**Kırımçaklar** (Kırımçakça: кърымчахлар *Krımçahlar*), Türk dili konuşan ve Kırım'da yaşayan Rabbânî Yahudilerdir. Kırım Karayları ile birlikte yaşamışlardır.

Önceleri Ruslar tarafından Aşkenaz ve Gürcistan Yahudileri gibi Rus İmparatorluğu'nda yaşayan diğer Yahudilerden farklı olduklarını belirtmek amacıyla onlara *Kırımçak* ismi verilmesine rağmen Kırımçaklar bu ismi 19. yüzyılda benimsediler. Bu ismin benimsenmesinden önce kendilerine "İsrail'in çocukları" anlamına gelen *Srel Balaları* (Срель балалары) derlerdi. Kırım Tatarları ise Kırımçaklara *zuluflı çufutlar* (*favorili Yahudiler*) ve Karaylara *zulufsız çufutlar* (*favorisiz Yahudiler*) diye hitap ederlerdi.

Dil
---

*Ana Madde: Kırımçakça*
Kırımçaklar, Kırım Tatarcası'nın değişmiş bir çeşidi olan Kırımçakça konuşurlar. Eskiden İbrani alfabesi ve yakın zamanda Kiril alfabesi kullanılan bu dilde İbranice ve Aramca'dan birçok kelime bulunur. Kırımçaklar, İkinci Dünya Savaşı'na kadar Türk patoilerine bağlı kaldılar, ancak daha sonra dilsel kimliklerini kaybetmeye başladılar. Günümüzde dillerini canlandırmak için çaba sarf ediyorlar. Kırımçak dilinin dilsel özelliklerinin çoğu Kırım Tatar dilinde bulunabilir.

Kökeni
------

Antik çağlarda Karadeniz sahilleri boyunca koloniler kuran Yahudilerin torunları oldukları zannedilir. Bölgedeki Yunan kolonilerinde Yahudi cemaatlerinin varlıkları bilinmektedir. Kırım'da yapılan yakın zamandaki kazılarda bölgede Yahudiler'in M.Ö. 1. yüzyıldan beri var olduğu keşfedilmiştir.

Orta Çağ
--------

600'lu yılların sonunda Kırım Hazarlar'ın yönetimine geçti. Hazarlar'ın Yahudilike geçmesinde Kırımçaklar'ın etkisi tam olarak bilinmemektedir. Hazar yönetimi süresince Hazarlarla Kırımçaklar sıkça karışık evlilik yaptılar. Birçok Hazar'ın Kırımçak kültürünü benimsediği zannedilmektedir. Bu dönemde birçok Kıpçak'ın Yahudilik'e geçtiği görülmüştür ve bu durumun Kırımçaklar'ın konuştuğu dili şekillendirmiş olması bir ihtimaldir. 
Cenevizliler'in 1315 - 1475 yılları arasında güney Kırım'ı ellerinde tutmasıyla Yahudiler'in yerleşim birimleri sayısı yükselişe geçti. Bu Yahudiler arasında Aşkenaz, Sefarad ve Romanyot tarzı ayinlerinden ötürü bölünmeler başladı. 1515 yılında Kiev'in başhahamı olan Rabbi Moşe HaGolah tarafından bu bölünme ortadan kaldırılıp tekrar "Kırımçak" cemaati olarak tek çatıda toplandı.

Tatar ve Türk hakimiyeti
------------------------

|  |
| --- |
|          |
| **Yahudilik**

Yahudi felsefesi

|  |
| --- |
| İnanç esasları • Seçilmişlik • Halaha |
| Tanrı • Kabbala • Mesih • Kader |
| Kaşerut  •  Tevazu  •  Minyan  •  Tsedaka |



Dinî metinler

|  |
| --- |
| Tevrat/Tora  •  Tanah  •  Talmud  •  Zohar |
| Tevrat  •  Sidur  •  Mişna Tora  •  Arba Turim |
| Şulhan Aruh  •  Tosefta  •  Mişna Berurah |
| Tanya  •  Midraş  •  Piyutim |
| Targum |



Kutsal Şehirler

|  |
| --- |
| Kudüs  •  Safed  •  Hebron  •  Tiberya |



Yahudi bayramları

|  |
| --- |
| Şabat  •  Roş Aşana  •  Yom Kippur  •  Sukot |
| Simhat Tora  •  Hanuka •  Asara BaTevet |
| Tu Bişvat  •  Purim  •  Pesah |
| Şavuot  •  Tişa Beav  •  Şaloş Regalim |



Önemli şahsiyetler

|  |
| --- |
| Avraham  •  Moşe  •  Dvora  •  Rut  •  Şaul  •  Davud |
| Süleyman •  İlyas (peygamber)  •  İlel  •  Şamay  •  Rashi |
| İbn Ezra  •  Rif  •  Ramban  •  Gersonides |
| Saadia Gaon  •  Rambam |
| Baal Şem Tov  •  Tosafistçiler |
| Yosef Albo  •  Yosef Karo  •  Ovadia Yosef |



Yahudi hayatı

|  |
| --- |
| Brit Mila  •  Bar Mitsva  •  Şiduh  •  Evlilik |
| Nida  •  İsim koyma  •  Pidyon  •  Matem |



Okullar

|  |
| --- |
| Yeşiva  •  JTS  •  HUC  •  YU |



Dinî roller

|  |
| --- |
| Kohen  •  Haham  •  Hazan  •  Mohel |
| Dayan  •  Maşgiah  •  Roş yeşiva  •  Gabay |
| Şohet  •  Menaker  •  Kabar  •  Tokea |



Dinî yapılar

|  |
| --- |
| Tapınak • Ağlama Duvarı |
| Sinagog  •  Mikve |


Yahudi ayin sistemi

|  |
| --- |
| Yahudi İbadetleri  •  Kaparot  •  Korban |
| Şahrit  •  Minha  •  Arvit  •  Avdala |


Yahudi dilleri

|  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- |
| 
Afro-Asyatik

|  |
| --- |
| ***İbraniceler:*** İbranice · Samiri İbranicesi · Yemen İbranicesi |
| ***Aramiceler:*** Hulaula · Lişan Didan · Lişana Deni · Lişanid Noşan · Yahudi Aramicesi |
| ***Arapçalar:*** Yahudi Arapçası · Yahudi Bağdat Arapçası · Yahudi Fas Arapçası · Yahudi Irak Arapçası · Yahudi Trablus Arapçası · Yahudi Tunus Arapçası · Yahudi Yemen Arapçası |
| ***Diğer:*** Kayla · Yahudi Berbericesi |

 |
| 
Hint-Avrupa

|  |
| --- |
| ***Cermen:*** Yeşiviş · Yidiş · Yingliş |
| ***Roman:*** İtalkian · Katalanik · Yahudi İspanyolcası · Lusitanik · Şuadit · Yahudi Aragoncası · Yahudi Latincesi · Zarfatik |
| ***Hint-İran:*** Buhori dili · Cuhuri · Cidi |
| ***Diğer:*** Knaanik · Yevanik |

 |
| 
Türk

|  |
| --- |
| Karayca · Kırımçakça |

 |
| 
Diğer

|  |
| --- |
| ***Kartveli:*** Gruzinik |
| ***Dravid:*** Yahudi Malayalamı |

 |


Etnik bölünmeler

|  |
| --- |
| ***Afrika:*** Falaşa · Magrebim |
| ***Asya:*** Bney Menaşe · Buhara · Koçin Yahudileri · Paradesi Yahudileri |
| ***Avrupa:*** Aşkenaz · Huts · İtalkim · Sefarad Yahudileri |
| ***Kafkas:*** Cuhoro · Gurjim · Karaylar |
| ***Orta Doğu:*** Kürdistan Yahudileri · Mizrahi · Parsim · Romanyot · Samiriler · Temani |


Yahudi mezhepleri

|  |
| --- |
| Yahudilik |
| Muhafazakâr Yahudilik  •  Ortodoks Yahudilik |
| Hasidizm |
| Reformist Yahudilik  •  Hümanist Yahudilik |
| Yeniden yapılanmacı (Rekonstrüksiyonist) Yahudilik |


Dinî objeler

|  |
| --- |
| Tallit  •  Tefilin  •  Kipa  •  Şofar |
| Tsitsit  •  Mezuza  •  Yedi Kollu Şamdan |
| Hanukiya •  Yad |


Yahudi duaları

|  |
| --- |
| Şema  •  Amida  •  Alenu  •  Kal Nidre |
| Kadiş  •  Alel  •  Ma Tovu  •  Kiduş |


 Diğer dinler ve Yahudilik

|  |
| --- |
| Hristiyan  •  Judeo-Hristiyan |
| Hristiyan Yahudi ilişkileri  •  İslam |
| Katoliklik  •  Çoğulculuğa Yahudi bakışı |
| Judeo-Islamic  •  Paganizm  •  İbrahimî |

* g
* t
* d
 |

Kırım Hanlığı döneminde Yahudiler gettolarda yaşayıp azınlıklara uygulanan *dhimmi* vergisi ödemek zorundaydılar. Osmanlı'nın millet sistemi anlayışı içinde kendilerine has özerk yargı sistemi vardı. 
Kazak ayaklanmarı ve 1600'un ortalarında gerçekleşen pogromlar sırasında Yahudiler fidye karşılığı kaçırıldılar.

Rus ve Sovyet hakimiyeti
------------------------

Rusya, Kırım'ı 1783'te ilhak etti. Rus pogromlarından nasibini alan Kırımçaklar, Karaylar'ın aksine Yahudi karşıtı kısıtlamalara maruz kaldılar. 1800'lerde Ukrayna ve Litvanya'dan Kırım'a göç eden Aşkenazların Kırımçaklarla yaptığı karışık evlilikler sonucu Kırımçak cemaati nüfus olarak sekteye uğradı. 1900'larda Kırım'daki Aşkenaz nüfusu 60.000 iken Kırımçak nüfusu 6.000 idi. 1800'lerin ortalarında Kudüs doğumlu Sefarad bir haham olan İstanbul'dan çıkıp Kırım'a yerleşen Chaim Hezekiah Medini'yi kendilerine lider seçen cemaat hahama "dahi" anlamına gelen "*gaon*" unvanını yakıştırdılar. Kırım'ın en kalabalık Kırımçak cemaati olan Karasubazar'a yerleşen haham Medini Yahudilerin eğitim seviyesini yükseltmek için çaba gösteriyordu. 1917'de Ekim Devrimi sırasında Kızıl Ordu, Beyaz Ordu ve Yeşil Ordu arasında kalan Kırımçaklar'ın çoğu öldürüldü. Ayrıca 1920 ve 30'larda kıtlık yüzünden can kaybı veren cemaatten sağ kalanların büyük bir kısmı Kutsal Topraklar, ABD ve Türkiye'ye yerleşti. Stalin döneminde İbrani alfabesi yasaklanıp Kiril alfabesi kullanılması şart koşuldu. Ayrıca hükûmet sinagog ve yeşivaları kapatıp Kırımçakları çiftlik ve fabrikalarda çalışmaya zorladı.

Yahudi Soykırımı ve sonrası
---------------------------

Karaylar'ın aksine Kırımçaklar Nazilerin zulmüne uğradılar. Nüfusunun %75'i olan 6.000 Kırımçak Naziler tarafından öldürüldü. Sovyet hakimiyetinin geri dönmesiyle yanlışlıkla Kırım Tatarları ile birlikte Orta Asya'ya sürüldüler. 2000 yılındaki verilere göre eski Sovyetler Birliği'nde yaşayan 2.500 Kırımçakın yarısı Ukrayna, geri kalanları ise Gürcistan, Rusya ve Özbekistan'da yaşamaktadır. ABD ve İsrail'de yaşayan Kırımçaklar ise kültürlerine bağlı kalmak için çaba göstermektedirler.

Kaynakça
--------

1. ↑  "Krymchaks". *www.encyclopediaofukraine.com*. 22 Haziran 2014 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 11 Mayıs 2021.
2. ↑  Gabbay, Liat Klain. *Indigenous, Aboriginal, Fugitive and Ethnic Groups Around the Globe*. Books on Demand. s. 161. ISBN 978-1-78985-431-2. 11 Mayıs 2021 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 11 Eylül 2019.
3. ↑  ""Mikhail Kizilov. Kırımçak: toplumun modern durumu"". 17 Ekim 2015 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 17 Ekim 2015.

| * g
* t
* d
Tarihteki ve Günümüzdeki Türk Halkları |
| --- |
| 
* Altaylar
* Azeriler
* Balkarlar
* Baraba Tatarları
* Başkurtlar
* Çiğiller
* Çulımlar
* Çuvaşlar
* Dolganlar
* Gagavuzlar
* Hakaslar
* Halaçlar
* Hemedan Türkleri
* Hazarlar
* Horasan Türkleri
* İli Türkleri
* Karaçaylar
* Karakalpaklar
* Karaylar
* Karluklar
* Kaşkaylar
* Kazaklar
* Kırgızlar
* Kıpçaklar
* Kırımçaklar
* Kırım Tatarları
* Kimekler
* Kumanlar
* Kumuklar
* Nogaylar
* Oğuzlar
* Ön Bulgarlar
* Özbekler
* Peçenekler
* Sabirler
* Salarlar
* Sibirler
* Şorlar
* Tatarlar
* Telengitler
* Teleütler
* Tofalar
* Türkler
* Türkmenler
* Tuvalar
* Uygurlar
* Yağmalar
* Yakutlar
* Yenisey Kırgızları
* Yugurlar

 |

|  |  |
| --- | --- |
| Otorite kontrolü Bunu Vikiveri'de düzenleyin | 
* LCCN: sh00009850
* NLI: 987007291812305171

 |