*Bu sayfa Altay kavimlerinin yasama organı **Kurultay** hakkındadır. Eski Türklerdeki kağanlık yasama organı için Türk Toyu maddesine bakınız.*
**Kurultay** (Moğolca: Хуралдай, *Khuraldai*; Türkçe: *Kurultay*) Altay budunlarında politik ve askeri kararların alındığı meclise verilen addır. Eski Türklerde kurultaya daha çok "toy" adı verilmiştir. Günümüzde ise, hem Moğol hem de Türk topluluklarında parlamento veya seçimli toplantı anlamında kullanılmaktadır.

Sözcük kökeni
-------------

Moğolca *quralda* "toplantı, Cengiz Han yasasında büyük aile meclisi" sözcüğünden alıntıdır. Bu sözcük Moğolca *qura-* "toplanmak" fiilinden türetilmiştir.

Toy ile farkı
-------------

Altay budunu bölündükten sonra, kurultay Moğol geleneğinin, Türk Toyu Türk geleneğinin bir kurumu olarak yaşamıştır. Türk töresi ve Moğol töresi arasında bulunan farklar, bu iki meclisin farklı yapılara sahip kurumlar olduğu anlamına gelmektedir.

Moğollar ve Türk-Moğol devletlerinde kurultay
---------------------------------------------

Bu terime ilk olarak Moğolların Gizli Tarihi'nin 282. paragrafında "Yeke Kurilta" (Yüce Kurultay) şeklinde rastlanmıştır. Moğollarda kağanın başa geçmesi için kurultay toplanır ve kurultayda alınan kararlar uyarınca izlenen bir prosedür gereği kağanlık için cülus töreni yapılırdı. 15. yüzyılda yaşayan Alman gezgin Johann Schiltberger, bir Türk-Moğol devleti olan Altın Orda Devleti kurultayındaki bir taç giyme törenini şu şekilde anlatmıştır::

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| "| Onlar, kağanı seçtikten sonra; onu alıp beyaz bir keçenin üzerine oturttular. Bu beyaz keçe içerisinde onu üç kez havaya doğru yükselttiler. Daha sonra onu yukarı kaldırıp çadırına taşıdılar. Orada kendisini tahtına oturttular. Yeni kağanın eline altın bir kılıç verdiler. Daha sonra kağana, töreye sadık kalacağına dair yemin ettirdiler. | „ |
|  |

Altın Orda Hanlığı'ndaki kağan seçimleri için Rus boyarlar ve prensler, sık sık devletin başkenti olan Saray'da bekler ve yeni kağandan toprak icazetleri olan yarlıklarını alırdı. Bu iş için "kağan kutarmak" yani kağanı kutsama törenlerine özellikle 14. yüzyılda sıkça katılmak zorunda kalan Ruslar arasında her han değişimi önemli bir sıkıntı olarak görülmüştür. Bugün modern Rusçada "amaçsızca boş boş dolanmak" anlamında kullanılan "кутерьма" (*kuter'ma*) kelimesi de bu dönemdeki törenlerin adından ortaya çıkmıştır. (Kutarmak: Kağana kut yetkisini vermek)

Devlet erkânındaki önemli atamalar, rütbelendirmeler ve siyasi-askerî kararlar, kurultaylarda alınmıştır. Askerî seferlere, savaşlara ve barışlara da burada karar verilmiştir. Örneğin Cengiz Han'ın kağanlığı 1206'da düzenlenen Moğol Kurultayı'nda ilan edilmiştir. Bunun yanında Moğol devlet kültüründe büyük kurultayın altında olan ve genellikle gündelik devlet meselelerinin görüşüldüğü, daha önemsiz kurultaylar da kurulmuştur.

Moğol gelenekleri uyarınca Moğol boylarının başlarındaki beyler kurultaya katılma yetkisine sahiptir. Bir Moğol kağanı öldüğünde ve yeni kağan seçileceği zaman, ordu seferde dahi olsa seferdeki beyler geri dönerek kurultaya katılmak zorundadır. Nitekim, 1241'de Viyana eteklerine kadar gelen Moğol ordusu, Moğol kağanı Ögeday'ın ölümü üzerine başkente geri dönmüştür. Yine, 1259'da Möngke'nin ölümü üzerine Moğol ordusu Suriye'den çekilmiş ve Memlûkler ile yaptığı savaşı sonlandırmıştır.

Bugünkü kullanımı
-----------------

Bugün Altay uluslarından olan Moğollar ve Türkler arasında bu eski yasama organının adı hâlâ yaşatılmaktadır. Ancak günümüzde sadece bir yasama organı anlamında kullanılmayan kurultay kelimeleri başlıca parlamento, kongre, konferans ve özellikle Türkiye'de siyasi partilerin seçimli genel kurulları anlamlarıyla kullanılmaktadır.

Bugün Türk halklarında farklı anlamlarda kurultay kelimesinin kullanıldığı görülmektedir: Dünya Başkurtlar Kurultayı, Dünya Uygur Kurultayı, Kırım Tatar Kurultayı vb. Modern Moğollarda ise millî meclisin adı "Ulsın Ik Kural" (Улсын Их Хурал)'dır. Kurultay kelimesini kurultáj biçiminde yaşatan bir başka millet ise Macarlardır.

Ayrıca bakınız
--------------

* Türk Toyu

Üst notlar
----------

1. ↑  Kazakça: Құрылтай, *Qurıltay*; Tatarca: Qorıltay; Başkurtça: *Qoroltay*; Azerice: Qurultay; Türkmence: Gurultaý; Macarca: Kurultáj

Kaynakça
--------

1. 1 2  TDK, kurultay maddesi 15 Eylül 2016 tarihinde Wayback Machine sitesinde arşivlendi. 22 Mayıs 2016 tarihinde erişilmiştir.
2. ↑  "kurultay". 11 Kasım 2022 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 11 Kasım 2022.
3. ↑  Commander J. Buchan Telfer, "The Bondage and Travels of Johann Schiltberger". (London, Hakluyt Society, 1879)
4. 1 2  George Vernadsky, "The Mongols and Russia". (Yale University Press, 1953)
5. ↑  Ali Kozan. "Moğollar; Ortaçağ Dünya Uluslarını Titreten Güç". beyaztarih. 2 Kasım 2015 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 22 Mayıs 2016.
6. ↑  "Parti kurultayı nerede ve kimle yapılır?". ulusalkanal.com.tr. 17 Şubat 2014 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 22 Mayıs 2016.

Dış bağlantılar
---------------

* Kırım Tatar Kurultayı 26 Aralık 2007 tarihinde Wayback Machine sitesinde arşivlendi.
* II. Dünya Başkurtları Kurultayı14 Eylül 2009 tarihinde Wayback Machine sitesinde arşivlendi.

| * g
* t
* d
Göktürkler |
| --- |
| Göktürk Kağanlığı | 
* (Aşina Tuvu)
* Bumin Kağan
* İssik Kağan
* Mukan Kağan
* Taspar Kağan
* Amrak
* İşbara Kağan
* Baga Kağan
* Tulan Kağan
* (İstemi Yabgu)
* (İmparatoriçe Aşina)
* (Töremen Apa Kağan)
* (Türk Şad)
* (Tarduş Kağan)

 |
| Batı Göktürk Kağanlığı | 
* Buyruk Kağan
* Arslan Taman Kağan
* Şikoey Kağan
* Tong Yabgu Kağan
* Bağatur Sepi Kağan
* Se-Yabgu Kağan
* Bağaşa Tulu Kağan
* İşbara Teriş Tunga Kağan
* Yukuk Kağan
* Ériş Kül Kağan
* İl-Kullıg İşbara Kağan
* Bağa Şad
* (Böri Şad)
* (Çorpan Tarkan)

 |
| Doğu Göktürk Kağanlığı | 
* Yami Kağan
* Şipi Kağan
* Çula Kağan
* İl Kağan
* Çelebi Kağan
* Çebi Kağan
* Aşina Nişufu
* Aşina Funian
* (Chieh-she-shuai)
* (Aşide Beŋü)
* (Yinçü Kağan)

 |
| II. Doğu Göktürk Kağanlığı | 
* İlteriş Kağan
* Kapgan Kağan
* İnel Kağan
* Bilge Kağan
* Yollıg Tigin - Ay Kağan
* Tengri Kağan
* Kutluk Yabgu Kağan
* İrteriş Kağan
* Ozmış Kağan
* (Bilge İşbara Tamgan Tarkan)
* (Altun Tamgan Tarkan)
* (Kulun Beg)
* (Kül Tigin)
* (Tonyukuk)
* (İl-İtmiş Bilge Kağatun)

 |
| Göktürk kültürü | 
* Tengricilik
* Asena
* Ötüken
* Suyab
* Kurultay
* Eski Türkçe
* Eski Türk yazısı
* Orhun Yazıtları
* Orhun Vadisi
* Şoroon Bumbagar mezarı
* Ülüş sistemi
* Tonyukuk Yazıtı
* Ongin Yazıtı
* Altun Tamgan Tarkan Yazıtı
* Kara Budun
* Tang ordusunda Türkler
* On-ok
* Tuğluk uruğu

 |
| Savaşlar ve antlaşmalar | 
* Göktürk İç Savaşı
* Göktürk-Sasani Savaşları (Birinci, İkinci, Üçüncü)
* Yen-Men Kalesi Kuşatması
* Göktürk-Cücen Savaşı
* Buhara Savaşı
* Tang'ın Doğu Türklerine seferi
* Tang'ın Sir-Tarduş seferi
* Tang'ın Batı Türklerine seferi (Karaşehir, Karahoca, Kuçar, Batı Türklerinin ele geçirilmesi)
* Kerç Kuşatması
* Göktürk-Emevî Savaşları
* İnekler Gölü Savaşı
* Bolçu Savaşı
* Iduk Baş Savaşı
* Ming Şa Muharebesi
* Bayırku Seferi
* Kargan Savaşı
* Salsu Muharebesi
* İrtiş Nehri Savaşı
* Wei Nehri Antlaşması
* İli Nehri Antlaşması

 |
| Unvanlar | 
* Kağan
* Şad
* Tegin
* Yabgu
* Batur
* Boyla
* Tudun
* Bey
* Khatun
* Tarkan
* İşad
* İlteber

 |
| Aile | 
* Göktürk Aile Ağacı
* Aşina
* Aşide

 |