**Mehdi Bazergan** (Farsça: مهدی بازرگان, d. 1 Eylül 1907 – ö. 20 Ocak 1995), İranlı akademisyen, uzun zamandan beri demokrasi yanlısı bir eylemci ve İran'ın geçici hükûmetinin başındaydı ve 1979 İran Devrimi'nden sonra İran'ın ilk başbakanı oldu. Kasım 1979'da İran rehine krizi olayını protesto etmek ve hükûmetinin bunu önleme konusundaki başarısızlığının ardından başbakanlık görevinden istifa etti.

Bezirgan, Tahran Üniversitesi'nin ilk mühendislik bölümünün başında idi. İslami ve laik bilimlerde dürüstlüğü ve uzmanlığıyla tanınan saygın dini bir entelektüel olarak, İran'da çağdaş entelektüel hareketin kurucularından biri olarak algılanmaktadır.

Hayatın erken dönemi ve eğitimi
-------------------------------

Bazergan, 1 Eylül 1907'de Tahran'da bir Azeri ailesinde dünyaya geldi. Babası Hac Abbaskoli Tabrizi (1954'te öldü), Çarşı'da kendi imalatı yapan bir tüccar ve dini bir aktivistti. Bezirgan hükûmet tarafından Fransa'ya Rıza Şah bursu fonunun bir araştırmacı olarak üniversite eğitimi almak için gönderildi. École Centrale des Arts et Manufactures'da (École Centrale Paris) termodinamik ve mühendislik eğitimi aldı.

Kariyeri
--------

Mezuniyetinden sonra, Bezirgan gönüllü olarak Fransız ordusuna katıldı ve Nazi Almanyası ile savaştı. Bezirgan daha sonra Fransa'dan döndü ve 1940'ların sonunda Tahran Üniversitesi'ndeki ilk mühendislik bölümünün başında oldu. 1950'lerde Başbakan Muhammed Musaddık yönetimindeki bir bakan yardımcısıydı. Bazargan, Başbakan Musaddık yönetiminde Ulusal İran Petrol Şirketi'nin ilk İranlı başkanı olarak görev yaptı.

Bezirgan, 1961'de Mossadegh Ulusal Cephesi programına benzer bir parti olan İran Kurtuluş Hareketi'ni kurdu. Şah, Muhammed Rıza Pehlevi'yi meşru devlet başkanı olarak kabul etmesine rağmen, birkaç kez siyasi nedenlerle hapse atıldı.

İran Devrimi
4 Şubat 1979 tarihinde Bazargan, Ayetullah Humeyni tarafından İran başbakanlığa atandı. Devrim ilerledikçe Humeyni'yi de içeren radikal dini liderlerle çatışmaya girerek, devrimin demokratik ve liberal figürlerinden biri olarak görüldü. Dindar durmasına rağmen, Bazargan başlangıçta İslam Cumhuriyeti ismine itiraz ederek İslami bir Demokratik Cumhuriyeti istedi. Ayrıca, orijinal (teokratik olmayan) devrim taslak anayasasının bir destekçisiydi ve Anayasa Uzmanları Meclisi ve sonunda İran'ın anayasası olarak kabul edilen anayasaya itiraz etti. Mart 1979'da hükûmetin yetki eksikliği yüzünden istifasını Ayatollah Humeyni'ye sundu. Ancak Humeyni istifasını kabul etmedi. Nisan 1979'da kendisi ve kabine üyeleri suikast girişiminden kurtuldu.

Bazargan, İran rehine krizi olayından sonra kabinesiyle birlikte 4 Kasım 1979'da istifa etti. İstifası, rehin alma ve hükûmetinin rehineleri serbest bırakamama konusundaki itirazı üzerine bir protesto olarak değerlendirildi ancak liberal demokrasi ve Batı ile barışma umutlarının hakim olamayacağı da açıktı.

Bazargan, yeni kurulan İslam Cumhuriyeti'nin ilk Parlamentosu (Meclis) üyesi olarak İran siyasetine devam etti. İran'ın kültürel devrimine açıkça karşı çıktı ve sivil kural ve demokrasiyi savunmaya devam etti. Kasım 1982'de İslam Devrimi'nin parlamentonun baş konuşmacısı Akbar Hashemi Rafsancani'ye açık bir mektupta yönelttiği yönündeki hayal kırıklığını dile getirdi.

Parlamento üyesi olduğu dönem 1984 yılına kadar sürdü. Görev süresi boyunca 1961'de kurduğu ve 1990'da kaldırdığı İran Özgürlük Hareketi'nin milletvekili olarak görev yapıyordu. 1985'te, Muhafızlar Konseyi, Bazargan'ın cumhurbaşkanlığına aday olmasını reddetti.

Bakış açısı
Bezirgan, liberal-demokratik İslam düşüncesinin bir temsilcisi ve anayasal ve demokratik politikaların gerekliliğini vurgulayan bir düşünür olarak bilinen modern Müslüman düşünürlerin saflarında saygın bir figür olarak düşünülür. Devrimin hemen ardından Bezirgan, İslam Cumhuriyet Partisi tarafından hakim olan Devrimci Konseye ve Ayetullah Muhammed Hüseyin Beheşti gibi şahsiyetlere karşı çıkan bir fraksiyona önderlik etti. İran-Irak Savaşı'nın devamı ve din adamlarının siyaset, ekonomi ve toplumun her alanına karışmasına karşı çıktı. Sonuç olarak, İran'da militanlardan ve genç devrimcilerin tacizleri ile karşı karşıya kaldı. Bazargan, siyaset ve din arasında bir bağlantı ve ilişki olduğuna inanmaktadır fakat hükûmetin değil.

Saldırılar
Pahlavi döneminde Bezirgan'ın Tahran'daki evi 8 Nisan 1978'de bombalandı. Devlet tarafından finanse edilen intikam yeraltı komitesi, bombalamanın sorumluluğunu üstlendiğini ilan etti.

Ölümü
-----

Bazargan 20 Ocak 1995'te İsviçre'de kalp krizinden öldü. Havaalanına inişinden sonra Zürih'teki bir hastanede öldü. Kalp ameliyatı için Amerika'ya seyahat ediyordu. Cenazesi İran'ın Kum şehrinde defnedildi.

Kişisel yaşamı
--------------

Bazargan 1939'da Malak Tabatabai ile evlendi. Beş çocuğu, iki oğlu ve üç kızı vardı.

Kaynakça
--------

1. ↑  Martin, Richard C. (Ed.) (2003). *Encyclopedia of Islam and the Muslim World*. **1**. Macmillan Reference USA. s. 106. ISBN 9780028656045.
2. ↑  Nikou, Semira N. "Timeline of Iran's Political Events". *United States Institute of Peace*. 12 Nisan 2017 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 27 Temmuz 2013.
3. ↑  Abrahamian, Ervand (2008). *History of Modern Iran*. Cambridge University Press. ISBN 9780521821391.
4. 1 2  "Bazargan talked out of resigning". *The Palm Beach Post*. Tahran. 10 Mart 1979. Erişim tarihi: 9 Kasım 2012. [*ölü/kırık bağlantı*]
5. ↑  "Mehdi Bazargan, Former Iran Premier, Dies". *The New York Times*. 21 Ocak 1995. 13 Ocak 2013 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 9 Kasım 2012.
6. ↑  Barzin, Saeed (21 Ocak 1995). "Mehdi Bazargan". *The Guardian*. 4 Mart 2016 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 22 Ağustos 2013.

|
|  |
| Siyasi görevi |
|
| Önce gelen:**Şapur Bahtiyar** | **İran Başbakanı**1979 | Sonra gelen:**Muhammed Ali Recai** |
|

| * g
* t
* d
İran Başbakanları |
| --- |
| Kaçar Hanedanı*(1906–1925)* | KaçarKaçar
* Mirza Nasrullah Han
* Ali Asgar Han
* Mirza Nasrullah Han
* Muhammed Veli Han Tonekaboni
* Hüseyin Mafi
* Murtazakulu Han Hidayet
* Kamran Mirza Nayibü's-Saltane
* Muhammed Veli Han Tonekaboni
* Saidü'd-Devle
* Muhammed Veli Han Tonekaboni
* Hasan Vüsuk
* Müstevfi el-Memalik
* Hasan Vüsuk
* Muhammed Veli Han Tonekaboni
* Saidü'd-Devle
* Mirza Muhammed Ali Han
* Müstevfi el-Memalik
* Abdülhüseyin Mirza Farmanfarma
* Abdülmecid Mirza
* Müstevfi el-Memalik
* Abdülhüseyin Mirza Farmanfarma
* Hasan Vüsuk
* Müstevfi el-Memalik
* Abdülmecid Mirza
* Hasan Pirniya
* Samed Han Mümtazü's-Saltane
* Hasan Pirniya
* Fethullah Han Ekber
* Seyyid Ziyaeddin Tabatabai
* Ahmed Kavam
* Malik Mansur Mirza
* Hasan Pirniya
* Ahmad Kavam
* Müstevfi el-Memalik
* Hasan Pirniya
* Rıza Pehlevi
 |
| Pehlevi Hanedanı*(1925–1979)* | İranİran
* Muhammed Ali Faruki
* Müstevfi el-Memalik
* Mehdikulu Han Hidayet
* Muhammed Ali Faruki
* Mahmud Cam
* Ahmed Metin Defteri
* Ali Mansur
* Muhammed Ali Faruki
* Ali Süheyli
* Ahmed Kavam
* Ali Süheyli
* Muhammed Sa'id
* Murtazakulu Bayat
* İbrahim Hekimi
* Muhsin Sadr
* İbrahim Hakimi
* Ahmed Kavam
* Muhammed Rıza Hikmet
* İbrahim Hakimi
* Abdülhüseyin Hazhir
* Muhammed Sa'id
* Ali Mansur
* Hac Ali Razmara
* Hüseyin Ala
* Muhammed Musaddık
* Ahmed Kavam
* Muhammed Musaddık
* Fazlullah Zahidi
* Hüseyin Ala
* Manuçehr İkbal
* Cafer Şerif İmami
* Ali Amini
* Esedullah Alam
* Hasan Ali Mansur
* Emir Abbas Huveyda
* Cemşid Amuzegar
* Cafer Şerif İmami
* Gulam-Rıza Ezheri
* Şapur Bahtiyar
 |
| İslam Cumhuriyeti*(1979–1989)* | İran İslam Cumhuriyetiİran İslam Cumhuriyeti
* Mehdi Bazergan
* Muhammed Ali Recai
* Muhammed Cevad Bahuner
* Muhammed Rıza Mehdevi Kani
* Mir Hüseyin Musevi
 |

|  |  |
| --- | --- |
| Otorite kontrolü Bunu Vikiveri'de düzenleyin | 
* BNF: cb15062686s (data)
* GND: 124267262
* ISNI: 0000 0001 2104 0333
* NKC: jo2017967692
* NTA: 149442211
* SUDOC: 104511176
* VIAF: 118369299
* WorldCat: viaf-118369299

 |