**Arnavutluk sığınakları,** kilometrekareye ortalama 5.7 sığınak (mil kare başına 14.7) ile her yerde bulunan bir manzaradır. Sığınaklar (Arnavutça: bunkerët) 1960'lardan 1980'lere kadar Enver Hoca'nın komünist hükümeti sırasında inşa edildi. 1983'e kadar ülke çapında 173.371 beton sığınak inşa edilmiştir. Enver Hoca'nın "sığınak" programı, o zamanlar Arnavutluk Sosyalist Halk Cumhuriyeti'nin her köşesinde, dağ geçişlerinden şehir sokaklarına kadar sığınak inşasıyla sonuçlandı. Sığınaklar, Hoca'nın ülkeyi yönettiği yıllarda hiçbir zaman hedeflenen amaçları için kullanılmadılar. Üstelik sığınakları inşa etmenin maliyeti Arnavutluk'un kaynaklarını tüketerek, ülkenin konut sıkıntısı ve kötü yollarla uğraşmak gibi daha acil ihtiyaçlarından alıkoydu. 1990'da komünizmin çöküşünün ardından sığınaklar terk edildi. Bu süreçte sığınakların birçoğu artık terkedilmiş, ancak bazıları konut, kafe, depo, hayvanlar veya evsizler için barınaklar dahil olmak üzere çeşitli amaçlarla yeniden kullanılmıştır. Ayrıca sığınakların birkaçı 1990'larda yaşanan Arnavutluk İç Savaşı'nda kısaca kullanılmıştır.

Öncesinde yaşananlar
--------------------

II. Dünya Savaşı'nın sona ermesinden Nisan 1985'teki ölümüne kadar Enver Hoca, sıkı Stalinizmin yanı sıra Maoizmin unsurları tarafından bilgilendirilen bir politika tarzı izledi. Nikita Kruşçev'in reformcu Kruşçev Çözülmesine başlamasıyla Sovyetler Birliği'nden ayrıldı. Daha sonra, 1968'de Varşova Paktı'nın Çekoslovakya'yı işgalini protesto etmek için Varşova Paktı'ndan ayrıldı ve ABD ile 1972'de Çin'i ziyaret ettikten sonra Çin ile de yollarını ayırdı. Rejimi aynı zamanda ülkenin yakın komşularına da düşmandı. Arnavutluk, Güney Arnavutluk'taki Yunan toprak hırsları ve Yunanistan'ın NATO üyesi statüsü hakkındaki şüpheleri nedeniyle, 1987'ye kadar (Enver Hoca'nın ölümünden iki yıl sonraya kadar) İkinci Dünya Savaşı'ndan kalan Yunanistan ile savaş durumunu sona erdirmedi. Hoca, Yugoslavya'daki Josip Broz Tito'nun daha ılımlı komünist hükûmetine karşı, Tito'nun hükûmetini "Partimize, Devletimize ve halkımıza karşı anti-Marksist ve şovenist bir tavır" sürdürmekle suçlayarak kendisine karşı düşmanca bir tavır aldı. Tito'nun Arnavutluk'u devralmayı ve Yugoslavya'nın yedinci cumhuriyeti haline getirmeyi amaçladığını ve Yugoslav hükûmetinin Kosova'daki etnik Arnavutlara yönelik muamelelerini kınadığını belirterek, "Yugoslav liderleri orada imha politikasını sürdürüyorlar" şeklinde iddialarda bulundu. Arnavutluk, Avusturya ve İsveç gibi tarafsız ülkelerle ticaret yaparak ve eski Faşist İtalya ile Adriyatik Denizi'nde bağlantılar kurarak,o dönemde dış dünyayla bazı bağlantılarını sürdürdü. Bununla birlikte, 1973'te iç kontrollerin mütevazı rahatlaması, 1973'te yenilenmiş bir baskı dalgası ve bireylere, gençlere ve orduya yönelik, ülkedeki tutuşunu tehdit edebileceğinden korkan yenilenmiş bir tasfiye ile kısıtlandı. 1976'da Arnavutluk Emek Partisi'nin ülke kontrolünü artıran, özel mülkiyeti kısıtlayan ve dış kredileri yasaklayan yeni bir anayasa çıkarıldı. Ülke, neredeyse dış dünyadan kopan on yıllık bir paranoyak izolasyon ve ekonomik krize girdi.

Askeri doktrin
--------------

İşkodra'da bir sokakta yer alan sığınak.
Sığınaklar, mezarlıklarda dahil olmak üzere savunulabilecek hemen hemen her yere inşa edildi.
1967'de başlayan ve 1986'ya kadar devam eden Arnavut hükûmeti, ülke çapında yüz binlerce sığınak yapımını gören bir "sığınak" politikası yürüttü. "Plajlar ve dağlar, üzüm bağları ve meralarda, köylerde ve kasabalarda, hatta Arnavutluk'un en iyi otelinin bakımlı çimlerinde" de dahil olmak üzere mümkün olan her yere inşa edildi. Hoca, Arnavutluk'un Yugoslavya, NATO ya da Varşova Paktı tarafından düzenlenen ve on bir düşmana kadar havadan bölünen bölümün eşzamanlı bir saldırıyı içeren iki cepheli bir savaşla savaşmasını öngördü. Dediği gibi, "Bir an bile uyanıklığımızı gevşetirsek veya düşmanlarımıza karşı mücadelemizi en aza indirirsek, hemen sizi ısırıp farkında olmadan zehirini zehirleyen yılan gibi vururlardı." Arnavutluk'un askeri doktrini, Hoca'nın önderlik ettiği II.Dünya Savaşı sırasında Arnavut direnişinin deneyimine dayanan bir "halk savaşı" kavramına dayanıyordu. Yabancı birliklerin müdahalesi olmadan kendisini kurtarmayı başaran tek Avrupa ülkesi oldu (Arnavut Partizanları ve Müttefik Devletler tarafından sağlanan büyük miktarda silah ve silahtan yararlanmış olsa bile). Partizanların zaferi, savaş zamanı başarılarını kuralını meşrulaştırmak için kullanan Hoca rejimi tarafından büyük çapta mitolojikleştirildi. Arnavut Halk Ordusu Partizan modeline dayanıyordu ve piyade birimleri etrafında inşa edilmişti; Düzenli kuvvetlerin yüzde 75'i ve yedekçilerin yüzde 97'si piyade rollerinde istihdam ediliyordu. Partizan stratejisi, dağlara sığındıkları ve daha az savunulabilir ovalara baskınlar düzenledikleri dağ temelli gerilla stratejisiydi. Aksine, Hoca Arnavutluk'un ulusal bütünlüğünü ve egemenliğini "her ne pahasına olursa olsun" savunmayı amaçladı, ovaların da savunulması gerektiğini vurguladı. Bu nedenle sığınakların ülke genelinde savunma pozisyonları oluşturması amaçlanmıştır. Daha küçük olanlar, sürekli insanlı olan büyük bir komuta sığınağı gözüyle yayılan hatlara yerleştirildi. Büyük sığınakların komutanları üstleri ile radyo ve küçük sığınakların sakinleri ile yarıklar üzerinden görülebilen görsel sinyaller oluşturarak iletişim kuracaklardı. Rejim ayrıca sivillerin militarize edilmesini de istedi. Yaklaşık üç milyonluk bir nüfustan 800.000 kişi düzenli silahlı kuvvetler ve yedeklerden sivil savunma ve öğrenci silahlı gençlik birimlerine kadar savunmada görev sağlandı. Hükûmetin, devlete ait işletmelerin ve kamu hizmetlerinin birçoğuna savunmada da rol verildi, yani neredeyse tüm nüfus bir şekilde devlet savunma planlaması kapsamına alındı. Üç yaşından itibaren Arnavutlara "içeride ve dışarıda düşman için uyanık olmaları" gerektiği öğretildi ve propaganda sloganları sürekli olarak dikkatli olma ihtiyacı vurgulandı. Vatandaşlar, istilacıları püskürtmek için kendilerini en yakın sığınağa yerleştirmek için 12 yaşından itibaren eğitildi. Yerel Parti hücreleri aileleri yerel sığınaklarını temizlemek ve korumak için organize ettiler ve  ayda en az iki kez sivil savunma tatbikatları yapıldı ve üç güne kadar sürdü, burada her iki cinsiyetten askeri yaştaki sivillere mühimmatsız tüfekler verildi.

Genç Öncüler üyeleri, Komünist gençlik hareketi, azalan yabancı paraşütçü kazığa çıkarmak için sivri uçları ağaç tepelerine sabitleyerek hava kaynaklı istilaya karşı savunmak üzere eğitildi. Nüfusun militarizasyonuna rağmen, Arnavut savunma sistemi büyük ölçüde verimsizdi ve ülkenin gerçek savunma ihtiyaçlarını çok az dikkate aldı; eğitim azdı, yakıt ve mühimmat azdı, üniforma ve teçhizat kalitesizdi, silahlar eskimişti ve ordu uygun bir komuta ve kontrol sistemine sahip değildi.

İnşaat
------

### Arnavutluk'taki sığınak tipleri

* Arnavutluk'un güneyindeki Himara sahilindeki bağlantılı Qender Zjarri sığınaklarının "üçlü serisi"Arnavutluk'un güneyindeki Himara sahilindeki bağlantılı Qender Zjarri sığınaklarının "üçlü serisi"
* Arnavutluk-Makedonya sınırında büyük bir Pike Zjarri sığınağıArnavutluk-Makedonya sınırında büyük bir Pike Zjarri sığınağı

Sığınaklar, beton, çelik ve demirden inşa edilmiş ve büyüklükleri silah yarıklı [9] bir veya iki kişilik hap kutuları ile Parti liderliği ve bürokratlar tarafından kullanılması amaçlanan büyük yeraltı nükleer bomba sığınma evlerine kadar uzanmıştı. En yaygın sığınak türü, bir veya iki kişinin içeride durması için yeterince büyük, dairesel bir tabanı aşağıya doğru uzanan zemine yerleştirilmiş küçük bir beton kubbedir. Qender Zjarri ("atış pozisyonu") veya QZ sığınakları olarak bilinen bu sığınaklar, prefabrik hale getirildi ve monte edildikleri son konumlarına taşındı. Üç ana unsurdan oluşurlar: ateş yarığı olan 3 m (9,8 ft) çapında bir yarım küre beton kubbe, kubbeyi desteklemek için içi boş bir silindir ve silindirden 60 cm (24 inç) daha büyük bir yarıçapa sahip bir dış duvar. Silindir ve dış duvar arasındaki boşluk toprakla doldurulur. Kıyı boyunca çeşitli yerlerde, prefabrik beton tünel ile birbirine bağlı üç kişilik gruplar halinde çok sayıda QZ sığınak inşa edildi. Başka yerlerdeki sığınaklar, ülke genelindeki stratejik noktaların etrafındaki gruplamalarda veya toprak alanlarındaki çizgiler halinde inşa edildi.

  
QZ sığınağı, II. Dünya Savaşı sırasında Partizanlarla görev yapan ve savaştan sonra Sovyetler Birliği'nde eğitim gören askeri mühendis Josif Zagali tarafından tasarlandı. Kubbe şeklindeki tahkimatların, kubbeden sekip giden topçu ateşi ve bombalara karşı nasıl dayanıklı olduğunu ispatladı. Bilgisini daha sonra her yerde bulunan kubbe şeklindeki sığınakları tasarlamak için kullandı. Hoca başlangıçta tasarımdan memnun kaldı ve Zagali'nin tasarladığı sığınaklardan binlerce inşa edildi. Zagali'nin kendisi albaylığa yükseldi ve Arnavutluk Savunma Bakanlığı'nın baş mühendisi oldu. Ancak Hoca'nın paranoyası, Zagali'nin 1974'te tasfiye edilmesine ve sekiz yıl boyunca "yabancı ajan" olarak "sabotaj" suçlamasından hapsedilmesine yol açtı. Karısı delirdi, ailesi, arkadaşları ve tanıdıklar tarafından görüşmelere kapatıldı ve kızı göğüs kanserinden öldü. Zagali daha sonra "sadece benim ve ailem için değil, Arnavutluk'ta Enver Hoca'nın diktatörlüğünü yaşayan binlerce kişi ve aile için acı verici ve trajik bir kader" olduğunu ifade etti. Deneyimleri daha sonra Arnavut yönetmen Kujtim Çashku'nun filmi *Kolonel Bunker'ın* ilham kaynağı oldu.

### Komuta ve kontrol sığınakları

*Pike Zjarri* ("ateşleme noktası") veya PZ sığınakları olarak bilinen komuta ve kontrol sığınakları da prefabrik malzemeden oluşturuldu ve çeşitli sahalara monte edildi. 8 metre (26 ft) çapında QZ sığınaklarından çok daha büyük ve ağırdırlar. Her biri sekiz veya dokuz ton ağırlığında, birbirine kenetlenen bir kubbe oluşturmak için bir araya getirilmiş bir dizi beton dilimlerden yapılmıştı. Ağırlıkları 350-400 ton arasındadırlar.

### Büyük sığınaklar ve tüneller

Stratejik amaçlar için üçüncü bir büyük "özel yapılar" kategorisi de vardı. En büyüğü dağlara tünellenmiş sığınak kompleksleridir. Başkent yakınlarındaki Linza'da, Tirana, yaklaşık 2 kilometre (1,2 mi) tünel ağı uzun zamandır İçişleri Bakanlığı ve Sigurimi (gizli polis) üyelerini nükleer saldırıdan korumak için inşa edilmişti. Başka yerlerde, siyasi, askeri ve endüstriyel varlıkları barındırmak için binlerce kilometrelik tüneller inşa edildi. Arnavutluk'un Kuzey Kore'den sonra dünyanın en tünelli ülkesi olduğu söylenmektedir. Tüneller büyük gizlilik koşullarında inşa edildi. Mühendislik ekiplerinin inşaatı tamamlamaya kadar görmelerine izin verilmedi ancak aylık olarak sahadan sahaya kontroller gerçekleşti.

Etki
----

Vermosh bir alanda sığınaklar 
Sığınaklaştırma programı Arnavutluk'un zayıf ekonomisi üzerinde büyük bir kayıptı. Prefabrik sığınakların tek başına inşa edilmesi net malzeme ürününün yaklaşık yüzde ikisine mal olur  ve toplamda sığınakların Fransa'daki Maginot Hattının iki katından daha fazla maliyeti vardır ve üç katı beton tüketir. Program, kaynakları yollar ve konutlar gibi diğer kalkınma biçimlerinden uzaklaştırdı. Ortalama olarak, her birinin iki odalı bir daireye eşdeğer olduğu söylenmektedir. Ayrıca bu sığınakları inşa etmek için kullanılan kaynaklar Arnavutluk'un kronik konut sıkıntısını kolayca çözebilirdi. Josif Zagali'ye göre, yirmi daha küçük sığınak inşa etmek bir kilometrelik bir yol inşa etmek kadar pahalıya mal oluyordu. Ayrıca insani bir bedeli vardı; Sığınakları inşa ederken yılda 70-100 kişi öldü. Buna ek olarak, sığınaklar önemli bir ekilebilir alanı işgal etmiş ve engellemiştir.

Dhërmi, Himara konumundaki bir dizi sığınak 
Ülkenin sığınaklarının, manzara üzerindeki her yerde fiziksel etkilerinin ötesine geçen etkileri vardı. Sığınaklar bir sembol ve yabancı güçler tarafından Arnavutluk'un zaptedilmesini önlemenin pratik bir aracı hem de Parti tarafından sunulan, ancak bazı Hoca politikasının somut bir ifadesi olarak görüldü. Bazı Arnavutlar onları baskıcı bir gözdağı ve kontrol sembolü olarak gördüler. İsmail Kadare yaptığı 1996 romanında sığınaklar kullanılan *Piramit* Çashku "sembolü olarak sığınakları karakterize ederken, Hoca rejiminin vahşetini ve kontrol sembolize totalitarizmin temsil ettikleri çünkü "izolasyon psikolojisi" nin bir ürünü olduğunu belirtmiştir. Sığınaklaştırma programının, bir toplumu belirli bir kural sırasına alıştırmanın bir aracı olarak disiplin potansiyeli olan bir "büyük ölçekli yapı" biçimi olduğu ileri sürülmüştür. Rejimin yabancı düşmanlığı, kuşatma zihniyeti ve sürekli bir aciliyet duygusu yaratma etkisine sahipti.

Hoca'nın "halk savaşı "stratejisi de Arnavut Ordusu ile sürtüşmeye neden oldu. Sığınaklar, geleneksel olarak donatılmış ve organize edilmiş profesyonel bir ordu ile karşılaştırıldığında çok az askeri değere sahipti. Bir yorumcunun dediği gibi, "Her sığınaktaki bir adam ne kadar süre dayanabilir? Her bir sığınağı nasıl tedarik edersiniz? Birbirleriyle nasıl iletişim kuracaklardı? " Savunma Bakanı ve Politbüro üyesi General Beqir Balluku, sığınak sistemini 1974 konuşmasında açıkça eleştirdi ve Hoca'nın Arnavutluk'un ABD ve Sovyetler Birliği'nden eşit tehdit altında olduğu çizgisine itiraz etti. Yetkili, Arnavutluk'un kötü eğitilmiş ve donanımlı bir sivil milis yerine modern, iyi donanımlı bir profesyonel orduya ihtiyacı olduğunu savundu. Hoca, Ballaku'yu tutuklayarak, onu Çinli bir ajan olmakla ve askeri bir darbe yapmak için çalışmakla suçlayarak karşılık verdi. "Kemer-haini Ballaku" olarak adlandırılan general ve ortakları, "proletarya diktatörlüğü yasalarına" göre mahkum edildiler ve cezalandırıldılar. Sığınak tasarımcısı Josif Zagali gibi diğer birçok askeri figür de 1974 tasfiyesinde yakalandı. İki yıl sonra yeni bir anayasanın tanıtımı, Hoca'nın orduyu Arnavutluk Ordusu Başkomutanı ve Savunma Konseyi Başkanı olarak atayarak mutlak kontrolünü sağladı.

Hoca Rejiminin ardından
-----------------------

1994 yılında bir ev olarak kullanılan bir *Pike Zjarri* sığınağı
Tiran'daki Blloku'nun eski tenha bölgesi yakınındaki kontrol noktası anıtı. Bir sığınak, Spac hapishanesinden sütunlar ve Berlin Duvarı parçasına sahiptir.
Valbonë'de kökünden sökülmüş bir sığınak, 2009 
Sığınaklaştırma programı, Hoca'nın 1985'teki ölümünden kısa bir süre sonra durduruldu ve Arnavutluk'un kasabaları ve kırsal kesimi çok sayıda savunma sığınağı ile noktalandı. Sığınaklar hala Arnavut manzarasına hakimler. Bir BBC muhabiri, 1998'de Tiran ile şehrin havaalanı arasındaki yolda her yerde nasıl yer aldıklarını, "her yamaçtan aşağıya bakıp, her yerde görülmelerini" anlattı. Sağlamlıkları onlardan kurtulmayı zorlaştırdı. Bazıları, özellikle şehirlerde kaldırıldı, ancak kırsal kesimde çoğu sığınak terk edildi. Bazıları hayvan barınağı veya depo olarak yeniden kullanılmıştır; diğerleri, onları kaldırmanın maliyeti nedeniyle sahipsiz kalmak için terk edildi. Komünist rejimin aşırı gizliliği, Arnavutluk'un komünizm sonrası hükümetlerinin sığınakların nasıl kullanıldığına, hatta kaçının inşa edildiğine dair bilgi eksikliği anlamına geliyordu. 2004'te Arnavut yetkililer, Tiran'dan sadece 40 kilometre (25 mi) uzakta yer alan korunmasız bir sığınakta 16 ton hardal gazı ve diğer kimyasal silahların unutulmuş bir stokunu keşfetti. ABD hükümeti Arnavutluk'a silahları yok etmesi için 20 milyon dolar verdi. Diğer yerlerde, terk edilmiş sığınaklar ölümcül bir tehlike haline gelmiştir. Sadece 2008'de, en az beş tatilci, denize dökülen sığınakların etrafında su akımlarının yarattığı girdaplara yakalandıklarından dolayı boğuldu. Arnavut ordusu, kıyı şeridi boyunca sığınak temizleme programları gerçekleştirdi ve bunları değiştirilmiş Type 59 tanklarıyla montelenmiş olan yerlerden çıkardı. Sığınaklar Hoca'nın yönetimi sırasında hiçbir zaman gerçek bir çatışmada kullanılmasa da, bazıları 1990'larda ortaya çıkan çatışmalarda kullanım buldu. Arnavutluk İç Savaşı sırasında, güney Arnavutluk'taki Sarandë kasaba halkının, hükûmet birlikleri ve isyancılar arasında çatışmalar karşısında şehir çevresindeki sığınaklarda görev aldıkları bildirildi. 1999'da Kosova Savaşı'nın başlamasından sonra, Arnavutluk'taki sınır köyleri, Kosova'nın yakınlarındaki Sırp topçu bataryaları tarafından defalarca bombalandı ve yerel halk, bombardıman evlerine sığınmak için sığınakları kullandı. Kosovalı Arnavut mülteciler yardım kuruluşları onları çadır kamplarına taşıyabilene kadar sığınakları geçici barınaklar olarak kullandılar, Arnavutluk'ta konuşlanan NATO birlikleri Kukës'teki üslerini güçlendirmek için düzinelerce sığınak yerleştirdi. Kosova Kurtuluş Ordusu da sığınakları Kosova Savaşı sırasında savunma pozisyonları olarak kullandı, bu riskleri olmasa da; Arnavutluk'un Kosova sınırındaki en az bir seferde sığınaklar yanlışlıkla NATO uçakları tarafından bombalandı. 1990'da Komünist rejimin çöküşünden sonra ciddi bir konut kıtlığı, bazı Arnavutların terk edilmiş sığınaklarda evler kurmasına neden oldu, ancak akan su ve sanitasyon eksikliği, yerleşik sığınakların etrafındaki alanın yakında kirlenmiş ve sağlıksız hale geldiği anlamına geliyordu. Birkaç sığınak daha yaratıcı kullanımlar bulmuştur. Kıyı kenti Durrës'te sahil kenarındaki bir sığınak Restaurant Bunkeri'ye, ve Gjirokastër'deki başka bir sığınak bir kafeye dönüştürüldü. Sığınaklar ile ne yapılacağı konusunda çeşitli öneriler var: fikirler arasında, pizza fırınları, güneş ısıtıcıları, arı kovanları, mantar çiftlikleri, sürücü sinemaları için projeksiyon odaları, plaj kulübeleri, çiçek yetiştiricileri, gençlik yurtları ve kiosklar var. Bazı Arnavutlar sığınakları daha romantik amaçlar için kullanmaya başladılar. Yakın zamana kadar arabaların yetersiz olduğu bir ülkede, sevgililerin seks yapması için popüler yerlerdi; Seyahat yazarı Tony Wheeler'ın dediği gibi, "Arnavutluk bekaretini bir Hoca sığınağında kaybetti, Amerikan bekaretinin bir zamanlar arabaların arka koltuklarında kaybedildiği gibi." Kasım 2014'te Tiran yakınlarında Hoca için inşa edilen "beş yıldızlı" bir nükleer barınak, bir turistik cazibe ve sanat sergisi olarak açıldı. Büyük sığınakta 2. Dünya Savaşı ve komünist dönemden sergileri olan bir müze var. Arnavutluk sığınakları ülke için bir tür sembol haline geldi. Sığınaklar şeklinde kalem tutucular ve kül tablaları ülkenin en popüler turistik hediyelik eşyalarından biridir. Böyle bir sığınak hediyelik eşya hattı, alıcılara bir mesajla tanıtıldı: "Sığınakların ülkesine selamlar. Büyük bir tane satın almaya gücünüz yetmediğini varsaydık."

Kaynakça
--------

1. ↑  "Hapet dosja, ja harta e bunkerëve dhe tuneleve sekretë". 5 Şubat 2020 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 8 Nisan 2020.
2. ↑  "Bunkers of Albania 14 Mart 2020 tarihinde Wayback Machine sitesinde arşivlendi.". *Atlas Obscura*.
3. 1 2  Wheeler, Tony (2007). *Tony Wheeler's Bad Lands*. Lonely Planet. s. 48–49. ISBN 978-1-74179-186-0
4. ↑  Coppa, Frank J. (2006). *Encyclopedia of Modern Dictators: from Napoleon to the Present*. Peter Lang. pp. 118–119. ISBN 978-0-8204-5010-0
5. ↑  Konidaris, Gerasimos (2005). "Göçler arası politika tepkilerinin eyaletler arası ilişkiler ve dış politika hedefleri ışığında incelenmesi". King'de Russell; Mai, Nicola; Schwandner-Sievers, Stephanie (ed.). Yeni Arnavut Göçü. Sussex Academic Press. s. 69. ISBN 978-1-903900-78-9
6. ↑  Pearson, Owen (2007). Diktatörlük ve Demokrasi Olarak Arnavutluk: Tecrit'ten Kosova Savaşı'na, 1946-1998. I.B.Tauris. s. 632. ISBN 978-1-84511-105-2
7. ↑  Crampton, R. J. (1997). *Eastern Europe in the Twentieth Century and After*. Routledge – Taylor & Francis Group. s. 356–357. ISBN 0-415-16423-0
8. 1 2  Galaty, Michael L.; Stocker, Sharon R.; Watkinson, Charles (2009). "The Snake That Bites: The Albanian Experience of Collective Trauma as Reflected in an Evolving Landscape". In Brown Golden, Kristen; Bergo, Bettina (eds.). *The Trauma Controversy: Philosophical and Interdisciplinary Dialogues*. SUNY Press. s. 176. ISBN 978-1-4384-2819-2
9. 1 2  Vrazo, Fawn (19 April 1999). "Cold-war Bunkers At The Ready In Albania: Half A Million Dot The Land. Once Laughable, They Now Are Eyed As Potential Havens 7 Eylül 2014 tarihinde Wayback Machine sitesinde arşivlendi.". *Philadelphia Inquirer*. Erişim tarihi: 11 Ocak 2012.
10. 1 2  *The Trauma Controversy*, s. 177
11. 1 2  Vickers, Miranda; Pettifer, James (1997). *Albania: From Anarchy to a Balkan Identity*. C. Hurst & Co. Publishers. s.210. ISBN 978-1-85065-290-8
12. ↑  Jacques, Edwin E. (1995). *The Albanians: an ethnic history from prehistoric times to the present*. McFarland. p. 424. ISBN 978-0-89950-932-7
13. ↑  *Albania: From Anarchy to a Balkan Identity*, s. 211
14. ↑  Turku, Helga (2009). *Isolationist States in an Interdependent World*. Ashgate Publishing Ltd. p. 108. ISBN 978-0-7546-7932-5
15. ↑  Gloyer, Gillian (2008). *Albania*. Bradt. s. 142. ISBN 978-1-84162-246-0
16. ↑  Vankovska, Biljana; Wiberg, Håkan (2003). *Between past and future: civil-military relations in the post-communist Balkans*. I.B.Tauris. ISBN 978-1-86064-624-9
17. ↑  Portway, Christopher (12 April 1986). "Nervous waves from iron fists". *The Times*.
18. ↑  "Albania looks beyond Hoxha". *The Times*. 4 October 1984.
19. ↑  *Albania: From Anarchy to a Balkan Identity*, s. 213
20. ↑  "Albanian quandary: How to use old regime's mountain hideouts". AFP. 3 Kasım 2010. Orijinalindenden arşivlendi -8 Kasım 2010. Erişim tarihi: 11 Ocak 2012.
21. ↑  Stefa, Elian; Mydyti, Gyler (2009). "Concrete Mushrooms: Bunkers in Albania 26 Mart 2020 tarihinde Wayback Machine sitesinde arşivlendi." (PDF). Politecnico di Milano. s.74.
22. ↑  *Concrete Mushrooms: Bunkers in Albania*, s. 67
23. ↑  Hutchings, Robert L. (1997). *American Diplomacy and the End of the Cold War*. Woodrow Wilson Center Press. s. 261. ISBN 978-0-8018-5621-1
24. 1 2 3 4 5 6  "Josif Zegali, projektant albanskih bunker". *Naša borba* (Sırpça). Belgrad. 4 Ocak 1998. 9 Ağustos 2012 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 11 Ocak 2012.
25. 1 2 3  Vrazo (19 Nisan 1999). "Cold-war Bunkers At The Ready In Albania: Half A Million Dot The Land. Once Laughable, They Now Are Eyed As Potential Havens". *Philadelphia Inquirer*. 3 Mart 2016 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 11 Ocak 2012.
26. 1 2 3 4 5 6  *The Trauma Controversy*, p. 177
27. ↑  *Concrete Mushrooms: Bunkers in Albania*, p. 75
28. 1 2  Gallanti, Fabrizio (11 Mayıs 2010). "Concrete Mushrooms". *Abitare*. 17 Temmuz 2012 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 21 Ocak 2012.
29. 1 2  "Albanian quandary: How to use old regime's mountain hideouts". AFP. 3 Kasım 2010. 8 Kasım 2010 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 11 Ocak 2012.
30. 1 2 3  Howden (5 Temmuz 2002). "Albania's relics of paranoid past". BBC News. 25 Mart 2009 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 11 Ocak 2012.
31. 1 2  Biberaj, Elez (1998). *Albania in Transition: The Rocky Road to Democracy*. Westview Press. p. 74. ISBN 978-0-8133-3502-5
32. ↑  Myre (20 Mayıs 1999). "Refugees Using Albania's Bunkers". Associated Press.
33. 1 2 3  *Albania as Dictatorship and Democracy*, p. 632
34. ↑  *Albania as Dictatorship and Democracy*, p. 633
35. 1 2  *The Trauma Controversy*, p. 179
36. ↑  Warrick (11 Ocak 2005). "Disposing of Albania's Chemical Cache – Forgotten Arms Had Little or No Security, Raising Fear About Similar Stockpiles Elsewhere". *The Wall Street Journal Europe*.
37. ↑  Mema (22 Temmuz 2009). "Albanian tanks rid beaches of 'nightmare' Cold War bunkers". Spacewar.com. Agence France Presse. 31 Mart 2012 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 20 Ocak 2012.
38. ↑  "Nice beach, shame about the bunkers". dailytelegraph.com.au. The Daily Telegraph. 23 Temmuz 2009. 12 Ağustos 2012 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 17 Mart 2012.
39. ↑  "Albanian Government Bombs Town as Strife Is Rife". *The Washington Post*. 6 Mart 1997.
40. ↑  Holmes (19 Mayıs 1999). "Conflict in the Balkans: Serb troops harassing Albanian villages". *The Atlanta Journal*.
41. ↑  Neuffer, Elizabeth (14 November 1994). "1,001 uses for Albania's many bunkers". *The Boston Globe*.

Dış bağlantılar
---------------

|  |  |
| --- | --- |
|  | Wikimedia Commons'ta ***Arnavutluk sığınakları*** ile ilgili ortam dosyaları bulunmaktadır. |

* Beton Mantarları Amsterdam Uluslararası Belgesel Film Festivali'nden
* Paranoyak Diktatörün Komünist Dönem Sığınakları Artık Ulusal Bir Sıkıntı19 Mart 2014 tarihinde Wayback Machine sitesinde arşivlendi. Wired Magazine'den
* Hiç Gelmeyen Düşmanı Bekliyor: Arnavutluk Sığınakları26 Mart 2020 tarihinde Wayback Machine sitesinde arşivlendi.
* Enver Hoca Yeraltı Sığınağı Resmi Web Sitesi18 Ekim 2018 tarihinde Wayback Machine sitesinde arşivlendi.
* Arnavutluk'ta sığınak Sorunu Var29 Ocak 2016 tarihinde Wayback Machine sitesinde arşivlendi.
* Arnavutluk turistleri gizli komünist nükleer sığınakların etrafındaki turlarla cezbetmeyi umuyor1 Ocak 2017 tarihinde Wayback Machine sitesinde arşivlendi. Daily Mail