**Olağan Şüpheliler**, Christopher McQuarrie'nin yazıp Bryan Singer'in yönettiği 1995 ABD yapımı neo-noir türü bir filmdir. Film polis sorgusuna alınan küçük çapta bir dolandırıcı Roger "Verbal" Kint'in hikâyesini anlatır. Kint sorgulayıcısı ABD Gümrük İdaresi'nden Ajan David Kujan'a (Chazz Palminteri), San Pedro Bay'deki Port of Los Angeles'ta demirlemiş bir gemide meydana gelen büyük yangın ve katliama kadar uzanan karmaşık bir hikâye anlatır. Geri dönüşler ve öyküleme kullanan Kint'in hikâyesi o suç partnerleri ile birlikte gemide ne işleri olduğunu anlatmaya çalıştıkça giderek artan bir şekilde karmaşık bir hale gelir.

Altı milyon dolarlık bir bütçe ile çekilen filmin projesi ilk başta sadece bir isim olarak başladı. Casablanca filmindeki Claude Rains'in repliğinde geçen "The Usual Suspects" kullanılarak yazılan *Spy* dergisindeki köşe yazısının başlığı filmin adı olarak seçildi. Singer bunun film için iyi bir isim olabileceğini düşündü. Singer ve McQuarrie'nin birlikte geliştirdikleri poster filmin ilk görsel tasarımı oldu.

*Olağan Şüpheliler* 1995'te Cannes'da yarışma dışı olarak gösterildi ardından başlangıçta birkaç salonda gösterime girdi. Film olumlu eleştiriler aldı ve sonunda geniş çapta gösterime girdi. Akademi Ödülleri'nde McQuarrie En İyi Özgün Senaryo ve Spacey de En İyi Yardımcı Erkek Oyuncu dallarında ödülü aldılar

Özet
----

San Pedro, California'daki bir geminin güvertesinde "Kayzer Söze" olarak tanınan bir adam Keaton (Gabriel Byrne) isimli yaralı bir adamla konuşur. İkilinin konuşması kısa sürer ve Kayzer Söze, Keaton'ı vurur ardından gemi alevler içinde kalır. Ertesi gün FBI Ajanı Jack Baer (Giancarlo Esposito) ve ABD Gümrük İdaresinden özel ajan Dave Kujan (Chazz Palminteri) birbirlerinden bağımsız olarak, gemide ne olduğunu araştırmak üzere San Pedro'ya gelirler. Görünürde biri sakat Roger "Verbal" Kint ve diğeri hastanelik hale gelmiş bir macar suçlu olmak üzere sadece iki tane hayatta kalmış kişi vardır. Baer Macarın ifadesini alır. Macar, neredeyse efsanevi bir üne sahip olan Türk suç lideri Kayzer Söze'nin de limanda olduğunu ve onun orada birçok kişiyi öldürdüğünü iddia eder. Macar bir tercüman ve bir polis çizer eşliğinde Söze'yi tarif eder. Aynı sırada "Verbal" Kint de dokunulmazlık karşılığında olay hakkında uzun bir ifade vermektedir. Verbal bölge savcısındaki ifadesinin ardından kefaleti beklerken polis çavuşu Jeffrey Rabin'in (Dan Hedaya) odasına götürülür. Burada Kujan ondan bütün hikâyeyi başından itibaren tekrar duymak istediğini söyler. Verbal'ın hikâyeyi altı hafta önceden itibaren anlatmaya başlar.

Oyuncular
---------

* Stephen Baldwin - Michael McManus
* Benicio del Toro - Fred Fenster
* Kevin Pollak - Todd Hockney
* Kevin Spacey - Keyser Söze / Roger "Verbal" Kint
* Chazz Palminteri - Dave Kujan
* Pete Postlethwaite - Kobay-hi
* Suzy Amis - Edie Finneran
* Giancarlo Esposito - Jack Baer
* Peter Greene - Redfoot
* Dan Hedaya - Sergeant Jeff Rabin

Yapım
-----

Film ve televizyon oyuncusu Stephen Baldwin, Washington D.C.'deki CPAC'ta.
Genç sinemacı Bryan Singer, ilk filmi *Public Access'*in 1993'te Sundance Film Festivali'nde gösteriminin ardından bir partide Kevin Spacey ile görüştü. Spacey filmi gören tanıdığı birçok insanın teşvikiyle ve etkisiyle Singer ve McQuarrie'e ne olursa olsun bundan sonra çekecekleri ilk filmde yer almak istediğini söyledi. Singer *Spy* dergisinde Claude Rains'in Casablanca filminde yer alan repliğinden alınarak yazılan "The Usual Suspects" adlı köşe yazısını okudu ve bunun film için güzel bir isim olabileceğini düşündü. Sundance'ta bir muhabir yeni filmin ne hakkında olduğunu sorduğunda McQuarrie "sanırım, film polis kordonunda buluşan bir grup suçlu hakkında" cevabını verdi. Bu ayrıca McQuarrie ve Singer'ın poster için oluşturdukları ilk görsel fikirdir: Singer "polis kordonunda buluşan beş adam" fikrini anımsar. Yönetmen ayrıca posterdeki "All of you can go to Hell" şeklindeki satırı da zihninde canlandırır. Singer daha sonra "bu suçluları polis sorgusunda bir araya getiren ne olabilir?" sorusunu sordu. McQuarrie daha önce hiç yayımlanmamış, kendi ailesini öldürüp ortadan kaybolan bir adam hakkındaki senaryosunu revizyondan geçirdi. Daha sonra bu senaryoyu düzenbaz takımı fikri ile birleştirdi.

Söze karakteri, 1971'de bütün ailesini öldüren ve tutuklanmadan önce yaklaşık yirmi yıl boyunca ortadan kaybolan New Jerseyli bir muhasebeci John List'in gerçek yaşamından esinlenilerek oluşturuldu. McQuarrie Keyser Söze'nin adını Los Angeles'taki avukatlık bürosundaki patronu Keyser Sume'nin adını temel alarak oluşturdu ancak eski patronunun ismini nasıl kullandığıyla ilgili itiraz edebileceğini düşünerek karakterin soyadını değiştirmeye karar verdi. Senarist daha sonra oda arkadaşının İngilizce-Türkçe sözlüğünde gördüğü "söz-e" kelimesini karakterin soyadı yaptı. Aslında filmde kullanılan karakterlerin isimlerinin tamamı McQuarrie'ın hukuk bürosunda bulunduğu dönemde orada çalışan kişilerin gerçek adlarından oluşur.

### Çekimler[değiştir | kaynağı değiştir]

Bütçe 5,5 milyon dolar olarak belirlendi ve film Los Angeles, San Pedro ve New York'ta 35  çekildi.  Spacey, Palminteri ile sorgu sahnelerini beş ila altı gün boyunca çektiklerini söyledi.  Bu sahneler de filmin geri kalanından önce çekildi.  Polis diziliş sahnesi, oyuncular repliklerini patlatmaya devam ettiği için zamanlama çatışmalarıyla karşılaştı. Senarist Christopher McQuarrie, oyunculara kamera dışında sorular soruyordu ve onlar da repliklerini doğaçlama yapıyorlardı. Stephen Baldwin cevabını verdiğinde, diğer oyuncuların karakterini bozmasına neden oldu.  Byrne, çekimler arasında sık sık güldüklerini ve "'Aksiyon!' dediklerinde, zar zor bir arada tutabildiğimizi" hatırlıyor. Spacey ayrıca en zor kısmın çekimlere gülmemek olduğunu, Baldwin ve Pollak'ın en kötü suçlular olduğunu söyledi.  Amaçları, genellikle ciddi olan Byrne'ı çatlatmaktı.  Bütün sabahı sahneyi çekmeye çalışarak geçirdiler ama başarısız oldular. Öğle yemeğinde, hüsrana uğramış bir Singer beş oyuncuyu öfkeyle azarladı, ancak devam ettiklerinde, oyuncular her çekimde gülmeye devam etti.  Byrne, "Sonunda, Bryan ciddi kalamayacağımız çekimlerden birini kullandı" diye hatırlıyor.  Şarkıcı ve editör John Ottman, karakterlerin birbirleriyle bağ kurduğunu göstermek için bir çekim kombinasyonu kullandı ve mizahı içeride tuttu.

Del Toro, Singer'a Fenster'ı nasıl canlandıracağını söylerken, oyuncu kadrosuna söylemedi ve birlikte ilk sahnelerinde hiçbiri Del Toro'nun ne dediğini anlamadı. Byrne, Singer ile yüzleşti ve yönetmen ona kilitlenme sahnesi için "Ne dediğini anlamıyorsanız, belki de seyirciye ne dediğini bilmeleri gerekmediğini bildirmenin zamanı gelmiştir" dedi.  Bu, Kevin Pollak'ın doğaçlama repliğinin dahil edilmesine yol açtı, "Ne dedin?"

Çalınan zümrütler, film için ödünç verilen gerçek değerli taşlardı.

Singer, yeraltı otoparkı soygununu çekmek için 18 saatlik bir gün harcadı.  Byrne'a göre, ertesi gün Singer hala istediği tüm görüntülere sahip değildi ve bonding şirketinin prodüksiyonu durdurma tehdidine rağmen çekimleri durdurmayı reddetti.

Başarısız uyuşturucu anlaşmasından sonra ekibin Redfoot ile tanıştığı sahnede Redfoot, sigarasını McManus'un yüzüne fırlatır. Sahne başlangıçta Redfoot'un sigarayı McManus'un göğsüne fırlatmasını sağlayacaktı, ancak aktör ıskaladı ve kazara Baldwin'in yüzüne çarptı. Baldwin'in tepkisi gerçek.

Kapalı pratik mekanlara ve kısa bir çekim programına rağmen, görüntü yönetmeni Newton Thomas Sigel, sahnelere ince bir enerji katmak için "yavaş, ürkütücü yakınlaştırmalar ve sıkı yakın çekimlerle sonuçlanan dolly hareketlerinin bir kombinasyonuyla diyalog sahneleri çekmenin bir yolunu geliştirdi".  "Bu stil, dolly hareketini "algılanamayan yakınlaştırmalar" ile birleştirdi, böylece sınırlı bir alanda her zaman bir hareket hissine sahip olursunuz."

Aralık 2017'de, Spacey aleyhindeki birkaç cinsel taciz iddiasının ortasında Byrne, çekimler sırasında bir noktada, Spacey'nin genç bir oyuncuya karşı istenmeyen cinsel yaklaşımlarda bulunması nedeniyle prodüksiyonun iki günlüğüne durdurulduğunu söyledi.  Kendisi de reşit olmayanlara karşı cinsel tacizle suçlanan  Spacey'nin film setinde uygunsuz davrandığını reddetti. Bununla birlikte, Kevin *Pollak, podcast'i Kevin Pollak's Chat Show'un* 2018 tarihli bir bölümünde, Spacey'nin Singer'ın genç Fransız erkek arkadaşıyla prodüksiyona sadece birkaç gün kala cinsel eylemlerde bulunmasını içeren hikayenin başka bir versiyonunu anlattı, bu da çekimleri kesintiye uğrattı ve ilişkilerinin acı bir şekilde mahvolmasına yol açtı.

Yayımlanması
------------

Gramercy, *The Usual Suspects* 1995 yazında vizyona girmeden önce bir yayın öncesi tanıtım ve reklam kampanyası yürüttü. Filmin reklamını yapmak için ağızdan ağıza pazarlama kullanıldı ve otobüsler ve reklam panoları "Keyser Söze kimdir?" gibi basit bir soruyla sıvandı.

Film, 1995 Cannes Film Festivali'nde yarışma dışı gösterildi ve izleyiciler ve eleştirmenler tarafından iyi karşılandı.  Film daha sonra Los Angeles'ta özel bir gösterim yaptı ve burada toplam 83.513 dolar aldı ve New York'ta açılış hafta sonunda üç ekranda 132.294 dolar kazandı. Film daha sonra 42 sinemada gösterime girdi ve açılış hafta sonunda 645.363 dolar kazandı. 517 sinemada ekran başına ortalama 4.181 dolar gibi güçlü bir hasılat elde etti ve ertesi hafta 300 lokasyon ekledi. Sonunda Amerika Birleşik Devletleri ve Kanada'da 23,3 milyon dolar kazandı.  Uluslararası alanda 43,6 milyon dolar hasılat elde ederek dünya çapında toplam 66,9 milyon dolar hasılat elde etti.

Eleştiriler[değiştir | kaynağı değiştir]
----------------------------------------

### Eleştiriler[değiştir | kaynağı değiştir]

Rotten Tomatoes'da film, 88 incelemeye göre %81 puan aldı ve ortalama 7.80/10 puan aldı. Sitenin fikir birliği, "Ustalıkla çekilmiş ve düzenlenmiş *olan Olağan Şüpheliler*, izleyiciye basit bir olay örgüsü veriyor ve ardından halıyı altından çıkarmadan önce aldatma, bükülme ve şiddet katmanları üzerine yığılıyor."  Metacritic'te film, 22 incelemeye göre 100 üzerinden 77 puan aldı ve bu da "genel olarak olumlu eleştiriler" anlamına geliyor.

Roger Ebert, *Chicago Sun-Times* için yaptığı bir incelemede, filme dört üzerinden bir buçuk yıldız verdi ve kafa karıştırıcı ve ilgi çekici olmadığını yazdı: "Anladığım kadarıyla, umurumda değil."  Ayrıca filmi "en nefret edilen filmler" listesine dahil etti.  *USA Today*, filme dört üzerinden iki buçuk yıldız verdi ve filmi "hafızadaki en yoğun şekilde kurgulanmış gizemlerden biri - paradoksal olsa da, beşte dördünü tahmin etmek çok kolay" olarak nitelendirdi.

*Rolling Stone*, Spacey'i övdü ve "mükemmel performansının sonuna kadar Oscar yemi olduğunu" söyledi.  Hal Hinson, *The Washington Post* için yaptığı incelemede, "Nihayetinde, *Olağan Şüpheliler* kendi iyiliği için fazla zeki olabilir. Sondaki bükülme bir mantardır, ancak önemli sorular cevapsız kalır. Yine de ilginç olan, bunun zevkimize ne kadar az müdahale ettiğidir. Filmden sonra hala noktaları birleştirmeye ve her şeyi uygun hale getirmeye çalışıyorsunuz ve bugünlerde bunu ne sıklıkla söyleyebiliriz?"

*The New York Times* için yaptığı incelemede Janet Maslin, oyuncu kadrosunun performanslarını övdü: "Bay Singer, bu tür replikleri savuşturabilen ve tavırlarındaki abartılı farklılıklara rağmen performansları zahmetsizce örtüşen iyi bir oyuncu kadrosu oluşturdu... *Rezervuar Köpekleri'nin* şiddeti veya bariz kabadayılığı olmadan, bu oyuncular hala güçlü ve büyüleyici bir şekilde belirsiz karakterler yaratıyorlar."  *The Independent*, filmin sonunu övdü: "Filmin darbesi beklenmedik olduğu kadar zarif. Filmin tamamı zihninizde mükemmel bir netlikte oynatılıyor ve izlediğinizden tamamen farklı bir film olduğu ortaya çıkıyor (aslında daha iyi)."

Notlar
------

|  |  |
| --- | --- |
|  | Vikisöz'de ***Olağan Şüpheliler*** ile ilgili sözleri bulabilirsiniz. |

1. ↑  Ryan, James (17 Ağustos 1995). "*The Usual Suspects* Puts Together Unusual Cast". *BPI Entertainment News Wire*.
2. 1 2 3  Burnett, Robert Meyer (2002). "Round Up: Deposing The *Usual Suspects*". *The Usual Suspects Special Edition DVD* (İngilizce). MGM.
3. 1 2 3  Larsen, Ernest (2005). "*The Usual Suspects*". British Film Institute.
4. ↑  Hartl, John (13 Ağustos 1995). ""Surprises and No Holes" in Director's Prize-Winning Mystery". *Seattle Times*.
5. ↑  Lacey, Liam (21 Eylül 1995). "Bryan Singer's Film Fever". *Globe and Mail*.
6. ↑  *The Usual Suspects* DVD commentary featuring Bryan Singer and Christopher McQuarrie, [2000]. 27 Eylül 2002 tarihinde erişildi.
7. ↑  Nashawaty, Chris (3 Şubat 2006). "Starring Lineup". *Entertainment Weekly*. 28 Ağustos 2008 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 6 Temmuz 2008.
8. ↑  Ryan, James (17 Ağustos 1995). "*Olağan Şüpheliler* Sıra Dışı Oyuncu Kadrosunu Bir Araya Getiriyor". *BPI Eğlence Haber Teli*.
9. ↑  Parks, Louis B (19 Ağustos 1995). "Herkes Şüpheli".
10. ↑  "'KIMSE SANA İNANMAYACAK'". 24 Şubat 2019. 24 Şubat 2019 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 18 Mayıs 2020.
11. ↑  ""Bryan Singer denies that Kevin Spacey's sexual misconduct held up The Usual Suspects". Entertainment Weekly". 18 Mayıs 2020. 9 Ağustos 2020 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 18 Mayıs 2020.
12. ↑  Burnett, Robert Meyer (2002). "Toplamak: Olağan Şüphelileri Görevden Almak". Olağan Şüpheliler Özel Baskı DVD'si.
13. 1 2  Evans, Greg (April 22, 1995). "*Suspects* heists exclu B.O.; *Brothers* in pursuit". *Variety*.
14. ↑  "Auteurs bloat or float bulk of Cannes fest crop".
15. ↑  Klady, Leonard (19 Şubat 1996). "B.O. intikam ile: dünya çapında 9.1 milyar dolar"
16. ↑  "Olağan Şüpheliler". 26 Nisan 2020. 26 Nisan 2020 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 18 Mayıs 2020.
17. ↑  Curtis, Quentin (27 Ağustos 1995). "*Olağan Şüpheliler'in* heyecanı, suç filmini yeniden mitolojikleştirmesi". *Bağımsız*.

Dış bağlantılar
---------------

* IMDb'de *Olağan Şüpheliler*
* Sinemalar.com'da *Olağan Şüpheliler*
* SinemaTürk'te *Olağan Şüpheliler*
* Beyazperde.com'da *Olağan Şüpheliler*

| * g
* t
* d
Bryan Singer'in yönettiği filmler |
| --- |
| 
* *Lion's Den* (1988)
* *Public Access* (1993)
* *Olağan Şüpheliler* (1995)
* *Ölümcül Sır* (1998)
* *X-Men* (2000)
* *X2* (2003)
* *Superman Dönüyor* (2006)
* *Valkyrie* (2008)
* *Jack the Giant Slayer* (2013)
* *X-Men: Geçmiş Günler Gelecek* (2014)
* *X-Men: Apocalypse* (2016)
* *Bohemian Rhapsody* (2018)

 |

|  |  |
| --- | --- |
| Otorite kontrolü Bunu Vikiveri'de düzenleyin | 
* BIBSYS: 1051154
* BNF: cb169425665 (data)
* GND: 4698548-7
* LCCN: no2003009588
* NLI: 987007372050505171
* SUDOC: 095213910
* VIAF: 184154904
* WorldCat (LCCN): no2003-009588

 |