**Çay**, çeşitli bitkilerin yapraklarının, çiçeklerinin, köklerinin, gövdelerinin, kabuklarının, tohumlarının kaynatılmasıyla veya haşlanmasıyla elde edilen bir içecek türüdür. Çay, çalının yapraklarının fermantasyonu, ısıtılması, kurutulması ve bazen diğer meyve veya bitkilerle karıştırılması sonucu hazırlanır. Genel olarak her bölgede farklı olabilir. Her ne kadar sıcak tüketilen bir içecek olsada Soğuk çay olarak da tüketilebilir. 

Dünyada en çok Tüketilen içeceklerden biridir.

Ayrıca Nüfusa göre en çok çay tüketen ülke Türkiye Cumhuriyeti'dir.

Etimoloji
---------

Çayın hazırlanışı.
Çay kelimesinin dünya dillerinin pek çoğundaki kökeni, dünyaya yayıldığı Çin'de yer alan dillere dayanır. Mandarin lehçesindeki *ç'a,* Min lehçesindeki (Amoy) *t'e* ve Kantonca *çàh,* 茶 karakterinin farklı telaffuzları olup, çayın dünyaya yayılmış farklı söyleniş şekillerinin kökenini oluştururlar. Kantoncaya dayalı *çàh* formu ilk defa 1559'de Portekizli tüccarlar tarafından *chà* olarak benimsenmiş ve bu telaffuz tüccarlarca Hindistan'a yayılmıştır. Portekizceye ya dolaysız yoldan Kantoncadan, ya da Kantonca kelimenin Malaycaya alıntılanması ve bu dilden Portekizceye geçmesi yoluyla girdiği düşünülmektedir. İngilizce gibi bazı Avrupa dillerinde kelimenin Portekizceden alıntı *chaa,* *cha*, *tcha*, *chia* ve *cia gibi* arkaik muadilleri bulunmaktadır.

Çin'in kuzey bölgelerinde konuşulan Mandarincede yer alan *ç'a* telaffuzu, Orta Asya'ya ve İran'a İpek Yolu vasıtasıyla yayılmış, bu bölgede Farsça bir ek olan -*yi* takısı kazanmıştır. Farsçaya girmiş kelime, ilerleyen dönemlerde Rusçaya ('чай'; *çay*), Arapçaya ('شاي'; *şay*) ve Hindustaniye (چائے, चाय; *çay*) alıntılanmıştır. Türkçede kelime ilk 17. yüzyılda tespit edilmiş olup, doğrudan Portekizlilerden, veya Farsçadan alıntılanmış olabileceği öne sürülmüştür.

Avrupa'da daha sonraları Hollandalı tüccarlar tarafından Min lehçesi telaffuzu yaygınlaştırılmıştır. Bu sayede çay Batı dillerinde Min lehçesindeki *'t'e* kelimesinden türeyip, İngilizce'ye (*tea*), Fransızca'ya (*the*), İspanyolca'ya (*te*), Almanca'ya (*tee*) yerleşmiştir.

Korece, Vietnamca ve Japoncada yer alan ve içeceğe atıfta bulunan kelimelerin yukarıda belirtilen Çin dillerinin aksine daha eski bir Çince lehçesinden alıntılanmış olduğu öne sürülmektedir. Çayın botanik anavatanı olan Güneybatı Yünnan ve Kuzeydoğu Myanmar'da bulunan dillerde ise bitki ve içecek için Çin dillerinden farklı kelimeler yer alır ve bu kelimelerin Çincede yer alan kelimelerin nihai kökeni olabileceği öne sürülmüştür. Wa halkının dilinde *la* ve *miiem*, Burmaca *lahpet* (လက်ဖက်), Kuzey Tayca *miang* (เมี่ยง), Lametçe *meng* bu kelimelere örnek teşkil eder.

Tarihçe
-------

### Efsanevî kökenleri

Bir çay çalısı.Bir kaynağa göre, çayın ilk yudumlanışı çok eskilere, M.Ö. 2737 yılına, Çin İmparatorluğu'na kadar dayanır. Efsaneye göre Çin’in ilk imparatorlarından Shen Yung, çay bitkisinin tesadüfen sıcak suya düşmesine şahit olur. İmparator, işte bu keşifle birlikte çayın büyüsüne kapılır ve yine efsaneye göre yedi yıl boyunca o bölgede kalarak sürekli çay içer.[*kaynak belirtilmeli*]

### Avrupa ve Amerika'ya yayılması

Çayın Avrupa’da ilk söz edilişi ise yüzlerce yıl önce, 1559 yılında gerçekleşir. 1606 yılı ise çayın Avrupa’yla tanıştığı yıl olarak tarihe geçer. 1635 yılından sonra, Hollanda ve Fransa, Avrupa’da çay tüketimine öncülük eden ülkeler olurlar. İlk demlik örneklerinin Çin’den Avrupa’ya ulaşması ise 1650’li yıllarda gerçekleşir.

Çayın Amerika’ya ulaştıran ise Peter Stuyvesant’tır. Bugün New York olarak anılan New Amsterdam’a yerleşen Hollandalı koloniler, Amerika’nın ilk çay tiryakileri olarak tarihe geçerler. Çaya bilimsel adının yani *Camelia sinensis*’in verilişi ise 1753 yılına rastlar. 1800’lü yıllarda, Avrupa ve Amerika’da yavaş yavaş çay endüstrisi boy göstermeye başlar.

Thomas Lipton’un ilk dükkânı da 1871 yılında, İskoçya'nın Glasgow şehrinde hizmete girer. 1890 yılına gelindiğinde Thomas Lipton, Seylan’da ilk çay tarlasını satın alır. Hindistan’dan getirilen çay tohumları 1903 yılından itibaren Kenya ’da yeşermeye başlar.

Amerika’da sıcak havalarda çay satmakta zorlanan Richard Blechynden, çayı soğuk halde sunmayı akıl eder. Amerika kökenli Ice tea kavramı da işte bu tesadüfle doğar. Poşet çayın keşfi ise 1908 yılında gerçekleşir.

Üst sınıflara hitap eden pahalı bir içecek olmaktan uzaklaşarak gitgide herkes tarafından tüketilen bir içecek haline gelen çay, çeşitli yeniliklerle birlikte gelişmeye devam eder.

Üretim
------

Hindistan, Sri Lanka, Çin, Türkiye, Kenya, Endonezya, Malavi ve Vietnam dünyada en önde gelen çay üretici ülkeleri oluşturur. Türkiye'de çay, sadece Gürcistan sınırından başlayan ve Fatsa'ya kadar uzanan alan içerisinde yetiştirilebilmektedir. Türkiye'de yaygın olarak çay, Doğu Karadeniz bölgesinden toplanır ve çay yapraklarından yapılan kırmızı renkteki içecek için kullanılır.

Sınıflandırma
-------------

Türk usulü ince belli cam bardakta çayÇayları birçok kritere göre sınıflara ayırmak münkün olmakla beraber; üç temel çay çeşidi vardır. Bunlar, siyah çay, yeşil çay ve beyaz çaydır. Bunların dışında, yetiştiği bahçe, yaprak boyutu, işleme yöntemi, fermantasyon yöntemlerine göre de sınıflara ayırmak mümkündür. "Bitki çayı" terimi meyve ve bitkilerin işlenmesi ile elde edilen içecekleri kapsar. Kuşburnu gibi bitki çaylarında gerçekte çay yaprakları yoktur. Bazı bitkilerin aromaları çaylara eklenerek meyve ve bitki aromalı çaylar elde edilmektedir.

Tıbbi etkileri ve besin değeri
------------------------------

Çay; tein, kafein, teofilin ve antioksidanlar için doğal bir kaynaktır. İçinde bulunan mineraller nedeniyle kemik ve diş sağlığına faydalıdır. Ancak neredeyse hiç karbonhidrat, protein ve yağ içermez, Şeker ya da diğer katkılarla tatlandırılır.

Bilimsel araştırmalarda çayda bulunan theanine maddesi, çaydaki kafein ile dengeli bir şekildedir.[*kaynak belirtilmeli*] theanine maddesi, doğal bir yatıştırıcı olup kafein gibi maddelerinde oluşan etkileri dengeler, bu açıdan kahve sonrası yaşanan kalp çarpıntısı gibi sorunlar çay içenlerde çayla alakalı olarak görülmez. Çay içindeki theanine maddesi, çayı içenin sinirlerini rahatlatır ve tansiyonu dengeler.[*kaynak belirtilmeli*]

Galeri
------

* Çay üreten ülkelerÇay üreten ülkeler
* Japon çay töreniJapon çay töreni
* Çin fincanında yeşil çay yaprakları.Çin fincanında yeşil çay yaprakları.
* Hazır çay demleme poşetleriHazır çay demleme poşetleri

Ayrıca bakınız
--------------

* Doğu Frizya çayı
* Uluslararası Çay Günü

Kaynakça
--------

1. ↑  Sebastião Rodolfo Dalgado; Anthony Xavier Soares (1988). *Portuguese Vocables in Asiatic Languages: From the Portuguese Original of Monsignor Sebastiao Rodolfo Dalgado, Volume 1*. South Asia Books. ss. 94-95. ISBN 978-81-206-0413-1.
2. ↑  "tea". *Online Etymology Dictionary*. 11 Ocak 2012 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 5 Ocak 2012. The Portuguese word (attested from 1550s) came via Macao; and Rus. chai, Pers. cha, Gk. tsai, Arabic shay, and Turk. çay all came overland from the Mandarin form.
3. ↑  "çay". *Nişanyan Sözlük*. 7 Nisan 2013 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 7 Şubat 2021.
4. ↑  "Tea" 14 Ağustos 2011 tarihinde Wayback Machine sitesinde arşivlendi.. *Online Etymology Dictionary*. Retrieved 29 June 2012.
5. ↑  Victor H. Mair and Erling Hoh (2009). *The True History of Tea*. Thames & Hudson. ss. 262. ISBN 978-0-500-25146-1.
6. 1 2  Mair & Hoh 2009, ss. 264–65.

|  |  |
| --- | --- |
|  | Wikimedia Commons'ta ***Çay (içecek)*** ile ilgili ortam dosyaları bulunmaktadır. |

* Etymonline.com14 Ağustos 2011 tarihinde Wayback Machine sitesinde arşivlendi.


| * g
* t
* d
Çay ve Camellia sinensis |
| --- |
| Siyah çay | Assam **·** Bohea **·** Congou **·** Darjeeling **·** Dian Hong **·** Golden Monkey **·** Jin Jun Mei **·** Kangra **·** Keemun **·** Lapsang souchong **·** Masala chai **·** Nepal **·** Nilgiri çayı **·** Tibeti **·** Türk **·** Rize **·** Ying De Hong |
| Oolong çay | Bai Ji Guan **·** Türk **·** Ban Tian Yao **·** Bu Zhi Chun **·** Da Hong Pao **·** Dong Ding **·** Dong Fang Mei Ren **·** Qaoshan çayı **·** Qilan çayıHuangjin Gui **·** Huang MeiguiJin Xuan çayı **·** Pouchong **·** Rougui çayı **·** Shui Jin Gui **·** Shui Jin Gui çayı **·** Shui Hsien (Xian) **·** Tie Luohan **·** Tieguanyin |
| yeşil çay | Anji bai cha **·** Aracha **·** Bancha **·** Bi Luo Chun **·** Chun Mee **·** Da Fang **·** Genmaicha **·** Lu'an Melon Seed çayı **·** Gunpowder çayı **·** Guapian **·** Barut **·** Gyokuro **·** Hojicha **·** Hou Kui **·** Huang Shan Mao Feng **·** Hyson **·** Kabusecha **·** Kamairicha **·** Konacha
 **·** Kukicha **·** Longjing **·** Matcha **·** Mao Jian **·** Mecha **·** Meng Ding Gan Lu **·** Sencha **·** Shincha **·** Tamaryokucha **·** Taiping houkui |
| Beyaz çay | Bai Hao Yinzhen çayıBai Hao Yinzhen **·** Bai Mu Dan **·** Darjeeling Beyaz **·** Shou Mei **·**  Beyaz maymun pençeşi |
| Sarı çay | Junshan Yinzhen **·** Huoshan Huangya |
| Fermente çay | Pu-erh **·** Doncha **·**  Lahbet **·**  Kombucha |
| harmanlanmış ve tadlandırılmış çaylar | Earl Grey (harmanlanmış, Lady Grey) **·** İngiliz Kahvaltı **·** İrlanda Kahvaltı **·**  Yasemin çayı **·** Lapsang souchong **·**  Masala chai **·** Naneli çay **·** Maghrebi çay **·** Prince of Wales çayı **·** Rusya Karavan |
| Bitki çayı | Papatya **·** Loomi çayı **·** Ilex guayusa **·** Zencefilli çay **·** Koththamalli **·** Kuding **·** Rooibos **·** Mate |
| Genel | Avustralya **·**  Birleşik Krallık **·**  Seylon **·** Çin **·** İran **·** Kore **·** Nepal **·** Tayvan **·** Türk **·** Vietnam |
| Çay kültürü (Öğün) | Çay partisi **·**  Taseografi **·**  Çay seremonisi **·**  Japon **·**  Gongfu **·**  Kore **·**  Yum cha **·**  Çay bahçesi **·**  Çay evi **·** Cha chaan teng  **·**  Chashitsu **·**  Mizuya **·**  Sukiya-zukuri **·**  Roji **·** 
Amerikan **·**  Arap çayı **·** Azerbaycan **·** Arjantin **·**  Brezilya **·**  Çin **·** Japon **·**  Dominik **·**  Hong Kong **·**  Hindistan **·**  Meksika **·**  Pakistan **·**  Rusya **·**  Tayvan **·** Senegal |
| Diğer | Camellia sinensis (çay bitkisi) **·**  Japon kamelyası **·**  Sasanqua kamelya **·**  Kamelya taliensis **·**  Poşet çay **·**  Tüketim **·**  Bardak-tutacağı **·**  Çay işleme  **·** Semaver **·** Çay tuğla **·**  Çay bahçesi **·**  Çay evi **·**  Çay tadımı **·**  Ketil **·** 
Çay seti **·** Çay takımı **·**  Çay sandığı **·**  Çay süzgeci **·**  Demlik **·**  Çay bardağı **·**  Çaydanlık  **·** Semaver **·** Çay klasikleri **·**  Çin çayları listesi **·**  Lipton Çay Enstitüsü **·**  Çay Araştırma ve Yayımlama İstasyonu |
| Tarihçe | Çin **·**  Hindistan **·**  Japonya |
| Üretim ve dağıtım | Yaprak sınıflandırması **·**  İşleme **·**  Kafeinsizleştirme **·**  Tadım **·**  Hastalıklar **·**  Yırtıcı **·**  Şirketler **·**  Londra **·** Chittagong **·**  Guwahati **·**  Bangladeş **·**  Kenya **·**  Sri Lanka **·**  Amerika Birleşik Devletleri |
| Hazırlık | Çiçekli çay **·**  İnfüzyon **·**  Kaynatma **·**  ISO 3103 **·**  Demleme **·**  Çay poşeti **·**  Çay tuğlası |
| İçerik ve sağlık | Sağlığa etkileri **·**  Fenolik içerik **·**  Kafein **·**  Teanin **·**  Flavan-3-ol **·**  Kateşin **·**  Epigallokatekin galat **·**  Theaflavin |
| Çay bazlı içecekler | Kabarcık çay **·**  İnşaatçı çayı **·**  Tereyağlı çay **·**  Çifir **·**  Doodh pati chai **·**  Hong Kong tarzı sütlü çay **·**  Buzlu çay **·**  Arnold Palmer **·**  Jagertee **·**  Kahwah **·**  Lei cha **·**  Sütlü çay **·**  Noon chai **·**  Yedi Renk çay **·**  Shahi haleeb **·**  Suutei tsai **·**  Şekerli çay **·**  Teh tarik **·**  Tay çayı **·**  Troq chai **·**  Yuenyeung |

| * g
* t
* d
Eğlence amaçlı madde kullanımı |
| --- |
| Madde grupları | 

|  |  |
| --- | --- |
| Depresantlar | 
* Barbitüratlar
* Benzodiazepinler
* Alkol
	+ Şarap
	+ Bira
* Gabapentin
* Kahkaha gazı
* Solventler

 |
| Opioidler | 
* Kodein
* Dezomorfin
* Fentanil
* Morfin
	+ Afyon
* Eroin
* Methadon
* Oxycodone

 |
| Uyarıcılar | 
* Amfetamin
* Kafein
	+ Kahve
	+ Enerji içeceği
	+ Çay
* Gat
* Kokain
	+ Koka ağacı
* Efedrin
	+ Efedra
* Mefedron
* Metamfetamin
* Metilfenidat
* Modafinil
* Nikotin
	+ Tütün
* Theobromin
	+ Kakao
	+ Çikolata

 |
| Entaktojenler | 
* MDMA
* 2C-B
* MDA
* 6-APB

 |
| Halüsinojenler | 

|  |  |
| --- | --- |
| Saykodelikler | 
* LSD
* Psilosibin
	+ Halüsinojen mantarlar
* Meskalin
	+ Peyote
	+ San Pedro kaktüsü
* Dimetiltriptamin
	+ Ayahuska

 |
| Dissosiyatifler | 
* Ketamin
* Fensiklidin
* DXM
* Poppers
* Müsimol
	+ Sinek mantarı
* Salvia divinorum

 |
| Kanabinoidler | 
* THC
	+ Kenevir
	+ Esrar
	+ Kubar

 |
| Deliriantlar | 
* Atropin ve Skopolamin
	+ Güzelavrat otu
	+ Datura
	+ Adamotu

 |

 |

 |
| Kültür | 

|  |  |
| --- | --- |
| Kenevir kültürü | 
* Esrarın yasallığı
* 420
* Tıbbi esrar
* Kenevir yetiştiriciliği

 |
| Kahve kültürü | 
* Kafe
* Çay evi
* Latte sanatı

 |
| İçki kültürü | 
* Barmenlik
* Oktoberfest
* Sarhoşluk
* Pub
* Bar
* Gece kulübü
* Şarap tadımı

 |
| Diğer | 
* Hippi
* Nootropik
* Rave
* 1960'lardaki karşı kültür
* Elektronik müzik
* Psikedelik rock

 |

 |
| Üretim ve ticaret | 
* Uyuşturucu ticareti
* Deepweb
* Afganistan'da afyon üretimi

 |
| Madde kullanımı ile ilgili problemler | 
* Bağımlılık
* Alkol ve madde etkisi altında araç kullanımı
* Fetal alkol sendromu
* Nörotoksisite
* Pasif içicilik

 |
| Listeler | 
* Alkol tüketimine göre ülkeler listesi
* Esrarın yasallığı
* Kişi başına sigara tüketimine göre ülkeler listesi
* Uyuşturucu ticareti suçu için ölüm cezası

 |

|  |  |
| --- | --- |
| Otorite kontrolü Bunu Vikiveri'de düzenleyin | 
* GND: 4059283-2
* LCCN: sh85132924
* NARA: 10645808
* NDL: 00573562
* NKC: ph135501
* NLI: 987007563191905171

 |