**Hertzsprung-Russell diyagramı** veya **Hertzsprung-Russell çizeneği** (ayrıca **H-R diyagramı** veya **HRD** olarak da anılır) yıldızları ışınım güçleri, etkin sıcaklıkları gibi özellikleri arasındaki ilişkileri gösteren bir çizenektir. 1910 yılı civarında Ejnar Hertzsprung ve Henry Norris Russell tarafından oluşturulmuş olup yıldızların evrimini anlama çalışmalarında önemli bir rol oynamıştır. Yıldızın çizelgedeki konumunun değişimine bakılarak yıldızın evrimi izlenebilir.

Çizelge
-------

Hipparcos kataloğu'ndan alınmış 22.000 yıldız ve yakın yıldızları içeren Gliese kataloğu'ndan alınmış 1000 yıldız konumuyla çizilmiştir. Çizelge incelendiğinda yıldızların yalnızca kimi bölgelere düştüğü görülür. En yoğun çapraz sol üstten (sıcak ve parlak) sol alta (daha serin ve az parlak) giden ana kolda yer alıyor. Sol altta beyaz cücelerin bulunduğu yerdir. Ana kolun üstünde de alt devler, devler ve üst devler bulunmaktadır. Güneş, ana kolun üzerinde parlaklığı 1 (mutlak kadri 4,8 ve B-V renk ölçeği 0,66 (sıcaklığı 5780 K ve tayf örneği G2) olan yerde bulunur.

Çizelgenin şekilleri
--------------------

İki açık yıldız kümesi olan M67 ve NGC 188, değişik yıldız yaşlarında ana koldan ayrılan tâlî yolları göstermektedir.
Hertzsprung-Russell çizelgesinin değişik şekilleri olup sınıflandırma o kadar iyi tanımlanmış değildir.

Asıl çizelge, ana koldaki yıldızların tayf örneğini yatay, mutlak kadri de dikey eksende gösterir. İlk nicelik (olan tayf örneği) tartışmasız şekilde kolayca belirlenemeyeceğinden B-V renk indeksi kullanılmıştır. Bu tür çizelgeye Hertzsprung-Russell çizelgesi veya renk-kadir çizelgesi denir ve gözlemciler tarafından çok kullanılır. Fakat görünen kadri dikey eksende çizmek de renk-kadir çizeneklerinin bir şeklinde görülür.

Başka bir şekli de bir eksene yıldızın etkin sıcaklığını, diğer eksene de parlaklığını koyar. Bu da yıldızların evrimini açıklamak için çalışan kuramcıların bilgisayarlarla hesapladığı çizeneklerdir. Bu tür çizenekler muhtemelen *sıcaklık-parlaklık* diyagramı olarak adlandırılmalıdır. Fakat bu ifâde pek kullanılmamakta olup *Hertzsprung-Russell diyagramı* tercih edilmektedir. Sınıflandırmadak, bu karışıklığa rağmen astrofizikçiler bu ç,zelgeler arasında kesin bir ayrım yapar.

Bu ayrımın nedeni, bir çizelgeden diğerine tamı tamına basit bir dönüşümün olmaması ve kullanılan yıldız atmosfer modeli ve (sıcaklık ve parlaklık dışında bileşimi ve basınç) parametrelerle ilgili olmasıdır. Ayrıca o cisme olan uzaklığın ve yıldızlararası kırmızılaşmanın bilinmesi gerekmektedir. Değişik renk indeksleri ve etkin sıcaklıkla yapılan sayısal dönüşümler literatürde vardır (Sekiguchi 2000, Casagrande 2006).

H-R çizeneği, değişik yıldız tiplerini tanımlamak ve bilgisayar modelleriyle elde edlmiş yıldız evrimi hakkındaki teorik tahminleri gerçek yıldız gözlemleriyle karşılaştırmak için kullanılır. Bu durumda ya hesaplanmış nicelikleri izlenebilir değerlere çevrilerek ya da öbür yönde hareket edilerek bir başka belirsizlik faktörü eklenmiş olur.

Yorum
-----

Yıldızların büyük çoğunluğu ana kol denilen doğru etrâfında toplanır. Bu safhada yıldızlar çekirdeklerinde hidrojeni kaynaştırmaktadırlar. Yıldızların çizenekteki ikinci toplanma yeri yatay koldur (merkezinde helyum kaynaşması ve etrâfındaki tabakada hidrojen yanması olan yıldızlardır). Başka hatırı sayılır bir özellikse Hertzsprung aralığıdır. Bu da A5 ve G0 tayf örneği ve +1 ve -3 mutlak kadri arasındaki (yâni ana kolun üstüyle yatay koldaki devler arasındaki bölgededir. (RR Lyrae yıldızları bu aralığın solunda bulunabilir. Sefe değişenleri dayanıksızlık şeridinin üst bölümünde yer alırlar.

H-R çizeneği ayrıca bilginlerce kabaca bir yıldız kümesinin Dünya'dan ne kadara uzakta olduğunu ölçmek için de kullanılır. Bu da kümedeki yıldızların görünür kadrinin bilinen uzaklıktaki (model) yıldızların mutlak kadriyle kıyaslayarak yapılır. Gözlenen grup, daha sonra gözlenen ve hesaplanmış ana kollar kesişene kadar çizelgede dikey yönde kaydırılır. Her iki grup arasında köprü yaparak büyüklüklerdeki farkı yok eden bu farka uzaklık katsayısı denir ve uzaklık için doğrudan bir ölçüdür. Bu tekniğe *ana kola oturtma* veya karıştıran bir ifâdeyle *tayfölçer paralaksı* denir.

Çizeneğin yıldız fiziğinin gelişmesindeki rolü
----------------------------------------------

Ayrıca bakınız: Yıldız nükleosentezi
Diyagramı tefekkür eden astronomlar, yıldızların evrimin gösterebileceğini tahmin etmişlerdir. Ana öneri, burada yıldızların kırmızı devden beyaz cüceye dönüştükleri, sonra hayatları boyunca kolda aşağı doğru hareket ettikleridir. Fakat Russell'in 1912'sw çizelgeyi Royal Astronomical Society'ye (Krâliyet Astronomi Cemiyeti) sunuşundan sonra Arthur Eddington'un yıldız fiziği üzerindeki düşüncelerine taban oluşturmuştur (Porter, 2003). 1926'da yayımladığı *Yıldızların iç dünyası* (*The Internal Constitution of the Stars*) adlı eserinde yıldızların nasıl bu diyagrama uyduğunu açıklamaktadır. Bu husus, o zamanlar yıldız teorisinin ana problemi olan yıldızların enerjilerini nereden aldıkları konusuna daha açıklık getirilemediğinden hatırı sayılır bir gelişmeydi. Termonükleer enerji ve hattâ yıldızların hidrojenden oluştuğu daha keşfedilmemişti. Eddington, bu problemi sürüncemede bırakıp soruyu yıldızların içlerindeki enerjinin nasıl taşındığını açıklayan ısı nakli termodinamiğine yoğunlaşarak çözmüştü (Smith, 1995). Böylece Eddington, beyaz cücelerin temelde değişmez bir konumda hayatları boyunca ana kol üzerinde kaldıklarını öngördü. 1930'lar ve 1940'larda hidrojen birleşmeyi anlaşılınca yıldızların kırmızı devlere ve beyaz cücelere evriştiği teorisi fiziğe dayandırılabildi. O zamanalar Hertzsprung-Russell çizeneği, bu tür gelişmelere sebep olmamakla birlikte yıldızların evrimini grafik olarak göstermekteydi.

Ayrıca bakınız
--------------

* Asimptotik dev kol
* Hayashi çizgileri
* Yıldız sınıflandırması

Kaynakça
--------

* Casagrande, L. (Kasım 2006). "Accurate fundamental parameters for lower main-sequence stars" (Abstract). *MNRAS*. **373** (1). ss. 13-44. doi:10.1111/j.1365-2966.2006.10999.x. 18 Mart 2007 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 6 Şubat 2007.
* Porter, Roy (2003). *The Cambridge History of Science*. Cambridge, UK: Cambridge University Press. s. 518. ISBN 978-0521572439.
* Sekiguchi, Maki (Ağustos 2000). "A Study of the B-V Color-Temperature Relation" (HTML). *The Astronomical Journal*. **120** (2). ss. 1072-1084. doi:10.1086/301490. Erişim tarihi: 14 Eylül 2008.
* Smith, Robert (1995). *Observational Astrophysics*. Cambridge, UK: Cambridge University Press. s. 236. ISBN 978-0521278348.

Dış bağlantılar
---------------

|  |  |
| --- | --- |
|  | Wikimedia Commons'ta ***Hertzsprung-Russell diyagramı*** ile ilgili ortam dosyaları bulunmaktadır. |

* JavaHRD1 Mart 2007 tarihinde Wayback Machine sitesinde arşivlendi. an interactive Hertzsprung-Russell diagram as a Java applet
* BaSTI22 Temmuz 2011 tarihinde Wayback Machine sitesinde arşivlendi. a Bag of Stellar Tracks ve Isochrones, simulations with FRANEC code by Teramo Astronomical Observatory
* Leos Ondra: The first Hertzsprung-Russell diagram18 Aralık 2008 tarihinde Wayback Machine sitesinde arşivlendi.

| * g
* t
* d
Yıldız |
| --- |
| Oluşum | 
* Yığılma
* Moleküler bulut
* Bart damlacığı
* Genç yıldız cismi
	+ Önyıldız
	+ Anakol öncesi yıldız
	+ Herbig Ae/Be
	+ T Tauri
	+ FU Orionis
* Herbig-Haro cismi
* Hayashi çizgileri
* Henyey çizgileri

 |
| Evrim | 
* Anakol
* Kırmızı dev kol
* Yatay kol
	+ Kırmızı yığın
* Asimptotik dev kol
	+ Süper-AGB yıldızı
* Maviye dönüş
* Ön gezegenimsi bulutsu
* Gezegenimsi bulutsu
* PG 1159
* Karışım
* Kararsızlık kuşağı
* OH/IR
* Mavi ışık değişeni
* Mavi başıboş
* Yıldızlar öbeği
* Süpernova
* Sahte süpernova
* Hipernova

 |
| Aydınlatma sınıfı | 
* Altcüce
* Cüce
	+ Mavi
	+ Kırmızı
	+ Beyaz cüce
	+ Sarı
	+ Kahverengi
* Altdev
* Dev
	+ Mavi
	+ Kırmızı
	+ Sarı
* Parlak dev
* Üstdev
	+ Mavi
	+ Kırmızı
	+ Sarı
* Üstündev
	+ Sarı

 |
| Yıldızsınıflandırması | 
* Anakol
	+ O
	+ B
	+ A
	+ F
	+ G
	+ K
	+ M
* WR
* OB
* Altcüce
	+ O
	+ B
* Karbon
	+ S
	+ CH
	+ CN
* Kimyasal tuhaf
	+ Am
	+ Ap/Bp
	+ Baryum
	+ Aşırı helyum
	+ Lambda Boötis
	+ Kurşun
	+ HgMn
	+ Teknesyum
* Be yıldızı
	+ Kabuklu
* B[e]

 |
| Kalıntılar | 
* Sıkışık yıldız
* Beyaz cüce
	+ Helyum gezegeni
	+ Kara cüce
* Nötron yıldızı
	+ Radyo-sessiz
	+ Pulsar
		- İkili
		- X ışını
	+ Magnetar
* Yıldız kaynaklı kara delikler
* X ışını ikilisi
	+ X ışını patlaması
* SGR

 |
| Teorik yıldızlar | 
* Mavi cüce
* Kara cüce
* Egzotik
	+ Kuark
	+ Garip
	+ Preon
	+ Planck
	+ Zayıf elektrik yıldızı
* Karanlık maddeli yıldız
* Karanlık enerjili yıldız
* Karanlık yıldız (Newton mekaniği)
* Gravastar
* Donmuş yıldız
* Q yıldızı
* Yarı yıldız
* Thorne-Żytkow nesnesi
* Demir yıldız
* Blitzar

 |
| Nükleosentez | 
* Döteryum füzyonu
* Lityum füzyonu
* Proton-proton zincirleme reaksiyonu
* KAO döngüsü
* Helyum parlaması
* Üçlü alfa süreci
* Alfa süreci
* Karbon yanma
* Neon yanma
* Oksijen yanma
* Silikon yanma
* S-süreci
* R-süreci
* P-süreci
* Füzor
* Nova
	+ Simbiyotik
	+ Kalıntı
	+ Kırmızı ışıklı nova

 |
| Yapı | 
* Çekirdek
* Konveksiyon bölgesi
	+ Mikrotürbülans
	+ Salınımlar
* Işınım bölgesi
* Atmosfer
	+ Işık yuvarı
	+ Yıldız noktası
	+ Renk yuvarı
	+ Taç küre
* Güneş rüzgârı
	+ Kabarcık
	+ İki kutuplu çıkış
* Toplanma diski
* Astrosismoloji
	+ Helyosismoloji
* Eddington aydınlatma gücü
* Kelvin-Helmholtz mekanizması

 |
| Özellikler | 
* Adlandırma
* Dinamikler
* Etkin sıcaklık
* Topluluk
* Manyetik alan
* Mutlak parlaklık
* Aydınlatma gücü
* Kinematik
* Kütle
* Metallik
* Dönüş
* UBV rengi
* Değişen yıldız
	+ Tansık değişkeni
* Fotometrik sistem
* Renk ölçeği

 |
| Yıldız sistemi | 
* Çift
	+ İlişkili
	+ Ortak örtü
	+ Örten
	+ Simbiyotik
* Çoklu
* Yıldız kümesi
	+ Açık
	+ Küresel
	+ Süper
* Gezegen sistemi
* Güneş Sistemi

 |
| Dünya merkezligözlemler | 
* Kutup Yıldızı
* Dairesel yıldız
* Takımyıldız
* Yıldız deseni
* Büyüklük
	+ Kadir
	+ Sönme
	+ Fotografik
* Dikeyhız
* Özdevinim
* Iraklık açısı
* Fotometrik-standart yıldız

 |
| Listeler | 
* Yıldız adları
	+ Arapça
	+ Çince
* Enler
	+ En büyük kütleli
	+ En sıcak
	+ En büyük hacimli
	+ En az hacimli
	+ En parlak
	+ En aydınlık
	+ En yakın
		- En yakın parlak
* Güneşdışı gezegenler
* Kahverengi cüceler
* Beyaz cüceler
* Samanyolu'ndaki novalar
* Süpernovalar
	+ Süpernova adayları
	+ Süpernova kalıntıları
* Gezegenimsi bulutsular
* Yıldız astronomisi zaman çizelgesi

 |
| Diğer | 
* Altyıldız nesnesi
	+ Kahverengi cüce
	+ Kahverengi altcüce
	+ Gezegen
* Galaktik yıl
* Galaksi
* Süperküme
* Misafir
* Kütleçekim
* Galaksilerarası yıldız
* Gelgit bozulması olayı

 |