|  |
| --- |
| Makale serilerinden |
| Tanrı |
| Genel kavramlar
* Agnostisizm
* Apateizm
* Ateizm
* Deizm
* Düalizm
* Henoteizm
* Letsizm
* İgnostisizm
* Katenoteizm
* Monoteizm
* Monizm
* Monolatrizm
* Omnizm
* Pandeizm
* Panenteizm
* Panteizm
* Politeizm
* Teizm
* Transteizm
 |
| Özel kavramlar
* Ana
* Baba
* Bütün
* Deus
* Diteizm
* Faal akıl
* İyi ideası
* Kişileştirilmiş
* Monad
* Monizm
* Rab
* Rızık veren
* Teslis
* Tevhit
* *Summum bonum*
* Ulu Mimar
* Üniteryenizm
* Yaratıcı
 |
| Belirli dinlerde

| İbrahimî |
| --- |
| * Bahâîlik
* Hristiyanlık
* İslam
* Mormonluk
* Yahudilik
 |
| Hint-İranî |
| * Budizm
* Hinduizm
* Jainizm
* Sihizm
* Zerdüştçülük
 |
| Çin |
| * Tian
* Shangdi
* Hongjun Laozu
 |

 |
| Nitelikleri
* Adları
* Cinsiyeti
* Sonsuzluk
* Varlığı
* Her şeye gücü yeten
* Her şeyi bilen
* Mekândan münezzeh
* Sonsuz rahmet sahibi
 |
| Uygulamalar
* Dua
* Ezoterizm
* İbadet
* İman
* İmancılık
* Gnosis
* Hermetizm
* Metafizik
* Mistisizm
* Vahiy
 |
| İlgili maddeler
* Euthyphron ikilemi
* İlahiyat
* Tanrı kompleksi
* Tanrı geni
* Kötülük problemi (teodise)
* Din
	+ felsefe
	+ metinler
* Popüler medyada Tanrı tasviri
 |
| * g
* t
* d
 |


**Tanrı'nın varlığıyla** ilgili argümanlar filozoflar, teologlar ve diğer düşünürler tarafından öne sürülmüştür. Felsefi terminolojide, Tanrı'nın varlığı problemi, tanrı ontolojisinin bilgi kuramı ile ilgilidir. Bilgi kuramı, epistemoloji, bilgiye olan yaklaşımı, doğru bilgiye nasıl ulaşılacağını inceler. Ontolojiyse, varlık/yokluk konuları üzerindeki argümanlardan oluşur. Yani, tanrı ontolojisinin bilgi kuramı, Tanrı'nın var olup olmadığı konusunda nasıl akıl yürüteceğimiz üzerinedir.

Tanrı'nın varlığı konusunu tartışmak, birçok felsefi problemi beraberinde getirir. Temel bir problem, evrensel olarak kabul gören bir Tanrı tanımının yapılamamasıdır. Bazı Tanrı tanımlamaları o şekildedir ki, tanıma uyan bir şeylerin varlığı kesindir, öte yandan, bazı tanımlar özçelişkilidir. Tanrının varlığını destekleyen argümanlar genellikle metafiziksel, ampirik, tümevarımsal ve öznel şekildedir. Tanrı'nın varlığının karşısında olan argümanlarsa genel olarak ampirik, tümdengelimsel ve tümevarımsal yöntemleri kullanır. Tanrının varlığı problemine bakış açıları temel olarak üç grupta toplanabilir: "Tanrı vardır." önermesini destekleyici, "Tanrı yoktur." önermesini destekleyici ve "Bu problem bilinemez." önermesini destekleyici nitelikteki argümanlar.

Tanrı'nın Varlığının Tanımı
---------------------------

Tanrı'nın varlığıyla ilgili herhangi bir argümanı değerlendirmek için izlenecek en temel yollardan biri, tanrının karakteristik özelliklerine bakmaktır; yani öncelikle sormalıyız: Tanrı nedir?

Bu probleme, Ludwig Wittgenstein'ın çalışmalarını takip ederek, "Tanrı" sözcüğünün nerelerde kullanıldığından yola çıkarak yaklaşabiliriz, fakat tanrı hakkında evrensel bir nosyon edinmek için bu yaklaşımın önemli bir problemi vardır ki değişik dillerde ya da aynı dilin değişik dönemlerinde dahi "tanrı" sözcüğünün birçok farklı ve konuyla alakası olmayan kullanımları mevcuttur.

Bugün Batı'da "tanrı" kelimesi genellikle monoteistik konsepte uygun olarak her şeyden üstün ve hiçbir şeye benzemeyen bir varlığı karşılamak için kullanılıyor. Klasik teizme göre tanrı, âlim-i mutlak, kâdir-i mutlak gibi her türlü mükemmellik ve üstünlükle birlikte anılır. Tabii ki bu tanım, yapılabilecek tek mümkün tanım değildir. Diğer felsefî yaklaşımlar, "ilk neden", "her şeyin nedeni" ve "her şeyin yaratıcısı" gibi tek bir özelliği ön plana çıkarmışlar ve tanımlamayı bu şekilde yapmışlardır.

Hindular "Brahman" a yani kainatı zatından ve zatının içinde vareden, varettikleri ile hem aynı hem de ayrı olan, hem her şey hem de hiçbir şey olan, ikincisi olmayan bir ve tek, akılla kavranamayacak mutlak gerçeğe inanır. Brahman'ın tüm niteliklerin ötesindeki, sıfata bürünmemiş ve tezahür etmemiş haline "nirguna (sıfatı olmayan) brahman" denir. Brahman'ın mutlak bilgi ve güç gibi tüm niteliklerin sahibi, sıfata bürünmüş ve tezahür etmiş haline "saguna brahman" denir; saguna, sıfatlı demektir.

Politeistik dinler, "tanrı" kelimesini, değişik güç ve yeteneklerde olan, birden fazla oluşumu belirtmek için kullanır. Söz gelimi, Homeros ve Ovidius efsanelerinde çizilen tanrıların portresi, birbirleriyle tartışan, hile ve muziplik yapan, kavga eden ve savaşan tanrıları anlatır. Bu efsanelerden yola çıkarak, hiçbir tanrının kâdir-i mutlak ve hüsn-ü mutlak olmadığı söylenebilir.

Felsefede bilginin kaynağı (Epistemoloji)
-----------------------------------------

Felsefenin alt dallarından biri olan epistemolojinin ilgi alanı, bilginin kavranılabilirliği, doğası ve kaynağıdır.

Bilgi, doğruluğunun sınanması ve anlaşılması açısından, 1) A posteriori bilgi (deneyime dayanan, deneyimlenmiş),

2) A priori bilgi (deneyimlenmemiş, iç gözleme, aksiyomlara dayanan ya da doğruluğu kendinden menkul olan) bilgi olmak üzere ikiye ayrılabilir.

Doğaüstü varlıkların bilgisi apriori önermelere dayanmaktadır.

Tanrının varlığını destekleyici argümanlara karşı çıkışlar sadece tanrı tanımındaki konsept farklılıklarından dolayı değildir, *delil*, *gerçeklik*, *bilgi* kavramlarındaki anlaşmazlıklar da bu konuda önemli rol oynar. *Tanrı var mıdır?* sorusuna verilen değişik cevaplar genellikle, bir şeyin doğruluğu/yanlışlığı konusunda neye göre, hangi kriterlerle hüküm verileceği problemini temel alır. Bu doğruluk/yanlışlık belirleme konseptleri arasında, "Bir şeyin doğruluğunu mantık belirler.", "Doğruluğun belirleyicisi deneyimdir." ve "Deneyimler ve mantık, her ikisi de doğruluğu belirlemede gereklidir." şeklinde özetlenebilecek fikirler vardır..

Doğaüstücü açıklamalar
----------------------

"Tanrı var mıdır?" sorusuyla birlikte beliren bir "sorun", tanrıya karşı geleneksel tutumun tanrıya yüklediği doğaüstü güçlerden kaynaklanır. Doğaüstü varlıklar, kendi amaçları doğrultusunda, isterlerse, Baucis ve Philemon hikâyesinde olduğu gibi, kendilerini gizleyebilirler.

Din savunucuları, tanrının doğaüstü özelliklere sahip olmasını, ampirik olarak varlığının kanıtlanamamasını açıklamak için kullanırlar. Karl Popper'in bilim felsefesine göre, tanrının var olduğu iddiası yanlışlanamaz olduğundan dolayı, bilimsel araştırmanın konusu dahilinde olamaz ve bilimsel açıdan ele alınamaz.

Görüşleri, bilim topluluklarınca itibar görmese de, akıllı tasarım yandaşları, tanrının kanıtlanmasında ampirik dayanakların da olduğunu savunurlar. Bu görüşün karşı argümanlarından bir tanesi, akıllı tasarımın, sürekli küçülen bilinmezlik havuzuna güvenerek "boşlukların tanrısı"nı dayanak kabul ediyor olmasıdır.

Rudolph Carnap ve A. J. Ayer gibi mantıksal pozitivistler, tanrıyla ilgili herhangi bir önermeyi anlamsız, saçma bulurlar. Mantıksal pozitivistlere göre, dinsel ya da diğer aşkın deneyimler, mantıksal bir değere sahip olamazlar ve söz konusu önermeler hakkında yapılan, aslında, anlamsızca bir kıyastan başka bir şey değildir.

Eckhart'ın adlandırmasıyla tanrı her şeyin üstünden süzülen bir hiçliktir.

Tanrının varlığına ilişkin farklı yaklaşımlar
---------------------------------------------

### Tanrının varlığını kabul edenler

#### Teizm

Ana madde: Teizm
Bütün varlıkların yaratıcısı olan bir tanrının var olduğuna inanmaktır. Bu yaklaşıma göre tanrı dünya ve insanlar ile sürekli ilişki içerisindedir. Teizm dar anlamda tek bir tanrıya inanmak anlamına gelen monoteizme eşitlenir. Monoteizm tek bir tanrıya inanmak, politeizm ise birden fazla tanrıya inanma anlayışıdır. Tanrının varlığını kabul eden diğer inanışlar deizm, panteizm ve pan-enteizmdir. Teizmi bu inançlardan ayıran nokta, tanrının insanlara din gönderdiğine inanılmasıdır. Bu sebeple teizmde tanrı dışında *peygamber*, *kutsal kitap*, *vahiy*, *melek*, *cin*, *şeytan*, *ibâdet*, *sevap*, *günâh*, *kıyamet*, *ahiret*, *cennet*, *cehennem* ve *kader* gibi kavramların hepsi yer alır.

##### Ontolojik sav

Ontolojik savın temelinde tanrı "kendisinden daha mükemmeli tasarlanamayan" varlıktır, düşüncesi vardır. Bu sav tanrının var oluşunun en yüksek varlık olarak tanrı tanımından zorunlu olarak çıktığını kabul eder.

##### Kozmolojik sav

Kozmolojik sav, evrenin varlığından tanrının varlığına gitmeye çalışan savdır. Bu savın temelinde nedensellik ilkesi yatar. Kendisinin nedeni olmayan varlık tanrıdır. Nedenler zincirini başlatan varlıktır.

##### Düzen ve amaç savı

Ana madde: İnce ayarlı evren
Bu sav doğal dünyaya baktığımızda her şeyin kendi işlevini yerine getirecek şekilde en ince ayrıntısına kadar düzenlenmiş ve ayarlanmış olduğunu göreceğimizi belirtir. Bu da düzenleyen tanrının varlığının savıdır.

#### Deizm

Deizm, iki temel önermeye dayanır. Tanrı vardır, ama bu evrene hiçbir müdahalesi olmayan bir varlıktır.İnsan akla ve bilime güvenmelidir. Evreni akıl ve bilimin ilkelerine göre açıklayabilir. Aristoteles, J. Locke, Isaac Newton, J. J. Rousseau, Voltaire temsilcileridir.[*kaynak belirtilmeli*]

#### Panteizm

Panteizm, tanrı-evren ikiliğini reddeder. Tanrının her şeyi içerdiğini, dolayısıyla doğanın ve insanın bağımsız varlıklar olmadığını öne süren bir yaklaşımdır. Tanrı ve evren bir bütündür. Spinoza, Giordano Bruno temsilcileridir.

#### Pan-enteizm

Panteizmde olduğu gibi evrenin kendisinin tanrı olduğunu, panteizmden farklı olarak ilk devindirici olan tanrının evren ve tüm varlıkları özünden yarattığı ve evrene aşkın, evrenin bilincinde mutlak ve değişmez bir varlık olarak egemen olduğu inancıdır. Panteizmde her şey tanrıdır. Panenteizmde ise, her şey tanrıdan sudûr etmiştir. Ruhun tek amacı, oluştuğu tanrıya dönmektir. Bunun da yolu tek evrensel yasa olan evrim/tekamül'den geçmektir.

### Tanrı'nın varlığını kabul etmeyenler

#### Ateizm

"Tanrı vardır" önermesine bilimsel ve felsefi veriler ile sorguladıktan sonra katılmayan görüşler ateizm kavramı ile açıklanır. Pozitif-Ateistler Tanrı vardır önermesine katılmazken, şu kanıtları kullanırlar:

##### Kötülük savı

Tanrı olsaydı kötülük olmaz, ya da kendisi buna müdahale ederdi. Evrende bir kötülük mevcutsa tanrının varlığından söz edilemez.

##### Madde savı

Madde olduğuna göre madde olmayan bir tanrının varlığından söz edilemez. (Maddenin varlığı sonsuz olduğu kabul edilen tanrı için sınırlandırıcı ve engelleyicidir.)

##### Toplum savı

"Hayata düzen veren tanrı değil toplumun kendisidir" savını kabul ederek tanrıyı reddeden anlayıştır.

### Tanrının varlığının veya yokluğunun bilinemeyeceğini öne sürenler

#### Agnostisizm (Bilinemezcilik)

Bizim Tanrı'ya ilişkin bir bilgiye sahip olamayacağımızı, dolayısıyla var olduğunun da var olmadığının da kanıtlanamayacağını savunan öğretinin adıdır. Agnostisizmde tanrı kavramı kabul edilmemesine rağmen bir karşı çıkma durumu da söz konusu değildir.

Ayrıca bakınız
--------------

* Kambriyen patlaması
* Gödel'in ontolojik kanıtı

Kaynakça
--------



| * g
* t
* d
İlahiyat |
| --- |
| 

| Tanrı tasavvuru |
| --- |
| 

|  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| Teizm | 

|  |  |
| --- | --- |
| Türler | 
* Deizm
* Disteizm
* Henoteizm
* Hermetizm
* Katenoteizm
* Mistisizm
* Monolatrizm
* Monoteizm
* Nonteizm
* Pandeizm
* Panenteizm
* Panteizm
* Politeizm
* Spiritüalizm
* Teopanizm

 |
| Kavramlar | 
* İlahi varlık
* Ulûhiyet
* Tanrının *ve tanrıların* cinsiyeti
	+ Eril ilah
	+ Tanrıça
* Numen

 |

 |
| Tekil ilahinançları | 

|  |  |
| --- | --- |
| İnanca göre | 
* İbrahimî dinler
	+ Bahâîlik
	+ Hristiyanlık
	+ İslam
	+ Yahudilik
* Budizm
* Hinduizm
* Jainizm
* Sihizm
* Zerdüştçülük

 |
| Kavramlar | 
* Brahman
* *Logos*
* Mutlak
* Mutlak Varlık
* Türümcülük

 |
| ...olarak Tanrı | 
* Rızık veren
* Şeytan
* Zaman

 |

 |
| Teslisçilik | 
* Athanasios İtikadı
* Comma Johanneum
* Homoousion
* Homoiousian
* Kilise Babalarının teslis görüşleri
* Özsel birlik
* *Perihoresis*
* Şahsi varlık
* Teslis
	+ Teslis formülü
	+ Teslis kalkanı
* Teslisçi evrenselcilik

 |
| Eskatoloji | 
* Budist
* Cehennem
* Cennet
* Hristiyan
* Hindu
* İslam
* Kıyametçilik
* Ölümden sonra yaşam
* Taoist
* Yahudi
* Zerdüştçülük

 |
| Feminist | 
* Budizm
* Hinduizm
* Hristiyanlık
* İslam
* Mormonluk
* Yahudilik

 |
| Diğer kavramlar | 
* Açık teizm
* Bütün
* Aristotelesçi görüş
* Biniteryenizm
* Egoteizm
* Evrenin Ulu Mimarı
* Faal akıl
* Fenomenolojik tanımlama
* Filon'un anlayışı
* Hâricî teoloji
* Hristiyanlıkta ulûhiyet
	+ Son Zaman Azizleri
* Hristiyanlıkta / İslam'da Tanrı'nın nitelikleri
* Holokost
* İlahi basitlik
* İlahi mevcudiyet
* İlk hareketsiz hareket ettirici
* Kişileştirilmiş tanrı
* Negatif ilahiyat
* Olelbis
* Süreç
* Tian
* Ulu Ruh

 |
| Tanrı adları | 
* Hinduizm
* Hristiyanlık
* İslam
* Jainizm
* Yahudilik

 |

 |

 |
| 

| İnanca göre |
| --- |
| 

|  |  |
| --- | --- |
| Hinduizm | 
* Ayyavaji ilahiyatı
* Krişnoloji

 |
| Hristiyanlık | 
* Anahatlar
* Tarihçe
* Terimler
* Azınlık
* Felsefe
* Hamartiyoloji
* İncil kanonu
* Kilise bilimi
* Kozmoloji
* Kristoloji
* Mesihçilik
* Nestûrîlik
* Sofoloji
* Soteryoloji
* Uygulamalı

 |
| İslam | 
* Kader
* Kıyamet
* Kutsal kitaplar
* Melekler
* Peygamberler
* Tevhit

 |
| Yahudilik | 
* Aggadah
* Felsefe
* Kabbala
* Nevi'im
* Tarikatlar

 |

 |

 |

| * g
* t
* d
Teizm |
| --- |
| 
* İlahi varlık
	+ Tanrı
	+ Tanrıça
	+ Kutsallık
	+ Liste
* Tanrı kavramları
	+ Varlığı
	+ Cinsiyeti
* Agnostik teizm
* Animizm
* Antiteizm
* Apateizm
* Ateizm
	+ Açık ve kapalı ateizm
	+ Agnostik ateizm
	+ Devlet ateizmi
	+ Hristiyan ateizmi
	+ Negatif ve pozitif ateizm
	+ Yahudi ateizmi
	+ Yeni Ateizm
* Binitarizm
* Deizm
	+ Hristiyan deizmi
	+ Pandeizm
	+ Polideizm
	+ Tören deizmi
* Dipolar teizm
* Disteizm
* Egoteizm
* Felsefi teizm
* Fiziteizm
	+ Antropoteizm
* İetsizm
* Henoteizm
* Katenoteizm
* Klasik teizm
* Liberal teizm
* Misoteizm
* Monolatrizm
* Monoteizm
	+ Etik monoteizm
	+ Post-monoteizm
* Mistisizm
* Nonteizm
	+ Post-teizm
* Nontrinitarizm
* Açık teizm
* Panenteizm
* Panteizm
	+ Klasik panteizm
	+ Hiloteizm
	+ Natüralist panteizm
* Politeizm
* Spiritüalizm
* Şüpheci teizm
* Teist finitizm
* Transteizm
* Trinitarizm
* Triteizm
* Üniteryenizm

 |

| * g
* t
* d
Din felsefesi |
| --- |
| Din konseptleri | 
* Ölümden sonra yaşam
* Euthyphron
* Mucize
* Din
* Akıllı tasarım
* Kötülük problemi
* Ruh
* Tin

 |
| Tanrı anlayışları | 

|  |
| --- |
| 
* Aristotelesçi bakış
* Brahman
* Demiurgos
* İlahi basitlik
* Egoizm
* Kutsal Ruh
* Malteizm
* Pandeizm
* Kişileştirilmiş tanrı
* Teoloji süreci
* Yüce varlık
* Duygusuz taşıyıcı

 |
| Tanrı | 
* İbrahimî dinler
* Budizm
* Hristiyanlık
* Hinduizm
* İslam
* Yahudilik
* Jainism
* Mormonizm
* Sihism
* Bahailik

 |

 |
| Tanrı'nın varlığı | 

|  |  |
| --- | --- |
| **Yanlı** | 
* Güzellik
* Kristolojik
* Bilinç
* Kozmolojik
	+ Kelam
* Derece
* İstek
* Tecrübe
* İnce ayarlı evren
* Aşk
* Mucizeler
* Morality
* Ontolojik
* Pascal'ın Bahsi
* Uygun temel
* Neden
* Teleolojik
	+ Saatçi benzetmesi
* Transandantal
* Tanık

 |
| **Karşı** | 
* 747 Gambit
* Atheist's Wager
* Günah
* Free will
* Cehennem
* Tutarsız vahiy
* Nonbelief
* Noncognitivism
* Ockham'ın usturası
* Omnipotence
* Poor design
* Russell'in çaydanlığı
* Transcendental

 |

 |
| Din metateorileri | 
* Akosmizm
* Agnostisizm
* Animizm
* Din Karşıtlığı
* Ateizm
* Brights
* Dharmizm
* Deizm
* Demonoloji
* İlahi komut teorisi
* Dinsel kuşkuculuk
* Düalizm
* Ezoterizm
* Dışlayıcılık
* Varoluşçuluk
	+ Agnostik
	+ Ateist
	+ Hristiyan
* Feminist teoloji
* Fideizm
* Gnostisizm
* Henoteizm
* Hümanizm
	+ Dindar
	+ Seküler
* Kapsayıcılık
* Monizm
* Tektanrıcılık
* Mistisizm
* Natüralizm
	+ Metafiziksel
	+ Dindar
	+ Hümanist
* New Age
* Nondüalizm
* Nonteizm
* Pandeizm
* Panenteizm
* Panteizm
* Perennial felsefe
* Çoktanrıcılık
* Süreç teolojisi
* Köktendincilik
* Spiritüalizm
* Şamanizm
* Taoculuk
* Teizm
* Transandantalizm
* Yaratılışçılık
* daha...

 |
| Dini dil | 
* Eskatolojik doğrulama
* Dil-oyun
* Mantıksal pozitivizm
* Apofatik teoloji
* Doğrulamacılık

 |
| Kötülük problemi | 
* Augustinci teodise
* Bütün olası dünyaların en iyisi
* Euthyphron ikilemi
* Tutarsız üçlü
* İrenacı teodise
* Doğal kötülük
* Teodise

 |
| Din filozofları | 
* Albrecht Ritschl
* Alexander Pruss
* Alvin Plantinga
* Anselm of Canterbury
* Antony Flew
* Anthony Kenny
* Augustinus
* İbn Rüşd
* Ali Ekber Reşad
* Paul Henri Thiry d'Holbach
* Baruch Spinoza
* Blaise Pascal
* Bertrand Russell
* Boethius
* Charles Hartshorne
* D.Z. Phillips
* Daniel Dennett
* David Hume
* Desiderius Erasmus
* Emil Brunner
* Ernst Cassirer
* Ernst Haeckel
* Ernst Troeltsch
* Friedrich Schleiermacher
* Friedrich Nietzsche
* Gaunilo of Marmoutiers
* Georg Wilhelm Friedrich Hegel
* George Santayana
* Gottfried Leibniz
* Harald Høffding
* Heraclitus
* Immanuel Kant
* J. L. Mackie
* Jean-Luc Marion
* Johann Gottfried Herder
* George I. Mavrodes
* Joseph Maréchal
* Karl Barth
* Karl Christian Friedrich Krause
* Karl Marx
* Lev Shestov
* Loyal Rue
* Ludwig Andreas Feuerbach
* Musa ibn Meymun
* Martin Buber
* Martin Lings
* Mircea Eliade
* Nicolas Malebranche
* Nicholas Wolterstorff
* Paul Tillich
* Pavel Florensky
* Peter Geach
* Peter van Inwagen
* Pico della Mirandola
* Reinhold Niebuhr
* René Descartes
* René Guénon
* Richard Swinburne
* Rudolf Bultmann
* Robert Merrihew Adams
* Rudolf Otto
* Søren Kierkegaard
* Sergei Bulgakov
* Thomas Aquinas
* Thomas Chubb
* Vladimir Solovyov
* Walter Kaufmann
* William Alston
* William James
* William Lane Craig
* W.K. Clifford
* William L. Rowe
* William Whewell
* William Wollaston
* daha ...

 |
| İlgili maddeler | 
* Din Eleştirisi
* Tefsir
* Dinler tarihi
* Etik
* Dindar Felsefe
* İlahiyat
* Din ile Bilim İlişkisi
* Din ve Siyaset
* İman ve Mantık
* daha...

 |
| 
* Portal
* Kategori

 |