**Umbriyaca**, eski İtalyan bölgesi Umbriya'da Umbri tarafından konuşulmuş olan soyu tükenmiş bir İtalik dildir. İtalik diller içinde, Oskan grubuyla yakından ilişkilidir ve bu yüzden de - modern bilimde genellikle yerine Sabel kullanılan - Osko-Umbriya dilleri grubunda onunla ilişkilendirilir. Bu sınıflandırma ilk kez formülleştirildiğinden beri, eski İtalya'daki bir dizi başka dilin Umbriyaca ile daha yakından ilişkili olduğu keşfedildi. Bu nedenle bir grup - Umbriya dilleri - onları içerecek şekilde tasarlandı.

Külliyat
--------

Umbriyaca, MÖ 7. ile MÖ 1. yüzyılda yazıldığı düşünülen yaklaşık 30 yazıttan bilinmektedir. Şimdiye kadarki en büyük önbellek, 1444'te Scheggia köyü yakınlarında veya başka bir geleneğe göre Gubbio'daki (antik *Iguvium*) bir yeraltı odasında bulunan yedi  yazılı bronz tabletten oluşan Iguvine Tabletleri'dir. Yedi tablet, bölgedeki antik dinin rahipleri için törenler ve tüzükler hakkında notlar içermektedir. Bazen orta çağdaki Iguvium/Eugubium adından ötürü Eugubian tabletleri olarak da adlandırılırlar. Tabletler 4000-5000 kelime içerir.

Todi, Assisi ve Spoleto'dan da küçük yazıtlar vardır.

Alfabe
------

Iguvine tabletleri iki alfabeyle yazılmıştır. Daha eski olan Umbriya alfabesi, diğer Eski İtalik yazısı gibi, Etrüsk alfabesinden türetilmiştir ve sağdan sola yazılmıştır, esasen Neo-Etrüsk'e eşdeğerdir ancak Arkaik Etrüsk alfabesinden eşsiz bir Umbriyaca sesi için 'P' şeklinde bir harf kullanılarak yazılmıştır. Daha yeni olansa Latin alfabesiyle yazılmıştır. Metinler bazen Eski Umbriyaca ve Yeni Umbriyaca olarak adlandırılır. Farklılıklar daha çok ortografiktir. Örneğin, Latin alfabesindeki *rs*, yerel alfabede tek bir karakterle temsil edilir (genellikle **ř** olarak yazılır; bu, çoğu durumda ünlülerarası \*-d-'den düzenli olarak gelişen bilinmeyen bir sesi temsil eder). Bunları açıkça ayırt etmek için yerel yazı genellikle **kalın**, Latincesi ise *italik* olarak yazılır.

Dil bilgisi
-----------

### Sesbilim

Aşağıdakilerin çoğunun kesin ses karşılıkları tam olarak net değildir.

#### Ünsüzler

|  | Dudaksıl | Taçsıl | Damaksıl | Gırtlaksıl |
| --- | --- | --- | --- | --- |
| Genizsil | [m] | [n] |  |  |
| Patlamalı | Ötümlü | [b] | [d] | [g] |  |
| Ötümsüz | [p] | [t] | [k] |  |
| Sürtünmeli | Ötümlü |  | <**ř**>/<*rs*> (= [ʒ] ?) |  |
| Ötümsüz | [f] | <**ç**>/<*ś*> (= [ʃ] ?) | [h] |
| Rotik |  | [r] |  |  |
| Sürtünmesiz |  | [l] | [j], [w] |  |

#### Ünlüler

Tekli ünlüler: a, e, i, o, u; ā, ē, ī, ō, ū

İkili ünlüler: ai, ei, ou

### İsimler

İsim sınıfları yaklaşık olarak Latincedekilere denktir: Uzun a-kökü Latincenin birince çekimine, tarihi o-kökü Latincenin ikinci çekimine, ünsüz- ve i-kökü Latincenin üçüncü çekimine, daha nadir görülen u-kökü ve e-kökü Latincenin sırasıyla dördüncü ve beşinci çekimine karşılık gelir.

Tekilde tasdiklenmiş yedi durum bulunmaktadır: yalın, belirtme (yalın-belirtme nötr durumuyla beraber), ilgi, yönelme, ayrılma, bulunma ve seslenme durumları. Çoğulda; yalın, belirtme, ilgi ve bulunma-ayrılma birleşimi bir durum olmak üzere sadece dört durum vardır. Tasdiklenmiş bir çoğul bulunma veya seslenme durumu bulunmamaktadır.

Uzun a-köküyle ilgili örnekler (**kalın**-*italik* farkı için "Alfabe" kısmına bakınız):

**muta** / **mutu** "iyi" (Latince *molta* "iyi"); tekil yalın hal

**tuta** / *totam* "şehri, devleti"; tekil belirtme hali

**tutas** / *totar* (ikincisi rotasizmli, aşağıya bkz.) "şehrin"; tekil ilgi hali (Umbriyaca Ön-Hint-Avrupaca durumunu devam ettirirken Latince *-ae*'ye dönüştürüyor)

**tute** "şehre"; tekil yönelme hali

**asa** "sunaktan"; tekil ayrılma hali

*tote* "şehirde"; tekil bulunma hali

*Prestota* "Hey, Prestota"; tekil seslenme hali

**fameřias** "aileler"; çoğul yalın hal

*porca* "domuzları"; çoğul belirtme hali

*pracatarum* "surların"?; çoğul ilgi hali

**plenasier** "yıllık festival için"; çoğul yön.-bul. hali (-s'den gelen son rotasizmli, Latince *plenus* "dolu, tam" kelimesiyle anlambilimsel gelişimiyle birlikte ilişkilendirildi: "tümünün > tüm yılın")

### Sesbilimsel Tarih

Umbriyaca ile kardeş dili Oskanca bazı sesbilimsel değişikliklerde ortaktır.

#### \*kʷ'ın p'ye dudaksallaşması

Umbriyacadaki bu özellik, Gal dilleri (İrlandaca vb.) ve Breton dilleri (Galce vb.) arasındaki k/p ayrımını anımsatır, ayrıca yaygın bir Sabel değişikliğidir. **piře**, *pirse* "ne"; Oskanca **pídum** vs Latince *quid.*

#### Başlangıç vurgusu ve iç ses düşmesi (senkop)

Tüm İtalik dillerin tarihinin başlarındaki bir noktada, başta olmayan heceler düzenli olarak kaybolduğundan veya zayıfladığından vurgu, kelimelerin ilk hecesine kaymış gibi görünüyor. Aynı olay Etrüskçe tarihinde de meydana geldiğinden dolayı Umbriyaca ve Latince Oskancadan daha belirgin şekilde etkilendiğinden, bunun kuzeyden yayılan bölgesel bir özellik olduğu varsayılmalıdır. (Klasik Latince zamanında, vurgu daha çok bir Antik Yunan kalıbına kaymıştı - vurgu sondan üçüncü hecedeydi (antepenult), son hece uzunsa sondan ikinci heceye düşüyordu (penult).)  Bu kaymaların Kelt ve Cermen dilllerindeki başlangıç stresine benzer kaymalara bağlanma derecesi belirsizdir; tartışma için bkz. J. Salmons' *Vurgusal Değişim ve Dil Teması*.

Örnekler: Vurgusuz kısa -e-'nin kaybı: \**omesei* > \**onse* "omuz" (Latince *umerus*), \**deksiterer* > *destre* "sağda", \**obs-tendetōd* > \**ostendu* "sun (emir kipi)" (Latince *ostendito*).

#### Umbriyacaya özel olan yenilikler (Oskancayla ortak olmayan)

Ancak son derece korumacı olan kardeş dili Oskanca ile karşılaştırıldığında Umbriyaca, bir kısmı batıdaki komşusu Latinceyle paylaşılan bir dizi yenilik sergiliyor. (Aşağıda kuralı takiben, Umbriyaca ve Oskanca için **kalın** metin yerli - Etrüsk kaynaklı - yazıyla yazılmış kelimeleri gösterirken *italik* Latinceden türetilmiş yazıyla yazılmış kelimeleri temsil eder.)

#### Orijinal ikili ünlülerin durumu

Tüm ikili ünlüler basitleştirilmiştir (Latince'de yalnızca kısmen görülen, Oskancada ise çok nadiren görülen bir süreç). Böylece Ön İtalik \**ai* ve \**ei* Umbriyaca alçak *ē* olur: **kvestur**, Oskanca **kvaísstur**, Latince *quaestor* 'kamu gelir-giderlerinden sorumlu yetkili'; **prever** 'tek': Oskanca *preivatud*, Latince *prīvus.* Ön İtalik \**oi*, \**ou* ve \* *au* ilk hecelerde *ō* olur (yerel alfabede **u** diye yazılır): **unu** 'one': Eski Latince *oinus*; **ute** 'veya': Oskanca *auti*, Latince *aut*; **tuta** 'şehir': Oskanca *touto*.

#### Artdamaksılların öndamaksallaşması

Artdamaksıllar, ön ünlülerden önce öndamaksallaşmış ve sızıcılaşmıştır, ön yarı ünlü /j/ muhtemelen **ç**, *ś* veya basitçe *s* diye yazılan öndamaksallaşmış ıslıklıya dönüşmüştür (belki de artdişyuvasıl /ʃ/'ye). (Benzer bir değişiklik daha sonra çoğu Romen dilinde gerçekleşmiştir.) Örneğin: Umbriyaca *śesna* 'akşam yemeği', Oskanca **kersnu**, Latince *cēna*; Umbriyaca **façiu** 'yaparım', Latince *faciō*.

#### Rotasizm

Latince gibi ancak Oskancadan farklı olarak ünlülerarası -s-, -r-'ye dönüşmüştür. Dilin geç biçimlerinde son -s de -r olur (Latince'de görülmeyen bir değişiklik). Örneğin, -ā köklerinin çoğul tamlayan ekleri: Umbriyaca *-arum*, Latince *-arum* vs Oskanca **-asúm** (Sanskritçe - *āsām* ile karşılaştırın).

#### \**d*'nin durumu

Baştaki \* *d-* korunurken (yerel alfabede **t** olarak yazılır) daha önceki ünlülerarası \*-d- (bazen de \*-l-) yerel alfabede genellikle **ř** olarak çevrilen bir karakter olarak görünür ama Latin alfabesi kullanan Umbriyaca metinlerinde *rs* dizesi olarak görünür. Tam telaffuz bilinmiyor: **piře**, *pirse* "ne" vs. Oskanca **pídum**, Latince *quid.* 

#### Ünlüler

Ön-İtalik \**ū*, /i/ oldu, ör. Ön-İtalik \**sūm* (domuz) > Umbriyaca **sim** (tekil belirtme).

Örnek metinler
--------------

İguvin Tabletleri'nden alınmıştır, tablet Va, satır 6-10 (tablet yerel alfabeyle yazılmıştır):

(6) ...**Sakreu** (7) **perakneu upetu, revestu, puře teřte**, (8) **eru emantu herte, et pihaklu pune** (9) **tribřiçu fuiest, akrutu revestu** (10) **emantu herte**...
Latince:

(6-7) ...Hostia solemnis digito, revisito, cum datur, (8) (aliquae) earum accipiantur oportetne, et cum piaculorum (9) ternio fiet, ex agro revisito (10) accipiantur oportetne...
Türkçe:

(6-10) Kurbanları seçsin ve onlar teslim edildiğinde onlardan (herhangi birinin) kabul edilip edilmeyeceğini görmek için onları incelesin ve üçlü bir adak durumunda ülkede onların kabul edilip edilmeyeceklerini görmek için onları incelesin.

İguvin Tabletleri'nden alınmıştır, tablet VIa, satır 25-31 (tablet Latin alfabesiyle yazılmıştır):

*(25)...Dei grabouie orer ose persei ocre fisie pir orto est (26) toteme iouine arsmor dersecor subator sent pusei neip heritu. (27) dei crabouie persei tuer perscler uaseto est pesetom est peretom est (28) frosetom est daetom est tuer perscler uirseto auirseto uas est. di grabouie persei mersei esu bue (29) peracrei pihaclu pihafei. di.grabouie pihatu ocre fisei pihatu tota iouina. di.grabouie pihatu ocrer (30) fisier totar iouinar nome nerf arsmo ueiro pequo castruo fri pihatu futu fos pacer pase tua ocre fisi (31) tote iiouine erer nomne erar nomne. di.grabouie saluo seritu ocre fisi salua seritu tota iiouina.*
Latince:

(25)...Iovi Grabovie illius opere, si in montis Fisie ignis ortus est (26) civitate Iguvina, ritus debiti omissi sunt quasi nec consulto. (27) Iovi Grabovie si in tui sacrifici, vitiatum est, peccatum est, peritum est, (28) fraudatum est, defectum est, tui sacrifici visum, invisum, vitium est. Iovi Grabovie si ius sit hoc bove (29) optimo piaculo piator. Iovi Grabovie piato montem Fisiem piato civitatem Iguvinam piato montis Fisie piato civitatem (30) Iguvina nomen magistratus, formationes, viros, pecua, castra, fructus, piato esto favens propitius pace tua monti Fisii (31) civitati Iguvinae eius nomini eas nomini. Iovi Grabovie salvum servato montem Fisii salvam servato civitatem Iguvinae.
Türkçe:

(25-26)...Jupiter Grabovius, eğer Fisian Dağı'nda yangın çıktıysa ya da Iguvium ulusunda gereken hazırlıklar ihmal edildiyse, hazırlıklar sanki yapılmış gibi olsun. (27-29) Jupiter Grabovius, kurbanında (bir şeyler) yanlış yapılmış, yanlış anlaşılmış, ihlal edilmiş, hile yapılmış, atlanmış ise; ayininde görülen veya görülmeyen bir kusur var ise; Jupiter Grabovius, arınma adağı olarak bu bir yıllık öküzün arındırılması doğru olacaksa, Jupiter Grabovius, Fisian Dağı'nı arındır, Iguvine Devleti'ni arındır. Jupiter Grabovius, Fisian Dağı'nın (ve) Iguvine Devleti'nin adını arındır, yargıçları (ve) formülasyonları, erkekleri (ve) sığırları, (tahıl) başlarını (ve) meyveleri arındır. Fisian Dağı'na, (31) Iguvine Devleti'ne, onların adına huzurunda uygun (ve) elverişli ol. Jupiter Grabovius, Fisian Dağı'nı güvende tut, Iguvine Devleti'ni güvende tut.

Kaynakça
--------

1. ↑  Hammarström, Harald; Forkel, Robert; Haspelmath, Martin, (Ed.) (2017). "Umbrian". *Glottolog 3.0*. Jena, Germany: Max Planck Institute for the Science of Human History.
2. 1 2  The tradition born in the 17th century that the tablets were originally nine, and that two, sent to Venice, never came back, must be considered spurious. Paolucci (1966), p. 44
3. ↑  AA. VV. (2004), p. 243
4. ↑  Colby, Frank Moore; Williams, Talcott, (Ed.) (1922). "Italic languages". *The New International Encyclopedia*. **12**. New York: Dodd, Mead and Company. s. 459.
5. ↑  Buck 1904, s. 7
6. ↑  Buck, C.D. A Grammar of Oscan and Umbrian pp. 82-83
7. ↑  Carl Darling Buck (1904), *A grammar of Oscan and Umbrian : with a collection of inscriptions and a glossary*, p. 101
8. ↑  Salmons, Joseph (1992), *Accentual Change and Language Contact*, Stanford University Press
9. ↑  Poultney, J.W. "Bronze Tables of Iguvium" 1959 p. 45
10. ↑  Buck, Carl Darling (2007) [1904]. *A Grammar of Oscan and Umbrian: With A Collection of Inscriptions and a Glossary*. Kessinger Publishing. s. 41 ff. ISBN 978-1432691325.
11. ↑  Buck, Carl Darling (2007) [1904]. *A Grammar of Oscan and Umbrian: With A Collection of Inscriptions and a Glossary*. Kessinger Publishing. s. 89-91. ISBN 978-1432691325.
12. ↑  Buck, Carl Darling (2007) [1904]. *A Grammar of Oscan and Umbrian: With A Collection of Inscriptions and a Glossary*. Kessinger Publishing. s. 74. ISBN 978-1432691325.
13. ↑  Buck, Carl Darling (2007) [1904]. *A Grammar of Oscan and Umbrian: With A Collection of Inscriptions and a Glossary*. Kessinger Publishing. s. 82. ISBN 978-1432691325.
14. ↑  Sihler 1995, s. 48.
15. ↑  Buck, C. D. *A Grammar of Oscan and Umbrian*. p. 260
16. ↑  Buck, C. D. *A Grammar of Oscan and Umbrian*. p. 301
17. ↑  Fortson, Benjamin W. (2010). *Indo-European Language and Culture: An Introduction* (2nd ed.), Chichester: Wiley-Blackwell, p. 299.

Kaynaklar
---------

* Pio Paolucci (1966). *Scheggia - Note Critico-Storiche* (PDF) (İtalyanca). Empoli: La Toscografica. 30 Mart 2022 tarihinde kaynağından arşivlendi (PDF). Erişim tarihi: 16 Eylül 2022.
* AA.VV. (2004). *Umbria*. Guida d'Italia (İtalyanca). Milano: Touring Club Italiano.
* Buck, Carl Darling (2007) [1904]. *A Grammar Of Oscan And Umbrian: With A Collection Of Inscriptions And A Glossary*. Kessinger. ISBN 978-1-4326-9132-5.

Konuyla ilgili yayınlar
-----------------------

* Buck, Carl Darling. 1979. *Bir Oscan ve Umbrian Dilbilgisi: Bir Yazıtlar Koleksiyonu ve Bir Sözlük ile.* Hildesheim: Olms.
* ————. 2001. *Umbrian Sözlüğü: Umbrian Glosses dahil.* Bristol, PA: Evrim Yayıncılık.
* Clackson, James. 2015. "Hint-Avrupa'nın Sabellian Şubesinde Alt Gruplama." *Filoloji Derneği İşlemleri* 113 (1): 4-37.
* Poultney, James. 1959. *Iguvium'un bronz masaları.* Filolojik Monograflar 18. Baltimore: Amerikan Filoloji Derneği.
* Untermann, Jürgen. Wörterbuch des Oskisch-Ubrischen. Heidelberg, Almanya: Universitätsverlag C. Winter, 2000.
* Wallace, Rex E. "Sabellian Dilleri." Cambridge Antik Diller Ansiklopedisi'nde, ed. Roger D. Woodard, 812-839. Cambridge, Birleşik Krallık: Cambridge University Press, 2004.
* Weiss, Michael L. 2010. *Sabelli İtalya'da Dil ve Ritüel: Üçüncü ve Dördüncü Tabulae Iguvinae Ritüel Kompleksi* *.* Leiden: Brill.
* Ne, Joshua. "Assisi'nin Yeni Bir Umbrian Yazıtı." Klasik Filolojide Harvard Çalışmaları 50 (1939): 89-93. Erişim tarihi: 5 Mayıs 2020. doi:10.2307/310593.

Ek bağlantılar
--------------

* Hare, JB (2005). "Umbrian". Wordgumbo. 7 Haziran 2011 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 24 Ağustos 2010.
* 7 Haziran 2011 tarihinde Wayback Machine sitesinde arşivlendi. Umbriyaca detaylarıyla

| * g
* t
* d
İtalik diller |
| --- |
| Latino-Faliskan | 
* Latince (Latin dilleri)
* Faliskçe
* Prenestince
* Lanuvyanca

 |
| Osko-Umbriya | 
* Oskanca
* Umbriyaca
* Volskice
* Sabince
* Sidikince
* Güney Pikence
* Marsice
* Pelinyice
* Hernikçe
* Marrukince
* Ön-Samnitçe

 |
| Bilinmeyenler | 
* Sikulca? (muhtemelen İtalik değil)
* Venetik? (muhtemelen Kelt, geçiş veya bağımsız)
* Ekçe
* Vestince
* Lusitanca? (muhtemelen Kelt)

 |
| Yeniden oluşturulmuş | Ön-İtalik |
| Latince (ve ondan türeyen diller) dışındaki tüm İtalik diller şu anda soyu tükenmiş durumdadır. Latince, halen daha Katolik Kilisesi'nin kutsal dili olarak kullanılmaktadır. |

|  |  |
| --- | --- |
| Otorite kontrolü Bunu Vikiveri'de düzenleyin | 
* GND: 4186753-1

 |