**Girit Emirliği**, 820'lerin sonlarından 961 yılında Bizanslıların geri almasına kadar devam etmiş Akdeniz adası Girit'te kurulu Müslüman devleti. Abbasiler'in egemenliğini tanımasına ve Mısır Tolunoğulları ile yakın bağları olmasına rağmen *de facto* bağımsız bir devletti.

Ebu Hafs Ömer el-İkritişi liderliğindeki bir grup Endülüs sürgünü, 824 veya 827/828'de Girit'i fethetti ve bağımsız bir İslam devleti kurdu. Bizanslılar, Theoktistos altında 842-43'te adanın çoğunu geri alan bir sefer başlattılar, ancak adanın yeniden fethi tamamlanmadı ve kısa süre sonra geri alındı. Bizans İmparatorluğu'nun daha sonra adayı geri alma girişimleri başarısız oldu ve yaklaşık 135 yıllık varlığı boyunca emirlik, Bizans'ın en büyük düşmanlarından biri oldu. Girit, Doğu Akdeniz'in deniz yollarına hakimdi ve Ege Denizi'nin Bizans kontrolündeki kıyılarını talan eden Müslüman korsan filoları için bir ileri üs ve sığınak işlevi gördü. Emirliğin iç tarihi daha az biliniyor, ancak tüm hesaplar, yalnızca korsanlıktan değil, aynı zamanda kapsamlı ticaret ve tarımdan da kaynaklanan önemli bir refaha işaret ediyor. Emirlik, 960-961'de ona karşı başarılı bir şekilde seferber olan II. Nikiforos tarafından sona erdirildi.

Tarihi
------

Girit, 7. yüzyılın ortalarındaki ilk Müslüman fetih dalgasından itibaren Müslüman güçlerin baskınlarına uğruyordu. Önce 654'te, ardından 674/675'te bir başka baskın yaşadı ve adanın bazı kısımları Emevî Halifesi I. Velîd (h. 705-715) hükümdarlığı sırasında geçici olarak işgal edildi. Ancak o dönemde ada fethedilmedi ve 8. yüzyılda ara sıra yapılan baskınlara rağmen güvenli bir şekilde Bizans'ın elinde kaldı. Girit, Levant'taki Arap deniz üslerinden, ona karşı etkili bir sefer düzenlenemeyecek kadar uzaktaydı.

### Girit'in fethi

Bizans İmparatoru II. Mihail (h. 820-829) hükümdarlığının ikinci yarısında bir noktada, bir grup Endülüs sürgünü Girit'e çıktı ve orayı fethetmeye başladı. Bu sürgünlerin uzun bir göçebe geçmişi vardı. Geleneksel olarak, 818'de Kurtuba emiri I. Hakem'e karşı başarısız bir isyanın hayatta kalanları olarak tanımlanırlar. Bastırılmasının ardından, Rabad'ın Kurtuba banliyösünün vatandaşları *toplu halde* sürgüne gönderildi. Bazıları Fas'ta Fez'e yerleşti, ancak sayıları 10.000'in üzerinde olan diğerleri, muhtemelen diğer Endülüslerin de katıldığı korsanlığa başladı, İskenderiye'ye çıktı ve Abbâsî generali Horasani tarafından kuşatılıp kovuldukları 827 yılına kadar şehrin kontrolünü ele geçirdiler. Bununla birlikte, W. Kubiak'ın belirttiği gibi, Kurtuba'dan olduğu varsayılan köken, Endülüs korsanlarının İskenderiye'deki varlığını 798/9 gibi erken bir tarihte kaydeden diğer kaynaklarla çelişmektedir ve bunların ele geçirilmeleri tarihlenmektedir. 814'e; dahası, liderleri olarak kaydedilen Ebu Hafs, Kurtuba'dan uzak bir bölgeden (Fahs al-Ballut) geliyordu.

Sarazen korsan filosu Girit'e doğru seyir ediyor. İoannis Skilicis vakainamesinin Madrid Skilicis versiyonundan bir minyatür.
Endülüslülerin Girit'e çıkarmalarının kesin kronolojisi belirsizdir. Müslüman kaynaklara göre, genellikle Endülüslülerin İskenderiye'den sürülmesinden sonra 827 veya 828'e tarihlenir. Bununla birlikte, Bizans kaynakları, Bizans deniz savunmasını zayıflatan Slav Thomas'ın 821 ile 823 arası gerçekleşen büyük isyanının bastırılmasından kısa bir süre sonra karaya çıktıklarını söylemesi ile çelişiyor gibi görünüyor. İşgalcilere karşı başlatılan Bizans seferlerinin sayısı ve kronolojisi ile bunlara öncülük eden Bizans generallerinin prosopografik soruları ile ilgili daha fazla değerlendirme, Vassilios Christides ve Christos Makrypoulias gibi diğer bilim adamlarını y. 824 gibi daha erken bir tarih önermeye yöneltti. Endülüsler ve aileleri İbn Tahir ile yaptıkları anlaşma gereği 40 gemiyle İskenderiye'den ayrıldı. Tarihçi Warren Treadgold, bunların yaklaşık 3.000'i savaşçı olacak şekilde yaklaşık 12.000 kişi olduğunu tahmin eder. Bizans tarihçilerine göre, Endülüsler Girit'i zaten biliyorlardı, geçmişte oraya baskın düzenlemişlerdi. Aynı kaynaklar, Müslüman çıkarmanın başlangıçta bir baskın olarak tasarlandığını ve Ebu Hafs'ın bizzat gemilerini ateşe vermesiyle bir fetih seferine dönüştüğünü iddia ediyor. Ancak Endülüs sürgünleri ailelerini yanlarında getirdikleri için bu muhtemelen daha sonra icat edilmiştir. Endülüs'ün karaya çıktığı yer de bilinmemektedir; bazı akademisyenler bunun kuzey kıyısında, Suda Körfezi'nde veya ana şehirleri ve kaleleri olan daha sonra inşa edilen Chandax'ın yakınında olduğunu düşünüyor (Arapça: ربض الخندق, modern Kandiye). Ancak diğerleri büyük olasılıkla adanın güney kıyısına indiklerini ve ardından daha yoğun nüfuslu iç kısımlara ve kuzey kıyılarına taşındıklarını düşünmektedir.

İmparator II. Mihail, Arapların çıkarıldığını öğrenir öğrenmez ve Endülüslüler tüm ada üzerinde kontrollerini sağlamadan önce, tepki gösterdi ve adayı kurtarmak için art arda seferler gönderdi. Slav Thomas'ın isyanı sırasında yaşanan kayıplar, Bizans'ın karşılık verme yeteneğini engelledi, ancak çıkarma 827/828'de gerçekleşirse, Tunuslu Ağlebîler tarafından kademeli Sicilya'nın fethine karşı gemilerin ve adamların yönlendirilmesi de müdahale etti. Anatolikon Theması *Stratigos*'u Photeinos ve *komes tou staulou* Damian komutasındaki ilk sefer, Damian öldürüldüğü açık savaşta yenildi. Bir sonraki sefer bir yıl sonra gönderildi ve Kibirreoton *Stratigos*'u Krateros'un komutasındaki 70 gemiden oluşuyordu. Başlangıçta galip geldi, ancak aşırı özgüvenli Bizanslılar daha sonra bir gece saldırısında bozguna uğradı. Krateros, İstanköy'e kaçmayı başardı ama orada Araplar tarafından yakalandı ve çarmıha gerildi. Makrypoulias, bu seferlerin Endülüslülerin Gortyn iç bölgesinden başkenti transfer ettikleri Chandax inşaatını tamamlamadan önce gerçekleşmiş olması gerektiğini öne sürer.

### Korsan emirliği

Aşağıda Girit ile Ege haritası
Abu Hafs erken dönem Bizans saldırılarını püskürttü ve yavaş yavaş tüm ada üzerindeki kontrolünü sağlamlaştırdı. Abbâsî hükümdarlığını tanıdı, ancak *de facto* bağımsız bir prens olarak hüküm sürdü. Adanın fethi, Doğu Akdeniz'deki deniz güç dengesini değiştirdiği ve şimdiye kadar güvenli Ege Denizi kıyılarını sık ve yıkıcı akınlara açtığı için büyük önem taşıyordu.

Endülüslüler ayrıca bu ilk yıllarda Kiklad Adaları'ndan birkaçını da işgal ettiler, ancak Mihail başka bir büyük ölçekli sefer düzenledi, tamamen yeni bir deniz birliği *Tessarakontarioi* topladı ve yeni gemiler inşa etti. Amiral Niketas Ooryphas komutasındaki bu filo, Arapları Ege adalarından çıkarmayı başardı, ancak Girit'i geri almayı başaramadı. II. Mihail'in halefi Theofilos'un (h. 829-842) Kurtuba Emiri II. Abdurrahman'a Endülüs sürgünlerine karşı ortak bir eylem öneren teklifi bir sonuç getirmedi. Ekim 829'da Endülüs, Taşoz açıklarında bir imparatorluk filosunu yok ederek Ooryphas'ın ele geçirdiklerinin çoğunu geri aldılar ve böylece Ege ve kıyıları talana açık hale geldi. Daha sonra Endülüsler, Eğriboz'a (y. 835–840), Midilli (837) ve Latros Dağı'nın manastır merkezini yok ettikleri Thrakesion Theması kıyılarına saldırdılar. Ancak yerel *Stratigos* Konstantinos Kontomites tarafından ağır bir şekilde mağlup edildiler.

Theofilos'un 842'de ölümünden sonra, yeni Bizans rejimi Girit tehdidine karşı koymak için yeni önlemler aldı: 843'te Arap akınlarıyla daha iyi başa çıkmak için yeni bir denizcilik teması oluşturuldu. Theophilos'un 842'de ölümünden sonra, güçlü *Logothetis* ve naip Theoktistos'un kişisel liderliği altında Girit'i kurtarmak için başka bir sefer başlatıldı; Theoktistos adanın büyük bir bölümünü ele geçirmeyi başarsa da Konstantinopolis'teki siyasi entrikalar nedeniyle orduyu terk etmek zorunda kaldı ve geride kalan birlikler Araplar tarafından katledildi. 853'te Arapları zayıflatma çabasıyla, birkaç Bizans filosu Doğu Akdeniz'de koordineli operasyonlar düzenleyerek Mısır'ın Dimyat deniz üssüne saldırdı ve Girit'e yönelik silahları ele geçirdi. Sonraki yıllarda Bizans'ın Araplara karşı bazı başarılarına rağmen, Giritliler 860'ların başlarında Mora, Kiklad Adaları ve Aynoroz'a saldırarak akınlarına devam ettiler. 866'da Bizans *Sezar* Bardas Girit'i ele geçirmek için başka bir büyük ölçekli sefer kuvveti topladı, ancak Makedonyalı Basileios tarafından öldürülmesi sadece iki hafta sonra başkentten yola çıkan filo, girişimin sonunu getirdi.

Niketas Ooryphas Giritli Sarazenleri cezalandırıyor, İoannis Skilicis vakainamesinin Madrid Skilicis versiyonunda resmedilmiştir.
870'lerin başında, Girit akınları yeni bir yoğunluğa ulaştı: genellikle Bizans dönmelerinin komutasındaki filoları, Ege'yi ve daha uzakları dolaşarak Dalmaçya kıyılarına ulaştı. Bir keresinde y. 873 dönme Fotios komutasındaki bir Girit filosu Marmara Denizi'ne girdi ve Marmara Adası'na ilk kez başarısız bir şekilde saldırdı, 717-718'deki İkinci Arap Konstantinopolis Kuşatması'ndan beri bir Müslüman filosu Bizans başkentine bu çok yaklaşmıştı. Ancak dönüşünde Kardiya Muharebesi'nde yeni Bizans amirali Niketas Ooryphas tarafından ağır bir yenilgiye uğradı. Kısa bir süre sonra Ooryphas, Korint Körfezi Muharebesi'nde Giritlileri bir kez daha mağlup etti ve baskınlarının intikamını almak için yoğun bir şekilde işkence ettiği birçok esiri aldı. Yaklaşık aynı zamanlarda, Yazman el-Hadım liderliğindeki Tarsus Müslüman filosu, Halkida'ya karşı bir baskında yok edildi. Bu Bizans zaferleri görünüşe göre geçici bir ateşkese yol açtı ve öyle görünüyor ki Giritli emir Saipes (Şuayb bin Ömer) yaklaşık on yıl boyunca Bizans'a haraç ödemek zorunda kaldı.

Kısa süre sonra, Giritlilere Kuzey Afrika ve Suriye filolarının katıldığı baskınlar yeniden başladı. Özellikle Mora, baskınlarından önemli ölçüde zarar gördü, ama aynı zamanda Euboea ve Kikladlar: Batnaz, Kerpe Adası ve yakındaki Sokastro adaları Girit kontrolü altına girdi ve Girit yönetimi kuzeyde Saron Körfezi'ndeki Egine'ya ve Paşa Adası ve Çuha Adası'na kadar uzanıyordu. Mora'nın güney kıyısında; büyük Kiklad adası Nakşa, muhtemelen komşu adalar Nakşave Niyoz ile birlikte onlara cizye ödemek zorunda kaldı. Müslüman varlığı genellikle çok az maddi veya edebi iz bıraktığından, bir zamanlar onlar tarafından kontrol edilen veya işgal edilen adaların listesi pekala daha uzun olabilir. Bununla birlikte, bu yeni Arap akını dalgasının etkisi, bazı adaların tamamen terk edildiği ve diğer yerlerde kıyı bölgelerinin daha iyi korunan iç bölgeler için terk edildiği Ege'de hissedildi. Atina y. 896–902, ve 904'te Trabluslu Leon liderliğindeki bir Suriye filosu Bizans İmparatorluğu'nun ikinci şehri Selanik'i yağmaladı. Trabluslu Leon'un filosunun Selanik'ten dönüşü sırasında 20.000'den fazla Selanik esirinin satıldığı veya hediye edildiği gibi Girit'i genellikle bir üs veya konaklama yeri olarak kullanan Suriyeli meslektaşları ile Girit Arapları, yakın işbirliği yaptı. Aynı şekilde Girit emirliği, Mısır'ın Tolunoğulları valilerinden (868-905) güçlü bir destek aldı, ancak onların İhşîdî halefleri Girit'e yardımı ihmal etti. 911'de, amiral Himerios komutasında, 100'den fazla gemiden oluşan başka bir büyük ölçekli Bizans seferi Girit'e başlatıldı, ancak birkaç ay sonra adayı terk etmek zorunda kaldı. Himerios'un filosu, dönüş yolculuğunda Suriye filosu tarafından Sakız Adası açıklarındaki savaşta yok edildi.

### Bizans tarafından geri alınması

Ana madde: Chandax Kuşatması
Chandax kuşatması, Girit'teki ana Müslüman mülkü, İoannis Skilicis vakayinamesinin Madrid Skilicis versiyonu. Nikeforos Fokas büyük bir amfibik harekete önderlik edip Girit'i imparatorluğa kazandırıp, Ege Denizi'ni Müslüman korsanlarının tehdidine karşı güven altına almıştır.
Girit korsanlığı 930'larda ve 940'larda bir başka zirveye ulaşarak Yunanistan'ın güneyini, Aynoroz'u ve Küçük Asya'nın batı kıyılarını harap etti. Sonuç olarak, İmparator VII. Konstantinos (h. 913-959) 949'da başka bir sefer gönderdi. Bu da sürpriz bir saldırıyla bozguna uğratıldı, Bizans tarihçilere göre seferin lideri hadım mabeyinci Konstantinos Gongilis'in beceriksizliği ve deneyimsizliği yüzünden yenilgi alınmıştır. VII. Konstantinos pes etmedi ve hükümdarlığının son yıllarında yeni bir sefer hazırlamaya başladı. Sefer, halefi II. Romanos (h. 959-963) hükümdarlığında yürütüldü ve liderliğine yetenekli general Nikiforos Fokas getirildi. Büyük bir filo ile ordunun başında bulunan Fokas, Haziran veya Temmuz 960'ta denize açıldı, adaya çıktı ve ilk Müslüman direnişini bozguna uğrattı. Bunu, kış boyunca 6 Mart'ta şehre baskın yapıldığında 961'e sürükleyen uzun bir Chandax Kuşatması izledi.

Şehir yağmalandı, camileri ve surları yıkıldı. Adanın son emiri Abdülaziz bin Şuayb (Kouroupas) ve oğlu el-Numan (Anemas) esir alınıp Fokas'ın zafer kutladığı Konstantinopolis'e getirilirken, Müslüman sakinler ya öldürüldü ya da köle yapıldı. Ada bir Bizans themasına dönüştürüldü ve geri kalan Müslümanlar, Nikon Metanoeite gibi misyonerler tarafından Hristiyanlığa döndürüldü. Dönenler arasında, Bizans hizmetine giren ve Ruslara karşı 970-971 savaşı sırasında Dorostolon'da ölen prens Anemas da vardı.

Mirası
------

Girit'in bu erken Müslüman dönemi, iç tarihine ilişkin hayatta kalan kanıtların azlığı nedeniyle nispeten belirsizliğini korumaktadır. Ayrıca, Arapların varlığını hatırlatan birkaç yer adı dışında, muhtemelen 961'den sonra kasıtlı Bizans yıkımı nedeniyle, döneme ait önemli bir arkeolojik kalıntı günümüze ulaşmamıştır. Bu, emirliğin genel olarak kabul görme şeklini etkiledi: Çoğunlukla Bizans anlatımlarına güvenmek zorunda kalan bilim adamları, geleneksel olarak Girit Emirliği'ni Bizans merceğinden, korsanlık ve köle ticareti yoluyla hayatta kalan, özlü bir "korsan yuvası" olarak gördüler.

Öte yandan, Müslüman dünyasından Girit emirliğine yapılan az sayıda ve dağınık referansla çizilen resim, düzenli bir parasal ekonomiye ve kapsamlı ticaret bağlantılarına sahip düzenli bir devlettir ve Chandax'ın bir miktar önemli bir kültür merkezi olduğuna dair kanıtlar vardır. Neredeyse sabit ağırlık ve bileşime sahip çok sayıda altın, gümüş ve bakır madeni paranın hayatta kalması, güçlü bir ekonomiye ve nüfus arasında yüksek bir yaşam standardına tanıklık etmektedir. Ekonomi, Müslüman dünyasının geri kalanıyla, özellikle Mısır'la yapılan kapsamlı ticaretle ve gelişen tarımla güçlendirildi: bağımsız bir devleti sürdürme ihtiyacının yanı sıra Müslüman dünyasının pazarlarına erişim, ticaretin yoğunlaşmasına yol açtı. O sırada Girit'e şeker kamışının getirilmiş olması da mümkündür.

Müslümanların fethinden sonra adanın Hristiyanlarına ne olduğu belli değil; geleneksel görüş, çoğunun ya din değiştirdiği ya da kovulduğu yönündedir.| Bununla birlikte, diğer Müslüman fetihlerinde olduğu gibi, Girit'teki Hristiyanların tebaa sınıfı olarak hayatta kalmaya devam ettiğine dair Müslüman kaynaklardan kanıtlar vardır, ancak aynı kaynaklara göre Müslümanlar ister Endülüslülerin torunları, ister daha yeni göçmenler veya din değiştirmiş olsunlar (veya bunların herhangi bir kombinasyonu) çoğunluğu oluşturmuştur. Theodosios Diakonos'un, toprağın yöneticileri değil, kayalıklarda ve mağaralarda yaşayan kırsal Giritlilerin, Nikiforos Fokas tarafından gerçekleştirilen Chandax Kuşatması sırasında liderleri Karamountes komutasındaki dağlardan kuşatılanlara yardım etmek için indiklerini bildirmesi gibi, adada rakip sınıfların olduğuna dair kanıtlar da vardır. Görünüşe göre kırsal kesimdeki Bizans Hristiyan nüfusu nispeten yalnız bırakılırken, şehirlerde Müslüman unsur (yerli din değiştirenler dahil) baskındı.

Emirlerin listesi
-----------------

Girit Emirlerinin listesi oluşturulurken, Emirlerin bastırdıkları paralar temel alınırken, Arap ve Bizans kaynakları da kullanılmıştır. Bu nedenle tarihlerin büyük kısmı yaklaşıktır:

| İsim | Yunan kaynaklarında isim | Hükümdarlığı |
| --- | --- | --- |
| Ebu Hafs Ömer el-İkritişi | Apohaps/Apohapsis (Grekçe: Ἀπόχαψ/Ἀπόχαψις) | 827/828 – ya. 855 |
| Şuayb bin Ömer | Saipes/Saet (Grekçe: Σαΐπης/Σαῆτ) | ya. 855–880 |
| Ebu Abdullah Ömer bin Şuayb | Babdel (Grekçe: Βαβδέλ) | ya. 880–895 |
| Muhammed bin Şuayb | Zerkounes (Grekçe: Ζερκοῦνης) | ya. 895–910 |
| Yusuf bin Ömer |  | ya. 910–915 |
| Ali bin Yusuf |  | ya. 915–925 |
| Ahmed bin Ömer |  | ya. 925–940 |
| Şuayb bin Ahmed |  | 940–943 |
| Ali bin Ahmed |  | 943–949 |
| Abdülaziz bin Şuayb | Kouroupas (Grekçe: Κουρουπᾶς) | 949–961 |
|

Kaynakça
--------

Özel

1. ↑  Treadgold 1997, ss. 313, 325.
2. ↑  Canard (1971), p. 1082
3. 1 2  Miles (1964), p. 10
4. ↑  Treadgold 1997, s. 378.
5. 1 2  Makrypoulias (2000), pp. 347–348
6. ↑  Canard (1971), pp. 1082–1083
7. ↑  Miles (1964), pp. 10–11
8. ↑  Christides (1981), pp. 89–90
9. ↑  Kubiak (1970), pp. 51–52, esp. note 3
10. 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10  Canard (1971), p. 1083
11. ↑  cf. Makrypoulias (2000), pp. 348–351
12. ↑  Treadgold 1988, ss. 251, 253.
13. ↑  Treadgold 1988, s. 253.
14. ↑  Makrypoulias (2000), p. 349
15. ↑  Miles (1964), p. 11
16. 1 2  Christides (1981), p. 89
17. ↑  Treadgold 1988, ss. 250-253, 259-260.
18. ↑  Treadgold 1988, ss. 253, 254.
19. ↑  Makrypoulias (2000), pp. 348, 351
20. 1 2  Treadgold 1988, s. 254.
21. ↑  Makrypoulias (2000), pp. 349–350
22. ↑  Makrypoulias (2000), pp. 347, 357ff.
23. ↑  Makrypoulias (2000), pp. 348–349, 357
24. ↑  Treadgold (1988), pp. 255, 257
25. ↑  Miles (1964), p. 9
26. 1 2  Christides (1981), p. 92
27. ↑  Treadgold (1988), p. 268
28. ↑  Christides (1981), pp. 92, 93
29. ↑  Treadgold (1988), pp. 324–325
30. ↑  Makrypoulias (2000), p. 351
31. ↑  Treadgold 1997, s. 447.
32. ↑  Treadgold 1997, s. 451.
33. ↑  Makrypoulias (2000), pp. 351–352
34. ↑  Treadgold 1997, s. 453.
35. ↑  Wortley (2010), pp. 147–148
36. ↑  Christides (1981), p. 93
37. ↑  Canard (1971), pp. 1083–1084
38. ↑  Miles (1964), pp. 6–8
39. 1 2 3 4 5 6  Canard (1971), p. 1084
40. ↑  Christides (1981), pp. 95–97
41. ↑  Christides (1981), p. 82
42. ↑  Treadgold 1997, s. 467.
43. ↑  Christides (1981), p. 83
44. ↑  Makrypoulias (2000), pp. 352–353
45. ↑  Christides (1981), p. 94
46. ↑  Treadgold 1997, s. 470.
47. ↑  Makrypoulias (2000), pp. 353–356
48. ↑  Treadgold 1997, s. 489.
49. ↑  Treadgold 1997, ss. 493-495.
50. 1 2  Treadgold 1997, s. 495.
51. ↑  Canard (1971), pp. 1084–1085
52. ↑  Kazhdan (1991), p. 96
53. ↑  Miles (1964, pp. 11, 16–17
54. ↑  cf. Canard (1971), p. 1083
55. ↑  Christides (1981), pp. 78–79
56. ↑  Miles (1964), pp. 15–16
57. 1 2  Christides (1981), p. 98
58. ↑  Christides (1984), pp. 33, 116–122
59. ↑  Christides (1984), pp. 116–118
60. ↑  Christides (1984), pp. 104–109
61. ↑  Miles (1964), p. 15
62. ↑  Miles (1964), pp. 11–15
63. ↑  Canard (1986), p. 1085

Genel
* Canard, M. (1971). "Iḳrīṭis̲h̲". Lewis, B.; Ménage, V. L.; Pellat, Ch.; Schacht, J. (Ed.). *The Encyclopaedia of Islam, New Edition, Volume III: H–Iram* (İngilizce). Leiden: E. J. Brill. ss. 1082–1086. OCLC 495469525.
* Christides, Vassilios (1981). "The Raids of the Moslems of Crete in the Aegean Sea: Piracy and Conquest". *Byzantion* (İngilizce). **51**: 76-111.
* Christides, Vassilios (1984). *The Conquest of Crete by the Arabs (ca. 824): A Turning Point in the Struggle between Byzantium and Islam* (İngilizce). Atina Akademisi. OCLC 14344967.
* Gardiner, Robert, (Ed.) (2004). *Age of the Galley: Mediterranean Oared Vessels since pre-Classical Times* (İngilizce). Conway Maritime Press. ISBN 978-0-85177-955-3.
* Alexander Kazhdan, (Ed.) (1991). "Anemas". *The Oxford Dictionary of Byzantium* (İngilizce). Oxford ve New York: Oxford University Press. ISBN 0-19-504652-8.
* Kubiak, Władyslaw B. (1970). "The Byzantine Attack on Damietta in 853 and the Egyptian Navy in the 9th Century". *Byzantion* (İngilizce). **40**: 45-66. ISSN 0378-2506.
* Lilie, Ralph-Johannes; Ludwig, Claudia; Pratsch, Thomas; Zielke, Beate (2013). *Prosopographie der mittelbyzantinischen Zeit Online. Berlin-Brandenburgische Akademie der Wissenschaften. Nach Vorarbeiten F. Winkelmanns erstellt* (Almanca). Berlin ve Boston: De Gruyter.
* Makrypoulias, Christos G. (2000). "Byzantine Expeditions against the Emirate of Crete c. 825–949". *Graeco-Arabica* (İngilizce). **7–8**: 347-362.
* Miles, George C. (1964). "Byzantium and the Arabs: Relations in Crete and the Aegean Area". *Dumbarton Oaks Papers* (İngilizce). **18**: 1-32. doi:10.2307/1291204. JSTOR 1291204.
* Treadgold, Warren (1988). *The Byzantine Revival, 780-842* (İngilizce). Stanford, Kaliforniya: Stanford University Press. ISBN 978-0-8047-1462-4.
* Treadgold, Warren (1997). *A History of the Byzantine State and Society* (İngilizce). Stanford, Kaliforniya: Stanford University Press. ISBN 0-8047-2630-2.
* Wortley, John, (Ed.) (2010). *John Skylitzes: A Synopsis of Byzantine History, 811-1057* [*İoannis Skilicis: Bizans Tarihinin Bir Özeti, 811-1057*] (İngilizce). Cambridge: Cambridge University Press. ISBN 978-0-521-76705-7.

Konuyla ilgili yayınlar
-----------------------

* Christodoulakis, Stavros (2011). Chatzaki, Eirini (Ed.). "Η Εκκλησία της Κρήτης κατά την Αραβοκρατία (824-961 μ.Χ.)" [The Church of Crete at the Time of the Arab Occupation]. *Graeco-Arabica* (Yunanca). Heraklion: Vikelaia Library and the institute for Graeco-Oriental and African Studies. **XI**: 51-71. ISSN 1108-4103.
* Gigourtakis, Nikos M. (2011). Chatzaki, Eirini (Ed.). "«ΑΚΡΩΤΗΡΙΩι ΤΩι ΧΑΡΑΚΙ». Αρχικές παρατηρήσεις για το σημείο απόβασης των Αράβων του Abu Hafs Omar στην Κρήτη" [Initial Remarks on the Debarkation Point of Abu Hafs Omar's Arabs on Crete]. *Graeco-Arabica* (Yunanca). Heraklion: Vikelaia Library and the institute for Graeco-Oriental and African Studies. **XI**: 73-95. ISSN 1108-4103.
* Mazarakis, Andreas D. (2011). Chatzaki, Eirini (Ed.). "The Coinage of the Amirs of Crete in a Private Collection". *Graeco-Arabica*. Heraklion: Vikelaia Library and the institute for Graeco-Oriental and African Studies. **XI**: 97-104. ISSN 1108-4103.
* Starida, Liana (2011). Chatzaki, Eirini (Ed.). "Το αραβικό φρούριο της τάφρου όπως αποκαλύπτεται από τις ανασκαφικές έρευνες" [The Arab Fortress of the Trench as Revealed by Archaeological Excavations]. *Graeco-Arabica* (Yunanca). Heraklion: Vikelaia Library and the institute for Graeco-Oriental and African Studies. **XI**: 105-118. ISSN 1108-4103.
* Tibi, Amin (2011). Chatzaki, Eirini (Ed.). "Two Sources on Arab Crete: Al-majālis wa'l-Musāyarāt and Muʿjam al-Buldān". *Graeco-Arabica*. Heraklion: Vikelaia Library and the institute for Graeco-Oriental and African Studies. **XI**: 119-122. ISSN 1108-4103.
* Yannopoulos, Panagiotis (2011). Chatzaki, Eirini (Ed.). "Η παρουσία των Αραβοκρητών στον ελλαδικό χώρο σύμφωνα με τις τοπωνυμικές πηγές" [The Presence of the Cretan Arabs in the Area of Greece According to Toponymical Sources]. *Graeco-Arabica* (Yunanca). Heraklion: Vikelaia Library and the institute for Graeco-Oriental and African Studies. **XI**: 123-134. ISSN 1108-4103.

| * g
* t
* d
Girit tarihi |
| --- |
| 
* Minos dönemi
* Miken dönemi
* Classical and Hellenistic period
* Roma dönemi
* İlk Bizans dönemi
* Arap dönemi
* İkinci Bizans dönemi
* Venedik dönemi
	+ Revolt of Saint Titus
* Girit Savaşı
* Osmanlı dönemi
	+ 1866 İsyanı
	+ 1878 İsyanı
	+ 1897-1898 İsyanı
* Uluslararası Donanma (Girit müdahalesi, 1897-1898)
* Girit Devleti
* II. Dünya Savaşı
	+ Girit Muharebesi
	+ Direniş

 |

|  |  |
| --- | --- |
| Otorite kontrolü Bunu Vikiveri'de düzenleyin | 
* BNF: cb123040138 (data)
* LCCN: sh86005865
* NLI: 987007563418505171

 |