| * g
* t
* d
Pers-Roma savaşları |
| --- |
| **Part-Roma savaşları**
* Carrhae
* Pompeian-Parthian invasion
	+ Gülek Boğazı
	+ Amanus Pass
	+ Mt Gindarus
* Mark Antony's campaigns
* Armenian War of 58–63
* Trajan's Parthian campaign
* Lucius Verus' campaigns
* 2. Tizpon
* Parthian war of Caracalla
* Nisibis

**Roma-Sasani savaşları**
* Nisibis (235)
* Resaena Muharebesi
* Misiche Muharebesi
* Nisibis (252)
* Barbalissos Muharebesi
* Antakya
* Dura-Europos
* Edessa
* Caesarea (260)
* 3. Tizpon
* Carrhae (296)
* Satala
* Pers-Roma savaşları (337-367)
	+ 1. Singara
	+ Amida
	+ 2. Singara
* Julian's Persian War
	+ Pirisabora
	+ Maiozamalcha
	+ Tizpon
	+ Maranga
	+ Samarra
* Bagavan

**Bizans-Sasani savaşları**
* 421-422 savaşı
* 440 Bizans-Sasani savaşı
* Anastasya Savaşı
* İberya Savaşı
* Lazika Savaşı
* 572-591 savaşı
* 602-628 savaşı
 |

**337-361 Pers-Roma savaşları,** 337 ve 361 yılları arasında Roma İmparatorluğu ile Sasani İmparatorluğu arasında gerçekleşen bir dizi askeri çatışmadır. Bunlar, rakip güçler arasında Ermenistan ve İberya sınır krallıklarındaki nüfuz konusunda uzun süredir devam eden rekabetin ve II. Şâpûr'un Arap seferinden sonra imparatorluklar arasındaki önceki savaşı sonlandırmış Nisibis Barış Antlaşması olumsuz şartlarını iptal etme arzusunun bir sonucudur. II. Constantius yönetimindeki Romalılar birçok kanlı karşılaşmada yenildikleri halde Şâpûr kesin bir zafer elde edemedi.

Olaylar
-------

### İlk savaş: 337-350

335 yılında İmparator I. Konstantin, oğlu Constantius'u Sasani İmparatorluğu'na karşı yapılacak bir sefere hazırlık olarak gönderdi. Constantius yeni askerler topladı, eğitim ve tatbikatlar uyguladı, süvarileri genişletti ve malzeme stokladı. Bu hazırlıklar Sasanilerin dikkatinden kaçmamıştır. 336 yılında II. Şâpûr, generali Narses'i Ermenistan'ı işgal etmeye göndermiştir. Ancak Narses daha sonra yenilmiş ve öldürülmüştür. Büyük Konstantin'in ölümünün ardından Şâpûr, Mezopotamya'nın anahtarı sayılan Nisibis'i kuşatmıştır. Altmış gün sonra, Nisibis'i almaya yaklaşmayınca ve ordusunu etkileyen veba nedeniyle kuşatmayı kaldırmış ve İran'a dönmüştür. Nisibis'te kaybetmesine rağmen Şâpûr, 345-346 yılından itibaren Ermeni kralı Khosrov'dan haraç toplamıştır.

343-344'te Constantius, Şâpûr'un güçleriyle Singara veya Alaina yakınlarında karşılaşmıştır. Bu savaşın tarihi belirsizdir. Kaynaklar savaşın galibi konusunda bölünmüş durumdadır. Bazı kaynaklar Sasani zaferini belirtirken, bazıları Roma zaferini,  bir başkası da büyük bir Roma zaferini belirtir. 

348'de bir Sasani ordusu Roma Mezopotamya'sını işgal etmiş ve Singara'ya yürümüştür. Kale şehir ya kuşatıldı ya da abluka altına alınmıştır. Sasaniler Singara civarında kamp kurarken Romalılar gece vakti kamplarına baskın düzenleyerek birçok Sasani askerini uykularında öldürdüler. Bu, Şâpûr'un 348 seferini aksattı. Sasani ordusu kendi topraklarına çekildi.

350 yılında Şâpûr, Nisibis'i üçüncü kez kuşattı. Nisibis'in bulunduğu vadinin yakınından geçen Mygdonius Nehri'nin barajları yıkıldı ve vadi sular altında kaldı. Tüm ova şehrin surlarına kadar sularla dolduğunda, bir Sasani filosu gemilere bindirilerek surlara doğru yüzdürüldü. Surların bir kısmı çöktü ve Sasaniler saldırı hazırlığı için geri çekildi. Sasani savaş fillerinin desteğiyle başlatılan saldırı, gölün oluşturduğu çamurlu sulara saplandı ve Şâpûr geri çekilme sinyali verdi. Tek bir gece içinde savunmacılar surların onarımını gerçekleştirdiler; bu, Hunların doğu eyaletlerini istila ettiği haberleriyle birlikte Şâpûr'u Roma'ya karşı düşmanlıkları durdurmaya zorladı. Şâpûr, İran'a çekilmeden önce tüm kuşatma ekipmanlarını yaktı ve bazı komutanlarını ve danışmanlarını idam etti.

Magnentius'un batıda gasp edilmesi, kuzeni Gallus'u doğuyu savunmak için bırakan Constantius'un dikkatini dağıtmasıyla hemen hemen aynı dönemde gerçekleşti.

### Savaşlar Arası: 350-359

350-359 yılları arasında Roma ve Sasani imparatorlukları arasındaki savaş zayıfladı. Constantius iç hem de dış düşmanlara karşı çeşitli seferlere katılırken, Şâpûr Orta Asya bozkırlarındaki doğu seferiyle meşguldü.

Ancak 356'da Romalılar kalıcı bir barış için ciddi girişimlerde bulundular. Şâpûr koşullarını şu sonuca ulaştırdı: Constantius, Diocletianus'un Nisibis Antlaşması uyarınca Narseh'ten aldığı Mezopotamya ve Ermenistan vilayetlerini teslim etmeliydi. Constantius, daha önceki yenilgiler nedeniyle gözden düşmüş olmasına ve hatta kendisi bile ikinci bir savaşın sonucundan gizliden gizliye şüphe duymasına rağmen, bu teklifi küçümseyerek değerlendirdi. Yine de, Sasani sarayına yeni bir elçiliğe bir sofist eşliğinde sivil ve askeri subaylar göndererek II. Şâpûr'a barış için daha makul gerekçelerin gerekliliği konusunda tavsiyelerde bulundu. Şâpûr, Tizpon'a vardığında elçiliği görevden aldı ve başka bir sefer için hazırlıklara başlandı.

### İkinci savaş: 359-361

359 yılında II. Şâpûr, Roma Mezopotamya'sına büyük çaplı bir istila başlattı. Bu sefer sırasında, Roma savunması hakkında önemli bilgiye sahip olan Romalı dönek Antoninus ona yardım etti.  Doğu kabilelerinin çoğu (Hunsular dahil) artık ordusunu desteklerken, Şâpûr, Ninova'da Dicle'yi geçti ve Singara'ya yürüdü ve Singara'ya saldırdı ve orayı abluka altına aldı. Daha sonra Habur Nehri üzerindeki önemli bir yol kavşağı olan Bebase'e yürüdü. Buradan doğuda Nisibis'i ve batıda Fırat Nehri üzerindeki ana köprünün bulunduğu Zeugma'yı tehdit edebilirdi. Karargahı Nisibis'te bulunan General Ursicinus'u aniden kuzeydeki Amida'ya doğru ilerleyerek şaşırttı.

Ursicinus'un casusları, aralarında daha sonraki tarihçi Ammianus Marcellinus'un da bulunduğu, ona Sasani ordusunun Dicle'yi geçtiğini haber verir vermez, Nisibis'in savunmasını güvence altına aldı ve Amida'ya doğru yola çıktı. Şâpûr'un ordusunun yem olarak kullanmasını önlemek için Roma Mezopotamya'sındaki tarlaların yakılması emrini verdikten sonra halk, müstahkem şehre sığındı. Şâpûr'un Dicle'yi geçişi güvence altına alındığında Ursicinus, Nisibis'i kuşatmaları halinde Sasanileri taciz edebileceği veya batıya ilerlemeleri durumunda iletişim ve ikmal hatlarını tehdit edebileceği Amida'ya geri çekildi. Karargahını Amida'da kurduktan sonra Ursicinus, Fırat'ın savunmasını denetlemek için geri çekildi.

Altı Roma lejyonu: V Parthica, XXX Ulpia Victrix, *Magnentius*, *Decentius*, *Superventores* ve *Praeventores* ve X <i id="mwhA">Fortenses'in</i> bir müfrezesi ( vexillation ) Amida'da toplanmış ve savunmasını üstlenmişti.*Magnentius*, *Decentius* ve XXX *Ulpia Victrix* lejyonları, gaspçı Magnentius'un ordusunun kalıntılarıydı ve iç savaşın sonunda Constantius tarafından doğuya gönderilmişti. Bölgedeki diğer lejyonların aksine bu üç lejyon Galyalı askerlerden oluşuyordu. Amida'daki Roma kuvvetlerinin sayısı bir tartışma konusu: Crawford onları 20.000, Blockley 7.000-10.000, ve Harrel 5.300 olarak tahmin etmektedir. Şâpûr ordusunun 100.000 kişiden oluştuğu rivayet edilir. 

Şâpûr, Nisibis'i geçerek Bebase'e ulaştı. Oradan, gözcüleri ona Fırat'ın sular altında kaldığını ve diğer yakada güçlü bir Roma tahkimatının bulunduğunu bildirdi. Bu durumla karşı karşıya kalan Antoninus, Sasani hükümdarına ordusunu zorla yürütmesini ve Amida'nın kuzeybatısındaki Fırat Nehri'ni geçmesini tavsiye etti. Şâpûr oradan Küçük Asya'nın içlerine doğru ilerleyebilirdi. Horre, Miacarire, Carcha ve yaklaşırken teslim olan Reman ve Busan kaleleri üzerinden ilerleyen Şâpûr, Temmuz ayı sonunda Amida surlarının altına ulaştı.

#### Amida Kuşatması (359)

Ana madde: Amida Kuşatması
 Amida surları, 359 Amida Kuşatması'ndan önce II. Constantius tarafından yaptırılmıştır.
Şâpûr, müthiş ordusunun sadece görüntüsünün bile şehri korkutup teslim olacağına ikna etmiştir. Hunsu kralı Grumbates, meydan okuyan şehri teslim olması için tehdit etmek üzere gönderildi. Ancak kral yaklaşmasının nedenini açıklayamadan, Romalı balistalardan gelen bir ok oğluna ve veliaht prense isabet ederek onu anında öldürdü.

Sasaniler şehri her taraftan kuşattı; Yardımcı kuvvetler olarak Vertae'lere güney duvarına saldırı görevi verildi, kuzeyde Albanlar, doğuda Hunsular ve batıda savaş filleriyle birlikte Segestaniler görevlendirildi. Kuşatma operasyonları iki gün süren karşılıklı füze atışlarıyla başladı, her iki tarafta da ağır kayıplar verilmesinin ardından ateşkes sağlandı. Sasaniler daha sonra surları aşmak için tümsekleri yükseltmeye ve Singara'daki önceki savaşta Romalılardan ele geçirilen kuşatma kulelerine yöneldiler. Bu arada, Sasani süvarilerinin akınları çevredeki ülkeyi harap ediyor, birçok esir alıyor ve çok sayıda ganimet alıyordu. Sasani ablukasını saptırmak için hafif piyadeleri kullanarak cesur bir saldırı öneren Ursicinus, şehrin kurtarılmasına yönelik aşırı çabasıyla hain bir tersine gidişi kışkırtmakla suçlandı.

Amida'dan gelen iki Galya lejyonunun Sasani kampına yaptığı gece saldırısı Roma'nın moralini yükseltti ve Sasani ordusuna ağır kayıplar verdirdi, ancak 400 Galyalı'nın kaybı kuşatma altındaki şehir için daha yıkıcı oldu. Şâpûr şehre yönelik saldırılarını artırdı ancak Roma akrepleri ve ateşli oklar nedeniyle daha fazla kayıp verdi. Sonunda Sasani balistalarının bombardımanı altındaki Roma yapıları çöktü. Sasaniler toprak yığınlarını surların hizasına kadar taşıdılar ve şehre akın ettiler. Uzun süren bir son hendek savunmasının ardından garnizon etkisiz hale getirildi, şehir yağmalandı ve bölge sakinleri Sasani İmparatorluğu'nun daha uzak bölgelerine sürüldü. Kont Aelianus ve hayatta kalan diğer Romalı komutanlar çarmıha gerildi.  Kuşatmanın başarılı olması ve sonbaharın gelmesiyle Sasaniler kışlaklara dönmek zorunda kaldı.

#### 360 seferleri

360 baharında Şâpûr, çöl kasabası Singara'yı kuşatarak Mezopotamya'ya doğru akınlarını yeniledi. Duvar birkaç gün sonra koç darbesiyle aşıldı ve kasaba düştü. Garnizonu oluşturan 1. Flavian ve 1. Part lejyonları ile Singara sakinleri, Sasani İran'ında esaret altına gönderildi.

Şâpûr daha sonra Dicle üzerinde güçlü bir Roma kalesi olan Bazabde'ye yatırım yaptı. Mezopotamya çölünün uç noktalarında müthiş bir kale olan Virtha'ya karşı bir sefere çıkmadan önce yalnızca duvarları onarmak ve Bazabde'ye güçlü bir garnizon yerleştirmek için oyalandı. Ancak Virtha'nın garnizonu kendilerini başarıyla savundu ve Şâpûr, kampanya sezonunun sonuna doğru Dicle üzerinde emekli oldu.

Bu arada 360 yılının sonbaharına doğru Constantius nihayet uzun süredir hazırladığı ordusunun başına ulaştı. Julianus'un Galya'daki isyanı imparatoru bir anlığına geciktirmişti, ancak bakanları onu Sasanilere karşı sefere çıkmaya ikna etti. Şâpûr'la yüzleşmek için Dicle'yi geçmeden önce Constantius, önemli Bazabde kalesini geri almaya kararlıydı. Ardından gelen abluka sırasında Sasaniler, Roma'nın koçbaşlarını ve balistalarını yok etmek için şehirden birkaç kez saldırı düzenledi. Kışın başlamasıyla birlikte bölge yoğun yağışlarla sular altında kaldı ve Constantius'un saldırıları püskürtüldü. Bazabde'den Suriye'ye çekildi ve Antakya'da kışı geçirdi.

#### 361 seferleri

Ertesi bahar 361'de Constantius bir kez daha Fırat'ı geçerek Edessa'ya ulaştı. Bazabde ablukasını devam ettirmek istemeyen ve masraflı bir kuşatma korkusuyla iki generali Arbetio ve Agilo'yu Dicle'nin diğer yakasından Şâpûr'un hareketlerini gözlemlemeleri ve Şâpûr'un nehri ne zaman geçmesi gerektiğini ona bildirmeleri için gönderdi. Ancak Şâpûr, Dicle Nehri'ni geçmeyi reddetti ve 361 yılının tüm yazı, her hükümdarın nehrin karşı kıyılarında yaptığı etkisiz manevralarla boşa gitti. Bu arada Constantius, Galya'daki Julianus'dan takviye talep etmişti, ancak Galya lejyonları isyan edip ve Julian'i *Augustus* ilan ettiler. 

Doğrudan Sasani tehdidi nedeniyle Constantius, Julian'ı *Augustus* unvanından istifa etmeye ve *Sezar* unvanıyla yetinmeye ikna etmeye çalıştığı mektuplar göndermek dışında, kuzeninin gaspına doğrudan yanıt veremedi. Constantius, gaspçıyla yüzleşmekten başka alternatif görmüyordu ama yine de Şâpûr'un istila tehdidi devam ediyordu. Ancak Şâpûr o yıl başka bir sefer girişiminde bulunmadı. Düşmanlıklara bu geçici ara, Constantius'un tüm dikkatini Julian'a çevirmesine olanak sağladı.

Savaş, Constantius'un 5 Ekim 361'de Mopsu Krene'de ateşten ölmesiyle kararsız bir şekilde sona erdi.

Notlar
------

1. ↑  Constantius ile Şâpûr arasındaki en büyük yüzleşmenin tarihi bile kesin değildir; 343, 344 ve 348'in hepsinden bahsedilmektedir
2. ↑  Singara savaşı teknik olarak bir Roma zaferiydi çünkü savaş alanını onlar tutuyordu, ancak Romalıların kayıpları bunu bir Pirus Zaferi haline getirdi.

Kaynakça
--------

Özel

1. 1 2 3  Harrel 2016, s. 17.
2. ↑  Dodgeon & Lieu 2002, ss. 152–162.
3. ↑  Dodgeon & Lieu 2002, s. 171.
4. ↑  Syvanne 2015, s. 316.
5. 1 2  Crawford 2016, s. 55.
6. ↑  Crawford 2016, s. 56.
7. ↑  Taylor 2016, s. 166.
8. ↑  Dmitriev 2015.
9. ↑  Dodgeon & Lieu 2002, s. 166.
10. ↑  Barnes 1980.
11. 1 2  Harrel 2016, s. 78-82.
12. ↑  Harrel 2016, s. 82.
13. ↑  Barnes 1980, s. 164.
14. 1 2  Lightfoot 1988, s. 121.
15. ↑  Lightfoot 1988, s. 124-125.
16. ↑  Syvanne 2015, s. 319-320.
17. ↑  Dodgeon & Lieu 2002, s. 185.
18. ↑  Potter 2004, s. 471-476.
19. 1 2 3  Daryaee 2017.
20. ↑  Patterson 2017, s. 191.
21. ↑  Harrel 2016, s. 147.
22. 1 2  Harrel 2016.
23. ↑  Harrel 2016, s. 151–152.
24. 1 2  Harrel 2016, s. 152.
25. ↑  Harrel 2016, s. 152–154.
26. ↑  Harrel 2016, s. 150–151.
27. ↑  Harrel 2016, s. 151.
28. 1 2 3  Crawford 2016, s. 186.
29. 1 2  Harrel 2016, s. 156.
30. ↑  Harrel 2016, s. 265.
31. ↑  Harrel 2016, s. 149.
32. ↑  Blockley 1988, s. 244–260, 258.
33. ↑  Harrel 2016, s. 157, 265.
34. ↑  Crawford 2016, s. 192-193.
35. ↑  Crawford 2016, s. 193.
36. ↑  Crawford 2016.
37. ↑  Crawford 2016, s. 198.
38. 1 2 3 4  Dodgeon & Lieu 2002, s. 214.
39. ↑  Crawford 2016, s. 206.
40. ↑  Crawford 2016, s. 223.
41. ↑  Crawford 2016, s. 224-225.
42. ↑  Crawford 2016, s. 225-226.
43. ↑  Crawford 2016, s. 236.
44. ↑  Harrel 2016, s. 165–167.
45. ↑  Crawford 2016, s. 238.
46. ↑  Harrel 2016, s. 167.

Genel
* Barnes, T. D. (1980). "Imperial Chronology, A. D. 337-350". *Phoenix*. **34** (2 (Summer)).
* Blockley, R. C. (1988). "Ammianus on the Persian Invasion of AD 359". *Phoenix*. **42** (3 (Autumn)).
* Crawford, Peter (2016). *Constantius II: Usurpers, Eunuchs, and the Antichrist*. Pen & Sword.
* Daryaee, Touraj (2012). *The Oxford Handbook of Iranian History*. Oxford University Press. ISBN 978-0199732159.
* Daryaee, Touraj (2017). "ŠĀPUR II". *Encyclopaedia Iranica*.
* Dmitriev, Vladimir (2015). *The 'Night Battle' of Singara: Whose Victory?*. Historiai Swiat.=.
* Dodgeon, Michael H.; Lieu, Samuel N. C. (Ed.) (2002). *The Roman Eastern Frontier and the Persian Wars (AD 226-363)*. Routledge.
* Harrel, John S. (2016). *The Nisibis War*. Pen & Sword.
* Kulikowski, Michael (2016). *The Triumph of Empire: The Roman World from Hadrian to Constantine*. Harvard University Press. ISBN 978-0674659612.
* Lightfoot, C. S. (1988). "Facts and Fiction: The Third Siege of Nisibis (A.D. 350)". *Historia: Zeitschrift für Alte Geschichte*. Cilt Bd. 37, H. 1 1st Qtr. Franz Steiner Verlag.
* Patterson, Lee E. (2017). "Minority Religions in the Sasanian Empire: Suppression, Integration and Relations with Rome". Sauer, Eberhard (Ed.). *Sasanian Persia: Between Rome and the Steppes of Eurasia*. Edinburgh University Press.
* Potter, David S. (2004). *The Roman Empire at bay, AD 189-395*. Routledge.
* Pourshariati, Parvaneh (2008). *Decline and Fall of the Sasanian Empire: The Sasanian-Parthian Confederacy and the Arab Conquest of Iran*. London and New York: I.B. Tauris. ISBN 978-1845116453.
* Sellwood, D. (2011). "AMIDA". *Encyclopaedia Iranica, Vol. I, Fasc. 9*. s. 938.
* Smith II, Andrew M. (2013). *Roman Palmyra: Identity, Community, and State Formation*. Oxford University Press (USA). ISBN 978-0199861101.
* Southern, Patricia (2001). *The Roman Empire from Severus to Constantine*. Routledge. ISBN 978-0415239448.
* Taylor, Donathan (2016). *Roman Empire at War: A Compendium of Roman Battles from 31 B.C. to A.D. 565*. Pen & Sword.