***İvan İvanoviç Var mıydı, Yok muydu?***, Nâzım Hikmet'in 1954'te Moskova'da yazdığı üç perdelik tiyatro oyunudur.

Nâzım Hikmet’in Sovyet temalı tek eseri olan oyun, Sovyetler Birliği yöneticilerinin bürokratlaşarak halktan kopmasını, giderek sınıflaşmasını ele alır. Eserde dürüst ve naif bir insan olan Petrov’un, bilincinin derinliklerinde saklı kötücül ikizi İvan İvanoviç tarafından yok edilip kendini beğenmiş bir yöneticiye dönüşmesi anlatılır. Eser, "*Noviy Mir*" (Yeni Dünya) dergisinde 1954’te yayımlanmış ve büyük ilgi görmüş; ülkedeki pek çok tiyatro, piyesi repertuvarına almak için girişimde bulunmuştur.

Moskova Satir (Yergi) Tiyatrosu baş rejisörü Valentin Pluçek tarafından sahneye kondu ve ilk defa 11 Mayıs 1957’de sahnelendi. İzleyiciler tarafından çok beğenilen eser, dergide yayımlanmasından altı ay sonra Sovyet Sosyalist Cumhuriyetler Birliği Komünist Partisi tarafından incelemeye alınıp Sovyet işletmeleri yöneticilerinin olumsuz yönlerini vurgulamaya çalışan bir eser olarak değerlendirildi. 5. gösteriminden sonra zamanın Kültür Bakanı Ekaterina Fruntseva tarafından yasaklandı. Repertuvarlardan çıkartıldı ve bir daha da oynanmadı. Aynı dönemde Prag’ın değişik tiyatrolarında sahnelendi.

Oyun bir Sovyet kasabasında geçmektedir ancak yazar konun bir Lehistan, Çek, Macar kasabası veya bir başka ülkede de geçebileceğini belirtmiş; nerede sergilenecekse orada en yaygın isimle değiştirilip sahnelenmesini istemişti. Oyun, Çekoslovakya'da "*Filip Filipek Var mıydı, Yok muydu?*", Azerbaycan'da "*Hasan Hüseyinov*" ismi ile sahnelenmiştir.

*Sofya*’da Türkçe basılan metin, Türkiye’de ilk kez 1985'te Kaynak Yayınları tarafından yayınlanmış; 1991'de Bakırköy Belediye Tiyatroları tarafından Uluslararası İstanbul Tiyatro Festivali'nde sergilenmiştir. Türkiye’de sahnelenirken isim değiştirilmemiş; İvan İvanoviç adı kullanılmıştır.

Günümüzde Nâzım Hikmet'in külliyatını yayınlayan Yapı Kredi Yayınları tarafından *Oyunlar 3* kitabında *İnsanlık Ölmedi Ya*, *Allah Rahatlık Versin*, *Evler Yıkılınca* ve *Yusuf ile Menofis* adlı oyunlarıyla birlikte yayınlanmaktadır.

Kaynakça
--------

1. 1 2 3 4 5  Antonina Sverçevskaya (Haziran 2002). "Nâzım Hikmet'in Moskova'daki Oyunları ve Görmediği "İvan İvanoviç Var mıydı, Yok muydu?" Üzerine Birkaç Söz", *12*. Hülya Arslan tarafından çevrildi. Anafilya dergisi. [*ölü/kırık bağlantı*]
2. ↑  Esen Çamurdan. "İvan İvanoviç Var mıydı Yok muydu?". Esencamurdan.com web sitesi. 3 Ekim 2018 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 3 Ekim 2018.
3. ↑  Şehnaz Pak (18 Aralık 2000). "Bir paslı çivi bürokrasi". Radikal. 24 Eylül 2015 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 3 Ekim 2018.

| * g
* t
* d
Nâzım Hikmet |
| --- |
| Şiir | *1+1=1* - *835 Satır* - *Benerci Kendini Niçin Öldürdü? (oyun)* - *Dört Hapisaneden* - *Jokond ile Sİ - YA - U* -  *Kuvayi Milliye* - *Memleketimden İnsan Manzaraları* - *Rubailer* - *Saat 21-22 Şiirleri* - *Sesini Kaybeden Şehir* - *Varan 3* |
| Roman | *Kan Konuşmaz* (1965) - *Yeşil Elmalar* (1965) - *Yaşamak Güzel Şey Be Kardeşim* (1966) |
| Oyun | *Allah Rahatlık Versin* - *Bir Ölü Evi* - *Bu Bir Rüyadır* - *Demokles'in Kılıcı* - *Enayi* - *Evler Yıkılınca* - *Ferhad ile Şirin* - *Her Şeye Rağmen* - *İnek* - *İnsanlık Ölmedi Ya* - *İstasyon* - *İvan İvanoviç Var mıydı, Yok muydu?* - *Kadınların İsyanı* - *Kafatası* - *Kör Padişah* - *Ocak Başında* - *Sabahat* - *Tartüf - 59* - *Unutulan Adam* - *Yalancı Tanık* - *Yolcu* - *Yusuf ile Menofis* |
| Mektup | *Cezaevinden Memet Fuat'a Mektuplar* - *Kemal Tahir'e Mapusaneden Mektuplar* - *Nazım ile Piraye* |
| Yazılar | *İt Ürür Kervan Yürür* (1936)1 - *Alman Faşizmi ve Irkçılığı* (1936) - *Milli Gurur* (1936) - *Sovyet Demokrasisi* (1936) |
| Masal | *La Fontaine'den Masallar* (1949)2 - *Sevdalı Bulut* (1967) |
| Diğer | *Mavi Gözlü Dev* - Merhaba Güzel Vatanım |
| 1Orhan Selim adıyla 2Ahmet Oğuz Saruhan adıyla |