Kimyada, **oktahedral moleküler geometri**, bir oktahedronun köşelerini tanımlayan, merkezi bir atom etrafında simetrik olarak düzenlenmiş altı atomlu bileşiklerin veya atom gruplarının veya ligandların şeklini tanımlar. Oktahedronun sekiz yüzü vardır, dolayısıyla *octa* ön ekini alır. Oktahedron, Platonik katılardan biridir, ancak oktahedral moleküller tipik olarak merkezlerinde bir atom içerir ve ligand atomları arasında bağ yoktur. Mükemmel bir oktahedron Oh nokta grubuna aittir. Oktahedral bileşiklerin örnekleri arasında kükürt hekzaflorür SF6 ve molibden hekzakarbonil Mo (CO)6 gösterilebilir. "Oktahedral" terimi, kimyagerler tarafından, merkezi atoma olan bağların geometrisine odaklanarak ve ligandların kendi aralarındaki farklılıkları dikkate almadan biraz gevşek bir şekilde kullanılır. Örneğin, N-H bağlarının oryantasyonu nedeniyle matematiksel anlamda oktahedral olmayan [Co(NH3)6]3+, oktahedral olarak adlandırılır.

Oktahedral koordinasyon geometrisi kavramı, koordinasyon bileşiklerindeki stokiyometrileri ve izomerizmi açıklamak için Alfred Werner tarafından geliştirilmiştir. Onun araştırmaları, kimyagerlerin koordinasyon bileşiklerinin izomerlerinin sayısını rasyonalize etmelerine yol açtı. Aminleri ve basit anyonları içeren oktahedral geçiş metali kompleksleri, genellikle Werner tipi kompleksler olarak anılır.

 Sülfür hekzaflorürün yapısı, oktahedral koordinasyon geometrisine sahip bir molekül örneği.

Oktahedral komplekslerde izomerizm
----------------------------------

Ligandların iki veya daha fazla türü (La, Lb ...) bir oktahedral metal merkezine (M) koordine edilmiştir, bu karmaşık izomerler olarak mevcut olabilirler. Bu izomerler için adlandırma sistemi, farklı ligandların sayısına ve düzenlemesine bağlıdır.

### *cis* ve *trans*

MLa4L b2 için iki izomer mevcuttur. MLa4L b2'nin bu izomerleri Lb ligandları karşılıklı olarak bitişikse *cis*, Lb grupları birbirine 180° konumlandırılmışsa *trans*tır. Alfred Werner'i, 1913 Nobel ödüllü oktahedral komplekslerin postülasyonuna yönlendiren bu tür komplekslerin analiziydi.

* cis-[CoCl2(NH3)4]+ *cis*-[CoCl2(NH3)4]+
* trans-[CoCl2(NH3)4]+ *trans*-[CoCl2(NH3)4]+

### Yüzey ve güney izomerleri

MLa3Lb3 için iki izomer mümkündür - her üç özdeş ligand kümesinin metal atomunu çevreleyen oktahedronun bir yüzünü işgal ettiği bir **yüzey** izomeri (*fac*), böylece bu üç liganddan herhangi ikisi karşılıklı olarak *cis* olacaktır ve her üç özdeş ligand kümesinin metal atomundan geçen bir düzlemin işgal edildiği bir **güney** izomeri (*mer*).

* fac-[CoCl3(NH3)3] *fac*-[CoCl3(NH3)3]
* mer-[CoCl3(NH3)3] *mer*-[CoCl3(NH3)3]

### Kiralite

Birkaç farklı türde ligand veya iki dişli ligandlı daha karmaşık kompleksler, birbirlerinin üst üste bindirilemeyen ayna görüntüleri veya enantiyomerleri olan izomer çiftleri ile kiral olabilir.

* Λ'Λ-[Fe(ox)3]3− *Λ'**Λ*****-[Fe(ox)3]3−**
* Δ-[Fe(ox)3]3− *Δ*-[Fe(ox)3]3−
* Λ-cis-[CoCl2(en)2]+ *Λ*-*cis*-[CoCl2(en)2]+
* Δ-cis-[CoCl2(en)2]+ *Δ*-*cis*-[CoCl2(en)2]+

### Diğer

MLa2Lb2Lc2 için, toplam altı izomer mümkündür.

1. Üç çift aynı ligandın *trans* olduğu bir izomer
2. Diğer iki *cis* özdeş ligandlar (La *ya da* Lb *ya da* Lc) bir çift *trans* olduğu üç ayrı izomer.
3. Üç çift özdeş ligandın hepsinin *cis* olduğu iki enantiyomerik kiral izomer.

Olası izomerlerin sayısı, altı farklı ligandlı bir oktahedral kompleks için 30'a ulaşabilir (bunun tersine, dört farklı ligandlı bir tetrahedral kompleks için sadece iki stereoizomer mümkündür). Aşağıdaki tablo, tek dişli ligandlar için tüm olası kombinasyonları listeler:

| Formül | İzomer sayısı | Enantiyomerik çiftlerin sayısı |
| --- | --- | --- |
| ML6 | 1 | 0 |
| MLa5Lb | 1 | 0 |
| MLa4Lb2 | 2 | 0 |
| MLa4LbLc | 2 | 0 |
| MLa3Lb3 | 2 | 0 |
| MLa3Lb2Lc | 3 | 0 |
| MLa3LbLcLd | 5 | 1 |
| MLa2Lb2Lc2 | 6 | 1 |
| MLa2Lb2LcLd | 8 | 2 |
| MLa2LbLcLdLe | 15 | 6 |
| MLaLbLcLdLeLf | 30 | 15 |

Dolayısıyla, MLaLbLcLdLeLf'nin15 diastereomerinin tümü kiraldir, ancak MLa2LbLcLdLe'nin altı diastereomeri kiraldırlar ve üç tanesi (*trans* olan La'lar) değildir. Oktahedral koordinasyonun organik kimyayı domine eden tetrahedrondan çok daha fazla karmaşıklığa izin verdiği görülebilir. MLaLbLcLd tetrahedronu tek bir enantiomerik çift olarak mevcuttur. Organik bir bileşikte iki diastereomer oluşturmak için en az iki karbon merkezi gereklidir.

İdeal simetriden sapmalar
-------------------------

### Jahn-Teller etkisi

Terim aynı zamanda koordinasyon kimyasında karşılaşılan yaygın bir fenomen olan Jahn-Teller etkisinden etkilenen oktahedral olarak da ifade edebilir. Bu Oh - D4h molekül simetrisini azaltır ve tetragonal biçim bozukluğu olarak da bilinir.

### Bozuk oktahedral geometri

XeF 6 veya IF-6 gibi bazı moleküller, molekülün simetrisini Oh'den C3v'ye bozan tek bir çifte sahiptir. Spesifik geometri, monokaplı bir oktahedron olarak bilinir, çünkü oktahedrondan, yalnız çifti oktahedronun bir üçgen yüzünün ortasına bir "kapak" olarak yerleştirerek (ve diğer altı atomun konumlarını değiştirerek) türetilir. Bunların her ikisi de VSEPR tarafından tahmin edilen geometriden bir sapmayı temsil eder, bu AX6E1 için beşgen bir piramidal şekli öngörür.

Biyoktahedral yapılar
---------------------

Oktahedra çiftleri, terminal ligandları köprü ligandları ile değiştirerek oktahedral koordinasyon geometrisini koruyacak şekilde kaynaştırılabilir. Oktahedrayı kaynaştırmak için iki motif yaygındır: kenar paylaşımı ve yüz paylaşımı. Kenar ve yüz paylaşımlı **bioktahedra**, sırasıyla [M2L8(μ-L)]2 ve M2L6(μ-L)3 formüllerine sahiptir. Aynı bağlantı modelinin polimerik versiyonları, sırasıyla [ML2(μ-L)2]∞ ve [M(μ-L)3]∞ stokiyometrilerini verir.

Bir oktahedronun bir kenarının veya yüzünün paylaşılması, biyoktahedral denilen bir yapı verir. Çözeltide birçok metal penta halojenür ve penta alkoksit bileşiği ve biyoktahedral yapılara sahip katı bulunur. Bir örnek, niyobyum pentaklorürdür. Metal tetrahalidler genellikle kenar paylaşımlı oktahedralı polimerler olarak bulunur. Zirkonyum tetraklorür bir örnektir. Yüz paylaşımlı oktahedral zincirlere sahip bileşikler arasında MoBr3, RuBr3 ve TlBr3 bulunur.

* Bir biyoktahedral koordinasyon bileşiği olan niyobyum pentaklorürün top ve çubuk modeli .Bir biyoktahedral koordinasyon bileşiği olan niyobyum pentaklorürün top ve çubuk modeli .
* Kenar paylaşımlı oktahedraya dayanan inorganik bir polimer olan zirkonyum tetraklorürün top ve çubuk modeli.Kenar paylaşımlı oktahedraya dayanan inorganik bir polimer olan zirkonyum tetraklorürün top ve çubuk modeli.
* Yüz paylaşımlı oktahedraya dayanan inorganik bir polimer olan molibden (III) bromürün top ve çubuk modeli.Yüz paylaşımlı oktahedraya dayanan inorganik bir polimer olan molibden (III) bromürün top ve çubuk modeli.
* Bu tür yüz paylaşımlı oktahedrada halojenür ligandlarının tutulmasını vurgulayan titanyum (III) iyodür zincirinin neredeyse alttan görünümü.Bu tür yüz paylaşımlı oktahedrada halojenür ligandlarının tutulmasını vurgulayan titanyum (III) iyodür zincirinin neredeyse alttan görünümü.

Üçgen prizmatik geometri
------------------------

Formül MX 6'ya sahip bileşikler için, oktahedral geometriye ana alternatif, simetri D3h'ye sahip üç köşeli prizmatik geometridir. Bu geometride altı ligand da eşdeğerdir. Ayrıca C3v simetrisine sahip bozulmuş trigonal prizmalar vardır; bunun önemli bir örneği W(CH3)6'dir. Genellikle yavaş olan *Δ*- ve *comp -* komplekslerinin dönüşümünün, "Bailar bükümü" adı verilen bir süreç olan trigonal prizmatik bir ara ürün yoluyla ilerlemesi önerilmektedir. Bu aynı komplekslerin rasemizasyonu için alternatif bir yol Ray-Dutt bükümüdür.

Oktahedral komplekslerde d-orbitallerinin enerjisinin bölünmesi
---------------------------------------------------------------

Serbest bir iyon için, örneğin gaz halindeki Ni2+ veya Mo0, d-orbitallerinin enerjisi eşittir; yani "çakışıktır"dir. Oktahedral bir komplekste bu çakışıklık ortadan kalkar. Doğrudan ligandlara yönelik olan d*z*2 ve d*x*2−*y*2'nin enerjisi, eg kümesi olarak adlandırılır. Öte yandan, t2g kümesi denen d*xz*, d*xy* ve d*yz* orbitallerinin enerjisi stabilizedir. T2g ve eg etiketleri, bu orbitallerin simetri özelliklerini tanımlayan indirgenemez temsillere atıfta bulunur. Bu iki grubu ayıran enerji boşluğu, kristal alan teorisinin ve daha kapsamlı ligand alan teorisinin temelidir. Serbest bir iyondan oktahedral bir kompleksin oluşumu üzerine çakışıklık kaybına kristal alan bölünmesi veya ligand alanı bölünmesi denir. Enerji boşluğu, ligandların sayısına ve doğasına göre değişen *Δ*o olarak etiketlenir. Kompleksin simetrisi oktahedralden daha düşükse, eg ve t2g seviyeleri daha da bölünebilir. Örneğin, t2g ve eg kümeleri *trans*-MLa4Lb2'de daha da bölünebilir.

Ligand gücü, bu elektron vericileri için aşağıdaki sıraya sahiptir:

**zayıf:** iyot < brom < florin < asetat < oksalat < su < piridin < siyanür **: kuvvetli**
"Zayıf alan ligandları" olarak adlandırılan ligandlar, küçük *Δ*o'ya neden olur ve daha uzun dalga boylarında ışığı emer.

Tepkimeler
----------

Neredeyse sayılamayacak kadar çeşitli oktahedral komplekslerin var olduğu göz önüne alındığında, çok çeşitli reaksiyonların açıklanmış olması şaşırtıcı değildir. Bu reaksiyonlar şu şekilde sınıflandırılabilir:

* Ligand ikame reaksiyonları (çeşitli mekanizmalar yoluyla)
* Protonasyon dahil olmak üzere ligand ekleme reaksiyonları
* Redoks reaksiyonları (elektronların kazanıldığı veya kaybolduğu yer)
* Ligandın göreceli stereokimyasının koordinasyon küresi içinde değiştiği yeniden düzenlemeler.

Oktahedral geçiş metali komplekslerinin birçok reaksiyonu suda meydana gelir. Bir anyonik ligand koordineli bir su molekülünün yerini aldığında, reaksiyona **anasyon** denir. Zıt bir reaksiyon, anyonik bir ligandın yerini alan su, akuasyon olarak adlandırılır. Örneğin, [CoCl(NH3)5]2+, özellikle asit veya baz varlığında, su içinde [Co(NH3)5(H2O)]3+ verecek şekilde yavaşça eşitlenir. Konsantre HCl'nin eklenmesi, aquo kompleksini bir anasyon işlemi yoluyla tekrar klorüre dönüştürür.

Ayrıca bakınız
--------------

* Oktahedral kümeler
* AX yöntemi
* Moleküler geometri

Kaynakça
--------

1. ↑  *Stereochemistry of Coordination Compounds*. Chichester: John Wiley. 1995. ISBN 0-471-95599-X.
2. ↑  *Inorganic Chemistry*. 2nd. Prentice-Hall. 1999. s. 290. ISBN 0-13-841891-8.
3. ↑  Crawford (1994). "A contribution to the understanding of the structure of xenon hexafluoride". *J. Chem. Phys.* **102** (8): 3307-3311. doi:10.1063/1.468642.
4. ↑  Mahjoub (1991). "The Structure of IF-6". *Angewandte Chemie International Edition*. **30** (3): 323-324. doi:10.1002/anie.199103231.
5. ↑  "VSEPR and more than six electron pairs". *University of Sheffield: Department of Chemistry*. 2015. 4 Mayıs 2006 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 25 Eylül 2018. the structure of XeF6 is based upon a distorted octahedron, probably towards a monocapped octahedron
6. ↑  *Structural Inorganic Chemistry*. Oxford: Clarendon Press. 1984. ISBN 0-19-855370-6.

Dış bağlantılar
---------------

* [ Kimya | Kimya, Yapılar ve 3 Boyutlu Moleküller][*ölü/kırık bağlantı*]
* Indiana Üniversitesi Moleküler Yapı Merkezi
* 29 Kasım 2018 tarihinde Wayback Machine sitesinde arşivlendi. Nokta Grubu Simetri Örnekleri