**Edward Hopper** (22 Temmuz 1882 – 15 Mayıs 1967), Amerikalı ressam ve grafiker. Genellikle yağlı boya tabloları ile popüler olsa da suluboya ve gravür konusunda da en az yağlı boya resimlerde olduğu kadar uzmandı.

Yaşamı
------

Nyack, New York'un yukarı kısmında doğan Hopper, başarılı bir manifaturacının oğluydu. New York Sanat ve Tasarım Enstitüsü'nde resim eğitimi aldı. Eğitmenlerinden biri olan ressam Robert Henri, öğrencisini, yaptığı sanatla dünyada bir heyecan oluşturma konusunda teşvik etti. Hopper üzerinde çok büyük bir etkisi olan Henri, öğrencilerini kentsel hayata dair gerçekçi resimler çizmeleri konusunda destekliyordu. Daha sonraları önemli ressamlar haline gelen Henri'nin öğrencileri, Amerikan Sanatı'nda "Ashcan School" (Ashcan Okulu) olarak anıldılar. Hopper da Henri'nin altında beş sene çalıştı.

Resmi eğitimini tamamladıktan sonra, Avrupa'ya Paris merkezli üç ziyarette bulundu. Bu ziyaretlerin amacı, orada ortaya çıkan yeni sanat olayları üzerine çalışmaktı. Fakat, kübist hareketi taklit eden pek çok çağdaşının aksine, idealizmden ve gerçekçi ressamların çalışmalarından etkilendi. Erken dönem çalışmalarına bakıldığında, gerçekçilerin renk ve şekle yaptıkları vurgunun benzerlerine rastlanabilir. New England'ın başlıca temaları olan deniz manzarası ve gemilerden uzak duran Hopper, artık moda olmamasına rağmen Viktoryen mimariye büyük ilgi duyuyordu. Boston Güzel Sanatlar Müzesi küratörü Carol Troyen ressam hakkında "Ufak kuleli ya da kuleli, verandalı, mansart çatılı, harika gölgelerle süslenmiş evlerden çok hoşlanıyordu. Her zaman, çizmeyi en çok sevdiği şeyin bir eve vuran güneş olduğunu söylerdi." dedi.

Uzun yıllar boyunca ticari bir ressam olarak çalışan Hopper, resim konusunda istediği başarıya ulaşamamıştı. Turistlere ufak tefek baskılar ve suluboyalar satan ressam, galeri sahipleri ya da küratörlerin ilgisini çekemediği için önemli yayınlarda kendisini gösteremiyordu.

Troyen'e göre, Hopper'ın ilk ilgi çeken çalışması 1923 yılında çizdiği *The Mansard Roof* adlı eseriydi. Ressam bu resmi Gloucester'da geçirdiği ilk yazında çizmişti. Sanat okulundan sınıf arkadaşı olan Josephine Nivison Hopper (daha sonra karısı olacaktı), diğer birkaç resmiyle birlikte bu resmini Brooklyn Müzesi'nin senelik suluboya sergisine sokmasını tavsiye etti. *The Mansard Roof*, müze tarafından 100 dolara satın alınarak kalıcı koleksiyonlarına eklendi.

1924 yılında ressam, Josephine 'Jo' Nivison ile evlendi. Sürekli tartışan çift şiddetli bir ilişki yaşadılar. Hopper, takıntıları olan kıskanç bir adamdı ve karısının kedileri Arthur'a gösterdiği ilgiden bile rahatsız oluyordu. Jo, hem ev işleri ile ilgilenirken hem de kocasına modellik yaptı. Her ne kadar kendini bu ilişkide sıkışmış hissetse de her zaman eşine ve onun eserlerine karşı hayranlık ve saygı duydu. Ressamın en büyük destekçisi oldu.

Hopper, 1925'te, sanatsal olgunluğunu işaret eden *House by the Railroad* isimli resmini çizdi. Bu resim aynı zamanda, sanatçının boş kent ve kır manzaralarında sert çizgiler ve geniş şekiller kullandığı, olağandışı ışıklandırmalar ile konu ettiği objelerin yalnız havalarını vurguladığı serisinin başlangıcı oldu. Ressam, çoğunlukla Amerikan yaşamının ortak özelliklerini kendine konu edindi. Bunlar arasında benzin istasyonları, oteller, demiryolları, boş sokaklar ve onların sakin havası sayılabilir.

Hopper, yaşlılık günlerinde de resim yapmaya devam etti. Bu sırada hayatını New York ve Massachusetts arasında geçiriyordu. 1967 yılında, New York'ta Washington Square Park'a çok yakın olan atölyesinde öldü. Karısı, Josephine Nivison ise ondan on ay sonra öldü. Vefatından önce ise ressamın çalışmalarını Whitney Museum of American Art'a bağışladı. Hopper'ın diğer önemli resimleri ise New York'ta Modern Sanat Müzesi, The Des Moines Art Center ve Chicago Sanat Enstitüsündedir.

Hopper'ın çalışmaları ulaşılabilir olmasına rağmen, ticari illüstrasyonları resim yapmak için terk ettiği için, çoğunlukla yabancılaşmış görünür.

Çalışmaları
-----------

### Temalar

*Nighthawks*. 1942. Chicago Sanat Enstitüsü.
Hopper, en bilinen eserlerinden biri olan "Nighthawks"'ta (1942), bütün gece açık olan Amerikan tarzı ufak bir restoranda bar tezgâhında oturan müşterileri resmetti. Restoranın göz kamaştırıcı ışığı, mekanı, dışarıda hüküm süren gecenin karanlığından ayırır ve resmin ince duygusunu ve havasını arttırır. Eser sınırlama ve izolasyon unsurlarını vurgular. Walter Wells ismindeki eleştirmen resimde Ernest Hemingway'in "A Clean, Well-Lighted Place" isimli öyküsünün etkilerini gördüğünü söyledi ve "Hem resim hem de hikâye, tanrısız ya da manevi avuntusuz bir dünyada, en büyük geceye karşı (örn. ölüm) duran bir mabedi temsil ediyor." diye ekledi.

Hopper'ın kırsal New England manzaraları da daha az manalı değildir. Örneğin, *Gas* (1940), uyumak için kendi yollarına gitmekte olan yolcuların geceleri ihtiyaçlarını karşılamak için var olan farklı, temiz, iyi ışıklandırılmış bir sığınaktır. Parlak güneş ışığı ve gölgeler de Hopper'ın resimlerindeki sembolik öğelerdir. "Early Sunday Morning" (1930), "Summertime" (1943), "Seven A.M." (1948) ve "Sun in an Empty Room" (1963) gibi resimlerinde bu öğelere rastlanabilir.

İlgilendiği konular açısından Hopper çağdaşı Norman Rockwell'le karşılaştırılabilir. Hopper çalışmalarında genellikle boş alanları kullanır. Boş bir kır yolunun kıyısındaki benzin istasyonu ve gökyüzünün doğal ışıkları ile benzin istasyonundan gelen yapay ışığın kesişmesi tarzına örnek olarak verilebilir. Hopper'ın pek çok çalışmasında insanoğlunun çevreyle olan keskin ilişkisi işlenir. Tıpkı filmlerdeki ya da oyunlardaki sessiz sahneler gibi, Hopper'ın resimlerindeki karakterler de zirveye ulaşılan bir sahnenin öncesinde ya da sonrasında resmedilmiş gibidirler.

Sergiler
--------

1980'de "Edward Hopper: Sanat ve Ressam" isimli sergi Whitney Museum of Art'ta açıldı ve sergi Londra, Düsseldorf, Amsterdam, Chicago ve San Francisco'yu ziyaret etti. Bu sergiyle ilk defa, Hopper'ın yağlı boya tabloları ile kâğıt üzerine çizimleri birlikte gösterildi. Aynı zamanda bu sergi ressamın Avrupa'da popüler olmasını ve dünyaca tanınmasını tetikledi.

2004 yılında ise, sanatçının eserlerinden geniş bir seçki Avrupa'yı turladı. Almanya'da ve Londra'daki Tate Modern'de sergilendi. Tate Modern'deki sergi, galerinin en popüler ikinci sergisi oldu. Açık kaldığı üç ay boyunca 420.000 ziyaretçi geldi.

2007 yılında ise, Boston'daki Güzel Sanatlar Müzesi'nde, ressamın en başarılı dönemi olarak anılan 1925-1950 yılları arasındaki çalışmaları sergilendi. Sergide, elli yağlı boya tablo, otuz suluboya, on iki baskı yer aldı. Bu eserler arasında sanatçının en popüler resimlerinden olan Nighthawks, Chop Suey, Portland Head, Cape Elizabeth, Maine ve Lighthouse and Buildings de yer aldı. Sergi Boston Güzel Sanatlar Müzesi, Washington Ulusal Sanat Galerisi, Chicago Sanat Enstitüsü ortaklığında ve Booz Allen Hamilton isimli yönetim danışmanlığı şirketi sponsorluğunda gerçekleştirildi.

Etkileri
--------

Hopper'ın sanat dünyası ve pop kültürü üzerindeki etkileri inkâr edilemez. "Nighthawks"'un karakterlerinin çizgi film kahramanları ya da James Dean, Marilyn Monroe gibi ünlü pop kültürü ikonları ile değiştirilmiş versiyonlarının posterleri dükkânlarda satılmaktadır. "Nighthawks"'ta rastlanmasa da, Hopper resimlerinde kadın model olarak çoğunlukla kendi eşini kullandı.

Hopper'ın eserlerindeki sinemavari geniş kompozisyonlar, ışığın dramatik kullanımı ve karanlık, ressamı film yapımcıları arasında da popüler kıldı. Örneğin, ressamın *House by the Railroad* isimli resminin, Alfred Hitchcock'un 1960 yapımı filmi Psycho'daki eve örnek olduğu söylenir. Terrence Malick'in *Days of Heaven* isimli filminde kullanılan ev de aynı resimdeki evin etkisi altındadır.

Gerçeküstücü korku filmi yönetmeni Dario Argento da 1976 yapımı filmi "Deep Red"'in (Profondo Rosso) bazı sahnelerinde *Nighthawks* benzeri bir dekor kullandı.

1993'te Madonna, Hopper'ın 1941'de çizdiği "Girlie Show" isimli resimden etkilenerek çıktığı dünya turnesinin ismin The Girlie Show koydu. Gösterinin içinde de resmi andıran pek çok öğe vardı.

2002'de Sam Mendes tarafından çekilen *Road to Perdition* isimli filmde de yönetmen ışıklandırmada Hopper'ın eserlerini, özellikle "New York Movie"'yi örnek aldı.

2004 yılında, İngiliz gitarist John Squire, Hopper'ın Marshall's House isimli çalışması ile aynı ismi taşıyan kavramsal bir albüm çıkardı. Albümdeki bütün şarkılar bir Hopper resmiyle aynı ismi paylaşıyordu. Kanadalı rock grubu The Weakerthans'in 2007'de yayınladıkları albümleri "Reunion Tour" Hopper'ın "Sun in an Empty Tour" ve "Night Windows" resimleri ile aynı ismi taşıyan ve resimlerden etkilenerek yazılmış iki parça içeriyordu. Grup ayrıca aynı albümde yer alan "Hospital Vespers" isimli şarkılarında Hopper'ın ismini kullandılar.

Polonyalı besteci Paweł Szymański'nin *Compartment 2, Car 7* isimli eserini Hopper'ın *Compartment C, Car 293* resminden etkilenerek besteledi. [*ölü/kırık bağlantı*]

Alman film yönetmeni Wim Wenders'ın 1997 yapımı filmi "The End of Violence"'da da "Nighthawks"'u andıran bir sahne vardı. 2006 yapımı Oskar Roehler filmi Elementarteilchen'in afişi de sanatçının "People in the Sun" isimli resminden etkilenerek çizildi.

### Öne çıkan çalışmaları

Edward Hopper'ın öne çıkan çalışmaları (aksi belirtilmediği sürece yağlı boya):

| İsmi | Tarih | Koleksiyon | Tema | Fotoğrafı |
| --- | --- | --- | --- | --- |
| *Painter and Model* / Ressam ve Model | 1902-1904 | Whitney Museum of American Art | ressam, kadın, çıplak, tuval |  |
| *Bridge in Paris* / Paris'teki Köprü | 1906 | Whitney Museum of American Art | Paris, köprü |  |
| *Le Pont des Arts* | 1907 | Whitney Museum of American Art | Seine, köprü, Louvre |  |
| *Après-midi de juin* / Haziran öğleden sonrası | 1907 | Whitney Museum of American Art | Seine, köprü, Louvre |  |
| *Louvre and Boat Landing* | 1907 | Whitney Museum of American Art | Seine, iskele, Louvre |  |
| *The El Station* | 1908 | Whitney Museum of American Art | istasyon, tren |  |
| *Summer Interior* /İçsel Yaz | 1909 | Whitney Museum of American Art | kadın, oda, çıplak, yatak | 29 Aralık 2010 tarihinde Wayback Machine sitesinde arşivlendi. |
| *The Louvre in a Thunderstorm* /Fırtınada Louvre | 1909 | Whitney Museum of American Art | Louvre, Seine, köprü, tekneler |  |
| *Le Pont Royal* | 1909 | Whitney Museum of American Art | Louvre, Seine, köprü |  |
| *The Wine Shop* /Şarap dükkânı | 1909 | Whitney Museum of American Art | çift, köprü |  |
| *American Village* /Amerikan Köyü | 1912 | Whitney Museum of American Art | sokak, ev, arabalar |  |
| *Squam Light* | 1912 | Whitney Museum of American Art | evler, tekneler |  |
| *Queensborough Bridge* | 1913 | Whitney Museum of American Art | New York, köprü | 21 Temmuz 2011 tarihinde Wayback Machine sitesinde arşivlendi. |
| *Soir Bleu* | 1914 | Whitney Museum of American Art | palyaço, kadın, çift, sigara |  |
| *Road in Maine* / Maine'deki Yol | 1914 | Whitney Museum of American Art | yol, Maine, doğa | 29 Aralık 2010 tarihinde Wayback Machine sitesinde arşivlendi. |
| *Stairways* | 1919 | Whitney Museum of American Art | merdiven, tahta, kapı |  |
| *Night Shadows* (gravür) | 1921 | Modern Sanat Müzesi | adam, sokak, gece, bina |  6 Haziran 2008 tarihinde Wayback Machine sitesinde arşivlendi. |
| *The New York Restaurant /New York Restoranı* | 1922 | Muskegon Sanat Müzesi - Michigan | restoran, çift, kadın |  |
| *Railroad Crossing* | 1922-1923 | Whitney Museum of American Art | demiryolu, ev |  |
| *The Mansard Roof* (suluboya) | 1923 | Brooklyn Müzesi | ev, ağaçlar |  12 Mayıs 2008 tarihinde Wayback Machine sitesinde arşivlendi. |
| *The Locomotive* (gravür)/Lokomotif | 1923 | Hirschl & Adler | demiryolu, adamlar, tünel |  17 Eylül 2008 tarihinde Wayback Machine sitesinde arşivlendi. |
| *House by the Railroad* /Demiryolu kıyısındaki ev | 1925 | Modern Sanat Müzesi | ev, demiryolu | 19 Ekim 2010 tarihinde Wayback Machine sitesinde arşivlendi. |
| *Self-Portrait* /Otoportresi | 1925-1930 | Whitney Museum of American Art | otoportre | 26 Aralık 2010 tarihinde Wayback Machine sitesinde arşivlendi. |
| *Sunday* / Pazar | 1926 | Phillips Koleksiyonu, Washington | binalar, adam, sokak | 29 Aralık 2010 tarihinde Wayback Machine sitesinde arşivlendi. |
| *Drug Store* /Eczane | 1927 | Boston Güzel Sanatlar Müzesi | eczane, gece, sokak | 29 Aralık 2010 tarihinde Wayback Machine sitesinde arşivlendi. |
| *Lighthouse Hill* | 1927 | Dallas Sanat Müzesi | ev, tepe | 11 Mart 2011 tarihinde Wayback Machine sitesinde arşivlendi. |
| *Otomat* | 1927 | Des Moines Art Center | gece, cam, kafe | 2 Haziran 2011 tarihinde Wayback Machine sitesinde arşivlendi. |
| *The City* /Şehir | 1927 | Arizona Üniversitesi Sanat Müzesi | şehir, sokaklar |  17 Ağustos 2008 tarihinde Wayback Machine sitesinde arşivlendi. |
| *Chop Suey* | 1929 | Barney A. Ebsworth Koleksiyonu | kafe, kadın, çift | 29 Aralık 2010 tarihinde Wayback Machine sitesinde arşivlendi. |
| *Early Sunday Morning* /Pazar sabahının erken saatleri | 1930 | Whitney Museum of American Art | sokak, binalar | 29 Aralık 2010 tarihinde Wayback Machine sitesinde arşivlendi. |
| *Tables for Ladies* | 1930 | Metropolitan Museum of Art | restoran, kadınlar |  17 Ağustos 2008 tarihinde Wayback Machine sitesinde arşivlendi. |
| *Hotel Room* /Otel Odası | 1931 | Fondation Thyssen-Bornemisza | otel, kadın, kitap | 29 Aralık 2010 tarihinde Wayback Machine sitesinde arşivlendi. |
| *Compartiment C, Car 193* /Kompartman C | 1938 | IBM Koleksiyonu | tren, kadın, kitap |  |
| *New York Movie* / New York Sineması | 1939 | Modern Sanat Müzesi | New York, sinema, kadın | 29 Aralık 2010 tarihinde Wayback Machine sitesinde arşivlendi. |
| *Gas* / Benzin | 1940 | Modern Sanat Müzesi | benzin istasyonu, adam, yol | 29 Aralık 2010 tarihinde Wayback Machine sitesinde arşivlendi. |
| *Office at Night* /Ofiste Gece | 1940 | Walker Sanat Merkezi | masa, adam, kadın, pencere | 29 Aralık 2010 tarihinde Wayback Machine sitesinde arşivlendi. |
| *Nighthawks* | 1942 | Chicago Sanat Enstitüsü | bar, kadın, erkekler, gece, sokak | 26 Aralık 2010 tarihinde Wayback Machine sitesinde arşivlendi. |
| *Hotel Lobby* / Otel Lobisi | 1943 | Indianapolis Museum of Art | otel, çift, kadın, kitap |  10 Eylül 2008 tarihinde Wayback Machine sitesinde arşivlendi. |
| *Summer Evening* /Yaz Akşamı | 1947 | Özel Koleksiyon | çift, gece, veranda |  17 Ağustos 2008 tarihinde Wayback Machine sitesinde arşivlendi. |
| *Conference at Night* /Gece Toplantısı | 1949 | Wichita Art Museum | kadın, erkekler, gece, pencere |  17 Ağustos 2008 tarihinde Wayback Machine sitesinde arşivlendi. |
| *Hotel by a Railroad* /Demiryolu kenarındaki otel | 1952 | Hirshhorn Museum and Sculpture Garden | oda, çift, pencere |  14 Ağustos 2021 tarihinde Wayback Machine sitesinde arşivlendi. |
| *Office in a Small City* / Küçük bir şehirdeki ofis | 1953 | Metropolitan Museum of Art | masa, adam, binalar |  |
| *Sunlight in a Cafeteria* /Kafeteryada güneş ışığı | 1958 | Yale Üniversitesi Sanat Galerisi | kafe, kadın, adam, güneş ışığı |  10 Eylül 2008 tarihinde Wayback Machine sitesinde arşivlendi. |
| *People in the Sun* /Güneşteki İnsanlar | 1960 | Amerikan Sanatı Millî Müzesi, Washington | adamlar, kadınlar, güneş, okuma |  17 Ağustos 2008 tarihinde Wayback Machine sitesinde arşivlendi. |
| *A Woman in the Sun* /Güneşte bir kadın | 1961 | Whitney Museum of American Art | kadın, çıplak, yatak |  17 Ağustos 2008 tarihinde Wayback Machine sitesinde arşivlendi. |
| *New York Office* /New York ofisi | 1962 | Montgomery Museum of Fine Arts | New York, masa, kadın, pencere |  9 Mayıs 2008 tarihinde Wayback Machine sitesinde arşivlendi. |
| *Intermission* | 1963 | Özel Koleksiyon | kadın, sandalye |  |
| *Sun in an Empty Room* /Boş bir odada güneş | 1963 | Özel Koleksiyon | oda, pencereler |  17 Ağustos 2008 tarihinde Wayback Machine sitesinde arşivlendi. |
| *Chair Car* | 1965 | Özel Koleksiyon | kadın, okuma |  17 Ağustos 2008 tarihinde Wayback Machine sitesinde arşivlendi. |
| *Two Comedians* /İki Komedyen | 1965 | Özel Koleksiyon | çift, kostüm, tiyatro |  14 Mayıs 2008 tarihinde Wayback Machine sitesinde arşivlendi. |
|

Bibliyografya
-------------

* Gail Levin. *Edward Hopper: An Intimate Biography' (New York: Alfred A. Knopf, 1995; Rizzoli Books, 2007.)*
* Gail Levin. *Hopper's Places (New York: Knopf, 1985; Genişletilmiş 2. baskı, University of California Press, 1998.)*
* Gail Levin. *Edward Hopper: A Catalogue Raisonne* (New York: W.W. Norton & Co. 1995).
* Walter Wells. *Silent Theater: The Art of Edward Hopper* (Londra/New York: Phaidon, 2007).
* Walter Wells. *Un théatre silencieux: l'oeuvre d'Edward Hopper* (Londra/New York: Phaidon, 2007)
* Walter Wells. *Il teatro del silenzio: l'arte di Edward Hopper* (Londra/New York: Phaidon, 2007)
* Greg Cook. "Visions of Isolation: Edward Hopper at the MFA"13 Mayıs 2007 tarihinde Wayback Machine sitesinde arşivlendi. The Phoenix, 4 Mayıs 2007, sayfa 22, Arts and Entertainment.
* Pat Healy. "Look at all the lonely people: MFA's 'Hopper' celebrates solitude", Metro International, 8 Mayıs 2007, sayfa 18.

Kaynakça
--------

1. 1 2  *Hopper's Gloucester 12 Mayıs 2008 tarihinde Wayback Machine sitesinde arşivlendi.*, Andrea Shea, WBUR, 6 Temmuz, 2007.
2. ↑  The Roland Collection, *Edward Hopper*, Videosu, 1982
3. ↑  Jon Thompson, How to read a Modern Painting, Thames & Hudson, 2008
4. ↑  "Cover to Cover" (İngilizce). 16 Ağustos 2011 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 15 Ocak 2008.
5. ↑  Walter Wells, "Silent Theater: The Art of Edward Hopper", Londra/New York: Phaidon, 2007
6. ↑  Goodrich, Lloyd, *Edward Hopper*, New York: H. N. Abrams, 1971
7. ↑  "A Master of Mood" (İngilizce). 6 Ekim 2014 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 6 Haziran 2007.
8. ↑  2005'te 10,865 milyon euroya satıldı.

Dış bağlantılar
---------------

|  |  |
| --- | --- |
|  | Wikimedia Commons'ta ***Edward Hopper*** ile ilgili ortam dosyaları bulunmaktadır. |

* National Gallery of Art'ta Edward Hopper30 Eylül 2007 tarihinde Wayback Machine sitesinde arşivlendi.
* 20 Ağustos 2008 tarihinde Wayback Machine sitesinde arşivlendi. ArtsEditor.com'da Hopper'la ilgili bir makale
* WebMuseum'da Edward Hopper'ın Sanatı ve Hayatı 18 Mayıs 2016 tarihinde Wayback Machine sitesinde arşivlendi.
* 2004'te Tate'teki Hopper Sergisi
* Edward Hopper
* Gordon Theisen'dan "Staying Up Much Too Late: Edward Hopper's Nighthawks and the Dark Side of the American Psyche"4 Ağustos 2008 tarihinde Wayback Machine sitesinde arşivlendi.
* Gallery of Edward Hopper'ın Resimleri 3 Mart 2016 tarihinde Wayback Machine sitesinde arşivlendi.

|  |  |
| --- | --- |
| Otorite kontrolü Bunu Vikiveri'de düzenleyin | 
* BIBSYS: 99049834
* BNE: XX971119
* BNF: cb12494562w (data)
* CANTIC: a10101184
* CiNii: DA03458005
* GND: 118553534
* ISNI: 0000 0001 0885 2089
* LCCN: n79060609
* LNB: 000197642
* MusicBrainz: 02df585e-0954-4279-a100-217650999828
* NDL: 00468542
* NKC: ola2003192321
* NLA: 35205983
* NLG: 223721
* NLI: 987007415781405171
* NLK: KAC200006148
* NTA: 069160155
* RKD: 39704
* SELIBR: 293709
* SNAC: w648511k
* SUDOC: 027696669
* Trove: 864624
* ULAN: 500031212
* VIAF: 32101533
* WorldCat: lccn-n79060609

 |