**Kuzey Makedonya'daki Arnavut milliyetçiliği**, köklerini, Doğu Krizine (1878) bir yanıt olarak ortaya çıkan ve Balkanlar'da Osmanlı Arnavutlarının yaşadığı toprakların komşu ülkeler arasında bölünmesini öneren daha geniş Arnavut milliyetçi hareketinde izler. Geç Osmanlı döneminin geri kalanında, Arnavut milliyetçileri ile Osmanlı İmparatorluğu arasında sosyo-kültürel haklar konusunda çeşitli anlaşmazlıklar doruğa ulaştı. Osmanlı yenilgisiyle sona eren Balkan Savaşları (1912–13), bölge üzerindeki Sırp ve daha sonra Yugoslav egemenliği, devlet ve sosyopolitik haklar bağlamında Arnavut dilini, kültürünü ve kimliğini vurgulayan Kuzey Makedonya'ya özgü bir Arnavut milliyetçiliği üretti. Pan-Arnavutluk duyguları da mevcuttur ve tarihsel olarak, Batı Makedonya'nın İkinci Dünya Savaşı sırasında İtalyan Mihver kuvvetleri tarafından Arnavutluk'un himayesinde birleştirilmesiyle ancak bir kez elde edilmiştir.

Yugoslavya'ya yeniden dahil olan Kuzey Makedonya'daki Arnavut milliyetçiliği, Kosova'daki Arnavut milliyetçiliğinden kaynaklanan sosyopolitik etkilerden yararlandı. Bir azınlık nüfusu olan İslam'ın eklenmesi, Ortodoks Slav Makedon çoğunluğuna karşı yerel ulusal Arnavut kimliğinin tanımlarını da şekillendirdi ve harmanladı. Yerel Arnavutlar tarafından silahlı direniş gelenekleri, en son çatışma (2001) *Ulusal Kurtuluş Ordusu* (NLA) gerilla savaşçıları ile Makedon silahlı kuvvetleri arasında olmak üzere zamanla meydana geldi. Çatışma, Kuzey Makedonya'daki Arnavut milliyetçiliğinin ana ilkesini karşılayan ülkede geniş Arnavut sosyopolitik ve dil haklarını garanti eden *Ohri Anlaşması'nın* (2001) kabul edilmesiyle sona erdi.

Tarih
-----

### Geç Osmanlı dönemi

 Manastır Alfabe Kongresinden Delegeler, Bitola (1908)
 Üsküp, şehri elinde tutan Osmanlı güçlerini yendikten sonra Ağustos 1912'de Arnavut devrimciler tarafından ele geçirildikten sonra
Arnavut Ulusal Hareketi ilk olarak Kosova'da, Arnavutların yaşadığı bölgelerin komşu devletlere verilmesini engellemeye çalışan Makedonya'dan Arnavut delegelerin katılımıyla Prizren Birliği aracılığıyla ortaya çıktı. Osmanlı döneminde Makedonya'daki Müslüman Arnavutlar ya esas olarak Osmanlı İmparatorluğu'nun destekçileriydi ya da bazıları Arnavut parlamenterler gibi sosyo-kültürel Arnavut ifadesini kısıtlamayı amaçlayan Osmanlı önlemlerini eleştiriyordu. Manastır Vilayeti, Bulgar IMRO için önemli bir merkezdi ve çoğunluğu Müslüman olan nüfusu arasında yükselen bir Arnavut milliyetçi hareketi, Osmanlı yetkililerine karşı hayal kırıklığına yol açan onları korumadaki etkisizlikleri nedeniyle ortaya çıktı. Manastır ilinden Arnavut hareketi içinde önde gelen kişiler, Jön Türk hareketi (İTC) ile ortak hareketin durumlarını iyileştireceğine inanıyordu ve Arnavut komitesinin çoğunluğu da İTC üyesiydi. 1908'de Arnavut asıllı bir Osmanlı subayı olan Ahmed Niyazi Bey, bölgedeki Arnavutlarla birlikte Jön Türk devrimini (1908) kışkırttı.

Balkanlar'da Arnavutça konuşan ya da kültürel bir alandan gelen ve Makedonya'dan Anadolu'ya göç eden kent seçkinlerine mensup bazı insanlar her zaman bir Arnavutlukçuluk kavramıyla kendilerini özdeşleştirmemişlerdir. Bunun yerine bir Osmanlı Türk bakış açısını benimsediler ve kendilerini *Türk* veya Osmanlı Türkçesi konuşan vatandaşlar olarak görmeye başladılar. Sosyo-dilsel asimilasyonun etkileri nedeniyle, Arnavut milliyetçiliğinin destekçileri Anadolu'ya göç konusunda endişe duymaya başladılar ve yolculuğa çıkan Arnavutları alt sınıflardan aşağıladılar. 1908'de Bitola'da Müslüman, Katolik ve Ortodoks delegelerin katıldığı bir alfabe kongresi, Latin karakter tabanlı bir Arnavut alfabesi benimsemeyi kabul etti ve hareket Arnavutların birleşmesi için önemli bir adım olarak kabul edildi. Bazı muhafazakar Arnavut Müslümanları ve din adamları, Osmanlı hükümeti ile birlikte Latin alfabesine karşı çıktılar ve Latin alfabesinin Müslüman dünyayla bağları baltaladığı endişesiyle Arap kökenli Arnavut alfabesini tercih ettiler. Osmanlı devleti, Arnavutların kendilerini Osmanlı olarak ilan etmeleri, toprak egemenliğini savunma sözü vermeleri ve Arnavut Arap alfabesini benimsemeleri amacıyla Debar'da (1909) bir kongre düzenledi. Alfabe meselesi ve diğer Jön Türk politikaları nedeniyle, Arnavut elitleri ile milliyetçiler arasındaki ilişkiler, birçok Müslüman ve Osmanlı otoritesiyle bozuldu. Osmanlı Jön Türk hükümeti, Arnavut milliyetçiliğinin diğer Müslüman milletlere milliyetçilik ve ayrılıkçılık yönünde ilham verebileceğinden ve imparatorluğun İslam temelli birliğini tehdit edebileceğinden endişe duyuyordu.

### Balkan Savaşları, Birinci Dünya Savaşı, savaşlar arası dönem ve İkinci Dünya Savaşı

 Xhem Hasa (ortada), kardeşleri Musli Hasa (solda) ve Abdullah Hasa (sağda)
1912'de Balkan Savaşları sırasında Osmanlı hakimiyeti sona erdi ve Arnavut nüfusuyla Makedonya, Sırbistan'ın bir parçası oldu. Birinci Dünya Savaşı'nın sona ermesi, Makedonya'daki Arnavutların Yugoslavya'nın bir parçası olmasına yol açtı. Sırp kuvvetlerine direnen silahlı Arnavut gerilla savaşçılarından oluşan *Kaçak hareketi*, on yılın sonuna doğru bastırılmadan önce 1920'lerde batı Makedonya'da aktifti. Hareket, Makedonya'da bir Arnavut ulusal bilincinin gelişmesine katkıda bulundu. Arnavutça Yugoslav makamları tarafından yasaklandı ve bazı Arnavutlar göç ettirildi. Makedonya'da ve Yugoslavya'nın Arnavut nüfusu olan diğer bölgelerinde Arnavut dilinde laik eğitim yasaklandı. İkinci Dünya Savaşı'nın başlamasıyla birlikte, batı Makedonya, Mihver İtalya tarafından Arnavutluk'un himayesine ilhak edildi ve İtalyan kontrolü altında bir Büyük Arnavutluk yaratıldı. Batı Makedonya'daki İtalyan makamları, Arnavut dilinin okullarda, üniversite eğitiminde ve idarede kullanılmasına izin verdi. Batı Makedonya'da ve Arnavutluk'a yeni eklenen diğer bölgelerde, Arnavut olmayanlar, faşizmin yanında milliyetçiliği de içeren bir müfredatı öğreten Arnavut okullarına gitmek zorunda kaldılar ve adları ve soyadları için Arnavut isimlerini benimsemeleri sağlandı. Batı Makedonya'daki bazı Arnavutlar *Balli Kombëtar'a* katıldı, en dikkat çekeni, güçleri ile birlikte komünist Arnavut ve Makedon partizanları hedef alan çeşitli operasyonlarda Mihver devletleriyle işbirliği yapan Xhem Hasa'ydı.

### Komünist Yugoslavya

İkinci Dünya Savaşı'nın sona ermesiyle birlikte, Arnavutların yaşadığı bölgeler Yugoslavya'daki Sosyalist Makedonya Cumhuriyeti'nin bir parçası oldu. 1948 Yugoslav nüfus sayımı, Makedonya'da 179.389 Arnavut kaydetti ve bu sayı 1953'te 165.524 Arnavut'a düştü. Sayılardaki düşüş, 203.938 Türk'ün (1953) 27.086'sının ana dilleri olarak Arnavutçayı söylediği ve 1950'ler-1960'larda bazı Arnavutların Türkiye'ye göç etmek ve komünist Yugoslavya'dan kaçmak için kendilerini Türk ilan ettikleri Tito-Stalin bölünmesine bağlanıyor. Bölgedeki çoğu Arnavut halkı, Kosovalı Sırplarla farklılıkların ve ortaya çıkan bir Makedon uyruğunun farkında olarak Arnavut ulusal kimliğini benimsedi. Dini kimliğe dayalı eski Osmanlı Millet tarzı sınıflandırmalar azaldıkça Arnavutların azalan sayısı bir Türk kimliği iddiasıyla kaynaklı hale geldi. Bu değişiklikler, Arnavut bölgelerinde yaşayan diğer Müslüman azınlıklar üzerinde Arnavut olarak asimile olmaları için baskı oluşturdu. 1960'ların sonlarına doğru Makedonya'daki Arnavut memnuniyetsizliği, Makedonya'daki Arnavut çoğunluk bölgelerinin yanı sıra etnik-dilsel hakların sağlanması için Kosova cumhuriyetine bağlanılması ve Yugoslav federasyonu içinde bu tür yedinci varlık haline gelinmesi çağrısında bulunan protestolarla sonuçlandı. Bu dönemde, Makedonya Sosyalist Cumhuriyeti'ndeki Arnavut milliyetçileri de, Bulgar özbilinciyle yerel Slavları destekledikleri ve Bulgaristan'ın Makedonya sorunundaki tutumları nedeniyle baskı altına alındı. Artan bu Arnavut milliyetçiliği, komünist yetkililer tarafından Makedonya'nın toprak bütünlüğüne ve varlığına yönelik bir tehdit olarak görülüyordu. 1974 Yugoslav anayasası Kosova'da Arnavutlara geniş haklar verirken, Makedonya'da Arnavutların etnik hakları sınırlıydı.

#### 1980'lerde Arnavut milliyetçiliği

1970'lerin sonlarında ve 1980'lerin başında organize Arnavut ayrılıkçılığı, Yugoslav güvenlik güçlerinin iki Arnavut ayrılıkçı örgütünü ortaya çıkardığını iddia etmesiyle Makedonya'ya yayılmıştı. Makedon komünist makamları, Arnavutların Kosova'yı yedinci bir Yugoslav cumhuriyeti olarak kurma çağrılarından endişe duydu, Sırbistan'ın katı yaklaşımını destekledi ve Arnavut milliyetçiliğinin ifadelerini bastırdı. 1980'lerde Makedonya'daki birçok Arnavut aktivist, ayrılıkçılık ve yayılmacılık suçlamalarıyla uzun süre hapsedildi. 1982'de komünist yetkililer, Arnavut milliyetçilerini (bazı Müslüman Arnavut din adamları dahil) Makedon Romanlarına, Türklere ve Makedonca konuşan Müslümanlara (Torbeš) nüfus sayımı sırasında kendilerini Arnavut olarak ilan etmeleri için baskı yapmakla suçladılar. Arnavut milliyetçiliğinin edebiyat, slogan ve vandalizm yoluyla kendisini ifade etmesi 1982 yılında Kalkandelen ve Ohri bölgelerinde meydana geldi ve Makedon makamları yüksek alarma geçti.

### Yugoslavya sonrası: Makedon bağımsızlığı ve 2001 isyanı

 NLA'nın logosu
Makedonya'daki Arnavutlar, komünizmin çöküşünden sonra Kosovalı Arnavutlarla birlikte Arnavut milliyetçiliğini yönlendiren ana güç oldular. İslam, Arnavut siyasi milliyetçiliğini ifade etmede ana odak noktası olmasa da, Makedonya'daki Arnavutların kolektif bakış açısını etkiledi. Makedonya'nın bağımsızlığıyla (1991) Arnavutların statüsü, önceki Yugoslav "milliyet" kategorisinden "ulusal azınlık" statüsüne indirildi. Anayasa, Makedonya'dan Makedonların ulus devleti olarak atıfta bulundu.

Arnavut çoğunluğun bulunduğu Batı Makedonya'da, uygun seçmenlerin %72'sinin özerklik ve Makedonya'nın federalleşmesi için oy kullandığı bir referandum (1992) düzenlendi. Kalkandelen ve Struga bölgelerinden bazı Arnavut politikacıların 1991-1992 yılları arasında Yugoslavya'nın tüm Arnavutlarını tek bir bütün halinde birleştirmek amacıyla *Ilirida Cumhuriyeti'ni* ilan etmeleriyle, hareketin sonucunun siyasi sonuçları oldu. *Ilirida* adı, modern Makedonya cumhuriyetinde bulunan antik bölgeler olan Illyri(a) ve Da(rdania) kelimelerinden oluşan bir portmantodur. Bu Arnavut siyasetçiler, birleşmeye yönelik geçici bir önlem olarak, cumhuriyetin yaklaşık yarısını kapsayacak ve Makedonya'yı federalleştirecek bir Arnavut varlığının yaratılmasını da savundular. Arnavut siyasi partileri referandumun açıklayıcı olduğunu iddia ettiler ve bunun yerine Makedon devletinin Arnavutları Makedonya'nın kurucu etnik topluluğu olarak tanımasını istediler.

Bağımsız Makedonya'daki Arnavutlar devlet işlerinin sadece %4'üne sahipti, Arnavutça ortaokulları ondan bire düştü ve bir üniversitede Arnavutça yabancı dil olarak öğretildi. 1990'larda Arnavutların protestoları ve Makedon devletiyle gerginlikler, hükümetin Kalkandelen ve Gostivar'daki belediye ofislerinde Arnavut bayrağının dalgalandırılmasının durdurulması ve Arnavut eğitim sektörüyle olan anlaşmazlıklar gibi olaylarda gelişti. Mesleki seçkinlerden birkaç yerel Arnavut'un Kosova'dan Makedonya'ya dönüşü, Arnavut ulusal bilincini güçlendirerek ve sosyopolitik örgütlenmeyi harekete geçirerek Arnavut halkı üzerindeki etki yoluyla katkıda bulundu.

 Düşmüş NLA savaşçıları anıtı, Sopot
Kosova savaşının (1999) sona ermesi, *Ulusal Kurtuluş Ordusu* (NLA) gibi KLA'dan çıkan gerilla gruplarının ortaya çıkmasıyla sonuçlandı. 2001 yılına gelindiğinde, Makedonya Cumhuriyeti'nin kuzey bölgelerindeki çatışma, Makedon hükümet güçleri tarafından İslam'a Ortodoksluk'la anayasal eşit statü verilmesinde ısrar eden İslami kimlikten kaçınan NLA'ya karşı savaşan bir ayaklanmaya dönüştü. NLA ayrıca Arnavutça dil eğitiminin genişletilmesi ve Arnavutça dil üniversiteleri için devlet fonlarının sağlanması konusunda ısrar etti. Sivil eşitlik ve İslam'ın eşitliği mücadelesi, Arnavut haklarını, (üniversite) eğitimini, hükümet temsilini ve polis teşkilatında hizmet vermeyi garanti ederek çatışmayı sona erdiren *Ohri Anlaşması* (2001) aracılığıyla elde edilen bu taleplerle bağlantılı hale geldi. NLA'nın ve Makedonya'daki Arnavut siyaset kurumunun üst düzey üyeleri, birleşik bir Makedonya içinde Arnavut haklarının genişletilmesinden yanaydı. Elverişsiz demografik ve siyasi konumları nedeniyle herhangi bir toprak paylaşımı biçimini Arnavutlar için bir kayıp olarak gördüler. Arnavut milliyetçileri, Makedonya'dan ayrılma sürecinde tarihi Üsküp ve Manastır kentlerini geride bırakmak istemedikleri için benzer görüşlere sahiptiler. Arnavutlar ve Makedonlar arasındaki ihtilaf sırasında din, iki halk arasındaki ilişkiler arasında yeni bir unsur haline gelmesine rağmen, harekete geçirici bir faktör olarak rol oynamadı.

Siyasi alanda Arnavut partileri, İslam'ın yanı sıra Müslüman kurumların kontrolü ve müdahalesi üzerinde ısrarla devletin laik çerçevesini desteklerken laik ve milliyetçi platformları sürdürüyorlar. Arnavutluk ve Kosova'nın aksine, ulusal kimlik ve İslam geleneksel olarak Makedonyalı Arnavutlar arasında bağlantılı ve daha güçlüdür. Arnavutların Makedonya'da azınlık olmaları ve çoğunun Müslüman olması, Ortodoks Slav Makedon çoğunluğuna karşı ulusal ve dini kimliği harmanlamıştır. Makedonya'daki bazı Müslüman Arnavut figürler, iyi bir Müslüman olmanın Arnavut olmakla eş anlamlı olduğu görüşünde. Dil, Makedonya'da etnik Arnavut kimliğinin önemli bir göstergesi olmaya devam ediyor. Batı Makedonya'nın bir bölgesi olan Yukarı Reka, kendini Makedon olarak tanımlayan Hristiyan Ortodoks Arnavutça konuşan bir nüfusa ev sahipliği yapıyor. Yukarı Reka Ortodoks Hristiyanları arasında kimlik ve kilise konusunda bazı önde gelen kişilerin Arnavut kimliğini veya kökenini alenen ilan etmesi ve diğerlerinin bölgede bir Arnavut Ortodoks Kilisesi bulunmasını talep etmesiyle ilgili tartışmalar ortaya çıktı.

Kaynakça
--------

1. 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10  Babuna 2004.
2. 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13  Merdjanova 2013.
3. 1 2 3 4 5  Nezir-Akmese 2005.
4. 1 2 3  Nezir-Akmese 2005
5. 1 2 3  Gingeras 2009.
6. 1 2  Skendi 1967a.
7. 1 2  Duijzings 2000.
8. 1 2  Gawrych 2006.
9. ↑  Saunders 2011.
10. 1 2 3 4 5 6 7 8 9  Fontana 2017.
11. ↑  Hall 2010.
12. 1 2  Judah 2008.
13. ↑  Rossos 2013.
14. ↑  Bailey 2011.
15. ↑  Reginald 1999.
16. 1 2 3 4  Poulton 1995.
17. 1 2 3  Takeyh & Gvosdev 2004.
18. ↑  "Македонските Бугари и Албанците заедно во борбата со југословенскиот комунизам". 6 Ekim 2021 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 2 Aralık 2022.
19. ↑  Koinova 2013.
20. 1 2 3 4 5 6 7  Peshkopia 2015.
21. 1 2 3  Ramet 2006.
22. ↑  Gallagher 2005.
23. 1 2  Roudometof 2002.
24. ↑  Ramet 1997.
25. 1 2 3  Bugajski 1994.
26. ↑  Neofotistos 2008. ""Republic of Illirida", a name formed by the conjunction of Illyria and Dardania"
27. 1 2  Ahmed 2013.
28. 1 2 3  Gregorian 2015.
29. 1 2  Liotta & Jebb 2004.
30. 1 2 3  Koktsidis & Dam 2008.
31. ↑  Roudometof 2002
32. ↑  Stojarova 2010.
33. ↑  Bechev 2009. "Several villages in the Upper Reka subregion were, in the past, populated by Orthodox Albanian speakers who have been largely assimilated by the Slavic Macedonians."
34. ↑  Mirčevska 2007."Горнореканците со муслиманска религија денес себе си се идентификуваат како Албанци, додека православите христијани како Македонци. [Upper Reka people of the Muslim religion today identify themselves as Albanians, while Orthodox Christians as Macedonians.]"
35. ↑  "Eksluzivno: Večer vo poseta na Mavrovsko-gornorekanskiot kraj. Zboruvame albanski, no nie sme makedonci i majčin jazik ni e makedonskiot! [Exclusive: Večer visits Mavrovo-Gorna Reka region. We speak Albanian, but we are Macedonians and our native language is Macedonian!]". Večer. 8 Aralık 2015 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 4 Aralık 2015.
36. ↑  "Branslav Sinadinovski specijalen sovetik na liderot Ali Ahmeti: Liturgiite ne se dovolni, sakame posebna Albanska Pravoslavna Crkva [Branslav Sinadinovski special consultant to leader Ali Ahmeti: Liturgies are not enough, we want a separate Albanian Orthodox Church]". Dnevnik. 8 Aralık 2015 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 4 Aralık 2015.
37. ↑  "Škretite imaat makedonski koreni i ne možat da se poistovetuvaat so Albancite [Shkreti have Macedonian roots and can not be identified with Albanians]". Makedoncka Nacija. 16 Ekim 2014 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 4 Aralık 2015.
38. ↑  "Kujt i pengon përkatësia etnike shqiptare e z. Sinadinovski?! [Who prevents the Albanian ethnicity of Mr. Sinadinovski?!]". Klan Macedonia. 22 Aralık 2015 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 13 Aralık 2015.
39. ↑  "Më thonë Branko Manojlovski, por unë jam shqiptar [The call me Branko Manojlovski, but I am Albanian]". Zeri. 22 Aralık 2015 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 13 Aralık 2015.
40. ↑  "Branislav Sinadinovski- Pravoslaven Albanec ili običen Izmamnik? [Branislav Sinadinovski - Albanian Orthodox or lovable rogue?]". Fokus. 21 Mart 2015 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 13 Aralık 2015.
41. ↑  "Manojlovski thotë se Sinadinovski është kushëriri im, edhe ai shqiptar [Manojlovski says Sinadinovski is his cousin, and an Albanian]". Koha. 22 Aralık 2015 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 13 Aralık 2015.
42. ↑  "Shqiptarët ortodoks të Maqedonisë kërkojnë liturgji në gjuhën shqipe [Macedonian Orthodox Albanians seeking liturgy in Albanian]". The Albanian. 11 Eylül 2014. 22 Aralık 2015 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 19 Aralık 2015.
43. ↑  "Shqiptarët që po trondisin Maqedoninë [Albanians are shaking Macedonia]". Koha Jona. 29 Temmuz 2017 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 19 Aralık 2015. [*ölü/kırık bağlantı*]

### Kaynaklar

* Ahmed, Akbar (2013). *The thistle and the drone: How America's war on terror became a global war on tribal Islam*. Washington, D.C: Brookings Institution Press. ISBN 9780815723790. 25 Mayıs 2022 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 25 Mayıs 2022.
* Alpion, Gëzim (2004). "Media, ethnicity and patriotism—the Balkans 'unholy war' for the appropriation of Mother Teresa". *Journal of Southern Europe and the Balkans*. **6** (3): 227-243. doi:10.1080/1461319042000296796.
* Babuna, Aydin (2004). "The Bosnian Muslims and Albanians: Islam and Nationalism". *Nationalities Papers*. **32** (2): 287-321. doi:10.1080/0090599042000230250.
* Bailey, Roderick (2011). *The Wildest Province: SOE in the Land of the Eagle*. Londra: Vintage. ISBN 9781446499542. 25 Mayıs 2022 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 25 Mayıs 2022.
* Batkovski, Tome; Rajkocevski, Rade (2014). "Psychological Profile and Types of Leaders of Terrorist Structures - Generic Views and Experiences from the Activities of Illegal Groups and Organizations in the Republic of Macedonia". Milosevic, Marko; Rekawek, Kacper (Ed.). *Perseverance of Terrorism: Focus on Leaders*. Amsterdam: IOS Press. ss. 84-102. ISBN 9781614993872.
* Bechev, Dimitar (2009). *Historical Dictionary of the Republic of Macedonia*. Lanham: Scarecrow Press. ISBN 9780810862951. 25 Mayıs 2022 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 25 Mayıs 2022.
* Brunnbauer, Ulf (2004). "Fertility, families and ethnic conflict: Macedonians and Albanians in the Republic of Macedonia, 1944–2002". *Nationalities Papers*. **32** (3): 565-598. doi:10.1080/0090599042000246406.
* Bugajski, Janusz (1994). *Ethnic politics in Eastern Europe: A guide to nationality policies, organizations, and parties*. Armonk: ME Sharpe. s. 116. ISBN 9781315287430. Republic of Ilirida.
* Duijzings, Gerlachlus (2000). *Religion and the politics of identity in Kosovo*. Londra: Hurst & Company. ISBN 9781850654315. 2 Haziran 2022 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 25 Mayıs 2022.
* Fontana, Giuditta (2017). *Education policy and power-sharing in post-conflict societies: Lebanon, Northern Ireland, and Macedonia*. Birmingham: Palgrave MacMillan. ISBN 9783319314266. 25 Mayıs 2022 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 25 Mayıs 2022.
* Gallagher, Tom (2005). *The Balkans in the new millennium: In the shadow of war and peace*. Londra: Routledge. ISBN 9781134273041. 25 Mayıs 2022 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 25 Mayıs 2022.
* Gawrych, George (2006). *The Crescent and the Eagle: Ottoman rule, Islam and the Albanians, 1874–1913*. Londra: IB Tauris. ISBN 9781845112875. 1 Kasım 2021 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 25 Mayıs 2022.
* Gingeras, Ryan (2009). *Sorrowful Shores: Violence, Ethnicity, and the End of the Ottoman Empire 1912-1923*. Oxford: Oxford University Press. ISBN 9780199561520. 17 Şubat 2022 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 25 Mayıs 2022.
* Gregorian, Raffi (2015). "NATO and the Balkans: From Intervention to Integration". Alexander, Yonah; Prosen, Richard (Ed.). *NATO: From regional to global security provider*. Lanham: Lexington Books. ss. 89-106. ISBN 9781498503693.
* Hall, Richard C. (2010). *Consumed by war: European conflict in the 20th century*. Lexington: University Press of Kentucky. ISBN 9780813159959. 25 Mayıs 2022 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 25 Mayıs 2022.
* Judah, Tim (2008). *Kosovo: What everyone needs to know*. Oxford: Oxford University Press. ISBN 9780199704040. 25 Mayıs 2022 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 25 Mayıs 2022.
* Koinova, Maria (2013). *Ethnonationalist conflict in postcommunist states: Varieties of governance in Bulgaria, Macedonia, and Kosovo*. Philadelphia: University of Pennsylvania Press. ISBN 9780812208375. 25 Mayıs 2022 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 25 Mayıs 2022.
* Koktsidis, Pavlos Ioannis; Dam, Caspar Ten (2008). "A success story? Analysing Albanian ethno-nationalist extremism in the Balkans" (PDF). *East European Quarterly*. **42** (2): 161-190. 26 Ekim 2019 tarihinde kaynağından arşivlendi (PDF). Erişim tarihi: 25 Mayıs 2022.
* Lambevski, Sasho A. (2002). "Suck My Nation - Masculinity, Ethnicity and the Politics of (Homo)sex". Plummer, Kenneth (Ed.). *Sexualities: Sexualities and their futures*. Londra: Routledge. ss. 296-317. ISBN 9780415212762.
* Liotta, P.H.; Jebb, Cindy R. (2004). "Cry, the Imagined Country: Legitimacy and Fate of Macedonia". Liotta, Peter H.; Jebb, Cindy R. (Ed.). *Mapping Macedonia: Idea and identity*. Westport: Greenwood Publishing Group. ss. 63-98. ISBN 9780275982478.
* Merdjanova, Ina (2013). *Rediscovering the Umma: Muslims in the Balkans between nationalism and transnationalism*. Oxford: Oxford University Press. ISBN 9780190462505. 25 Mayıs 2022 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 25 Mayıs 2022.
* Mirčevska, Mirjana P. (2007). *Verbalni i neverbalni etnički simboli vo Gorna Reka [Verbal and non-verbal ethnic symbols in Upper Reka]*. Skopje: Institut za Etnologija i Antropologija. ISBN 978-9989-668-66-1. 25 Mayıs 2022 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 25 Mayıs 2022.
* Neofotistos, Vasiliki P. (2004). "Beyond Stereotypes: Violence and the Porousness of Ethnic Boundaries in the Republic of Macedonia". *History and Anthropology*. **15** (1): 1-36. doi:10.1080/027572004200191046.
* Neofotistos, Vasiliki P. (2008). ""The Balkans' Other within": Imaginings of the West in the Republic of Macedonia". *History and Anthropology*. **19** (1): 17-36. doi:10.1080/02757200802150836.
* Nezir-Akmese, Handan (2005). *The Birth of Modern Turkey: The Ottoman Military and the March to WWI*. Londra: IB Tauris. ISBN 9781850437970. 1 Kasım 2021 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 25 Mayıs 2022.
* Peshkopia, Ridvan (2015). *Conditioning Democratization: Institutional Reforms and EU Membership Conditionality in Albania and Macedonia*. Londra: Anthem Press. ISBN 9781783084227. 25 Mayıs 2022 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 25 Mayıs 2022.
* Poulton, Hugh (1995). *Who are the Macedonians?*. Bloomington: Indiana University Press. ISBN 9781850652380. 1 Kasım 2021 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 25 Mayıs 2022.
* Ramet, Sabrina P. (1997). *Whose Democracy? Nationalism, Religion, and the Doctrine of Collective rights in post-1989 eastern Europe*. Lanham: Rowman & Littlefield. ISBN 9780847683246. 25 Mayıs 2022 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 25 Mayıs 2022.
* Ramet, Sabrina P. (2006). *The three Yugoslavias: State-building and legitimation, 1918–2005*. Bloomington: Indiana University Press. ISBN 978-0-253-34656-8. 30 Mart 2022 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 25 Mayıs 2022.
* Reginald, Hibbert (1999). "Albania, Macedonia and the British military missions, 1943 and 1944". Pettifer, James (Ed.). *The new Macedonian question*. Basinstoke: Palgrave Macmillan. ss. 184-200. ISBN 9780230535794.
* Rossos, Andrew (2013). *Macedonia and the Macedonians: A history*. Stanford: Hoover Institution Press. ISBN 9780817948832. 23 Mart 2022 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 25 Mayıs 2022.
* Roudometof, Victor (2002). *Collective memory, national identity, and ethnic conflict: Greece, Bulgaria, and the Macedonian question*. Westport: Greenwood Publishing Group. ISBN 9780275976484. 25 Mayıs 2022 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 25 Mayıs 2022.
* Saunders, Robert A. (2011). *Ethnopolitics in Cyberspace: The Internet, Minority Nationalism, and the Web of Identity*. Lanham: Lexington Books. ISBN 9780739141946. 1 Kasım 2021 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 25 Mayıs 2022.
* Skendi, Stavro (1967a). *The Albanian national awakening*. Princeton: Princeton University Press. ISBN 9781400847761. 2 Haziran 2022 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 25 Mayıs 2022.
* Stojarova, Vera (2010). "Nationalist parties and the party systems of the Western Balkans". Stojarova, Vera; Emerson, Peter (Ed.). *Party politics in the Western Balkans*. New York: Routledge. ss. 42-58. ISBN 9781135235857.
* Takeyh, Ray; Gvosdev, Nikolas K. (2004). *The receding shadow of the prophet: The rise and fall of radical political Islam*. Westport: Greenwood Publishing Group. ISBN 9780275976286. 25 Mayıs 2022 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 25 Mayıs 2022.
* Trbovich, Ana S. (2008). *A legal geography of Yugoslavia's disintegration*. Oxford: Oxford University Press. ISBN 9780195333435. 25 Mayıs 2022 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 25 Mayıs 2022.