| * g
* t
* d
 Moğol istilaları ve fetihleri |
| --- |
|  |

| * g
* t
* d
Macaristan’ın Moğollar tarafından istilası |
| --- |
| **1. istila (1241–42)**
* Brassó
* Nagyszeben
* Mohi
* Pest
* Estergon
* Zagreb

**2. istila (1285–86)** |

**Macaristan’ın Moğollar tarafından birinci istilası** (Macarca: tatárjárás) Mart 1241'de başlamıştır, Moğollar Mart 1242'nin sonlarında geri çekilmeye başlamışlardır.

Arka plan
---------

### Avrupa'nın Moğol istilası

Macarlar Moğol tehdidini ilk kez 1229'da Kral II. András'ın kaçan bazı Rus boyarlara sığınma hakkı vermesiyle öğrenmiştir. Panoniyen havzasına yapılan ana göç sırasında geride kalan bazı Macarlar (Macarlar), hala Yukarı Volga'nın kıyılarında yaşıyordu (bazıları tarafından bu grubun soyundan gelenlerin günümüz Başkurtları olduğuna inanılıyor, ancak bu insanlar Macarca değil, Türk dili konuşmaktadırlar). 1237'de Dominik rahibi Keşiş Julian, onları geri götürmek için bir keşif gezisine çıkmış ve Batu Han'ın bir mektubuyla Kral Béla'ya geri gelmiştir. Bu mektupta Batu, Macar kralına krallığını kayıtsız şartsız Tatar güçlerine teslim etmesi, aksi takdirde tamamen yok edilmeyle karşı karşıya kalacağını yazmıştır. Béla yanıt vermemiş ve daha sonra Macaristan'a iki mesaj daha iletilmiştir. İlki, 1239'da, Macaristan'a sığınma talebinde bulunan ve sığınma talebinde bulunan, mağlup Kuman kabileleri tarafından gönderilmiştir. İkincisi, Şubat 1241'de, başka bir Moğol kuvvetinin istilasıyla karşı karşıya olan Polonya'dan gönderilmiştir.

### Kuman mülteciler

Kiev Knezliği'nin Moğollar tarafından istilasından kısa bir süre sonra 1239'daki yenilgilerinin ardından birçok Kuman-Kıpçak halkı daha batıya veya güneye doğru bozkırlarından sürülmüştür. Bunlardan bir tanesi Han Köten'in kabilesiydi. Rogerius'a göre Köten, 40.000 *familias'tan* (çoğul anlamlı Latince bir tabir) oluşan bir grubu Macaristan'a götürmüştür. Bazı tarihçiler bunu Köten'in 40.000 aileden oluşan kabilesi olarak yorumluyor, ancak Macar tarihçi András Pálóczi-Horváth'ın belirttiği gibi Kumanların yerleşmesinin beklendiği topraklar yalnızca 17.000 aileyi geçindirebiliyordu ve Köten'in toplamda 40.000 kişiye liderlik ettiğini öne sürüyordu. Köten yakındaki Macaristan krallığına sığınma talebinde bulundu; kral, Kumanların Katolikliğe geçmesi ve onu askerlik hizmeti sağlayan efendileri olarak kabul etmeleri koşuluyla bunu yapabileceklerini söylemiştir.

Köten, Béla'nın koşullarını kabul ederek Hıristiyanlığa geçme ve Moğollarla (Macarlar tarafından "Tatarlar" olarak anılır) savaşma sözü verdi. Kral derhal onlara Tisza Nehri kıyısındaki ovalara yerleşmelerine izin verdi. Ancak göçebe ve akıncı bir yaşam tarzına alışkın olan Kumanlar, Macaristan'ın yerleşik nüfusuyla pek anlaşamıyordu. Faillerin Kuman olduğu birçok soygun ve tecavüz vakası bildirildi; Béla, özellikle zaten bir Moğol istilası beklediğinde, Kumanlarla bir çatışma başlatma konusunda isteksiz olduğu için bu ihlalleri cezalandırmayı sıklıkla reddetmiştir. Yerleşik halk, ayrıca Kumanları Moğolların ajanı olmakla suçlamıştır.

### Macar hazırlıkları

İstila
------

Beş ayrı Moğol ordusu 1241'de Macaristan'ı işgal etmiştir. Batu ve Subutay komutasındaki ana ordu Verecke Geçidi'nden geçmiştir. Kadan ve Büri'nin ordusu Borgói Geçidi'nden geçmiştir. Böçek ve *noyan* Bogutay komutasındaki iki küçük kuvvet güneydoğudan Macaristan'a girmiştir. Orda ve Baydar komutasındaki Polonya'yı işgal eden ordu, kuzeybatıdan Macaristan'ı işgal etmiştir.

Macaristan'daki Moğol istilası 1241-1242 haritası
### Transilvanya

### Macaristan

#### Mohi

Ana madde: Mohi Muharebesi
#### Peşte

#### Estergom

Ana madde: Estergon Kuşatması (1241)
### Hırvatistan ve Dalmaçya

Moğol istilasının Dalmaçya'yı işgaliyle ilgili olaylar, aynı zamanda bu olayların dönemin Splitli ortaçağ tarihçisi Başdiyakoz Thomas tarafından anlatılmıştır. Thomas, Tatarların Macaristan halkına karşı yaptığı zulmü anlatmıştır. Thomas, Kral IV. Béla'nın Avusturya'dan döndükten sonra Zagreb'de biraz zaman geçirip bundan sonra ne yapacağını düşündüğünü iddia etmektedir. Thomas, Béla'nın karısını ve kızlarını Aziz István'ın kalıntılarıyla birlikte Székesfehérvár'dan tahliye ettiğini ve onları Krallığın kıyı bölgelerine gönderdiğini iddia eder. Kral ve çevresi sonunda Zagreb'den ayrılarak Split'e gelmiştir. Vatandaşlarından kendisine bir tekne hazırlamalarını talep etmiş ama bunu istediği kadar hızlı yapamamışlar, bunun üzerine Béla yakınlardaki Trogir'deki bir adaya sığınmış ve burada kendi sarayını da kurmuştur. Bu sırada Moğollar kralın peşine düşmüştür. Thomas, insanların dağlara ve ormanlara sığınması nedeniyle Moğolların Slav nüfusunun çoğunu öldürmeyi başaramadığını iddia eder. Moğol orduları muhtemelen Sırpların yakınında bulunan esirleri katlettikten sonra Split'e ulaşmıştır. Moğollar kasabanın iç kesimlerini tahrip ederken, Split vatandaşları şehir duvarlarına balistik cihazlar hazırlamışlardır.

 Split'in hinterlandındaki Klis kalesi.
Thomas'a göre Moğollar, Béla'nın yakınlardaki Klis kalesinde ikamet ettiğini düşünerek kaleye saldırmaya başladılar, ancak Klis'in yüksek kayalıktaki stratejik konumu nedeniyle fazla hasar veremediler. Bu nedenle atlarından inip ve üzerine kalenin inşa edildiği dik kayalara tırmandılar. Savunmacılar, tırmanan Tatarlara taş fırlatarak birçoğunu öldürdüler, ancak saldırılar daha da korkunç bir hal aldı ve sonunda göğüs göğüse çarpışmalar gelişti ve Moğollar kaleyi yağmalamaya başladı. Sonunda kralın Klis'te olmadığını anlayan Moğollar, kaleye yönelik saldırılarından vazgeçerek Trogir ve Split'e doğru yola çıktılar.

Thomas, Moğolların Trogir kıyılarına ulaştığını ve kasabanın zayıf noktalarını araştırdığını iddia ediyor. Bu arada Béla, kiraladığı tekneyle ailesini tahliye etmiş ve bundan sonra olacakları gözlemlemiştir. Moğollar, Trogir vatandaşlarına "Slav diliyle" çeşitli tehditler göndererek onlardan kralı teslim etmelerini talep etmişlerdir. Muhafızlar, kral Béla'nın emri üzerine onlara hiçbir yanıt vermemişlerdir.

Thomas, Tatarların daha sonra geri çekildiğini ve Mart ayının tamamını Hırvatistan ve Dalmaçya'daki kamplarında geçirdiklerini iddia eder. Beş ya da altı kez bu kasabalara geri döndüler, ancak kamplarına geri döndüler. Moğol orduları sonunda tamamen geri çekildiler. Béla, Moğol ordularının tamamen geri çekildiğini doğrulayan gözcüler gönderdi ve o da hemen Macaristan'a döndü. Béla'nın kraliçesi ve ailesi, Eylül 1249'a kadar Klis kalesinde kaldı. Thomas, Béla'nın iki kızının orada öldüğünü ve Split'teki Saint Domnius Katedrali'ne gömüldüğünü iddia ediyor. Moğolların geri çekilmesinin hemen ardından, işgalin bir sonucu olarak ortaya çıkan bir kıtlık da yaşandı.

Moğol çekilmesi
---------------

Dalmaçya'dan geri çekilme için Bulgaristan ve Sırbistan'ın Moğollar tarafından istilası sayfasına bakınız.
1241 yazında ve sonbaharında Moğol kuvvetlerinin çoğu Macaristan Ovası'nda dinleniyordu. 1242 yılının Mart ayı sonlarında geri çekilmeye başladılar. Bu geri çekilmenin en yaygın nedeni, Büyük Han Ögeday'ın 11 Aralık 1241'deki ölümüdür; bu ölüm, sözde Moğolları Moğolistan'a çekilmeye zorlayarak kan prenslerinin yeni bir büyük hanın seçimi için hazır bulunabilmesini sağlamıştır. Bu, birincil bir kaynak tarafından doğrulanmaktadır: Moğol sarayını ziyaret ettikten sonra Moğolların bu nedenle geri çekildiğini belirten Giovanni da Pian del Carpine'nin kroniği; ayrıca Tanrı'nın Büyük Han'ın ölümüne Latin Hıristiyanlığını korumak için sebep olduğunu belirtmiştir.

Ancak Moğol İlhanlıların yüksek bakanı ve tarihçisi Reşîdüddîn, özellikle Batu'nun geri çekilmeye karar verdiğinde Ogedey'ın ölümünden haberi olmadığını belirtir. Kuman isyanını bastırmak için Macaristan'dan çekildiklerini, daha sonra 1242'de herhangi bir dış gücün etkisi nedeniyle değil görevlerini tamamladıklarını düşündükleri için Avrupa'yı terk ettiklerini belirtir. Reşîdüddîn, İlhanlıların tarihini yazarken resmi Moğol tarihine erişebiliyordu (*Altan Debter* - Altın Defter); ayrıca tarihçi John Andrew Boyle'un işaret ettiği gibi, Reşîdüddîn'in Moğolların Orta Avrupa'dan çekilmesini ele aldığı bölüm, olayların bu versiyonunu doğrudan daha önceki Moğol kayıtlarından aldığını gösteren bir yazım içermektedir. Carpini'nin anlatımına göre bir elçinin kışın ortasında Moğolistan'dan Orta Avrupa'ya 3 aydan biraz daha uzun bir sürede yolculuk yapabilmesi gerekmektedir. Carpini, 1246 yazında ve sonbaharında çok daha kısa bir yolculukta (Kiev'den Moğolistan'a) bir Moğol partisine eşlik etti; burada parti, seçim törenine zamanında ulaşmak için "büyük hız yaptı" ve başına birkaç at kullandı, neredeyse tüm gün ve gece boyunca ata bindi. Beş ay sürdü. *Yuan Tarihi*, geri çekilmeye ilişkin herhangi bir özel nedenden bahsetmiyor, ancak Batu'nun hiçbir kurultaya katılmayı amaçlamadığını ve yalnızca 1244 yılında, Macaristan'dan ayrıldıktan çok sonra Subutay tarafından katılmaya ikna edildiğini belirtiyor.

Moğolların geri çekilmesinin gerçek nedenleri tam olarak bilinmemektedir, ancak çok sayıda makul açıklama mevcuttur. Moğol istilası, çok az ganimet elde ettikleri ve sert bir direnişle karşılaştıkları bir dizi maliyetli ve sinir bozucu kuşatmayla karşı karşıya kalmıştır. Zaferlerine rağmen çok sayıda adam kaybetmişlerdi (yukarıya bakın). Sonunda, Avrupa sahnesinde zayıf düştüler ve şu anda Rusya'nın güneyinde ve Kafkasya'da Kumanların isyanına maruz kaldılar (Batu bunu bastırmak için geri dönmüş ve bastırmak için yaklaşık bir yıl harcamıştır). Başka bir teori de Avrupa'nın hava durumuyla ilgilidir: Macaristan'da su seviyesi yüksek ve kolayca su baskını yaşanıyordu. Modern araştırmacılar tarafından ağaç halkaları üzerinde yapılan bir analiz, Macaristan'ın 1242'nin başlarında soğuk ve yağışlı bir kış geçirdiğini (kıtlığa katkıda bulunduğunu) ve bunun muhtemelen Macaristan'ın merkezi ovasını büyük bir bataklığa dönüştürdüğünü ortaya çıkarmıştır. Atları için otlaklardan yoksun olan Moğollar, daha iyi otlaklar bulmak için Rusya'ya geri çekilmek zorunda kalmıştır.

Sebepleri ne olursa olsun, Moğollar 1242'nin ortalarında Orta Avrupa'dan tamamen çekilmişlerdi, ancak o sırada hala batıda, özellikle de 1241-1243'te Anadolu'nun Moğollar tarafından istilası olmak üzere askeri operasyonlar sürdürüyorlardı. Moğol birliklerinin geri çekilmesinin ardından Subutay, Guyuk tarafından Güney Song ile savaşmak üzere yeniden atanmış ve 1248'de yaşlılıktan ölmüştür.

Sonrası
-------

### Macaristan'ın yıkımı

Moğol istilasının etkileri Macaristan Krallığı'nda çok büyüktür. En büyük hasar, yerleşimlerin yüzde 50-80'inin yıkıldığı ova bölgelerinde yaşanmıştır. Moğolların gerçekleştirdiği katliamlar, yiyecek aramanın yol açtığı kıtlıklar ve kırsal kesimin kaçan Kumanlar tarafından eş zamanlı olarak tahrip edilmesinin birleşimi, Macaristan nüfusunun tahmini olarak %15-25'inin, toplamda yaklaşık 300.000-500.000 kişinin kaybına neden olmuştur. Moğol saldırıları karşısında ayakta kalan tek yer, krallıktaki birkaç taş kalenin tümü de dahil olmak üzere yaklaşık seksen müstahkem yerdir. Bu yerler arasında Esztergom, Székesfehérvár ve Pannonhalma Archabbey vardır. Ancak bu yerler nispeten azdı; 1241'de bir Alman tarihçi, Macaristan'ın "güçlü duvarlar veya kalelerle korunan neredeyse hiçbir şehrin olmadığını", dolayısıyla yerleşik alanların çoğunun son derece savunmasız olduğunu kaydetmiştir.

1241-1242'de Moğolların Macaristan'ı işgali sırasında, Moğolların Macar kadınlarına toplu tecavüzleri, bu eylemden "zevk aldıklarını" söyleyen keşiş Rogerius tarafından kaydedilmiştir. Macar kadınlarına Moğollar tarafından yapılan toplu tecavüzler, daha sonra Rus imparatorluğunun 1849'da Macaristan'ı işgal etmesi ve Sovyet ordusunun 1945'te Macaristan'ı işgal etmesiyle hatırlanmıştır.

Apulia'lı Rogerius'un, Moğolların Macaristan ve Transilvanya'yı işgali sırasında Avrupalılar üzerinde yaptıkları yıkım ve katliamları Carmen Miserabile adlı kitabında anlatır. Denis Türje, Mohi Muharebesi'nde Macar Kralı IV. Béla ile Moğollara karşı savaşmıştır.

### Diğer Avrupalı yöneticilerin tepkisi

Kral ülkenin geri kalanındaki durum hakkında bilgi sahibi olurken, Papa, Kutsal Roma İmparatoru ve Fransa Kralı da dahil olmak üzere Avrupa'nın diğer yöneticileriyle temasa geçmek için birçok girişimde bulunmuştur. Hiçbiri ne işgal sırasında ne de sonrasında Macaristan'a önemli bir destek sağlamaya istekli değildi. Papa IX. Gregorius, Moğollara karşı bir Haçlı Seferi çağrısı yaptı, çok sayıda Alman prensine güçlerini toplamalarını söyleyen bir mektup yazdı ve din adamlarına, Moğollardan sığınmak istemeleri durumunda Macar kralına ve tebaasına sığınmalarını emretti. Ancak Macar kralını, Kutsal Roma İmparatoru saldırgan ve kiliseyle çatışma halinde kaldığı sürece yardımın gerçekleşmesinin pek mümkün olmadığı konusunda uyardı.

Kutsal Roma İmparatorluğu'nun (HRE) Moğollarla mücadelede çok az rol alması ve Bohemya, Moravya, Bavyera ve Avusturya'daki küçük izci gruplarını geri püskürtmesi nedeniyle tahmini sonuçta doğruydu. İmparator II. Friedrich, Hıristiyanlığa yazdığı uyarı mektubunda durumu sert bir şekilde değerlendirdi ancak aynı zamanda bunu Papalık üzerinde bir koz olarak kullanmaya çalıştı. Ancak Friedrich bunların oluşturduğu tehdidin çok iyi farkındaydı. Papa'nın çağrısından önce bile, İmparator II. Friedrich ve oğlu IV. Konrad, Almanya'nın her yerinde Landfrieden adını verdiler. Konrad, kodamanlara ordularını toplamalarını emrederken, II. Friedrich onlara savunmalarını güçlendirmelerini emretti. Kutsal Roma İmparatorluğu'nun devletleri, Macarlar ve Polonyalıların yaptığı gibi büyük bir meydan savaşında Moğollarla buluşmak yerine Moğolları binlerce kaleyi ve müstahkem kasabayı kuşatarak ve binlerce küçük saldırı kuvvetiyle savaşarak batağa düşürmeyi amaçlıyordu.. Regesta Imperii'de bulunan, İmparator II. Friedrich tarafından yazılan, 20 Haziran 1241 tarihli ve Swabia, Avusturya ve Bohemya'daki tüm tebaalarına yönelik bir mektup, bir dizi özel askeri talimat içeriyordu. Kuvvetlerinin Moğollarla saha savaşlarına girmekten kaçınması, her kale ve müstahkem mevkideki tüm yiyecek stoklarını istiflemesi ve genel halkın yanı sıra olası tüm askerleri silahlandırması gerekiyordu. Avusturya Dükü Friedrich, masrafları kendisine ait olmak üzere Avusturya'nın sınır kalelerinin güçlendirilmesi için para ödedi. Bohemya kralı Wenceslaus'ta her kaleyi güçlendirip erzak sağladım, ayrıca manastırları sivil halkın sığınaklarına dönüştürmek için onlara asker ve silah sağladım. Sonuçta Moğollar hiçbir zaman Kutsal Roma İmparatorluğu'na tam ölçekli bir istila başlatmadığından bu hazırlıklar gereksizdi. Polonya ve Macaristan'daki zaferlerinin ardından HRE sınır devletlerinde Moğol baskınları ve kuşatmalar yaşandı; Friedrich'in talimatlarına uyuluyor gibi görünüyordu, ancak bunlar küçük olaylardı ve hızla terk edildi.

Avusturya ve Steiermark Dükü I. Friedrich, işgalin kaosundan yararlanarak daha sonra güçlendirdiği üç Macar kontluğunu işgal etti. 1242'nin ikinci yarısında Moğolların geri çekilmesinin ardından Macarlar kalan birliklerini topladı ve tartışmalı kontlukları işgal etti. Ertesi dört yıl boyunca, Friedrich'in ölümünün kontlukların Macaristan'a devredilmesiyle sonuçlandığı Leitha Nehri Muharebesi'ne kadar nadiren savaşılacaktı.

### Macar reformları ve gelecekteki baskınlar

Ana madde: Macaristan’ın Moğollar tarafından istilası (İkinci)
Yıkılmış olmasına rağmen Macaristan krallığı sağlamdı. Moğolların geri çekilmesinden sonraki bir yıl içinde, Avusturya Dükü Friedrich tarafından fidye olarak gasp edilen en batıdaki üç kontluk (Moson, Sopron ve Vas) yeniden ele geçirildi ve Slavonya'daki yerel ayaklanma bastırıldı. Sonraki yıllarda, Altın Orda hanları defalarca Macaristan'dan teslimiyet talep edecekti; örneğin Berke, 1259'da bir kez ve 1264'te bir kez daha, her zaman göz ardı edilen vergi muafiyeti ve ganimetten pay talebi karşılığında Macaristan'ın imparatorluğunun bir parçası olmasını ve Orta Avrupa'yı planladığı istilaya ordusuyla katkıda bulunmasını talep etti. Bu sefer ciddiye alınan başka bir Moğol istilası tehdidi, ulusal birliğin kaynağıydı ve IV. Béla'nın Macar savunmasını kapsamlı bir şekilde genişletmesine, özellikle de yeni taş kaleler inşa etmesine (ilk on yılda kırk dört kale) ivme kazandırdı. Kraliyet ordusundaki ağır zırhlı süvari ve şövalyelerin sayısının artırılması da dahil olmak üzere ordunun yeniden canlandırılması. IV. Béla, kısmen hükümdarlığı sırasında ülkeyi doğudan gelecek yabancı istilaya karşı yeniden inşa etmek ve güçlendirmek için yapılan her şeyin takdiri olarak artık ulusun ikinci kurucusu olarak görülüyor. Bu iyileştirmeler, 1285 yılında Nogay Han'ın ülkeyi işgal girişiminde bulunmasıyla meyvesini verecekti (aradan geçen yıllarda sınır boyunca baskınlar sık sık yapılıyordu, ancak Nogai'nin saldırısı 1242'den bu yana ilk büyük istilaydı). Bu durumda işgal, öncesinde ve sonrasında yapılan diğer saldırılar gibi hızla yenilgiye uğratıldı.

Kaynakça
--------

Özel

1. ↑  William of Rubruck. "The journey of William of Rubruck to the eastern parts of the world, 1253-55." Translated by William Woodville Rockhill. Page 281. "It would be very easy to conquer or to pass through all these countries. The King of Hungary has not at most XXX thousand soldiers."
2. ↑  Sverdrup, p.115: "A near-contemporary source says the Hungarians lost 10,000 men in the Mohi battle. This is no precise number, but as most of the army was lost it may be close to what the author believed the size of the whole army was. When Mongol officer Siban spied the Hungarian camp some weeks before the battle he counted 40 units [Rashid al-Din, 2:474]. In those days the Hungarian units, the so-called banderias, were usually between 50 and 400 men strong [See Julius Bartl, "Slovak History: Chronology and Lexicon" (Bratislava 2002), p. 191]. An average size of 250 would indeed give a total of 10,000 men." [a maximum average of 400 would have given 16,000 men].
3. ↑  Carey, Brian Todd, p. 124
4. 1 2  Markó, László (2000), *Great Honours of the Hungarian State*, Budapeşte: Magyar Könyvklub, ISBN 963-547-085-1
5. 1 2  Liptai, Ervin (1985), *Military History of Hungary*, Budapeşte: Zrínyi Katonai Kiadó, ISBN 963-326-337-9
6. 1 2  Sverdrup, p. 115, citing Kosztolnyik.
7. ↑  Sverdrup, p. 114-115, citing Rashid al-Din's chronicles, 1:198, 2:152. Rashid Al-Din's figures give Batu and Subutai about 40,000 horsemen total when they invaded Central Europe in 1241 (including Turkic auxiliaries recruited since the conquest of Rus), divided into five columns; one made a diversionary attacks into Poland, but rejoined with the other four in Hungary after Legnica and participated in the invasion.
8. ↑  Carey states on p. 128 that Batu had 40,000 in the main body and ordered Subotai to take 30,000 troops in an encircling maneuver. Batu commanded the central prong of the Mongols' three-pronged assault on eastern Europe. This number seems correct when compared with the numbers reported at the Battles of Leignitz to the North and Hermannstadt (Sibiu) to the South. All three victories occurred in the same week.
9. ↑  Sverdrup, p. 115. Citing: Gustav Strakoschd-Grassmann. Der Einfall Der Mongolen In Mitteleuropa In Den Jahren 1241 und 1242 (Innsbruck, 1893), p.183.
10. ↑  *The Mongols in the West*, Denis Sinor, *Journal of Asian History*, Vol. 33, No. 1 (1999), page 15;"*...on April 11, Batu's forces executed a night attack on the Hungarian camp, inflicting terrible losses on its trapped defenders..[..]..While the outcome of the encounter is beyond dispute-some call it a massacre rather than a battle-historians disagree on their assessments of Béla's apparent ineptitude. Of course the Hungarians could have done better; but it is beyond doubt that no "ad hoc", feudal type force could have matched the well disciplined, highly trained, professional soldiers of the Mongol army. A seldom considered measure of the efficacy of the Hungarian resistance is the size of the losses sustained by the attackers. **These were very heavy..***"
11. ↑  John France, *Perilous Glory: The Rise of Western Military Power*, (Yale University Press, 2011), 144.
12. ↑  *A Global Chronology of Conflict: From the Ancient World to the Modern Middle East*, Vol. I, ed. Spencer C. Tucker, (ABC-CLIO, 2010), 279;"*Although Mongol losses in the battle are heavy...*".
13. ↑  *The Mongol Empire: A Historical Encyclopedia*, Vol. II, ed. Timothy May, (ABC-CLIO, 2017), 103.
14. ↑  Obrusánszky, Borbála (Eylül 2017). "A tatárok kivonulásának okai" [The reasons for the departure of the Tatars] (PDF). *Székelyföld - kulturális folyóirat* (Macarca). **21/9**. Csíkszereda: Hargita Megye Tanácsa, Hargita Kiadóhivatal, Székelyföld Alapítvány. ss. 113-129. ISSN 1453-3871. 4 Aralık 2023 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 2 Nisan 2024.
15. ↑  Salagean, p. 16
16. ↑  Nora Berend.
17. ↑  Salagean, p.15
18. ↑  Cartledge, p. 29
19. ↑  Cartledge, p. 29-30.
20. ↑  Jackson 2005, ss. 63–64.
21. ↑  Arhiđakon, Toma. "O prirodi Tatara". *Historia Salonitana* (Hırvatça). Split: Književni krug.
22. ↑  Toma, O bijegu Ugara
23. 1 2 3  Toma, O okrutnosti Tatara
24. ↑  John of Plano Carpini, "History of the Mongols," in The Mission to Asia, ed.
25. ↑  7 Rashid al-Din, "Successors of Genghis Khan", trans.
26. ↑  Rashid al-Din, Successors, 10-11.
27. ↑  Carpini, "History of the Mongols," 60.
28. ↑  "Journal of the North-China Branch of the Royal Asiatic Society." Volume 10, page 168.
29. ↑  Rashid al-Din, Successors, 71–72.
30. ↑  Nicola Di Cosmo and Ulf Bungten.
31. ↑  J. J. Saunders, The History of the Mongol Conquests (London: Routledge & Kegan Paul, 1971), 79.
32. ↑  Peter F. Sugar, Péter Hanák, Tibor Frank -- A History of Hungary.
33. ↑  Sugar, p.27: "In the plains, between 50 and 80 percent of the settlements were destroyed. In forested areas, in the mountains, and in Transylvania, the demographic loss is estimated at 25-30 percent".
34. ↑  Makkai, László (1994a).
35. ↑  Peter Jackson, "The Mongols and the West", p. 66
36. ↑  Petö, Andrew (2003). "5 Memory and the Narrative of Rape in Budapest and Vienna in 1945". Bessel, Richard; Schumann, Dirk (Ed.). *Life After Death: Approaches to a Cultural and Social History of Europe During the 1940s and 1950s* (illustrated bas.). Cambridge University Press. s. 143. ISBN 0521009227.
37. ↑  "Escaping the Mongols: A Survivor's Account from the 13th century". *Medievalists.net*. Ocak 2018. 23 Aralık 2023 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 2 Nisan 2024.
38. ↑  Bak, János M.; Rady, Martyn; Veszprémy, László, (Ed.) (2010). *Master Roger’s Epistle to the Sorrowful Lament upon the Destruction of the Kingdom of Hungary by the Tatars* (Bilingual bas.). Central European University Press. ISBN 9639776955.
39. ↑  Béla IV (1335). "267". 23 Aralık 2023 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 2 Nisan 2024.
40. ↑  Jackson, pp. 65–66
41. ↑  Matthew Paris, 341-344.
42. ↑  Jackson, pp. 66–67
43. ↑  
Regesta Imperii, (RI V) n. 3210,  17 Temmuz 2009 tarihinde Wayback Machine sitesinde arşivlendi.
44. ↑  Master Roger, Epistle, 195
45. ↑  Harold T. Cheshire, "The Great Tartar Invasion of Europe," The Slavonic Review 5 (1926): 97.
46. ↑  Howorth, Sir Henry Hoyle.
47. ↑  de Hartog, Leo.
48. ↑  Érszegi, Géza; Solymosi, László (1981).
49. ↑  Jean W. Sedlar, East Central Europe in the Middle Ages, 1000–1500 (Seattle: University of Washington Press), 379.
50. ↑  Kosztolnyik, Z. J. pp. 284–87

Genel
* Cartledge, Bryan (2011). *A History of Hungary*. C. Hurst & Co. 978-1-84904-112-6.
* Jackson, Peter (2005). *The Mongols and the West, 1221–1410*. Routledge.
* Salagean, Tudor (2016). *Transylvania in the Second Half of the Thirteenth Century: The Rise of the Congregation System*. Brill.
* Saunders, J. J. (1971). *The History of the Mongol Conquests*. London: Routledge & Kegan Paul.
* Sophoulis, Panos (2015). "The Mongol Invasion of Croatia and Serbia in 1242". *Fragmenta Hellenoslavica*. **2**: 251-77.
* Sverdrup, Carl (2010). "Numbers in Mongol Warfare". *Journal of Medieval Military History*. Boydell Press. 8: 109–17 [p. 115]. 978-1-84383-596-7.
* Sweeney, James Ross (1982). "Thomas of Spalato and the Mongols: a Thirteenth-Century Dalmatian View of Mongol Customs". *Florilegium*. **4**: 156-83. doi:10.3138/flor.4.010 Özgürce erişilebilir.
* Obrusánszky, Borbála (Eylül 2017). "A tatárok kivonulásának okai" [The reasons for the departure of the Tatars] (PDF). *Székelyföld - kulturális folyóirat* (Macarca). **21/9**. Csíkszereda: Hargita Megye Tanácsa, Hargita Kiadóhivatal, Székelyföld Alapítvány. ss. 113-129. ISSN 1453-3871.

| * g
* t
* d
Moğol İmparatorluğu (1206-1368) |
| --- |
| 

| Terimler |
| --- |
| Unvanlar | 
* Kağan
* Kan
* Khatun
* Hanım
* Jinong
* Khong Tayiji
* Noyan
* Tarkan

 |
| Askeri | 
* Yarlık
* Örtö
* Orda
* *Pax Mongolica*
* Yassa
* Kurultay
* Payza
* Mangıt
* Tümen
* Kheshig
* Baskak

 |

 |
| 

| Siyaset-Teşkilat-Yaşam |
| --- |
| Başlıklar | 
* İdari bölge ve vasallar
* Tuğ
* İstila ve fetihler
* Yıkım
* İmparatorluk Mührü
* Askeri taktik ve organizasyon
* Din
* Toplum ve Ekonomi

* Börçigin Boyu
* Ögeday Boyu
* Moğol Ermenistanı
* Bizans-Moğol İttifakı
* Fransız-Moğol ittifakı
* Avrupa'nın Moğol istilası ve savaşların listesi
* Kiev Knezliği'nin Moğol İstilası ve savaşların listesi

 |
| Hanlık | 
* Yuan Hanedanı
	+ Kuzey Yuan
* Çağatay Hanlığı
	+ Ögeday Boyu
* Altın Orda
	+ Ak Orda ve Gök Orda
* İlhanlılar

 |
| Başlıca şehirler | 
* Almalık
* Avarga
* Azak
* Buhara
* Bulgar
* Karakurum
* Hanbalık
* Macar
* Meraga
* Karşı
* Semerkand
* Saray Batu/Berke
* Saraycık
* Shangdu (Xanadu)
* Sultaniye
* Tebriz
* Ükek
* Astrahan

 |

 |
| 

| Sefer ve Savaşlar |
| --- |
| Asya | 

|  |  |
| --- | --- |
| Orta | 
* Güney Sibirya (1207)
* Karahıtaylar (1216-18)
* Harezmşahlar (1219-1221)
* İran (1219-1256)

 |
| Doğu | 
* Batı Şia (1205 / 1207 / 1209-10 / 1225-27)
* Kuzey Çin ve Mançurya (1211-34)
* Kore (1231-60)
* Güney Çin (1235-79)
* Tibet (1236 / 1240 / 1252)
* Yunnan (1253-56)
* Sahalin (1264-1308)
* Japonya (1274 / 1281)

 |
| Güneydoğu | 
* Burma (1277 / 1283 / 1287)
* Java (1293)
* Vietnam (1257 / 1284-88)
* Burma (1300-02)

 |
| Güney | 
* Hindistan (1221-1327)

 |

 |
| Avrupa | 
* Gürcistan (1220-22 / 1226-31 / 1237-64)
* Çerkesya (1237-1300s)
* Çeçenistan (1237-1300s)
* İdil Ön Bulgarları (1229-36)
* Kuman (1237-1242)
	+ Moldova ve Valahia (1241-1242)
* Alanya Krallığı (1238-1239)
* Kiev Knezliği (1223 / 1236-40)
* Polonya ve Bohemya (1240-41)
* Anadolu (1241-43)
* Macaristan (1241-42)
* Kutsal Roma İmparatorluğu (1241-42)
* Bulgaristan ve Sırbistan (1242)
* Latin İmparatorluğu (1242)
* Litvanya (1258-59)
* Polonya (1259-60)
* Trakya (1263-64)
* Macaristan (1285-86)
* Polonya (1287-88)
* Sırbistan (1291)

 |
| Orta Doğu | 
* Alamut (1253-1256)
* Irak (1258)
* Suriye (1260-1323)
* Filistin (1260 / 1301)

 |
| İç Savaşlar | 
* Moğol İmparatorluğu'nun bölünmesi
* Arık Böke-Kubilay çatışması (1260-64)
* Berke-Hülâgû savaşı (1262)
* Kaydu-Kubilay Savaşı (1268-1301)
* Esen Buga-Buyantu Han Savaşı (1314-1318)

 |

 |
| 

| Kişiler |
| --- |
| Büyük Hanlar | 
* Cengiz Han
* Tuluy (naib)
* Ögeday
* Töregene Hatun (naib)
* Güyük Han
* Oğul Kaymış (naib)
* Möngke
* Arık Böke
* Kubilay Han (Yuan Hanları)

 |
| Hanlar | 
* Cuci
* Batu Han
* Sertak Han
* Orda Han
* Berke
* Tokta
* Özbek Han
* Çağatay Han
* Yesü Duva
* Kebek
* Hülâgû
* Abaka Han
* Argun Han
* Gazan Han

 |
| Komutanlar | 
* Subutay
* Cebe Noyan
* Mukali
* Negudar
* Borçu
* Guo Han
* Borokhul
* Çelme Noyan
* Chilaun
* Kubilay Noyan
* Aju
* Bayan
* Kadan
* Burandai
* Nogay Han
* Baycu Noyan

 |

 |