Başlığın diğer anlamları için Nörolinguistik Programlama sayfasına bakınız.

|  |
| --- |
| Makale serisidir |
| Yapay zekâ |
|  |
| Gelişim süreci
* Akıl yürütme
* Bilgisayarlı görü
* Doğal dil işleme
* Genel oyun oynama
* Yapay genel zekâ
* Makine öğrenimi
* Planlama
* Robotik
* Yapay zekâ
 |
| Yaklaşımlar
* Bayes ağı
* Derin öğrenme
* Evrimsel algoritma
* Sembolik
 |
| Felsefe
* Çince odası
* Dost canlısı yapay zekâ
* Kontrol sorunu/Ele geçirme
* Etik
* Turing testi
* Varoluşsal risk
 |
| Tarihçe
* Gelişim süreci
* Yapay zekâ kışı
 |
| Teknoloji
* Programlama dilleri
* Projeler
* Uygulamalar
 |
| Sözlük
* Sözlük
 |
| * g
* t
* d
 |

Bir web sayfasında müşteri hizmetleri sağlayan otomatik sanal asistan, doğal dil işlemenin bir örneğidir.
**Doğal Dil İşleme**, yaygın olarak **NLP** (*Natural Language Processing*) olarak bilinen yapay zekâ ve dilbilim alt kategorisidir. Türkçe, İngilizce, Almanca, Fransızca gibi doğal dillerin işlenmesi ve kullanılması amacı ile araştırma yapan bilim dalıdır.

### Uzman Sistemler ve Doğal Dil İşleme

**NLP** yani **Doğal Dil İşleme**, doğal dillerin kurallı yapısının çözümlenerek anlaşılması veya yeniden üretilmesi amacını taşır.Bu çözümlemenin insana getireceği kolaylıklar, *yazılı dokümanların otomatik çevrilmesi, soru-cevap makineleri, otomatik konuşma ve komut anlama, konuşma sentezi, konuşma üretme, otomatik metin özetleme, bilgi sağlama* gibi birçok başlıkla özetlenebilir. Bilgisayar teknolojisinin yaygın kullanımı, bu başlıklardan üretilen uzman yazılımların gündelik hayatımızın her alanına girmesini sağlamıştır. Örneğin, tüm kelime işlem yazılımları birer imlâ düzeltme aracı taşır. Bu araçlar aslında yazılan metni çözümleyerek dil kurallarını denetleyen **doğal dil işleme** yazılımlarıdır.

Batı dillerinde SAPI (Microsoft şirketinin konuşma sentezleyici üretmek amacı ile satışa sunduğu geliştirici program) tabanlı Konuşma sentezleyici bileşenleri, yazılımcıların multimedia (çoklu ortam) sunuları hazırlamaları için hizmete sunulmuştur.

Konuşma ve komut anlama yazılımları ise gelecekte insan ve bilgisayar arasındaki klavye, fare gibi veri girişi aygıtlarını ortadan kaldıracak yazılımlardır. Bu gelişmeler makine-insan iletişiminde yeni ve devrimci değişimlere yol açacak ve bilgisayarların daha çok insan tarafından kabul görmesine yol açacaktır.

### Yapay Zekâ ve Doğal Dil İşleme

Gelecekte, konuşma sentezleyiciler ve konuşma anlama alanındaki gelişmeler ve makine-insan iletişiminin gelişmesi, insanın makineden beklentilerini yükseltecektir. İnsanlar makinelerin kendisini anlamalarını isteyecek, karmaşık kullanımı olan makineler pazar bulamayacaktır. Giderek gelişen ve insanı anlayan makinelerin daha zeki olması insanın yaşam kalitesini yükselteceğinden, vazgeçilmez olması kaçınılmazdır. Zeki makine kavramı, yapay zekâ çalışmalarının hızlanmasına yol açmıştır. Geleceğin en önemli sektörlerinden biri olan yapay zekâ ile insanın iletişim kuracağı tek araç dildir.

**Dil**, insanoğlunun uygarlaşmasını sağlamakla kalmamış, onun zekâsının doğada daha önce görülmemiş şekilde parlamasını sağlamıştır.Kültür dediğimiz insanlık birikimi, **dil** kullanan ve iletişim kuran insanın sosyalleşme sürecinin ürünüdür.

Dilin Matematik Modeli
----------------------

Dilin işlenmek üzere çözümlenebilmesi için, matematik modelinin oluşturulması gerekmekteydi.

### Genişletilmiş Geçiş Ağları

**ATN Genişletilmiş Geçiş Ağları** (*Augmented Transition Network*),Woods tarafından 1970 ve 1973 yılları arasında geliştirilmiş bir yaklaşımdır.

Genişletilmiş geçiş ağları (GGA) üç bileşenden oluşur:

1. En az *başlangıç* ve *son* (/s) durumları olan sonlu sayıdaki durumlar kümesi,
2. Belli bir metindeki mümkün olan harflerden oluşan alfabe (e),
3. Sonlu sayıdaki bir durumdan diğer bir duruma geçişi sağlayacak geçişler kümesi.

Genişletilmiş geçiş ağlarında, bir durumdan diğer bir duruma geçmek için gerekli harf okunur ve bu harf geçilecek olan duruma geçmek için gereken harfle karşılaştırılır; uygun ise diğer duruma geçilir. Geçiş ağlarında doğru bir yol, bir başlangıç durumundan başlayıp, son duruma ulaşan geçişler sağlandığında tamamlanır. Harflerin birbirine eklenmesiyle oluşan metin, ağın kabul etmesi için verilen metin ise, bu metin ağ tarafından kabul edilmiş demektir.

***Yanda***: "Bal" metnini kabul eden Genişletilmiş Geçiş Ağı.

Fonetik ve fonoloji
-------------------

Fonetik, konuşulurken, dil, gırtlak, ses telleri, damak, dişler ve dudaklar ile çıkarılan sesleri ve bu seslerin dil ile olan ilişkilerini tanımlamak için kullanılan bir terimdir.Doğal dillerde anlam ayırıcı olarak kullanılan en küçük ses **fon**dur (*phon*) dur. Fonetik terimi bu kökten gelmektedir.

**Fon** kavramı evrensel değildir ve her dilde farklı seslere kaşılık gelir. Farklı dillerdeki **fon**ların tek ortak özelliği ayırıcı temel sesler olmalarıdır.Sesle ifade edilen dili, yani konuşmayı kaydetmek için yazı icad edilmişti.Konuşmayı yazı ile ifade etmek için ses birim veya **fon**ları harflerle eşleştirmek gerekmekteydi. Bazı dillerde, örneğin Türkçe, Fince ve Japoncada, sesbirimler doğrudan harflere karşılık gelmektedir. Bu tip dillere fonetik diller denir.İngilizce, Almanca, Fransızca gibi dillerde ise **Fon**lar harflere kaşılık gelmezler.Bu yaklaşımın yerine uluslararası olarak geçerliliği olan fonetik bir alfabe ses birimleri ifade etmek için kullanılır. Ses birimlerin simgesel olarak ifade edilmesi sonucu olusan simgeler fonem (phoneme) olarak adlandırılır. Bir başka deyişle aslında fonemlerin seslendirilmesiyle ses birimler (phon) oluşur.

**Dil**deki ses birimler belirlenirken iki yaklaşım kullanılır.Bunlar,

* Parçalı sesbirimler (segmental) ve,
* Parçalarüstü ses birimler (supra-segmental, prosodic) dir.

Dilin morfolojisi
-----------------

Dil bilime terim olarak 1859 yılında August Schleicher tarafından kazandırılan morfoloji, dilde biçimi oluşturan ögelerin türlerini tanımlamak ve özetle dil bilgisi kuralları denen biçimsel ögelerin sınıflandırmasını yapmaktır.

### Morfolojik çözümlemede analitik yaklaşımlar

**Doğal dil işleme** çalışmalarında anlam bütünsel çözümleme yapabilmek için, bazı yaklaşımlar belirmiştir. Bu yaklaşımlar aşağıdaki süreçlerden oluşur.

### Sözdizimsel (sentaktik) analiz

**Sözdizimsel analiz**, sözdizimini (syntax) veya cümleyi oluşturan morfolojik ögelerin hiyerarşik kurallara uyumunu karşılaştırarak ölçümlemektir. Böylece söz dizimin anlamlı olup olmadığının ölçülebilmesi için düzenleyici bir süreç gerçekleşmiş olur.

Türkçede cümleler en genel şekliyle özne, nesne ve yüklem bileşenlerinden oluşur. Cümleye eklenmek istenen anlamlar arttıkça cümleler, özne, yer tamlayıcısı, zarf tamlayıcısı, nesne ve yüklem gibi bileşenleri içerir.Ayrıca cümlenin anlamını kuvvetlendiren cümle dışı bileşenler de (bağlaç, edat, vb) cümlede bulunabilir.Bunlara örnek olarak "ile, için, ama, çünkü" kelimeleri verilebilir. Türkçede özne ile yüklem cümlenin temel bileşenleridir ve genelde tüm cümlelerde yer alırlar. Yer tamlayıcısı, zarf tamlayıcısı, nesne gibi bileşenler bazı cümlelerde yer almayabilirler veya bazı cümlelerde sadece biri, bazılarında sadece ikisi bulunabilir. Bu bileşenlerin cümle içindeki sıralanışları da değişebilir.

Bilgisayarla doğal dilin modellenmesinde anlamsal analizden önce kelimelerden oluşturulan yapının cümle olup olmadığının test edilmesi faydalıdır.Bu işlem sentaktik eşleştirme işleminde anlamsız eşleşmelerin önlenmesine faydalı olur.

**Yandaki Şekil :** *Sözdizimsel Analiz.*

Simgeler: **Ö:** özne, **D:** dolaylı tümleç, **Z:** zarf tümleci, **N:** nesne, **Y:** yüklem, **İG:** isim grubu, **SG:** sıfat grubu, **İN:** isim nesnesi, **SN:** sıfat nesnesi, **DZ:** diğer zarflar, **S:** sıfat, **İ:** isim, **ZB:** zaman belirteçleri, **T:** tamlayan, **TN:** tamlanan, **ZM:** zamir, **NE:** nesne eki, **TE:** tamlayan eki, **TNE:** tamlanan eki, **KE:** kip eki, **ZE:** zaman eki, **DE:** dolaylı tümleç eki, **EF:** ek fiil

### Anlambilimsel (semantik) analiz

**Anlambilimsel analiz**, sözdizimini oluşturan morfolojik ögelerin ayrılması, yani sözdizimsel analiz ile anlam taşıyan kelimelerin sınıflandırılması işleminden sonra gelen anlamlandırma veya anlama sürecidir.Bu süreçte anlam taşıyan kelimelerin, ekler ve cümle hiyerarşisi içindeki konumlarının saptanması sayesinde birbirleri ile ilişkileri kurulabilir. Bu ilişkiler **anlam çıkarma**, **fikir yürütme** gibi ileri seviye bilişsel fonksiyonların oluşturulmasında ham bilgi olarak kullanılacaktır.

Yapay konuşma
-------------

Morfolojik çözümleme aşamalarından sonra **sözdizimsel kurgu** veya **yapay konuşma** süreci ile yapay zekâ ya veya uzman sistemlere iletişim becerisi kazandırılacaktır. Sözdizimsel çözümlemenin tersi süreçlerden oluşan birleştirme sürecinde, önceki süreçlerde ele geçen bilgi yine morfolojik kurallar dahilinde birleştirilir.

Ayrıca bakınız
--------------

* Doğal dil üretme

Kaynakça
--------

* Vasif Nabiyev - Yapay Zekâ: Problemler, Yöntemler, Algoritmalar, 764 say. Seçkin, Ankara, 2005
* Devrim Çamoğlu - **D.U.Y.G.U.** Projesi araştırma tezleri.
* Ünal Çakıroğlu - (KTU) Şekiller, Sözdizimsel Analiz ve matematik model bölümü

Dış bağlantılar
---------------

* İTÜ Doğal Dil İşleme Takımı 23 Ekim 2020 tarihinde Wayback Machine sitesinde arşivlendi.
* Stanford Üniversitesi Doğal Dil İşleme Öbeği 29 Kasım 2005 tarihinde Wayback Machine sitesinde arşivlendi.
* Survey of the State of the Art in Human Language Technology
* Natural Language Processing Group at the Johns-Hopkins University
* DNLP - Dalhousie Natural Language Processing Group
* 2004 International Workshop on Natural Language Understanding and Cognitive Science
* CLAC: Computational Linguistics At Concordia 4 Aralık 2005 tarihinde Wayback Machine sitesinde arşivlendi.
* TCC: Cognitive and Communication Technologies (TCC) at ITC-Irst
* YTÜ Doğal Dil İşleme Araştırma Grubu
* Fatih Ü. Doğal Dil İşleme Grubu
* Cognitive Science Society of Trakya (CSST) 10 Mart 2012 tarihinde Wayback Machine sitesinde arşivlendi.

| * g
* t
* d
Bilgisayar biliminin alt dalları |
| --- |
| Matematiksel temeller | Matematiksel mantık **·**  Kümeler kuramı **·**  Sayı teorisi **·**  Çizge teorisi **·**  Tip teorisi **·**  Kategori teorisi **·**  Sayısal çözümleme **·**  Bilgi teorisi **·**  Kombinatorik **·**  Boole cebiri |  |
| Hesaplama teorisi | Otomat teorisi **·**  Hesaplanabilirlik teorisi **·**  Hesaplamalı karmaşıklık teorisi **·**  Kuantum hesaplama teorisi |
| Algoritmalar ve veri yapıları | Algoritma çözümlemesi **·**  Algoritma tasarımı **·**  Hesaplamalı geometri |
| Programlama dilleri ve derleyiciler | Ayrıştırıcılar **·**  Yorumlayıcılar **·**  Yordamsal programlama **·**  Nesne yönelimli programlama **·**  Fonksiyonel programlama **·**  Mantık programlama **·**  Programlama paradigmaları |
| Eşzamanlı, paralel ve dağıtık sistemler | Çoklu işleme **·**  Dağıtımlı hesaplama **·**  Eşzamanlılık denetimi |
| Yazılım mühendisliği | Gereksinim çözümleme **·**  Yazılım tasarımı **·**  Bilgisayar programlama **·**  Biçimsel yöntemler **·**  Yazılım testi **·**  Yazılım geliştirme süreci |
| Sistem mimarisi | Bilgisayar mimarisi **·**  Bilgisayar organizasyonu **·**  İşletim sistemi |
| Telekomünikasyon ve ağ oluşturma | Bilgisayar müziği **·**  Yönlendirme **·**  Örgü topolojisi **·**  Kriptografi |
| Veritabanları | Veritabanı yönetim sistemleri **·**  İlişkisel veritabanı **·**  SQL **·**  İşlem yürütme **·**  Veritabanı indeksleme **·**  Veri madenciliği **·**  Metadata (Üst veri) **·**  Ana veri (Master data) |
| Yapay zekâ | Otomatikleştirilmiş muhakeme **·**  Bilgisayarlı dilbilim **·**  Bilgisayarlı görü **·**  Evrimsel hesaplama **·**  Uzman sistemler **·**  Makine öğrenimi **·**  Doğal dil işleme **·**  Robotik |
| Bilgisayar grafikleri | Görselleştirme **·**  Bilgisayar animasyonu **·**  Görüntü işleme |
| İnsan-bilgisayar etkileşimi | Bilgisayar erişilebilirliği **·**  Kullanıcı arayüzleri **·**  Giyilebilir hesaplama **·**  Yaygın bilişim **·**  Sanal gerçeklik |
| Bilimsel hesaplama | Yapay yaşam **·**  Biyoenformatik **·**  Bilişsel bilim **·**  Bilgisayarlı kimya **·**  Hesaplamalı nörobilim **·**  Hesaplamalı fizik **·**  Sayısal algoritmalar **·**  Sembolik matematik |
| Bilgisayar bilimi, ACM Hesaplama ve Sınıflandırma Sistemi'ne göre farklı konu ve alanlara ayrılabilir. |

|  |  |
| --- | --- |
| Otorite kontrolü Bunu Vikiveri'de düzenleyin | 
* LCCN: sh88002425
* NDL: 00562347
* NKC: ph427562
* NLI: 987007536703305171

 |