**Bradford**, Birleşik Krallık'ın İngiltere ülkesinin Yorkshire ve Humberside bölgesinde bulunan bir kentsel yerleşke ve tek-seviyeli bir metropoliten bölge olan City of Bradford yerel idaresinin merkezidir.

Bradford'a 1847'de "belediye beldesi (municipal borough)" statüsü verilmiş ve 1897'de ise Kraliçe Victoria beratı ile şehir olma statüsü verilmiştir. Fakat 1974 İngiltere yerel idare reformundan sonra, "şehir" statüsü kentten daha geniş alanlı olan ve "West Yorkshire Metropoliten Kontluğu"na ikinci seviye olarak bağlı olan "City of Bradford" metropoliten bölgeye geçirilmiştir. West Yorkshire Metropoliten Kontluğu lağvedilince de şehir statüsü tek-seviyeli metropoliten bölge olan "City Of Bradford" yerel idaresine devredilmiştir.

Bradford Britanya adasının İngiltere ülkesinin orta kuzeyinde bulunan Penine Dağları'nın eteklerinde, Leeds şehrinin 13,8 km kuzeyinde, Manchester şehrinin 75 km batısında ve Londra'nın 328 km kuzeyinde bulunmaktadır.

Tarihçe
-------

Bradford ilk defa Saksonlar tarafından yerleşke olarak kurulmuştur ve Orta Çağ'da şu anda şehrin sokakları olan Fortygate, Westgate ve Ivegate arasında bir küçük kasaba olmuştu. Normanların İngiltere'yi fethinden sonra onlar aleyhinde olan bir isyandan sonra bu kasaba yıktırılmıştır. Sonraki iki yüzyılda, İngiltere'de yün sanayiinin gelişmesini takip ederek, yavaş yavaş önem kazanmaya başlamıştır. 17. yüzyılda İngiliz İç Savaşında Bradford ve yün sanayii gerileme göstermiştir. Fakat 1689'da Hollanda Kralı William ve Kraliçe Mary saltanatı eline geçirince tekrar şehir ve sanayii gelişmeye tekrar başlamıştır. 18. yüzyıllar başlarında imalat sanayiinin önem kazanması şehrin de hızla gelişmeye başladı ve şehir ve civarına yapılan yeni kanal ve paralı atlı araba yolları da ticaretin gelişmesine bir sağlam temel sağladı.

19. yüzyılın başlarında Bradford 16.000 nüfuslu küçük kırsal bir pazar şehri idi ve yün iplik yapımı ve kumaş dokuması evlerde ve çiftliklerde bulunan küçük atölyelerde yapılmaktaydı. Sanayi Devrimi şehrin ve yünlü imalatının çok hızla büyümesine neden oldu ve Bradford'un uzmanlaştığı uzun elyaflı yünlü elbise kumaşı ("worsted") imalatı için çok büyük miktarda ham yün ithalatı gerekti. Bradford şehri dünyanın yün başkenti oldu. Bradford'un civarında ham yünü temizlemek için gereken kireçsiz şu ve makina gücünün sağlanması için gerekli olan kömür yerel olarak üretilmekteydi. Bradford şehrinde birçok büyük tekstil fabrikası yerel taşlar kullanılarak bina edildi. 1850'de şehrin nüfusu 182.000 olmuştu. Şehir geliştikçe tekstil fabrikalarında çalışmak için şehre büyük bir işçi göçü oldu. Fakat bu hızlı gelişme ile ortaya çıkan ve devamlı çok kirli kükürtlü kömür yakan 200 fabrika büyük bir çevre kirlilik sorunu ortaya çıkardı ve Bradford İngiltere'nin en kirli şehri olarak ün yaptı. Şehirde büyük kamu sağlığı sorunları ortaya çıktı; şehirde devamlı kolera ve tifo salgını ortaya çıkmaktaydı ve tekstil işçilerinin çocuklarının ancak %30'u 15 yaşına erişmekteydi ve ortalama hayat uzunluğu tüm İngiltere'de en düşük olarak 18 idi.

2004'te yenileştirme yapımı sırasında Lister Tekstil Fabrikası
Çok büyük sayıda olan tekstil fabrikalarına destek sağlamak için şehirde büyük bir tekstil makineleri sanayii ve buna destek veren yan sanayiler gelişti. Bu arada 1894-1960 döneminde imalatta bulunan Jowett Otomobil Fabrikası bulunmaktaydı.

20. yüzyılda tekstil sanayii çökmeye başladı ve yüzyılın sonlarına doğru ortadan kalktı. Bradford ekonomisi devamlı yeniliğe bağlı idi ve 21. yüzyılda da bu yenilikçi görüşün önem kazanacağı beklenmektedir ve şehirde gelişen otomobil dizayn firmaları, elektronik firmalar ve büyük bir perakende süpermarket şirketi olan Morrison şirketinin Bradford'da bulunması buna örnekler olarak gösterilmektedir.

19. yüzyılda ikinci yarısında 200'den çok sayıda uzun tuğla bacalı kömür yakan tekstil fabrikaları ile gelişen Bradford şehrinde 21. yüzyılda tekstil üretimi kalkmış görülmektedir. Tekstil fabrikalarının en büyüklerinden biri olan Lister Fabrikası'nda çoktan tekstil üretimi kaldırılmıştır. Ama bu fabrikanın uzun tuğladan bacası kalmıştır ve bu Bradford'un her tarafından görülmektedir. Son zamanlarda 100.000 sterlinlik yenileştirme ve tamirat yatırımı ile bu uzun baca şehrin tarihine ve yenileştilmesine bir anıt olmaktadır.

21. yüzyılda önemli bir tarihsel anıt olarak "Salts-Tekstil Fabrikası" Kompleksi görülmüştür. Saltaire adı verilen bu fabrikalar ve fabrikalarda çalışan işçilere sağlanan sosyal binalar ve sosyal avantaj sağlayan tesisler Bradford şehrinden 4,8 km kuzeyinde bulunmaktadır. Tekstil fabrikası olarak kapanan bu komplekste günümüzde yüksek teknoloji sanayileri, çağdaş dizayn atölye ve dükkanları ve sanatkarlar için atölyeler ve galeriler geliştirilmiştir. Bu Saltaire Kompleksi UNESCO Dünya Mirasları listesine konulmuştur.

Coğrafya
--------

Bradford'un coğrafik konumu enlem ve boylam olarak K 53°45′ B 1°50′ şeklinde verilir. Topografi olarak Güney Penines tepelik bölgesinin doğusundaki ağaçsız kirlik (moor) bölgesinde konumlanmıştır. Bradford herhangi bir önemli gol veya büyük nehir veya birikmiş şu alanı kenarında konumlanmamakla beraber şehir üç akarsu vadisinin birbirine kavuştukları bir mevkide konumludur. Bunlardan birisi olan "Bradford Beck Suyu" batıda buluna ağaçsız kirlik arazilerde doğmakta Horton Beck, Westbrook, Bowling Beck ve Eastbrook adlı akarsu dereleri buna kol katılmaktadır. Bu akarsu insan ve hayvanların geçilebileceği derinlikte olan eski bir nehir geçiş mevkiiden sonra kuzeye yönelmekte ve Shipley kenti civarında "Aire Nehri"'ne katılmaktadır. Bu akarsu vadisine Bradforddale adı verilmektedir. Bu akarsu şehrin içinden de geçmektedir. Fakat şehrin içinden geçmekte iken günümüzde açıkta görülmemektedir; 19. yüzyılda yapılan şehir kanalizasyon sistemine bağlanıp üzeri kapatılmıştır.

Şehir İngiltere'de 18. yüzyılda yapılmış olan dar kanallar ulaşım sistemine bağlıdır. Ana kanal olan İngiltere'nin kuzeyinde genellikle doğu-batı yönlü Leeds ve Liverpool Kanalı'na 1774'te yapılmış olan "Bradford Kanalı" ile bağlanmıştır. Bradford Kanalı suyunu "Bradford Beck Suyu" ve onun yan kollarından almakta idi. Fakat bu kanal üzerinde bulunan "lok"ların işlemesi için bu akarsu sağladığı şu yeterli olmadığı için kanal 1866'da kapatıldı. Sonra daha az mavna trafiğiyle çalışmak üzere açıldıysa da 20. yüzyılın başlarında tren sistemi ile rekabet edemediği için tümüyle ulaşıma kapatıldı.

|  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
|  | *Yorkshire Dales vadileri*, Skipton, Keighley, Bingley, Cottingley, Heaton. | *Yorkshire Dales vadileri*, Ilkley, Otley, Guiseley, Baildon, Shipley, Saltaire. | York, Wetherby, Harrogate, Leeds-Bradford Havaalanı, Greengates, Eccleshill. | 

|  |
| --- |
| * g
* t
* d
 |
|  |
|   |

 |
| Bradford Üniversitesi, Thornton, Denholme, Oxenhope, Haworth, Hebden Bridge, Todmorden, Burnley | Kuzey | Thornbury, Pudsey, Leeds, Selby |
| Batı   '***Bradford'***    Doğu |
| Güney |
| Wibsey, Buttershaw, Clayton, Queensbury, Halifax, Rochdale, Oldham, Manchester | Wyke, Oakenshaw, Bailiff Bridge, Cleckheaton, Brighouse, Huddersfield, Holmfirth | East Bowling, Tong, Morley, Batley, Dewsbury, Ossett, Wakefield |

### İklim

|  **Bradford iklimi**  |
| --- |
| Aylar | Oca | Şub | Mar | Nis | May | Haz | Tem | Ağu | Eyl | Eki | Kas | Ara | Yıl |
| En yüksek sıcaklık (°C) | 14,6 | 18,4 | 21,7 | 23,9 | 26,7 | 30,0 | 33,9 | 32,2 | 27,2 | 25,6 | 17,1 | 15,8 | 33,9 |
| Ortalama en yüksek sıcaklık (°C) | 6,6 | 6,8 | 9,2 | 11,8 | 15,3 | 17,8 | 20,1 | 19,6 | 16,9 | 13,1 | 9,3 | 6,8 | 12,8 |
| Ortalama sıcaklık (°C) | 4,0 | 4,1 | 6,0 | 8,0 | 11,1 | 13,8 | 16,1 | 15,7 | 13,4 | 10,0 | 6,6 | 4,2 | 9,4 |
| Ortalama en düşük sıcaklık (°C) | 1,4 | 1,3 | 2,8 | 4,3 | 7,0 | 9,9 | 12,1 | 11,8 | 9,8 | 6,9 | 3,9 | 1,7 | 6,1 |
| En düşük sıcaklık (°C) | −13,9 | −13,3 | −11,1 | −10,6 | −3 | 0,6 | 5,0 | 2,8 | 0,3 | −4,1 | −7,8 | −13,1 | −13,9 |
| Ortalama yağış (mm) | 92,7 | 66,0 | 67,2 | 64,3 | 53,7 | 71,0 | 57,9 | 68,6 | 65,3 | 85,1 | 86,7 | 94,3 | 872,8 |
| *Kaynak: Met Office (1981-2010)* |

Demografi
---------

Elde bulunan en son Birleşik Krallık 2001 nüfus sayımına göre Bradford Metropoliten Bölgesi sınırları içinde 106.680 hanehalkı bulunmaktadır ve nüfus 293.717 kişidir. Buna göre Bradford şehri, Birleşik Krallık'taki resmi yerel idare sınırları içindeki yerleşkelerin nüfus bakımından sıralandırılmasında 13. yeri tutmaktadır ve Bradford'da nüfus yoğunluğu kilometre kare başına 4.650 kişiye gelmektedir.

Fakat bu istatistikler coğrafik şehirleşmeyi iyi yansıtmamaktadır. Şehirleşen alan olarak bakılırsa Bradford "Batı Yorkshire Şehirsel Bölgesi (West Yorkshire Urban Area)"'nin anack bir kısmını oluşturduğu görülür ve 2001'de Batı Yorkshire Şehirsel Bölgesi nüfusu yaklaşık 1,5 milyon kişidir. Ama diğer coğrafyacılar ise şehirleşme alanı olarak daha büyük olan "Leeds-Bradford Büyük Şehirleşme Kuşağı'nı (Leeds-Bradford Larger Urban Zone )" tanımlamaktadırlar. Birleşik Krallık'taki değişik "Büyük Şehirleşme Kuşakları - LUZ" karşılaştırılırsa Bradford'un dahil olduğu Leeds-Bradford-LUZ (2004 tahmini) 2,4 milyon olan nüfusu ile Londra-LUZ ve Manchester-LUZ'dan sonra üçüncü sırayı almaktadır.

Yine istatistikler gösterir ki Londra dışında en genç ve en hızlı büyüyen şehirsel nüfus Bradford'dadır.

Tekrar 2001 Nüfus Sayımı'na göre Bradford nüfusunun ırksal profili diğer Birleşik Krallık yerel şehir alanlarından değişiktir. 2001 sayımına göre Bradford nüfusunun %69,3'ü beyaz, %1,9'u karışık ırktan, %26,1 Güney Asya asıllı, %1,3'ü siyahi ve %1,4'ü diğer ırktandır. Buna göre, Londra'da bulunan Tower Hamlets metropoliten bölgesi dışında en yüksek Güney Asya asıllı oranı Bradford'da bulunmaktadır.

2001 sayımı göstermiştir ki din hakkında bir soruya yanıt verirken Bradford nüfusunun %60,14'ü Hristiyan, %16.08'i Müslüman, %1,02 Sih, %0,95'i Hindu ve %13,3'ü ise hiçbir dine inanmaz olduklarını belirtmişlerdir.

Sosyal sorunlar
---------------

Haziran 2009'da yapılan bir araştırma ya göre Bradford şehrinin nüfusunun büyükçe bir bölümü büyük bir fakirlik içinde ve devamlı olarak asgari yaşama haddi seviyesi altında yaşamaktadır. Çocuk ölüm oranı Birleşik Krallık'ın oranında iki misli yüksektir; ortalama yaşam süresi ülkenin birçok bölgesinden oldukça çok düşüktür. Bradford İngiltere'de en yüksek işsizlik seviyesi gösteren şehirdir ve bazı azınlık etnik gruplar içinde bu işsizlik seviyesi yaklaşık %60 olduğu gösterilmiştir.

Bradford'da ölçülen suçluluk oranı millî ortalamanın çok üstünde bulunmaktadır. 2006'da yapılan ve büyük şehirsel alanlarda yapılan karşılaştırmalı bir araştırmada Bradford'un ciddi suçlar için suçluluk oranı 1000 kişide 98,3 olarak gösterilmiştir ve sadece Nottingham şehri için oran daha yüksektir.

Kardeş şehirler
---------------

Bradford'nin şu resmî kardeş şehir anlaşması vardır:

* Kuzey Makedonya Üsküp, Makedonya
* Fransa Roubaix, Fransa
* Belçika Verviers, Belçika
* Almanya Foncquevillers, Almanya
* Almanya Mönchengladbach, Almanya
* İrlanda Galway, İrlanda
* Pakistan Mirpur, Pakistan

Resimler
--------

* 1873'te yapımı tamamlanan Bradford Şehir İdare Konağı1873'te yapımı tamamlanan Bradford Şehir İdare Konağı
* Bradford merkezinde Bridge Street ve Sunbridge RoadBradford merkezinde Bridge Street ve Sunbridge Road
* Bradford Cartwright Hall Güzel Sanatlar GalerisiBradford Cartwright Hall Güzel Sanatlar Galerisi
* Peel Park'tan Cartwright HallPeel Park'tan Cartwright Hall
* Bradford'da eski Yün BorsasıBradford'da eski Yün Borsası
* Bradford'da Millî Medya MüzesiBradford'da Millî Medya Müzesi
* Bradford ÜniversitesiBradford Üniversitesi
* Bradford Interchange Garı'na girişBradford Interchange Garı'na giriş

Kaynakça
--------

1. ↑  "History of Bradford" (İngilizce). Visitbradford.com. 15 Nisan 2008 tarihinde kaynağından arşivlendi.
2. ↑  "Bradford" (İngilizce). Tiscali.co.uk. 1 Ekim 1960. 14 Temmuz 2007 tarihinde kaynağından arşivlendi.
3. ↑  "Bradford's History - Bradford University School of Management" (İngilizce). Brad.ac.uk. 13 Haziran 2011 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 2 Şubat 2010.
4. ↑  "Bradford" (İngilizce). Spartacus.schoolnet.co.uk. Erişim tarihi: 2 Şubat 2010. [*ölü/kırık bağlantı*]
5. ↑  "Bradford 1981–2010 averages". Met Office. Erişim tarihi: 6 March 2019. Arşivlenmesi gereken bağlantıya sahip kaynak şablonu içeren maddeler (link)
6. ↑  National Statistics (2005). "Focus on people and migration: chapter 3 The UK's major urban areas" (PDF). 4 Ağustos 2011 tarihinde kaynağından arşivlendi (PDF). Erişim tarihi: 20 Ağustos 2007.
7. ↑  Urban Audit. "Urban Audit - City Profiles: Leeds". Urban Audit. 5 Haziran 2013 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 29 Ocak 2009.
8. ↑  "Invest in the UK | Invest in Yorkshire | Invest in Bradford". Invest in Yorkshire. 13 Aralık 2009 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 2 Şubat 2010.
9. ↑  "Arşivlenmiş kopya". 27 Eylül 2007 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 4 Ağustos 2010.

Dış bağlantılar
---------------

|  |  |
| --- | --- |
|  | Wikimedia Commons'ta ***Bradford*** ile ilgili ortam dosyaları bulunmaktadır. |

* Curlie'de Bradford (DMOZ tabanlı) (İngilizce)
* |  |  |
| --- | --- |
|  | Vikigezgin'de ***/Bradford*** ile ilgili gezi rehberi bulunmaktadır. |

| * g
* t
* d
 Birleşik Krallık'ta şehirsel merkez itibarıyla en büyük 25 yerleşke  |
| --- |
| 

|  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- |
|     | 
1. Londra: 7,172,091
2. Birmingham: 970,892
3. Glasgow: 629,501
4. Liverpool: 469,017
5. Leeds: 443,247

 | 
6. Sheffield: 439,866
7. Edinburgh: 430,082
8. Bristol: 420,556
9. Manchester: 394,269
10. Leicester: 330,574

 | 
11. Coventry: 303,475
12. Kingston upon Hull: 301,416
13. Bradford: 293,717
14. Cardiff: 292,150
15. Belfast: 276,459

 | 
16. Stoke-on-Trent: 259,252
17. Wolverhampton: 251,462
18. Nottingham: 249,584
19. Plymouth: 243,795
20. Southampton: 234,224

 | 
21. Reading: 232,662
22. Derby: 229,407
23. Dudley: 194,919
24. Newcastle upon Tyne: 189,863
25. Aberdeen: 210,400

 |

 |


| * g
* t
* d
Birleşik Krallık'taki şehirler |
| --- |
| İngiltere | 

Bath **·** 
Birmingham **·** 
Bradford **·** 
Brighton ve Hove **·** 
Bristol **·** 
Cambridge **·** 
Canterbury **·** 
Carlisle Şehri **·** 
Chelmsford  **·** 
Chester **·** 
Chichester **·** Coventry **·** Derby Şehri **·** Durham **·** Ely **·** Exeter **·**  Gloucester **·**  Hereford **·**  Hull **·**  Lancaster Şehri **·**  Leeds **·**  Leicester **·**  Lichfield **·**  Lincoln **·**  Liverpool **·**  Londra Şehri **·**  Manchester **·**  Newcastle upon Tyne **·**  Norwich **·**  Nottingham **·**  Oxford **·**  Peterborough **·**  Plymouth **·**  Portsmouth **·**  Preston Şehri **·**  Ripon **·**  St Albans **·**  Salford **·**  Salisbury **·**  Sheffield **·**  Southampton **·**  Stoke-on-Trent **·**  Sunderland **·**  Truro **·**  Wakefield **·**  Wells **·**  Westminster **·**  Winchester  **·**  Wolverhampton **·**  Worcester **·**  York
 |
| İskoçya | 

Aberdeen **·** 
Dundee **·** 
Edinburgh **·** 
Glasgow **·** 
Inverness **·** 
Perth **·** 
Stirling
 |
| Galler | 

Bangor **·** 
Cardiff **·** 
Newport **·** 
St Asaph **·** 
St Davids **·** 
Swansea **·** 
Wrexham
 |
| Kuzey İrlanda | 

Armagh **·**  Belfast **·**  Derry **·**  Lisburn **·**  Newry
 |

| * g
* t
* d
 Batı Yorkshire Törensel Metropoliten Kontluğu |
| --- |
| Metropoliten yerel idare bölgesi | **Bradford Şehri** · **Leeds Şehri** · **Wakefield Şehri** · Calderdale Metropoliten Borough · Kirklees Metropoliten Borough |
| Şehir veya kasaba | Baildon · Batley · Bingley · **Bradford** · Brighouse · Castleford · Cleckheaton · Denholme · Dewsbury · Elland · Featherstone · Garforth · Gomersal · Guiseley · **Halifax** · Hebden Bridge · Heckmondwike · Hemsworth · Holmfirth · **Huddersfield** · Ilkley · Keighley · Knottingley · **Leeds** · Liversedge · Lofthouse · Meltham · Mirfield · Morley · Mytholmroyd · Normanton · Ossett · Otley · Pontefract · Pudsey · Rothwell · Shipley · Silsden · Slaithwaite · South Elmsall · Sowerby Bridge · Todmorden · **Wakefield** · Wetherby · Yeadon  |


|  |  |
| --- | --- |
| Otorite kontrolü Bunu Vikiveri'de düzenleyin | 
* GND: 4080507-4
* LCCN: n82127948
* MusicBrainz: 3eec7695-0032-4fc9-8794-65c940e397f2
* NARA: 10045580
* NKC: ge756395
* NLI: 987007559873505171
* VIAF: 153631400
* WorldCat: lccn-n82127948

 |