**Bağışıklık sistemi**, bir canlıdaki hastalıklara karşı koruma yapan, patojenleri ve tümör hücrelerini tanıyıp onları yok eden işleyişlerin toplamıdır. Sistem, canlı vücudunda geniş bir çeşitlilikte, virüslerden parazitik solucanlara, vücuda giren veya vücutla temasta bulunan her yabancı maddeye kadar tarama yapar ve onları, canlının sağlıklı vücut hücrelerinden ve dokularından ayırt eder. Bağışıklık sistemi, çok benzer özellikteki maddeleri bile birbirinden ayırabilir, örneğin; bir amino asidi farklı olan proteinleri bile birbirinden ayırabilecek özelliğe sahiptir. Bu ayrım, patojenlerin konak canlıdaki savunma sistemine rağmen enfeksiyon yapmaları için yeni yollar bulmalarına, bazı uyumlar sağlamalarına neden olacak kadar karmaşıktır. Bu mücadelede hayatta kalmak için patojenleri tanıyan ve onları etkisizleştiren bazı mekanizmalar gelişmiştir. Doğadaki tüm canlılar kendilerinden olmayan doku, hücre ve moleküllere karşı savunma sistemlerine sahiptirler. Hatta bakteriler gibi basit tek hücreli canlılarda da onları viral enfeksiyonlara karşı koruyan enzim sistemleri bulunur. Yüksek canlılardaysa çok daha karmaşık bir bağışıklık sistemi vardır. Omurgalılarda bağışıklık sistemi özel işlevlere sahip çok sayıda farklı hücre ve molekül içermektedir. 

Sarı olarak görünen bir nötrofilin turuncu olarak görünen bir şarbon bakterisini yutmasının taramalı elektron mikroskobu (SEM) ile çekilmiş görüntüsü.
Geçmiş çağlardaki ökaryotik canlılarda diğer basit bağışıklık mekanizmaları gelişmiş ve günümüzdeki bitkiler, balıklar, sürüngenler ve böcekler gibi torunlarına miras kalmıştır. Bu mekanizmalar, defensinler olarak adlandırılan antimikrobiyal peptidleri, fagositleri ve kompleman sistemi kapsar. Daha tecrübeli sistemler omurgalıların evrimiyle, nispeten yakın zamanda gelişmiştir. İnsan gibi omurgalılardaki bağışıklık sistemleri dinamik işleyiş sırasında birbirlerini etkileyen, seçilmiş proteinlerin, hücrelerin, organların ve dokuların bazı çeşitlerinden oluşur. Daha karmaşık bağışıklık yanıtının bir parçası olan omurgalıların sistemi, zamanla patojenleri daha etkili tanımaya uyum sağlamıştır. Uyum süreci bağışıklık belleğini yaratmış ve bu da patojenlerle gelecek karşılaşmalarda daha etkili bir koruma sağlamaya izin vermiştir. Edinilmiş bağışıklığın bu süreci aşılamanın temelini oluşturmaktadır.

Bağışıklık sistemindeki bozukluklar hastalıklara neden olabilir. Bağışıklık yetmezliği hastalıkları, bağışıklık sistemi normalden daha az etkin olduğunda meydana gelir, tekrarlayan ve yaşamı tehdit eden enfeksiyonlarla sonuçlanır. Bağışıklık yetmezliği ayrıca X-SCID gibi genetik hastalıkların bir sonucu ya da farmosötikler veya HIV retrovirüsünün neden olduğu AIDS gibi bir enfeksiyonun sonucu olarak da görülebilir. Buna zıt olarak, *kendinebağışık* (otoimmün) hastalıklar, normalden fazla etkin olan bir bağışıklık sisteminin, vücudun kendi dokularını yabancı olarak algılayıp, onlara saldırmasıyla sonuçlanır. Yaygın kendine bağışık hastalıklar; romatoid artrit, diyabet tip 1 ve sistemik lupus eritematozus'dur.

Bağışıklık sistemi, eski çağlardan bu yana ilgi çeken bir konu olmuş, insanlar tarih boyunca bazı bağışıklık yöntemleri bile geliştirilmiştir.

Günümüzde bağışıklık sisteminin çok geniş ölçüde aydınlatılabildiği söylenebilir, bu
sistemi oluşturan unsurlardan, hastalıkların tanı ve tedavisinde geniş ölçüde yararlanılmaktadır. Günümüzde "bağışıklık bilimi" olarak bilinen "immünoloji", Eski Roma’da askerlikten muaf (korunmuş) asillere denilen *immunitas* sözcüğünden gelmektedir. İmmünoloji günümüzdeki rolüyle bilimsel çalışmalarının oldukça önemli alanlarını oluşturmaktadır.

Bağışıklık sistemi organları
----------------------------

Ana maddeler: Birincil lenfoid organlar ve İkincil lenfoid organlar
Bağışıklık sisteminin organları lenfoid dokulu organlardır. Bu organlar, birincil lenfoid organlar ve ikincil lenfoid organlar olarak iki grup halinde incelenseler de birbirleriyle sürekli ilişki halindedirler. Birincil lenfoid organlarda, lenfositlerin üretim işleri yapılırken; ikincil organlarda lenfositler ilk defa antijenlerle yüzleşirler.

Bağışıklık sistemi organları
* Lenf bezleri: Geniz eti olarak da bilinen, yutağın üst kısmında, burun boşluğunun arka tarafında bulunan lenfoid doku parçalarıdır. Bakteri ve virüs gibi enfektöz ajanları ve onların ürettiği antikorları yakalarlar.
* Bademcikler: Boğazda, lenfositlerin toplandığı ve dışarıya açılan bir açıklık olan ağızda ilk engeli oluşturan küçük yapılardır. Lenf sıvısı, bademciklerin içerisinde bulunan lenf damarlarından boyun ve çene altı düğümlerine doğru akar. Bu esnada lenf damarlarının duvarlarından lenfositler salgılanır. Vücuda girebilen mikroplar, buradan salgılanan lenfositler tarafından temizlenirler.
* Timus: Göğsün üst bölümünde, tiroid bezinin altında yer alan ve olgunlaşmamış lenfositlerin kemik iliğinden çıkıp, olgunlaşma sürecine tabi tutuldukları vücut organdır.
* Lenf düğümleri: Tüm vücuda yayılmış, B ve T hücrelerinin bulunduğu merkezlerdir. Vücutta koltuk altı, kasık, çene altı, boyun, dirsek ve göğüs bölgelerinde bol bulunurlar.
* Karaciğer: Özellikle fetüsde olmak üzere, immünolojik etkin hücreleri içerir; T-hücreleri ilk olarak fetüs karaciğeri tarafından üretilirler.
* Dalak: Karın boşluğunun sol üst tarafında bulunan ve eski kırmızı kan hücrelerinin yıkımından sorumlu bir organdır. Tek çekirdekli fagositik sistemin merkezlerinden biridir. Enfeksiyonlarla savaşmada yardımcı olur.
* Peyer plakları: İnce bağırsağın ileum bölgesinde bulunan lenfoid dokuların yoğunlaştığı bölgelerdir. Bağırsak lümenindeki patojenlerin kontrol altında tutulmalarını sağlar.
* Kemik iliği: Bağışıklık sisteminin tüm hücrelerinin kökeni olan kök hücrelerin bulunduğu bir merkezdir.
* Lenf: Bağışıklık sisteminin hücre ve proteinlerini vücudun bir yerinden diğerine taşıyan, "akkan" olarak da bilinen bir çeşit dolaşım sistemi sıvısıdır.

Bağışıklık sisteminin işleyişi
------------------------------

Canlı vücudu oldukça farklı moleküllerden, hücrelerden ve dokulardan oluşan birçok savunma sistemi tarafından korunmaktadır. Canlıların bağışıklık sistemlerini uyaran ve canlı için *kendinden-olmayan* tüm moleküllere "**antijen**" veya "immunojen" denir. Canlı koruyucu elemanlarıyla öncelikle yapısına yabancı olan "antijen"lerin vücuda girmesini engeller. Bu koruma, tabaka tabaka arttırılmış bir sistemdir, üyeleri; yüzey engelleri, doğuştan gelen ve edinilmiş bağışıklık sistemidir. İlk engel olan deri, solunum ve sindirim sistemi gibi yüzey bariyerlerini herhangi bir antijen aşabilir ve canlıyla dahil olursa, ikinci savunma sistemi hemen harekete geçer.

Yüzey bariyerlerini aşan bir madde karşısında, doğuştan gelen sistemin elemanlarından kemik iliği, timus, lenf bezleri ve dalak gibi özelleşmiş merkezlerde yer alan fagositler, makrofajlar, lenfositler gibi savunma hücreleri ve molekülleri devreye girerler. İlk aşamada, öncü hücreler olan fagositler ve makrofajlar antijenleri yok etmeye çalışırlar. Kendinden-olmayan yapıların vücut tarafından bu şekilde yok edilmeleri sürekli devam eden bir olaydır, vücudun açıklıklarından girebilen birçok molekül bu şekilde yok edilir.

Bu ikinci koruma sistemi de başarılı olamazsa, edinilmiş bağışıklık sisteminin temel hücreleri olan B ve T lenfositler devreye girerler. Böylece oldukça karmaşık olan bir zincir sistemi tetiklenir. Antijen varlığını haber alan T hücreleri, diğer savunma hücrelerini bunlara bağlı gelişen birçok biyokimyasal kaskadı tetiklerler.

T hücrelerinin alt gruplarından öldürücü T hücreleri antijenleri yok etmeye çalışırken, edinilmiş sistemin bir diğer önemli hücreleri olan B hücreleri de "bağışıklığın akıllı molekülleri" olarak adlandırılan "antikor"ları (immünoglobulinler) sentezlemeye başlarlar. Glikoprotein yapılı bu moleküller, anahtar-kilit uyumu şeklinde özgül antijenlere bağlanarak antijenleri ya etkisiz hale getirirler ya da kompleman sistemi ve diğer savunma hücrelerini harekete geçirerek antijenlerin yok edilmelerini sağlarlar.

Savunma sisteminde çok önemli bir rolü olan antikorlar, Y şeklindedir ve ağır zincir ve hafif zincir olmak üzere 2 çift protein zincirinden yapılmışlardır. Ağır ve hafif zincirler üzerinde, değişken (V/variable) ve sabit (C/constant) bölgeler bulunur. Değişken bölge, antijeni tanıyan kısmı oluşturmak üzere özelleşmiştir ve bir çift halinde bulunur. Buradaki aminoasit dizilimlerindeki farklılıklar, farklı antijen bağlanmasına yol açar.

Antikor molekülünde ağır ve hafif zincirler, farklı DNA bölümlerinden meydana gelmiş genler tarafından kodlanır. Bu gen parçaları, her B hücresinde farklı olan zincirleri meydana getirecek genleri yapmak üzere, yeniden düzenlenir. Gen parçalarının düzenlenmesi değişkendir ve bu nedenle vücudun yapabildiği 100 milyon kadar farklı antikor, az sayıda gen parçası tarafından oluşturulur. Yani bağışıklık sisteminin başarısının temeli, immünoglobulinin ağır ve hafif zincirlerindeki değişken bölgelerin, çok çeşitli sayıda üretilebilmesidir. Bu çeşitliliğin üretimi, çoğul genlerin varlığı, (vücut hücrelerini içeren) somatik hipermutasyonlar, somatik rekombinasyonlarla (kromozomlar arası gen değiş-tokuşuyla) sağlanır, ki tüm bu olaylar B hücre gelişimi sırasında ortaya konur. Böylece B hücreleri, vücuda giren antijenleri durduracak antikorları, antijenik özelliklerine göre ayrı ayrı sentezler.

Bağışıklıkta tabakalanmış savunma
---------------------------------

Bağışıklık sistemi, gittikçe artarak özelleşen katmanlı savunmalarla canlıları enfeksiyonlardan korur. En basitiyle; fiziksel engeller bakteri veya virüs gibi patojenlerin vücuda girmelerini engeller. Eğer bir patojen bu engellerden birini aşarsa, doğuştan gelen bağışıklık sistemi hemen devreye girer fakat özgül bir yanıt oluşturmaz. Doğuştan gelen bağışıklık sistemi bütün bitki ve hayvan gruplarında bulunur. Bununla beraber, patojenler doğuştan gelen yanıttan kaçabilirler. Omurgalılarda üçüncü bir koruma engeli olarak doğuştan gelen yanıtla etkinleştirilen edinilmiş bağışıklık sistemi gelişmiştir. Burada bağışıklık sistemi, bir enfeksiyon sırasında patojeni tanımasını geliştirecek cevaplara uyum sağlar. Bu gelişmiş yanıt, patojen ortadan kaldırıldıktan sonra da bir bağışıklık belleği şeklinde hatırlanır ve bu, aynı patojenle bir daha karşılaşıldığında daha hızlı ve güçlü bir yanıt verilmesini sağlar.

Bağışıklık sistemi genelde iki bölüm halinde incelenir:

* *Doğal (doğuştan) bağışıklık*: Kalıtsal öğeler içerir ve bunlar hemen *ilk savunma hattını* oluştururlar.
* *Edinilmiş (kazanılmış) bağışıklık*: Belirli patojenleri hedef alacak özel antikorlar ve T hücreleri üreterek vücut belirli patojenlere karşı özel bir bağışıklık geliştirebilir. Bu tür bir yanıtın gelişmesi günler alabilir ve ilk saldırıyı önlemede pek etkili değildir, fakat normalde daha sonraki enfeksiyonları önler ve uzun süreli enfeksiyonların temizlenmesine yardımcı olur.


| Doğuştan gelen bağışıklık sistemi | Edinilmiş bağışıklık sistemi |
| --- | --- |
| Yanıt özgül değil | Patojen ve antijene özgül yanıt verilir |
| Bulunana hızlıca en büyük düzeyde yanıt verilir | bulunmayla yanıt arasında gecikme vardır |
| Hücre aracılı ve humoral bileşenler | Hücre aracılı ve humoral bileşenler |
| Bağışıklık belleği bulunmaz | Bağışıklık belleği oluşturulur |
| Neredeyse yaşamdaki bütün canlı şekillerinde bulunur | Sadece Gerçekçenelilerde bulunur |

Doğuştan ve edinilmiş bağışıklıkların her ikisi de *kendinden olan* ve *kendinden olmayan* moleküllerin ayrımına bağımlıdır. İmmünolojide *kendinden olan* moleküller, bir canlının vücudunda bulunan ve bağışıklık sistemince yabancı moleküllerden ayrılabilen bileşenlerdir. *Kendinden olmayanlar* ise yabancı moleküller olarak tanımlanabilir. Kendinden olmayan moleküllerin bir sınıfı *antijenler* olarak bilinir ve özgül bağışıklık almaçlarına bağlanıp bir bağışıklık yanıtının oluşmasına neden olan maddeler olarak tanımlanabilirler.

Yüzey engelleri
---------------

Mekanik, kimyasal ve biyolojik engeller gibi bazı bariyerler canlıları enfeksiyonlardan korur. Bitkilerin mumlu yaprakları, böceklerin dış iskeletleri, yumurtaların koruyucusu yumurta kabukları ve deri, enfeksiyon karşısında ilk hatta bulunan mekanik engellerin örnekleridir. Bununla birlikte canlılar etraflarındaki çevreye karşı tamamen korunamazlar; canlılar diğer sistemlerini ve vücudun akciğerler, bağırsak ve idrar deliği gibi açıklıklarını korumak zorundadırlar.

Mukus salgılayan hücreler canlıda bağışıklığın mekanik olarak korumasında yardımcı olurlar. Akciğerlerde öksürük ve hapşırma, solunum yollarını tehdit oluşturan patojenlerin ve diğer maddelerin dışarı atılmasını sağlayan mekanik korumalardandır. Gözyaşıyla yıkama, idrar, solunum ve sindirim yolundaki mukus salgıları da mikroorganizmaları mekanik olarak dışarı atma yollarındandır.

Kimyasal engeller de enfeksiyona karşı koruma yaparlar. Deri ve solunum alanı, ß-defensinler olarak bilinen antimikrobiyal peptidleri salgılar. Tükürükteki lizozim, fosfolipaz A2 gibi enzimler, gözyaşı ve göğüs sütü de antibakteriyal vücut salgılarındadır. Vajinal salgılar hafif asidik özellikteyken; meni patojenleri öldürmek üzere çinko ve defensinleri içermektedir. Midede gastrik asit ve proteaz salgıları, yutulmuş patojenlere karşı oldukça güçlü koruma yapan kimyasallardandır.

Bağırsaklarda ve gastrointestinal alanlarda bulunan kommensal flora da, ortama yerleşmek isteyen patojenik bakterilerle mücadeleye girerek, bazı hallerde ortamın pH ve ulaşılabilir demir miktarı gibi şartlarını değiştirerek biyolojik bir engel olarak görev görür. Bu, patojenlerin hastalığa neden olacak kadar yeterli sayıya ulaşma ihtimalini azaltır. Bununla beraber antibiyotiklerin çoğu bakterilere özgül olarak hedeflenmezler, bu yüzden kullanıldıklarında bu florayı yok edebilirler, ayrıca mantarlara karşı da işlev görmezler bu yüzden bakterileri florasının azalmasıyla vajina gibi bazı bölgelerde mantarların çoğalmasına yol açabilirler. Burada, normalde yoğurtta bulunan *Lactobacillus* gibi canlılardaki probiyotik floranın tekrar gündeme gelmesinin iyi bir kanıtı bulunmaktadır; bu flora çocukların intestinal enfeksiyonlarındaki mikrobiyal populasyonların sağlıklı bir şekilde dengelenmesine yardımcı olur ve bakteriyal gastroenteritis, enflamasyonlu bağırsak hastalığı, idrar yolu hastalıkları ve ameliyat-sonrası enfeksiyonlar için yapılan çalışmalarda öncü olan verilerdendir.

Doğuştan gelen bağışıklık sistemi
---------------------------------

Ana madde: Doğuştan gelen bağışıklık sistemi
Bir canlıya başarıyla girebilen mikroorganizmalar doğuştan gelen bağışıklık sisteminin mekanizmaları ve hücreleriyle karşılaşırlar. Doğuştan olan yanıt genellikle mikroorganizmaların geniş gruplarında saklı olan bileşenleri tanıyan örnek tanıma reseptörlerince mikroplar tanımlandıklarında tetiklenir. Doğuştan gelen bağışıklık sistemi özgül değildir; yani bu sistem patojenleri soysal olarak tanır ve yanıtlar. Sistem, bir patojen karşısında uzun süreli bağışıklık kazandırmaz. Doğuştan gelen bağışıklık sistemi, çoğu canlıda konağın korunmasında baskın olan sistemdir.

### Humoral ve kimyasal engeller

#### Yangı (Enflamasyon)

Yangının belirtileri kızarıklık, şişme, ağrı, sıcaklık ve işlevselliğin azalmasıdır.
Yangı, bağışıklık sisteminde enfeksiyona karşı gösterilen ilk tepkilerden birisidir. Enflamasyonun belirtileri, dokudaki kan artışı sonucu olan kızarıklık ve şişmedir. Yangı, yaralanmış ya da enfekte olmuş hücrelerce salınan eikosanoidler ve sitokinlerce oluşturulur. Eikosanoidler, ateşi üreten, yangıyla ilişkili olarak kan damarlarının genişlemesine neden olan prostaglandinleri ve beyaz kan hücreleri lökositleri çeken lökotrienleri kapsar. Yaygın sitokinler; beyaz kan hücreleri arasında iletişimden sorumlu olan interlökinleri, kemotaksiyi ilerleten kemokinleri ve konak hücrede protein sentezini kapatmak gibi anti-viral etkileri olan interferonları kapsar. Büyüme faktörleri ve sitotoksik faktörler de ayrıca salınabilir. Bu sitokinler ve diğer kimyasallar bağışıklık hücrelerini enfeksiyon alanına toplar ve patojenlerden kurtulma sonrasında hasarlı dokunun iyileşmesini ilerletirler.

#### Kompleman sistemi

Ana madde: Kompleman sistemi
Kompleman sistemi, yabancı hücrelerin yüzeylerine saldıran bir biyokimyasal kaskaddır. 20 farklı protein içerir ve patojenleri antikorlarla öldürmesini "tamamlayıcı" (komplemanter) yeteneğinden dolayı bu şekilde isimlendirilmiştir. Tamamlayıcı sistem, doğuştan gelen bağışıklık yanıtının ana humoral bileşenidir. Bitkiler, balıklar ve bazı omurgasızlar gibi memeli olmayan bazı türler de kompleman sistemleri bulundururlar. Bu yanıt insanlarda, bu mikroplara ilişmiş antikorların tamamlanıp bağlamasıyla veya kompleman proteinlerinin mikropların yüzeylerindeki karbonhidratlara bağlanmasıyla etkinleştirilir. Bu tanıma sinyali bir hızlı öldürme yanıtını tetikler. Bu yanıtın hızı, ayrıca proteazlar olan kompleman moleküllerinin bir dizi proteolitik etkinleşmesini izleyen sinyal büyümesinin bir sonucudur. Kompleman proteinlerinin ilk olarak mikroba bağlanmalarından sonra, sırayla diğer proteazları tamamlayan ve devam eden proteaz aktivitelerini etkinleştirirler. Bu üretim pozitif geribeslemeyle kontrol edilen ilk sinyali yükselten katalitik bir kaskaddır. Kaskad bağışıklık hücrelerini çeken peptidlerin üretimiyle sonuçlanır, damarsal geçirgenliği arttırır ve patojenlerin yüzeylerini kaplayarak (opsonizasyon) onları yıkım için işaretler. Komplemanın kalıntıları ayrıca hücre zarlarını yırtmak suretiyle hücreleri de doğrudan öldürebilir.

### Doğuştan gelen sistemin hücresel engelleri

Doğuştan gelen sistemin hücreleri
Lökositler (beyaz kan hücreleri) tek hücreli canlılar gibi bağımsız 
davranabilirler ve doğuştan gelen bağışıklık sisteminin ikinci kollarıdırlar. Doğuştan gelen lökositler; fagositleri, makrofajları, nötrofilleri, dendritik hücreleri, mast hücrelerini, eozinofilleri, bazofilleri ve doğal öldürücü hücreleri kapsar. Bu hücreler bütün patojenleri hatta büyük patojenleri bile tanımlar, yutarak ya da temasa geçerek onları öldürürler. Doğuştan gelen hücreler ayrıca edinilmiş bağışıklık sistemini etkinleştiren aracı moleküller olarak da önemlidirler.

Fagositler doğuştan gelen hücresel bağışıklığın önemli biçimleridir; patojenleri veya parçacıkları *yutmalarından* (fagosite etmelerinden) ya da *yemelerinden* dolayı böyle isimlendirilmişlerdir. Fagositler genellikle patojenleri arayarak vücutta dolaşırlar ve özelleşmiş bölgelere sitokinler tarafından çağırılabilinirler. Bir patojen bir fagosit tarafından yutulduğunda, hücre içinde bir kümeye konur ve bu küme fagozom olarak isimlendirilir, fagozom sonradan hücre içinde bulunan lizozom denilen bazı kümelerle birleşir ve "**fagolizozom"** olarak isimlendirilir. Patojen, fagolizozom içinde sindirim enzimlerinin etkinliğiyle ya da solunumsal (oksidatif) tepkimeyi izleyen serbest radikallerin fagolizozom içine bırakılmasıyla öldürülür. Fagositler gerekli besinlerini bu şekilde almak için evrilmişlerdir fakat bu rolleri fagositlere patojenleri bir savunma mekanizması şeklinde yutmalarını da sağlamıştır. Fagositler ev sahibi savunmasındaki muhtemelen en eski şekilleri teşkil ederler ve omurgasızların ve omurgalıların her ikisinde de bulunurlar.

Nötrofiller ve makrofajlar da vücutta saldırgan patojenleri takip eden fagositlerdir.

Nötrofiller normalde dolaşım sisteminde bulunurlar ve fagositlerin en çok bulunan tipleridir; toplam kanda dolaşan lökositlerin %50-60'ını oluştururlar. Kısmen bakteriyal enfeksiyonun sonucu olan yangının akut fazlarında, nötrofiller yangının olduğu bölgeye doğru kemotaksi olarak bilinen süreçle göç ederler ve genellikle enfeksiyon bölgesine ilk ulaşan hücrelerdir.

Makrofajlar ise, dokularda bulunan ve çok yönlü hücrelerdir, enzimler, kompleman proteinleri ve interlökin 1 gibi düzenleyici faktörleri kapsayan kimyasalların geniş çeşitliliğini üretirler. Makrofajlar ayrıca çöpçüler gibi de davranıp, etkin edinilmiş bağışıklık sisteminin antijen sunan hücrelerinin atıklarını veya vücudun parçalanmış hücreleri gibi döküntülerini de temizlerler.

Dendritik hücrelerin hareketleri
Dendritik hücreler, dış çevreyle ilişkide bulunan dokularda bulunan fagositlerdir; bu yüzden ana olarak deride ("Langerhans hücreleri" olarak isimlendirilirler), burunda, akciğerlerde, midede ve bağırsaklarda bulunurlar. Sinir hücreleri nöronların dendritlerine benzemelerinden dolayı böyle isimlendirilmiş olsalar da, sinir sistemiyle ilgileri yoktur. Dendritik hücreler antijen sunumu sürecinde doğuştan gelen ile edinilmiş bağışıklık sisteminde arasında T hücrelerine antijen sunmaları gibi bir rolle bağlantı oluşturduklarından edinilmiş bağışıklık sisteminin anahtarlarından biridirler.

Mast hücreleri, bağ dokuda ve muköz membranlarda yerleşik olarak bulunurlar ve yangı yanıtını düzenlerler. Mast hücreleri, patojenlere karşı savunmayla ve sıcaklıkla yakından alakalı, fakat daha çok alerji ve anafilaksi ile ilişkilendirilen doğuştan gelen bağışıklık sistemi hücrelerinin bir çeşididir.

Bazofiller ve Eozinofiller nötrofillerle bağlantılı hücrelerdir. Bir patojence etkinleştirildiklerinde, parazitlere karşı savunmada ve (astım gibi) alerjik reaksiyonlarda önemli rolü olan histamini salarlar. Bu yüzden herhangi bir doku harabiyetinin önlenmesiyle oldukça ilişkilidirler.

Doğal öldürücü hücreler (NK ya da DÖH hücreler), tümör hücreleri veya virüslerce enfekte edilmiş hücrelere saldırıp onları yokeden lökositlerdir. İsimleri olan 'doğal öldürücü', etkinleştirilmeye ihtiyaç duymadan "kendini-kaybetmiş" hücreleri öldürdüklerinden verilmiştir.

Edinilmiş bağışıklık sistemi
----------------------------

Ana madde: Edinilmiş bağışıklık sistemi
Edinilmiş bağışıklık sistemi, ilkel omurgasızlarda evrimleşmiş, ve bağışıklık belleği gibi daha güçlü bir yanıtın verilmesine olanak sağlayan, her patojenin antijen imzasıyla hatırlandığı bir bağışıklık sistemidir. Edinilmiş bağışıklık yanıtı antijene özgüdür ve *kendinden-olmayan* antijenleri, "antijen sunumu" diye bilinen süreçte tanımayı gerektirir. Antijen özgüllüğü, özgül patojenler veya patojen-enfeksiyonlu hücrelere uydurulmuş yanıtların doğuşuna izin verir. Bu uygun yanıtların vücutta uygun şekilde kalması ise bellek hücreleriyle sağlanır. Eğer bir patojen vücuda tekrar girerse, bu bellek hücreleri sayesinde daha hızlı ve güçlü bir cevap alarak yok edilir.

### Lenfositler

Daha fazla bilgi: Lenfosit
Edinilmiş bağışıklık sisteminin hücreleri lökositlerin özel tipleri lenfositler olarak isimlendirilir. Periferik kanda lenfositlerin %20-50'sini dolaşır, kalanı lenfatik sistemle hareket eder.

Bir lenfositin SEM ile çekilmiş görüntüsü
B ve T hücreleri lenfositlerin kemik iliğindeki hematopoietik kök hücrelerinden köken alan iki temel tipidir. B hücreleri humoral bağışıklık yanıtını oluştururken, T hücreleri hücresel bağışıklığı oluştururlar. B ve T hücrelerinin her ikisi de özgül hedefleri tanıyan reseptör molekülleri taşırlar. "MHC" olarak bilinen 'kendinden olan' reseptör kombinasyonlarıyla antijenler işlenip, sunulduktan sonra T hücreleri, patojenler gibi *kendinden-olmayan* hedefleri tanırlar.

T lenfositler kanda dolaşan bütün lenfositlerin % 80'ini oluştururlar. T lenfositlerin iki ana alt tipi bulunmaktadır: yardımcı ve öldürücü T lenfositler. Öldürücü T lenfositler sadece MHC sınıf I ile eşlenmiş molekülleri tanırken, yardımcı T lenfositler MHC sınıf II ile ilişkili molekülleri tanır. Antijen sunumunun bu iki mekanizması T hücrelerinin iki tipinin farklı rollerde olmasıyla sonuç verir. Üçüncü bir alt grup olan γδ T hücreleri ise MHC reseptörlerine bağlı olmayan tam antijenleri tanır. Zıt olarak, B hücresinin antijene özgü reseptörü, B hücresi yüzeyinde bulunan bir antikor molekülüdür ve antijen işlemesine gerek duymadan bütün patojenleri tanır. B hücrelerinin her soyu farklı bir antikoru ifade eder, bu yüzden B hücresi antijen reseptörünün tüm takımları vücudun üretebildiği bütün antikorları sunarlar.

#### Öldürücü T hücreleri

Daha fazla bilgi: Öldürücü T hücresi
Öldürücü T hücreleri virüslerle veya diğer patojenlerle enfekte olmuş ya da işlev göremeyen veya hasarlanmış hücreleri öldüren T hücrelerinin alt gruplarından biridir. B hücreleri gibi T hücrelerinin her tipi de farklı antijenleri tanır. Öldürücü T hücreleri, kendi T reseptörlerini (TCRler), özgül antijenlerini başka bir hücrenin MHC sınıf I reseptörüne bağlayarak bir kompleks oluşturduğunda etkinleşirirler. Bu MHC'nin antijen kompleksini tanımasına, T hücresindeki "CD8" diye adlandırılan yardımcı bir ko-reseptörle yardım edilir. Sonrasında T hücresi bu antijeni taşıyan MHC I reseptörlerini aramak için vücutta dolaşır. T hücresi böyle hücrelerle iletişime geçip etkinleştiğinde, perforin gibi hedef hücrenin hücre zarı porlarından iyonların, suyun ve toksinlerin geçmesine izin veren sitotoksinleri salar. Bir proteaz olan granülizin de hücreyi apoptozise götüren başka bir toksindir. Konağın T hücrelerinin öldürme özelliği, virüslerin replikasyonunun önlenmesinde kısmen önemlidir. T hücresi etkinleştirilmesi sıkıca kontrol altında tutulur ve genellikle çok güçlü MHC/antijen aktivasyon sinyalini gerektirir ya da ek sinyaller yardımcı T hücreleri ile sağlanır.

#### Yardımcı T hücreleri

Daha fazla bilgi: Yardımcı T hücresi
Yardımcı T hücreleri doğuştan ve edinilmiş bağışıklık yanıtlarını düzenler ve belirli bir patojene vücudun bağışıklık yanıtı tiplerinden hangisinin verileceğine karar verirler. Bu hücrelerin öldürücü (sitotoksik) işlevselliği yoktur, enfekte hücreleri öldürmezler veya patojenleri doğrudan temizlemezler. Bunun yerine bu hizmetlerdeki diğer hücreleri yönlendirerek bağışıklık yanıtını kontrol ederler. Yardımcı T hücreleri, MHC sınıf II moleküllerine bağlanan antijenleri tanıyan T hücresi reseptörlerini ifade ederler. MHC-antijen kompleksi ayrıca, T hücresinin etkinleştirilmesinden sorumlu olan (Lck gibi) molekülleri T hücresinin içinde toplayan, yardımcı T hücresinin CD4 yardımcı reseptörü tarafından tanınır. Yardımcı T hücrelerini MHC-antijen kompleksleriyle, öldürücü T hücreleri için toplananlardan daha zayıf ilişkidedirler, yani öldürücü T hücreleri tekli bir MHC-antijen molekülüyle ilişkilenip etkinleştirilebilirlerken, T hücresi üzerinde bulunan bazı reseptörler (200-300 civarında) yardımcı hücrenin etkinleştirilmesi için MHC-antijeni tarafından bağlanmalıdırlar. Yardımcı T hücrelerinin etkinleştirilmesi ayrıca antijen sunan bir hücreyle ilişkilenmesi nedeniyle daha uzun süreye gereklilik duyar. Dinlenen bir T hücresinin etkinleştirilmesi, bazı hücre tiplerinin hareketlerini etkileyen sitokinlerin salınmasına neden olur. Sitokin sinyalleri makrofajların mikrobisidal fonksiyonunu ve öldürücü T hücrelerinin etkinliğini geliştiren yardımcı T hücreleri tarafından üretilir. Ek olarak, yardımcı T hücrelerinin etkinleştirilmesi, T hücresinin yüzeyinde ifade edilen, antikor üreten B hücrelerinin etkinleştirilmesinde tipik olarak gerek duyulan, fazladan uyarı sinyalleri sağlayan CD40 (CD154) zinciri gibi moleküllerin düzenlenmesine (upregülasyonuna) neden olur.

#### γδ T hücreleri

Daha fazla bilgi: γδ T hücresi
T hücreleri, CD4+ ve CD8+ (γδ) T hücrelerinden farklı bir T hücresi reseptörüne (TCR) sahiplerdir ve öldürücü T hücreleri, yardımcı T hücreleri ve doğal öldürücü hücrelerin özelliklerini paylaşırlar. γδ T hücrelerinden yanıt oluşturan şartlar henüz tam olarak aydınlanmamıştır. Diğer alışılagelmemiş T hücresi altkümelerindeki benzer olarak CD1d-bağlı doğal öldürücü hücreler gibi değişmeyen TCRler, γδ T hücreleri doğştan ve edinilmiş bağışıklık arasındaki hatta bulunurlar. 
Diğer taraftan γδ T hücreleri, edinilmiş bağışıklığın reseptör çeşitliliğini üretmek ve ayrıca hatırlanabilir bir fenotipi geliştirmek için TCR genlerini düzenleyen bileşenleridir. Öteki taraftan çeşitli altkümeler ayrıca doğuştan gelen bağışıklık sisteminin örnek tanıma reseptörleri gibi kullanılan TCRlerini ya da DÖH reseptörlerini bağlayan parçalarıdır. Örneğin insan Vγ9/Vδ2 T hücrelerinin büyük miktarları, mikroplar tarafından üretilen

peptidik olmayan antijenlere saatler içinde karşılık verir ve epiteldeki yüksek oranda bağlanmış Vδ1+ T hücreleri stres altındaki epitel hücrelerini yanıtlar.

#### B lenfositler ve antikorlar

Ana maddeler: B lenfosit ve Antikor
Bir B hücresi bir patojeni, yüzeyindeki antikorlara özgü yabancı antijenler bağlandığında tanımlar.

Antijenlerin antikorlara bağlanması Bu antijen/antikor kompleksi B hücresi tarafından kabul edilir ve proteolizis tarafından peptidlerin içine işlenir. B hücresi o zaman bu antijenik peptidleri yüzeyindeki MHC sınıf II moleküllerinde gösterir. MHC'nin bu kompleksi ve antijen, lenfokinleri salan ve B hücrelerini etkinleştiren eşlenik bir yardımcı T hücresini çeker. Etkin B hücresi böylece bölünmeye başladığında, ürünleri (plazma hücreleri), antijenleri tanıyan antikorların milyonlarca kopyalarını salgılar. Bu antikorlar kan plazmasında ve lenfde dolaşır, antijen sunan patojenleri bağlar ve onları kompleman sisteminin ya da fagositlerin yıkımı ve kaldırması için işaretler. Antikorlar ayrıca bakteriyal toksinleri bağlayarak veya virüslerin ve bakterilerin enfekte hücrede kullandıkları reseptörlere müdahalede bulunarak istilacıları doğrudan etkisizleştirebilirler.CD20 antijeni ayrıca B lenfositlerinde de bulunur.

#### Alternatif edinilmiş bağışıklık sistemi

Edinilmiş bağışıklık sisteminin klasik molekülleri (örn. antikorlar ve T hücre reseptörleri), sadece Gerçekçenelilerde bulunmasına karşın, farklı bir lenfosit benzeri molekül yılan balığı ve *Myxine* cinsi gibi ilkel omurgasızlarda da keşfedilmiştir. Bu hayvanlar, çeneli omurgalılardaki antijen reseptörlerine benzeyen sadece bir ya da iki gen tarafından üretilen, "çeşitli lenfosit reseptörü (VLRler)" olarak adlandırılan moleküllerinin geniş bir dizisine sahiptirler. Bu moleküllerin patojenik antijenleri, antikorlara benzer yollarla ve aynı özgüllükte bağladığına inanılır.

### Bağışıklık belleği

Ana madde: Bağışıklık belleği
B ve T hücreleri etkinleştirilip, kendilerini eşlemeye başladıklarında, ürünlerinin bazıları uzun-yaşamlı bellek hücreleri haline gelir. Bir hayvanın hayatı boyunca bu bellek hücreleri her özgül saldıran patojeni hatırlayabilir ve eğer patojen tekrar saldırırsa daha güçlü bir yanıtı sergileyebilir. Bu *kazanılmıştır* çünkü canlının hayatı boyunca bu patojenlerle enfeksiyonlara uyum sağlama devam eder ve bağışıklık sistemi gelecek salıdırılar için kendini hazırlar.

Bağışıklık belleği, aktif veya pasif şekillerde görülebilir:

#### Pasif bellek

Yeni doğanların mikroplarla daha önce tecrübesi olmamıştır ve enfeksiyonla hasarlanmaları kısmen mümkündür. Pasif bağışıklığın bazı tabakaları anne tarafından sağlanır. Gebelik sırasında, IgG olarak adlandırılan antikorların bir kısmı anneden bebeğe plesanta yoluyla geçer ve böylece insan bebekleri doğduklarında bile annelerininki kadar aynı düzeyde antijen özgüllüğüne ve antikorların büyük kısmına sahiplerdir.

Göğüs sütü ayrıca yenidoğanın sindirim sistemine de geçen antikorları içerir ve yenidoğan kendi antikorlarını sentezleyince kadar bebeği bakteriyal enfeksiyonlardan korur. Bu pasif bağışıklıktır çünkü fetüs aslında hiç bellek hücresi ya da antikor üretemez, onları sadece ödünç alır.

Bu pasif bağışıklık genellikle kısa sürelidir, birkaç gün ila birkaç ay sürer. Tıpta, koruyucu pasif bağışıklık ayrıca, bir canlıdan diğerine antikor zengini serum verilerek yapay olarak sağlanabilir.

#### Aktif bellek ve bağışıklama

Uzun süreli *aktif* bellek enfeksiyon sonrası B ve T hücrelerinin etkinleştirilmesine gerek duyar. Aktif bağışıklık ayrıca yapay olarak aşılamayla da sağlanabilir. Aşılamanın (bağışıklama) arkasında yatan temel kural, patojenden gelen bir antijenle bağışıklık sistemini uyarmak ve bu patojen karşısında özgül bağışıklığı ev sahibinde hastalığa neden olmadan geliştirmektir. Bu önceden planlanmış bağışıklık yanıtı başarılıdır çünkü bağışıklık sisteminin doğal özgüllüğünü kullanır. 
İnsan populasyonun ölüm nedenlerinden önde gelen nedenlerden enfeksiyon hastalıklarında, bağışıklık sisteminin insanlıkla gelişiminden beri en etkili uygulamayı "aşılama" sunmaktadır.

Çoğu viral aşı yaşayan zayıflatılmış virüslerden elde edilirken, bakteriyal aşılar mikroorganizmaların zararsız toksinlerini de içeren aselüler (hücresiz) bileşenlerine dayanır.

Bazı antijenler aselüler aşlılardan elde edildiklerinden beri edinilmiş yanıtın çok güçlü olmasına neden olmadıklarından beri, bazı bakteriyal aşılar bağışıklığı yükselten ve doğuştan gelen bağışıklığın antijen sunan hücrelerini etkinleştiren ek yardımcılar da taşımaktadırlar.

İnsan bağışıklığının bozuklukları
---------------------------------

Bağışıklık sistemi fark edilebilir derecede özgüllüğün, toplanmanın ve uyumun birleştirilmesi gibi etkileyici bir yapıya sahiptir. Ev sahibinin savunmasında hatalar oluşabilir ve bunlar üç kategori altında incelenir: bağışıklık yetmezlikleri, kendine bağışıklık, ve aşırı duyarlılık.

### Bağışıklık yetmezlikleri

Ana madde: Bağışıklık yetmezliği
Bağışıklık yetmezliği, bağışıklık sisteminin bileşenlerinden biri ya da birkaçı inaktif duruma geldiğinde meydana gelir. Bağışıklık sisteminin patojenlere olan yanıtı genç ve yaşlıların her ikisinde de, 50'li yaşlarda belirgin olarak "bağışıklık yaşlılığıyla" ilişkili olarak azalır. Gelişmiş ülkelerde obezite, alkolizm ve yasal olmayan ilaçlar bağışıklık işlevlerinin zayıflamasına neden olan başlıca sebeplerdir. Bununla beraber iyi beslenmeme de gelişmiş ülkelerde bağışıklığı düşüren önemli nedenler arasındadır. Protein fakiri beslenme hücre-aracılı bağışıklığının azalması, tamamlama etkinliği, fagositik işlevsellik, IgA antikor yoğunluğu değişimi ve sitokin üretimiyle ilişkilendirilir. Şunlar gibi tekli besinlerin eksiklikleri de; demir, bakır, çinko, selenyum, vitaminler, A vitamini, C vitamini, E vitamini ve B6 ve folik asit (vitamin B9) ayrıca bağışıklık yanıtlarını azaltır. Ek olarak, timusun erken yaşlarda genetik mutasyonlar veya operasyonlar sonucu kaybedilmesi bazı bağışıklık yetmezliklerine neden olabilir ve yüksek enfeksiyon kapma olasılığıyla sonuçlanır. Bağışıklık yetmezlikleri ayrıca *kalıtılabilir* ya da *edinilebilir*. Fagositlerin patojenleri yok etmek için indirgenmiş bir yetenek kazandıkları kronik granülomatus hastalığı kalıtılmış ya da konjenital bir bağışıklık yetmezliği örneğidir. AIDS ve kanserlerin bazı tipleri de edinilmiş bağışıklık yetmezliklerine neden olur.

### Kendine bağışıklık

Ana madde: Kendine bağışıklık
Aşırı etkin bağışıklık yanıtları bağışıklık sisteminin işlevsizliğinin başka bir sonucunu; özellikle "kendine bağışık" yetmezlikleri kapsar. Burada bağışıklık sistemi *kendinden* ve *kendinden-olmayanı* uygun şekilde ayırmakta hataya düşer ve vücudun kendi parçalarına saldırır. Normal şartlar altında bile bazı T hücreleri ve antikorlar kendinden-olan peptidlerle tepkimeye girerler. Timus ya da kemik iliğinde özelleşmiş hücrelerin fonksiyonlarından biri, genç lenfositleri kendi antijenleriyle vücudun içine üretip sunmak ve bu hücrelerin kendinden-antijenleri, kendine bağışıklığı engelleyerek seçmesidir.

### Aşırı duyarlılık

Ana madde: Aşırı duyarlılık
Aşırı duyarlılık, vücudun kendi dokularına zarar veren bir bağışıklık yanıtıdır. Aşırı duyarlılık reaksiyon zamanı ve uyarlandıkları karmaşık mekanizmalara göre 4 sınıfa ayrılır:
*Tip I aşırı duyarlılık;* sıkı sık alerjiyle ilişkili olan derhal ya da anaflaktik olan reaksiyondur. Semptomlar orta düzey rahatsızlıktan ölüme kadar gidebilir. Tip I aşırı duyarlılığa mast hücrelerinden ve bazofillerden salınan IgE ile aracılık eder.
*Tip II aşırı duyarlılık;* antikorlar hastanın kendi hücrelerindeki antijenlere bağlanıp, onları yıkım için işaretlediklerinde meydana gelir. Bu ayrıca antikor-bağımlı (ya da sitotoksik) aşırı duyarlılık olarak isimlendirilir ve IgG ve IgM antikorları tarafından aracılık edilir.
Çeşitli dokularda bulunan bağışıklık kompleksleri (antijenlerin yapışmaları, kompleman proteinler ve IgG ve IgM antikorları) *tip III aşırı duyarlılık reaksiyonları*nı tetikler.
*Tip IV aşırı duyarlılık;* (hücre-aracılı ya da gecikmiş tip aşırı duyarlılık olarak da bilinir); genellikle gelişmesi iki ya da üç gün süren aşırı duyarlılık tipidir. Type IV reaksiyonları bazı kendine bağışık ve enfeksiyonöz hastalıklarıyla ilişkilidir, fakat bunlardan başka *kontakt dermatitis* (zehirli sarmaşık) ile de ilişkili olabilir. Bu reaksiyonlara T hücreleri, monositler ve makrofajlarca aracılık edilir.

Ev sahibi savunmasının diğer şekilleri
--------------------------------------

Ana madde: Doğuştan gelen bağışıklık sistemi § Doğuştan gelen bağışıklığın diğer şekilleri
Edinilmiş bağışıklık sistemleri şeklinde bağışıklık yanıtı ilk kez omurgalılarda ortaya çıkmıştır çünkü omurgasızlarda lenfositler veya antikora-dayalı humoral yanıtlar görülmez. Bununla beraber bazı türler omurgalı bağışıklığına bakışta öncü olarak görülen bazı mekanizmaları kullanırlar. Bakteriler ve (belki bazı diğer prokaryotik organizmalar) kendilerini bakteriyofaj gibi viral patojenlerden korumak için restriksiyon-modifikasyon sistemi olarak bilinen eşsiz bir savunma mekanizması geliştirmişlerdir. Patern tanıma reseptörleri, neredeyse bütün organizmalarca, mikrobiyal patojenlerle ilişkili molekülleri tanımlamak için kullanılan proteinlerdir. "Defensinler" olarak adlandırılan antimikrobiyal peptidler, bütün hayvanlar ve bitkilerde bulunan ve omurgasızlarda sistemik bağışıklığın ana şekillerini gösteren evrimsel olarak korunmuş doğuştan gelen bağışıklığın bileşenleridir. Kompleman sistemi ve fagositik hücreler de ayrıca omurgasızların çoğu hayat formlarınca kullanılırlar. Ribonükleaz ve RNA interferans yolları bütün ökaryotlarda saklıdır ve virüslere karşı bağışıklık yanıtının oluşmasında rol aldıkları düşünülmektedir.

Hayvanlardan farklı olarak, bitkiler fagositik hücrelerden yoksunlardır ve çoğu bitkinin bağışıklık yanıtları, bitkinin tamamına yayılan sistemik kimyasal sinyaller gönderir.

Bitkinin bir parçası enfekte edildiğinde, bitki sınırlı bir hipersensivite yanıtı (HR) oluşturur, enfeksiyonun olduğu bölgede bitkinin diğer parçalarına yayılmasını engelleyen hızlı programlanmış hücre ölümü gerçekleştirilir. Sistemik kazanılmış dayanıklılık (SAR), tüm bitkiyi birçok enfeksiyon ajanına karşı dirençli hale getiren bir savunma yanıtı tipidir. RNA interferans mekanizmaları özellikle bu sistemik yanıtlarda virüs replikasyonunu önleyebildikleri için önemlidir.

Tümör immünolojisi
------------------

Ayrıca bakınız: Tümör immünolojisi
Makrofajlar bir kanser hücresini tanımış halde (büyük ve iğnemsi olan). Kanser hücresini eritme sırasında makrofajlar (küçük beyaz hücreler) tümör hücresini öldürmek için toksinleri enjekte ederler. Bağışlıklık terapisi tıp araştırmalarında kanser için kullanılan aktif bir alandır.
Bağışıklık sisteminin başka bir önemli rolü de tümörleri tanıması ve yok etmesidir. Tümörlerin değişime uğramış hücreleri, normal hücrelerde bulunmayan tümör antijenlerini ifade ederler. Bağışlıklık sistemine bu antijenler yabancı olarak görünür, sunumları bağışıklık sistemini hücrelerinin değişmiş tümör hücrelerine saldırmasına neden olur. Tümör hücrelerince ifade olunan antijenlerin bazı kaynakları vardır; bazıları servikal kansere neden olan insan papillomavirüsü gibi onkojenik virüslerden köken alırken, diğerleri düşük seviyelerde normalken yüksek seviyelerde kansere neden olan canlının kendi proteinleridir. Enzimlerden tirosinaz olarak bilineni yüksek seviyelerinde olağan deri hücrelerini (örn. melanositleri) *melanoma* diye bilinen tümörlere değiştirir. Tümör antijenlerinin üçüncü bir olası kaynağı hücre büyümesi ve yaşamasını düzenleyen, çoğunlukla onkogen diye adlandırılan moleküllerin kansere dönüşmesini sağlayan proteinlerdir. Bağışıklık sisteminin tümörlere ana yanıtı; yardımcı T hücrelerinin yardımıyla öldürücü T hücrelerini kullanarak anormal hücreleri yok etmesidir. Tümör antijenleri viral antijenlere benzer yollarla MHC sınıf I molekülleri üzerinden sunulur. Bu, öldürücü T hücrelerinin tümör hücrelerini "anormal" olarak tanımasına izin verir. Doğal öldürücü hücreler de ayrıca tümörlü hücreleri benzer yollarla, özellikle tümörlü hücreler yüzeylerinde normalden biraz daha az MHC sınıf I molekülünü taşıyorlarsa öldürür, bu tümörlerde yaygın bir durumdur. Antikorlar bazen kompleman sistemince yıkılmalarına izin veren tümör hücreleri karşısında üretilir. Açıkçası, bazı tümörler bağışıklık sisteminden kaçabilir ve yaşamaya devam edebilirler. Tümör hücreleri çoğunlukla yüzeylerindeki MHC sınıf I moleküllerinin bir kısmını indirgemişlerdir, bu yüzden öldürücü T hücrelerinin taramasından kaçabilirler. Bazı tümör hücreleri ayrıca bağışıklık yanıtını baskılayan ürünler de salarlar; örneğin lenfositlerin ve makrofajların etkinliğini baskılayan TGF-β sitokini gibi. Ek olarak, bağışıklıksal dayanıklılık (tolerans) tümör antijenleri karşısında gelişebilir ve böylece bağışıklık sistemi artık tümör hücrelerine saldırmaz olur. Birbirine ters olarak, tümör hücrereleri makrofajları çeken sitokinleri ve tümör gelişimini besleyen gelişme faktörlerini bıraktıklarında, makrofajlar tümör gelişimini desteklerler. Ayrıca tümördeki hipoksinin bir kombinasyonunda ve makrofajlarca bir sitokin üretildiğinde, tümör hücrelerinin metastazını bloklayan bir proteinin üretimini azaltır ve bu suretle kanser hücrelerinin yayılmasına yardımcı olunur.

Fizyolojik düzenleme
--------------------

Hormonlar, bağışıklık sisteminin duyarlılığını değiştirerek bağışıklık aracıları (immünomodülatörler) gibi görev alabilirler. Örneğin, dişi eşey hormonları edinilmiş ve doğuştan gelen bağışıklık yanıtının uyarıcıları (immünostimulatörleri) olarak bilinirler. Lupus erythematosus gibi bazı kendine bağışık hastalıklar, tercihen kadınları bulur ve başlangıçları kıllanmayla aynı zamana denk gelir. Zıt olarak, testosteron gibi erkek eşey hormonları bağışıklık baskılayıcı olarak görünmektedirler. Diğer hormonlar, en çok prolaktin, büyüme hormonu ve D vitamini bağışıklık sistemini düzenliyor gibi görünmektedirler. Yaşla değişen hormon seviyelerinin, yaşlanmada kısmen zayıflamış bağışıklık yanıtlarından sorumlu olduğu farzedilmektedir. Ters olarak, bazı hormonlar bağışıklık sistemince düzenlenirler; örneğin; tiroid hormonu etkinliği gibi. Bağışıklık sistemi uyku ve dinlenmeyle güçlenir, stresle zayıflar. Beslenme de bağışıklık sistemini etkileyebilir; örneğin taze meyveler, sebzeler ve yağ asitlerince güçlü yiyecekler sağlıklı bir bağışıklık sistemini destekleyebilir. Başka bir deyişle, fetal iyi beslenememe, hayat boyu süren bağışıklık sistemi zayıflığına neden olabilir. Geleneksel tıpta ekinezya, meyan kökü, ginseng, geven, adaçayı, sarımsak, mürver meyvesi, şitaki ve lingzhi mantarları, zufa otu gibi bazı bitkilerin ve balın bağışıklık sistemini uyardığına inanılmaktadır. Çalışmalar, eylemleri karmaşık ve tanımlanmaları zor olsa da bitkilerin gerçekten de bağışıklık sistemini uyarabileceğini göstermektedir.

Tıp alanındaki uygulamalar
--------------------------

Bağışıklık baskılayıcı ilaç deksametazon
Bağışıklık yanıtı, kendine bağışıklıklık, alerji, doku nakli redleri sonucu istenmeyen yanıtları baskılamak için geliştirilebilir ve çoğunlukla bağışık sisteminden kaçan patojenler karşısında koruyucu yanıtları uyarabilir (bknz. bağışıklama).

Bağışıklık baskılayıcı ilaçlar büyük doku harabiyetleri oluştuştuğunda kendine bağışık düzensizlikleri ya da yangıyı kontrol etmek için ve bir organ nakli sonrası nakil reddini önlemek için kullanılırlar.

Yangı-önleyici (anti-enflamatör) ilaçlar sıkça yangının etkilerini kontrol etmek için kullanılır. Glukokortikoidler bu ilaçların en güçlüleridir, bununla beraber bu ilaçların bazı yan etkileri olabilir (*örn.* merkezi obezite, hiperglisemi, osteoporoz) ve sıkı kontrol altında kullanılmalıdırlar. Bu yüzden yangı-önleyici ilaçların düşük dozları sıkça sitotoksik ya da metotreksat ya da azathioprin gibi bağışıklık baskılayıcı ilaçlarla birleştirilerek kullanılırlar.

Sitotoksik ilaçlar etkin T hücreleri gibi bölünen hücreleri öldürerek bağışıklık yanıtını engellerler. Bununla birlikte, öldürme rastgeledir ve diğer sürekli bölünen hücreleri ve organları da etkiler ve zehirli yan etkilere neden olur.

Siklosporin gibi bağışıklık baskılayıcı ilaçlar sinyal iletim yollarını engelleyerek T hücrelerinin sinyallere tam olarak doğru yanıt vermesini önlerler. Daha büyük ilaçlar (>500 Da) özellikle tekrar tekrar veriliyorlarsa ya da daha yüksek dozdaysalar etkisiz (nötralize) bir bağışıklık yanıtını harekete geçirebilirler.

İlaçların etkileyiciliklerinin sınırları (6000 Da'dan daha büyük olan) peptidlere ve proteinlere bağlıdır. Bazı hallerde, ilacın kendisi immünojenik değildir fakat yardımcı bir immünojenik bileşikle güçlenebilir; Taxol zaman zaman bu roldedir. Sayısal yöntemler, terapötik antikorların taslaklanmasında kısmen yararlı olan, viral kapsül parçacıkları mutasyonlarının zararını tayin etmek ve peptid-bazlı ilaç tedavi tekliflerinin onaylanmasına peptidlerin ve proteinlerin immünojenikliğini öngörmek için geliştirilebilirler.

Erken dönem teknikleri büyük ölçüde hidrofilik amino asitlerin epitop bölgelerinde hidrofobik amino asitlere göre çok daha fazla bulunmasina dayanmaktaydı; bununla birlikte daha gelişmiş yeni teknikler, bilinen epitopların, özellikle de üzerinde çok çalışma yapılmış virüs proteinlerinin veritabanlarını alıştırma kümeleri olarak kullanan öğrenme kabiliyeti bulunan makinesel tekniklere yani özdevimli öğrenme tekniklerine dayanmaktadır. B hücreleri tarafından tanınanbildiği bilinen patojenlerin epitoplarının kataloğundan oluşan ve kamuya açık bir veritabanı kurulmuştur.

İmmünojenik çalışmaların biyoenformatiğe dayalı yardımcı alanı "immunoenformatiğe" karşılık gelmektedir.

Patojenlerce manipülasyonlar
----------------------------

Herhangi bir patojende başarı, onun konağın bağışıklık yanıtlarından kaçmabilme kabiliyetine bağlıdır. Bu yüzden patojenler bağışıklık aracılı yıkımdan kaçabilirlerken ev sahibini başarıyla enfekte edebilmelerine izin veren bazı metotlar geliştirmişlerdir. Bakteriler sıklıkla bariyerleri eriten enzimler salgılayarak - örneğin tip II salgılama sistemi kullanarak- fiziksel engellerin üstesinden gelirler. Farklı olarak, tip III salgılama sistemi kullanarak, patojenden konağa proteinlerini doğrudan aktarmayı sağlayan ev sahibinin hücresine içi boş bir tüp yerleştirebilirler; bu proteinler tüp boyunca ilerler ve genellikle konağın savunmalarını kapatırlar. Doğuştan gelen sistemini kandıran bazı patojenlerce kullanılan birkaçma stratejisi de (intraselüler patogenez olarak da isimlendirilen) hücreiçi replikasyondur. Burada patojen hayat döngüsünün çoğunu, bağışıklık hücreleri antikorlar ve tamamlayıcılarla doğrudan temasdan korunduğu konak hücrelerde geçirir. Hücre içi patojenlerin bazı örnekleri; virüsler, besin bozucu bakterilerden *Salmonella* ve malarya etkeni olan ökaryotik parazit *Plasmodium falciparum* ve leishmania etkeni *Leishmania spp.*dir. *Mycobacterium tuberculosis* gibi diğer bakteriler tamamlayıcıların lizisinden korundukları koruyucu bir kapsül içinde yaşarlar. Bazı patojenler konağın bağışıklık yanıtını yanlış yönlendiren veya etkisini azaltan bileşenler salarlar. Bazı bakteriler kendilerini bağışıklık sisteminin hücrelerinden ve proteinlerinden koruyan biyofilmler şekillendirirler. Böyle biyofilmler bazı enfeksiyonlarda başarılı olabilirler; örneğin, kronik kistik fibrozisin karaktersitik enfeksiyonözleri *Pseudomonas aeruginosa* ve *Burkholderia cenocepacia*. Diğer bakteriler antikorları bağlayan ve etkisizleştiren yüzey proteinleri üretirler; örneğin *Streptococcus* (protein G), *Staphylococcus aureus* (protein A), ve *Peptostreptococcus magnus* (protein L). Virüsleri edinilmiş bağışıklık sisteminden koruyan mekanizmalar ise daha karmaşıktır. En basit yakınlaşma da saldırganın yüzeyindeki temelli-olan epitoplar saklanırken temelli-olmayan epitoplar (amino asitler ve/veya şekerler) hızlıca değiştirilir. Örneğin HIV, konak hedef hücreye girmesi için gerekli olan viral kapsülündeki proteinleri düzenli olarak değiştirir. Antijenlerdeki bu sık değişimler bu proteinlere yönlenen aşıların neden başarısız olduğunu açıklayabilir. Antijenleri konağın molekülleriyle maskeleme de yaygın olarak kullanılan başka birkaçınma stratejisidir. HIV'deki vironu kaplayan kapsül konağın en dış membranından şekillenir; kendini-kaplayan virüsler böylece bağışıklık sistemininin "kendinden-olmayan"ı tanımasını zorlaştırır.

İmmünolojinin tarihçesi
-----------------------

Alman immünolog ve Nobel Ödülü sahibi Paul Ehrlich (1854-1915).
İmmünoloji, bağışıklık sisteminin yapısını ve fonksiyonlarını açıklayan bilim dalıdır. Tıptan köken alır ve erken dönem çalışmaları hastalıkların bağışıklık nedenlerini üzerinedir. Bağışıklığın en erken anıldığı dönem MÖ. 430'da Atina veba salgınıdır. Thucydides daha önce bir nöbet geçirip iyileşmiş insanların ikinci defa hastalığa yakalanmadıklarını belirtmiştir. Edinilmiş bağışıklığa bu bakış daha sonra Louis Pasteur tarafından aşıyı geliştirmede ve hastalık-germ teorisini ileri sürmede kullanılmıştır. Pasteur'ün teorisi hastalıkların miasma teorisi gibi çağdaşı teorilere doğrudan karşıttı. Mikroorganizmaların enfeksiyon hastalıklarının nedeni olduğu, 1905'te Nobel Ödülü alan Robert Koch'un 1891'de yayımladığı Koch postülatlarına kadar kanıtlanmadı. 1901'de virüslerin insan patojeni oldukları sarıhumma virüsünün Walter Reed tarafından keşfiyle doğrulandı.

İmmünoloji 19. yüzyılın sonlarına doğru humoral ve hücresel bağışıklığın hızlı gelişmeleriyle büyük ilerleme kaydetti.

Özellikle antijen-antikor reaksiyonunun özgüllüğünü açıklayan yan-zincir teorisini ileri süren Paul Ehrlich'in çalışmaları oldukça önemliydi; Ehrlich, humoral bağışıklığın tanımlanmasına olan katkılarıyla 1908'de hücresel bağışıklığın bulucusu Elie Metchnikoff ile birlikte Nobel Ödülü aldı.

Dış bağlantılar
---------------

* Bağışıklık sistemi nasıl çalışır? - *İngilizce* 16 Nisan 2008 tarihinde Wayback Machine sitesinde arşivlendi.
* Bağışıklık sistemi - *İngilizce* 1 Ocak 2007 tarihinde Wayback Machine sitesinde arşivlendi.
* www.ncbi.nlm.nih.gov/İmmünobiyoloji- Charles Janeway 28 Haziran 2009 tarihinde Wayback Machine sitesinde arşivlendi.
* www.biomedcentral.com - İmmünoloji 3 Mart 2012 tarihinde Wayback Machine sitesinde arşivlendi.
* Hücreden Yaşamın İçine - *İngilizce* 22 Nisan 2008 tarihinde Wayback Machine sitesinde arşivlendi.
* The Microbial World - mikroplara karşı hayvanlada savunma 1 Mayıs 2008 tarihinde Wayback Machine sitesinde arşivlendi.
* pathmicro.med.sc.edu 2 Ocak 2007 tarihinde Wayback Machine sitesinde arşivlendi.
* Bitkilerde bağışıklık

Kaynakça
--------

1. 1 2 3  Gregory Beck; Gail S. Habicht (Kasım 1996). "Immunity and the Invertebrates" (PDF). *Scientific American*. ss. 60-66. 4 Mart 2009 tarihinde kaynağından arşivlendi (PDF). Erişim tarihi: 1 Ocak 2007.
2. ↑  "Arşivlenmiş kopya". 21 Ekim 2014 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 18 Nisan 2008.
3. ↑  "Arşivlenmiş kopya". 16 Aralık 2006 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 19 Nisan 2008.
4. ↑  "Arşivlenmiş kopya". 3 Mart 2013 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 2 Mayıs 2008.
5. ↑   1 Mayıs 2008 tarihinde Wayback Machine sitesinde arşivlendi. bdergi/yeniufuk/icerik/bagisiklik.pdf
6. 1 2  Litman G, Cannon J, Dishaw L (2005). "Reconstructing immune phylogeny: new perspectives". *Nat Rev Immunol*. **5** (11). ss. 866-79. PMID 16261174. KB1 bakım: Birden fazla ad: yazar listesi (link)
7. 1 2 3  Mayer, Gene (2006). "Immunology - Chapter One: Innate (non-specific) Immunity". *Microbiology and Immunology On-Line Textbook*. USC School of Medicine. 21 Ekim 2014 tarihinde kaynağından arşivlendi.
8. ↑  Smith A.D. (Ed) *Oxford dictionary of biochemistry and molecular biology.* (1997) Oxford University Press. ISBN 0-19-854768-4
9. 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10  Alberts, Bruce (2002). *Molecular Biology of the Cell; Fourth Edition*. New York and London: Garland Science. ISBN 0-8153-3218-1. 3 Ekim 2009 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 18 Nisan 2008.
10. ↑  Boyton R, Openshaw P. "Pulmonary defences to acute respiratory infection". *British Medical Bulletin*. Cilt 61. ss. 1-12. PMID 11997295.
11. ↑  Agerberth B, Gudmundsson G. "Host antimicrobial defence peptides in human disease". *Curr Top Microbiol Immunol*. Cilt 306. ss. 67-90. PMID 16909918.
12. ↑  Moreau J, Girgis D, Hume E, Dajcs J, Austin M, O'Callaghan R (2001). "Phospholipase A(2) in rabbit tears: a host defense against Staphylococcus aureus". *Invest Ophthalmol Vis Sci*. **42** (10). ss. 2347-54. PMID 11527949. 17 Nisan 2008 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 18 Nisan 2008. KB1 bakım: Birden fazla ad: yazar listesi (link)
13. ↑  Hankiewicz J, Swierczek E (1974). "Lysozyme in human body fluids". *Clin Chim Acta*. **57** (3). ss. 205-9. PMID 4434640.
14. ↑  Fair W, Couch J, Wehner N (1976). "Prostatic antibacterial factor. Identity and significance". *Urology*. **7** (2). ss. 169-77. PMID 54972. KB1 bakım: Birden fazla ad: yazar listesi (link)
15. ↑  Yenugu S, Hamil K, Birse C, Ruben S, French F, Hall S (2003). "Antibacterial properties of the sperm-binding proteins and peptides of human epididymis 2 (HE2) family; salt sensitivity, structural dependence and their interaction with outer and cytoplasmic membranes of Escherichia coli". *Biochem J*. **372** (Pt 2). ss. 473-83. PMID 12628001. 16 Eylül 2019 tarihinde kaynağından arşivlendi (PDF). Erişim tarihi: 18 Nisan 2008. KB1 bakım: Birden fazla ad: yazar listesi (link)
16. ↑  Gorbach S (1990). "Lactic acid bacteria and human health". *Ann Med*. **22** (1). ss. 37-41. PMID 2109988.
17. ↑  Hill L, Embil J (1986). "Vaginitis: current microbiologic and clinical concepts". *CMAJ*. **134** (4). ss. 321-31. PMID 3510698.
18. ↑  Reid G, Bruce A (2003). "Urogenital infections in women: can probiotics help?". *Postgrad Med J*. **79** (934). ss. 428-32. PMID 12954951. 5 Mayıs 2008 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 18 Nisan 2008.
19. ↑  Salminen S, Gueimonde M, Isolauri E (2005). "Probiotics that modify disease risk". *J Nutr*. **135** (5). ss. 1294-8. PMID 15867327. 23 Mart 2008 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 18 Nisan 2008. KB1 bakım: Birden fazla ad: yazar listesi (link)
20. ↑  Reid G, Jass J, Sebulsky M, McCormick J (2003). "Potential uses of probiotics in clinical practice". *Clin Microbiol Rev*. **16** (4). ss. 658-72. PMID 14557292. KB1 bakım: Birden fazla ad: yazar listesi (link)
21. ↑  Medzhitov R (2007). "Recognition of microorganisms and activation of the immune response". *Nature*. **449** (7164). ss. 819-26. doi:10.1038/nature06246. PMID 17943118.
22. ↑  Kawai T, Akira S (2006). "Innate immune recognition of viral infection". *Nat Immunol*. **7** (2). ss. 131-7. PMID 16424890.
23. ↑  Miller, SB (2006). "Prostaglandins in Health and Disease: An Overview". *Seminars in Arthritis and Rheumatism*. **36** (1). ss. 37-49. PMID 16887467.
24. ↑  Ogawa Y, Calhoun WJ. (2006). "The role of leukotrienes in airway inflammation". *J Allergy Clin Immunol*. **118** (4). ss. 789-98. PMID 17030228.
25. ↑  Le Y, Zhou Y, Iribarren P, Wang J (2004). "Chemokines and chemokine receptors: their manifold roles in homeostasis and disease" (PDF). *Cell Mol Immunol*. **1** (2). ss. 95-104. PMID 16212895. 14 Nisan 2008 tarihinde kaynağından arşivlendi (PDF). Erişim tarihi: 18 Nisan 2008. KB1 bakım: Birden fazla ad: yazar listesi (link)
26. ↑  Martin P, Leibovich S (2005). "Inflammatory cells during wound repair: the good, the bad and the ugly". *Trends Cell Biol*. **15** (11). ss. 599-607. PMID 16202600.
27. 1 2  Rus H, Cudrici C, Niculescu F (2005). "The role of the complement system in innate immunity". *Immunol Res*. **33** (2). ss. 103-12. PMID 16234578. KB1 bakım: Birden fazla ad: yazar listesi (link)
28. ↑  Mayer, Gene (2006). "Immunology - Chapter Two: Complement". *Microbiology and Immunology On-Line Textbook*. USC School of Medicine. 29 Eylül 2014 tarihinde kaynağından arşivlendi.
29. 1 2 3 4 5 6  Janeway CA, Jr.; ve diğerleri. (2005). *Immunobiology* (6. ed. bas.). Garland Science. ISBN 0-443-07310-4. KB1 bakım: Diğerlerinin yanlış kullanımı (link) KB1 bakım: Fazladan yazı (link)
30. ↑  Liszewski M, Farries T, Lublin D, Rooney I, Atkinson J. "Control of the complement system". *Adv Immunol*. Cilt 61. ss. 201-83. PMID 8834497. KB1 bakım: Birden fazla ad: yazar listesi (link)
31. ↑  Sim R, Tsiftsoglou S (2004). "Proteases of the complement system" (PDF). *Biochem Soc Trans*. **32** (Pt 1). ss. 21-7. PMID 14748705.
32. ↑  Ryter A (1985). "Relationship between ultrastructure and specific functions of macrophages". *Comp Immunol Microbiol Infect Dis*. **8** (2). ss. 119-33. PMID 3910340.
33. ↑  Langermans J, Hazenbos W, van Furth R (1994). "Antimicrobial functions of mononuclear phagocytes". *J Immunol Methods*. **174** (1–2). ss. 185-94. PMID 8083520. KB1 bakım: Birden fazla ad: yazar listesi (link)
34. ↑  May R, Machesky L (2001). "Phagocytosis and the actin cytoskeleton". *J Cell Sci*. **114** (Pt 6). ss. 1061-77. PMID 11228151. 3 Mayıs 2008 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 19 Nisan 2008.
35. ↑  Salzet M, Tasiemski A, Cooper E (2006). "Innate immunity in lophotrochozoans: the annelids". *Curr Pharm Des*. **12** (24). ss. 3043-50. PMID 16918433. KB1 bakım: Birden fazla ad: yazar listesi (link)
36. ↑  Zen K, Parkos C (2003). "Leukocyte-epithelial interactions". *Curr Opin Cell Biol*. **15** (5). ss. 557-64. PMID 14519390.
37. 1 2 3  Stvrtinová, Viera (1995). Inflammation and Fever *from Pathophysiology: Principles of Disease*. Computing Centre, Slovak Academy of Sciences: Academic Electronic Press. 11 Temmuz 2001 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 1 Ocak 2007.
38. ↑  Bowers, William (2006). "Immunology -Chapter Thirteen: Immunoregulation". *Microbiology and Immunology On-Line Textbook*. USC School of Medicine. 24 Ekim 2014 tarihinde kaynağından arşivlendi.
39. 1 2  Guermonprez P, Valladeau J, Zitvogel L, Théry C, Amigorena S. "Antigen presentation and T cell stimulation by dendritic cells". *Annu Rev Immunol*. Cilt 20. ss. 621-67. PMID 11861614. KB1 bakım: Birden fazla ad: yazar listesi (link)
40. ↑  Krishnaswamy G, Ajitawi O, Chi D. "The human mast cell: an overview". *Methods Mol Biol*. Cilt 315. ss. 13-34. PMID 16110146. KB1 bakım: Birden fazla ad: yazar listesi (link)
41. ↑  Kariyawasam H, Robinson D (2006). "The eosinophil: the cell and its weapons, the cytokines, its locations". *Semin Respir Crit Care Med*. **27** (2). ss. 117-27. PMID 16612762.
42. ↑  Middleton D, Curran M, Maxwell L (2002). "Natural killer cells and their receptors". *Transpl Immunol*. **10** (2–3). ss. 147-64. PMID 12216946. KB1 bakım: Birden fazla ad: yazar listesi (link)
43. ↑  Pancer Z, Cooper M. "The evolution of adaptive immunity". *Annu Rev Immunol*. Cilt 24. ss. 497-518. PMID 16551257.
44. ↑  Holtmeier W, Kabelitz D. "gammadelta T cells link innate and adaptive immune responses". *Chem Immunol Allergy*. Cilt 86. ss. 151-83. PMID 15976493.
45. ↑  Harty J, Tvinnereim A, White D. "CD8+ T cell effector mechanisms in resistance to infection". *Annu Rev Immunol*. Cilt 18. ss. 275-308. PMID 10837060. KB1 bakım: Birden fazla ad: yazar listesi (link)
46. 1 2  Radoja S, Frey A, Vukmanovic S (2006). "T-cell receptor signaling events triggering granule exocytosis". *Crit Rev Immunol*. **26** (3). ss. 265-90. PMID 16928189. KB1 bakım: Birden fazla ad: yazar listesi (link)
47. ↑  Abbas A, Murphy K, Sher A (1996). "Functional diversity of helper T lymphocytes". *Nature*. **383** (6603). ss. 787-93. PMID 8893001. KB1 bakım: Birden fazla ad: yazar listesi (link)
48. ↑  McHeyzer-Williams L, Malherbe L, McHeyzer-Williams M. "Helper T cell-regulated B cell immunity". *Curr Top Microbiol Immunol*. Cilt 311. ss. 59-83. PMID 17048705. KB1 bakım: Birden fazla ad: yazar listesi (link)
49. ↑  Kovacs B, Maus M, Riley J, Derimanov G, Koretzky G, June C, Finkel T (2002). "Human CD8+ T cells do not require the polarization of lipid rafts for activation and proliferation". *Proc Natl Acad Sci U S A*. **99** (23). ss. 15006-11. PMID 12419850. 15 Ekim 2008 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 19 Nisan 2008. KB1 bakım: Birden fazla ad: yazar listesi (link)
50. ↑  Grewal I, Flavell R. "CD40 and CD154 in cell-mediated immunity". *Annu Rev Immunol*. Cilt 16. ss. 111-35. PMID 9597126.
51. ↑  Girardi M (2006). "Immunosurveillance and immunoregulation by γδT cells". *J Invest Dermatol*. **126** (1). ss. 25-31. PMID 16417214.
52. ↑  Holtmeier W, Kabelitz D (2005). "γδ T cells link innate and adaptive immune responses". *Chem Immunol Allergy*. Cilt 86. ss. 151-183. PMID 15976493.
53. 1 2  Sproul T, Cheng P, Dykstra M, Pierce S (2000). "A role for MHC class II antigen processing in B cell development". *Int Rev Immunol*. **19** (2–3). ss. 139-55. PMID 10763706. KB1 bakım: Birden fazla ad: yazar listesi (link)
54. ↑  Kehry M, Hodgkin P (1994). "B-cell activation by helper T-cell membranes". *Crit Rev Immunol*. **14** (3–4). ss. 221-38. PMID 7538767.
55. ↑  Bowers, William (2006). "Immunology - Chapter nine: Cells involved in immune responses". *Microbiology and Immunology On-Line Textbook*. USC School of Medicine. 29 Eylül 2014 tarihinde kaynağından arşivlendi.
56. ↑  M.N. Alder, I.B. Rogozin, L.M. Iyer, G.V. Glazko, M.D. Cooper, Z. Pancer (2005). "Diversity and Function of Adaptive Immune Receptors in a Jawless Vertebrate". *Science*. **310** (5756). ss. 1970-1973. PMID 16373579. KB1 bakım: Birden fazla ad: yazar listesi (link)
57. ↑  Saji F, Samejima Y, Kamiura S, Koyama M (1999). "Dynamics of immunoglobulins at the feto-maternal interface" (PDF). *Rev Reprod*. **4** (2). ss. 81-9. PMID 10357095. 24 Haziran 2008 tarihinde kaynağından arşivlendi (PDF). Erişim tarihi: 2 Mayıs 2008. KB1 bakım: Birden fazla ad: yazar listesi (link)
58. ↑  Van de Perre P (2003). "Transfer of antibody via mother's milk". *Vaccine*. **21** (24). ss. 3374-6. PMID 12850343.
59. ↑  Keller, Margaret A. and E. Richard Stiehm (2000). "Passive Immunity in Prevention and Treatment of Infectious Diseases". *Clinical Microbiology Reviews*. **13** (4). ss. 602-614. PMID 11023960. 8 Nisan 2020 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 2 Mayıs 2008.
60. ↑  Death and DALY estimates for 2002 by cause for WHO Member States. 2 Mayıs 2008 tarihinde Wayback Machine sitesinde arşivlendi. World Health Organization. Retrieved on 2007-01-01.
61. ↑  Singh M, O'Hagan D (1999). "Advances in vaccine adjuvants". *Nat Biotechnol*. **17** (11). ss. 1075-81. PMID 10545912.
62. ↑  Aw D, Silva A, Palmer D (2007). "Immunosenescence: emerging challenges for an ageing population". *Immunology*. **120** (4). ss. 435-446. PMID 17313487. KB1 bakım: Birden fazla ad: yazar listesi (link)
63. 1 2 3 4  Chandra, RK (1997). "Nutrition and the immune system: an introduction". *American Journal of Clinical Nutrition*. Cilt Vol 66. ss. 460S-463S. PMID 9250133. 22 Nisan 2008 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 24 Nisan 2008.  Free **full-text pdf** available
64. ↑  Miller JF (2002). "The discovery of thymus function and of thymus-derived lymphocytes". *Immunol. Rev*. Cilt 185. ss. 7-14. PMID 12190917. 15 Aralık 2018 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 24 Nisan 2008.
65. ↑  Joos L, Tamm M (2005). "Breakdown of pulmonary host defense in the immunocompromised host: cancer chemotherapy". *Proc Am Thorac Soc*. **2** (5). ss. 445-8. PMID 16322598. 29 Nisan 2008 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 24 Nisan 2008.
66. ↑  Copeland K, Heeney J (1996). "T helper cell activation and human retroviral pathogenesis". *Microbiol Rev*. **60** (4). ss. 722-42. PMID 8987361.
67. ↑  Miller J (1993). "Self-nonself discrimination and tolerance in T and B lymphocytes". *Immunol Res*. **12** (2). ss. 115-30. PMID 8254222.
68. 1 2 3 4  Ghaffar, Abdul (2006). "Immunology - Chapter Seventeen: Hypersensitivity Reactions". *Microbiology and Immunology On-Line Textbook*. USC School of Medicine. 26 Ekim 2014 tarihinde kaynağından arşivlendi.
69. ↑  Bickle T, Krüger D (1993). "Biology of DNA restriction". *Microbiol Rev*. **57** (2). ss. 434-50. PMID 8336674.
70. ↑  Stram Y, Kuzntzova L. (2006). "Inhibition of viruses by RNA interference". *Virus Genes*. **32** (3). ss. 299-306. PMID 16732482.
71. 1 2  Schneider, David (Bahar 2005). "Innate Immunity - Lecture 4: Plant immune responses". Stanford University Department of Microbiology and Immunology. 3 Kasım 2011 tarihinde kaynağından arşivlendi.
72. ↑  Baulcombe D (2004). "RNA silencing in plants". *Nature*. **431** (7006). ss. 356-63. PMID 15372043.
73. ↑  Morgan R; ve diğerleri. (2006). "Cancer regression in patients after transfer of genetically engineered lymphocytes". *Science*. Cilt 314. ss. 126-129. PMID 16946036. KB1 bakım: Diğerlerinin yanlış kullanımı (link)
74. 1 2  Andersen MH, Schrama D, Thor Straten P, Becker JC (2006). "Cytotoxic T cells". *J Invest Dermatol*. **126** (1). ss. 32-41. PMID 16417215. KB1 bakım: Birden fazla ad: yazar listesi (link)
75. ↑  Boon T, van der Bruggen P (1996). "Human tumor antigens recognized by T lymphocytes". *J Exp Med*. Cilt 183. ss. 725-29. PMID 8642276.
76. ↑  Castelli C, Rivoltini L, Andreola G, Carrabba M, Renkvist N, Parmiani G (2000). "T cell recognition of melanoma-associated antigens". *J Cell Physiol*. Cilt 182. ss. 323-31. PMID 10653598. KB1 bakım: Birden fazla ad: yazar listesi (link)
77. 1 2  Romero P, Cerottini JC, Speiser DE (2006). "The human T cell response to melanoma antigens". *Adv Immunol*. Cilt 92. ss. 187-224. PMID 17145305. KB1 bakım: Birden fazla ad: yazar listesi (link)
78. 1 2  Guevara-Patino JA, Turk MJ, Wolchok JD, Houghton AN (2003). "Immunity to cancer through immune recognition of altered self: studies with melanoma". *Adv Cancer Res*. Cilt 90. ss. 157-77. PMID 14710950. KB1 bakım: Birden fazla ad: yazar listesi (link)
79. ↑  Renkvist N, Castelli C, Robbins **PF, Parmiani G (2001). "A listing of human tumor antigens recognized by T cells". *Cancer Immunol Immunother*. Cilt 50. ss. 3–15. PMID 11315507.****KB1 bakım: Birden fazla ad: yazar listesi (link)**
80. ↑  Gerloni M, Zanetti M. (2005). "CD4 T cells in tumor immunity". *. Springer Semin Immunopathol*. **27** (1). ss. 37-48. PMID 15965712.
81. 1 2  Seliger B, Ritz U, Ferrone S (2006). "Molecular mechanisms of HLA class I antigen abnormalities following viral infection and transformation". *Int J Cancer*. **118** (1). ss. 129-38. PMID 16003759. KB1 bakım: Birden fazla ad: yazar listesi (link)
82. ↑  Hayakawa Y, Smyth MJ. (2006). "Innate immune recognition and suppression of tumors". *Adv Cancer Res*. Cilt 95. ss. 293-322. PMID 16860661.
83. 1 2  Seliger B (2005). "Strategies of tumor immune evasion". *BioDrugs*. **19** (6). ss. 347-54. PMID 16392887.
84. ↑  Frumento G, Piazza T, Di Carlo E, Ferrini S (2006). "Targeting tumor-related immunosuppression for cancer immunotherapy". *Endocr Metab Immune Disord Drug Targets*. **6** (3). ss. 233-7. PMID 17017974. KB1 bakım: Birden fazla ad: yazar listesi (link)
85. ↑  Stix, Gary (Temmuz 2007). "A Malignant Flame" (PDF). *Scientific American*. ss. 60-67. 16 Temmuz 2011 tarihinde kaynağından arşivlendi (PDF). Erişim tarihi: 1 Ocak 2007.
86. ↑  C.R Wira (2004). "Endocrine regulation of the mucosal immune system in the female reproductive tract". In: Ogra PL, Mestecky J, Lamm ME, Strober W, McGhee JR, Bienenstock J (eds.) (Ed.). *Mucosal Immunology*. San Francisco: Elsevier. ISBN 0-12-491543-4. KB1 bakım: Birden fazla ad: editör listesi (link) KB1 bakım: Fazladan yazı: editör listesi (link)
87. ↑  Lang, TJ (2004). "Estrogen as an immunomodulator". *Clin Immunol*. Cilt 113. ss. 224-230. PMID 15507385.   
Moriyama, A (1999). "Secretory leukocyte protease inhibitor (SLPI) concentrations in cervical mucus of women with normal menstrual cycle". *Molecular Human Reproduction*. Cilt 5. ss. 656-661. PMID 10381821. 6 Ekim 2008 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 2 Mayıs 2008.   
Cutolo, M (2004). "Sex hormones influence on the immune system: basic and clinical aspects in autoimmunity". *Lupus*. Cilt 13. ss. 635-638. PMID 15485092.   
King, AE (2000). "Presence of secretory leukocyte protease inhibitor in human endometrium and first trimester decidua suggests an antibacterial role". *Molecular Human Reproduction*. Cilt 6. ss. 191-196. PMID 10655462. 6 Eylül 2008 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 2 Mayıs 2008.
88. ↑  S. Fimmel (2005). "Influence of physiological androgen levels on wound healing and immune status in men". *Aging Male*. Cilt 8. ss. 166-174. PMID 16390741. 10 Aralık 2020 tarihinde kaynağından arşivlendi.
89. ↑  Dorshkind, K (2000). "The Roles of Prolactin, Growth Hormone, Insulin-Like Growth Factor-I, and Thyroid Hormones in Lymphocyte Development and Function: Insights from Genetic Models of Hormones and Hormone Receptor Deficiency". *Endocrine Reviews*. Cilt 21. ss. 292-312. PMID 10857555. 31 Temmuz 2010 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 2 Mayıs 2008.
90. ↑  Nagpal, Sunil (2005). "Noncalcemic Actions of Vitamin D Receptor Ligands". *Endocrine Reviews*. **26** (5). ss. 662-687. PMID 15798098. 19 Şubat 2009 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 2 Mayıs 2008. .
91. ↑  Hertoghe, T (2005). "The "multiple hormone deficiency" theory of aging: Is human senescence caused mainly by multiple hormone deficiencies?". *Annals of the New York Academy of Science*. Cilt 1051. ss. 448-465. PMID 16399912.
92. ↑  Klein, JR (2006). "The immune system as a regulator of thyroid hormone activity". *Exp Biol Med*. Cilt 231. ss. 229-236. PMID 16514168.
93. ↑  Lange, T (2003). "Sleep Enhances the Human Antibody response to Hepatitis A Vaccination". *Psychosomatic Medicine*. Cilt 65. ss. 831-835. PMID 14508028. 10 Nisan 2008 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 2 Mayıs 2008.
94. ↑  Khansari, DN (1990). "Effects of stress on the immune system". *Immunology Today*. Cilt 11. ss. 170-175. PMID 2186751.
95. ↑  Pond, CM (2005). "Adipose tissue and the immune system". *Prostaglandins, Leukotrienes, and Essential Fatty Acids*. Cilt 73. ss. 17-30. PMID 15946832.
96. ↑  Langley-Evans, SC (2006). "Diet and the developing immune system". *Lupus*. Cilt 15. ss. 746-752. PMID 17153845.
97. ↑  Spelman, K (2006). "Modulation of cytokine expression by traditional medicines: a review of herbal immunomodulators". *Alternative Medicine reviews*. ss. 128-150. PMID 16813462. 10 Aralık 2020 tarihinde kaynağından arşivlendi.   
Brush, J (2006). "The effect of Echinacea purpurea, Astragalus membranaceus and Glycyrrhiza glabra on CD69 expression and immune cell activation in humans". *Phytotherapy Research*. Cilt 20. ss. 687-695. PMID 16807880.
98. 1 2  Taylor A, Watson C, Bradley J (2005). "Immunosuppressive agents in solid organ transplantation: Mechanisms of action and therapeutic efficacy". *Crit Rev Oncol Hematol*. **56** (1). ss. 23-46. PMID 16039869. KB1 bakım: Birden fazla ad: yazar listesi (link)
99. ↑  Barnes P (2006). "Corticosteroids: the drugs to beat". *Eur J Pharmacol*. **533** (1–3). ss. 2-14. PMID 16436275.
100. ↑  Masri M (2003). "The mosaic of immunosuppressive drugs". *Mol Immunol*. **39** (17–18). ss. 1073-7. PMID 12835079.
101. ↑  Welling GW, Wiejer WJ, van der Zee R, Welling-Werster S. (1985). "Prediction of sequential antigenic regions in proteins". *J Mol Recognit*. **88** (2). ss. 215-8. PMID 2411595. KB1 bakım: Birden fazla ad: yazar listesi (link)
102. ↑  Sollner J, Mayer B. (2006). "Machine learning approaches for prediction of linear B-cell epitopes on proteins". **19** (3). ss. 200-8. PMID 16598694.
103. ↑  Saha S, Bhasin M, Raghava GP. (2005). "Bcipep: a database of B-cell epitopes". *BMC Bioinformatics*. **6** (1). s. 79. PMID 15921533. KB1 bakım: Birden fazla ad: yazar listesi (link)
104. ↑  Flower DR, Doytchinova IA. (2002). "Immunoinformatics and the prediction of immunogenicity". *Appl Bioinformatics*. **1** (4). ss. 167-76. PMID 15130835.
105. 1 2  Finlay B, McFadden G (2006). "Anti-immunology: evasion of the host immune system by bacterial and viral pathogens". *Cell*. **124** (4). ss. 767-82. PMID 16497587.
106. ↑  Cianciotto NP. (2005). "Type II secretion: a protein secretion system for all seasons". *Trends Microbiol*. **13** (12). ss. 581-8. PMID 16216510.
107. ↑  Winstanley C, Hart CA (2001). "Type III secretion systems and pathogenicity islands". *J Med Microbiol*. **50** (2). ss. 116-26. PMID 11211218.
108. ↑  Finlay B, Falkow S (1997). "Common themes in microbial pathogenicity revisited" (PDF). *Microbiol Mol Biol Rev*. **61** (2). ss. 136-69. PMID 9184008. 4 Mart 2009 tarihinde kaynağından arşivlendi (PDF). Erişim tarihi: 30 Nisan 2008.
109. ↑  Kobayashi H (2005). "Airway biofilms: implications for pathogenesis and therapy of respiratory tract infections". *Treat Respir Med*. **4** (4). ss. 241-53. PMID 16086598.
110. ↑  Housden N, Harrison S, Roberts S, Beckingham J, Graille M, Stura E, Gore M (2003). "Immunoglobulin-binding domains: Protein L from Peptostreptococcus magnus" (PDF). *Biochem Soc Trans*. **31** (Pt 3). ss. 716-8. PMID 12773190. KB1 bakım: Birden fazla ad: yazar listesi (link)
111. ↑  Burton, Dennis R. (2005). "Antibody vs. HIV in a clash of evolutionary titans". *Proc Natl Acad Sci U S A*. **102** (42). ss. 14943-8. PMID 16219699.
112. ↑  Cantin R, Methot S, Tremblay MJ. (2005). "Plunder and stowaways: incorporation of cellular proteins by enveloped viruses". *J Virol*. **79** (11). ss. 6577-87. PMID 15890896. KB1 bakım: Birden fazla ad: yazar listesi (link)
113. ↑  Retief F, Cilliers L (1998). "The epidemic of Athens, 430-426 BC". *S Afr Med J*. **88** (1). ss. 50-3. PMID 9539938.
114. ↑  Plotkin S (2005). "Vaccines: past, present and future". *Nat Med*. **11** (4 Suppl). ss. S5-11. PMID 15812490.
115. ↑  The Nobel Prize in Physiology or Medicine 1905 10 Aralık 2006 tarihinde Wayback Machine sitesinde arşivlendi. Nobelprize.org Accessed January 8 2007.
116. ↑  Major Walter Reed, Medical Corps, U.S. Army 23 Ekim 2007 tarihinde Wayback Machine sitesinde arşivlendi. Walter Reed Army Medical Center. Accessed January 8 2007.
117. ↑  Metchnikoff, Elie (1905). *Immunity in Infective Diseases* (Full Text Version: Google Books). Cambridge University Press. ISBN 0-548-99934-1. 22 Temmuz 2011 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 2 Mayıs 2008.
118. ↑  The Nobel Prize in Physiology or Medicine 1908 19 Şubat 2007 tarihinde Wayback Machine sitesinde arşivlendi. Nobelprize.org Accessed January 8 2007

| * g
* t
* d
İnsanda organ sistemleri |
| --- |
| Kas-iskelet sistemi | 

|  |  |
| --- | --- |
| İskelet sistemi | 
* Kemik
	+ El bileği
	+ Köprücük
	+ Uyluk (femur)
	+ Fibula
	+ Humerus
	+ Mandibula
	+ Metakarpal
	+ Metatarsal
	+ Kulak
	+ Diz kapağı
	+ Parmak
	+ Radius
	+ Kafatası
	+ Ayak bileği
	+ Tibia
	+ Dirsek
	+ Kaburga
	+ Omurga
	+ Kalça
	+ Sternum
* Kıkırdak

 |
| Eklemler | 
* Fibröz
* Kartilaginöz
* Synovial

 |
| Kas sistemi | 
* Kas
* Tendon
* Diyafram

 |

 |
| Dolaşım sistemi | 

|  |  |
| --- | --- |
| Kardiyovasküler sistem | 
* *periferal*
	+ Arter
	+ Ven
	+ Lenf damarı
* Kalp

 |
| Lenfatik sistem | 
* *birincil*
	+ Kemik iliği
	+ Timus
* *ikincil*
	+ Dalak
	+ Lenf düğümü

 |

 |
| Sinir sistemi | 
* Merkezi sinir sistemi
	+ Beyin
	+ Omurilik
* Çevresel
	+ Sinir
* Duyu sistemi
	+ Kulak
	+ Göz

 |
| Örtü sistemi | 
* Deri
* Subkutan doku
* Meme
	+ Meme bezi

 |
| Hematopoetik ve bağışıklık sistemleri | 
* Myeloid
	+ Myeloid bağışıklık sistemi
* Lenfoid
	+ Lenfoid bağışıklık sistemi

 |
| Solunum sistemi | 
* Üst
	+ Burun
	+ Nazofarinks
	+ Gırtlak
* Alt
	+ Soluk borusu
	+ Bronşlar
	+ Akciğer​

 |
| Sindirim sistemi | 
* Ağız
	+ Tükürük bezi
	+ Dil
	+ Dudaklar
* *üst SS*
	+ Orofarinks
	+ Laringofarinks
	+ Yemek borusu
	+ Mide
* *alt SS*
	+ İnce bağırsak
	+ Apandis
	+ Kolon
	+ Rektum
	+ Anüs
* *yardımcı*
	+ Karaciğer
	+ Safra sistemi
	+ Pankreas

 |
| Boşaltım sistemi | 
* Ürogenital sistem
* Böbrekler
* Üreter
* İdrar kesesi
* Üretra

 |
| Üreme sistemi | 
* Erkek
	+ Skrotum
	+ Penis
	+ Prostat
	+ Testisler
	+ Seminal vezikül
* Kadın
	+ Rahim
	+ Vajina
	+ Vulva
	+ Yumurtalık
	+ Plasenta

 |
| Endokrin sistem | 
* Hipofiz
* Epifiz
* Tiroid
* Paratiroid
* Böbrek üstü
* Langerhans adacıkları

 |
| İlgili | 
* İnsan vücudu
* İnsan iskeleti
* Anatomi
* Organeller
* Kan
* Saç
* Sinir sistemi
* Örtü sistemi
* Aksesuar sindirim bezleri
* Sindirim enzimleri
* Sindirim sistemi
* Dalak
* Kortikosteroidler
* Endokrin sistem
* Bağışıklık sistemi
* Endokrinoloji fizyolojisi
* Glukokortikoidler ve antiglukokortikoidler
* Mineralokortikoidler ve antimineralokortikoidler
* Tiroid tedavisi
* Epitel serisi
* Ekzokrin salgısı
* Gastrointestinal sistem kenar çubuğu
* Mide-bağırsak duvarı serisi
* Kalp sistemi
* Kalp anatomisi
* Organ sistemi gelişimi
* Solunum yolu
* Boşaltım sistemi
* Eril üreme sistemi
* Kadın üreme organları
* Gırtlak anatomisi
* Solunum sistemi

 |



| * g
* t
* d
İmmünoloji / Bağışıklık sistemi |
| --- |
| **Sistemler** | Edinilmiş bağışıklık sistemi • Doğuştan gelen bağışıklık sistemi • Humoral bağışıklık • Hücresel bağışıklık • Kompleman sistemi (Anafilatoksinler) |
| **Antikorlar ve antijenler** | Antikor (Monoklonal antikorlar, Poliklonal antikorlar, Otoantikorlar) • Allotip • İzotip • İdiotip • Antijen (Süperantijen) • Antijen sunumu • İmmünojen |
| **Bağışıklık hücreleri** | Akyuvar (T hücresi, B hücresi, Doğal öldürücü hücre, Mast hücresi, Bazofil, Eozinofil) • Fagositler (Nötrofil, Makrofaj, Dendritik hücre) Antijen-sunumu hücresi • Tek çekirdekli fagositik sistem |
| **Bağışıklık / Tolerans** | Bağışıklık • özbağışıklık • Alerji • Tolerans (Merkezi tolerans) • Bağışıklık yetmezliği |
| **İmmünogenetik** | Somatik hipermutasyon • V(D)J rekombinasyonu • İmmünoglobülin sınıf anahtarlama • MHC / HLA |
| **İnorganik maddeler** | Sitokinler • Opsonin • Sitolizin |
| **Diğer** | Enflamasyon • Bulaşıcı hastalık |


| * g
* t
* d
Lenfatik sistem |
| --- |
| Lenf düğümleri **·**  Lenf bezleri **·**  Lenf **·**  Lenfositler **·**  Lenf damarları **·**  Torasik kanal **·**  Bağışıklık sistemi **·**  Kemik iliği **·**  Dalak **·**  Timüs **·**  Bademcikler |

| * g
* t
* d
Biyoloji |
| --- |
| 
* Giriş (Genetik, Evrim)
* Ana hatlar
* Tarih
	+ Zaman çizelgesi
* Dizin

 |
| Biyoloji | 

|  |  |
| --- | --- |
| Genel Bakış | 
* Bilim
* Yaşam
* Özellikler (Adaptasyon, Metabolizma, Büyüme, Düzen, Düzenleme, Üreme, Çevreye verilen tepki)
* Yaşam hiyerarşisi (Atom > Molekül > Organel > Hücre > Doku > Organ > Organ sistemi > Canlı > Popülasyon > Topluluk > Ekosistem > Biyosfer)
* İndirgemeci
* Belirme
* Mekanistik
* Bilimsel yöntem
* Teori
* Kanun
* Akran denetimi
* Biyoloji dergileri
* Biyolog

 |
| Kimyasal temel | 
* Atomlar
* Amino asitler
* Karbonhidratlar
* Kimyasal bağ
* Element
* Lipitler
* Madde
	+ Kuantum
* Moleküller
* Monomer
* Nükleik asitler
* Organik bileşikler
* pH
* Polimer
* Proteinler
* Su

 |
| Hücreler | 
* ATP
* Hücre döngüsü
* Hücre teorisi
* Hücre sinyalizasyonu
* Hücresel solunum
* Enerji dönüşümü
* Enzim
* Ökaryot
* Fermantasyon
* Metabolizma
* Mayoz
* Mitoz
* Fotosentez
* Prokaryot

 |
| Genetik | 
* DNA
* Epigenetik
* Evrimsel gelişim biyolojisi
* Gen ifadesi
* Gen düzenlenmesi
* Genomlar
* Mendel genetiği
* Transkripsiyon sonrası modifikasyon

 |
| Evrim | 
* Adaptasyon
* Yeryüzündeki ilk yaşam
* İşlev
* Genetik sürüklenme
* Gen akışı
* Yaşamın evrimsel tarihi
* Makro evrim
* Mikro evrim
* Mutasyon
* Doğal seçilim
* Filogenetik
* Türleşme
* Taksonomi

 |
| Çeşitlilik | 
* Arkea
* Hayvanlar
* Bakteri
* Mantarlar
* Omurgasızlar
* Bitkiler
* Protistler
* Omurgalılar
* Virüsler

 |
| Bitki formu  ve işlevi | 
* Epidermis
* Çiçek
* Temel doku
* Yaprak
* Floem
* İnternod
* Kök
* Sürgün
* Damarlı bitki
* Damar dokusu
* Ksilem

 |
| Hayvan formu  ve işlevi | 
* Soluma
* Dolaşım sistemi
* Endokrin sistem
* Sindirim sistemi
* Homeostaz
* Bağışıklık sistemi
* İç çevre
* Kas sistemi
* Sinir sistemi
* Üreme sistemi
* Solunum sistemi

 |
| Ekoloji | 
* Gıda döngüsü
* Biyolojik etkileşim
* Biyokütle
* Biyomlar
* Biyosfer
* İklim
* İklim değişikliği
* Komünite
* Koruma
* Ekosistem
* Habitat
	+ Niş
* Mikrobiyom
* Nüfus dinamikleri
* Kaynaklar

 |

 |  |
| Araştırma  yöntemleri | 

|  |  |
| --- | --- |
| Laboratuvar  teknikleri | 
* Genetik mühendisliği
* Transformasyon
* Jel elektroforezi
* Kromatografi
* Santrifüjleme
* Hücre kültürü
* DNA dizileme
* DNA mikroçip
* Yeşil floresan protein
* Vektör
* Enzim ölçümü
* Protein saflaştırması
* Western blot
* Northern blot
* Southern blot
* Restriksiyon enzimi
* Polimeraz zincir reaksiyonu
* İki hibritli tarama
* *In vivo*
* *In vitro*
* *In silico*

 |
| Saha teknikleri | 
* Kuşak transekti
* Etiketleme ve tekrar yakalama
* Tür keşif eğrisi

 |

 |
| Dallar | 
* Abiyogenez
* Aerobiyoloji
* Agronomi
* Agrostoloji
* Anatomi
* Astrobiyoloji
* Bakteriyoloji
* Beslenme
* Bilişsel biyoloji
* Biyocoğrafya
* Biyofizik
* Biyoenformatik
* Biyoistatistik
* Biyojeoloji
* Biyokimya
* Biyomekanik
* Biyomühendislik
* Biyosemiyotik
* Biyoteknoloji
* Botanik
* Dendroloji
* Deniz biyolojisi
* Ekolojik genetik
* Ekoloji
* Embriyoloji
* Entomoloji
* Epidemiyoloji
* Epigenetik
* Etoloji
* Evrimsel biyoloji
* Farmakoloji
* Fikoloji
* Filogenetik
* Fizyoloji
* Fotobiyoloji
* Gelişim biyolojisi
* Genetik
* Genomik
* Gerontoloji
* Gelişimsel plastisite
* Herpetoloji
* Hesaplamalı biyoloji
* Histoloji
* Hücresel mikrobiyoloji
* İhtiyoloji
* İmmünoloji
* İnsan biyolojisi
* Jeobiyoloji
* Kimyasal biyoloji
* Koruma biyolojisi
* Kriyobiyoloji
* Kronobiyoloji
* Kuantum biyolojisi
* Lipidoloji
* Matematiksel biyoloji
* Mammaloji
* Mikoloji
* Mikrobiyoloji
* Moleküler biyoloji
* Morfoloji
* Neontoloji
* Nörobilim
* Ornitoloji
* Ontojeni
* Osteoloji
* Paleontoloji
* Parazitoloji
* Patoloji
* Pomoloji
* Primatoloji
* Proteomik
* Protistoloji
* Radyobiyoloji
* Sentetik biyoloji
* Sistematik
* Sistem biyolojisi
* Sitogenetik
* Sitoloji
* Sosyobiyoloji
* Taksonomi
* Tarım bilimi
* Tatlı su biyolojisi
* Teratoloji
* Toksikoloji
* Üreme biyolojisi
* Virofizik
* Viroloji
* Yapısal biyoloji
* Zenobiyoloji
* Zooloji

 |
| Sözlükler | 
* Biyoloji
* Botanik terimler
* Ekoloji terimler
* Bitki morfolojisi terimleri

 |
| 
* Kategori Kategori
* Commons sayfası Commons
* VikiProje Vikiproje

 |

|  |  |
| --- | --- |
| Otorite kontrolü Bunu Vikiveri'de düzenleyin | 
* BNF: cb12098530j (data)
* GND: 4026643-6
* LCCN: sh86006453
* NKC: ph121043
* NLI: 987007565934605171

 |