**İbrahimhalil Han Sarayı** veya **İbrahimhalil Han Şatosu**, Şuşa şehrinin güneydoğu kesiminde, Taşaltı köyü yakınlarında bulunan tarihi bir saraydır. Bazı kaynaklarda sarayın, İbrahimhalil Han döneminde Han'ın ikametgâhı olmasıyla ilgili olarak Karabağ Han Sarayı olarak da anılıyor.

Tarihi
------

Han'ın sarayının bulunduğu kaleler, Azerbaycan'ın feodal döneminin kale-şehirlerinin karakteristiğidir. Mimari ve planlama açısından 18. yüzyılın başlarından itibaren oluşmaya başlayan küçük feodal devletler olan hanlıkların başkentleri olan bu kalelerde, hükümdar ve ailesinin ikameti, güvenliği ve faaliyetlerini sağlamak için saray kompleksi ve diğer yardımcı binalar bulunuyordu. 16. - 18. yüzyıllarda Azerbaycan'daki yönetici kalelere İçeri kale, Bala kale veya Ark (örneğin Tebriz'de olduğu gibi) deniyordu.

Genellikle feodal şehirlerin inşası hükümdarın kalesinin inşasıyla başlar. Şuşa kalesinin bulunduğu bölge eşsiz bir stratejik özelliğe sahip olduğu için Penahali Han'ın kalesi de dahil olmak üzere kale içindeki kalelerin inşasına Şuşa kalesinin inşası ile eş zamanlı olarak başlanmıştır. Mirza Adıgözel Bey'e göre Panahali Han'ın hükümdarlığı sırasında Şuşa'da Han ailesinin üyeleri için "*geniş binalar ve yüksek saraylar*" inşa edildi.

Karabağ tarihçisi Mir Mehdi Hazani, Şuşa kalesinin yapımından bahsederken Penahali Han'ın emriyle kale içinde saraylar inşa edildiğini de vurgulamaktadır:

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| "| *Penahali Han, Şuşa'da küçük bir kaleye benzer kale duvarlarıyla çevrili bir saray inşa etti. Kendi sarayına yakın bir tepede de oğlu İbrahimhalil için bir saray yaptırdı.* | "|

Mimari özellikleri
------------------

Şuşa Kalesi'ndeki kalelerin benzersiz mimari özellikleri, antik çağlardan beri gezginlerin ve kent ziyaretçilerinin ilgisini çekmiştir. Örneğin, 19. yüzyılın ortalarında "Kafkas" (Rusça: Кавказ) gazetesi şunları yazıyordu:*"Şehirdeki çeşitli evler ve konutlar arasında Han ailesinin üyelerinin yaşadığı saraylar öne çıkıyor: benzersiz bir karaktere sahipler. Köşelerde yuvarlak kuleler bulunan yüksek duvarlarla çevrilidirler."*

Tarihsiz nazım plana göre, Şuşa kalelerinin hemen hemen hepsinin benzer bir konfigürasyona sahip olduğu belirlenmiştir. Planı dikdörtgen olan yapının dört köşesine savunma kuleleri yerleştirilmiştir. İçeriden bu surların bitişiğinde kale sakinlerine hizmet edenlerin ikameti için saray tipi binalar yapılmıştır. Şahbulag Kalesi'nin mimari özellikleri, Şuşa kalelerinin hacim-mekân çözümünü ve plan oluşumunu etkilemiştir.

Şahbulag kalesinde olduğu gibi bu kalelerin girişleri kuzey yönünde yer almaktadır. Doğrudan girişe karşı savunmak için, kapının önüne "**Г**" şeklinde bir geçişe sahip prizmatik bir kapakla tamamlanmış bir kule dikilmiştir.

İbrahimhalil Han'ın sarayı, dört tarafı surlarla çevrili kare planlı bir yapıdır. Kale surlarının dört köşesinde içten açılan yarım daire biçimli kuleler yer alır. Saray sakinlerine hizmet eden hizmetliler, kale içinden kulelere bağlanan konutlarda yaşıyordu.

Kalenin kuzeye bakan ana girişi, çıkıntılı prizmatik bir hacimle korunmaktadır. Bu bakımdan kalenin girişi Şuşa kalesinin Gence kapısında kullanılan tekniği tekrarlamaktadır. Bu tip inşaat tekniği, kapının savunmasını güçlendirerek, kapıya doğrudan yaklaşma olasılığını sıfıra indirir.

Giriş kapısının konstrüktif çözümü de dikkat çekiyor. Masif taştan (2.40 x 0.70 x 0.45 m) kapı sövesi, masif taştan yapılmış ve 2.10 metre yüksekliğindeki kapı kasasına oturmaktadır. Kapı sövesinin üzerinde düzgün kesme taşlardan yapılmış kabartma bir kemer yer alır. Kemerin kulak zarı, idol duvarlı büyük yontulmamış taşlardan yapılmıştır. Bu giriş kapısı çözümü, Şuşa şehrinin mimarisinde yaygındır.

Saray külliyesine dahil olan tüm yapılar, iyi yontulmuş küçük taşlardan yapılmış tonozlu tavanlarla örtülmüştür. Şuşa'daki bu tür tonozlu tavanların yapım tekniği oldukça basitti. Böylece yapının duvarları örüldükten sonra içi toprakla doldurularak toprak üzerine çatı yapımına geçiliyordu. İnşa edilen tavanın duvarları kuruduktan sonra binanın içi topraktan arındırılmıştır.

Ayrıca bakınız
--------------

* Şuşa Devlet Tarih ve Mimari Koruma Alanı

Kaynakça
--------

1. 1 2  Авалов 1977, s. 23
2. ↑  Саламзаде, А. В. (1964). *Архитектура Азербайджана XVI-XIX вв*. Баку. s. 96.
3. ↑  Адигезал-бек, Мирза (1950). *Карабах-наме*. Баку. s. 63.
4. ↑  Xəzani, Mir Mehdi (1950). *Kitab-tarixi-Qarabağ*. Bakı: Azərbaycan Elmlər Akademiyası nəşriyyatı.
5. ↑  *Газета Кавказ, № 58*. Тифлис. 1857.
6. 1 2 3 4  Авалов 1977, s. 25
7. 1 2 3 4  Саркисов, Ализаде 1950, s. 121

Ek okuma
--------

* Авалов, Э. В. (1977). *Архитектура города Шуши и проблемы сохранения его исторического облика*. Баку: Элм.
* А. В. Саркисов, А. М. Ализаде (1950). *О некоторых архитектурных памятниках Шуши*. Памятники архитектуры Азербайджана (сборник материалов), т. II. Москва-Баку.
* Фатуллаев, Ш. С. (1970). *Памятники Шуши*. Баку.
* Саламзаде, А. В. (1964). *Архитектура Азербайджана XVI-XIX вв*. Баку.
* Дубровин, Н. (1886). *История войны и владычества русских на Кавказе*. т.3. СПб.