**Ahmed Yesevî** ya da **Ata Yesevî** (*Kazakistan Türkçesi:* **Қожа Ахмед Яссауи**; *Özbekistan Türkçesi:* **Xoja Ahmad Yassaviy**; 1093, Sayram - 1166, Türkistan (Yesi), kendi gibi Türk asıllı olan Arslan Baba'nın talebesidir Alevi erenlerinden olan ve "Pîr-i Türkistan" lakabıyla bilinen bir mutasavvıf ve şairdir.

Hakkında
--------

Tarihte bilinen ilk büyük Türk mutasavvıfı ünvanını taşır. Tam adı: **Ahmed bin İbrâhim bin İlyâs Yesevî** idi. Yesevîlik adı verilen tasavvufî akımının mimârı olan *"Hazret-i Türkistan"* nâmıyla da meşhur *"Hâce Ahmed Yesevî"* bir İslâm âlimidir.

Şahsiyeti
---------

Kuvvetli bir medrese tahsili görmüş olup din ilimleri yanında tasavvufu da öğrenmiştir. Babası, Alevîler'in atası olan On İki İmamlardan ilk İmam Ali el-Mûrtezâ'nın soyundan olan *"Şeyh İbrâhim Velî"*, Alevi Hanedan'ın tasavvufi silsilesinde yer alan mürşidi Şeyhî Hâce Ebû Yakûb Yûsuf el-Hemedânî'dir. Ahmed Yesevî, Anadolu'ya hiç gelmemiş olmasına rağmen Anadolu'da da tanınan ve sevilen *"Hoca Ahmed Yesevî"*, yaygın olan kanaate göre, Mevlânâ Celâleddîn-i Rûmî, Hacı Bektaş Velî (Seyyid Muhammed bin Seyyid İbrâhim Ata) gibi Anadolu ekolleriyle Anadolu'daki tasavvufi akımlar üzerinde büyük tesirler meydana getirmiştir. Diğer bâzı âlimlerin yaptığı gibi kendini belli bir alana hapsetmeyip inandıklarını ve öğrendiklerini yerli halka ve göçebe köylülere onların kendi anlayabilecekleri bir lisan ve alıştıkları yöntemlerle anlatmaya çalışmıştır.

Hayatı
------

Karahanlılar'ın ilk olarak Ehli Beyt soyundan gelenlerle Türklerin soyu erimesiyle Alevi Müslüman Türk devleti oldukları ve Alevi ocakları şeklinde hüküm sürdüğü çağlarda Orta Asya'nın (Türkistan) iktisadî, sosyal, siyasi ve medeni hayatında önemli bir yer tutan, Türkistan şehri yakınlarında Sayram kentinde doğan Ahmed Yesevî, Yesi'de Arslan Baba'ya intisab eder. Menkıbeye göre Arslan Baba'nın Yesi'ye gelerek *Ahmed Yesevî* ile buluşması ve İslâm Peygamberi Muhammed'in kendine teslim ettiği emanetleri vermesi, terbiyesi ile ilgilenerek onu irşat etmesi hep İslâm Peygamberi Muhammed'in mânevî bir işaretine dayanmaktaydı. Babası Hace İbrâhim Şeyh ve mânevi babası Arslan Baba'nın vefatlarını müteakib Buhara ve Semerkant'ta Melâmetiyye-Vefaîyye-Kalenderiyye şeyhi olduğu iddia edilen Hâce Yûsuf el-Hemedânî'nin yanında eğitimini tamamlar. Zaten, Yesevi'nin *Fakrname* adlı eserinde isimleri geçen *Şakik-i Belhi, Ahmed-i Cami-i Namıki* ve *Kutb'ûd-Dîn Haydar* gibi önemli şahsiyetlerin hepsinin Melâmetîyye-Kalenderiyye çevrelere mensup oldukları da kaynakların verdiği bilgiler arasında yer almaktadır. Hatta bu müridlerden *Kutb'ûd-dîn Haydar*, 12. yüzyıldan itibaren Kalenderîliğin en yaygın ve faal kolunu oluşturan Haydarîliğin kurucusudur.
Sayram'da *İmâm Muhammed Bakır bin Ali Zeyn el-Âb’ı-Dîn* soyundan gelenlerin hepsine *Hâce* unvanı verildiği gibi onlara bağlanan kişiler de aynı isimle anılmaktaydı. İşte bu nedenledir ki Hâce Ahmed-i Yesevî, *Kul Hâce Ahmed* olarak anılır olur.

### İrşat postuna geçişi

Hâce Yûsuf el-Hemedânî'nin vefatı üzerine irşat mevkiine önce *Abdullah-ı Berkî* daha sonra da *Şeyh Hasan-ı Endâkî* geçer. 1160 yılında Endâkî'nin ölümü üzerine de Ahmed-i Yesevî irşad postuna oturur. Bir süre sonra da vaktiyle mürşidi Hâce Yûsuf el-Hemedânî'nin vermiş olduğu talimat üzerine irşat makamını Abdulhâlık Gucdevanî'ye devrederek Türkistan'da İslâmiyeti yaymak maksadıyla Yesi'ye geri döner.

Ayrıca bakınız: Bektâşîlik, Hâce Yûsuf el-Hemedânî, Abdulhalik-ıl Güjdevani, Caferilik ve Tasavvuf
### En büyük eseri *"Divan-ı Hikmet"*

Ana madde: Divan-ı Hikmet
Ahmed Yesevî, Divan-ı Hikmet adıyla yüzyıllar sonra derlenecek olan *Hikmetleri* aracılığıyla Türklere İslam'ı kolaylaştırarak benimsetmiştir. Bunun için İslam inancını, Türk gelenek, inanç ve yaşam tarzı ile uygun biçimde sentezleme yolunu seçmiştir. Ahmed Yesevî, Yesevîlik tarikatını kurucusu olarak kabul edilir. İslâm'ı yeni kabul etmiş Türk topluluklarına dinin irfan yönünü tanıtmıştır.

### Türk toplulukları üzerindeki tesirleri

Türkistan Türkleri'nin İslam’ı kitleler halinde kabul etmeye başladığı 10. yüzyıl, Türk dünyası için tarihi bir dönüm noktası olmuştur. Ahmed Yesevî, bir yandan tasavvuf esaslarını, tarikat adap ve erkânını öğretmeye çalışırken bir yandan da İslâmiyet'i Türklere sevdirmeyi, Kur'an ve Ehl-i Beyt sevgisini yaymayı kendine görev edinmiştir. Bu eğitmenlik vasıflarından ötürü hikmetleri lirizmden uzak ve sanat endişesi taşımadan söylenmiş şiirler olarak kabul edilmektedir.

Yesevî, Arapça ve Farsçayı çok iyi bilmesine rağmen eserlerini anadili olan Türkçede vermiştir. Edebiyatçı Yahya Kemal Beyatlı'nın Ahmed Yesevî hakkındaki yorumu şöyledir.

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| "| Şu Ahmet Yesevi kim? Bir araştırın göreceksiniz. Bizim milliyetimizi asıl O'nda bulacaksınız | „ |
|  |

İslam'ın kabulü ile Türk illeri kitleler halinde tercih yaparken bir yanda da tasavvuf kültürü oluşuyordu. Oluşum aşamasında batıdaki Türklerin de etkilenmemesi imkânsız değildi. Herbert Adams Gibbons'ın tezine göre, Yunus Emre ile Ahmet Yesevî'nin benzerlik gösteriyor olmasına karşın, yapılan araştırmalarda Yunus Emre'nin Ahmed Yesevî'nin devamı olduğu ifade edilmiştir.

### Türbesi

Ana madde: Hoca Ahmed Yesevi Türbesi
Türbesi, Kazakistan'ın güneyindeki Türkistan kentinde 1389 ile 1405 yılları arasında Timur tarafından yapıldı. 2002 yılında UNESCO tarafından dünya tarih eseri olarak kabul gördü. Ahmed Yesevî'nin türbesi Türkiye Cumhuriyeti tarafından TİKA marifetiyle yeniden tamir edilmiştir.

Kazakistan'ın Türkistan kentindeki Hoca Ahmed Yesevi Türbesi.
### Eserleri

* *Divan-ı Hikmet* şiirleri, Türk tasavvuf edebiyatının çok önemli ve bilinen en eski örneklerini içeren kitaptır.
* *Akaid*, İslam'ın esaslarının yer aldığı temel eseridir.
* *Fakr-Nâme* öğrencileri tarafından yazılmış ve kendine mal edilmiştir.

Emir Timur Kurgan tarafından Ahmed Yesevî'ye hediye edilen tarihi kazanYesevî Türbesi'ndeki kazan *(eski hali)*Yesevî Müzesi'nde sergilenen tarihi kazan

Ahmed Yesevî'nin vefatından sonra Anadolu'ya gelenler
-----------------------------------------------------

Ahmed Yesevî'nin müridleri ve takipçileri ölümünden önce ve ölümünün sonrasında, 12. yüzyılın ortalarından itibaren diğer bölgeler gibi Anadolu'ya da gelerek görüşlerini yaymaya devam ettiler.

Zakiroğulları ve Beyderoğulları'nın, bunların en büyük temsilcileri oldukları bilinir. Türkmenistan'da hâlen 70 bin civarında bulunan Zakiroğulları'nın Türkiye'de de temsilcileri bulunmaktadır. Diğer önemli halifeleri arasında Baba Mansur Ata, Abdülmelik Ata, Süleyman Hakim Ata, Tac Hoca, ve Zengi Ata sayılabilir.

Yesevi, kendi Anadolu’ya gelmemişse de oğullarını ve öğrencilerini  Anadolu’ya irşat hizmetleri vermek üzere görevlendirildiği bilinir. Kırıkkale Keskin Berek Dağı eteklerinde Ahmet Yesevi’nin oğlu olduğu belirtilen Haydar Sultan’ın çilehanesi ve ona atfedilen bir kuyu bulunmaktadır. Bu türbe ve  kuyuyu, akıl hastaları ve çocuğu olmayanlar ziyaret ederler.

### Evliyâ Çelebi'ye göre bazı meşhur muhtemel Yesevîyye târikatı mensupları ve dervişleri

Evliyâ Çelebi’nin Seyahatname'sinde tespit ettiği Yesevî-Bektâşî dervişlerinden bazıları şöyledir: Rumeli'de Sarı Saltuk, Deliorman'da Demirci Baba, Niyazabad'da Avşar Baba, Merzifon’da Pir Mehmet Dede, Bulgaristan Varna-Batova'da Akyazılı, Bursa'da Geyikli Baba, Abdal Musa, İstanbul Unkapanı'nda Horos Dede, Yozgat'ta Emir Çin Osman, Tokat’ta Gaj-Gaj Dede, Zile’de Şeyh Nusret, Nevşehir'de Hacı Bektaş-ı Veli, Amasya’da Baba İlyas.

İslâm şeriatına ve peygamberin sünnetine titizlikle bağlı olduğu bilinen Ahmed-i Yesevî'nin şeriat ile tarikâtı kolaylıkla bağdaştırabilme yeteneği, Yesevîlik tarikâtının Türk toplulukları arasında hızla yayılıp yerleşmesinin ve daha sonra ortaya çıkan Vefa’îyye, Bâbâ’îyye, Haydâr’îyye, ve Bektâşî Tarikâtı gibi kökende Alevî unsurlardan oluşan tarikât ve topluluklar üzerine şiddetli tesirlerinin olduğu kabul edilecek olursa, yukarıda zikredilen şahsiyetlerin doğrudan Yesevîlik mensupları olduklarını söylemek pek mümkün gözükmemektedir. Ancak, bu dervişlerin dolaylı olarak Hâce Ahmed-i Yesevî'den etkilenmiş oldukları da yadsınamaz.

Ayrıca bakınız: Vefa’îyye, Bâbâ’îyye, Haydâr’îyye ve Bektâşî Tarikâtı

Popüler kültürdeki yeri
-----------------------

2021 yıllında yayınlanan ve Ahmet Yesevi döneminin anlatıldığı Mavera adlı Türk dizisinde kendini Korel Cezayirli canlandırmıştır.

Ayrıca bakınız
--------------

* Ahmet Yesevi Üniversitesi (Türkiye ve Kazakistan'ın ortaklaşa kurdukları üniversite)
* Koçkar Ata

|  |  |
| --- | --- |
|  | Wikimedia Commons'ta ***Ahmed Yesevî*** ile ilgili ortam dosyaları bulunmaktadır. |

Kaynakça
--------

1. ↑  "Islam in the Soviet Union: From the Second World War to Perestroika (googlebooks)". 21 Eylül 2013 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 30 Mart 2008.
2. 1 2 3  "Türk mutasavvufu olan Alevi erenlerinden Pîr-i Türkistan Hoca Ahmed Yesevi ve Etnik Kökeni". 5 Ağustos 2021 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 4 Ocak 2022.
3. 1 2  "Alevi Türkmen Devletleri" Muharrem Uçan (Can Yayınları) 2. Baskı - ISBN 978-605-4039-43-2
4. 1 2 3  Uçan, Muharrem (2010). *Alevi devletleri*. Ümit Atlı. İstanbul: Can Yayınları. ISBN 978-605-4039-43-2. OCLC 949591493.
5. ↑  "YÛSUF el-HEMEDÂNÎ". *TDV İslâm Ansiklopedisi*. 17 Ocak 2021 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 4 Ocak 2023.
6. ↑  Ahmet Yaşar Ocak - Türk Sufiliğine Bakışlar.pdf 28 Nisan 2023 tarihinde Wayback Machine sitesinde arşivlendi. Sayfalar 40-44.
7. ↑  Uluslararası Ahmed Yesevî Sempozyumu Bülteni, Bağcılar Belediyesi 20-21 Şubat 2010
8. ↑  [[Ahmet Yaşar Ocak, *Anadolu Sufiliğinde Ahmed-i Yesevi ve Yesevilik*, Yesevilik Bilgisi, Ankara 1998, Ahmet Yesevi Vakfı Yayınları, s.328-330
9. ↑  Yesevi’nin Fakrnamesi, Kemal Eraslan.TDED.S.;XXII İstanbul 1997, s. 45-120
10. ↑  Ocak, Ahmet Yaşar, *Anadolu Türk Sufiliğinde Ahmed-î Yesevi Geleneğinin Teşekkülü* Milletlerarası Ahmed Yesevi Sempozyumu Bildirileri (26-27 Eylül 1991), Ankara 1992, Kültür Bakanlığı Yayınları, s.79-80
11. 1 2 3 4  "Arşivlenmiş kopya". 26 Kasım 2016 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 25 Kasım 2016.
12. ↑  "DÎVÂN-ı HİKMET". *TDV İslâm Ansiklopedisi*. 5 Ekim 2022 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 5 Ekim 2022.
13. ↑  Gzt (11 Kasım 2021). "Aşk yolcusunun hikmetleri: Hoca Ahmet Yesevî ve Divan-ı Hikmet". *Gzt*. 5 Ekim 2022 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 5 Ekim 2022.
14. ↑  "Divan-ı Hikmet - Yeni Akit". *www.yeniakit.com.tr*. 5 Ekim 2022 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 5 Ekim 2022.
15. ↑  *Divan-ı Hikmet*. Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları. 1993. s. 139-141.
16. ↑  "Ahmet Kabaklı, *Türk Edebiyatı*, 1985". 22 Eylül 2014 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 1 Temmuz 2009.
17. ↑  "Ahmet Yesevi Üniversitesi". 13 Aralık 2009 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 8 Ağustos 2010.
18. ↑  Hoca Ahmed Yesevi, Çağatay ve Osmanlı Edebiyatları Üzerindeki Tesiri, Bilgi Mecmuası, nu. 6, s. 611-645.
19. ↑  "Kazakhstan Atatürk Uluslararası Kongresi 4th Turkistan, Azmi Süslü, Uygur Tazebay, Atatürk Araştırma Merkezi, Q. A. I︠a︡ssaui atyndaghy Khalyqaralyq Qazaq-Tu̇rīk Universitetī. *Atatürk 4. Uluslararası Kongresi*, 2000." 22 Eylül 2014 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 1 Temmuz 2009.

| * g
* t
* d
İslam ilâhiyatı |
| --- |
| 

| Alanlar - İlahiyatçılar - Kitaplar |
| --- |
| 

|  |  |
| --- | --- |
| Alanlar | 
* Akide
* Akıl *('Aql)*
* Astronomi
* Kozmoloji
* Eskatologya
* Ahlak
* Kelâm
* Fıkıh
* Mantık
* Metafizik
* Doğa felsefesi
* Barış
* Eğitim Felsefesi

 |
| İlahiyatçılar | 
* Muhammed bin Hanefiyye
* Hasan-ı Basri
* Kâsım bin Muhammed
* Zeynelâbidîn
* Muhammed el-Bakır
* Zeyd bin Ali
* Ca'fer es-Sâdık
* İmâm-ı Â’zam Ebû Hanîfe
* Mâlik bin Enes
* Muhammed bin Abdullah el-Mehdi
* Şafii
* Ahmed bin Hanbel
* Davud el İsbehani
* İbn Hazm
* Ebu Yusuf
* Vâsıl bin Atâ
* Amr bin Ubeyd
* Kadı Abdülcebbar
* Kindî
* Tirmizî
* El-Eş'ari
* Mâtürîdî
* Gazzâlî
* Şehristanî
* Hâkim et-Tirmizî
* Râzî
* El-Cahiz
* El-Mesûdî
* El-Cübbaî
* El-Dahabi
* El-Kurtubî
* el-Belluti
* Şeyh Müfid
* Ahmed Yesevî
* Ahmed Rıza Han
* Ahmed Sirhindî
* İbn Kayyim
* İbn Arabi
* İbn Kudâme
* İbn Teymiye
* el-Şirazi
* Abdülkâdir Geylânî
* Abdülhakîm Arvâsî
* Ebu'l A'lâ el-Mevdudî
* Mevlânâ Celâleddîn-i Rûmî
* Fazlur Rahman Malik
* Hacı Bektaş-ı Veli
* Hacı Bayram-ı Veli
* Mahmud Hüdayi
* Murtaza Mutahhari
* Muhammed Bakir el-Sadr
* Muhammed Hamidullah
* Muhammed Hamdi Yazır
* Muhammed Taki Osmani
* Nâsır-ı Hüsrev
* Sadreddin Konevî
* Said Nursî
* Şeyh Bedreddin
* Şeyh Tusi

 |
| Önemli kitaplar | 
* Buyruklar *(Alevilik)*
* Divan-ı Hikmet *(Yesevilik)*
* İhyau Ulumi'd Din *(Gazzâlî)*
* Kitâb el-Mecmû *(Nusayrilik)*
* Makâlât *(Bektaşi inancı)*
* Mesnevî *(Mevlevilik)*
* Mektûbât-ı Mevlânâ *(Mevlevilik)*
* Mektûbât-ı Rabbânî *(Nakşibendilik)*
* Nehсü'l Belâga *(Caferilik)*
* Risale-i Nur
* Hikmet Risaleleri *(Dürzîlik)*
* Sünni kitaplar *(Buharî • Nesaî • Ebu Davud • Tirmizî • İbn Mace • Müslim İbn Haccâc • El-İrşad • El-Akîdetü't-Tahâviyye)*
* Veçh-i Din *(Türkistan Aleviliği)*

 |

 |

 |
| 
* **İslam fıkıh mezhepleri**
* **İtikadî mezhepler**
* **Siyasi mezhepler**

 |


| * g
* t
* d
İslâmiyet, Tarikat ve Sûfilik |
| --- |
| Kavramlar | 
* Abdal
* Bekâ
* Çile
* Derviş
* Evliya
* Fakir
* Fena
* Fenafillah
* Hakikat
* Hakikat kapısı
* İhsan
* Keramet
* Keşf
* Letâif
* Marifet Kapısı
* Marifetullah
* Nefis
* Nûr
* Râbıta
* Ruh
* Seyru Süluk
* Silsile
* Silsile-i saâdât
* Tarikat Kapısı
* Sufi metafiziği
* Vecd

 |  |
| Uygulamalar | 
* Adak
* Berat Kandili
* Cem
* Dua
* Edep
* Erbain
* Allah'ın isimleri
* Halvet
* İlâhî
* Kadir Gecesi
* Kurban
* Kıraât
* Mevlid Kandili
* Miraç
* Murakabe
* Namaz
* Oruç
* Regaip Kandili
* Salavat
* Sema *(Sufizm)*
* Semah
* Sohbet
* Zikir

 |
| Tasavvuf tarikât listesi | 
* Alevilik
* Bâbâî
* Bayramî
* Bektaşi
* Celâlî
* Celvetî
* Cerrahî
* Ekberî
* Galibî
* Halvetî
* Hatmiyye
* Haydarî
* Hurûfî
* Kadirî
* Kalenderî
* Melâmetî
* Mevlevilik
* Nakşbendî
	+ Hâlidî
		- Erenköy Cemaati
		- Gümüşhânevî
		- Hakkânî
		- Işıkî
		- İskenderpaşa Cemaati
		- İsmailağa Cemaati
		- Menzilî
		- Süleymancılar
* Ni'metullahî
* Nursî
	+ Aczmendi
* Rahmanî
* Rüfâ'î
* Rûşenî
* Safevî
* Sühreverdî
* Şâzelî
* Üveysî
* Vefâî
* Yesevî
* Zahidî

 |


| * g
* t
* d
Tasavvuf edebiyatı |
| --- |
| Önemli kavramlar | Tasavvuf · Tasavvuf edebiyatı · Sufi metafiziği · On Kural · Bilgelik · Tekke · Tarikat · Kamil insan · Mürşit · Çile |
| Nazım Türleri | İlahi · Tevhid · Münacaat · Mevlid · Naat · Hilye · Mersiye · Methiye · Devriye · Nutuk · Şathiye |
| Anadolu dışında Türk tasavvuf edebiyatı | Ahmed Yesevî · Süleyman Hakim Ata · I. İsmail · Mahtumkulu Firaki |
| Anadolu'da Türk tasavvuf edebiyatı | Yunus Emre · Abdal Musa · Kaygusuz Abdal · Said Emre · Hacı Bayram-ı Veli · Eşrefoğlu Abdullah Rûmî · Süleyman Çelebi · Kemal Ümmi · Emir Sultan · Rûşeni Ömer Dede · Mahmud Hüdayi · Vahib Ümmi · Pir Sultan Abdal · Muhyiddin Abdal · Kul Himmet · Âdem Dede · Ümmi Sinan · Niyâzî-i Mısrî · Kul Nesimi · Virani · İsmail Hakkı Bursevî · Erzurumlu İbrahim Hakkı · Salih Baba · Türabi · Müştak Baba · Aşık Kenzi · Edib Harabi · Mihrabi · Yozgatlı Hüzni · Aşık Molla Rahim |

|  |  |
| --- | --- |
|  | Vikikaynak'ta **Kişi:Ahmed Yesevi** ile ilgili metin bulabilirsiniz. |

|  |  |
| --- | --- |
| Otorite kontrolü Bunu Vikiveri'de düzenleyin | 
* BNF: cb13321412v (data)
* GND: 119043882
* ISNI: 0000 0001 1079 0841
* LCCN: n82233569
* NKC: jn20020122008
* NLI: 987007270284305171
* NTA: 132851954
* SUDOC: 128057181
* TDVİA: ahmed-yesevi
* VIAF: 98317185
* WorldCat: lccn-n82233569

 |