Peynir tabağı
**Peynir**, çok büyük bir çeşitlilikteki aroma, tat, yapı ve şekle sahip bir grup süt ürünü için kullanılan genel isimdir.

Etimoloji
---------

Peynir, kelimesi modern Türkçeye Farsça sütten yapılmış manasına gelen *panīr* kelimesinden geçmiştir. İngilizceye ise Latince *caseus* dan gelmiştir. Bu kelimenin kökeninin Hint-Avrupa dillerinde yer alan mayalanmak-ekşimek manasına gelen kwat- kökünden geçtiği düşünülmektedir. Bu kelime diğer Cermen dillerinde de muhafaza edilmiştir. İspanyolca ve Portekizce de Latinceden almışlardır ve Malezya ve Endonezya da konuşulan dillere de keşifler vasıtasıyla geçirmişlerdir.

Sanatta peynirler: *Peynir, Badem ve Simit ile Natürmort* , Clara Peeters , 1615
Fransızca, İtalyanca ve Katalancaya ise yine aynı kökenden gelmiş olmasına ragmen, Romalılar tarafından askerlerin tüketimi için yapılan *caseus formatus* (kalıp peyniri) sözünün ikinci parçası olan kalıp manasına gelen *formatus'*dan türeyen kelimeler kullanılmaya başlanmıştır. İspanyolcada "queso", Portekizcede "queijo", Almancada "Käse", Felemenkçede "Kaas", ve İngilizcede "cheese" İtalyancada "formaggio" olması yanında, Fransızcada "fromage", ve bu terim Katalancada "formatge" olmuştur.

İlk kez Memluk Türkçesinde benir, penir, beynir şekillerinde görülür. Yazılı olarak en eski ÖzTürkçe karşılığı ise Kâşgarlı Mahmud tarafından yazılan Divânu Lügati't-Türk'te geçmektedir; *udma* ve *udhıtma*. Udhıtmak Uygur Türkçesinde uyutmak anlamındadır ve *Udhıtma udhıttı*, sütü uyutmak, uyumuş süt, peynir anlamında kullanılmıştır. Farklı Türk lehçelerinde farklı kelimeler kullanılmıştır: ağrımışık, sogut (Karluk), kurut, kesük, çökelek, bışlak.

Tarihçe
-------

Peynir kökeni oldukça eskiye dayanan bir yiyecektir. Peynir üretimine dair elde mevcut en eski arkeolojik bulgular M.Ö. 5000 yıllarına aittir ve günümüz Polonya'sında ortaya çıkarılmıştır. Çıkış noktaları Orta Asya, Orta Doğu ya da Avrupa olarak tahmin edilmektedir. Yaygınlaşmasının Roma İmparatorluğu zamanlarında olduğu düşünülür.

İlk üretimi için önerilen tarih MÖ 8. binyıl (koyunun evcilleşitirildiği tarih) ile 9. binyıla kadar değişir. O zamanlar yiyecekleri saklayıcı özelliği nedeniyle hayvanın derisi ya da iç organları kullanılmaktaydı. Bu iç organlardan olan midede (işkembe) saklanan sütün buradaki enzimlerle (kültürle) mayalanması üzerine lor haline gelmesi peynirin ilk oluşumu hakkındaki teorilerden biridir. Buna benzer bir hikâyenin, bir tüccar Arap'ın peynir saklaması hakkında da farklı söylenişleri vardır.

Bir başka teoriyse peynirin sütü tuzlamak ve basınç altında tutma sonucunda ortaya çıktığıdır. Hayvan midesinde bekletilen sütün değişimi üzerine de bu karışıma kasıtlı olarak maya eklenmiş olabilir.

Peynir yapıcılığı ile ilgili ilk yazılı kaynak MÖ 2000'li yıllara, Mısır'daki mezar yazıtlarına dayanmaktadır. Antik zamanlarda yapılan peynirin ekşi ve tuzlu olduğu ve günümüz feta ve beyaz peynire benzediği tahmin edilmektedir.

Avrupa'daki peynir üretiminde ise iklimden dolayı daha az tuz kullanılır. Daha az tuzlu ortamda daha çeşitli faydalı mikrop ve enzim yetişebilmesinden dolayı bu peynirler farklı ve ilginç tatlar içerirler.

### Modern çağ

 Markette peynir sergisi, Cambridge, Massachusetts, Amerika Birleşik Devletleri.
Avrupa kültürüyle birlikte yayılmasına kadar peynir, Doğu Asya kültürlerinde ve Kolomb öncesi Amerika'da neredeyse hiç duyulmamıştı ve Akdeniz altı Afrika'da yalnızca sınırlı bir kullanıma sahipti, esasen yalnızca Avrupa, Orta Doğu, Hint altkıtası ve ve bu kültürlerden etkilenen bölgelerde yaygın ve popülerdi. Ancak önce Avrupa emperyalizminin daha sonra da Avrupa-Amerikan kültürünün ve yemeklerinin yayılmasıyla birlikte peynir dünyada giderek daha fazla tanınmaya ve popülerleşmeye başladı.

Peynirin endüstriyel üretimi için ilk fabrika 1815'te İsviçre'de açıldı ancak büyük ölçekli üretim ilk olarak Amerika Birleşik Devletleri'nde gerçek başarıyı yakaladı. Bu başarı genellikle montaj-hattı tarzında komşu çiftliklerden gelen sütü kullanarak 1851'de peynir yapmaya başlayan ve Roma, New York'tan mandıra çiftçisi olan Jesse Williams'a atfedilir. 
Onlarca yıl içinde bu türden yüzlerce süt birlikleri ortaya çıktı.

1860'larda seri üretilen peynir mayası üretimi başladı ve yüzyılın başında bilim adamları saf mikrobiyal kültürler üretiyorlardı. O zamandan önce, peynir yapımındaki bakteriler çevreden veya daha önceki bir partinin peynir altı suyunun geri dönüştürülmesinden geliyordu; saf kültürler, daha standart bir peynirin üretilebileceği anlamına geliyordu.

Fabrika yapımı peynir İkinci Dünya Savaşı döneminde geleneksel peynir yapımını geride bıraktı ve fabrikalar o zamandan beri Amerika ve Avrupa'daki çoğu peynirin kaynağıdır.

Hollanda'nın "gouda" peyniri
Birleşmiş Milletler Gıda ve Tarım Örgütü'ne göre 2004 yılı dünya üzerindeki peynir üretimi 18 milyon ton dur. Bu kahve tanesi, çay yaprağı kakao tanesi ve tütün yıllık üretiminden daha fazladır.

Ton olarak peynir üretimi (2019) | Ülke
  | Üretim
  |
| --- | --- |
|  ABD | 6.315.293 |
|  Almanya | 2.297.400 |
|  Fransa | 1.938.600 |
|  İtalya | 1.327.300 |
|  Hollanda | 953.260 |
|  Polonya | 867.950 |
|  Rusya | 702 318
  |
|  Türkiye | 696 800
  |
|  Mısır | 607 202
  |
|  Kanada | 593 078
  |
|  Birleşik Krallık | 461 530
  |
|  Danimarka | 457 000
  |
|  Arjantin | 444 128
  |
|  İspanya | 442 230
  |
|  Yeni Zelanda | 380 000
  |
|  Avustralya | 377 000
  |
|  İran | 307 786
  |
|  İrlanda | 278 400
  |
|  Venezuela | 234 834
  |
|  Belarus | 209 624
  |
| **Dünya** | **22.651.606** |
|

Üretim
------

 Estonya'da bir süpermarketteki az tuzlu Oltermanni peyniri Valio tarafından üretilen bir Finlandiya peyniridir.
2014 yılında tam inek sütünden yapılan peynir üretimi dünya’da 18,7 milyon tondu ve Amerika Birleşik Devletleri dünya toplamının %29'u (5.4 milyon ton) peynir üretirken onu büyük üreticiler olarak Almanya, Fransa ve İtalya izledi.

İşlenmiş peynirde diğer 2014 dünya toplamları şunlardı:

* yağsız inek sütünden, 2.4 milyon ton (845,500 ton ile Almanya liderdir)
* keçi sütünden, 523,040 ton (110,750 ton ile Güney Sudan liderdir)
* koyun sütünden, 680,302 ton (125,000 ton ile Yunanistan liderdir)
* manda sütünden, 282,127 ton (254,000 ton Mısır liderdir)

2015 yılında Almanya, Fransa, Hollanda ve İtalya ürettikleri peynirin %10-14'ünü ihraç etti. Amerika Birleşik Devletleri üretiminin çoğunu kendi iç pazarına sattığından ihracatı azdır (toplam inek sütü üretiminin %5.3'ü).

2004 yılına göre en büyük peynir ihracatcısı (parasal değere göre) Fransa olup ikinci Almanya (miktar bakımından birinci olmasına rağmen). En üstteki on ihracatçıdan sadece İrlanda, Yeni Zelanda, Hollanda ve Avustralya ihracat için peynir üretir. Üretimlerinin ihracat yüzdeleri sırasıyla: %95, %90, %72 ve %65 dir. En büyük peynir ihracatçısı Fransa peynir üretiminin sadece %30'unu ihraç eder.

| Tam yağlı inek sütünden peynirlerde en büyük peynir ihracatçı ülkeler, 2004(X1000 A.B.D. $ değeriyle) |
| --- |
|  Fransa | 2,658,441 |
|  Almanya | 2,416,973 |
|  Hollanda | 2,099,353 |
|  İtalya | 1,253,580 |
|  Danimarka | 1,122,761 |
|  Avustralya | 643,575 |
|  Yeni Zelanda | 631,963 |
|  Belçika | 567,590 |
|  İrlanda | 445,240 |
|  Birleşik Krallık | 374,156 |

### Tüketim

Fransa, İzlanda, Finlandiya, Danimarka ve Almanya 2014 yılında kişi başına ortalama 25 kg (55 lb) peynir tüketen ülkelerdi.

| En çok peynir tüketen ülkeler - 2003(kişi başına yılık tüketim kg olarak) |
| --- |
|  Yunanistan | 27.3 |
|  Fransa | 24.0 |
|  İtalya | 22.9 |
|   İsviçre | 20.6 |
|  Almanya | 20.2 |
|  Hollanda | 19.9 |
|  Avusturya | 19.5 |
|  İsveç | 17.9 |

Yapımı
------

Peynir imalathanesi
Peynir, süt proteini kazeinin peynir mayası ve peynir kültürü ile pıhtılaştırılması ve bu pıhtıdan peynir altı suyunun ayrılmasıyla elde edilen fermente bir süt ürünüdür. Buna karşılık kazein yerine peynir altı suyu proteininden oluşan ricotta ve lor gibi peynirler ile peynir mayası içermeyen quark gibi peynirler de vardır. Sütün pH değerinin düşürülmesi için kullanılan peynir kültürü de peynir üretimi için zorunlu olmayıp sitrik asit ve sirke gibi asit içeren maddeler ile sübstitüte edilebilir.

Peynir altı suyu ayrıldıktan sonra tuzlu peynirler için tuzlama aşamasına gelinir. Tuzlama, peynirin yüzeyine kuru tuzlama şeklinde veya peynir salamuraya daldırılarak yapılabilir. Peynir altı suyunun tekrar 90 C°'ye kaynatılması ile lor peynir elde edilir.

Takip eden basamak olgunlaştırmadır; peynir taze olarak tüketilebileceği gibi belirli bir olgunlaştırma periyodunu takiben de tüketilebilir.
Bu üretim basamaklarına ait teknik parametrelere bağlı olarak çok geniş bir çeşitlilikte peynirler elde edilir.

Diğer fermente süt ürünleri gibi peynir de canlı organizmalar içerebilir. Raf ömrü boyunca peynirin duyusal, yapısal ve kimyasal özelliklerinde çeşitli değişiklikler görülebilir. Bu değişikliklerin en az olması için peynirin genellikle 6-8 °C’lik sıcaklıklarda tutulması gereklidir.

Soğuk iklimlerde yaşayanlar için sıcaklığı 6-8 °C civarında, nem oranı sabit ve havadar kilerler peynir saklamak için idealdir. Ancak bu imkânın olmadığı yerde peynir buzdolabının alt raflarında ve kapalı şekilde saklanmalıdır.

Çeşitleri
---------

Türk peynirleri
Türkiye'de tüketimi en yaygın olan peynirler; beyaz peynir, deri peyniri ve kaşar peyniri olmakla birlikte, yöresel peynirler yönünden de hayli çeşitlilik gösterir. Bunlardan bazıları: 

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| * Adıyaman Peyniri
* Antep Peyniri
* Divle Obruk Peyniri
* Krem peynir
* Posof çeçil peyniri
* Küflü Ardahan deri peyniri
* Kars kaşarı
* Trakya Kaşarı
* Tunceli tulum peyniri ve çökeleği
* Mihaliç (kelle) peyniri
* Sürk peyniri
* Keçi peyniri
* Ezine peyniri
* Edirne peyniri
* İzmir tulum peyniri
* Erzincan tulum (şavak) peyniri
 | * Dil peyniri
* Maraş peyniri
* Çerkez peyniri
* Hellim
* Abaza peynirleri
* Civil (tel) peynir
* Çökelek
* Yozgat çanak peyniri
* Külek peyniri
* Hatay cara peyniri
* Örgü peyniri
* Kolot peyniri
* Çeçil peyniri
 | * İstanbul çayır peyniri
* Manisa çayır peyniri
* Ordu torba peyniri
* Giresun imansız peyniri
* Kars gravyer peyniri
* Küp peyniri
* Rokfor peyniri
* Denizli Yörük peyniri
* Karaman tuluk peyniri
* Konya Göçmen peyniri
* Van Otlu peyniri
* Lor
* Urfa beyaz peyniri
 |

Beslenme ve sağlık
------------------

Peynirin besin değeri çok değişkendir. Süzme peynir %4 yağ ve %11 protein içerebilirken bazı peynir altı suyu peynirleri %15 yağ ve %11 protein ve üçlü krem peynirler %36 yağ ve %7 protein içerir. Genellikle peynir, zengin bir kalsiyum, protein, fosfor, sodyum ve doymuş yağ (Günlük Değer'in %20'si veya daha fazlası) kaynağıdır. 28 gramlık (bir ons) porsiyon çedar peyniri yaklaşık 7 gram (0,25 oz) protein ve 202 miligram kalsiyum içerir. Besinsel olarak peynir esasında konsantre süttür ancak kültür ve yaşlandırma süreçlerince değiştirilir: bu kadar proteini sağlamak için, suda çözünen vitamin ve minerallerin miktarları değişmesine rağmen, yaklaşık 200 gram (7,1 oz) süt ve buna eşit 150 gram (5,3 oz) kalsiyum gerekir.

Sağlıklı hayvan sütlerinden sağlıklı şartlarda üretilen peynirin insan beslenmesine protein, kalsiyum, mineraller ve diğer besin elemanlarının temin edilmesinde ve sağlıklı yaşamın sürdürülmesinde önemli katkıları bulunur. Ancak çiğ sütten yapılan peynirlerden Brucella ve Listeria gibi zoonotik enfeksiyonların tüketenlere bulaşması, ayrıca uygun saklama koşullarına uyulmaması dolayısıyla bakteri üremesine bağlı akut barsak enfeksiyonlarının gelişmesi mümkündür. Tuzlu peynir tüketimi hipertansiyon hastalarında risk oluşturabilir.

### Küflü peynir tüketimi

Ana maddeler: Küf, Küf mantarı ve Mantar
Bazı (yumuşak tip) küflü peynir çeşitlerinin listeria riski dolayısıyla hamilelerde tüketiminin uygun olmadığı, pişirilerek yenmesi durumunda bu sakıncanın ortadan kalkmış olacağı NHS tarafından ifade edilmektedir. Konya'da yöresel olarak tüketilen küflü peynir çeşitleri üzerinde akademik yapılan bir çalışma ile bu peynirlerden elde edilen küf cinsleri, bunların primer ve sekonder metabolitleri, ürettikleri mikotoksinler, aspergillus tipi küflerde ise aflatoksinler gibi kanser yapıcı toksinlerin mevcudiyeti ve zararları ele alınmıştır. Küflü peynirler üzerinde yapılan bir başka çalışmada ise özellikle siyah, beyaz ve kırmızı renkte küf içeren peynir çeşitlerinde aflatoksin miktarının yüksekliğine dikkat çekilmiştir. Bazı mikotoksinlerin DNA hasarı (mutajen) ve fetüs üzerinde sakatlık oluşturma (teratojen) kapasitelerinin olduğu bilinmektedir.

Peynirle ilgili kitaplar
------------------------

* "**Süt Uyuyunca - Türkiye Peynirleri**", Artun Ünsal, Yapı Kredi Yayınları, İstanbul, 1. Baskı 1997.
* "**Türkiye'nin Peynir Hazineleri\* "** (*Özgün adı: The Treasury of Turkish Cheeses*), Suzanne Swan, Boyut Yayın Grubu, 2005.
* "**Yurdumuz Peynirlerini Olgunlaştıran Mikroplar ve Anzimleri**", Mehmet Karasoy, Ankara Üniversitesi Veteriner Fakültesi Yay. 1955.
* "**Her Yönüyle Peynir**", Mehmet Demirci, Hasad Yayıncılık.
* "**Türkiye'de Yapılan Muhtelif Tip Peynirler ve Özellikleri**", Dilek Uraz - Abdi Karacabey, Ankara, 1974.
* "**Peynir**", Rauf Cemil Adam, Ege Üniv. Matbaası, 1974.
* "**Peynir Teknolojisi Bibliyografyası**", Tümer Uraz, Ankara Üniv.
* "**Sütçülük, Tereyağcılık ve Peynircilik Sanatları**" (Eski Türkçe), Onnik İhsan, Matbaa-i Âmire, İstanbul, 1915.

Ayrıca bakınız
--------------

* Mandıra ürünü

Kaynakça
--------

| * g
* t
* d
Süt |
| --- |
| Hayvanlardan | 
* Manda
* Deve
* Eşek
* Keçi
* Kısrak
* Geyik
* Domuz
* Koyun
* İnek
* İnsan
	+ Kolostrum sütü
	+ Yenidoğan
* Sığın

 |  |
| Bitkilerden | 
* Bitki sütü
* Soya
* Badem
* Hindistan cevizi
* Pirinç
* Kenevir
* Yulaf
* Bezelye
* Fıstık

 |
| Ürünler | 
* Dondurma
* Kefir
* Krema
* Lor
* Peynir
* Peynir altı suyu
* Tereyağı
* Yayıkaltı
* Yoğurt
* Sade yağ
* Yağlı süt
* Buzlu süt
* Takı
* Filmjölk
* Kumiler
* Aromalı süt
* Skyr
* Ymer
* A2
* Fırında
* Karbonatlı
* Yoğunlaştırılmış
* Buharlaştırılmış
* Süt reçeli
* Dolu
* Aromalı
	+ Anason
	+ Çikolata
	+ Kahve
	+ Vanilya
* Maltlı
* Organik
* Pastörize
* Toz haline getirilmiş
* Çiğ
* Haşlanmış
* Yağsız
* Ekşi
* Tonlu
* UHT
* Ultra süzülmüş

 |
| Konular | 
* Alerji
* Konteynerler
	+ Torbalı kutu
	+ Süt şişesi
	+ Testi
	+ Süt torbası
	+ Süt kutusu
	+ Süt kutusu
	+ Süt kabı
	+ Plastik süt kabı
	+ Kare süt kabı
	+ Tetra Brik
* Laktasyon
	+ Emzirme
* Süt sağmak
	+ Boru hattı
* Meslekler
	+ Süt dağıtımı
	+ Sütçü

 |

| * g
* t
* d
Peynir |
| --- |
| Peynir çeşitleri | 
* Asitli
* Mavi
* Salamura
* Krem
* Keçi
* Yeşil peynir
* Çökelek peyniri
* Lor peyniri
* Beyaz peynir
* Süzme peynir
* Pasta filata
* İşlenmiş
* Olgunlaştırılmış
* Füme
* Yıkanmış kabuklu
* Peynir altı suyu

 |  |
| Hayvan pendirleri | 
* İnek
* Keçi
* Sığın
* Ren geyiği
* Koyun
* Manda
* Yak
* Deve

 |
| Ülkelere göre | 
* Bandel
* Cornwall
* Mısır
* Fransa
* Almanya
* İrlanda
* İtalya
* Meksika
* Orta Doğu
* Hollanda
* Polonya
* Romanya
* Sırbistan
* İspanya
* İsviçre
* Türkiye
* İngiltere
* Amerika Birleşik Devletleri

 |
| Organizasyon | 
* Amerikan Peynir Derneği
* Uluslararası Peynir Ödülleri
* Lucerne Peynir Festivali
* Dağ Peyniri Olimpiyatları
* Ulusal Peynir Borsası
* Büyük İngiliz Peynir Festivali

 |
| Listeler | 
* Peynirli yemekler
* Peynirciler
* Peynirli çorbalar
* Peynirler
	+ Mavi peynirler
	+ İnek sütü peynirleri
	+ Keçi sütü peynirleri
	+ Koyun sütü peynirleri
	+ Süzme peynirlerin listesi
	+ Manda peynirleri

 |

|  |  |
| --- | --- |
| Otorite kontrolü Bunu Vikiveri'de düzenleyin | 
* BNF: cb119348746 (data)
* GND: 4029176-5
* LCCN: sh85022845
* NARA: 10640210
* NDL: 00573131
* NKC: ph116388
* NLI: 987007285077305171

 |

1. ↑  Artun Ünsal, *Süt Uyuyunca - Türkiye Peynirleri*, (2003) Yapı Kredi Yayınları,
2. ↑  Taş Devri insanları 7000 yıl önce peynir üretiyorlardı 14 Aralık 2012 tarihinde Wayback Machine sitesinde arşivlendi. The Independent. 12 Aralık 2012. Erişim: 13 Aralık 2012.
3. ↑  Jenny Ridgwell, Judy Ridgway, *Food around the World*, (1986) Oxford University Press, ISBN 0-19-832728-5
4. ↑  Vicki Reich, *Cheese* January 2002 Newsletter, Moscow Food Co-op Food Info.  30 Mayıs 2012 tarihinde Wayback Machine sitesinde arşivlendi.
5. ↑  History of Cheese  21 Temmuz 2017 tarihinde Wayback Machine sitesinde arşivlendi. accessed 2007/06/10
6. ↑  Thom, Charles (1918). *The Book of Cheese*. New York: The Macmillan company.
7. ↑  "History of Cheese". *traditionalfrenchfood.com*. 12 Ocak 2012 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 21 Ekim 2011.
8. ↑  "Top 20 des pays qui produisent le plus de fromage au monde". *www.leguidedufromage.com*. l'INPI. 22 Ocak 2021. 8 Ağustos 2021 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 28 Mayıs 2021.
9. 1 2 3  "World production of cheese (from whole cow milk) in 2014; Browse Data/Livestock Processed/World Regions/Production Quantity from pick lists". United Nations Food and Agriculture Organization, Statistics Division (FAOSTAT). 2017. 12 Kasım 2016 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 2 Haziran 2017.
10. 1 2 3  Workman, Daniel (12 Nisan 2016). "Cheese Exports by Country in 2015". World's Top Exports. 13 Nisan 2019 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 2 Haziran 2016.
11. ↑  UN Gıda & Tarım Organizasyonu (FAO) *23 Ekim 2012 tarihinde Wayback Machine sitesinde arşivlendi.*
12. ↑  "Cheese Consumption – Kilograms per Capita". Canadian Dairy Information Centre. 13 Mart 2014. 14 Ocak 2016 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 2 Haziran 2016.
13. ↑  "CNIEL*"*. 6 Ekim 2007 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 20 Eylül 2008.
14. 1 2 3  "Nutrition facts for various cheeses per 100 g". *Nutritiondata.com*. Conde Nast; republished from the USDA National Nutrient Database, version SR-21. 2014. 4 Haziran 2016 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 1 Haziran 2016.
15. ↑  "Arşivlenmiş kopya". 18 Ocak 2014 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 2 Ekim 2013.
16. ↑  "Arşivlenmiş kopya". 5 Eylül 2013 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 2 Ekim 2013.
17. ↑  "Arşivlenmiş kopya" (PDF). 29 Ocak 2012 tarihinde kaynağından (PDF) arşivlendi. Erişim tarihi: 2 Ekim 2013.
18. ↑  "Arşivlenmiş kopya". 25 Eylül 2013 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 7 Ekim 2013.
19. ↑  "Arşivlenmiş kopya" (PDF). 9 Mart 2014 tarihinde kaynağından (PDF) arşivlendi. Erişim tarihi: 7 Ekim 2013.
20. ↑  Deniz, Selin (1 Ocak 2001). "DÜNYADA VE TÜRKİYE'DE İNSAN SAĞLIĞINI TEHDİT EDEN MİKOTOKSİNLER". *DENEYSEL BİYOLOJİ DERG İ …*. 20 Ocak 2024 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 20 Ocak 2024.
21. ↑  "Arşivlenmiş kopya". 13 Haziran 2015 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 7 Ekim 2013.
22. ↑  "Human Ochratoxicosis". *Journal of Toxicology: Toxin Reviews* (İngilizce). doi:10.3109/15569549909009258.
23. ↑  "Arşivlenmiş kopya". 6 Eylül 2014 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 7 Ekim 2013.