**Yusif Ahund Mustafa oğlu Talibzade** veya **Yusif Talibzade Tiflisi** — Azerbaycanlı pedagog, siyasetçi, oyun yazarı, asker.

"Armanusa" ve "Amir Halid bin Valid" adlı drama eserleri ve onlarca kitap yazdı. O dönemde gazete ve dergilerde yazıları yayınladı.

Balkan savaşlarına ve Birinci Dünya Savaşı'na katıldı. Balkan savaşlarında savaşan Azerbaycanlı gönüllülere önderlik etti. Osmanlı ordusunda albay rütbesine yükseldi. 1918 yılında Bakü'nün kurtuluşu için Kafkas İslam Ordusu ile birlikte Azerbaycan'a geldi. Kafkas İslam Ordusu gönüllülerinden oluşan Yardım alayına liderlik etti.

Şubat 1921'den itibaren Nahçıvan İhtilal Komitesi üyesi olarak çalışmaya başladı. General rütbesinde Nahçıvan askeri komiseri olarak atandı.

Basmacı hareketine katıldı ve Bolşeviklere karşı savaştı. 18 Mayıs 1923'te Bolşeviklere karşı yapılan savaşlardan birinde öldü.

Hayatı ve eğitimi
-----------------

Yusif Ziya Talibzade, 22 Ocak 1877'de Tiflis'in Şeytanbazar semtinde doğdu. İlk eğitimini Zagafgazya ruhani idaresine bağlı Tiflis'te bulunan Rüşdiye okulunda aldı. 1894 yılında ailesiyle birlikte Horasan'a taşındı. Eğitimine burada devam eden Yusif, Urmiyeli hocası Yusif Ziya'dan etkilenerek "Ziya" lakabını almıştır. Babasının isteği üzerine Yusif Ziya okulundan sonra Mirza Cafer medresesine girerek dini eğitim aldı. Burada mezun olduktan sonra eğitimini Bağdat'ta tamamladı. Öğrenimi sırasında Türkçe, Arapça, Farsça ve Rusça dillerini mükemmel bir şekilde öğrendi. 1899'da annesiyle birlikte Tiflis'e döndü. Burada Zagafgazya Ruhani İdaresi'nin sınavına girerek ahund rütbesini aldı. Hizmet için Şah Abbas Camii'ne atanmasına rağmen bunu reddederek 1900 yılında Bakü'ye taşındı.

 Mirze Tağl Rzayev, Abdulla Şaig ve Yusif Ziya Talibzade. Tiflis, 1903
Bakü'ye vardıktan sonra 15 Eylül 1900'de Rus-Tatar okulunda çalışmak için teftiş komisyonunda sınava girdi. Sınavı başarıyla geçtikten sonra okula bir şeriat öğretmeni olarak atanır. Bakü'ye taşındıktan sonra Hacı Zeynalabdin Tağıyev, Neriman Nerimanov, Habib Bey Mahmudbeyov ve diğer aydınlarla tanıştı. 1902 yılında Azerbaycan dilinin grameri ile ilgili "Tahsili-gavaid", 1903 yılında İslam dünyasında kadınların eğitimini konu alan "Hediyyeyi-nisvan", Hacı Zeynalabdin Tağıyev'e ithaf edilmiş "Zenginliği ve cömertliğiyle ünlü Sayın Hacı Zeynalabdin Tağıyev'in Biyografisi", "Müellimüş-Şeria", 1904'te "Tealümüş-Şeria", 1905'te "Hakikati-İslam", 1907'de "İslam Tarihi", 1913'te "Türkiye'ye Mektuplar" kitapları yayınlandı. 1900-1910 yıllarında Bakü'nün çeşitli yayınevleride İslam'la ilgili konularda 10'dan fazla kitapçık ve risale yayınladı. "Müellimüş-Şeria" kitabı 1903, 1908, 1909'da üç defa neşredilmiştir. Neriman, Nerimanov'un "Nadir Şah "adlı eserini Farsçaya çevirmiştir. 1904 yılında Bakü'de İslam tarihi ve tarihi-enbiyaya dair mekanların neqşesi ve İslam memleketlerinin haritası isimli bir harita bastırdı.

Bilimsel ve pedagojik faaliyetlerinin yanı sıra o dönemde yayımlanan gazete ve dergilerde gazetecilik yazıları da yayınladı. 1903'ten "Şargi-rus" gazetesinde İslam'la ilgili yazıları yayınlanmıştır. 1905'ten 1913'e kadar "Hayat", "İrşad", "Füyuzat", "Tereggi", "Yeni fuyuzat", "Şelale" gibi gazete ve dergilerde "Ahund Yusif Talibzade" imzası ile yazılar yayınlandı.

Kur'an-ı Kerim ilk kez Mirmuhammed Karim Mirceferzade tarafından Azerbaycan türkcesine çevrildikten sonra Hacı Zeynalabdin Tağıyev'in maddi desteğiyle basılmıştır. Basılan kitaplardan biri Osmanlı padişahı II. Abdülhamid'e hediye olarak gönderildi. Yusif Ziya Talibzade bu hediyeyi ve Hacı Zeynalabdin Tağıyev'in padişaha yazdığı mektubu teslim etmekle görevlendirilir. Hediye edilen kitap, Naghi Bey Şeyhzamanlı'nın 1957 yılında yazdığı yazıya dayanılarak 4.000 altın lira değerinde değerli taş ve elmaslarla süslenmiştir. Kamal Talibzaden'in 1992 yılında yazdığı makaleye göre kitaplardan 50 tanesi altın suyuyla basılarak kıymetli hale getiriliyor. Hediye edilen kitabın kapağı ise kalın gümüşten olup, ortasında "La ilahe illallah, Muhammeden Rasulillah" yazısı bulunmaktadır.

1910'dan itibaren daha çok sosyal ve politik faaliyetlere başladı. 1910 yılında Türkiye'deki günlerini anlatan "Türkiye Mektupları" adlı eserini yayımladı. Basında yazıları çıktı. "Armenusa" ve "Amir Halid bin Valid" drama eserlerini yazdı. "Armenusa" trajedisi 1910'da, "Emir Halid bin Velid" trajedisi ise 1912'de Nicat Cemiyeti'nin drama ekibi tarafından oynandı.

1911'de kurulan Müsavat Partisi'nin ilk üyelerindendir.

1912 yılında eşi Cennet Hanım ve oğlu Talat ile birlikte Osmanlı Devleti'ne taşındı. Burada askeri okulda okudu. Balkan savaşlarına ve Birinci Dünya Savaşı'na katıldı. Balkan savaşlarında savaşan Azerbaycanlı gönüllülere önderlik etti. Birinci Dünya Savaşı'na katıldı. Kars, Ardahan ve Batum cephelerinde savaşlara dövüştü. Osmanlı ordusunda albay rütbesine kadar yükseldi.

### Azerbaycan Cumhuriyeti'nde

1918 yılında Bakü'nün kurtuluşu için Kafkas İslam Ordusuyla birlikte Azerbaycan'a geldi. Göyçay savaşlarına katıldı. Kafkas İslam Ordusu gönüllülerinden oluşan Yardım alayına komuta etti.

10 Haziran 1919'da Azerbaycan Cumhuriyeti Devlet Savunma Komitesi'nin toplantısında Bakü şehri ve bölgelerinde yaşayan askerlik çağına ulaşmış kişilere yönelik askeri eğitim düzenlenmesi kararlaştırıldı. Gönüllü birliklerin teşkili komisyonunun başkanlığına Yusif Ziya Bey Talibzade atandı ve kendisine ayda beş bin ruble maaş verildi. Gönüllü askerlerden oluşan bir grup olarak faaliyet gösteren bu örgüt, ülkede düzen ve huzurun sağlanması, yasa dışı eylemlerin önlenmesi görevlerini yerine getirmiştir. "Gönüllü Yardım Alayı" olarak adlandırılan bu alay, 27 Mart 1920 tarihinde Azerbaycan Cumhuriyeti Devlet Savunma Komitesi'nin kararıyla Azerbaycan Cumhuriyeti İçişleri Bakanlığı'nın emrine verilmiştir.

Cumhuriyet döneminde "Müsavat "partisinin aktivisti olarak başta "Azerbaycan "gazetesi olmak üzere birçok gazete ve dergide siyaset, eğitim ve kültür üzerine yazılar yayınladı.

Soldan oturan: 3-cü Mirze Ali Heyet və 4-cü Yusuf Ziya Talibzadeh. Tebriz, 1919
### Güney Azerbaycan'da

1919 yılında Osmanlı Devleti heyetinin başkanı olarak Tebriz'e gitti. Burada, Cevad Heyet'in babası Mirza Ali Heyet'in, Ermenilerin ve Aysorların yerel Azerbaycan Türklerine karşı yaptıkları katliamları önlemek ve şehirleri korumak amacıyla kurduğu "İttihadi-İslam" cemiyetinde Osmanlı devletinin temsilcisiydi.

### Azerbaycan SSC'de

Nisan işgalinden sonra İran sınırını geçerek Azerbaycan'a geçmeye çalışırken tutuklandı. Neriman Nerimanov ile görüştükten sonra hapisten çıktı. Şubat 1921'den itibaren Nahçıvan İhtilal Komitesi üyesi olarak çalışmaya başladı. Orgeneral rütbesinde askeri komiser olarak atandı. Faaliyetleri sırasında bölgede katliam ve yağma yapan Taşnak çetelerine karşı mücadele etti. Ekim 1921'de Nahçıvan Halk Komiserleri Konseyinde gıda, toprak, maliye, sağlık, eğitim, içişleri, askeri işler, iş-tarım denetimi, dışişleri, iletişim, çalışma, iç ticaret, sosyal güvenlik, adalet, ulusal ekonomi konseyi ve askeri mahkeme komiserlikleri de oluşturuldu. Bu dönemde kısa bir süre için Dışişleri Komiseri olarak Ziya Yusif Talibzadeh atandı. Türk paşalarıyla olan iyi ilişkileri Nahçıvan'ın güvenliğinin güçlendirilmesine hizmet etti. 1922 yılı sonunda Bakü'ye dönen Yusif Ziya, Neriman Nerimanov ile görüşerek Sovyet rejimine hizmet etmek istemediğini ve bu sisteme uyum sağlayamayacağını söyledi. N. Nerimanov'dan Sovyetler Birliği sınırlarını terk etmek için resmi belge aldıktan sonra Azerbaycan'dan ayrılır.

### Basmacı Hareketi'nde

Azerbaycan'dan ayrıldıktan sonra Türkistan'a gitti. Burada Enver Paşa ve Zeki Velidi Togan'la birlikte Bolşeviklere karşı savaşan Basmacı hareketine katıldı. 18 Mayıs 1923'te Kızıl Ordu ile yapılan savaşlardan birinde ağır yaralandı. Silah arkadaşlarıyla birlikte yaralı halde Amuderya nehrini geçmeye çalışırken boğuldu.

Yusif Ziya Talibzadeh'in ölümünün ardından onunla savaşanlardan biri gömleğini ve Kuran kitabını getirerek Abdulla Şaik'e teslim etti. Şu anda bu Kuran Abdulla Şaig'in ev müzesinde korunmaktadır.

Ailesi
------

Babası Ahund Mustafa Talibzade, Transkafkasya şeyhülislamının vekili idi.

Kardeşi Abdulla Şaik, Azerbaycan şairi ve yazarıydı.

Kitapları
---------

* "Təhsili-qəvaid" (1902)
* "Tərbiyəti-nisvan" (1902)
* "Hədiyyəyi-nisvan" (1903)
* "Sərvət və səxavətilə məşhur cənab Hacı Zeynalabdin Tağıyevin tərcümeyi-əhvalı" (1903)
* "Müəllimüş-şəriə" (1903, 1908, 1909)
* "Təəlümüş-şəriə" (1904)
* "Həqiqəti-İslam" (1905)
* "İslam tarixi" (Birinci cild, 1907)
* "Müxtəsər tarixi-islam" (İkinci hissə, 1912)

Kaynakça
--------

1. ↑  Minaxanım Əsədli (2005). *Yusif Ziya Talıbzadənin həyatı və mühiti*. Bakü: Nurlan nəşriyyatı. s. 11.
2. ↑  Tərtibçilər:Nazilə Tahirova, Leyla Qafarova, Tünzalə Əzizova (2016). *Abdulla Şaiq Biblioqrafiya* (PDF). Bakü: F.Köçərli adına Respublika Uşaq Kitabxanası. s. 7. KB1 bakım: Birden fazla ad: yazar listesi (link)
3. ↑  Saleh Salayev (2001). *Abdulla Şaiq Talıbzadə* (PDF). Bakü: Ağrıdağ. s. 15. 22 Aralık 2022 tarihinde kaynağından (PDF) arşivlendi. Erişim tarihi: 22 Aralık 2022.
4. 1 2  Tərtibçilər:Nazilə Tahirova, Leyla Qafarova, Tünzalə Əzizova (2016). *Abdulla Şaiq Biblioqrafiya* (PDF). Bakü: F.Köçərli adına Respublika Uşaq Kitabxanası. s. 8. ISBN 978 9952 504 45 3. KB1 bakım: Birden fazla ad: yazar listesi (link)
5. ↑  Minaxanım Əsədli (2005). *Yusif Ziya Talıbzadənin həyatı və mühiti*. Bakü: Nurlan nəşriyyatı. s. 26.
6. ↑  Sarvan M. (2001). *Borçalı alimləri*. Bakü: Azərbaycan Milli Ensiklopediyası. s. 426.
7. ↑  Əyyub Qiyas (7 Eylül 2020). "Ülkər Talıbzadə: "Nəinki mən, məndən əvvəlki, məndən sonrakı nəsil də bu şeirlərlə böyüyüb"" (Azerice). Ədəbiyyat qəzeti. 26 Aralık 2022 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 26 Aralık 2022.
8. ↑  "Yusif Ziya Talıbzade". *Tərcüman qəzeti*. **43**. Bahçesaray. 1 Haziran 1907.
9. ↑  Əşir Bəşiroğlu (2012). *Hamının sevimlisi. (H.Z.Tağıyev haqqında)* (PDF). Bakü: Təknur. s. 39. 13 Aralık 2016 tarihinde kaynağından (PDF) arşivlendi. Erişim tarihi: 22 Aralık 2022.
10. 1 2  Minaxanım Əsədli (2005). *Yusif Ziya Talıbzadənin həyatı və mühiti*. Bakü: Nurlan nəşriyyatı. s. 31.
11. ↑  *Dövlət və Din - № 04* (PDF). Bakü: Dini Qurumlarla İş üzrə Dövlət Komitəsi. 2016. s. 81. [*ölü/kırık bağlantı*]
12. ↑  Qərənfil Dünyaminqızı (22 Ekim 2016). "Abdulla Şaiqi ölənəcən yandıran dərd" (Azerice). Kaspi. 24 Temmuz 2017 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 26 Aralık 2022.
13. ↑  Əli Şamil (16 Aralık 2010). "Axund Yusif Talıbzadə" (Azerice). ali-shamil.tr.gg. 2 Temmuz 2022 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 26 Aralık 2022.
14. ↑  Minaxanım Əsədli (2005). *Yusif Ziya Talıbzadənin həyatı və mühiti*. Bakü: Nurlan nəşriyyatı. s. 32.
15. ↑  Minaxanım Əsədli (2014). *Yusif Ziya Talıbzadənin ictimai-siyasi və elmi-publisistik fəaliyyəti Azərbaycan mədəniyyəti kontekstində* (PDF). Bakü. s. 21. [*ölü/kırık bağlantı*]
16. ↑  Keykurun Naki (May 1957), "Büyük bir hayırsever Hacı Zeynalabidin Takizade", *«Azerbaycan» dergisi*, Ankara, **14**, ss. 16-19
17. ↑  Kamal Talıbzadə (6 Mart 1992), "Abdulla Şaiqin "Sultana Quran aparılması" məqaləsi", *Elm qəzeti*
18. ↑  Minaxanım Əsədli (2005). *Yusif Ziya Talıbzadənin həyatı və mühiti*. Bakü: Nurlan nəşriyyatı. s. 61.
19. ↑  Məhəmməd Əli Rəsulzadə (1966), "Müsavat partisinin kuruluşu", *«Azerbaycan» dergisi*, Ankara, **167**, s. 13
20. ↑  Minaxanım Əsədli (2005). *Yusif Ziya Talıbzadənin həyatı və mühiti*. Bakü: Nurlan nəşriyyatı. s. 60.
21. 1 2  Məhərrəm Zülfüqarlı (2017). *Azərbaycan tarixinin qəhrəmanlıq səhifəsi Göyçay döyüşləri* (PDF). Bakü. s. 14. ISBN 978-9952-514-77-3. 22 Aralık 2022 tarihinde kaynağından (PDF) arşivlendi. Erişim tarihi: 22 Aralık 2022.
22. ↑  Cafer Mustafalı (19 Ekim 2018). "Türk dünyasnının şerefli bir kahramanı: kafkasyalı Yusuf Ziya Talıbzade". kafkassam.com. 28 Haziran 2022 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 26 Aralık 2022.
23. ↑  Məhərrəm Zülfüqarlı (2017). *Azərbaycan tarixinin qəhrəmanlıq səhifəsi Göyçay döyüşləri* (PDF). Bakü. s. 6. ISBN 978-9952-514-77-3. 22 Aralık 2022 tarihinde kaynağından (PDF) arşivlendi. Erişim tarihi: 22 Aralık 2022.
24. ↑  Məhərrəm Zülfüqarlı (2017). *Azərbaycan tarixinin qəhrəmanlıq səhifəsi Göyçay döyüşləri* (PDF). Bakü. s. 13. ISBN 978-9952-514-77-3. 22 Aralık 2022 tarihinde kaynağından (PDF) arşivlendi. Erişim tarihi: 22 Aralık 2022.
25. ↑  "Daxili Qoşunların tarixi" (Azerice). dq.mia.gov.az. 3 Ağustos 2022 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 26 Aralık 2022.
26. ↑  Minaxanım Əsədli (2005). *Yusif Ziya Talıbzadənin həyatı və mühiti*. Bakü: Nurlan nəşriyyatı. s. 73.
27. ↑  Akif Aşırlı (18 Mayıs 2020). "Ənvər paşanın dostu, Abdulla Şaiqin qardaşı, Turan sevdalı Axund Yusif Ziya" (Azerice). sherg.az. 26 Aralık 2022 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 26 Aralık 2022.
28. ↑  Minaxanım Əsədli (2005). *Yusif Ziya Talıbzadənin həyatı və mühiti*. Bakü: Nurlan nəşriyyatı. s. 77.
29. ↑  Xaqani İsmayıl (15 Temmuz 2009). "Güney azərbaycanlıların soyqırımı" (Azerice). medeniyyet.az. 16 Şubat 2019 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 26 Aralık 2022.
30. ↑  Minaxanım Əsədli (2005). *Yusif Ziya Talıbzadənin həyatı və mühiti*. Bakü: Nurlan nəşriyyatı. s. 65.
31. ↑  "Abdulla Şaiq qardaşını niyə hamıdan gizləyirdi?" (Azerice). kulis.az. 15 Şubat 2016. Archived from the original on 26 Aralık 2022. Erişim tarihi: 26 Aralık 2022. KB1 bakım: Uygun olmayan url (link)
32. ↑  Minaxanım Əsədli (2005). *Yusif Ziya Talıbzadənin həyatı və mühiti*. Bakü: Nurlan nəşriyyatı. s. 66.
33. ↑  Minaxanım Əsədli (2005). *Yusif Ziya Talıbzadənin həyatı və mühiti*. Bakü: Nurlan nəşriyyatı. s. 81.
34. 1 2  Həsən Həsənov (2005). *Nəriman Nərimanov Milli dövlətçilik baxışları və fəaliyyəti* (PDF). Bakü: Elm nəşriyyatı. s. 37. Archived from the original on 5 Temmuz 2022. Erişim tarihi: 22 Aralık 2022. KB1 bakım: Uygun olmayan url (link)
35. ↑  İsmayıl Hacıyev, Elnur Kəlbizadə (2017). *Naxçıvanlı diplomatlar* (PDF). Naxçıvan: "Əcəmi"Nəşriyyat-Poliqrafiya Birliyi. s. 42. [*ölü/kırık bağlantı*]
36. ↑  İsmayıl Hacıyev, Elnur Kəlbizadə (2017). *Naxçıvanlı diplomatlar* (PDF). Naxçıvan: "Əcəmi"Nəşriyyat-Poliqrafiya Birliyi. s. 41. [*ölü/kırık bağlantı*]
37. ↑  И.Гаджиев, Э.Кябизаде. "Нахчыванские дипломаты: Зия Юсуф Талыбзаде" (Rusça). azerhistory.com. 17 Mayıs 2022 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 21 Aralık 2022.
38. ↑  Zeki Velidi Togan (1969). *Hatıralar: Türkistan ve Diğer Müslüman Doğu Türklerinin Milli Varlık ve Kültür Mücadeleleri*. İstanbul. s. 407.
39. ↑  Minaxanım Əsədli (2005). *Yusif Ziya Talıbzadənin həyatı və mühiti*. Bakü: Nurlan nəşriyyatı. s. 164.
40. ↑  "Abdulla Şaiqin ev muzeyi / II otaq" (Azerice). abdullashaig.az. 19 Nisan 2022 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 26 Aralık 2022.
41. ↑  Minaxanım Əsədli (2005). *Yusif Ziya Talıbzadənin həyatı və mühiti*. Bakü: Nurlan nəşriyyatı. s. 165.
42. ↑  Saleh Salayev (2001). *Abdulla Şaiq Talıbzadə* (PDF). Bakü: Ağrıdağ. s. 14. 22 Aralık 2022 tarihinde kaynağından arşivlendi (PDF). Erişim tarihi: 22 Aralık 2022.
43. ↑  Nəzmin Cəfərova (21 Şubat 2021). "Abdulla Şaiq: Hər millətin tərəqqisi və fəaliyyətinin başlıca amili elm və əxlaqdır" (Azerice). science.gov.az. Archived from the original on 25 Ekim 2021. Erişim tarihi: 27 Aralık 2022. KB1 bakım: Uygun olmayan url (link)
44. ↑  "Onu repressiyadan Mirzə İbrahimov xilas etdi – Abdulla Şaiq haqqında maraqlı faktlar" (Azerice). oxu.az. 25 Şubat 2021. 20 Nisan 2021 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 26 Aralık 2022.