Tabaka tektoniği haritası
**Volkanizma**, erimiş kayalardan oluşan magmanın sırf gazdan oluşmayan bir gök cisminin yüzeyine magma ve gazın yüzeydeki çatlak ya da yanardağ ağzından yüzeye çıkması fenomenindir. Gök cisminin kabuğu veya mantosu magmadan kaynaklanan veya onu oluşturarak yüzeye çıkana kadar olan bütünü kapsar.

Volkanik süreçler
-----------------

Gök cisminin mantosundan çıkan magma, cismin kabuğundan yükselir. Eğer mantodan gelen magma yüzeye erişirse erimiş kaya bileşiklerin viskozitesine göre farklı hareket eder. Kalın magma, patlamayla fırlatılırken ince (viskozitesi düşük) magma, akışkan patlamalarıyla büyük miktarda lavı yüzeye çıkarmasıyla kendini gösterir.

Bazı durumlarda yükselen magma, gök cisminin yüzeyine erişmeden soğuyup sertleşibilir. Bunun yerine soğuyan ve sertleşen volkanik kütle, gök cisminin kabuğunda donarak volkanik sokulumu (*İngilizce: intrusion*) oluşturur. Kabuğa ulaşmak için magmanın kabuktan daha az yoğun olmalıdır.

Volkanizmanın sebepleri
-----------------------

Ana madde: Plaka tektoniği
Plaka sınırlarının üç çeşidi.
Isısal çevirim akımları ve çekimsel etkilerle Dünya'nın yüzeyinde oluşan değişikliklerle mantoda harekete geçen erimiş kayalar, plaka tektoniğini ve sonunda volkanizmayı tetikler. Bu çekimsel etkiler erozyon, tortu (*İngilizce: deposition*), hattâ asteroit çarpmaları ve buzul devri sonrası kar yağışları ve erimelerdir.

Volkanizmanın şekilleri
-----------------------

### Volkanlar

Ana madde: Volkan

| **Tabakalı yanardağdan bir kesit (dikey ölçek abartılmıştır)**: |
| --- |
| 1. Büyük magma odası2. Ana kaya3. Kanal (boru)4. Taban5. Volkanik kabaku (*İngilizce: sill*)6. Hendek7. Volkanın fırlattığı kül8. Yan taraf | 9. Volkanın fırlattığı kül tabakaları10. Boğum11. Parasit koni12. Lava akışı13. Delik14. Krater15. Kül bulutu |

Volkanlar, magmanın yüzeye eriştiği yerlerdir. Volkan tipleri, patlamanın olduğu yer ve magmanın bileşenine dayanır.

### Depremler

Ana madde: Deprem
Depremler, genellikle plaka tektoniğiyle alâkalı olmasına rağmen bazı depremler volkanizma sonucunda oluşur. Fakat volkanizmayı tetikleyen yine plaka tektoniğidir.

### Hidrotermal ağızlar

Volkanizmayla şekillenmiş su etkileşimleri mevcuttur. Bunlar kaynaçlar, fumaroller, kaplıcalar ve mudpot'ları ("çamur çukuru") içerir. Bu kaynaklar sık sık jeotermal enerji üretiminde kullanılırlar.

### Sokulumlar

Magmanın mevcut kayalar arasından zorlayarak çıktığında oluşur. Ya batolitler, dayklar, siller ve tabakalaşmış sokulumlar şeklinde olurlar.

### Volkanik kış

Ana madde: Volkanik kış
Volkanik patlamalardan çıkan gaz ve kül miktarının gezegenin iklimi üzerinde hatırı sayılır etkisi vardır. Büyük patlamalar, hatırı sayılır iklim değişiklikleri ile bağıntılıdırlar.

Kaya oluşumu
------------

Ana madde: Magmatik kayaçlar
Magma soğuduğunda kristalleşerek kayaçlar oluştururken şekillenen kayaçların tipleri, magmanın kimyasal bileşimi ve soğuma süresine göre değişir. Yüzeye erişen magmanın lava olabilmesi için hızlıca soğuyunca basalt gibi küçük kristalleri olan kayaçlara dönüşür.

Yerin altında ince sokulumlarda hapsolunarak soğuyan magma, yüzeyde soğuyan magmadan daha yavaş soğur ve daha büyük kristaller oluşturur. Mesela granit ve gabro gibi.

Mevcut kayaçlar, magma ile temasa geçince ısıdan dolayı erir, doğrudan temasa geçmeyenlerse tamamen erimez ve asıl yapılarını kısmen muhafaza ederler. Bu süreç, asıl yapılarını o derece değiştirir ki yeni bir kayaç tipi ortaya çıkarır - başkalaşmış kayaçlar.

Başka gezegenlerde volkanizma
-----------------------------

Volkanizma, sadece Dünya'ya mahsus olmayıp sert kabuğu ve erimiş mantosu olan her gök cisminde olabileceği düşünülmektedir. Böylece etkileri, geçmişinde volkanizma görmüş olan her gök cisminde görünüyor olmalıdır. Yanardağlar, gerçekten de Güneş Sistemi'ndeki başka gök cisimlerinde açık ve net olarak gözlenmiştir. Mars gibilerinde şüphe götürmez bir şekilde eski yanardağlar vardır (en barizi Olympus Mons). Sadece İo'da devam eden patlamalar gözlenmiştir. Tahmim edilebilir ki volkanizmaya başka yıldız sistemlerinde bulunan sert yüzeyli gezegen ve benzeri aylarında da olabilir.

İç gezegenlerin iç yapıları.

Kaynakça
--------

1. ↑  "Cooling Planets: Some Background: What is volcanism?" (HTML) (İngilizce). The Lunar and Planetary Institute, Department of Education and Public Outreach. 2006. s. 4. 3 Mart 2016 tarihinde kaynağından arşivlendi (PDF). Erişim tarihi: 21 Ekim 2012.
2. ↑  "Lecture 8 Animations: How magma rises" (HTML) (İngilizce). Cornell University Earth and Atmospheric Sciences. 2005. 24 Haziran 2016 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 14 Ekim 2012. Magma rises through crust to volcanoes only, if the magma is less dense than the crust.

Ayırca bakınız
--------------

* Kıta kayması

Dış bağlantılar
---------------

* "Glossary of Volcanic Terms". G. J. Hudak, University of Wisconsin Oshkosh, 2001. 19 Aralık 2015 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 21 Ekim 2010.
* Crumpler, L. S. and Lucas, S. G. (2001). "Volcanoes of New Mexico: An Abbreviated Guide For Non-Specialists" (PDF). *Volcanology in New Mexico. New Mexico Museum of Natural History and Science Bulletin*. Cilt 18. ss. 5-15. 21 Mart 2007 tarihinde kaynağından arşivlendi (PDF). Erişim tarihi: 21 Ekim 2010.

  


|  |  |
| --- | --- |
| Otorite kontrolü Bunu Vikiveri'de düzenleyin | 
* BNE: XX527272
* BNF: cb119337600 (data)
* GND: 4064081-4
* LCCN: sh85144255
* NKC: ph116217
* NLI: 987007543697605171

 |