Tsagaraev ve Gabis, antik Tsymyti'nin yukarısındaki Kalgon kasabasındaki kuleler.
**Oset mimarisi** - Oset halkının yüzyıllar boyunca oluşturduğu eşsiz maddi kültürünün örnekleridir.

Osetyalılar topraklarında, dağlık alanda yaygın olan ve göze çarpan Orta Çağ kuleleri ve kaleleri kapsayan çok sayıda mimari anıt bulunmaktadır. Osetyalıların savunma yapıları çatışma ("мæсыг") ve yarı-savaş konut kuleleri ("гæнах"), kaleler ("галуан"), kaya ve mağara kaleleri, surlar olarak alt bölümlere ayrılmıştır. Bu tür anıtların her biri, belirli yapım yöntemleri, özel bir düzen ve belirli bir amaç ile karakterize edilir. Osetya'da, çeşitli derecelerde korumaya sahip üç yüzden fazla kule kaydedildi, savaş kuleleri en iyi korunmuş olanları iken konutlar çok daha kötü durumdadır. General Abhazov'un 1830'da Osetya'ya yaptığı sefer sırasında çok sayıda kule ve diğer tahkimat yıkıldı veya hasar gördü. Dargavs köyünde Shanaev Kulesi, Lamardon'daki Karsanov, Chmi köyünde üç kule, Barzikau Köyü, Lats, Hidikus, Oualasyh gibi 10 yerleşim yeri yakıldı ve yok edildi. Ayrıca, Oset kuleleri ve kaleleri, Güney Osetya'ya yapılan çeşitli seferler sırasında büyük ölçüde yıkıldı.

Dargavs köyü yakınlarındaki nekropol, Kuzey Kafkasya'daki en büyük nekropoldür.
Kosta Hetagurov, "Osoba" adlı etnografik makalesinde (1894) Oset kulelerinin art arda yıkılmasından şöyle bahseder:

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| "| Günümüzde, Narsk havzasında ve tüm Osetya'da, sağlam bir şekilde korunmuş tek bir kule yoktur; hepsi, Rus hükümetinin emriyle, geçen yüzyılın kırklı ve ellili yıllarında tahrip edildi. | „ |
|  |

Kuleler
-------

Yarı-savaş konut kuleleri ("гæнах") hem konut hem de savunma amaçlı, yani müstahkem konutlar için tasarlanmış binalardır. Genellikle üç ya da dört katlıdırlar. İlk kat ahır olarak kullanılıyordu. İkinci katta bir ocak ve bir yatak odası vardı. Üçüncü ve dördüncü katlarda misafir odaları ("уазæгдон") ve depolar ("къæбиц") bulunuyordu. Konut kulesinin merkezinde genellikle işlenmiş taştan yapılmış bir destek ayağı bulunmaktaydı. Zemin kirişler üzerinde durmaktaydı. Bu tür yapılarda en önemli yer, üzerinde bir zincirin asılı olduğu ocaktı. Ocağın yeri ve üstyapı özellikle Osetler için önemliydi ve çok iyi korunuyordu. Genellikle kan davalarını burada affederler ve ocakları üzerlerine yemin ederlerdi. Konut kulelerinin son katı genellikle savunma için kullanılıyordu; üst katın duvarları bir korkuluk oluşturarak çatının üzerinde yükseliyordu. Bu, çatıdan mücadele eden kule savunucularının savaş yeteneklerini büyük ölçüde güçlendirdi.

Savaş kuleleri ("мæсыг") ortalama 5-6 katmana (en fazla yediye kadar), küçük bir taban alanına ve eğimli duvarlara sahiptir. İlk kuleler bağlayıcı harç kullanılmadan kuru olarak inşa edildi; daha sonra kireç ve kum-kireç harcı yaygın olarak kullanıldı. İnşaat için kullanılan genel yapı malzemesi, bölgede yaygın olan taş, taşlı kaldırım taşı parçalarıdır. Kil ayrıca inşaat amacıyla da kullanıldı. Yapının ahşap kısımlarına gelince, o dönemler yaygın olarak kullanılan meşe gibi sert ağaç kullanıldı. Bununla birlikte, zemindeki ahşaplar iğne yapraklı kirişlerden oluşuyordu. Ahşap kulede çerçeveler arası zemin, kapı, kilit ve taşınabilir merdiven gibi ahşap yapılar vardı.

|  |  |  |  |  |  |  |
|  |  | Oset köyü, çizim 1869 |  | Aşağı Ünal köyü, 1886 |  | Nar köyü, 1886 |

İnşaat, alanı temizleyerek ve köşe taşlarını döşeyerek başladı, bunlar çok büyük, genellikle işlenmiş, taş bloklardı. Kulenin inşasında önemli bir nokta, aynı zamanda alt katlar için bir tavan ve daha sonraki katlar için bir zemin olarak hizmet veren, ara katların düzenlenmesiydi. Tipik olarak tavan, uçları kulelerin duvarlarındaki özel nişlere yerleştirilmiş birkaç yatay olarak yerleştirilmiş kütük ile desteklenmiştir. Kütüklerin döşenmesi kanonik değildi: hem ön duvardan arkaya hem de karşı tarafa döşendi. Ana kütükler yoğun bir sıra sırıkla kaplıydı. Kule inşaatçıları, boşluklara - iç ve menteşeli olanlara - özel önem verdiler, çünkü duvarların gücüne ek olarak, ana savunma biçimi kuleden savaşmaktı. Bu amaçla, savunma yapılarında görünüşü araştırmacılar tarafından Kafkasya'daki ateşli silahların yayılmasıyla ilişkilendirilen çeşitli boşluklar düzenlendi. Kulelerin mazgalları, her katta 3 ila 6 adet olmak üzere, bunun için özel olarak tasarlanmış nişler halinde düzenlenmiş dar delikler (tek, çift, ara sıra ve üçlü) idi. Kuleye bitişik alanın en kapsamlı görünümü dikkate alınarak yerleştirildiler ve çoğu zaman aşağıya veya yana doğru çeşitli yönlere sahiplerdi. Nişlerin boyutları o kadar küçüktü ki, bir okçunun omzu bütünüyle içlerine sıkışmazdı. İçerideki boşluklar çıkış deliğinden çok daha genişti, bu yüzden atıcı silahı farklı yönlere doğrultma şansına sahipti. Maşiculi duvarlardan çıkıntı yapan konsol taşların üzerinde dizilmişti. Oset muharebe kuleleri neredeyse tamamen taştan yapıldıkları için (giriş açıklıklarının ahşap kapıları hariç) tamamen yanmazdı. Bununla birlikte, yangın izleri taşıyan kuleler, ara tavanların kömürleşmiş kirişlerinin kalıntıları ile karşılaşılmıştır. Bu izler, muhtemelen kulenin işgal edilmesinden sonra çıkarılan yangınlardan kalmadır. Birçok kule işgalciler tarafından yıkıldı, genellikle kulenin köşelerinden biri tahrip edildi ve geri kalanı zamanla kendiliğinden yıkıldı.

Tagauria'daki Oset kulelerinin kendine özgü bir tasarım özelliği bulunur: Savaş kulelerinin birinci ve ikinci katları arasındaki zeminler genellikle tonozludur ve taştan yapılmıştır. Başlangıçta, tonozun ortasında kesişen iki kemerle desteklendiler, ancak daha sonra yerel ustalar sahte tonoz tekniğini o kadar iyi kullanmaya başladılar ki, yapısal bir unsur olarak kemerler gereksiz hale geldi. Bununla birlikte, tamamen dekoratif bir unsur olarak hayatta kaldılar: Kesişen nervürler tonozu parçalara ayırır ve kesişme noktasında bir kilit taşı bulunur. Zemin arası döşemelerin geri kalanı, duvarlardaki özel olukların uçlarına yerleştirilmiş kütüklerden yapılmıştır.

Kurtatinskogo Boğazı'nın koruma duvarları, kale kompleksleri ve stratejik kuleleri (Hakuna, Ouallasyh, Halagon, Tzaziu) olan önemli olan Osetya mimarisinin önemli sayıda anıtını korudu. Bir zamanlar Hilak Kale Kompleksi'nin bir parçası idi. Bu mimari yapılar, gezginlerin notlarında (Alman gezgin Y. Klaproth (Klaprot Yukarı Kafkasya ve Gürcistan'da Seyahat, 1807-1808'de yazılmıştır) // Rusların gözünden Oset halkının efsanelerini ve geleneklerini incelemiştir. Yabancı Gezginler. Ordzhonikidze, 1967. S. 138), V. S. Tolstoy, I. Bramberg.

|  |
| Kurtatinsky geçidindeki Tsymyti kule köyünün görünümü. |

Kriptler
--------

Mimari anıtlar arasında yer alan mezar kriptleri ("zapadzi"), her ailenin üyeleri için inşa ettiği anıt mezarlardır.

Dargavs köyünden çok uzak olmayan Raminyrag Dağı'nın yamacında, Kafkasya'daki en büyük nekropol bulunmaktadır, bütün kriptler bir "ölüler şehri" (IX -XVIII yüzyıllar) oluşturur. "Ölüler şehri"nin inşası korkunç bir veba salgını ile ilişkilendirilir, o dönemde Osetya nüfusu 200 binden 16 bin kişiye düşmüştür. Nekropolün mimari topluluğu, üç ana türe ayrılabilen 97 farklı yapıdan oluşmaktadır: piramidal çatılı yer üstü kriptler, üçgen çatı şeklinde yer üstü kriptler ve bir tarafı eğimli çok daha küçük boyutlu yarı yer altı kriptleri. Kriptler, kare planlı olacak şekilde üç kata kadar yükseklikte inşa edildi.

Osetyalıların hemen hemen her dağ yerleşiminin yakınında, bazen bir nekropol oluşturan birkaç kript inşa edildi. Genellikle kenar mahallelerde, birbirlerine yakın bir mesafede inşa edildiler, ancak genellikle yerleşim alanına dağılmışlardı ve hemen hemen her eve bitişikti. İçeride, kript türüne bağlı olarak ahşap döşeme ile birkaç kata bölünmüştü. Her kata, dört köşeli küçük bir geçitle zeminden giriliyordu. Osetya'da üzerinde seyahat edilebilir nehirler olmamasına rağmen, ölülerin Kafkasya'nın başka hiçbir bölgesinde bulunmayan bir şekilde küçük teknelere yerleştirilmiş ve bazen yanlarına bir kürek konulmuştur. Bu, Osetliler arasında gömülmeyle ilgili olarak çok az araştırılmış eski bir kültün varlığı ile açıklanmaktadır. Kriptler çok uzun bir süre kullanıldı ve dağlıların tüm nesilleri için son sığınak haline geldi.

Kaleler
-------

Kale ("галуан"), yüksek duvarlarla korunan askeri, konut, hizmet binalarından oluşan güçlendirilmiş bir komplekstir. Genel olarak, bu tür kalelerde büyük feodal beyler ve büyük ataerkil aileler yaşıyordu. Kaleler, erişilmez kayaların üzerine veya vadinin güzel bir manzarasına bakan tepeleri üzerine inşa edildi. Böylesine güçlü yapılar, çevredeki alana hâkim oldu ve savaş kuleleri ile birlikte bölgenin savunmasının önemli bir bölümünü oluşturdu. Genellikle köyler, tehlike durumunda sakinleri binaya sığınabilecek kalelerin yakınında inşa edildi. Bu tür komplekslerin en yaygın görüldüğü dönem Orta Çağ'dır.

|  |  |  |  |  |
|  |  | Tsamad köyündeki bir orta çağ kalesinin kalıntıları |  | Trusov geçidindeki Chetoev Kalesi'nin görünümü |  |

Kaya ve mağara kaleleri
-----------------------

Kaya ve mağara kaleleri, Osetyalıların yaşadığı geçitlerin savunma sisteminin ayrılmaz bir parçasıydı. Genellikle ulaşılması zor kayalıklarda ve önemli bir yükseklikte bulunurlardı. Bu tür yapıların iç duvarları genellikle kayalıktı. Mağara ve kaya tahkimatlarının ana kısmı, Kuzey Osetya'nın Kurtatinsky ve Alagirsky geçitlerinde yer almaktadır.

Kurtat Boğazı'ndaki kaya kaleleri, geçidin güney kısmını korur, Kariu-khokh Dağı çevresinde bir savunma kompleksi oluşturur ve bir tarafta ovadan, diğer tarafta benzer yapıların (Ursdon Kalesi) bulunduğu Ardon Boğazı'ndan geçidin girişini kontrol eder. Bütün bunlar, geçitlerin geçitlere birleşik bir koruma sisteminin varlığını işaret etmektedir. Geçidin en dar kısmının her iki yanında bulunan Komdagalskaya ve Dzivgis kaleleri, ova tarafından Kurtatinsky geçidine geçişi kontrol etmektedir. Tahkimatların bu konumu, dağlarda yaygın bir askeri teknik kullanımlarını işaret etmektedir: düşman, dikkat edilmeyen (fark edilmesi oldukça zor olan) Komdagal Kalesi'ni sakin bir şekilde geçse bile, 1.5-2 kilometre sonra güçlü Dzivgis Kalesi tarafından engellenirdi. Geri çekilme, Komdagal Kalesi tarafından kesilir ve düşman, geçidin savunucuları tarafından uçurumlardan ateşlenen, geçidin en dar kısmında bir kıskaca alınırdı. Kadat Kalesi'nin duvarlarında gamalı haç şeklindeki tamga benzeri işaretler tespit edilmiştir.

Dzivgis Kalesi, sadece Osetya'da değil, Kafkasya'da da en güçlü tahkimatlardan biridir. Kale, farklı yüksekliklerde bir düzlemde yer alan doğal mağaraların girişlerine bağlı altı binadan oluşmaktadır. Oldukça büyük olan ana sur alt katta yer almakta ve taştan bir merdivenle erişilebilmektedir. Binaların geri kalanında komşu yapılara bir geçit bulunmaktaydı - bu geçitler kayalara oyulmuş yollar ve menteşeli merdivenlerden oluşabilmekteydi. Bu nedenle, savaş sırasında, tahkimatlar arasında iletişim imkansız bir hale gelmekte idi ve her biri bağımsız, özerk bir savunma merkezi haline gelmekteydi. 10–20 m yükseklikte düzenlenen ve bir düzine kadar askeri barındıran bu küçük surların işlevi, aktif bir savunmanın gerçekleştirilebileceği tek yer olan ana tahkimatın yardımcı yapısıydı. Dzivgis Kalesi, çarlık birliklerinin seferlerinden birinde ciddi şekilde hasar gördü.

|  |
| Dzivgiskaya Kalesi, Kuzey Kafkasya'daki en büyük kaya kalesidir. |

Surlar
------

Bunlar muhtemelen Alanya'nın askeri surları ile ilişkili arkaik yapılardı. Tüm bu heybetli surlar, Transkafkasya'daki geçiş yollarının dar yerlerinde bulunuyordu. Khilak Geçidi'nde, nispeten küçük bir mesafede (5 km'ye kadar) iki büyük sur vardır. Bu tahkimatlar Kurtat Boğazı'nın üst kısımlarını koruyordu. Yakınlarda bulunan dört küçük köy sakinlerinin yetiştirebileceği maksimum asker sayısı 80 kişiydi, bu iki surun herhangi birinin savunması için yaklaşık 300 kişi gerekiyordu (2 metreye 1 kişi). Bu tür surların oluşturulması ve varlığını sürdürebilmesi ancak devlet desteği ile gerçekleşebilirdi ve hiçbir şekilde komünal olarak varlığını sürdürmesi sağlanamazdı. Çoğu araştırmacı, surların 7-9. yüzyıllar arasında inşa edilmiş olabileceğini tahmin etmektedir.

Gutiatykau köyü yakınlarında, Khilak Geçidi'ni doğudan batıya bloke eden güçlü bir savunma duvarının kalıntıları korunarak günümüze ulaşabilmiştir. Yapı, en güçlü kireç harcı üzerine yerleştirilen farklı boyutlarda büyük taşlardan inşa edilmiştir. Fiagdon Nehri'nin her iki yakasını da kaplayan ve dik dağ yamaçlarına bitişik olan surun toplam uzunluğu 350 m'dir. Duvarın yüksekliği araziye bağlı olarak değişir - üst teraslarda en yüksek yüksekliğe ve dik nehir mahmuzlarında en alçak yüksekliğe sahiptir. Yükseklikte önemli farkların olduğu yerlerde duvar, her biri üçer adet olmak üzere altı savaş kulesi ile güçlendirilmiştir.

Bugulovskaya duvarı, bu tipteki en güçlü ve en büyük yapıdır. 19. yüzyılın ortalarında Khilak'ı ziyaret eden B. C Tolstoy, Bugultykau köyündeki "Akhsini badan" adlı duvarın çok daha iyi korunduğunu belirtmiştir:

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| "| Yaklaşık üç yüz ağaca sahip olan vadinin karşısındaki taş duvar, dik yüksek uçurumların kenarlarına dayanıyor. Fiag-Don Nehri'nin yatağının ortasındaki geniş bir taş kemer, duvarların üstünden geçen yolun devam ettiği yere uzanıyor. Duvar o kadar geniş ki, üstünden rahatlıkla geçebilirsiniz. Nehrin sol kıyısında yüksek dağlara bakan boşluklarla konutlar vardı; duvarın dayandığı uçurumun üstünde, çok önemli bir yükseklikte, şimdi erişilemeyen büyük bir kule var. Bütün bunlar, Kurtatinsky Geçidi'nin yakınlarında bol miktarda bulunan kırmızımsı bir taştan inşa edilmiştir. | „ |
|  |

Ayrıca bakınız
--------------

* Dargavs

Fotoğraf galerisi
-----------------

|  |  |  |  |  |  |  |
| Harisdzhin köyü |  | Tsymyti köyündeki yıkık kuleler |  | Village Nar, Kosta Hetagurov'un ev müzesi |  | Dargavs köyü yakınlarındaki Nekropol |

Bağlantılar
-----------

* "Самый крупный некрополь Кавказа". *www.osetia.su*. 5 Nisan 2019 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 1 Mart 2020.

Kaynakça
--------

1. 1 2  "ПАМЯТНИКИ КУРТАТИНСКОГО УЩЕЛЬЯ". *www.darial-online.ru* (Rusça). 18 Ocak 2005 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 1 Mart 2020.
2. ↑  "Осетины — Аликов (Алыккаты) Хазби". *ossetians.com*. 3 Ocak 2016 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 1 Mart 2020.
3. ↑  "Коцты Бега "Кавказ". *kvkz.ru* (Rusça). 21 Nisan 2008 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 1 Mart 2020.
4. 1 2  "Город мертвых". *www.osetia.su*. 5 Nisan 2019 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 1 Mart 2020.
5. ↑  "ОСОБА (Этнографический очерк) — Коста Хетагуров". *hetagurov.ru* (Rusça). 11 Kasım 2011 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 1 Mart 2020.
6. ↑  "Алан СЛАНОВ // ПАМЯТНИКИ КУРТАТИНСКОГО УЩЕЛЬЯ". www.darial-online.ru. 18 Ocak 2005 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 22 Mart 2017.
7. ↑  "Хилакская стена - Заповедная Россия" (Rusça). www.zapoved.net. 21 Haziran 2018 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 22 Mart 2017.
8. ↑  "История Алагира" (Rusça). zoo-organisms.ru. Erişim tarihi: 22 Mart 2017. [*ölü/kırık bağlantı*]