Özgür yazılım, açık kaynakla benzerdir ve her iki terimi de kapsayan özgür ve açık kaynak kodlu yazılımın bir parçasıdır.
An operating system's computer screen, the screen completely covered by various free software applications.Üzerinde özgür yazılımların çalıştığı modern bir özgür yazılım işletim sistemi örneği. Görseldeki yazılımlar: Xfce masaüstü ortamı, Firefox ağ tarayıcısı, Vim metin düzenleyicisi, GIMP imge editörü ve VLC media player
**Özgür yazılım** (*İngilizce: free software*), kullanıcısına çalıştırma, kopyalama, dağıtma, inceleme, değiştirme ve geliştirme özgürlükleri tanıyan yazılım türüdür. Tersi, sahipli yazılımdır (*İngilizce: proprietary software*).

Özgür yazılım ile kastedilen özgürlük, ekonomik boyutu ile değil yazılımın kullanım hakları ile ilgilidir. Özgür yazılımlar çoğunlukla ücretsiz olsalar da ücretsiz olmaları gerekmez. İngilizce sözlükler "İngilizce: free" kelimesi için yirmiye yakın anlam sıralar. Bunlardan sadece bir tanesi "bedava" iken geri kalanları özgürlük ve sınırlamaların olmaması (*İngilizce: freedom*) kavramlarına atıfta bulunur.

İçerik
------

Bu Euler diyagramı ücretsiz yazılım ile özgür ve açık kaynak kodlu yazılım arasındaki ilişkiyi gösteriyor: David Rosen'a göre açık kaynak/özgür yazılım (turuncu) her zaman olmamakla birlikte genelde ücretsizdir. Genel olarak ücretsiz yazılımlar ise nadiren kaynak kodlarını açarlar.
Özgür yazılım, aşağıdakilerden ayrılır:

* Microsoft Office, Google Docs, Sheets, ve Slides gibi sahipli yazılımlar. Kullanıcılar bu yazılımların kaynak kodlarını inceleyemez, değiştiremez ve paylaşamaz.
* Ücretsiz yazılım yani ödeme gerektirmeyen sahipli yazılım.

Telif hakkı içeren bir yazılımın özgür olması için bir özgür yazılım lisansına ihtiyacı vardır.

Tarihçe
-------

Richard Stallman, GNU Tasarısı'nın mimarı ve özgür yazılım hareketinin önemli isimlerinden biri
1950'lerden 1970'lerin başına kadar bilgisayar kullanıcılarının özgür yazılımla ilgili *yazılım hürriyetleri*ne sahip olmaları normaldi. Yazılım genellikle fertler arasında paylaşılır, kişilerin yazılım yaparak donanımlarını daha kullanışlı yapmalarını iyi karşılayan donanım üretilerinden dağıtılırdı. SHARE gibi kullanıcıların ve satıcıların üye olduğu kuruluşlarla yazılım değiş dokuşu kolaylaştırmak hedeflenmişti. 1970'lerin ilk yıllarında durum değişti; yazılım masrafları hızla yükselirken büyümekte olan yazılım endüstrisi, donanım üreticilerinin bilgisayar satışıyla beraber verdikleri "yazılım demetleri", kiraya verilen bilgisayarların kâr getirmeyen yazılım desteğiyle rekabet başlamıştı. Bazı müşterilerin kendi ihtiyaçlarını daha iyi karşılamasıyla "özgür" yazılım masraflarının donanım masraflarıyla bütünleşmesini istemiyordu.

17 Ocak 1969'da yayınlanan *Amerika Birleşik Devletleri IBM'ye karşı* yazısında hükûmet, yazılım demetlerinin rekabet engelleyici olarak sıfatlandırdı. Bazı yazılım her zaman hürken ancak ödemeyle alınabilen yazılımlar artıyordu. 1970'ler ve 1980'lerde yazılım endüstrisi, bilgisayar programlarını sadece kullanıcıların kodu incelemesi ve değiştirmesini önleyen çalıştırılabilirler şeklinde dağıtmaya başlamasıyla teknik tedbirler almaya başladı. 1980'de copyright kanununun kapsamı bilgisayar programlarını içine aldı.

1983'te Massachusetts Teknoloji Enstitüsü Yapay Zekâ Laboratuvarı'ndaki hacker topluluğunun uzun süreli üyesi Richard Stallman, bilgisayar endüstrisi ve kullanıcılarının kültürel değişiminden yıldığını açıklayarak GNU projesini îlan etti. GNU işletim sistemi için yazılım geliştirmesine Ocak 1984'te başlandı. Ekim 1985'te de Özgür Yazılım Vakfı kuruldu. Kendisi hür yazılımı tanımlayarak "Copyleft" yani "telif feragatı" kavramını *yazılım hürriyeti* garantilemek için çıkardı.

Bazı yazılım dışı endüstriler, kendi araştırma ve geliştirmeleri için özgür yazılım geliştirmeye benzer teknikler kullanmaya başladı. Mesela bilim adamları, daha açık geliştirme süreçleri ararken mikroçip gibi donanımlar da telif feragatlı lisanslarla geliştirilmeye başlandı (OpenCores projesi gibi). Creative Commons ve özgür kültür hareketi, özgür yazılım hareketinden çok etkilenmişlerdir.

Dört temel özgürlük
-------------------

Özgür yazılımın tanımı ve barındırdığı özgürlükler Özgür Yazılım Vakfı bünyesindeki GNU Projesi sayfalarında açıklanmıştır. Buna göre özgür yazılım kullanıcılara olmazsa olmaz 4 özgürlük sunar:

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| **0 numaralı özgürlük** |  : | Herhangi bir amaç için yazılımı çalıştırma özgürlüğü. |
| **1 numaralı özgürlük** |  : | Her ne istiyorsanız onu yaptırmak için programın nasıl çalıştığını ögrenmek ve onu değiştirme özgürlüğü. Yazılımın kaynak koduna ulaşmak, bu iş için ön koşuldur. |
| **2 numaralı özgürlük** |  : | Kopyaları dağıtma özgürlüğü. Böylece komşunuza yardım edebilirsiniz. |
| **3 numaralı özgürlük** |  : | Değiştirilmiş sürümlerinizin kopyalarını dağıtma özgürlüğü. Böylece değişikliklerinizden yararlanması için tüm topluma bir şans vermiş olursunuz. Kaynak koduna erişmek, bunun için bir ön koşuldur. |

Bir yazılım, ancak bütün kullanıcıları bu hakların tümüne sahip oldukları zaman özgür bir yazılım olur. Bu özgürlüklere sahip olmak, kimseden izin almamayı ve izin için hiçbir bedel ödememeyi de içerir.

Genel kanının aksine özgür bir yazılım, ücretsiz dağıtılabileceği gibi ücretli de dağıtılabilir. Bu nedenle ticari yazılım olarak satılmasına engel yoktur. Özgür yazılımın kopyalarına sahip olmak için ücret ödemeniz gerekebilir veya kopyaları hiçbir ücret karşılığı olmadan da edinmiş olabilirsiniz. Kopyalara nasıl sahip olduğunuzdan bağımsız olarak, her zaman için yazılımın kopyalama, değiştirme ve hatta kopyalarını para karşılığında satma haklarına sahipsinizdir (özgürlük 2).

Özgür yazılım, çoğu zaman açık kaynak kodlu yazılım kavramı (*İngilizce: open source*) ile karıştırılmaktadır. Bütün özgür yazılımlar açık kaynak kodludur ancak bütün her açık kaynak kodlu yazılım, özgür yazılım olmayabilir. Özgür yazılımlar açık kaynak kodlu yapıları sayesinde, bünyesinde zararlı bir amaç barındıran (gizli verileri çalma gibi) kodlara sahip olup olmadığı, programlama bilen herkes tarafından incelenerek denetlenebilir.

Bazı özgür yazılım lisansları (örneğin GNU GPL), yazılım kodlarının gelecekte de özgürlüğünü sürdürmesini garanti altına alırken bazı özgür yazılım lisansları bunu garanti altına almamaktadır.

Bazı özgür yazılım lisansları
-----------------------------

Özgür Yazılım Vakfı tarafından özgür kabul edilen lisanslar ile özgür kabul edilmeyen lisanslar GNU'nun Çeşitli Lisanslar ve Haklarında Yorumlar sayfasında listelenmektedir.

En yaygın kullanılan özgür yazılım lisanslarının başında GNU GPL lisansı gelmektedir. Aşağıdaki belli başlı bazı özgür yazılım lisansları listelenmiştir:

* GNU Genel Kamu Lisansı (GPL)
* GNU Kısıtlı Genel Kamu Lisansı (LGPL)
* BSD Lisansı
* Mozilla Kamu Lisansı (MPL)
* MIT Lisansı
* Apache Lisansı
* Eclipse Kamu Lisansı (EPL)
* Avrupa Birliği Kamu Lisansı (EUPL)

Ayrıca bakınız
--------------

* Açık kaynak
* Copyleft
* Özgür Yazılım Vakfı
* OCS Inventory
* Open-AudIT

Kaynakça
--------

1. ↑  Rosen, David (16 Mayıs 2010). "Open-source software is not always freeware". wolfire.com. 20 Mayıs 2010 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 18 Ocak 2016.
2. ↑  Franklin M. Fisher; Ortak yazarlar : McKie, James W.; Mancke, Richard B. (1983). *IBM and the U.S. Data Processing Industry: An Economic History*. Praeger. ISBN 0-03-063059-2.
3. 1 2 3  "Özgür Yazılım Tanımı". GNU. 4 Ağustos 2011. 19 Ağustos 2016 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 18 Ekim 2012.
4. ↑  "Çeşitli Lisanslar ve Haklarında Yorumlar". GNU. 14 Ekim 2021. 24 Ekim 2021 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 2 Kasım 2021.

Dış bağlantılar
---------------

* Özgür Yazılım Vakfı 15 Ocak 2010 tarihinde Wayback Machine sitesinde arşivlendi. (İngilizce)
* Özgür yazılımın tanımı - felsefesi 19 Ağustos 2016 tarihinde Wayback Machine sitesinde arşivlendi.
* Özgür ve Özgür Olmayan Yazılım Kategorileri - GNU.org 6 Temmuz 2013 tarihinde Wayback Machine sitesinde arşivlendi.
* GNU'nun web sitesinde sürekli güncellenen lisans bölümü25 Ağustos 2011 tarihinde Wayback Machine sitesinde arşivlendi. (İngilizce)
* Özgür lisansların Türkçe çevirileri 11 Nisan 2015 tarihinde Wayback Machine sitesinde arşivlendi.
* GitHub tarafından hazırlanan lisans seçme rehberi 9 Nisan 2017 tarihinde Wayback Machine sitesinde arşivlendi. (İngilizce)
* Kamuda özgür yazılım kullanımı
* Microsoft EULA üzerine bir inceleme 5 Mart 2014 tarihinde Wayback Machine sitesinde arşivlendi. (Çağatay Çebi)
* Özgür Yazılım Şimdi Neden Daha Önemli 13 Kasım 2013 tarihinde Wayback Machine sitesinde arşivlendi. (Richard Stallman)
* Yazılım lisansları hakkında bir karşılaştırma tablosu 29 Ocak 2013 tarihinde Wayback Machine sitesinde arşivlendi. (İngilizce)

| * g
* t
* d
Özgür ve açık kaynak kodlu yazılım |
| --- |
| Genel | 
* Açık ve kapalı kaynakların karşılaştırılması
* Özgür yazılım için alternatif terimler
* Kaynak kod barındırma servislerinin karşılaştırılması
* Eski özel yazılımlar
* Özgür ve açık kaynak kodlu Android uygulamaları
* Özgür ve açık kaynak kodlu yazılım paketleri
* Özgür yazılım
* Özgür yazılım etkinlikleri
* Özgür yazılım projesi dizinleri
* Özgür yazılım web uygulamaları
* Gratis versus libre
* Uzun süreli destek
* Açık kaynak
* Anahat
* SPDX

 |
| Yazılım listesi | 
* Android yazılımları
* Çözücüler
* İşletim sistemleri
* Oyunlar
* Programlama dilleri
* Ses yazılımları
* Web uygulamaları

 |
| Tarihçe | 
* GNU
* Haiku
* Linux
* Mozilla

 |
| Topluluk | 
* Açık kaynak yazılım hareketi
* Özgür yazılım hareketi
* Kuruluşlar
* Etkinlikler
* Yazılım Özgürlüğü Günü
* LibrePlanet

 |
| Lisanslar | 
* Apache
* Artistik
* Beerware
* Boost
* BSD
* CC0
* GNU GPL
* GNU LGPL
* ISC
* MIT
* MPL
* Ms-PL/RL
* WTFPL
* zlib

 |
| Lisans türleri ve standartlar | 
* Özgür ve açık kaynak kodlu yazılım lisanslarının karşılaştırılması
* Katılımcı Lisans Sözleşmesi
* Copyfree
* Copyleft
* Debian Özgür Yazılım Yönergeleri
* Özgür Kültür İşleri Tanımı
* Özgür lisans
* Özgür Yazılım Tanımı
* Açık Kaynak Tanımı
* Açık kaynak lisansı
* Hoşgörülü özgür yazılım lisansı
* Kamu malı

 |
| Zorluklar | 
* İkili leke
* Dijital haklar yönetimi
* Özgür ve açık kaynak kodlu grafik aygıtı sürücüsü
* Donanım kısıtlamaları
* Lisansın yayılması
* Mozilla yazılım markalanması
* Sahipli yazılım
* SCO–Linux tartışmaları
* Güvenli önyükleme
* Yazılım patentleri
* Yazılım güvenliği
* Güvenilir bilişim

 |
| İlgili başlıklar | 
* *Özgür Yazılım, Özgür Toplum*
* *Katedral ve Pazar*
* Çatallama
* Linux dağıtımı
* Microsoft'un Açık Teknik Şartname Sözü
* *Revolution OS*

 |
| 
* Kategori Kategori \*Commons sayfası Commons

 |

|  |  |
| --- | --- |
| Otorite kontrolü Bunu Vikiveri'de düzenleyin | 
* BNE: XX549777
* BNF: cb13537550p (data)
* LCCN: sh86005933
* NLI: 987007563587405171
* SUDOC: 050678051

 |