**İstiare**, Türk Edebiyatında, bir sözcüğü kendi anlamı dışında kullanarak, bir şeyi benzediği başka varlığının adıyla anma sanatı. Diğer adı eğretilemedir.

Benzetmenin iki temel öğesi vardır, benzeyen ve benzetilen. İstiare bunlardan birinin söylenmemesiyle yapılır.

Çeşitleri
---------

### Açık İstiare (İstiareyi Musarraha)

Sadece kendisine benzetilenle (müşebbehu bih-müstearı minh) yapılan istiaredir. Bir sözcüğün yerine benzetme amacı güderek başka bir sözcük kullanmaya denir.

### Kapalı İstiare (İstiareyi Mekniyye)

Benzetme öğelerinden yalnız benzeyenle (müşebbeh-müstearı leh) ve benzeme yönü (karine) ile yapılan istiaredir. Kapalı istiarede benzetilen söylenmeyerek gizili tutulur. Mitoloji, bilim ve metafizik gibi pek çok disiplin, kapalı istiareler yoluyla dünya edebiyatının epistemolojik altyapısını oluşturmuştur.

### Genel

Benzetmenin temel öğelerinden yalnızca birisiyle (müşabehet ögesi) çok sayıda benzerliği sıralayarak yapılan istiareye ise "yaygın istiare" (istiare-i temsiliyye) adı verilir. Bu tür istiarelerde kelimeler hakiki manalarında kullanılsalarda bir araya gelmeleriyle ortaya çıkan mana heyetine benzetilmek istenen başka bir mana heyeti istiare edilir. Bu yüzden bu tür istiarelere heyetlerin birbirlerine istiaresi diyebiliriz. Bu tür istiareler halk arasında yayılırsa darbı mesel olarak isimlendirilir. Türkçemizdeki birçok atasözü bu kısımda değerlendirilir. Misal: Üzüm üzüme bakarak kararır. Bu misalde bir kişinin bir başkasından etkilenmesi üzümlerin birbirlerini kararma yönünden etkilemelerine benzetilmiştir. Dikkat edilecek olursa benzetilende ve kendine benzetilende kelimeler istiare edilmemiş, belki kelimelerden oluşan kelamın ifade ettiği heyet olan manalar benzetilmiştir.

Örnekler
--------

### Açık İstiare

|  |  |
| --- | --- |
|  | **«** Bedr'in aslanları ancak bu kadar şanlı idi **»** |
|  |  |

Cümlesindeki "aslan" bu istiare çeşidine bir örnektir

|  |  |
| --- | --- |
|  | **«** Dışarıda bir dost eli okşuyor tenimizi. **»** |
|  |  |

Cümlesinde "dost eli" rüzgâr yerine kullanılmıştır

|  |  |
| --- | --- |
|  | **«** Dünyaya geldiğim anda
Yürüdüğüm aynı zamanda
İki kapılı bir handa
Gidiyorum gündüz gece **»** |
|  |  |

Dünya iki kapılı bir hana benzetilmiş ama dünya söylenmemiş yani benzeyen yok sadece benzetilen var.

|  |  |
| --- | --- |
|  | **«** Aşiyân-ı murg-ı dil zülf-ı perîşânındadır
Kanda olsam ey perî gönlüm senin yanındadır. **»** |
|  |  |

Fuzulî

|  |  |
| --- | --- |
|  | **«** Al câme ile meh-pâre maşallah **»** |
|  |  |

Pertev Paşa

|  |  |
| --- | --- |
|  | **«** Âh eylediğim serv-I hırâmânın içindir
Kan ağladığım gonce-I handânın içindir. **»** |
|  |  |

Fuzulî

|  |  |
| --- | --- |
|  | **«** Kadem kadem gece teşrîfi Nâilî o mehin
Cihân cihân elem-I intizâra değmez mi **»** |
|  |  |

Nâilî

|  |  |
| --- | --- |
|  | **«** Gezermiş kasrın etrâfında yer yer tâze meh-rûlar
Mükahhal gözlü Şîrîn sözlü Leylî yüzlü âhûlar **»** |
|  |  |

Nedîm

|  |  |
| --- | --- |
|  | **«** Açıldığın haber verir ağyâra gül gibi
Dâim bize nesîm-I sebük-pâ gelir gider **»** |
|  |  |

Nâbî
### Kapalı İstiare

|  |  |
| --- | --- |
|  | **«** Sözlerin saplama kalbime ne olur
Her taraf kırık dökük
Dalların boynu bükük
Kederliyiz der gibi **»** |
|  |  |

Orhan Seyfi Orhon
Dallar boynu bükük insana benzetiliyor ama kendisine benzetilen insandan söz edilmiyor. Boynu bükük sözcüğü ile insanın bir özelliği vurgulanıyor.

|  |  |
| --- | --- |
|  | **«** Nâz ederse gamzesi uşşâk-ı zâra nâz eder
Zülfi bir âşüftedir ki rûzgâra nâz eder **»** |
|  |  |

Nâbî

|  |  |
| --- | --- |
|  | **«** Ki henüz gonce-ı neşküfte iken
Anı dest-ı ecel itdi pâmâl **»** |
|  |  |

Fâzıl

|  |  |
| --- | --- |
|  | **«** Nâgehân simsiyâh olur eflâk
Hayretinden düşer sükûna cihân

Mecnûn ana verdi cümle rahtın
Pâk eyledi bergden dırahtın **»** |
|  |  |

Fuzulî

|  |  |
| --- | --- |
|  | **«** Eşcâr-ı bâğ hırka-ı tecrîde girdiler
Bâd-ı hazan çemende el aldı çenârdan **»** |
|  |  |

Bâkî
### Yaygın İstiare

|  |  |
| --- | --- |
|  | **«** Bin gemle bağlanan at şaha kalkıyor
Gittikçe yükselen başı Allah'a kalkıyor 
Son macerayı dinlememiş varsa anlatın 
Râm etmek isteyenler o marûr, âsil atın 
Beyhudedir her uzvuna bir halka bulsa da 
Boştur köpüklü ağzına gemler vurulsa da... 
Coştukça böyle sel gibi bağrındaki hisleri 
Bir gün başında kalmayacaktır seyisleri! **»** |
|  |  |

Faruk Nafız Çamlıbel
Çamlıbel, milleti mağrur bir ata benzeterek çok sayıda benzerliği sıralıyor.

### Bayağı İstiareler

|  |  |
| --- | --- |
|  | **«** Makdem-I tab’a dîbâ-yı Münîf olsa hasır
Kadr-I iclâlime nisbetle değildir şâyân **»** |
|  |  |

İrfan Paşa

|  |  |
| --- | --- |
|  | **«** Yanıkdır o âşıkın kitâbı
Nazmında kokar ciğer kebâbı **»** |
|  |  |

Ziya Paşa

|  |  |
| --- | --- |
|  | **«** O ten ki hâk ola aşkın güdâz u sûzunda
Biten giyâhı dem-I haşre dek kebâb kokar **»** |
|  |  |

Nedîm

Kaynakça
--------

1. ↑  Kılıç, Ensar (2011),  11 Kasım 2011 tarihinde Wayback Machine sitesinde arşivlendi. Klasik şiirde istiare.

| * g
* t
* d
Söz Sanatları |
| --- |
| Teşbih **·**  İstiare **·**  Mecâz-ı mürsel **·**  Tenasüp **·**  Telmih **·**  Hüsn-i ta'lil **·**  İstifham **·**  Tecâhül-i ârif **·**  Kinaye **·**  Tevriye **·**  Abartıcılık **·**  Tariz **·**  Tezat **·**  Cinas **·**  Teşhis **·**  İntak **·**  İrsal-ı mesel **·**  Rücû **·**  Terdit **·**  Leff ü neşr **·**  Aks-i müfred **·**  Akis |