders kitabı, yazar Halime Doğru, *Avrupa Piyasasında Nakit Artışı*ve *Avrupa'da Burjuva Sınıfının Zenginleşmesi* bölümleri, sayfa 46,47" (PDF). 29 Mart 2017 tarihinde kaynağından (PDF) arşivlendi. Erişim tarihi: 19 Nisan 2020.
5. ↑  "Otuz Yıl Savaşları, Serdar Çukur, Abant İzzet Baysal Üni. y.l. tezi, sayfa 5" (PDF). 29 Mart 2017 tarihinde kaynağından (PDF) arşivlendi. Erişim tarihi: 19 Nisan 2020.

Ayrıca bakınız
--------------

* Augsburg Barışı 1555
* Seksen Yıl Savaşı 1568 - 1648
* Otuz Yıl Savaşı 1618 - 1648
* Vestfalya Antlaşması 1648

|  |  |
| --- | --- |
| Otorite kontrolü Bunu Vikiveri'de düzenleyin | 
* GND: 4228382-6
* LCCN: no2016168656
* NKC: aun2015873089
* NLA: 56963527
* NLI: 987007369353805171
* SUDOC: 120743647
* VIAF: 109152138628310981754
* WorldCat (LCCN): no2016-168656

 |