**Fetih** (Arapça: فتح), Türkçe kaynaklardaki yaygın adıyla **El-Fetih** ya da tam adıyla **Filistin Ulusal Kurtuluş Hareketi** (Arapça: حركة التحرير الوطني الفلسطيني), Yaser Arafat'ın önderliğinde 1959'da kurulan Filistin kökenli direniş örgütü ve Filistin Ulusal Yönetimindeki iktidar partisi.

1968 yılındaki Karameh Direnişi'yle öne çıkan ve Filistin Kurtuluş Örgütü içinde etkin olan örgüttür.

Fetih'in içinden 1971'de Ebu Ali Eyad'ın öldürülmesi üzerine kopan Kara Eylül adındaki grup, 1972 yılında yapılan Münih Olimpiyat Oyunları'nda esir aldıkları on bir İsrailli sporcu ve antrenörü, Almanya'nın yanlış operasyonu sırasında öldürmüştür.

Kökeni
------

Hareketin tam adı, "Filistin Ulusal Kurtuluş Hareketi"dir (Arapça: حركة التحرير الوطني الفلسطيني **ḥa**rakat al-**ta**ḥrīr al-waṭanī al-**F**ilasṭīnī). Arapça olan bu isimde bulunan her kelimenin başharfiyle tersten oluşturulan "Fetih (Ftah-)" kelimesi ise hareketin dünyaca bilinen ismi hâline geldi. "Feth" kelimesi İslam tarihinin ilk yüzyılındaki genişlemesini anlatan dinî söylemlerde kullanılmaktadır (Doğu Akdeniz’deki yayılmayı belirten, "Şam’ın Fethi" gibi). Fetih, aynı zamanda dinî öneme de sahiptir. Kur’an’ın 48. suresinin adı "Fetih" tir. Dinî yorumculara göre bu sure, "Hudeybiye Antlaşması" olayının detaylarını paylaşır. Bu antlaşma sonrasındaki iki yıllık dönemde birçok kişi İslam’ı din olarak seçmiş ve bu da Müslümanların tarafını güçlendirmiştir. Mekke’nin kuşatılması, Kureyş kabilesinin bu antlaşmayı ihlal etmesiyle olmuştur. Yasser Arafat; Hudeybiye Antlaşması'nı, İsrail’le yapılan "Oslo Antlaşmaları" için gerekçelendirmek için kullanmıştır.

Tarihi
------

### Kuruluş

Yasser Arafat, El-Fetih'in kurucusu olup 2004 yılına kadar hareketin lideri olarak kalmıştır.
Filistin milliyetçiliği ideolojisiyle hareket eden Fetih hareketi, Kahire veya Beyrut’ta okuyup daha sonra Körfez ülkelerinde çalışmakta olan Filistin diasporası tarafından 1959 yılında kuruldu. Bu kurucular arasında, Kahire Üniversitesindeki Filistinli Öğrenciler Genel Birliği Başkanı Yasser Arafat ile Salah Khalaf, Khalil Al Wazir ve birliğin Beyrut’taki Başkan Khaled Yashruti vardı.

### 1967-1993

El-Fetih, 1967'deki Altı Gün Savaşı’ndan sonra Filistin’deki siyasi arenada dominant bir pozisyona geldi. Fetih 1967’de Filistin Kurtuluş Örgütüne (PLO) katıldı. Katıldıktan hemen sonra örgütün icra komitesindeki 105 sandalyenin 33'ü El-Fetih’e verildi. Yasser Arafat, Filistin Kurtuluş Örgütünün 1969 yılında başkanı oldu ve Yahya Hammuda’nın yerine geçti. BBC’ye göre Arafat’ın Filistin Kurtuluş Örgütüne katıldığı yıl, İsrail’e karşı 2.432 gerilla saldırısı düzenlendi.

#### Karameh Çatışması

1968 yılında, İsrail Güvenlik Güçleri, Ürdün’deki Karameh adlı köyde, El Fetih ve diğer Filistinli silahlı örgütlere karşı bir operasyon gerçekleştirdi. El-Fetih’in köyde bir üssü vardı ve bunun yanı sıra köyde Filistin sığınmacılarının bulunduğu bir kamp vardı. Operasyonun nedeni, İsrail’e karşı El-Fetih’in ve diğer silahlı grupların düzenlediği, aralarında Batı Şeria'ya karşı düzenlenen roket saldırılarının da bulunduğu saldırılardı. Operasyonun yapılacağı bilgisi çok öncesinde Ürdün Hükûmeti ve bazı Fetih komutanları tarafından Yasser Arafat’a bildirildi. Haberi alan birçok Filistinli silahlı grup, alandan çekilip uzaklaştı. El-Fetih ise Arafat’ın emirleriyle yerini terk etmedi ve Ürdün ordusu da eğer ağır çatışma çıkarsa Fetih’i destekleyeceğini açıkladı.

21 Mart gecesi İsrailli güçler; Karameh köyüne ağır silahlar, silahlı araçlar ve savaş jetleriyle saldırdı. El-Fetih, İsrail ordusunu şaşırtarak bulundukları yeri korudular. İsrailli güçler saldırıyı sertleştirdikçe Ürdün ordusu da çatışmaya daha çok katılmaya başladı. Bunun sonucunda İsrailli güçler büyük bir savaşa sebep olmamak için geri çekildi. Çatışmanın sonuna 150 Fetih üyesi, 20 Ürdünlü asker ve 28 İsrailli asker öldü. Arap ölenlerin sayısının daha fazla olmasına rağmen Fetih, İsrail’in erken geri çekilmesinden dolayı çatışmanın sonucunu zafer olarak gördü.

#### Kara Eylül Olayları

Ana madde: Kara Eylül Olayları
1960’ların sonunda, Filistinliler ve Ürdün Hükûmeti arasında gerginlik arttı. Bunun nedeni ağır silahlı Arap direniş örgütlerinin neredeyse Ürdün içinde başka bir devlet kuracak ve çok stratejik birkaç noktayı yönetecek noktaya gelmesiydi. Karameh çatışmasındaki zaferlerinden sonra, El Fetih ve diğer Filistinli gruplar, Ürdün’deki sivil hayatın kontrolünü ele geçirmeye başladı. Yollara barikatlar kurdu, ulu orta Ürdünlü polislerle dalga geçti, kadınları taciz etti ve yasa dışı şekilde vergi toplamaya başladı. Arafat bu olanları ya kınadı da ya görmezlikten geldi.

1970 yılında Ürdün sınırlarının kontrolünü tekrar ele geçirmek için harekete geçti ve Kral Hüseyin sıkıyönetim ilan etti. 25 Eylül’e doğru, Ürdün ordusu çatışmada üstünlük sağlamaya başladı. İki gün sonra Arafat ve Kral Hüseyin bir seri ateşkes anlaşmasına vardı. Ürdün ordusu, Filistin tarafında aralarında sivillerin de olduğu ağır kayıplara neden oldu. Yaklaşık 3.500 Filistinli öldü, 2.000 Fetih savaşçısı Suriye’ye girmeyi başardı. Sınırı geçerek birçoğu, Lübnan’daki Fetih güçlerine katıldı ve yeni merkez karargâhlarını kurdu. Haziran 1971’de Komutan Abu Alı Lyad öncülüğündeki bir grup El-Fetih savaşçısı, Ajlun adlı kuzey Ürdün şehrinde Ürdün ordusu tarafından yenilgiye uğratıldı. Abu Ali Lyad idam edildi ve hayatta kalan savaşçılar da El-Fetih’ten kopmuş olan Kara Eylül Örgütünü kurdu. Kasım 1971’de bu grup Ürdün Başbakanı Wasfi Al Tal’ı, Abu Ali’nin idamına karşılık cevap olarak katletti. 1960 ve 1970’lerde Fetih, birçok Avrupalı, Orta Doğulu, Asyalı ve Afrikalı militanları ve direniş gruplarını eğitti ve Batı Avrupa’daki çeşitli İsrailli hedeflere karşı saldırı düzenledi. Bu saldırıların bir kısmını Kara Eylül Örgütü üstlendi.

#### Lübnan

Eljamal’in 1968’de ölümünden beri Filistin davası, Lübnan’da büyük bir destekçi sayısına ulaştı. Başta taraf tutmaya çekinen Arafat ve Fetih, Lübnan İç Savaşı’nda önemli rol oynadı. El-Fetih, kendisini Komünist ve Nasırcı Lübnan Ulusal Hareketiyle konuşlandırdı. Başta El-Fetih'le aynı safta bulunan Suriye Devlet Başkanı Hafız Esad, Lübnan’daki nüfuzunu kaybedeceği korkusuyla cephe değiştirdi. Ordusunu, Hristiyan güçlerle, Filistin Ulusal Kurtuluş Hareketi ve Lübnan Ulusal Hareketi’ne karşı savaşmaya gönderdi. Hristiyan militer güçleri, çoğunlukla Maronit Falanjistleri oluşturdu. Nisan 1975’te Falanjist güçler, 26 Fetih mensubu öğrenciyi öldürdü ve bu da on beş yıl sürecek Lübnan İç Savaşı’nın resmî başlangıcı olarak tarihe geçti. Aynı yıl, Hristiyan Militerlerin oluşturduğu bir ittifak, Filistinli sığınmacıların içinde olduğu karantina kampına saldırdı ve 1.000 üzerinde sivili öldürdü. Filistin Ulusal Kurtuluş Hareketı ve Lübnan Ulusal Hareketi cevap olarak Falanjist ve Kaplanlar'ın (Ahrar) Damour adlı kasabada bulunan kalelerine saldırdı ve 684 sivili öldürdü. İç savaş iki yıl boyunca şehir savaşı halinde ilerledikçe her iki taraf ağır silahlar ve sniper'lar kullanmayı artırdı ve her iki taraf da savaş suçları işledi.

1976 yılında Hristiyan taraf, altı aylık bir kuşatmadan sonra, Beyrut’un Doğusundaki bir sığınmacı kampını ele geçirdi ve yüzlerce kişiyi katletti (Tel Al-Zaatar Katliamı)(23). Yaser Arafat ve Ebu Jihad zamanında bir kurtarma operasyonu düzenlemedikleri için kendilerini suçladılar.

Filistin Kurtuluş Örgütü’nün İsrail’e karşı baskınları 1970’li yılların sonunda arttı. Bunların arasındaki en şiddetli olanlardan birisi, 11 Mart 1978 tarihindeki, Kıyı Yolu Katliamı olarak bilinen baskındı. Bir düzineye yakın El Fetih savaşçısı, botlarıyla Hayfa ve Tel Aviv'i bağlayan kıyı yoluna vardılar. Bir otobüsü ele geçirdiler ve geçen araçlara ateş açtılar. 77 kişinin ölümüne(24) sebep olan bu saldırıya cevap olarak, İsrail Güvenlik Güçleri, saldırıdan üç gün sonra, Litani Operasyonu’nu başlattı. Bu operasyonun amacı Güney Lübnan'ın, Litani Irmağı'na kadar kontrolünü ele geçirmekti. İsrail Güvenlik Güçleri bu amaca ulaştı ve El Fetih Kuzeye doğru, Beyrut’a çekildi. İsrail, 1982 yılında Lübnan’ı tekrar işgal etti. Beyrut, İsrail Güvenlik Güçleri tarafından kuşatıldı ve bombalandı. Kuşatmayı durdurmak için, Amerika ve Avrupa hükümetleri bir anlaşma garantileyerek, Arafat ve Fetih'in, çok uluslu bir silahlı grupla Tunus'a kaçtı. Bu kaçışa rağmen, birçok Fetih komutanı ve savaşçıları Lübnan’da kaldı ve 1980’lerdeki kamp savaşlarına katıldı. Özellikle Lübnan'lı Şii toplumun arkasındaki Emal Hareketi ile de savaştı.

1993 Sonrası
------------

### Başkanlık ve Yasama Seçimleri

Ölümüne kadar Arafat, Filistin Ulusal Yönetiminin başı oldu. Filistin Ulusal Yönetimi, Oslo Antlaşmaları’nda geçici taraf olarak kuruldu. El-Fetih’in günümüzdeki başkanı Farouk Kaddoumi’dir, Arafat’ın 2004 yılında ölümüyle göreve gelmiştir. Fetih, Mahmud Abbas’ı 2005 Filistin Başkanlık seçimi için aday gösterdi.

2005 yılında Hamas bütün belediyeleri seçimde kazandı. Politika Analizcisi Salah Abdel Shafi, 2005 yılında BBC’ye verdiği demeçte Fetih liderliğinin zorluklar içinde olduğunu ve gittikçe bu sorunların ciddileştiğini belirtti. Ayrıca Fetih’in reforma ihtiyaç duyduğunu, rüşvetçi ve beceriksiz olarak görüldüğünü de söyledi.

### İç Uyuşmazlıklar

Aralık 2005’te İntifada lideri Marwan Barghouti, partiyle ilişkisini bozdu ve yeni parti kurarak, yeni bir listeyle seçimlere gireceğini açıkladı. Hareketin adı Al-Mustaqbal (Gelecek) oldu ve üyeleri Fetih’in gençlerinden geldi. Bu gençler genelde Fetih içerisindeki yolsuzluklardan şikayet edenlerdi. Yolsuzlukların, Oslo Anlaşmalarından sonra Tunus’tan dönen, "eskiler" den kaynaklandığına inandılar. Mustaqbal, 2006 yılında, Filistin seçimlerinde Fetih’e karşı yarışacaktı. Listesinde Mohammed Dahlan, Kadoura Fares, Samir Mashharawi ve Jibril Rajoub vardı. Buna rağmen 28 Aralık 2005 tarihinde iki parti ortak bir liste üzerinde anlaştı ve hapishanede olan Barghouti Fetih adına kampanyayı yönetti.

Fetih içerisinde çok sayıda farklı ayrılışlar ve hoşnutsuzluklar dile getirildi. Hareket büyük bir ölçüde Oslo öncesi döneminden kalma yaşlı Filistinli politikacılar tarafından domine edilmekteydi. Birçoğu bulundukları pozisyonları, Arafat’ın etkisiyle elde etmişti. Hareket içindeki grupların üzerinde dengeleyici etkisine sahip Arafat sonrası, bu gruplar gelecek kalkınma, bağışlar ve seçmen alanları ile ilgili nüfuz için çekişmeleri artırdı. Mahmud Abbas’ın gelecek yıllarda koltuğu boşaltma umudu, parti içerisinde yine tansiyonu artırdı.

Eski nesil Fetihli politikacılar arasında 1980’lerden beri açıkça belirgin ayrılıklar yoktur. Buna rağmen arada sırada üst düzey yönetimdeki üyeler arasında sürtüşmeler olmuştur. Kurucu üyelerden Faruq Al-Qaddumi (Ebu Lütf), Oslo Anlaşması sonrasındaki düzenlemelere hep karşı çıkmıştır ve daha sert tavır takınılması üzerine çağrıda bulunmaktadır. Kendisi ayrıca Mahmud Abbas’ın meşruiyetini de tartışmaktadır ama eleştirileri ve çıkışları günümüze kadar hiç sonuç almamıştır. Bir diğer nüfuzlu lider, Hani Al-Hassan da ayrıca günümüzdeki liderleri açıkça eleştirmiştir. Fetih’in iç problemleri, Filistin Yönetimi’nin kurulmasıyla birlikte alan savaşlarını da içine eklemiştir. Batı Şeria ve Gazze’deki güvenlik güçlerinin dalları arasında bu görülmektedir. Fetih’in genç nesilleri, özellikle El-Aksa Şehitleri Tugayları içindekiler, ayrılışlara daha meyilli gruplar arasındadır.

### 2009 Altıncı Genel Kurul Toplantısı

El Fetih Hareketi’nin Altıncı Genel Kurul Toplantısı, 4 Ağustos 2009 tarihinde Beytüllahim’de başladı. Toplantı; Oslo Antlaşması’ndan on altı, Fetih’in son kongresinden yirmi yıl sonra düzenlendi. Bu gecikmenin sebebi, kimin toplantıda olması ve ne tür bir yerde yapılması kabul edilebilir gibi tartışmalardı. İki bin üzerinde delege toplantıya katıldı.

İç anlaşmazlık hemen ortaya çıktı. Suudi Arabistan Kralı Abdullah, Fetih delegelerine Filistinlilerin arasındaki anlaşmazlığın, bir devlet olma isteklerinin önünde İsrail’den daha zorlu bir düşman olduğunu iletti. Fetih delegeleri, İsrail-Filistin barış görüşmelerinin, ön şartlar yerine gelene kadar devam ettirilmemesi üzerine anlaştı. Bu on dört ön şart arasında, İsrail hapishanelerinde bulunan Filistinlilerin salınması, İsrail yerleşim inşaatlarının durması ve Gazze blokajının durdurulması vardı. 400 civarında Fetih üyesi, Gazze Şeridi’nden Beytüllahim’e gidemedi. Hamas bu kişilerin Batı Şeria’ya geçmesini yasaklamıştı.

Fetih, İsrail’e karşı daha sert tutum isteyen Filistinlilerin desteğini alıyordu(34). Toplantının üçüncü gününde, Filistin Yönetimi’nin başkanının ölümünden İsrail’in sorumlu olduğu ve uluslararası bir kuruluşun bunu araştırması gerektiği kararı oy birliğiyle ortaya konuldu. İsrail Dışişleri Bakan Yardımcısı Danny Ayalon, "Toplantı, barışa vurulan bir darbe oldu. Yine Filistinli liderlerin daha ılımlı bir tavır alma olasılığı hayal kırıklığıyla sonuçlandı." dedi.

### Merkez Komitesi ve Devrimci Konsey Seçimleri

9 Ağustos'ta, merkez komitesi ve devrimci konseyin yeni üyeleri seçildi. Delegeler 23 sandalyelik Merkez Fetih Komitesinin 18 sandalyesini doldurmak ve 128 sandalyelik Devrimci Konsey’in 81 sandalyesini doldurmak için bir hafta süren çalışmalardan sonra oy kullandı. Devrimci konseye 70 yeni üye seçildi. Bunların içinde, Gazze Şeridi’nden Fetih temsilcilerine 20 sandalye, kadınlara 11 sandalye gitti. 4 sandalye Hristiyanlara ve 1 sandalye ise Yahudi doğumlu, sonradan İslam’ı seçen Uri Davis’e gitti. Davis konseye 1958 kuruluş tarihinden beri seçilen ilk Yahudi asıllı üye oldu.

Merkez Konsey’e seçilenler arasında, Fadwa Barghouti vardı. Barghouti, İsrailli sivillere karşı, İkinci İnfiada döneminde, saldırılardan sorumlulukla suçlanıp, 5 senelik İsrail cezaevlerinde hapis kalmak üzere hüküm giyen, Marwan Barghouti’nin eşidir.

Hamas ile uzlaşma süreci
------------------------

Ana madde: Fetih-Hamas çatışması
18-19 Ekim 2014 tarihinde, Ramallah’ta Devrimci Konsey Toplantısı düzenlendi. İçlerinde Hamas’la uzlaşmayı da bulunduran birçok önemli konu konuşuldu. Bu konuyla ilgili fikirler karışıktı.

İdeoloji
--------

El-Fetih, Sosyalist Enternasyonal’in bir üyesi, Avrupalı Sosyalistlerin Partisinde ise gözlemci statüsüne sahiptir.

Fetih’in yeraltı dergisi, Filastinuna Nida Al-Hayat’ın Kasım 1959 baskısı hareketin, Arap dünyasındaki Filistinli mültecilerden ilham aldığını göstermiş oldu:

> Felaketin gençleri (shibab al-nakba) dağılmış durumda. Çadırlarda yaşam, ölüm kadar acınası hâle geldi. Sevgili ana vatanımız için ölmek, günlük ekmeğimizi utançla, bağış yoluyla yemekten daha onurlu ve iyidir. Felaketin oğulları olan bizler, bundan sonra bu kirli ve hakir görülmüş yaşam tarzını kabul etmiyoruz. Bu hayat kültürümüzü, manevi değerlerimizi, politik varoluşumuzu ve itibarımızı yok etti. 
> 
> 

Başından beri silahlı direniş ve savaş, El-Fetih’in Filistinlileri özgürleştirme ideolojisinin merkezindeydi.

Yapısı
------

Fetih’in iki en önemli karar mekanizması, Merkez Komitesi ve Devrimci Konsey’dir. Merkez Komitesi yürütme organı ve Devrimci Konsey ise yasama organıdır.

Silahlı Fraksiyonları
---------------------

El-Fetih kuruluşundan beri çatışı altında birçok silahlı grubu barındırdı. En bilindik ordu kanadı, Al-Asifah’tır. Fetih’in genel olarak geçmişteki birçok saldırıda katkısı olduğu düşünülür (6-7-8-9) fakat İslami fraksiyon Hamas’ın tam tersine Fetih, artık hiçbir devlet tarafından terörist bir organizasyon olarak görülmez. İsrail ve ABD Kongresi, El-Fetih’i uzun yıllar terörist olarak kabul etti fakat Fetih 1988’de terörü lanetledikten sonra bu durum değişti.

Fetih, kuruluşundan beri birçok silahlı grup ve militer gücü yarattı, yönetti veya sponsorluğunu yaptı. Fetih’in asıl silahlı kanadı Al-Asifah’ın yanı sıra, Fetih’le alakası olan silahlı grupların bazıları şunlardır:

* Güç 17: El-Fetih’in kıdemli liderlerine korumalık yapan, Arafat tarafından kurulan birimdir.
* Kara Eylül Organizasyonu: Ürdün’de, 1971'de yaşanan "Kara Eylül" olaylarından sonra Fetih liderleri tarafından kurulan gruptur. Fetih bu grupla anılmaktan çekinmektedir. Grubun saldırıları arasında, Filistinli özgürlükçü gruplara karşı tutumlarından dolayı Ürdünlü siyasetçilere saldırılar vardı. Fetih açıkça grupla bağlantısının olmadığını defalarca anons etti fakat grubun Arafat tarafından yardım gördüğü bilinirdi. Daha sonra Fetih’in siyasi değişimlerinden sonra, grup siyasi problem olarak görüldü.
* Fetih Şahinleri: 1990’ların ortasına kadar aktif olan silahlı militer güçtür.
* Tanzim: Marwan Barghouti liderliğindeki Fetih’in kollarından biridir. Birinci İntifada'daki görevleriyle tanınmışlardır ve İkinci İntifada’nın ilk günlerinde ise ilk silahlı saldırıları düzenlemişlerdir. Daha sonra El-Aksa Şehitleri Tugayları ile taraf tutmuştur.
* El-Aksa Şehitleri Tugayları: İkinci İntifada döneminde kurulmuştur ve İsrail’e karşı, 1993 sonrası saldırılarda başı çekmiştir. Tugayın disiplinsizlikten yaşadığı birçok sorun vardır. Zaman zaman Fetih’in politik adımlarının (ateşkes gibi) tersine hareket ederek problem yaratmaktadır.

Anayasası
---------

Ağustos 2009’da, Fetih’in Beytüllahim’deki Altıncı Genel Konferansında Fetih delegeleri, yeni bir kuruluş sözleşmesi yazdı.

Ayrıca bakınız
--------------

* El-Aksa Şehitleri Tugayları
* Hamas

Kaynakça
--------

1. ↑  "مفوضية التعبئة والتنظيم - فصائل منظمة التحرير الفلسطينية". Fatehorg.ps. 26 Ocak 2016 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 25 Nisan 2013.
2. ↑  "Jailed Fatah leader Barghouti: Gaza war was victory for Palestinians". *The Jerusalem Post - JPost.com*. 18 Eylül 2014 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 3 Temmuz 2015.
3. ↑  Wienthal, Benjamin. "German Jews slam party for working with Fatah". *The Jerusalem Post*. 28 Şubat 2022 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 2 Mayıs 2016. [Sigmar Gabriel] added that Fatah was part of the values of social democracy and was represented in the European coalition of social democrats as an observer partner.
4. ↑  "Quién fue Yasser Arafat?". 17 Mart 2019. 30 Mart 2019 tarihinde kaynağından arşivlendi.
5. ↑  Ulrika Möller, Isabell Schierenbeck, (Ed.) (2014). *Political Leadership, Nascent Statehood and Democracy: A comparative study*. Routledge. s. 139. ISBN 9781317673101.
6. ↑  Yonah Alexander, (Ed.) (2021). *Palestinian Secular Terrorism: Profiles of Fatah, Popular Front for the Liberation of Palestine, Popular Front for the Liberation of Palestine - General Command, and Democratic Front for the Liberation of Palestine*. BRILL.
7. ↑  {{Web kaynağı | url =  26 Haziran 2023 tarihinde Wayback Machine sitesinde arşivlendi. |başlık= Rewriting history, Abbas calls Israel a 'colonial project' unrelated to Judaism | website = The Times of Israel
8. ↑  Youssef H. Aboul-Enein, (Ed.) (2011). *Militant Islamist Ideology: Understanding the Global Threat*. Naval Institute Press. s. 230. ISBN 9781317755098. 1 Nisan 2023 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 8 Ekim 2023. Fatah is a major Palestinian political party and the largest faction of the Palestine liberation Organization (PlO), a multiparty confederation. in Palestinian politics, it is on the center-left of the spectrum.
9. ↑  Carl Dahlström, Lena Wängnerud, (Ed.) (2015). *Elites, Institutions and the Quality of Government*. Springer.
10. ↑  "El Fetih ve Hamas uzlaşıya vardı". bbc.co.uk. 23 Nisan 2014. 30 Aralık 2014 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 2 Nisan 2015.
11. ↑  "El Fetih'ten ABD'ye ret". sabah.com.tr. 30 Temmuz 2014. 2 Nisan 2015 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 2 Nisan 2015.
12. ↑  Encyclopædia Britannica. Fatah 8 Ekim 2008 tarihinde Wayback Machine sitesinde arşivlendi.. Retrieved 30 July 2006. "Fatah [...] inverted acronym of Harakat al-Tahrir al-Watani al-Filastini [...]"
13. ↑  Martijn Theodoor Houtsma, P.J. Bearman (2000). *Encyclopaedia of Islam, Volume X (Tā'-U[..])*. Brill. s. 539.
14. ↑  "معهد واشنطن - معهد واشنطن لسياسة الشرق الأدنى". Arabic.washingtoninstitute.org. 13 Temmuz 2012 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 25 Nisan 2013.
15. ↑  "Thursday, May 21, 1998 Arafat Again Calls Oslo Accords A Temporary Truce". IMRA. 12 Ekim 2017 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 25 Nisan 2013.
16. 1 2 3 4 5
17. ↑  "Fatah: Political heavyweight floored". BBC News. 4 Ağustos 2009. 8 Mart 2008 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 7 Ocak 2007.
18. ↑  Bulloch, John (1983). *Final Conflict*. Faber Publishing. s. 165. ISBN 978-0-7126-0171-9. OCLC 9803075.
19. ↑  Sayigh, Yezid (1997). Armed Struggle and the Search for State, the Palestinian National Movement, 1949–1993. Oxford University Press. 978-0-19-829643-0. OCLC 185547145.
20. 1 2  Aburish, Said K. (1998). *From Defender to Dictator*. New York: Bloomsbury Publishing. ss. 100-112. ISBN 978-1-58234-049-4. OCLC 61189464.
21. ↑  Seale, 1992, pp. 81–82.
22. 1 2 3 4 5  Aburish, Said K. (1998). *From Defender to Dictator*. Bloomsbury Publishing. ss. 150-175. ISBN 978-1-58234-049-4. OCLC 61189464.
23. ↑  Harris, William (1996). *Faces of Lebanon. Sects, Wars, and Global Extensions*. Markus Wiener Publishers. ss. 162-165. ISBN 978-1-55876-115-5. OCLC 34753518.
24. ↑  "Time Line: Lebanon Israel Controls South". *BBC News*. BBC MMVII. 9 Ekim 2007. 18 Aralık 2008 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 9 Ekim 2007.
25. ↑  Johnston, Alan (27 Mart 2005). "Fatah faces reform crossroads". BBC News. 15 Nisan 2005 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 7 Ocak 2007.
26. ↑  "Fatah officials negotiate with Barghouti". Jerusalam Post. 5 Haziran 2012 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 7 Ocak 2007.
27. ↑  "Crisis of Representation". Reut-institute.org. 12 Ekim 2017 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 25 Nisan 2013.
28. ↑  Erlanger, Steven (15 Aralık 2005). "Main Palestinian Faction Splits Sharply Ahead of Election". *New York Times*. 25 Mart 2014 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 7 Ocak 2007.
29. ↑  editiorial.jpost.com Fatah's goals. Last accessed 11 August 2009.
30. ↑  "Delegates gather for Fatah congress". Al Jazeera. 5 Haziran 2011 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 11 Ağustos 2009.
31. 1 2  "Disputes break out at Fatah conference in Bethlehem". Jerusalem Post. 6 Temmuz 2013 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 5 Ağustos 2009.
32. ↑  "'No talks unless Israel frees prisoners'". 8 Temmuz 2012 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 8 Temmuz 2012.
33. ↑  Lyons, John (8 Ağustos 2009). "Israel to blame for Arafat death: Fatah". *The Australian*. 12 Eylül 2012 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 4 Kasım 2017.
34. ↑  *Abdul-Rahim: Fatah conference 90 percent over* 12 Ekim 2017 tarihinde Wayback Machine sitesinde arşivlendi.. Ma'an News Agency, 9 August 2009
35. 1 2  *Fatah's Revolutionary Council grapples with growing issues* 7 Kasım 2017 tarihinde Wayback Machine sitesinde arşivlendi.. Adnan Abu Amer, Al-Monitor, 27 October 2014
36. ↑  "XXIV Congress of the Socialist International: Decisions on Membership". 12 Ekim 2017 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 4 Kasım 2017.
37. ↑  "PES member parties | PES". Pes.eu. 3 Mayıs 2013 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 25 Nisan 2013.
38. ↑  Baumgarten, 2005, p. 32.)
39. ↑  Xinhua News Agency. *Fatah begins vote count for revolutionary council after delays* 20 Kasım 2013 tarihinde Wayback Machine sitesinde arşivlendi. by Saud Abu Ramadan. Last accessed: 14 August 2009.
40. ↑  JPost. Fatah moves 'to remove, defeat occupation' by KHALED ABU TOAMEH. Last accessed: 14 August 2009.
41. ↑  "Israel ministry of Defense". Mod.gov.il. 12 Ekim 2017 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 25 Nisan 2013.
42. ↑  Kushner, Harvey W. (2003). *Encyclopedia of Terrorism* (illustrated bas.). SAGE. ss. 13-15, 281-83. ISBN 978-0-7619-2408-1. OCLC 50725450.
43. ↑  Lubasch, Arnold H. (30 Haziran 1988). "Judge Rules PLO Can Retain Office". *New York Times*.
44. ↑  *Palestine Information Office v. Shultz*, 853 F.2d 932 (D.C.Cir. 1988).
45. ↑  "United States Department of State Bulletin". United States Department of State. 15 Eylül 1987. 29 Haziran 2012 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 23 Şubat 2009.
46. ↑  "Arşivlenmiş kopya" (PDF). 12 Ekim 2017 tarihinde kaynağından arşivlendi (PDF). Erişim tarihi: 4 Kasım 2017.

Dış bağlantılar
---------------

* Resmî site

| * g
* t
* d
Filistin-İsrail çatışması |
| --- |
| Taraflar | 

|  |  |
| --- | --- |
| İsrail | 
İsrail Savunma Kuvvetleri
İsrail Polisi
Mossad
Şin Bet
 |
| Filistin | 
Ana
Filistin Kurtuluş Örgütü
Filistin Ulusal Yönetimi
Fetih
Hamas
Diğer
el-Aksa Şehitleri Tugayları
DFLP
Filistin Kurtuluş Cephesi
Filistin İslami Cihat Örgütü
Filistin Halk Mücadelesi Cephesi
PFLP
PFLP-GC
Halk Direniş Komitesi
 |
| Etkin grup ve ülkeler | 
Almanya
Arap Birliği
Avrupa Birliği
Birleşik Krallık
Birleşmiş Milletler
Amerika Birleşik Devletleri
Birleşik Krallık Filistin Mandası (1920–48)
Fransa
Çin
Mısır
Hizbullah
İran
Irak
Lübnan
Libya
Fas
Müslüman Kardeşler
Pakistan
Rusya
Suudi Arabistan
Suriye
Tunus
Türkiye
Ürdün
Yemen
 |

 |
| Kişiler | 

|  |  |
| --- | --- |
| İsrail | 
* Moshe Arens
* Ami Ayalon
* Ehud Barak
* Menahem Begin
* Meir Dagan
* Moşe Dayan
* Avi Dichter
* Yuval Diskin
* David Ben-Gurion
* Ephraim Halevy
* Dan Halutz
* Tzipi Livni
* Golda Meir
* Shaul Mofaz
* Yitzhak Mordechai
* Binyamin Netanyahu
* Ehud Olmert
* Şimon Peres
* Yaakov Peri
* İzak Rabin
* Amnon Lipkin-Shahak
* İzak Şamir
* Ariel Şaron
* Shabtai Shavit
* Moşe Ya'alon
* Danny Yatom
* Zvi Zamir

 |
| Filistin | 
* Ebu Abbas
* Mahmud Abbas
* Musa Arafat
* Yaser Arafat
* Yahya Ayyaş
* Mervan Barguti
* Muhammed Dahlan
* Muhammed Deyf
* George Habaş
* Wadi Haddad
* İsmail Haniye
* Nayif Havatme
* Emin el-Hüseynî
* Ghazi Jabali
* Ahmed Cibril
* Abu Jihad
* Salah Khalaf
* Leyla Halid
* Şeyh Halil
* Halid Meşal
* Zuhair Muhsin
* Abu Ali Mustafa
* Ebu Nidal
* İzzeddin el-Kassam
* Cibril Recep
* Abdülaziz er-Rantisi
* Ali Hassan Salameh
* Salah Shahade
* Ramazan Şallah
* Fethi Şikaki
* Ahmed Yasin

 |

 |
| Şiddet | 
* 1920 Filistin ayaklanmaları
* 1921 Yafa ayaklanmaları
* 1929 Filistin ayaklanmaları
	+ 1929 Hebron katliamı
* 1936–1939 Arap isyanı
	+ 1930'larda Irgun saldırıları
* 1948 Arap-İsrail Savaşı
	+ 1947 Kudüs ayaklanmaları
	+ 1948 savaş katliamları
	+ 1948 Deir Yassin katliamı
	+ 1948 Lydda ve Ramla'dan göç
	+ 1948 Hadassah tıbbi konvoy katliamı
	+ 1948 Filistinli göçü
* 1948-1972 Arap topraklarından Yahudi göçü
* 1948-1967 İsrail'e karşı terörist saldırılar listesi
* Ceza operasyonları
	+ 1953-1955 Birim 101
	+ 1966 Samu Olayı
* 1967 Altı Gün Savaşı
* Yıpratma savaşı
	+ 1968 Karameh Muharebesi
* Filistinlilerin direnişi
	+ 1970 Avivim okul otobüsü katliamı
	+ 1970 Ürdün Kara Eylül
	+ 1972 *İzotop* Operasyonu
	+ 1972 Münih Katliamı
	+ 1972 *Tanrı'nın Gazabı* Operasyonu
	+ 1974 Kiryat Shmona katliamı
	+ 1974 Ma'alot katliamı
	+ 1975 Savoy Hoteli saldırısı
	+ 1976 *Entebbe* Operasyonu
	+ 1978 Sahil Yolu katliamı
	+ 1978 Güney Lübnan çatışması
* 1980 Misgav Am saldırısı
* Yom Kippur Savaşı
* 1975 Zion Meydanı bombalaması
* 1982 Lübnan İç Savaşı
	+ 1982 Beyrut Kuşatması
	+ Sabra ve Şatila katliamı
* 1984 Otobüs 300 kaçırılması
* 1985 *Achille Lauro* kaçırılması
* 1985 *Tahta Bacak* Operasyonu
* 1987 Gliders Gecesi
* 1987-1993 İntifada
	+ 1988 Tunus baskını
	+ 1989 Otobüs 405 saldırısı
* 1993–1999 Filistinli intihar saldırıları
* 1994 Patrikler Mağarası katliamı
* 1994 Wachsman kurtarma girişimi
* 2000-2005 İntifada
	+ Filistin roket saldırıları (liste)
	+ Filistinli intihar saldırıları
	+ El-Aksa İntifadası sırasında suikastler
	+ 2000 Ekim 2000 olayları
	+ 2001 *Santorini*
	+ 2002 *Nuh'un Gemisi* Operasyonu
	+ 2002 *Savunma Kalkanı* Operasyonu
	+ Cenin Savaşı
	+ Bethlehem kuşatması
	+ Nablus Savaşı
	+ 2002 *Kararlı Yol* Operasyonu
	+ 2003 *Ebu Hasan*
	+ 2003 Ain es Saheb hava saldırısı
	+ *Gökkuşağı* Operasyonu
	+ *Tövbe Günleri* Operasyonu
* 2006 *Eve Eşya Getirme* Operasyonu
* İsrail-Gazze çatışması
	+ Gazze sahil patlaması
	+ *Sonbahar Bulutları* Operasyonu
	+ Beyt Hanun bombardımanı
	+ *Sıcak Kış* Operasyonu
	+ 2008–2009 Gazze Savaşı (*Dökme Kurşun* Operasyonu)
	+ 2010 Mavi Marmara Saldırısı
	+ 2010 Filistin militanlığı kampanyası
* 2008 Mercaz HaRav ateşi
* 2008 Kudüs buldozer saldırısı
* 2014 İsrail-Gazze çatışması (*Koruyucu Hat* Operasyonu)
* 2021 2021 Filistin-İsrail çatışmaları

 |
| Diplomasi | 

|  |
| --- |
| 
* Hüseyin-McMahon Yazışmaları
* Sykes-Picot Anlaşması
* Balfour Deklarasyonu
* 1939 Beyaz Kağıt
* İsrail Bağımsızlık Bildirgesi
* Filistin Bağımsızlık Bildirgesi
* 1991 Madrid Konferansı
* 1993-1995 Oslo Anlaşmaları
* Filistin için ABD güvenlik yardımı
* 1997 Hebron Anlaşması
* 1998 Wye Nehri Memorandumu
* 1999 Şarm eş-Şeyh Memorandumu
* 2000 Camp David Zirvesi
* 2001 Taba Zirvesi
* 2002 Barış için yol haritası
* Ortadoğu Dörtlüsü
* 2005 İsrail tek taraflı çekilme planı
* 2007 Annapolis Konferansı
* 2009 Aftonbladet İsrail tartışması
* Barış Girişimi Vadisi
* 2010 yılında İsrail ve Filistin arasında doğrudan müzakereler
* Filistin Kağıtları

 |
| Birleşmiş Milletler'in tutumu | 
* İsrail, Filistin ve Birleşmiş Milletler
* BM 181 No'lu Paylaştırma ve Çözüm Planı
* BMGK 194 No'lu Kararı
* BMGK 242 No'lu Kararı
* İsrail-Filistin sorunuyla ilgili Birleşmiş Milletler'in önyargıları iddiaları

 |

 |

| * g
* t
* d
Filistin Devleti Filistin'deki siyasi partiler |
| --- |
| Filistin Yasama Meclisi | 
* Hamas (74)
* Fetih (45)
* Filistin Halk Kurtuluş Cephesi (PFLP) (3)
* Filistin Ulusal Girişimi (PNI) (2)
* Üçüncü Yol (2)
* Filistin Halk Partisi (PPP) (1)
* Filistin Demokratik Halk Kurtuluş Cephesi (DFLP) (1)

 |
| Diğer | 
* Filistin Demokratik Birliği (FIDA)
* Filistin Halk Mücadelesi Cephesi (PPSF)
* Filistin Halk Kurtuluş Cephesi - Genel Komutanlığı (PFLP-GC)
* Müstakbel
* Es-Saike
* Arap Kurtuluş Cephesi (AKC)
* Filistin Arap Cephesi (PAF)
* Filistin İslami Cihat Örgütü (PIJ)
* Filistin Kurtuluş Cephesi (PLF)

 |
| 
* Filistin'de siyaset

 |

|  |  |
| --- | --- |
| Otorite kontrolü Bunu Vikiveri'de düzenleyin | 
* BNF: cb118757635 (data)
* GND: 4453769-4
* ISNI: 0000 0001 2364 2055
* LCCN: n79140931
* NLI: 987007261038805171
* RERO: 02-A000061273
* SUDOC: 02652581X
* VIAF: 241852286
* WorldCat: lccn-n79140931

 |