Başlığın diğer anlamları için Evrim (anlam ayrımı) sayfasına bakınız.

|  |
| --- |
| **Biyoloji alt dalı** |
| Evrimsel biyoloji |
| Evrimsel yaşam ağacı, ortak bir atadan evrilen günümüz canlıların farklılaşmasını gösteriyor |
| Ana maddelerEvrim (Giriş)Ortak ataEvrimin kanıtları |
| TarihçeGenel bakışRönesans ve AydınlanmaDarwin ÖncesiDarwin • Türlerin KökeniSentezden ÖnceModern evrimsel sentezMoleküler evrim • Evo-devoGüncel Araştırmalar |
| Doğa tarihiYaşam tarihi • Evrimsel hayat ağacıBiyoçeşitlilik • BiyocoğrafyaSınıflandırma • KladistikPaleontolojiFilogenetik |
| Süreç ve sonuçlarPopülasyon genetiğiGenetik çeşitlilikMutasyonDoğal seçilim • AdaptasyonPolimorfizmGenetik sürüklenme • Gen akışıTürleşme • Adaptif radyasyonYardımlaşma • Birlikte evrimSoy tükenmesi |
| Sosyal çıkarımlarTeori ve olguSosyal etkilerTartışmaİtirazlarDestek seviyesi |
| Diğer alanlarEvrimin uygulanışıYapay seçilimBiyoenformatikEvrimsel antropolojiEvrimsel bilgisayımDeneysel evrimEkolojik genetikEvrimsel nörobilimEvrimsel fizyolojiEvrimsel psikolojiFilogenetikSistematik |
| Evrimsel biyoloji portalıKategori • İlgili başlıklar • Kitap |
| * g
* t
* d
 |

"Darwin'in buldogu" T. H. Huxley'nin *Evidence as to Man's Place in Nature* (1863; İnsanın Doğadaki Yerine İlişkin Kanıtlar) adlı kitabından insansı iskeletlerinin karşılaştırması.
**İnsanın evrimi**, modern insanın (Latince: *Homo sapiens*) evrimsel kökenini ve ne tür evrimsel süreçlerle ortaya çıktığını incelediği gibi insanın en eski atalarını ve atasal kökenlerini de konu edinir. Bunun yanında insanla ortak ataları paylaşan ve insan ile yakın akraba olan türlerin evrimini ve kökenini de araştırır. İnsan evrimi, konu olarak 1863 yılında T. H. Huxley tarafından oluşturulan bilim dalı primatolojiyi ve günümüz maymunlarının tüm yaşam formları ile onların eski atalarının fosillerini de dikkate almaktadır. Bunun yanında insanın evrimsel tarihi üzerindeki çalışma ve araştırmalar fiziksel antropoloji, paleoantropoloji, primatoloji, arkeoloji, dilbilim, genetik ve embriyoloji dâhil olmak üzere birçok bilimsel disiplini de içerir.

Genetik araştırmalar ve fosil kayıtlar ışığında, insanın da üyesi olduğu Primat takımının evrim sürecinde günümüzden yaklaşık 65-55 milyon yıl öncesinde Paleosen dönemde ortaya çıktığı tespit edilmiştir. *Hominidae* ailesi veya büyük insansı maymunlar, 15-20 milyon yıl önce Miyosen dönemde *Hylobatidae* (Gibongiller) ailesinden ayrılmıştır. Yaklaşık 13 milyon yıl önce *Ponginae* veya orangutanlar *Hominidae* ailesinden ayrılmıştır. Goril ata formlarının insan ve şempanzenin dâhil olduğu Hominini oymağını oluşturan türlerden 8,5 ila 12 milyon yıl önce ayrıldığı tahmin edilirken, insan ile şempanze cinslerini oluşturacak ataların iki alt oymağa (Hominina ve Panina) 7 ila 5,5 milyon yıl önce ayrıldığı düşünülmektedir. *Homo* cinsi bundan yaklaşık 2,5 milyon yıl önce Afrika'da hominin türlerinden evrilmiştir. Bu anlamda insanın yakın dönem evrimi, insan ve şempanzelerin ortak ataları olan toplulukların birbirinden ayrılmasından sonra başlamıştır. Bu iki topluluktan insanın ortaya çıktığı grup ile bu grubun tüm soyu tükenen türleri *hominin* olarak adlandırılırlar.

Afrika, Asya ve Avrupa'nın farklı bölgelerinde giderek artan sayıda iyi korunmuş fosillerin bulunuşu, insan evrimi hakkındaki bulguların genişlemesine ve insanların ataları hakkında bilgilerin artmasına neden olmakla birlikte bu bulgulardan elde edilen bilgiler, insan ve insan öncesi türlerin tam olarak yaşadıkları zaman aralıkları ile dağılım bölgelerinin eksiksiz olarak belirlenmesinde ve bilim insanları arasında tam bir görüş birliği sağlanmasında yeterli olmayıp buna dair daha fazla tartışmaların ve kapsamlı araştırmaların yapılmasını gerekli kılmaktadır. İnsan evrimi hakkındaki araştırmalar, mevcut yöntemlerin sınırlarında ya da bu bulguların sağladığı analitik verilerin altında hareket ettiği için insanın soyağacı hakkındaki tartışmalar, insanın atası olan tarih öncesi birçok türün soyağacındaki yerlerinin sistematik sınıflandırması ile bu türlerin birbirleriyle olan akrabalık dereceleri ve yakınlıkları tartışmalı olup tam olarak tamamlanmamıştır.

Çoğu kez *Hominini* türleri şu şekilde belirlenmiştir: İnsandan önce insana yakın türleri içeren ve "**ön insan**" denilen australopitesinler; "**ilk insanlar**" olarak tanımlanan *Homo habilis* ve *Homo rudolfensis*; "**erken insanlar**" olarak daha sonra ortaya çıkan ve *Homo* cinsine dâhil olan tüm türler (*Homo sapiens* hariç); "**modern insan**" veya "*günümüz insanı*" olarak tanımlanan *Homo sapiens*. Bunun yanında insanın evrimine, bazen insandan önceki bir zaman dilimi olan ve günümüzden 23 ila 5,3 milyon yıl öncesini kapsayan Miyosen dönemindeki hayvandan insana geçiş aşaması da dâhil edilir.

İnsanın oluşumu
---------------

**Bir hücreden insana:**

Ana maddeler: Yeryüzündeki ilk yaşam, Yaşamın evrimsel tarihi, Hücrelerin evrimi, Kordalıların evrimi, Endosimbiyoz teorisi, Eosit hipotezi, Balıkların evrimi, Sudan karaya geçiş, Memelilerin evrimi ve Primatların kökeni ve evrimi
Ökaryotların evrimi: en üstten (çekirdeksiz ve organelsiz prokaryotik canlı) en alta (gelişmiş ökaryotik canlı).
4.57 milyar yıl önce oluşan Yer üzerindeki yaşamla ilgili ilk kesin kanıtlar, 3.5 milyar yıl öncesine (Arkeen) tarihlenir. Moleküler genetik çalışmalar, bunu (LUCA) 4.4 milyar yıl öncesine kadar geri çeker.

Arkeen'de en eski bakteriler ve arkeler ortaya çıkmıştır. Genetik çözümlemelere göre ökaryotlar, arkelere kalıtsal olarak daha yakındır. 1980'lerde James Lake tarafından önerilen eosit hipotezi, ökaryotların prokaryotik eositler adında bir arke grubunun içinde ortaya çıktığını öne sürer.

Crenarchaea ve ökaryotlar arasında yakın bir ilişkiyi destekleyen olası bir kanıt, Crenarchea'da RNA polimeraz alt birimi Rbp-8'in bir homologunun varlığıdır, ancak bu Euryarchaeota'da bulunmaz (bkz. Eosit hipotezi).

2017'de yayımlanan bir çalışmada, bir Proteoarchaeota grubu arke (Asgardarchaeota), ökaryotların yan taksonu olarak sınıflandırılmıştır.

Endosimbiyoz teorisine göre alfaproteobakteriler ile ortakyaşamlı olmuş bir arke, ökaryot üst alemini oluşturmuştur. Bu alfaproteobakteri mitokondriye dönüşmüştür. Ayrıca ökaryot bir hücrenin içinde yaşamaya başlayan bir siyanobakteri, bitkiler ve yosunlarda bulunan plastidlere dönüşmüştür. Fosil kayıtlarında en eski ökaryotlara, 1.6-1.7 milyar yıl öncesinde rastlanır.

Proteoarchaeota kladogramında ökaryotların (Eukaryota) yeri.
İnsanın içinde bulunduğu hayvanlar aleminin kalıtsal olarak en yakın akrabası yakalı kamçılılardır. Hayvanların atalarının onlara benzemiş olabileceği düşünülmektedir. Yakalı kamçılılar tek hücrelilerdir. Grubun, hayvanlar ile son ortak atasının yaklaşık 900 milyon yıl önce yaşadığı düşünülmektedir. "... [yakalı kamçılılar] süngerin su kanallarının yüzeyini kaplayan koanositlere çok benziyorlar. Uzun süre ya sünger bir atanın bir kalıntısını temsil ettik­lerinden ya süngerlerin bozulup tek ya da çok az hücreye dönüşmüş evrimsel torunları olduklarından kuşkulanıldı. Moleküler genetik kanıtlar ilkini gösteriyor..."

Bir yakalı kamçılı.
*Dickinsonia*, bilinen en eski hayvanlardan biridir (~560 myö).
En eski hayvan fosillerine Ediyakaran (635-538.8 myö) döneminde rastlanır. Ediyakaran, sanılana göre hayvanların çok hücreli atalarının ortaya çıktığı dönemdir. Bu dönemin canlılarına Ediyakaran biyotası denir. Yaklaşık 538.8 milyon yıl önce gerçekleşen Kambriyen patlaması ile günümüz hayvan şubelerinin ilk üyeleri ortaya çıkmıştır. İnsan, hayvan şubeleri arasında, daha çok omurgalıları içeren kordalılardandır. Kordalıların son ortak atasının yaklaşık 560 milyon yıl önce yaşadığı düşünülür. Tüm omurgalıların son ortak atası ise sanılana göre yaklaşık 530 milyon yıl önce yaşamıştır. "... [tüm omurgalıların son ortak atasının] neye benzediğini kimse bilmiyor; ama muhtemelen Devoniyen Balık Çağı'ndan ve korkunç denizakreplerinden çok önce, Kambriyen Dönem'de yaşadığına göre, çenesiz balıkların altın çağının zırhlı balıkları gibi zırh-levhalı değildi. Yine de, zırhlı balıklar taşemen­lerden çok, biz çeneli omurgalıların yakın kuzenleri gibi görünüyorlar."

*Haikouichthys*, bilinen en eski omurgalı.
İnsanın da bulunduğu kemikli balıklar ile köpekbalığı, vatoz gibi omurgalıları içeren kıkırdaklı balıkların son ortak atası muhtemelen Ordovisyen dönemde (460 myö) yaşadı. Kemikli balıklar iki gruba ayrılır: et yüzgeçliler ve ışınsal yüzgeçliler. İnsanın bulunduğu et yüzgeçliler ile yüzme keseleriyle tanınan ışınsal yüzgeçlilerin son ortak atası, sanılana göre yaklaşık 440 milyon yıl önce Silüriyen dönemde yaşamıştır.

*Tiktaalik*, yaklaşık 376 milyon yıl önce yaşamış bir ilkel et yüzgeçli balık.
Devoniyen dönemin ortalarında (390 myö) karaya çıkmaya başlayan et yüzgeçliler Tetrapodomorpha adlı yeni bir soy oluşturmuşlardır. Düşünülene göre akciğerler ilk olarak tüm kemikli balıkların son ortak atası tarafından geliştirilmiş ancak bu akciğerler ışınsal yüzgeçlilerde yüzme keselerine dönüşmüştür (bkz. Akciğerin evrimi). Dört üyeliler tetrapodomorfların taç grubudur ve tüm dört üyelilerin son ortak atası (bir iki yaşamlı ile insanın son ortak atası) yaklaşık 340 milyon yıl önce yaşamıştır.

 Bilinen en eski sinapsitlerden biri olan *Sphenacodon.*
İkiyaşamlı olmayan tüm günümüz dört üyelileri amniyottur ve son ortak ataları karaya yumurtlama becerisini geliştirmiştir. Amniyotların ataları bundan 310 milyon yıl önce ayrılmış ve Sauropsida ve Synapsida adlı iki soyu oluşturmuşlardır. Sauropsida, kuşları ve sürüngenleri, Synapsida ise memelileri barındırır.

İlk olarak Geç Permiyen döneminde (260 myö) ortaya çıkmış sinodontlar memelilere yol açmıştır. En eski kılların sinodontlar tarafından geliştirildiği düşünülüyor. Kıllara dair en eski kanıtlar, erken Jura dönemine dayanır (bkz. *Morganucodon*).

*Dvinia*, bir geç Permiyen sinodontu.
*Morganucodon*, bir Erken Jura mammaliaformu.
En eski memeliler, fosil kayıtlarında yaklaşık 210 milyon yıl önce ortaya çıkmıştır. Günümüz memelilerinin son ortak atasının (ornitorenk ya da ekidne ile insanın son ortak atası) yaklaşık 180 milyon yıl önce yaşadığı düşünülmektedir. Doğurgan memelilerin çesitlenmesi (bir keseli ile insanın son ortak atası) ise yaklaşık 140 ila 130 milyon yıl önce gerçekleşmişir.

*Juramaia*, bilinen en eski eutherian.
En eski eteneli memelilerin yaklaşık 105 ila 120 milyon yıl önce 2 ayrı gruba ayrıldığı düşünülüyor: Afrotheria ve Xenarthra'yı kapsayan Atlantogenata ve insanın dahil olduğu Boreoeutheria. (Bir diğer varsayım Afrotheria'yı Boreoeutheria'nın kardeş taksonu olarak sınıflandırır.) 

Moleküler genetik çalışmalara göre, Boreoeutheria'nın yaklaşık 95 ila 100 milyon yıl önce, insanın dahil olduğu Euarchontoglires ve Laurasiatheria adlı iki gruba ayrılmıştır.

 Bilinen en eski kuru burunlu primat olan *Archicebus*, 55 milyon yıl önce Çin'de yaşadı.
En eski Eski Dünya maymunlarından biri olan *Aegyptopithecus*.
**Primatların ortaya çıkışı:**

* 86-90 milyon yıl önce, Glires (kemirgenler ve tavşanımsılar) grubu ile euarchontanların atalarının iki ayrı soy hattı oluşturması.
* 80-86 milyon yıl önce, sivri sincapçıklar (scandentia) ve primatomorfların atalarının ayrışması.
* 80 milyon yıl önce, abalı memeliler ve primatların atalarının iki ayrı soy hattı oluşturması.
* 80-63.3 milyon yıl önce, başparmağı öteki parmaklarının karşısına konuşlanabilen canlıların (gerçek primatlar) yeryüzünde görülmeye başlanması.
* 55 milyon yıl önce göz çukurları öne kaymış olup üç boyutlu görebilen primatların (önmaymun) ortaya çıkması.
* 40 milyon yıl önce ilk simiyenlerin ortaya çıkışı.
* ~33-40 milyon yıl önce simiyenlerin iki parvo takıma ayrılıp Yeni Dünya maymunları ve Eski Dünya maymunlarının görünmeye başlaması.
* 23-33 milyon yıl önce; insansı maymunların diğer köpeksi maymunların (Cercopithecoidea) atalarından ayrılması.

Fosil kayıtlarında yaklaşık 63 milyon yıl önce ortaya çıkan primat takımının 60-75 milyon yıl önce Strepsirrhini ve Haplorrhini adlı iki primat alt takımına ayrıldığı düşünülmektedir, ancak fosil kaydına göre en eski önmaymun fosili 55 milyon yıl öncesine tarihlenmiştir.

### Primatların filogenetik ağacı

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| Primatlar | 

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| Strepsirrhini | 

|  |  |
| --- | --- |
|   | †Adapiformes |
|   |
|   | Lemuriformes (lemurlar) |
|   |
|   | Lorisiformes (Lorisler & akrabaları) |
|   |

 |
|   |
| Haplorrhini | 

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| Tarsiiformes | 

|  |  |
| --- | --- |
|   | †Archicebus |
|   |
|   | 

|  |  |
| --- | --- |
|   | †Omomyidae |
|   |
|   | Tarsiidae (cadımakiler) |
|   |

 |
|   |

 |
|   |
| Anthropoidea | 

|  |  |
| --- | --- |
|   | Platyrrhini (Yeni dünya maymunları) |
|   |
| Catarrhini | 

|  |  |
| --- | --- |
|   | Cercopithecoidea (Köpeksi maymunlar) |
|   |
|   | Hominoidea (insansı maymunlar) |
|   |

 |
|   |

 |
|   |

 |
|   |

 |
|   |

 |

### *Hominoidea* (İnsansılar)

Ana madde: Gibon-insan son ortak ata
Hominoidlerin taksonomi ağacı
Büyük insansı maymunlar ve gibongillerin son ortak atası 16 ila 20 milyon yıl önce yaşamıştır.

*Hylobatidae* - (Gibongiller)
*Hominidae* - insan türüne giden yol
### Hominid (Büyük insansı maymunlar)

Ana madde: Orangutan-insan son ortak ata
Hominidae, tarih öncesi insansı canlıları ve yaşayan *Pan* (şempanze), *Gorilla* (goril), *Pongo* (orangutan) ve *Homo* (insan) cinsini kapsayan bilimsel familyaya verilen addır.

Büyük insansı maymunlardan soyu orangutana varacak olan Ponginae familyası yaklaşık 12 ila 16 milyon yıl önce ayrılmıştır.

*Ponginae*
*Homininae* – insan türüne giden yol
### Homininae

Yaklaşık 8.5 ila 12 milyon yıl önce günümüzün *Gorilla*, *Pan* ve *Homo* cinslerini oluşturan atalar birbirinden ayrılmıştır.

*Gorillini*
*Hominini* – insan türüne giden yol
### Hominini (İnsansılar)

Şempanzelerin ve insanların son ortak atası, günümüzden 5.5 ila 7 milyon yıl önce birbirinden yaşamıştır.

*Panina*
*Hominina* – insan türüne giden yol
Erken homininlerden (insansılar) *Homo* (insan) türlerine evrimi gösteren zaman çizelgesi.
### *Hominina* (İki ayak üzerinde durabilen insansılar) Bipedalizm

*Sahelanthropus*, yaklaşık 7 milyon yıl önce yaşadı.
*Orrorin*, yaklaşık 6 milyon yıl önce yaşadı.
*Ardipithecus*, 5,6 milyon yıl önce ortaya çıktı ve 4.4 milyon yıl önce soyu tükendi.
*Australopithecus*, 4,2 milyon yıl önce evrimleşti - 1,3 milyon yıl önce soyu tükendi.
*Kenyanthropus*, 3,5 milyon yıl önce yaşadı.
*Paranthropus*, 2.7 milyon yıl önce evrimleşti, 1,3 milyon yıl önce -0.8 milyon yıl öncesine ait olası kalıntıları da bulunur- soyu tükendi.
### *Homo* (insan ve yakın akrabaları)

*Homo habilis* (yetenekli insan), bilinen en eski *Homo* türü, 2.4-2.3 milyon yıl önce ortaya çıktı.
*Homo rudolfensis*, 2.4 milyon yıl önce ortaya çıktı. Kimilerine göre *Homo habilis* ile eş anlamlı.
*Homo ergaster* (çalışan insan), ~ 2 milyon yıl önce ortaya çıktı. Kimilerine göre *Homo erectus* ile eş anlamlı.
*Homo gautengensis*, 1.9-1.8 milyon yıl önce evrimleşti.
*Homo erectus* (dik insan), Homo habilis'ten türemiş ve daha gelişmiş insan atası, 2 milyon yıl önce evrimleşti, 110 000 yıl önce Cava adasında yok oldu.
*Homo georgicus* (Gürcistan insanı), 1.8 milyon yıl önce evrimleşti.
*Homo cepranensis*, 800 000 yıl önce yaşadı.
*Homo antecessor*, 900 000 yıl önce yaşadı.
*Homo heidelbergensis*, 600 000 yıl önce evrimleşti "Goliath" (Hem neandertallerin, hem de modern insanın en olası ortak atası olarak kabul edilir.).
*Homo neanderthalensis*, (Neandertal insanı) ~ 300 000 yıl önce evrimleşti - 40 000 yıl önce yok oldu.
*Homo rhodesiensis*, 800.000 yıl önce evrimleşti, 120.000 yıl önce yok oldu
Denisova insanı, Altay bölgesinde bulunan fosilleri 40 000 yıl öncesine tarihlendi.
*Homo floresiensis* (Flores insanı), 190 000 yıl önce evrimleşti, 40 000 yıl önce soyu tükendi ("Hobbit").
*Homo sapiens,* bilge insan, 300 000 - 350 000 yıl önce ortaya çıktı.
*Homo sapiens idaltu*, 160 000 yıl önce yaşadı.
*Homo sapiens sapiens*, modern insan, son ortak atası ~200.000 yıl önce yaşadı.

İnsansıların kökenine dair molekülergenetik bulgular
----------------------------------------------------

Ana maddeler: İnsansılar ve Moleküler genetik
Fosiller aracılığıyla türler tek tek birbirlerinden ayırt edilebildiği gibi var oldukları da bu fosiller temelinde belgelenip kanıtlanabilmektedir. Buna karşın belirli bir türün bireylerinin fiziksel özelliklerinin onları daha genç ve erken bir döneme atacak kadar evrimleşip farklılaştığı tam zaman noktası fosiller temelinde sadece kaba bir şekilde tahmin edilebilirler. Bunun nedeni, bir önceki türün ilk özellikleri ile bir sonraki türün yeni kazanılmış özellikleri arasında keskin olmayan, tam aksine çok yumuşak ve akıcı geçişlerin bulunmasıdır. Birbirini takip eden iki tür arasında keskin bir çizgi çizmek zor olduğu gibi çoğu zaman fosil bulgulardaki eksiklikler ve aralıklar yüzünden de neredeyse imkânsızdır.

Moleküler saat, türlerin birbirinden ayrıldığı zamanı daha tam ve daha yakın olarak tespit etmek için araştırmalarda kullanılan önemli bir metot olup bunun için günümüzde yaşayan türlerin DNA analizlerine ihtiyaç duyulur. Moleküler saatin tam akış hızı ve geçmiş dönemlerde mutasyon görülme sıklıkların oranı tam olarak bilinmediği ve kalibrasyon karşılaştırmaları fosil kalıntılara bağlı olduğu için bu değerlendirmelerin sonuçları uzmanlar arasında tartışmalı olup sadece primat evrimin erken aşamaları için de söz konusu değildir. Bu anlamda 1960'ların sonlarında primatların evrimi için oluşturulan zaman çizelgesi ilke olarak hala geçerliğini korusa da detaylara girildiğinde fazlaca açıldığını ve yayıldığını göstermiştir. Bunun yanında moleküler saat ile hesaplanan zamanlar ile fosil bulguların tarihlendirilmeleri ile elde edilinen zamanlar arasında çoğu zaman milyonlarca yıl fark bulunabilmektedir.

İnsan, şempanze, orangutan ve şebek kafatasları ile ortalama beyin ağırlıklarının karşılaştırması
Bu anlamda, 1985 yılında DNA analizlerin sonucuna dayalı olarak yayınlanan bir çalışmaya göre 90 milyon yıl önce Euarchontoglires ailesinden diğerlerinin yanında bir taraftan günümüz fareleri ile diğer taraftan içinde büyük insansı maymunlar ve gibongillerin de yer aldığı insansılar oluşmuştur. Son analizler de aynı şekilde bu tarihlendirmeyi onaylamakta ve bu türlerin 80 ile 116 milyon yıl arasında genetik ıraksama ile birbirinden ayrıldığını öngörmektedir. Yine bu araştırmaya göre, günümüz köpeksi maymunlara (asıl köpeksi maymunlar ile babun ve şebeklerin dahil olduğu grup) götüren soy ile insansılara götüren soy günümüzden 23 milyon yıl önce, Miyosen başlarında birbirinden ayrılmaya başlamıştır. İnsansılar ise bu yeni tarihlendirmeye göre yaklaşık 15 milyon yıl önce Gibongiller ve büyük insansı maymunlar olmak üzere iki kola ayrılmıştır. Büyük insansı maymunların Asya'daki türleri (orangutanın atası) ile Afrika'daki türleri arasındaki ayrılma günümüzden 11 milyon yıl önce, goril ile şempanzelerin birbirinden ayrılması 6,5 milyon yıl önce ve son olarak şempanze ve hominini ayrılması ise 5,2 (± 1,1) milyon yıl öncesine denk gelmektedir.

Bu zamanların şu anda ne kadar geçerli olduklarını aşağıdaki örnekler göstermektedir: Moleküler saat yöntemi ile yapılan hesaplamalarda primatların ortaya çıkışı 90 milyon yıl önceki Kretase dönemine tarihlendirilirken bulunan fosil kayıtlar temelinde yapılan hesaplamada ise 56 milyon yıl öncesine, Paleosen dönemine tarihlendirilmiştir. Daha önceki araştırmalarda temel olarak alınan mutasyon oranları, goril genom diziliminin çözülmesinden sonra goril ile şempanzenin ayrışma zamanını 5,95 milyon yıl olarak gösterirken fosil bulgular temelinde yapılan çalışma ise bu tarihlendirmeyi göreceli hale getirmiş ve -günümüzde yaşayan *Homo sapiens* popülasyonlarının mutasyon oranları temel alınarak- soy çizgilerinin ayrımını 6-10 milyon yıl önce gerçekleştiğini gösteren daha yavaş bir mutasyon oranı öngörmüştür. 2010 yılı başlarında Terry Harrison fosil kalıntılar yardımıyla şempanze ve hominini ayrımını 7,5 milyon yıl öncesine tarihlendirirken Claude Owen Lovejoy ise 2009 yılında, moleküler saat temelinde yapılan çalışmasında şempanze insan ayrımını 6 ile 5 milyon yıl öncesine tarihlendirmiştir.

İnsan ve diğer primatların kromozom yapılarıyla ilgili genom projelerinin tamamlanması, bu türlerin ortak ata ve DNA özgeçmişlerine işaret eden bulgular sunmuştur. (Görsel kaynak[])

İnsandan önce
-------------

Ana maddeler: Memelilerin evrimi, Yaşamın evrimsel tarihi ve İnsan evrimi zaman çizelgesi
*Notharctus*, Eosen'de yaşamış erken nemli burunlu primat
### Primatların kökeni

Ana madde: Primatların kökeni ve evrimi
*Purgatorius unio*
Fosil kayıtlarından izlenebilen ve primatların atası olduğu düşünülen plasentalı memelilenin orman tabanında yaşayan yumuşakcalarla beslenen bir ağaç sivri faresi benzeri (örn. *Zalambdalestes*) canlı olduğu görüşü yaygındır. Bu canlı ~70 milyon yıl önce orman tabanını bırakarak orman tavanına yani ağaçlara sıçradı. Uzmanlarca bu canlıya ağaç sivri faresi denmiştir.

İnsanı oluşturacak ağaç sivri faresinin yaklaşık 60 milyon yıl boyunca ağaçlarda yaşadığı düşünülüyor. Bu süre sonunda bedeni irileşmiş, iskeleti dikilme yönünde gelişmiş, parmakları nesneleri güçlü bir şekilde kavrayacak şekilde gelişmiş, gözleri üç boyutlu olarak görme olanağı verecek şekilde yanlardan önlere doğru kaymıştır. Bilinen en eski muhtemel primat, ABD, Montana'da 66 milyon yıl önce yaşamış *Purgatorius*'tur.

#### Bazı bazal primatlar

Ayrıca bakınız: Plesiadapiformes
* ***Notharctus***: 50 milyon yıl önce Kuzey Amerika'da yaşamış lemur benzeri bir adapiform cinsi, lemurların veya tüm nemli burunlu maymunların muhtemel atasıdır.
* ***Altiatlasius***: Fas'ta birkaç azı dişi ve bir çene parçası bulunmuş olan bu cins 57-56 milyon yıl öncesine tarihlenmiş olup, birçok paleontolog tarafından ilk gerçek primat olduğu düşünülüyor.
* ***Teilhardina***: Kuzey Amerika ve Asya'da bulunan fosilleri 56 milyon yıl öncesine tarihlenmiş bir omomyid cinsi.

#### Primatların erken evrimi

Primatların evrimsel tarihi günümüzden 65 milyon yıl öncesine kadar takip edilebilir. Bilinen en eski primat benzeri memeli türler olan plesiadapiformlar, Kuzey Amerika'dan gelmekle beraber Paleosen ve Eosen devrinde elverişli tropikal iklim şartlarında Afrika ve Avrasya'ya kadar yayılmışlardı.

Modern iklim şartlarının başlangıcı, günümüzden yaklaşık 30 milyon öncesine uzanan Erken Oligosen dönemde ilk antarktik buzulların oluşumu tarafından tetiklenir. Bu döneme ait bir primat örneği *Notharctus*'tur. 1980'li yıllarda Almanya'da bulunan 16,5 milyon yıllık fosil, Doğu Afrika'daki benzer formlardan 1,5 milyon yıl daha eski olup insanların en eski atalarının Afrika kökenli olduğuna dair teorileri sorgulamaktadır.

Bir görüşe göre, Avrasya coğrafyasında yayılarak gelişen bu primatlar *Dryopitekus* da dahil olmak üzere Afrikalı büyük insansı maymunlar ile insanlara giden soyu oluşturdular ve bu soy daha sonra Avrupa kıtasından Batı Asya'ya ve Afrika'ya doğru göç ettiler.

### İnsansıların evrimsel gelişimi

Ana maddeler: Hominoidlerin evrimi ve Büyük insansı maymunlar
İnsansıların üst ailesi olan *Hominoidea'ların* beşiği, günümüzden 23 ile 16 milyon yıl öncesine yayılan. erken Miyosen döneminin Doğu Afrikasıdır. Hominoidea üst ailesinin erken Miyosen dönemdeki ilk formları "arkaik" veya "kök *Hominoidea*" olarak tanımlanır. Bu ilk formların birbirleriyle olan akrabalık ilişkileri ve bu ilk formlar ile onların daha sonra ortaya çıkan türleri arasındaki akrabalıkları fosil örneklerin henüz yetersiz sayıda bulunmuş olmalarından dolayı tartışmalıdır. Bunun yanında bilinen Miyosen dönemi ilk insansıların hiçbirisi, büyük insansı maymunlar için yürümeye dair tipik olan fiziksel özellikleri henüz göstermemektedirler. Görünüşe göre, Miyosen dönemi insansıları artan oranlarda ormanlardan açık alanlara çıkarak daha sonra günümüzden yaklaşık 5 milyon yıl önce Pliyosen devri insansılarını (*Hominoidea*) oluşturmuşlardır.

*Proconsul* iskeleti
Bundan yaklaşık 18 ile 15 milyon yıl önce iki evrimsel kol ayrılır: Bir kol gibonlara (*Hylobatidae*) ayrılırken diğer kol halihazırda Miyosen döneminde soyları tükenmiş olan cinslere, *Afropitekus*, *Kenyapitekus*, *Griphopitekus*, *Pierolapitekus*, *Dryopitekus* ve *Oreopitekus*'a ve ayrıca büyük insansı maymunlara ayrılır; yani Asya'daki orangutanlar (*Ponginae*) ile Afrika'daki büyük insansı maymunlara (*Homininae*: goril, şempanze, insan).

Bazı uzmanlar paleontolojik bulgulardan yola çıkarak büyük insansı maymunların, bu dönemde var olan ve *Proconsul*'a ismini veren Proconsulgiller üst ailesinden (*Proconsuloidea*) gelmiş olduğunu varsayarlar. Nitekim *Proconsuloidea* ailesi türler açısından son derece zengin ve sıra dışı bir takson oldukları gibi özellikle Afrika'nın tropikal yağmur ormanlarında ve Arap Yarımadası'nda bulunmuşlardır. Diğer paleontologlar ise Proconsulgillerin bir kardeş taksonunun büyük insansı maymunları oluşturmuş olabileceği görüşünü daha olasılıklı bularak buna dair herhangi bir spekülasyonda bulunmazlar. Şimdiki bilgi düzeyine göre, bilinen Miyosen dönemi *Hominoidea* taksonlarından hiçbiri Afrika büyük insansı maymunları ve *Hominini* soyu için doğrudan bir ortak ata olarak gösterilememektedir.

### Avrasya'daki dağılımları

*Proconsul'un* vücut yapısına dair bir çizim
17 ile 14 milyon yıl önce Afrika kliması Rift Vadisi'nin tektonik yükselişi etkisiyle kurumaya başlarken diğer yandan yıllık sıcaklık ortalamaları arasında güçlü farklılıklar da ortaya çıkmaya başladı. Ekolojik şartlardaki bu değişimler, bugünkü bilgilerimize göre Proconsulgillerde çeşitliliğin azalmasına yol açarken köpeksi maymungiller ile insansılar (örneğin *Kenyapithecus wickeri*, *Equatorius africanus* ve *Nacholapitekus*) bu tarihlerde hakim olan ve çoğunluğa geçen cinsler olmaya başladılar. Bu dönemden kalma fosillerde, güçlü çene yapıları, kalın azı dişleri ve diş minesi kalınlığının artışı gibi sert kabuklu ve lifli yiyeceklere uyum sağlama ile ilgili adaptasyonların geliştirilmiş olduğuna ve 16 ile 15 milyon yıl önce ilk defa Afrika dışında kalan yerlerde, Avrasya'nın geniş bölgelerinde bu türlerin yerleşmiş olduğuna dair izlere rastlamak mümkündür.

Yaklaşık 16 milyon yıl önce, erken Miyosen'den orta Miyosen dönemine girildiğinde orangutanın Asya'daki türleri diğer büyük insansı maymunlardan ayrılmaya başladı. Orangutanlar ile akraba olan gruplar içinde fosil kalıntılardan bildiğimiz *Ramapitekus*, *Sivapitekus*, *Ankarapitekus*, *Lufengpitekus*, *Khoratpitekus* ve *Gigantopitekus* gibi cinsler yer almaktadır. 1930'lu yılların başlarında Kuzey Hindistan'da ilk defa fosil kalıntıları bulunan *Ramapitekus*, 1960 ve 1970'li yıllarda hatalı bir biçimde *Homininlerin* atası olarak düşünülmüştü.

*Dryopithecus fontani* alt çenesi
13 ile 9 milyon yıl önce insansı türlerin sayısı Avrupa kıtasında artmaya başlamıştır. Bu döneme ait İspanya'da bulunmuş olan *Pierolapitekus* ve *Anoiapitekus* dışında en az dört ayrı *Dryopitekus* türünün daha olduğu da bilinmektedir. Buna benzer bir gelişme, tek hayatta kalanının orangutan olduğu Asya'daki diğer formlarda da görüldü.

9,6 milyon yıl önce Avrupa'da Valesiyen krizi olarak bilinen olayda ekosistemde önemli değişiklikler baş göstermeye başladı. İspanya'nın Akdeniz bölgesinden başlayarak Batı ve Orta Avrupa'nın subtropikal ve daima yeşil ormanları giderek artan soğukluk nedeniyle yok oldular. Bu orman örtüsünün yerini yaprak döken ağaç türleri ve güneydeki bazı bölgelerde de bozkırlar ve stepler aldı. Bitki örtüsünü etkileyen bu iklim değişiklikleri bölgede yaşayan hayvanların yaşamını da önemli bir şekilde etkilemeye başladı. Bunun sonucu olarak bu dönemdeki çoğu insansıların Avrupa'daki türleri yok oldular. Sadece *Oreopitekus*, yaklaşık 7 veya 6 milyon yıl öncesine kadar Sardinya / Korsika bölgesindeki bir adada hayatta kalmayı başardı. 8 ile 7 milyon yıl önce Tibet Platosu'nun tektonik yükselişi Asya'da muson iklim yoğunluğunun artmasına neden oldu. Bunun sonucu olarak, C4-bitki türlerin artış göstermesiyle kanıtlandığı üzere -Avrupa da dahil- yağış sıklığı azalmaya başladı. İklim değişikliği nihayetinde Avrupa'daki tüm insansıların neslinin tükenmesine yol açarken Asya'da da sadece orangutanlar ile gibongillerin hayatta kalabildiği şiddetli bir tür azalmasına neden oldu.

### Afrika'daki gelişim

Kuzey ve Doğu Afrika da 9,6 milyon yıl önceki Valesiyen krizinden etkilenmiştir. Ancak bu bölgelerde 13 ile 7 milyon yıl öncesine ait fosil kalıntılara pek rastlanılmamaktadır. Bu bölgelerde fosil buluntulara pek sık rastlanılmaması, insansı maymunların Asya'da geliştiği ve daha sonra Afrika'ya geri göç ettikleri var sayımına yol açmıştı. Aslına bakılırsa fosil oluşumu için iklimin çok nemli oluşu gibi elverişsiz şartlar Afrika'da ancak az sayıda fosil bulunmuş olmasının temel nedenlerinden biridir. Ancak 2007'de ilk kez tanımlanan 10 milyon yıllık *Nakalipithecus nakayamai'nin* Kenya'da bulunması, ayrıca daha önce de Kenya'da olduğu bilinen ve biraz daha eski olan *Samburupithecus kiptalami* ile Etiyopya'da bulunan ve yine biraz daha eski olan *Chororapithecus* fosiline rastlanılması ile Afrika'da da Orta ve Geç Miyosen dönemlerinde çok sayıda insansı türlerin yaşamış olduğu ortaya çıkarılabilmiştir. Yaklaşık 6 ile 8 milyon yıl önce Afrika'da Geç Miyosen döneminde goril ve şempanze soy çizgileri *Hominini* soy çizgisinden ayrılmaya başlamıştır.

Haziran 2006'da *Nature* dergisinde *Broad Enstitüsü*, *Massachusetts Teknoloji Enstitüsü* ve *Harvard Üniversitesi* tarafından ortaklaşa yayınlanan bir gen analizi, erken *Hominini* türlerin şimdiye kadar sanılandan daha alışılmadık şekilde bir evrimsel gelişim geçirdikleri göstermiştir. Bu çalışmada 20 milyon insan DNA baz çifti ile şempanze ve goril DNA'ları moleküler saat aracılığıyla birbirleriyle karşılaştırılmış ve çalışma, ilk büyük insansı maymun türlerinden birinin halihazırda 10 milyon yıl önce *Hominini'nin* ön atalarından ayrıldığı sonucuna varmıştır. Buna rağmen her iki popülasyon birkaç yüz bin yıl sonra tekrar bir araya gelerek karışmış ve melez popülasyonlar oluşturmuştur.

Araştırmacıların ortaya çıkardığı bu sonuca göre, birbirinden ayrılma ve birleşmeler ve yeniden melezleşmeler 4 milyon yıl boyunca yer değiştirerek birbirlerini takip etmiş ve sonunda şempanzelerin ataları 6,3 ile 5,4 milyon yıl önce nihai olarak *Hominini* oymağından ayrılmıştır. Bu en son gen alışverişi, X Kromozomunun daha sonra insanlar için karakteristik olan bir forma dönmesi ve aynı zamanda yakın bir şekilde şempanze X kromozomunu da andırması, bunun yanında özellikle X kromozomunun kesintisiz olarak çok genç bir yaşa sahip olması nedeniyle kanıtlanmış görünüyor. Ancak bu seneryoya da itirazlar olmuştur.

Hominin türlerinin ayrışması
----------------------------

Ana madde: Hominini
*Hominini* grubuna ait cins ve türlerin varoluş süreleri ve hangi zaman aralıklarında yaşadıkları tahmini değerler olup fosillerin bulunduğu katmanların jeolojik analizlerine, yani fosillerin elde edildiği mevkilerde yer alan katmanların yaşlarının doğrudan hesaplanılmasına dayanır. Moleküler saat olarak bilinen yöntem, modern insanın *Hominini* grubu içinde hayatta kalabilen tek tür olması ve genetik materyalin sadece ona en yakın olan Neandertal insanı ile karşılaştırılabileceği için henüz DNA örnekleri elde edilemeyen diğer *Hominini* cinsleri için kullanılamamaktadır. Günümüzde goril ve şempanzelerin dahil olduğu büyük insansı maymunlar grubu hayatta kalabilmiş olduğu için moleküler saat bu gruplara uygulanabilmektedir.

Fosil buluntuların ancak sınırlı sayıda olması nedeniyle, günümüzden 7 ile 5 milyon yıl önce yaşamış olan *Sahelanthropus*, *Orrorin* ve *Ardipithecus* cinslerinden hangisinin insanın ön atası olduğu ve bu cinslerin tarihsel bir şekilde tam olarak doğru biçimde atasal soy çizgisinde kronolojik sıraya oturulmuş olduğu belirsizdir. Şempanzelerden ayrılan ve *Hominini* grubu içinde yer alan bu fosiller göreceli olarak iyi bilinmektedir. Bilindiği kadarıyla şempanze soy çizgisinden ayrılan bu fosillerden en eskisi 7 milyon yaşındaki *Sahelanthropus tchadensis* olup onu 6 milyon yıl yaşındaki *Orrorin tugenensis* izlemektedir. Diğerleri ise aşağıda verilmiştir:

* *Ardipithecus* (5,5 - 4,4 milyon yıl önce) ile onun türleri *Ar. kadabba* ve *Ar. ramidus*;
* *Australopithecus* (4 – 1,8 milyon yıl önce) ile onun türleri *Au. anamensis*, *Au. afarensis*, *Au. africanus*, *Au. bahrelghazali*, *Au. garhi*, ve *Au. sediba*;
* *Kenyanthropus* (3 – 2,7 milyon yıl önce) ile onun bilinen tek türü *Kenyanthropus platyops*;
* *Paranthropus* (3 – 1,2 milyon yıl önce) ile onun türleri *P. aethiopicus*, *P. boisei* ve *P. robustus*;
* *Homo* (2 milyon yıl önce – günümüz) ile onun türleri *Homo habilis*, *Homo rudolfensis*, *Homo ergaster*, *Homo georgicus*, *Homo antecessor*, *Homo cepranensis*, *Homo erectus*, *Homo heidelbergensis*, *Homo rhodesiensis*, *Homo neanderthalensis*, *Homo sapiens idaltu*, *Arkaik Homo sapiens*, *Homo floresiensis*.

**Hominini Türlerinin Zaman İçinde Dağılımları**

*Hominini* cinsleri:  
Artan ve azalan oranlarda bulunan fosillerin kronolojik sıralaması onların akrabalık ilişkileri hakkında tam bir vargıya götürmemektedir.

* Sahelanthropus tchadensisSahelanthropus tchadensis
* ArdipithecusArdipithecus
* ArdipithecusArdipithecus
* Sahelanthropus tchadensisSahelanthropus tchadensis
* Taung çocuğuTaung çocuğu

### Erken dönem *Hominin*leri

Ana maddeler: Sahelanthropus tchadensis, Orrorin tugenensis ve Ardipithecus ramidus
*Sahelanthropus tchadensis* kafatası
Yaklaşık 6 milyon yıl yaşındaki *Orrorin tugenensis*'in 2000 yılında ve 6 - 7 milyon yıl yaşındaki *Sahelanthropus tchadensis* fosilinin ise 2001 yılında bulunmalarının ardından her iki türün halihazırda iyi ayak üzerinde yürüyebilen en eski *Hominini* türleri olduğu açığa çıkmış, böylece insanın doğrudan atası olarak konumlandırıldılar. Ancak bu bulgu, moleküler saatten elde edilen ve *Homo* ile şempanze soy çizgisinin günümüzden 5 ile 6 milyon yıl önce ayrılmış olduğunu hesaplayan bulguyla örtüşmemektedir.

Daha önce 1994 yılında Etiyopya'da halihazırda *Ardipithecus ramidus*'e ait fosil kalıntılar bulunmuştu. 4,4 milyon yıl ile tarihlendirilen bu fosiller de birçok araştırmacı tarafından insanın doğrudan atası olarak belirlenmişti. En başta özellikle "*Ardi*" fosili olmak üzere, bu türün bireyleri de iyi ayak üzerinde yürüyebilme özellikleri göstermektedir. *Sahelanthropus*, *Orrorin* ve *Ardipithecus'un* birbirleriyle olan akrabalık ilişkisi ile daha sonra ortaya çıkan *Hominini* türleri arasındaki akrabalık dereceleri tartışmalı bir durumdadır ve tam olarak bilinmemektedir.

Bu fosiller, Dünyanın ortalama ısısının günümüzden 4 °C daha sıcak olduğu bir dönemden, Messiniyen ve Zankliyen alt dönemlerindeki geçiş aşamasından gelmektedir. 2001 yılında yayımlanan bir araştırmaya göre, ilk Hominini türlerinin yaşam alanı en çok yüzde 40'ı ağaçlarla kaplı olan, tropik yağmur ormanları ile kuru çöller arasındaki geçiş bölgesinde yer alan geniş çayırlar ve savanlardı. Bu bölgelerde daha sonra, -günümüzden 3,6 milyon yıl önce- ağaç örtüsü biraz daha artarak yüzde 40 ile 60'a ulaşmış; ancak Pliyosen'den Pleistosen'e (Buzul Çağı) geçiş döneminde tekrar azalarak günümüzden 1,9 milyon yıl önce, ağaç örtüsünün yarısından çoğunun, yüzde 50'den daha fazlasının yok olması şeklinde devam etmiştir.

|  |
| --- |
| ERKEN DÖNEM HOMİNİN TÜRLERİ |
| Görsel | İsim | Yaş | Tür | Bulunuştarihi | Ülke | Keşfeden kişiler |
|  | TM 266 (Toumai) | 7 milyon | *Sahelanthropus tchadensis* | 2001 | Çad | Alain Beauvilain, Fanone Gongdibe, Mahamat Adoum ve Ahounta Djimdoumalbaye |
|  | BAR 1000'00 | 6 milyon | *Orrorin tugenensis* | 2000 | Kenya | Martin Pickford, Kiptalam Cheboi, Dominique Gommery, Pierre Mein, Brigitte Senut |
|  | Ardi | 4,4 milyon | *Ardipithecus ramidus* | 1994 | Etyopya | Yohannes Haile Selassie |

### *Australopitesin*ler

Ana maddeler: Australopitesin, Australopithecus ve Paranthropus
Dosya:Australopithecus afarensis liferestorationmodel.jpg*Australopithecus afarensis'in restorasyon modeli, John Gurche*
Fosil bulgular aracılığıyla hakkında göreli bilgilere sahip olunan ve halihazırda iki ayak üzerinde dik yürüyebilen insanın atalarından biri de *Australopitekus'lardır*. Australopitekus türlerinin birbirleriyle olan akrabalıkları ve *Homo* türleriyle olan akrabalık ilişkileri henüz tam olarak açıklık kazanmamıştır. Şu an için *Australopithecus anamensis* kuşkusuz en erken *Hominina* türü olarak kabul edilmektedir. Türkçe çevirisi tam anlamıyla "*Kuyruksuz Güney Maymun Adamı*" olan *Australopitekus* buluntularına dair en önemli arkeolojik alanlarından biri Güney Afrika'da Johannesburg kentinin 50 km kuzeyinde yer alan Gauteng vilayeti olup zengin fosil yatakları içeren bu bölge "insanlığın beşiği" olarak kabul edilir. UNESCO tarafından dünya mirası kabul edilen insanlığın beşiğinde bugüne kadar gün ışığına çıkarılan fosiller arasında her ikisi *Australopithecus africanus* türüne ait olan Taung çocuğu ile Dikika çocuğu (Selam) olarak tanınan üç yaşındaki bir kız çocuğu ile *Australopithecus afarensis* türüne ait olan Lucy fosili bulunmaktadır. Tanzanya'nın Laetoli bölgesindeki Olduvai Kanyonu'nda birkaç Australopithecus afarensis bireyine ait bulunan fosil ayak izleri bu türün temsilcilerinin halihazırda iki ayak üzerinde yürüdüklerini göstermektedir. Buna karşın 1999'da Meave Leakey tarafından Kenya'da bulunan *Kenyanthropus platyops'un* *Australopithecus* cinsine mi dahil edileceği yoksa kendi başına ayrı bir cins olarak mı sayılması gerektiği kesinlik kazanmamıştır.

Buna karşın çok güçlü bir çene yapısına sahip olan *Paranthropus* ise kendi başına bir cins olarak kabul edilmiş ve iri yapılı *Australopitesin'lere* dahil edilmiştir. *Paranthropus* gibi iri yapılı Australopitesinlerde güçlü çene oluşumlarına dair adaptasyonların nedeni olarak 2,5 milyon yıl önce ortaya çıkan iklim değişiklikleri ve buna bağlı olarak ısı düşüşleri gösterilmektedir. Bu dönemde kendini gösteren iklim değişiklikleri bir yandan 2,7 milyon yıl önce başlayan arktik Kuvaterner Buzul Çağı, diğer yandan Büyük Rift Vadisi'nin tektonik yükselişi tarafından tetiklendi. Bu değişimlerin sonucu olarak *Paranthropus'un* atalarının yaşadığı bölgede yağış miktarı azalmaya ve kuraklık dolayısıyla stepleşme olayları görülmeye başladı. İklimin giderek soğumaya ve kurumaya başlamasıyla besin ve yiyecek kıtlığı da başladı. Kısa bir zaman içinde besin olarak ataları taze yapraklarla beslenen bu insansı türler için sadece çok sert liflere sahip olan, katı ve zor sindirilebilir bitkilerden başka bir şey kalmamıştı. Bu kurak bozkırlar, öncelikle kuru çalı veya otlarla beslenebilen ve daha önce küçük formlardaki ataları yaprakla beslenen orman sakinleri olan çift toynaklı ve geviş getiren hayvanlar için besin sunabiliyordu. Bu türler yakın bir zaman içinde büyük sürüler halinde görülmeye başladı ve otçulların sayıları arttığı için etle beslenen veya leş yiyen türler de çoğaldılar. Kendileri için yeterli yiyecek bulamayan dönemin tipik *Australopitekusları* eğer hayatta kalmak istiyordu iseler bu takdirde yaşamak için çevrelerine uyum sağlayarak değişmek veya yeni beceriler geliştirmek zorundaydılar. Bu şekilde narin yapılı ve iri yapılı Australopitekuslar olmak üzere iki farklı *Hominini* türü ortaya çıkmaya başladı.

Bazı *Australopitekuslar* sert lifli bitkileri çiğneyip öğütebilmek için çok kuvvetli çeneler ve güçlü kafatası yapısı geliştirdi. Bunun sonuçlarından biri iri yapılı *Australopitekuslara* dahil edilen *Paranthropus* oldu. Diğerleri sorunları çözmek için beyin ve teknik kullandı. Bunlar yiyecekleri daha küçük parçalara ayırmak için ellerine ilk olarak taş aletler aldılar. Yeni yaşama ortamına ayak uyduramayan ve adapte olamayan diğer tüm türler yavaş yavaş yok olmaya başladı.

*Paranthropus'un* Doğu ve Güney Afrika’da ağaçların seyrek olduğu, sadece kuru ve sert lifli bitkilerin bulunduğu kurak bozkırlarda yaşaması, onun çevresine uyum sağlamasını tetikleyerek onu belirgin bir şekilde narin yapılı diğer *Australopithecine* türlerinden farklılaşmasına ve diğerlerinden ayrılmasına yol açtı. *Paranthropus boisei*, *Paranthropus robustus* ve *Paranthropus aethiopicus* yaşadığı bu ekolojik niş içinde çok güçlü çiğneme kasları ile çene yapısı ve iri azı dişleri geliştirdi. Bunun yanında kafatasının hemen üstünde yer alan şişkin ve kalın bir kemik tepe çıkıntısı onun çiğneme kaslarını desteklerken güçlü dişleri ile sert kabuklu besinleri kırmasında da önemli rol oynuyordu.

*Paranthropus* gibi sert lifli bitkileri çiğneyip öğütebilmek için güçlü çene ve diş yapısı geliştirememiş olan diğer narin yapılı *Australopitekus* türleri ise bunun yerine gitgide daha çok etle beslenmeye yöneldiler. Narin yapılı *Australopitekus* türleri bu dönemde henüz avcı olarak daha büyük hayvanları avlayamadıkları, bunun yanında avlanmak için sivri pençe veya dişlere de sahip olmadıkları için bu dönemde daha ziyade geride kalan av hayvanlarının artıklarıyla veya taze leşlerle beslenebiliyorlardı. Büyük olasılıkla kemik içindeki iliklere ulaşmak veya sert kabuklu yiyecekleri kırmak için ilk kez bu dönemde taş alet kullanmaya başladılar.

Bunun yanında hangi türün veya cinsin ilk olarak taş alet kullanmış olduğu henüz açıklığa kavuşmamıştır. Bazı araştırmacılar Oldovan taş aletlerinin ilk kez *Australopitekuslar* tarafından yapıldığını, bunun yanında taş alet yapımının sadece insansı türlere özgü olan bir beceri olamayacağını öne sürerler. Buna göre diğer *Australopithecine* türlerinin de kaba şekilde olsa dahi taş işlemeye yatkın olmuş olmaları kuvvetle muhtemeldir. Bu varsayımlara dair henüz herhangi bir bulgu olmamakla birlikte ilk *Homo* türlerinin diğer aletler yardımıyla sistematik biçimde ve geniş çapta farklı taş aletler oluşturabildiklerine dair bulgular mevcuttur.

**Narin ve iri yapılı *Australophecine* türlerinin karşılaştırılması**| NARİN YAPILI AUSTRALOPİTEKUSLAR |
| Tür ismi | Yaşadığı zaman | Yaşadığı yer | Açıklama | Görsel |
| *Australopithecus anamensis* | 4,2 - 3,9 milyon yıl önce | Doğu Afrika* Kenya, Turkana Gölü
* Etiyopya, Orta Afar
 | Dişleri ve çene yapısı ilkel maymun fosillerine oldukça benzerlik göstermektedir. Bulunan bir kaval kemiği parçası onun iki ayak üzerinde durabildiğinin güçlü bir kanıtıdır. Üst kol kemiği ise insanınkine oldukça benzemektedir. |  |
| *Australopithecus afarensis* | 3,6 - 2,9 milyon yıl önce | Doğu Afrika* Etiyopya-Orta Afar
* Tanzanya-Laetoli
 | Düşük alnı, gözün üzerindeki kemik çizgisi, düz burnu ve çenesiz yüzü ile maymuna benzemektedir. Cranial kapasitesi 375-550 cl arasındadır. Çene yapısı maymunların dikdörtgen çenesi ile insanın parabolik çenesi arasında bir form gösterir. Buna bağlı olarak insana benzer dişlere sahip olan afarensisin iskelet yapısı şempanzeyi andırmaktadır. Ancak, leğen ve bacak kemiklerinin insana benzer özellikleri onun iki ayaklı olduğunu kesinleştirmektedir. |  |
| *Kenyanthropus platyops* | 3,5 - 3,2 milyon yıl önce | Doğu Afrika* Kenya, Turkana Gölü
 | Bulunan fosil kalıntılarda muhtemelen dik yürüdüğünü düşündürecek ayak kemiği yapısı ile geniş bir düz yüze sahiptir. Dişi tipik insan ve tipik maymun arasında ara geçiş formu gösterir. *Kenyanthropus platyops* ismi "Kenyalı düz yüzlü adam" anlamına gelir. |  |
| *Australopithecus africanus* | 3 - 2 milyon yıl önce | Güney Afrika* Sterkfontein
* Makapansgat
* Gladysvale
 | İki ayak üzerinde yürüyebilen, ön kolları bacaklardan biraz daha büyük olan insansı bir tür. Beyin hacmi 420-500 cl arasında olup *A. afarensis'ten* biraz daha büyüktür. Beyin hacmi şempanzenin beyninden daha büyük olsa da henüz konuşabilecek kadar gelişmemiştir. *A. africanus'un* diş ve çene yapısı maymunlardan çok insana yakınlık gösterir. Çene yapısı artık tam bir parabol şeklindedir. Azı dişleri *A. afarensis'ten* daha büyüktür. |  |
| *Australopithecus garhi* | 2,5 milyon yıl önce | Doğu Afrika* Etiyopya, Orta Afar, Bouri
 | Bulunan fosil kafatası (cranium), diğer dört iskelet parçası bu türün diğer Australopithecus türlerine kıyasla daha uzun kalça kemiklere sahip olduğunu göstermektedir. Uzun ve güçlü kollara dair yapıların bulunuşu, bipedal yürümede uzun adımlar atabilmeye doğru giden bir eğilim olduğunu gösteriyor. Büyük azı dişleri *Australopithecus aethiopicus*'a, yüz, kafatası ve dişler ise *Paranthropus*'a benzememektedir. |  |
| İRİ YAPILI AUSTRALOPİTEKUSLAR |
| Tür ismi | Yaşadığı zaman | Yaşadığı yer | Açıklama | Görsel |
| *Paranthropus aethiopicus* | 2,7 - 2,3 milyon yıl önce | Doğu Afrika* Kenya, Turkana Gölü
 | İlkel ve gelişmiş özellikleri bir arada taşıyan *P. aethiopicus'un* beyin hacmi 410 cl olup diğer türlere göre oldukça küçüktür ve iskeletinin ilksel özellikler taşıyan bazı kısımları *A. afarensis*'e benzemektedir. Ancak yüzünün iriliği ve bilinen insansılar içerisinde en büyük kemik tepe çıkıntısına sahip olması onu diğerlerinden ayırır. |  |
| *Paranthropus robustus* | 2,0 - 1,2 milyon yıl önce | Güney Afrika* Kromdraai
* Swartkrans
* Drimolen
* Gondolin
 | Yüzü oldukça iri ve düz bir yapıya sahip olup alın yok denecek kadar yatık ve geniş kas çizgilerine sahiptir. Besinleri genelde sert ve çok çiğnemeyi gerektirecek şekilde olduğundan görece küçük ön dişleri ve iri azı dişleri bulunmaktadır. Ortalama beyin kapasitesi 530 cl civarında olup *P. robustus* iskeletlerinin yanında bulunan kemikler, onların bu kemikleri kazıcı alet olarak kullandığını işaret etmektedir. |  |
| *Paranthropus boisei* | 2,3 - 1,4 milyon yıl önce | Doğu Afrika* Tanzanya, Olduvai
* Kenya, Turkana Gölü
 | *P. robustus*'a benzemekle beraber yüzü, yan ve arka azı dişleri daha iri yapılıdır. Beyin hacmi yaklaşık 530cl civarında olup erkek bireyler ortalama 68 kg ağırlığında ve 1,3 m uzunluğundayken dişi bireyler 45 kg ve 1,05 m uzunluğundadır. P. robustus tüm Australopitekus türleri arasında en büyük diş ile en kalın diş minesine sahip olan tür olup "fındık kıran" adıyla da bilinir. |  |
|

İlk *Homo* türlerinin ortaya çıkışı
-----------------------------------

Pekin adamı, yaklaşık 500.000 yıllık *Homo erectus* örneği
Yaklaşık 3 ile 2 milyon yıl önce *Australopithecus'un* bir türünden, özellikle alet kullanımına dair bulgulara rastlanıldığı için fosil kalıntıları *Homo* cinsine dahil edilen insan soyunun ilk temsilcileri evrildi. *Homo* cinsinin günümüzde hayatta kalan tek türü *Homo sapiens* olup nesli tükenmiş olan *Homo* türlerinden bazıları insanın atası, bazıları ise daha çok modern insanın farklılaşarak atasal soydan ayrılan kuzenleri olarak görülmektedir. Bu gruplardan hangilerinin ayrı bir tür, hangilerinin ise alt tür olarak sayılması gerektiğine dair henüz tam olarak bir görüş birliği sağlanamamıştır. Bunun nedeni bazı durumlarda fosil sayısının az oluşu, bazı durumlarda ise *Homo* türlerini sınıflandırılmasına dair yaklaşımlar arasında küçük farklılıklar olmasından kaynaklanmaktadır.

Bir *Australopithecus* türünden ilk *Homo* türlerinin evrimi, daha önce göreli nemli ve göreli kuraklık arasında sık sık değişiklik gösteren Doğu Afrika ikliminin son bir kez daha kurak iklime doğru değiştiği bir dönemde gerçekleşmiş olduğu için dikkat çekicidir. Bu durum günümüzden 2,8 milyon yıl öncesi ile en az 1,8 milyon en çoksa 1,6 milyon yıl öncesine dayanan sedimentlerdeki toz birikimleriyle, bunun yanında savanların genişlemesi ve Antilop gibi Boynuzlugillere ait çok sayıda hayvan fosillerinin bulunmuş olmasıyla belgelenmiş olup tortul tabakadaki olası en büyük toz çökeltileri ile *Homo erectus'un* ortaya çıkması aynı döneme rastlamaktadır. Bunun yanında arkeolojik ve paleontolojik bulgulara dayanarak, ilk insanların beslenme alışkanlıkları ve bu beslenme alışkanlıklarının insanın fiziksel evrimi ve davranış farklılıkları üzerinde oynadığı rolün incelenmesiyle ilk *Homo* türleri arasındaki bu varyasyon farklılıkların açıklanabilmesi bir ölçüde mümkün olmuştur.

### *Homo rudolfensis* ve *Homo habilis*

Ana maddeler: Homo rudolfensis ve Homo habilis
*Homo rudolfensis* holotipi (KNM-ER 1470; sol) ve *Homo habilis* (KNM-ER 1813; sağ)
*Homo* cinsinin en eski iki temsilcisi, bugün Kenya'da Turkana Gölü olarak bilinen eski adıyla Rudolf Gölü'nün ismini taşıyan *Homo rudolfensis* ile *Homo habilis*'tir. Günümüzden 2,4 ile 1,4 milyon yıl önce yaşamış olan *Homo habilis* Güney ve Doğu Afrika'da Pliyosen ve Pleistosen dönemlerinde 2,5 ile 2 milyon yıl önce *Australopithecine'lerden* ayrılarak evrilmiştir. *Homo rudolfensis* ise günümüzden 1,9 ile 1,6 milyon yıl önce Kenya'da Turkana Gölü çevresinde yaşamıştı.

Bu iki türün birbirleriyle olan akrabalık ilişkisi ile kendinden önce ve kendinden sonra gelen *Hominini* türleriyle olan akrabalıkları henüz tartışmalıdır. Bu iki türün *Australopithecus*'a olan anatomik yakınlıkları Bernard Wood'u 1999 yılında onları *Australopithecus rudolfensis* ve *Australopithecus habilis* olarak tekrar adlandırılması önerisine yönlendirmiştir. Buna rağmen her iki türün anatomik özellikleri onları genel anlamda daha eski olan *Australopithecus* türlerinden ayırmak için tanımlanır.

Bu anlamda *Homo habilis* ile *Homo rudolfensis*'in yüzleri *Australopitekus*'ta olduğundan daha basit yapılı olmakla beraber *Homo habilis*'in gözleri örneğin *Homo erectus* gibi daha sonra gelen diğer *Homo* türlerine kıyasla birbirinden daha uzak bir mesafede yer alırlar. Buna karşın alın kemiğinde bir uçtan diğer uca doğru kesintisiz bir şekilde uzanan kaş çıkıntısı *Homo erectus*'ta olduğundan daha az belirgindir. *Homo habilis* ve *Homo rudolfensis*'in kafatasları *Australopithecus* oder *Paranthropus*'ta olduğu gibi göz çukurlarının hemen arkasından başlayarak daralıp küçülmezler ve bu yüzden daha çok beyin hacmi oluşur.

|  |
| --- |
| Hominin zaman çizelgesi |
| Bu kutu: * görüntüle
* tartış
* değiştir
 |
| −10 —–−9 —–−8 —–−7 —–−6 —–−5 —–−4 —–−3 —–−2 —–−1 —–0 — | **Miyosen****Pliyosen****Pleyistosen****Hominini***Nakalipithecus**Samburupithecus**Ouranopithecus**(Ou. turkae)**(Ou. macedoniensis)**Chororapithecus**Oreopithecus**Sivapithecus**Sahelanthropus**Graecopithecus**Orrorin**(O. praegens)**(O. tugenensis)****Ardipithecus****(Ar. kadabba)**(Ar. ramidus)****Australopithecus****(Au. africanus)**(Au. afarensis)**(Au. anamensis)****H. habilis****(H. rudolfensis)**(Au. garhi)****H. erectus****(H. antecessor)**(H. ergaster)**(Au. sediba)**H. heidelbergensis**Homo sapiens*NeandertallerDenisovalılar  | 

|  |  |
| --- | --- |
| ← | İlk kuyruksuz maymunlar |

|  |  |
| --- | --- |
| ← | Gorillerin soy ayrımı |

|  |  |
| --- | --- |
| ← | Şempanzelerin soy ayrımı |

|  |  |
| --- | --- |
| ← | İlk iki ayaklı |

|  |  |
| --- | --- |
| ← | *Ardipithecus* cinsine ait ilk iz |

|  |  |
| --- | --- |
| ← | *Australopithecus* cinsine ait ilk iz |

|  |  |
| --- | --- |
| ← | İlk taş aletler |

|  |  |
| --- | --- |
| ← |  *Homo* cinsine ait ilk iz |

|  |  |
| --- | --- |
| ← | Afrika ötesine yayılma |

|  |  |
| --- | --- |
| ← | İlk ateş / pişirme |

|  |  |
| --- | --- |
| ← | İlk kaya sanatı |

|  |  |
| --- | --- |
| ← | İlk giyim |

|  |  |
| --- | --- |
| ← | Modern insanlar |

**İnsangiller***Paranthropus* |
| (milyon yıl önce) |

Bunun yanında her iki türün alt ve üst çeneleri *Australopithecus'tan* daha küçük olup bu nedenle çiğneme kaslarının kafatasıyla birleştiği üst çene bölgesi daha az belirgindir. Friedemann Schrenk'e göre *Homo habilis* ile *Homo rudolfensis'i* birbirinden ayıran özellikler, *Homo rudolfensis*'te daha büyük bir beyin, *Homo rudolfensis*'in üst çenesinde yer alan küçük azıdişlerde (premolar) 3 adet, *Homo habilis*'te ise 2 adet diş kökünün bulunması, alt çenede ise *Homo rudolfensis*'te 2 kök, *Homo habilis*'te sadece tek 1 kökün olması, *Homo rudolfensis*'te yirmi yaş dişlerinin *Australopitekus*'a kıyasla daha küçük olması ama *Homo habilis*'te küçük olmaması, *Homo rudolfensis*'in üst bacak kemiği ile ayak yapısı insanlarınkine benzerken *Homo habilis*'te *Australopitekus*'a benzemesidir.

### *Homo gautengensis*

Ana madde: Homo gautengensis
Australopitekuslardan daha küçük dişe ve daha büyük beyne sahip olan *Homo habilis*'in taş ve kemik aletler yapabildiği bilinmekte olup onu keşfeden Louis Leakey tarafından ona "becerikli insan" anlamına gelen *Homo habilis* ismi konulmuştu. Mayıs 2010 tarihine kadar *Homo habilis*'in en eski *Homo* türü olduğu düşünülüyordu; ancak bu tarihte Güney Afrika'da *Homo gautengensis*'e ait fosil kalıntıların bulunmasıyla bu yeni türün *Homo habilis'ten* de eski bir tür olduğu anlaşıldı.

İlk defa 1977 yılında Güney Afrika'da Johannesburg yakınlarındaki Sterkfontein mağarasında bulunmuş ancak bugüne kadar ihmal edilerek incelenmemiş olan bu fosil kalıntılar Mayıs 2010'da tekrar Dr. Darren Curnoe tarafından incelenmiş ve bu fosil parçalar arasında *Swartkrans birey 1* fosilinin 1,9 ile 1,8 milyon yıl ile en eski olanı, diğer StW 53 isimli fosilin ise 1,8 ile 1,5 milyon yıl olduklarını saptamıştır. İnceleme sonucu *Homo gautengensis*'in dişlerinin daha büyük olduğu beyninin ise *Homo erectus*, *Homo sapiens*, hatta *Homo habilis'ten* dahi daha küçük olduğu ortaya çıkmıştır. *Homo gautengensis*'in boyu 0,91 m olup ağırlığı ise 50 kg kadardı. İki ayak üzerinde yürümesine rağmen avcılardan korunmak, uyumak veya beslenmek için ağaçlarda da zaman geçiriyordu.

### *Homo ergaster* ve *Homo erectus*

Ana maddeler: Homo ergaster ve Homo erectus
*Turkana Çocuğu*'nun kafatası, en iyi korunmuş *Homo ergaster* örneği
Günümüzden yaklaşık 2 milyon yıl önce *Homo ergaster* ortaya çıktı. Günümüzden 1,5 ile 1 milyon yıl önce, erken Pleistosen dönemde *Homo ergaster*'in Afrika, Asya ve Avrupa'daki bazı popülasyonları büyük bir beyin ve daha gelişmiş taş aletler geliştirdi. Bu ve diğer farklılıklar *Homo ergaster'i* diğerlerinden ayrı ve yeni bir tür olarak sınıflandırmak için çoğu paleoantropolog tarafından yeterli görünmektedir. Buna rağmen *Homo ergaster*'in ayrı bir tür olarak değerlendirmesi hala tartışılmalı olup bazı araştırmacılar *Homo ergaster* fosillerini *Homo erectus* türünün ilk örneklerinden biri olarak değerlendirirler. Bu anlamda *Homo ergaster*'in erken dönemlerde 1,8 ile 1,25 milyon yıl önce, *Homo erectus'tan* ayrı bir tür olarak ayrılmaya veya *Homo erectus ergaster* olarak alt türe dönüşmeye başladığı düşünülmektedir.

*Homo erectus* ise günümüzden 1,8 milyon ile 70.000 yıl önce Afrika'da, Hindistan, Çin ve Cava adası gibi çeşitli bölgelerde yaşamış olup ilk fosil kalıntısı 1891 yılında Eugene Dubois tarafından Endonezya'da Cava adasında bulunmuştu. *Homo erectus*'un Toba felaketi sonucu yok olduğu düşünülmektedir. *Homo erectus*, Afrika'dan ilk çıkan Ön Asya üzerinden Doğu Asya'ya ve Avrupa'ya yayılan ilk *Homo* türüydü. Bununla beraber *Homo erectus soloensis* ve *Homo floresiensis* bu felaketten kurtulmuş görünüyor. Bunun yanında *Homo erectus* gerçek anlamda iki ayak üzerinde dik yürüyen ilk *Homo* türüdür. Bu da kafatasının alt kısmında bulunan boyun deliği Foramen Magnum'un farklı bir şekilde yerleşmesi ve dizlerinin kilitli bir şekilde evrilmesi sonucu ortaya çıkmıştır. *Homo erectus*'un ateş yakıp kullanabildiği düşünülmektedir.

En bilinen *Homo erectus* örneği Pekin Adamı olup diğer örnekleri Asya'da (özellikle Endonezya'da), Afrika ve Avrupa'da bulunmuştur. Bazı paleoantropologlar Asyalı olmayan *Homo erectus* grupları için *Homo ergaster* terimini kullanırlar veya Asya'da bulunan ama *Homo erectus'tan* az farkla ayrılan fosiller için kullanmayı tercih ederler.

### *Homo georgicus*

Ana madde: Homo georgicus
*Homo* cinsinin Afrika kıtası dışında bulunan ilk kanıtları Gürcistan'da 1,8 milyon yıl öncesi ile tarihlendirilen ve daha önce *Homo georgicus* olarak adlandırılan Dmanisi fosil kalıntılarıdır. Dmanisi kazı alanında bulunan ve yaklaşık 1,85 milyon yıl öncesine ait olan 100′ün üstündeki bu taş aletler insanın Asya’daki ön ataları ve buradaki yerleşimleri hakkında en eski ve belgelenmiş örnekleri teşkil etmektedir. Bunun yanında Dmanisi’de bugüne kadar üç kafatası, büyük ölçüde aşınmış azı dişleri, bir de alt çene olmak üzere yirminin üzerinde insan kalıntısı bulunmuştur. Bu bulgulara göre 1,50 m boyundaki Dmanisi insanları, Afrikalı çağdaşlarına göre daha küçük ve narin yapılı olup beyin hacimleri de 0,6 - 0,8 litre arasındaydı. Bu bulgular *Homo erectus'un* 1,85 milyon yıl önce veya bundan daha erken Afrika’dan çıktığını ve dünyaya yayıldığını gösteriyor. *Homo georgicus* olarak adlandırılan bu kalıntıların *Homo* soyağacı içindeki yeri son yapılan araştırmalarla belirlenmemiş olup Dmanisi'de bulunan bu fosiller *Homo erectus* olarak tanımlanmıştır. Bulunan *Homo erectus georgicus* fosilleri erkek bireylerin belirgin bir şekilde kadın bireylerden çok daha uzun boylu olduğu için seksüel dimorfizm göstermektedirler. Dmanisi'de bulunan bu kalıntılar ayrı bir *Homo* türü olarak değil, aksine *Homo habilis*'in *Homo erectus*'a dönüşmesinin hemen ardından, 1,8 milyon yıl önce gerçekleşen bir ara form aşaması olarak değerlendirilmektir.

### *Homo antecessor* ve *Homo cepranensis*

Ana maddeler: Homo antecessor ve Homo cepranensis
İspanya'da bulunan ve 1,2 milyon yıl öncesi ile tarihlendirilen *Homo antecessor* fosillerin ayrı bir *Homo* türü mü olduğu yoksa *Homo erectus'un* başka bir yerel varyantı mı olduğu açıklık kazanmamıştır. Bazı araştırmacılara göre *Homo antecessor*, *Homo ergaster* ile *Homo heidelbergensis* arasında bir ara geçiş formu olabileceği gibi Richard Klein gibi bazı araştırmacılara göre *Homo ergaster'den* farklılaşarak ayrılan ayrı bir tür de olabilir.

Bunun gibi İtalya'da 1994 yılında Roma yakınlarında Frosinone ilinde bulunan ve yaklaşık 350.000 ile 500.000 yıl öncesi bir döneme ait olduğu saptanan *Homo cepranensis*'e ait kafatası kemik kalıntısı da *H. erectus* ile *H. heidelbergensis* arasında ara geçiş özellikleri göstermektedir.

### *Homo heidelbergensis*

Ana madde: Homo heidelbergensis
Miguelón adlı, yaklaşık 400.000 yıllık bir ön-Neandertal ya da *Homo heidelbergensis*'e ait kafatası
Günümüzden yaklaşık 800.000 yıl önce *Homo erectus'tan*, ondan daha büyük bir beyine sahip olan *Homo heidelbergensis* evrildi. *Homo heidelbergensis*'e ait en iyi korunmuş fosil kalıntılar 600.000 ile 400.000 yılları öncesine ait olup Heidelbergensis insanına ait taş alet kültürü, Paleolitik Çağ’da *Homo sapiens* ve *Homo erectus*'un el baltaları ve yongalardan hazırladıkları ve kesici alet kullanımıyla standartlaştırdıkları Acheuleen kültürüne çok benzemektedir. *Homo heidelbergensis* ortalama olarak 1,8 m boyunda ve 100 kg ağırlığında olup diğer *Homo* türlerinde kıyasla biraz daha uzun boyunlu idi. Ona ait en büyük fosil 2,13 m uzunluğunda olup Heidergensis adamı 0,5 milyon ile 300.000 yıl önce öncelikli olarak Güney Afrika'da ve Avrupa kıtasında yaşamıştı. İspanya Atapuerca'da bulunan *Homo heildenbergensis* fosilleri onun ölülerini gömen ilk *Homo* türü olduğunu göstermektedir. Bazı araştırmacılara göre, *Homo heidelbergensis* onların torunları olan Neandertaller gibi ilkel bir dil geliştirmiştir.

*Homo heidelbergensis*'in Anglo-Amerikan paleontolojisinde yaygın olduğu gibi ayrı bir tür olarak mı yoksa Avrupa paleontolojisindeki gibi *Homo erectus'un* bir alt türü olarak mı sınıflandırılması gerektiği tartışmalıdır. Afrika'da kalan *Homo erectus* popülasyonlarından günümüz modern insanı *Homo sapiens* evrilirken Avrupa'da *Homo heidelbergensis'den* veya alt tür olarak kabul edilirse *Homo erectus heidelbergensis'ten* Neandertaller (*Homo neanderthalensis*) evrilmiştir.

### *Homo rhodesiensis* ve Gawis kafatası

Ana madde: Homo rhodesiensis
300.000 ile 125.000 yıl öncesine tarihlendirilen *Homo rhodesiensis* veya Rodezyalı Adam, en güncel araştırmalara göre *Homo heidelbergensis* grubu içine dahil edilmekle beraber daha önce *Arkaik Homo sapiens* veya *Homo sapiens rhodesiensis* olarak da sınıflanırılmıştır. Şubat 2006 tarihinde Etiyopya'nın Orta Afar bölgesinde Gawis yakınlarında bulunan ve bu nedenle Gawis kafatası olarak adlandırılan bir fosil *Homo erectus* ile *Homo sapiens* arasında ara özellikler göstermekte olup bu fosilin birçok evrimsel çıkmaz gibi geride bir soy bırakmadığı da düşünülmektedir. Bu kalıntılar 500.000 ile 250.000 yılları arasında tarihlendirilmekte olup fosili keşfedenler tarafından henüz kapsamlı bir araştırma yayınlanmadığı için bu kalıntılar hakkında sadece özetlenmiş bilgiler bulunmaktadır. Gawis adamının yüz özellikleri onun bir ara form ya da dişi bir "Bodo insanı" olduğunu düşündürmektedir.

### Neandertal ve Denisova insanı

Ana maddeler: Homo neanderthalensis ve Denisova insanı
 Tanımlanmış en eski Neandertal örneği: Neanderthal 1
*Homo neanderthalensis* alternatif olarak *Homo sapiens neanderthalensis* olarak da isimlendirilmektedir ve günümüzden 400.000 ile 30.000 yıl önce Avrupa ve Asya'da yaşamıştır. Mitokondriyal DNA dizilemesinden elde edilen kanıtlar *Homo neanderthalensis* ve *Homo sapiens* arasında önemli veya dikkate değer bir gen akışı olduğunu göstermediği için bu iki tür 600.000 yıl önce ortak bir ataya sahip olan iki ayrı tür olarak değerlendirilmektedir. Ancak, 2010 yılında yapılan Neandertal insanına ait genom dizilemesi Neandertaller ile anatomik modern insanın gerçekten de 45.000 ile 80.000 yıl önce (modern insanın Afrika'dan çıkıp göç ettiği ama henüz Avrupa, Asya veya diğer bölgelere yayılmamış olduğu dönem) birbirleriyle gen alışverişinde bulunduklarını göstermiştir. Hemen hemen Afrika kıtası dışındaki tüm modern insanlar %1 ile %4 arasında Neandertal geni taşımaktadır ve bu sonuç insanlardaki bazı alellerin ıraksamasını sorgulanmakta olmasına rağmen 1 milyon yıl ile tarihlendiren güncel araştırmalarla da uyumludur. *Homo sapiens* ile olan rekabet Neandertallerin yok olmasına muhtemelen bir rol oynamıştır. *Homo sapiens* ve Neandertal insanı 10.000 yıl boyunca Avrupa'da bir arada var olmuş olabilirler. Daha yeni tarihli bir araştırma ise Neandertallerin modern insanlar kadar fazla genetik çeşitliliğe sahip olmadığını, bu nedenle 50 bin yıl önce yok olma tehlikesi yaşadığı, yeni koloniler kurarak 10 bin yıl daha hayatta kalabildiğini, bu anlamda Neandertallerin modern insanın Avrupa'ya ulaşmadan önce halihazırda yok olmaya başladıklarını göstermektedir.

Neandertal insanının yanı sıra günümüzden 40.000 yıl önce Rusya'nın Altay Dağları'nda yer alan Denisova Mağrası'nda Neandertallerin akrabası olan ve Denisova insanı olarak bilinen yeni bir insansı tür ortaya çıktı. Bu insanlardan kalma şimdiye kadar bir azı dişi ile birer el ve ayak parmak kemikleri bulunmuş olup bu kalıntılar bilimsel olarak incelenerek tanımlanmıştır. Bu kalıntılardan elde edilen mtDNA ile nükleit-DNA'larının analizleri sonucu Denisova insanların *Hominini* grubu içinde en çok Neandertaller ile yakın akraba oldukları, bu verilerin onları yeni bir insansı tür olarak tanımlamak için yeterli olduğu ve Neandertallerin yanında en az 250.000 yıl süren bağımsız bir popülasyon öz geçmişine sahip olduklarını ortaya çıkarmıştır. Yine bu araştırmalarda bazı Melanezya yerlilerinin Denisova insanı ile %6 ortak genlere sahip olduğunu ve Güneydoğu Asya'da sınırlı bir gen alışverişi olduğunu da göstermektedir.

Buna göre yaklaşık 40.000 yıl önce Altay Dağları'nda *Homo sapiens* ve Neandertaldan başka oraya göç eden üçüncü bir insansı tür daha yaşıyordu. Bunun yanında aynı zaman diliminde, Endonezya'da Flores adasında saptanan ve cüce insan diye bilinen *Homo floresiensis* türü de yaşamıştı. Cava Adası gibi daha uzak ve tenha bir bölgede 50.000 yıl öncesine ait *Homo erectus* kalıntılarının bulunmuş olduğu da göz önüne alınırsa *Homo* cinsine dahil olan bu dört farklı insan türü, -*Homo erectus*, Neandertaller, *Homo floresiensis*, modern insan ve Denisova insanı belirli bir zaman dilimi içinde aynı anlarda Avrasya'ya yayılmışlardır.

### *Homo floresiensis*

Ana madde: Homo floresiensis
Popüler ismiyle "hobit" olarak tanınan *Homo floresiensis*'in 2003 yılında Endonezya'nın Flores Adası'nda bulunan kalıntıları bugün *Homo erectus'un* daha sonra ada cüceleşmesi yoluyla küçülmüş olan bir formu olarak da yorumlanmaktadır. Bu türün temsilcileri 100.000 ile 12.000 yıl öncesine kadar Endonezya'nın Flores adasında yaşıyorlardı. *Homo floresiensis* modern insanla ortak olmayan ama modern insandan türeyen özelliklere sahip *Homo* türünün yeni bir örneği olarak sahip olduğu küçük boyutu ve yaşı ile de ilgi çekmektedir. Başka bir deyimle, *Homo floresiensis* modern insanla ortak bir ataya sahip olmakla birlikte modern insanın soy çizgisinden ayrılarak bağımsız bir evrimsel yol takip etti. *Homo floresiensis*'e dair bulunan başlıca kalıntı 30 yaşındaki bir kadına ait iskelet fosilidir. 2003 yılında bulunan fosil 18.000 yıl öncesi ile tarihlendirilmektedir. Flores adasında yaşamış olan kadının boyu 1 metre uzunluğunda, beyin hacmi ise 380 cm3 olup bu değer şempanze beyninden veya ortalama bir *Homo sapiens* beyninden (1400 cm3) daha küçüktür.

Bununla birlikte *Homo floresiensis*'in ayrı ve bağımsız bir tür olup olmadığı güncel olarak tartışılmaktadır. Bazı araştırmacılar *Homo floresiensis*'in cücelik sendromuna sahip bir modern *Homo sapiens* olduğu görüşündedir. Bu hipotez, Flores adasında yaşayan bazı modern insanların pigme kökenli oldukları için kısmen desteklenmiştir. Bu durum patolojik cücelik ile birleştiğinde cüce-benzeri bir insan oluşturmuş olabilir. Bu hipotezi başlıca destekleyen diğer bir bulgu da *Homo floresiensis* ile birlikte sadece *Homo sapiens* ile bağdaşlaştırılabilecek aletlerin bulunmuş olması.

Ancak patolojik cüceliğe dair bu hipotez *Homo floresiens*'in, hasta olsun olmasın modern insana benzemeyen ama *Homo* cinsinin daha eski üyelerine benzeyen fazladan ve ilksel özelliklerini açıklamakta yetersiz kalmaktadır. Kafatası özelliklerinin dışında el bileğindeki kemiklerin formu, dirsekle bilek arasında kalan kolun ön kısmı, omuz kemikleri, bunun yanında diz ve ayak kemiklerinin şekli bu hipotezin açıklamakta yeterli olmadığı özelliklerdir.

### *Homo sapiens*

Ana madde: Arkaik Homo sapiens
Skhul V, 90.000 yıllık erken *Homo sapiens* kafatası
*Homo sapiens* Latince'de "akıllı, bilge" anlamına gelir ve yaklaşık 250.000 yıl öncesinden günümüze kadar yaşamaktadır. Orta Pleistosen döneminde, yani günümüzden 250.000 yıl önce, 400.000 yıl öncesi ile ikinci Buzul Çağı arasında bir dönemde, *Homo erectus'tan* *Homo sapiens*'e doğru geçiş ile birlikte insanın beyin hacminde ve taş alet teknolojisinin gelişiminde büyük bir patlama yaşanmıştır. Şimdiye kadar elde edilen kanıtlar *Homo erectus'un* Afrika'dan çıkarak diğer bölgelere göç ettiğini, bunun yanında Afrika'da *Homo erectus'tan* *Homo sapiens*'e doğru bir türleşme olayı yaşandığını göstermektedir. Afrika içinde ve Afrika kıtası dışına sonradan meydana gelen ikinci bir göç dalgası ile daha önce yayılmış olan *Homo erectus'un* yerine yenileri gelmiş ve *Homo erectus'un* gerilemesine ve giderek azalmasına neden olmuştur. İnsan türünün tarih öncesi bu göçleri ve sahip olduğu ilk kökenler genel olarak "tek orijin" veya "Afrika'dan çıkış" teorileri ile ele alınmakta ve ifade edilmektedir. Bunun yanında güncel bulgular insan evriminde aynı zamanda "çoklu bölge" modellerine de imkân tanımakta ve sonradan göç eden *Homo sapiens* popülasyonlarının diğer yerel *Homo* türleriyle karışmış olabileceğini de hesaba katmaktadır. Bu güncel olarak paleoantropolojide hararetli tartışmaların sürmesine neden olan bir konudur.

Güncel araştırmalar *Homo sapiens*'in genetik olarak oldukça homojen bir yapıya sahip olduğunu, bunun yanında bireylerin sahip olduğu DNA'ların diğer canlı türlerinde olduğundan birbirlerine daha çok benzediği, bunun insanın göreceli olarak henüz yeni evrilen bir tür olduğundan veya Toba felaketi gibi doğal felaketler sonucu oluşan olası bir genetik darboğazdan kaynaklanabileceğini göstermektedir. Belirgin genetik özellikler, ilk olarak az sayıda kişilerden oluşan insan gruplarının başka koşullara sahip olan yeni bir çevreye göç etmesi sonucu ortaya çıkmıştır. Çevreye uyum sağlama sonucu ortaya çıkan bu özellikler *Homo sapiens* genomunun ancak çok küçük bir parçası olup bu çeşitli özellikler arasında deri rengi, burun yapısı veya şekli gibi yüzeysel dış özelliklerin yanında deniz seviyesinden daha yüksek olan rakımlarda daha verimli nefes alabilme yeteneği gibi ilk bakışta gözle görünemeyen iç özellikleri de barındırır.

|  |
| --- |
| *HOMO* CİNSİNE BAĞLI TÜRLERİN KARŞILAŞTIRILMASI |
|
|
| Tür | Yaşadığı zaman (Milyon yıl önce) | Yaşadığı yer | Yetişkinlerin boyu | Yetişkinlerin ağırlığı | Beyin Hacmi (cm3) | Fosil kayıtları | Cins isminin keşfediliş/kayıtlara geçiş yılları |
| *H. habilis* | 2,2 – 1,6 | Afrika | 1,0–1,5 m | 33–55 kg | 660 | çok | 1960/1964 |
| *H. erectus* | 2 – 0,03 | Afrika, Avrasya (Cava Adası, Çin, Kafkaslar) | 1,8 m | 60 kg | 850 (önceleri) – 1100 (sonraki zamanlarda) | çok | 1891/1892 |
| *H. rudolfensis* | 1,9 | Kenya |  |  |  | 1 adet kafatası | 1972/1986 |
| *H. georgicus* | 1,8 | Gürcistan Cumhuriyeti |  |  | 600 | az | 1999/2002 |
| *H. ergaster* | 1,9 – 1,4 | Doğu ve Güney Afrika | 1,9 m |  | 700–850 | çok | 1975 |
| *H. antecessor* | 1,2 – 0,8 | İspanya | 1,75 m | 90 kg | 1000 | 2 bölge | 1997 |
| *H. cepranensis* | 0,9 – 0,8? | İtalya |  |  | 1000 | 1 adet kafatasının üst kısmı | 1994/2003 |
| *H. heidelbergensis* | 0,6 – 0,25 | Avrupa, Afrika, Çin | 1,8 m | 60 kg | 1100–1400 | çok | 1908 |
| *H. neanderthalensis* | 0,35 – 0,03 | Avrupa, Batı Asya | 1,6 m | 55–70 kg (yapılı bünye) | 1200–1700 | çok | (1829)/1864 |
| *H. rhodesiensis* | 0,3 – 0,12 | Zambiya |  |  | 1300 | oldukça az | 1921 |
| *H. sapiens sapiens* | 0,2 – günümüz | dünya genelinde | 1,4–1,9 m | 50–100 kg | 1000–1850 | halen yaşamakta | —/1758 |
| *H. sapiens idaltu* | 0,16 – 0,15 | Etiyopya |  |  | 1450 | 3 adet kafa kemiği | 1997/2003 |
| *H. floresiensis* | 0,10 – 0,012 | Endonezya | 1,0 m | 25 kg | 400 | 7 birey | 2003/2004 |

İnsanın kökenine dair modeller
------------------------------

Günümüzde yaşayan tüm insanlar, herhangi bir tür bariyeri tarafından bölünmemiş bir şekilde *Homo sapiens sapiens*'in tek bir popülasyonuna dahildirler. Ancak "Afrika'dan çıkış" modeline göre, *Homo sapiens* ilk insan türü değildir: *Homo* cinsine ait ilk tür en az 2 milyon yıl önce Doğu Afrika'da evrilen *Homo habilis* ve bu türün nispeten kısa bir süre içinde Afrika'nın değişik bölgelerine yayılan üyeleridir. *Homo erectus* günümüzden 1,8 milyon yıldan biraz daha fazla bir zaman önce evrildi ve 1,5 milyon yıl önce de Avrasya ve Afrika'yı içeren Eski Dünya'nın tüm bölgelerine yayıldı.

Antropologlar, mevcut modern insan nüfusunun sadece Doğu Afrika'da evrildiği ve daha sonra Afrika dışına göç ederek -Afrika'dan çıkış modeli veya tümden yer değiştirme modeli olarak öne sürüldüğü şekilde- Avrasya'daki insan nüfusunu oluşturduğunu veya Çoklu bölge modelinin ileri sürdüğü gibi birbirine bağlı tek bir popülasyondan ayrılarak farklı bölgelerde evrildiği konusunda ikiye ayrılmıştır.

### Afrika'dan çıkış

Ana maddeler: Tek köken modeli ve Tarih öncesi insan göçleri
*Homo sapiens*lerin göç rotası
Chris Stringer ve Peter Andrews tarafından geliştirilen Afrika'dan çıkış modeline göre *Homo sapiens* 200.000 yıl önce Afrika'da evrildi. 70.000 ile 50.000 yıl önce *Homo sapiens* Afrika'dan göç etmeye başladı ve sonunda Avrupa ve Asya'daki diğer *Homo* türleriyle yer değiştirdi. Afrika'dan çıkış modeli kadın mitokondriyal DNA (mtDNA) ile erkek Y kromozomunun kullanıldığı araştırmalar tarafından desteklenir. MtDNA'nın 133 farklı çeşidinin kullanılarak inşa edildiği jenealojik soy ağaçlarının analizlerinden sonra araştırmacılar, günümüzde yaşayan tüm insanların Mitokondriyal Havva adı verilen Afrikalı bir kadın atadan türemiş olduğu sonucuna varmıştır. Bunun yanında Afrika'dan çıkış modeli, insanlardaki mitokondriyal genetik çeşitliliğin Afrika nüfusu içinde en yüksek olduğu bulgusu tarafından da desteklenmektedir.

Afrika'dan tek bir çıkışla mı yoksa birden çok çıkışlarla mı göç olup olmadığı konusunda farklı teoriler vardır. Afrika'dan çoklu çıkışlarla göç etme ve dağılma modeli son yıllarda genetik, dilsel ve arkeolojik kanıtların desteğini kazanmış olan Güney yayılım kuramını içerir. Bu teoriye göre modern insan, 70.000 yıl önce Afrika Boynuzu'ndan başlayarak Asya kıtasının güney kıyıları boyunca yol alıp yayılmaya başlamıştır. Bu grup, Doğu Akdeniz kıyılarına kıyasla çok daha erken bir dönemde, ilk olarak Güneydoğu Asya ve Okyanusya bölgelerine yayılmış olup tarih öncesi bu ilk yerleşimler bu bölgelerde erken dönem insanlarına ait arkeolojik sitelerden elde edilen bulgular tarafından da desteklenmektedir. İkinci bir göç dalgası ise Sina Yarımadası üzerinden Asya'ya doğru olmuş ve insan kitlelerinin geniş Avrasya topraklarına yoğun şekilde yerleşmesiyle sonuçlanmıştır. Bu ikinci grup daha gelişmiş aletlere ve teknolojiye sahip olup ilk gruba kıyasla kıyısal besin kaynaklarından ve deniz ürünlerinden de daha az bağımlı idi. Diğer ilk grubun dağılımlarına dair birçok kanıt, her buzul çağın sonunda yükselen deniz seviyesi nedeniyle tahrip olmuştur. Çoklu göçlerle dağılım modeli, Avrasya, Güneydoğu Asya ve Okyanusya nüfusunun hepsinin aynı mitokondriyal DNA soylarından geldiğini gösteren, bu yüzden Afrika'dan tek bir göç olduğunu ve bu göçün Afrika dışında yaşayan tüm insan nüfusunu ortaya çıkardığını kanıtlayan çalışmalarla çelişmektedir.

Sarah Tishkoff'un başkanlığında Afrika'daki genetik çeşitliliğe dair yapılan geniş çaplı bir çalışma, San halkının Afrika genelinde 121 farklı etnik grup arasında en büyük genetik çeşitliliğe sahip olduğunu ve bu halkın 14 farklı "atalara ilişkin nüfus kümeleri"nden birisi olduğunu göstermiştir. Bu araştırma aynı zamanda modern insanın göçünün kökenini de Namibya ve Angola kıyı sınırı yakınlarındaki Güney Batı Afrika olarak tespit etmiştir.

Bazı antropolog ve arkeologlar tarafından da öne sürülen Toba felaket kuramına göre, yaklaşık 70.000 yıl önce Endonezya'nın Sumatra adasındaki Toba Gölü'nün büyük çapta bir patlaması küresel sonuçlara yol açarak o dönemde yaşayan insanların çoğunun ölümüne ve günümüz insanlarının genetik mirasına etki edecek şekilde bir genetik darboğaza neden olmuştur.

### Çok bölgeli evrim modeli

Ana madde: Çoklu bölge hipotezi
Çok bölgeli evrim, Milford H. Wolpoff tarafından 1988 yılında insan evriminin örüntü ve şekillerini açıklamak için önerilmiş olan bir modeldir. Çok bölgeli evrim modeli, insan evriminin 2,5 milyon yıl öncesi Pleistosen dönemden günümüze kadar kesintisiz olarak sadece tek bir insan türünde gerçekleştiğini ve insanın dünya genelinde *Homo erectus'tan* modern *Homo sapiens*'e evrilmesiyle meydana geldiği görüşüne dayanır. Çoklu bölge hipotezine göre, fosiller ve genetik veriler insanın dünya çapında gerçekleşen evrimine dair kanıtlar olup Afrika'dan çıkış modeli tarafından öne sürülen insanın sadece Afrika kökenli olduğu ve Afrika'daki atalardan evrildiği varsayımıyla çelişmektedir. Nitekim Richard Leakey, bu tartışmayı çözmek için fosil kanıtların yetersiz olduğu görüşündedir. Ancak son zamanlarda özellikle Y-kromozom DNA'sı ve mitokondriyal DNA'daki haplo gruplara dair yapılan çalışmalar insanın Afrika kökenli olduğunu büyük ölçüde desteklemektedir. Bunun yanında otozomal DNA'dan elde edilen kanıtlar da ağırlıklı olarak insanın Afrika kökenli olduğunu desteklemektedir. Aynı zamanda modern insanda ilksel ve arkaik karışımların da olduğu bazı çalışmalar tarafından gösterilmiştir. Yakın zamanda Neandertal genomu sıralaması ile Denisova insanı genom sıralaması da bu karışımların meydana geldiğini gösterebilmiştir. Buna göre Afrika kıtası dışında yaşayan modern insanlar genomlarında %2-4 arası Neandertal alelleri taşırken bazı Melanezyalılar buna ek olarak %4-6 arasında Denisova alelleri de taşımaktadır. Bu yeni sonuçlar, mutlak yorumlanması dışında Afrika'dan çıkış modeli ile de çelişmemektedir. Toba volkan felaketi nedeniyle oluşan genetik darboğaz atlatıldıktan sonra oldukça küçük bir grup Afrika'dan ayrıldıktan sonra -büyük olasılıkla Orta Doğu'da, hatta Kuzey Afrika'da henüz tam olarak ayrılmadan önce- Neandertallerle melezleştiler ve onların hala ağırlıklı olarak Afrikalı olan torunları dünyanın tüm bölgelerine yayıldılar. Onların torunlarından bir kısmı da -muhtemelen Güneydoğu Asya'da- Denisova insanlarıyla karışarak Melanezya'ya yerleştiler. Bunun yanında Neandertal ve Denisova insanının majör histokompatibilite kompleksi haplotipleri (MHC sınıf I molekülleri) aynı zamanda modern Avrasya ve Okyanusya nüfuslarında da tespit edilmiştir.

Bilinen insan evrimi araştırmacıları
------------------------------------

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| Charles Darwin
Robert Broom
Louis ve Mary Leakey

| İsim | Katkıları |
| --- | --- |
| Robert Broom | İskoç ve Güney Afrikalı doktor ve paleontolog. Güney Afrika'da *Australopithecus africanus* türüne ait olan "Mrs. Ples" isimli fosil iskeleti keşfetti. |
| Raymond Dart | Avustralyalı anatomist, paleoantropolog. Güney Afrika'da ilk *Australopithecus* fosilini ve Taung çocuğunu bulan kişi. |
| Charles Darwin | Canlıların ortak atadan değişerek türediğine dair önemli kanıtlar sunan ve evrim mekanizmalarının anlaşılmasını sağlayan İngiliz doğa bilimcisi. |
| Richard Dawkins | İngiliz etolog, evrimsel biyolog ve yazar. Evrimsel sürecin net bir şekilde açıklanması konusunda katkılarda bulunmuştur. |
| Alister Hardy | İngiliz deniz biyoloğu. İnsan evrimi için ilk kez sucul kuyruksuz maymun hipotezini öne süren kişi. |
| Henry McHenry | Özellikle insan evrimi üzerinde öğrenim görmüş ve iki ayaklılığın kökeni konusunda uzmanlaşmış Amerikalı antropolog. |
| Donald Johanson | Amerikalı paleoantropolog, *Australopithecus afarensis* türünü keşfetmesi ile tanınır. |
| Jeffrey Laitman | Ses sisteminin ve konuşmanın fiziksel evrimini araştıran Amerikalı anatomist ve antropolog. |
| Louis Leakey | Kenyalı arkeolog ve paleontolog. İnsanlığın evrimsel gelişiminin ve beşiğinin Afrika kökenli olduğunun kanıtlanmasında önemli bir rol oynamıştır. |
| Mary Leakey | İngiliz arkeolog ve antropolog. Afrika'da yaptığı kazılarda Laetoli fosil ayak izlerini keşfetti. |
| Richard Leakey | Kenyalı Paleontolog ve arkeolog. Louis ve Mary Leakey'in oğlu. |
| Svante Pääbo | Evrimsel Genetik alanında uzmanlaşmış İsveçli biyolog. İnsan ve Neandertal genomunun analizini yapan kişi. |
| David Pilbeam | İnsan ve primat evrimi ile ilgili konularda bir dizi yayınları olan paleoantropolog, araştırmacı ve yazar. |
| Jeffrey Hugh Schwartz | Amerikalı biyolog ve antropoloji profesörü. Özellikle primatların kökeni ve evrimi hakkında önemli çalışmalar yaptı. |
| Chris Stringer | İngiliz bir antropolog. Çağdaş insanın Afrika'da ortaya çıkıp dünyaya yayıldığını öne süren "tek orijin" teorisinin önemli savunucularından biri. |
| Alan Templeton | Amerikalı genetikçi ve istatistikçi. İnsanın farklı bölgelerde evrim geçirerek çağdaş insana dönüştüğünü öne süren "çoklu bölge" teorisinin savunucusu. |
| Philip Tobias | Güney Afrikalı paleoantropolog. İnsan evrimine dair araştırmalar üzerine dünyaca otorite sahibi bir bilim insanı olarak bilinir. |
| Erik Trinkaus | Amerikalı paleoantropolog. Özellikle *Homo sapiens* ve Neandertal insanının evrimi ve biyolojisi hakkında uzman bir bilim insanı. |
| Milford Wolpoff | Amerikalı paleoantropolog. Çoklu bölge evrim teorisinin başlıca savunucularından biri. |

 |

Türler listesi
--------------

|  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- |
| Hominin türleri ile cinslerini içeren liste soldan sağa ve yukarıdan aşağı doğru olmak üzere kronolojik sıraya göre sıralanmıştır.

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| 
* *Sahelanthropus*
	+ *Sahelanthropus tchadensis*
* *Orrorin*
	+ *Orrorin tugenensis*
* *Ardipithecus*
	+ *Ardipithecus kadabba*
	+ *Ardipithecus ramidus*

 | 
* *Australopithecus*
	+ *Australopithecus anamensis*
	+ *Australopithecus afarensis*
	+ *Australopithecus deyiremeda*
	+ *Australopithecus bahrelghazali*
	+ *Australopithecus africanus*
	+ *Australopithecus garhi*
	+ *Australopithecus sediba*
* *Paranthropus*
	+ *Paranthropus aethiopicus*
	+ *Paranthropus boisei*
	+ *Paranthropus robustus*
* *Kenyanthropus*
	+ *Kenyanthropus platyops*

 | 
* *Homo*
	+ *Homo habilis*
	+ *Homo rudolfensis*
	+ *Homo ergaster*
	+ *Homo gautengensis*
	+ *Homo georgicus*
	+ *Homo erectus*
	+ *Homo antecessor*
	+ *Homo cepranensis*
	+ *Homo rhodesiensis*
	+ *Homo heidelbergensis*
	+ *Homo neanderthalensis*
	+ *Homo longi*
	+ *Homo sapiens idaltu*
	+ *Homo sapiens* (Cro-Magnon)
	+ *Homo sapiens sapiens*
	+ *Homo floresiensis*

 |

 |

Ayrıca bakınız
--------------

* İnsan evriminin fosil listesi
* Fosil primatlar listesi
* Piltdown Adamı
* Arkeogenetik
* İkili kalıtım teorisi
* Ataların Hikayesi

### Yaşamın evrimsel tarihi

* Abiyogenez
* Endosimbiyoz teorisi
* Hayvanların evrimi
* Kalbin evrimi
* Sinir sistemlerinin evrimi
* Gözün evrimi
* Kordalıların evrimi
* Omurgalıların evrimi
* Balıkların evrimi
* Sudan karaya geçiş
* Memelilerin evrimi
* Primatların kökeni ve evrimi
* Maymunların evrimi
* Hominoidlerin evrimi
* Gibon-insan son ortak ata
* Orangutan-insan son ortak ata

Kaynakça
--------

1. ↑  Winfried Henke, Hartmut Rothe: Stammesgeschichte des Menschen. Springer Yayınevi, Berlin 1999, s. 4.
2. ↑  Heng HH (Mayıs 2009). "The genome-centric concept: resynthesis of evolutionary theory". *Bioessays*. **31** (5). ss. 512-25. doi:10.1002/bies.200800182. PMID 19334004.
3. ↑  "Nova – Meet Your Ancestors". PBS. Retrieved 2008-10-24.
4. ↑  "Plesiadapis" (PDF). North Dakota Geological Survey. Retrieved 2008-10-24.
5. ↑  Dawkins R (2004) The Ancestor's Tale. ^ "Query: Hominidae/Hylobatidae". Time Tree. 2009. Retrieved December 2010.
6. 1 2 3 4  Matthew W. Mitchell & Mary Katherine Gonder (2013). "Primate Speciation: A Case Study of African Apes | Learn Science at Scitable". *Nature Education Knowledge* (İngilizce). 15 Haziran 2013 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 18 Mayıs 2021.
7. ↑  Stringer, C.B. (1994). "Evolution of Early Humans". Steve Jones, Robert Martin & David Pilbeam (Ed.). *The Cambridge Encyclopedia of Human Evolution*. Cambridge: Cambridge University Press. s. 242. ISBN 978-0-521-32370-3. KB1 bakım: Editörler parametresini kullanan (link)  Also ISBN 978-0-521-46786-5 (paperback)
8. ↑  McHenry, H.M (2009). "Human Evolution". Michael Ruse & Joseph Travis (Ed.). *Evolution: The First Four Billion Years* (İngilizce). Cambridge, Massachusetts: The Belknap Press of Harvard University Press. s. 265. ISBN 978-0-674-03175-3. KB1 bakım: Editörler parametresini kullanan (link)
9. ↑  Bernard Wood, Terry Harrison: *The evolutionary context of the first hominins.* In: *Nature*, Band 470, 2011, S. 347–352, DOI:10.1038/nature09709
10. ↑  "İstatistiksel olarak belki her 100 veya 1000 nesil için tek bir fosil ortaya çıkarılabilmektedir. En iyi durumda her yeni fosille eskisinden daha muhtemel ve daha akla yakın yeni bir hipotez de ortaya çıkmaktadır. Bu, eldeki iki kemikle sanki Roma İmparatorluğu'nun tüm tarihini yeninden inşa etmeye çalışmak zorunda kalmak gibidir". Friedemann Schrenk - *Spektrum der Wissenschaft*, Nr. 9/2010, S. 72
11. ↑  Örneğin Friedemann Schrenk "*Erken Dönemde İnsanlar. Homo sapiens'e Giden Yol*." isimli eserinde. C. H. Beck, 5. tamamen gözden geçirilmiş ve genişletilmiş yeni baskı, Münih 2008 (C.H.Beck Wissen), ISBN 978-3-406-57703-1  

Grzimek'in "Hayvanlar Dünyası" adlı kitabında *Homo erectus* "ilk insanlar" olarak tanımlanır; bakınız "Sistematik Bir Toplu Bakış" - *Grzimek'in Hayvanlar Dünyası*, Cilt11 (=Memeliler 2), dtv, 1979, s. 508. *Australopithecus* cinsi ise bir "ön insan" cinsi olarak tanımlanır.
12. ↑  Eme, Laura; Spang, Anja; Lombard, Jonathan; Stairs, Courtney W.; Ettema, Thijs J. G. (Aralık 2017). "Archaea and the origin of eukaryotes". *Nature Reviews Microbiology* (İngilizce). **15** (12): 711-723. doi:10.1038/nrmicro.2017.133. ISSN 1740-1526. 25 Mayıs 2021 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 11 Temmuz 2021.
13. ↑  Bengtson, Stefan; Belivanova, Veneta; Rasmussen, Birger; Whitehouse, Martin (12 Mayıs 2009). "The controversial "Cambrian" fossils of the Vindhyan are real but more than a billion years older". *Proceedings of the National Academy of Sciences*. **106** (19): 7729-7734. doi:10.1073/pnas.0812460106. PMC 2683128 $2. PMID 19416859. 29 Temmuz 2021 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 29 Temmuz 2021. KB1 bakım: PMC biçimi (link)
14. ↑  Dawkins, Richard, *Ataların Hikâyesi,* Hill Yayınları, s. 489.
15. ↑  Dawkins, Richard, *Ataların Hikâyesi,* Hill Yayınları, s. 369.
16. ↑  Dawkins, Richard, *Ataların Hikâyesi*, Hill Yayınları, s. 363.
17. ↑  Dawkins, Richard, *Ataların Hikâyesi*, Hill Yayınları, s. 357
18. ↑  Dawkins, Richard, *Ataların Hikâyesi*, Hill Yayınları, s. 337.
19. ↑  Dawkins, Richard, *Ataların Hikâyesi*, Hill Yayınları, s. 303,
20. ↑  Dawkins, Richard, *Ataların Hikâyesi*, Hill Yayınları, s. 264.
21. ↑  Dawkins, Richard, *Ataların Hikâyesi*, Hill Yayınları, s. 242.
22. 1 2 3 4  Christophe Soligo, Oliver Will, Simon Tavaré, Charles R. Marshall, and Robert D. Martin (9 Ocak 2006). "New Light on the Dates of Primate Origins and Divergence".
23. ↑  Dawkins, Richard, *Ataların Hikâyesi* Hill Yayınları, s. 234.
24. ↑  Dawkins, Richard, *Ataların Hikâyesi*, Hill Yayınları, s. 228.
25. ↑  Springer, Mark S.; Murphy, William J.; Eizirik, Eduardo; O'Brien, Stephen J. (4 Şubat 2003). "Placental mammal diversification and the Cretaceous–Tertiary boundary". *Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America*. **100** (3): 1056-1061. doi:10.1073/pnas.0334222100. ISSN 0027-8424. PMID 12552136. 30 Aralık 2020 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 29 Nisan 2021.
26. ↑  Zhou, Xuming; Xu, Shixia; Xu, Junxiao; Chen, Bingyao; Zhou, Kaiya; Yang, Guang (7 Ağustos 2011). "Phylogenomic Analysis Resolves the Interordinal Relationships and Rapid Diversification of the Laurasiatherian Mammals". *Systematic Biology*. **61** (1): 150. doi:10.1093/sysbio/syr089. ISSN 1076-836X. PMC 3243735 $2. PMID 21900649. KB1 bakım: PMC biçimi (link)
27. ↑  California Üniversitesi’ndn Allan Wilson ve Vincen Sarrich 60’lı yıllarda fosiller yerine Afrika’daki kuyruksuz iri maymunların kan proteinlerini karşılaştırarak ve onları dentleyen genlerde görülen hangi mutasyonların hangi sürelerde popülasyona yayılabileceğini hesaplayarak soyçizgilerinin ne zaman ayrılabileceğini bulmuşlardır.
28. 1 2  "Next of Kin | Penn State University". *news.psu.edu* (İngilizce). 3 Temmuz 2013 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 9 Temmuz 2021.
29. ↑  Tarih ve Euarchontanlar arası ilişki tartışmalıdır. (Bkz. Euarchontoglirler'in evrimi, Glires)
30. 1 2  "Estimation of Divergence Times for Major Lineages of Primate Species". Molecular Biology and Evolution. Mart 2003. 9 Mart 2021 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 18 Mayıs 2021.
31. ↑  Pozzi, Luca; Hodgson, Jason A.; Burrell, Andrew S.; Sterner, Kirstin N.; Raaum, Ryan L.; Disotell, Todd R. (Haziran 2014). "Primate phylogenetic relationships and divergence dates inferred from complete mitochondrial genomes". *Molecular phylogenetics and evolution*. **75**: 165-183. doi:10.1016/j.ympev.2014.02.023. ISSN 1055-7903. PMC 4059600 $2. PMID 24583291. 8 Mart 2021 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 29 Nisan 2021.
32. ↑  Chen, Feng-Chi; Li, Wen-Hsiung (Şubat 2001). "Genomic Divergences between Humans and Other Hominoids and the Effective Population Size of the Common Ancestor of Humans and Chimpanzees". *American Journal of Human Genetics*. **68** (2): 444-456. ISSN 0002-9297. PMC 1235277 $2. PMID 11170892. 8 Mart 2021 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 13 Haziran 2021.
33. ↑  Vincent M. Sarich, Allan C. Wilson: *Immunological time scale for hominid evolution*. In: *Science*, Band 158, 1967, S. 1200–1203; DOI:10.1126/science.158.3805.1200
34. ↑  Masami Hasegawa et al.: *Dating of the human-ape splitting by a molecular clock of mitochondrial DNA.* In: *Journal of Molecular Evolution*, Band 22, 1985, S. 160–174; Zusammenfassung 2 Mart 2012 tarihinde Wayback Machine sitesinde arşivlendi.
35. 1 2  Michael Heads: *Evolution and biogeography of primates: a new model based on molecular phylogenetics, vicariance and plate tectonics.* Zoologica Scripta, Band 39, Nr. 2, 2009, S. 107–127, DOI:10.1111/j.1463-6409.2009.00411.x
36. ↑  R. L. Stauffer et al.: *Human and Ape Molecular Clocks and Constraints on Paleontological Hypotheses.* In: *The Journal of Heredity*, Band 92, 2001, S. 469–474; Volltext 10 Mart 2009 tarihinde Wayback Machine sitesinde arşivlendi.  
Yakın zamanda başka yazarlar bu dönemi 26,8 milyon yıl olarak hesaplamışlardır. Bakınız: Jan E. Janečka ve diğerleri: *Molecular and Genomic Data Identify the Closest Living Relative of Primates.* In: *Science*, Band 318, 2007, S. 792–794, DOI:10.1126/science.1147555
37. ↑  Aylwyn Scally et al.: *Insights into hominid evolution from the gorilla genome sequence.* In: *Nature*, Band 483, 2012, S. 169–175, (hier: S. 170), doi:10.1038/nature10842
38. 1 2 3 4 5 6 7  Terry Harrison: *Apes Among the Tangled Branches of Human Origins.* In: *Science*, Band 327, 2010, S. 532–534, DOI:10.1126/science.1184703, Tam Metin (PDF) 23 Şubat 2014 tarihinde Wayback Machine sitesinde arşivlendi.
39. ↑  2010 yılında hem moleküler genetik temelinde hem de paleontoloji verilerine göre yapılan başka bir çalışma da aynı sonuca ulaşmıştır. Bakınız: Richard D. Wilkinson ve diğerleri: *Dating Primate Divergences through an Integrated Analysis of Palaeontological and Molecular Data.* In: *Systematic Biology*, Band 60, Nr. 1, 2011, S. 16–31, DOI:10.1093/sysbio/syq054 (Volltext (PDF) 5 Haziran 2014 tarihinde Wayback Machine sitesinde arşivlendi.). Primatların ortaya çıkışı bu çalışmada 84,5 milyon yıl öncesi ile (69,5–103,5) tarihlendirilmiş, gibongiller ile büyük insansı maymunların ayrımını ise 19,2 milyon yıl öncesi (15,1–24,1) için öngörmüştür.
40. ↑  C. Owen Lovejoy ve diğerleri: *The Great Divides: Ardipithecus ramidus Reveals the Postcrania of Our Last Common Ancestors with African Apes.* In: *Science*, Band 326, 2009, S. 73, DOI:10.1126/science.1175833. Orangutanların ayrılmasını 16 milyon yıl önce, gorillerin ayrılmasını ise 8 milyon yıl öncesine tarihlendirir. Hominini'nin şempanzelerden ayrılmasına dair benzer sonuçlara (4,98 ile 7,02 milyon yıl) Sudhir Kumar ve ekibi de ulaşmıştır: *Placing confidence limits on the molecular age of the human–chimpanzee divergence.* In: *Proceedings of the National Academy of Sciences*, Band 102, Nr. 52, 2005, S. 18842–18847, DOI:10.1073/pnas.0509585102 (Volltext 24 Eylül 2015 tarihinde Wayback Machine sitesinde arşivlendi.); Bernard Wood ve Terry Harrison ise 2010 yılında 6 ile 4 milyon yıllık bir zaman aralığını "en olasılıklı sonuç" olarak görürler: *The evolutionary context of the first hominins.* In: *Nature*, Band 470, 2011, S. 347–352, DOI:10.1038/nature09709; karşılaştırmak için bakınız: "Şempanze ile İnsan Soyları Ayrılırken" 9 Aralık 2012 tarihinde Wayback Machine sitesinde arşivlendi. – Wissenschaft-Online, 20 Aralık 2005 (Almanca)
41. ↑  "Arşivlenmiş kopya". 4 Mart 2013 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 24 Nisan 2013.
42. ↑  Sivri fare, bir böcekçil grubu için kullanılan bir terimdir
43. ↑  İnsanlık Tarihi, Alaeddin Şenel, İmge Yayınevi, Sayfa: 59
44. 1 2 3 4  Wayman, Erin. "Five Early Primates You Should Know". *Smithsonian Magazine* (İngilizce). 16 Mayıs 2014 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 29 Nisan 2021.
45. ↑   9 Ağustos 2020 tarihinde Wayback Machine sitesinde arşivlendi. page 9  3 Aralık 2014 tarihinde Wayback Machine sitesinde arşivlendi. 8 Mayıs 1999 tarihinde Wayback Machine sitesinde arşivlendi. 1999] - [P.R. Willoughby - 2005  9 Ağustos 2020 tarihinde Wayback Machine sitesinde arşivlendi. 17 Ocak 2012 tarihinde Wayback Machine sitesinde arşivlendi. International Journal of Comparative Psychology UCLA ] - [R.D. Martin - 2002 doi:10.1016/B0-08-043076-7/03083-7 24 Eylül 2015 tarihinde Wayback Machine sitesinde arşivlendi. ] - [S. Tavaré, C. R. Marshall, O. Will, C. Soligo, & R. D. Martin - 2001 doi:10.1038/416726a 17 Haziran 2016 tarihinde Wayback Machine sitesinde arşivlendi. ] [Retrieved 2012-01-01]
46. ↑  [K. D. Rose -1994 DOI: 10.1002/evan.1360030505 22 Mayıs 2014 tarihinde Wayback Machine sitesinde arşivlendi. ] - [J.Fleagle,C.Gilbert 2011-2012  12 Mayıs 2015 tarihinde Wayback Machine sitesinde arşivlendi. ] - [J.Roach 2008  16 Ekim 2012 tarihinde Wayback Machine sitesinde arşivlendi. ] - [V. McMains - 2011  16 Ocak 2019 tarihinde Wayback Machine sitesinde arşivlendi. ] - [2009  5 Haziran 2012 tarihinde Wayback Machine sitesinde arşivlendi. &  28 Temmuz 2011 tarihinde Wayback Machine sitesinde arşivlendi. ] [Retrieved 2012-01-01]
47. ↑  Kordos L, Begun D R (2001). "Primates from Rudabánya: allocation of specimens to individuals, sex and age categories". *J. Hum. Evol*. **40** (1). ss. 17-39. doi:10.1006/jhev.2000.0437. PMID 11139358.
48. ↑  Winfried Henke, Hartmut Rothe: *Stammesgeschichte des Menschen.* Springer Verlag, Berlin 1999, S. 55
49. ↑  Winfried Henke, Hartmut Rothe: *Stammesgeschichte des Menschen,* S. 58
50. ↑  Fiorenzo Facchini: *Die Ursprünge der Menschheit.* Konrad Theiss Verlag, 2006, S. 58
51. ↑  Winfried Henke, Hartmut Rothe: *Stammesgeschichte des Menschen*, S. 67
52. ↑  Terry Harrison: *A new species of Micropithecus from the middle Miocene of Kenya.* In: *Journal of Human Evolution*, Band 18, Nr. 6, 1989, S. 537–557, DOI:10.1016/0047-2484(89)90017-1
53. ↑  Türlerin bu dönemde başka türlerle yer değiştirdiğine ve türlerin çevrilmesine dair anlatımlar Terry Harrison'a aittir. *Apes Among the Tangled Branches of Human Origins,* in *Science*, Band 327, 2010, S. 532–534.
54. ↑  Salvador Moyà-Solà et al.: *A unique Middle Miocene European hominoid and the origins of the great ape and human clade.* In: *PNAS*, Band 106, Nr. 24, 2009, S. 9601–9606, DOI:10.1073/pnas.0811730106
55. ↑  J. Agusti, S. Moyà-Solà: *Mammal extinctions in the Vallesian (Upper Miocene).* In: *Lecture Notes in Earth Sciences*, Band 30, 1990, S. 425–432, DOI:10.1007/BFb0011163
56. ↑  J. Agustí et al.: *Explaining the end of the hominoid experiment in Europe.* In: *Journal of Human Evolution*, Band 45, Nr. 2, 2003, S. 145–153, DOI:10.1016/S0047-2484(03)00091-5
57. ↑  Kevin T. Uno et al.: *Late Miocene to Pliocene carbon isotope record of differential diet change among East African herbivores.* In: *PNAS*, Band 108, Nr. 16, 2011, S. 6509–6514, DOI:10.1073/pnas.1018435108
58. ↑  Caro-Beth Stewart, Todd R. Disotell: *Primate evolution – in and out of Africa.* In: *Current Biology*, Band 8, Nr. 16, 1998, S. R582–R588, DOI:10.1016/S0960-9822(07)00367-3
59. ↑  Yutaka Kunimatsu et al.: *A new Late Miocene great ape from Kenya and its implications for the origins of African great apes and humans.* In: *PNAS*, Band 104, Nr. 49, 2007, S. 19220–19225, DOI:10.1073/pnas.0706190104
60. 1 2  Nick Patterson, Daniel J. Richter, Sante Gnerre, Eric S. Lander, David Reich (2006): *Genetic evidence for complex speciation of humans and chimpanzees 13 Ocak 2012 tarihinde Wayback Machine sitesinde arşivlendi.*. In: *Nature*, Bd. 441, 2006, S. 1103–1108.
61. ↑  Kearey, Philip (2001). *Dictionary of Geology*, 2nd ed. London, New York, etc.: Penguin Reference, London, p. 123. ISBN 978-0-14-051494-0.
62. ↑  benton, M. J. and Donoghue, P. C. J. (200t). "Paleontological evidence to date the Tree of Life". *Molecular Biology & Evolution*. **24** (1). ss. 26-53. doi:10.1093/molbev/msl150. PMID 17047029. KB1 bakım: Birden fazla ad: yazar listesi (link)
63. ↑  Jay Kelley (1994). "Evolution of apes". Steve Jones, Robert Martin & David Pilbeam (Ed.). *Cambridge Encyclopedia of Human Evolution*. Cambridge, U.K: Cambridge University Press. ss. 223-230. ISBN 0-521-46786-1.  (see pp229-230 for summary of DNA dating)
64. ↑  Brunet, Michel (11 Temmuz 2002). "A new hominid from the Upper Miocene of Chad, Central Africa". *Nature*. **418** (6894). Nature Publishing Group. ss. 145-151. doi:10.1038/nature00879. ISSN 0028-0836. PMID 12110880. 7 Mart 2010 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 3 Mayıs 2010.
65. ↑  Whitfield, John (11 Temmuz 2002). "Oldest member of human family found". *Nature*. 13 Mayıs 2011 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 3 Mayıs 2010.
66. ↑  Haviland, William A.; Prins, Harald E. L.; Walrath, Dana; McBride, Bunny (2007). *Evolution and prehistory: the human challenge* (İngilizce). Cengage Learning. ISBN 049538190X. 13 Eylül 2019 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 27 Mart 2012.
67. ↑  Tchad Actuel Toumaï : Histoire des Sciences et Histoire d’Hommes 8 Mart 2012 tarihinde Wayback Machine sitesinde arşivlendi.
68. ↑  "Web site of Alain Beauvilain". 6 Mart 2021 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 27 Mart 2012.
69. ↑  "Evolution's human and chimp twist". BBC. 18 Mayıs 2006. 13 Aralık 2017 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 27 Mart 2012.
70. ↑  Indiana University News Release. "Anthropologists find 4.5 million-year-old hominid fossils in Ethiopia". 14 Şubat 2009 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 30 Ocak 2009.
71. ↑  Perlman, David (12 Temmuz 2001). "Fossils From Ethiopia May Be Earliest Human Ancestor". National Geographic News. 11 Ekim 2012 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 27 Mart 2012. Another co-author is Tim D. White, a paleoanthropologist at UC-Berkeley who in 1994 discovered a pre-human fossil, named Ardipithecus ramidus, that was then the oldest known, at 4.4 million years.
72. ↑  Alexey V. Fedorov et al.: *Tropical cyclones and permanent El Niño in the early Pliocene epoch.* In: *Nature*, Band 463, 2010, S. 1066–1070, DOI:10.1038/nature08831
73. ↑  Thure E. Cerling et al.: *Woody cover and hominin environments in the past 6 million years.* In: *Nature*, Band 476, 2011, S. 51–56, doi:10.1038/nature10306
74. ↑  "Arşivlenmiş kopya". 13 Mart 2012 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 3 Nisan 2012.
75. ↑  "Arşivlenmiş kopya". 2 Haziran 2010 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 3 Nisan 2012.
76. ↑  "Arşivlenmiş kopya". 25 Ağustos 2017 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 3 Nisan 2012.
77. ↑  Fleminger, David (2008). *The Cradle of Humankind* (İngilizce). 30° South Publishers. ss. 7-10. ISBN 0958489130.
78. ↑  Mary Leakey et al.: *Fossil hominids from the Laetolil Beds.* In: *Nature*, Band 262, 1976, S. 460–466, DOI:10.1038/262460a0
79. ↑  Wood, B.A. (1994). "Evolution of australopithecines". Steve Jones, Robert Martin & David Pilbeam (Ed.). *The Cambridge Encyclopedia of Human Evolution*. Cambridge: Cambridge University Press. ss. 231-240. ISBN 978-0-521-32370-3. KB1 bakım: Editörler parametresini kullanan (link)  Also ISBN 0-521-46786-1 (paperback)
80. ↑  Pilbeam, D.R (1988). "Hominid evolution". Harrison, G.A. Tanner, J.M. Pilbeam, D.R. & Baker, P.T. (Ed.). *Human Biology: An introduction to human evolution, variation, growth, and adaptability* (İngilizce). Oxford, U.K.: Oxford University Press. ss. 104-143. ISBN 0-19-854144-9. KB1 bakım: Editörler parametresini kullanan (link)  Also ISBN 0-19-854144-0 (paperback)
81. ↑  Augustin, Laurent (2004). "Eight glacial cycles from an Antarctic ice core". *Nature*. **429** (6992). ss. 623-628. doi:10.1038/nature02599. PMID 15190344.  `|erişim-tarihi=` kullanmak için `|url=` gerekiyor (yardım)
82. 1 2 3 4 5  Friedemann Schrenk, Timothy Bromage: *Der Hominiden-Korridor Südostafrikas.* In: *Spektrum der Wissenschaft*, Nr. 8/2000, S. 51–51
83. 1 2  "*Paranthropus aethiopicus*". Archaeology.info. 16 Mayıs 2011 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 31 Mart 2012.
84. ↑  Toth, Nicholas; Schick, Kathy (2009), "African Origins", Scarre, Chris (Ed.), *The Human Past: World Prehistory and the Development of Human Societies* (2. bas.), Londra: Thames and Hudson, ss. 67-68
85. ↑  Fiorenzo Facchini: *Die Ursprünge der Menschheit.* Konrad Theiss Verlag, 2006, S. 110
86. ↑  Pettitt, Paul (2009), "The Rise of Modern Humans", Scarre, Chris (Ed.), *The Human Past: World Prehistory and the Development of Human Societies* (2. bas.), Londra: Thames and Hudson, ss. 149-151
87. ↑  Strait DS, Grine FE, Moniz MA (1997). "A reappraisal of early hominid phylogeny". *J. Hum. Evol*. **32** (1). ss. 17-82. doi:10.1006/jhev.1996.0097. PMID 9034954. KB1 bakım: Birden fazla ad: yazar listesi (link)
88. 1 2  Bill Bryson (2004). "28. The Mysterious Biped". *A Short History of Nearly Everything* (İngilizce). Random House, Inc. ss. 522-543. ISBN 978-0-385-66004-4. 15 Ağustos 2011 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 2 Nisan 2012.
89. ↑  Peter B. deMenocal: *Climate and Human Evolution.* In: *Science*, Band 331, Nr. 6017, 2011, S. 540–542, DOI:10.1126/science.1190683
90. ↑  Walker, Alan (2006). "Early Hominin Diets: Overview and Historical Perspectives". Peter Ungar (Ed.). *Evolution of the Human Diet: The Known, the Unknown, and the Unknowable* (İngilizce). US: Oxford University Press. ss. 3-10. ISBN 978-0-19-518346-7.  (scroll up to view chapter 1 & part of chapter 2, which is a serendipitous result from another search. Subsequent attempts get a targeted search result gave returns without chapter 1).
91. ↑  Peter Ungar & Mark F. Teaford (2002). *Human Diet: Its Origin and Evolution* (İngilizce). Westport, CT: Bergin & Garvey. s. 206. ISBN 978-0-89789-736-5. 15 Ağustos 2013 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 13 Eylül 2020.
92. ↑  Bogin, Barry (1997). "The evolution of human nutrition". Romanucci-Ross, Lola; Moerman, Daniel E.; & Tancredi, Laurence R. (Ed.). *The Anthropology of Medicine: From Culture to Method* (İngilizce) (3 bas.). South Hadley MA: Bergen and Garvey. ss. 96-142. ISBN 978-0-89789-516-3. KB1 bakım: Birden fazla ad: editör listesi (link)
93. ↑  Barnicot NA (2005). "Human nutrition: evolutionary perspectives". *Integr Physiol Behav Sci*. **40** (2). ss. 114-17. doi:10.1007/BF02734246. PMID 17393680.
94. ↑  Leonard WR, Snodgrass JJ, Robertson ML (2007). "Effects of brain evolution on human nutrition and metabolism". *Annu Rev Nutr*. Cilt 27. ss. 311-27. KB1 bakım: Birden fazla ad: yazar listesi (link)
95. ↑  Bernard Wood, Mark Collard: *The Human Genus.* In: *Science*, Band 284, 1999, S. 65–71, DOI:10.1126/science.284.5411.65
96. ↑  G. J. Sawyer, Viktor Deak: *Der lange Weg zum Menschen. Lebensbilder aus 7 Millionen Jahren Evolution.* Spektrum Akademischer Verlag, Heidelberg, 2008, S. 85
97. ↑  Winfried Henke, Hartmut Rothe: *Stammesgeschichte des Menschen. Springer Verlag, Berlin 1999, S. 156*
98. ↑  Friedemann Schrenk: *Die Frühzeit des Menschen. Der Weg zum Homo sapiens.* C. H. Beck, München 1997, S. 70
99. ↑  "Toothy Tree-Swinger May Be Earliest Human". News.discovery.com. 21 Mayıs 2010. 2 Mayıs 2012 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 14 Mayıs 2011.
100. ↑  Pickering et al. 2011, "Contemporary flowstone development links early hominin bearing cave deposits in South Africa" *Earth and Planetary Science Letters 306 (1-2) , pp. 23-32.*
101. ↑  Herries & Shaw. 2011, "Palaeomagnetic analysis of the Sterkfontein palaeocave deposits: Implications for the age of the hominin fossils and stone tool industries" *Journal of Human Evolution 60 (5) , pp. 523-539*
102. ↑  ""Get Ready for More Proto-Humans"". 1 Ocak 2013 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 4 Nisan 2012.
103. ↑  Hazarika, Manji (16–30 Haziran 2007). "Homo erectus/ergaster and Out of Africa: Recent Developments in Paleoanthropology and Prehistoric Archaeology".
104. ↑  Parth R. Chauhan. Distribution of Acheulian sites in the Siwalik region 4 Ocak 2012 tarihinde Wayback Machine sitesinde arşivlendi.. *An Overview of the Siwalik Acheulian & Reconsidering Its Chronological Relationship with the Soanian – A Theoretical Perspective*.
105. ↑  "Human species before and after the genetic bottleneck associated with Toba". Andaman.org. 3 Ocak 2010 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 10 Mart 2012.
106. ↑  Fischer, Steven Roger (2004). *A history of language*. Globalities Series (İngilizce). Reaktion Books. ISBN 186189080X.
107. ↑  Spoor F, Wood B, Zonneveld F (1994). "Implications of early hominid labyrinthine morphology for evolution of human bipedal locomotion". *Nature*. **369** (6482). ss. 645-8. doi:10.1038/369645a0. PMID 8208290.
108. ↑  Price, David. "Energy and Human Evolution". 30 Nisan 2016 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 12 Kasım 2007. Fire was used by Homo erectus in northern China more than 400,000 years ago, and there is sketchy evidence suggesting that it may have been used long before that (Gowlett, 1984, pp. 181-82)
109. ↑  *Kaukasische Urahnen-Afrika-These in Frage gestellt* 16 Ağustos 2011 tarihinde Wayback Machine sitesinde arşivlendi. TAZ.de, erişim tarihi 09.06.2011
110. ↑  Vekua, Abesalom; Lordkipanidze, David; Rightmire, G. Philip; Agusti, Jordi; Ferring, Reid; Maisuradze, Givi; Mouskhelishvili, Alexander; Nioradze, Medea; Ponce de Leon, MP (Temmuz 2002). "A new skull of early Homo from Dmanisi, Georgia". *Science*. **297** (5578). ss. 85-9. doi:10.1126/science.1072953. ISSN 0036-8075. PMID 12098694.
111. ↑  Lordkipanidze D, Jashashvili T, Vekua A, Ponce deLeon MS, Zollikofer CPE, et al. 2007. Postcranial evidence from early Homo from Dmanisi, Georgia. Nature 449:305–10
112. ↑  Lordkipanidze D, Vekua A, Ferring R, Rightmire GP, Agusti J, et al. 2005. The earliest toothless hominin skull. Nature 434:717–18
113. ↑  Wilford, John Noble (19 Eylül 2007). "New Fossils Offer Glimpse of Human Ancestors". *The New York Times*. 24 Temmuz 2016 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 9 Eylül 2009.
114. ↑  Lordkipanidze, David (20 Eylül 2007). "Postcranial evidence from early *Homo* from Dmanisi, Georgia". *Nature*. **449** (7160). ss. 305-310. doi:10.1038/nature06134. PMID 17882214.
115. ↑  Klein, Richard. 2009. "Hominin Disperals in the Old World" in *The Human Past*, ed. Chris Scarre, 2nd ed. p. 108.
116. ↑  Manzi G, Mallegni F, Ascenzi A (2001). "A cranium for the earliest Europeans: Phylogenetic position of the hominid from Ceprano, Italy". *Proc. Natl. Acad. Sci. U.S.A*. **98** (17). ss. 10011-6. doi:10.1073/pnas.151259998. PMC 55569 $2. PMID 11504953. KB1 bakım: Birden fazla ad: yazar listesi (link)
117. ↑  Rightmire, G. P. (1998). "Human Evolution in the Middle Pleistocene: The Role of Homo heidelbergensis" (PDF). *Evolutionary Anthropology*. **6** (6). ss. 218-227. doi:10.1002/(SICI)1520-6505(1998)6:6<218::AID-EVAN4>3.0.CO;2-6. 23 Mart 2012 tarihinde kaynağından (PDF) arşivlendi. Erişim tarihi: 4 Nisan 2012.
118. ↑  "The Naked Scientists: Science Radio & Science Podcasts, Our Story: Human Ancestor Fossils. November 2007". 26 Haziran 2012 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 4 Nisan 2012.
119. ↑  The Mystery of the Pit of Bones, Atapuerca, Spain: Species Homo heidelbergensis. 9 Kasım 2012 tarihinde Wayback Machine sitesinde arşivlendi. Smithsonian Institution. Retrieved December 15, 2011.
120. ↑  Mithen, Steven (2006). The Singing Neanderthals, ISBN 978-0-674-02559-8
121. ↑  Rightmire, G. P. (1998). "Human Evolution in the Middle Pleistocene: The Role of Homo heidelbergensis" (PDF). *Evolutionary Anthropology*. **6** (6). ss. 218-227. doi:10.1002/(SICI)1520-6505(1998)6:6<218::AID-EVAN4>3.0.CO;2-6. 23 Mart 2012 tarihinde kaynağından (PDF) arşivlendi. Erişim tarihi: 4 Nisan 2012.
122. ↑  Bada, Jeffrey L. Roy A. Schroeder, Reiner Protsch, and Rainer Berger. Concordance of Collagen-Based Radiocarbon and Aspartic-Acid Racemization Ages 20 Mart 2015 tarihinde Wayback Machine sitesinde arşivlendi. PNAS abstract URL.
123. ↑  "Amino Acid Racemization Dating of Fossil Bones". 12 Şubat 2021 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 5 Nisan 2012.
124. ↑  "Scientists discover hominid cranium in Ethiopia". Indiana University. 27 Mart 2006. 15 Kasım 2006 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 26 Kasım 2006.
125. ↑  Harvati K (2003). "The Neanderthal taxonomic position: models of intra- and inter-specific craniofacial variation". *J. Hum. Evol*. **44** (1). ss. 107-32. doi:10.1016/S0047-2484(02)00208-7. PMID 12604307.
126. ↑  Krings M, Stone A, Schmitz RW, Krainitzki H, Stoneking M, Pääbo S (1997). "Neandertal DNA sequences and the origin of modern humans". *Cell*. **90** (1). ss. 19-30. doi:10.1016/S0092-8674(00)80310-4. PMID 9230299. KB1 bakım: Birden fazla ad: yazar listesi (link)
127. ↑  Green RE; ve diğerleri. (2008). "A complete Neandertal mitochondrial genome sequence determined by high-throughput sequencing". *Cell*. **134** (3). ss. 416-426. doi:10.1016/j.cell.2008.06.021. PMC 2602844 $2. PMID 18692465. KB1 bakım: Diğerlerinin yanlış kullanımı (link)
128. ↑  Serre D, Langaney A, Chech M ve diğerleri. (2004). "No Evidence of Neandertal mtDNA Contribution to Early Modern Humans". *PLoS Biol*. **2** (3). s. E57. doi:10.1371/journal.pbio.0020057. PMC 368159 $2. PMID 15024415. KB1 bakım: Diğerlerinin yanlış kullanımı (link)
129. 1 2  Jennifer Viegas (6 Mayıs 2010). "Neanderthals, humans interbred, DNA proves". [Discovery News]. 18 Ağustos 2010 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 17 Ağustos 2010.
130. ↑  Gutiérrez G, Sánchez D, Marín A (2002). "A reanalysis of the ancient mitochondrial DNA sequences recovered from Neandertal bones". *Mol. Biol. Evol*. **19** (8). ss. 1359-66. PMID 12140248. KB1 bakım: Birden fazla ad: yazar listesi (link)
131. ↑  Hebsgaard MB, Wiuf C, Gilbert MT, Glenner H, Willerslev E (2007). "Evaluating Neanderthal genetics and phylogeny". *J. Mol. Evol*. **64** (1). ss. 50-60. doi:10.1007/s00239-006-0017-y. PMID 17146600. KB1 bakım: Birden fazla ad: yazar listesi (link)
132. ↑  Diamond, Jared (1992). *The Third Chimpanzee: The Evolution and Future of the Human Animal* (İngilizce). Harper Perennial. ISBN 978-0-06-098403-8.
133. ↑  How Neanderthals met a grisly fate: devoured by humans 20 Mayıs 2009 tarihinde Wayback Machine sitesinde arşivlendi.. *The Observer.* May 17, 2009
134. ↑  "DNA identifies new ancient human dubbed 'X-woman' 27 Ocak 2019 tarihinde Wayback Machine sitesinde arşivlendi.". BBC News. March 25, 2010
135. ↑  *Neanderthals Were Dying Out Before Humans Arrived 3 Temmuz 2012 tarihinde Wayback Machine sitesinde arşivlendi. Jennifer Viegas, Live Science / Discovery News, erişim tarihi 29 Mart 2012*
136. ↑  Johannes Krause, Qiaomei Fu, Jeffrey M. Good, Bence Viola, Michael V. Shunkov, Anatoli P. Derevianko und Svante Pääbo: *The complete mitochondrial DNA genome of an unknown hominin from southern Siberia.* In: *Nature*, Band 464, 2010, DOI:10.1038/nature08976
137. ↑  David Reich et al.: *Genetic history of an archaic hominin group from Denisova Cave in Siberia.* In: *Nature*, Band 468, Nr. 7327, 2010, S. 1053–1060, DOI:10.1038/nature09710
138. 1 2  Maria Mednikova: *A proximal pedal phalanx of a Paleolithic hominin from denisova cave, Altai.* In: *Archaeology, Ethnology and Anthropology of Eurasia*, Band 39, Nr. 1, 2011, S. 129–138, doi:10.1016/j.aeae.2011.06.017  veya  28 Aralık 2011 tarihinde Wayback Machine sitesinde arşivlendi.
139. ↑  "Denisova Admixture and the First Modern Human Dispersals into Southeast Asia and Oceania", *The American Journal of Human Genetics*, doi:10.1016/j.ajhg.2011.09.005, PMC 3188841 $2, PMID 21944045, 8 Aralık 2011 tarihinde kaynağından arşivlendi, erişim tarihi: 5 Nisan 2012
140. ↑  *Gamma-ray spectrometric dating of late Homo erectus skulls from Ngandong and Sambungmacan, Central Java, Indonesia 20 Eylül 2016 tarihinde Wayback Machine sitesinde arşivlendi..* Journal of Human Evolution (2008) Volume: 55, Issue: 2, Publisher: Elsevier, Pages: 274-277
141. ↑  Brown, P. (27 Ekim 2004). "hominin". *Nature*. **431** (7012). ss. 1055-1061. Bibcode:2004Natur.431.1055B. doi:10.1038/nature02999. PMID 15514638.
142. ↑  Brown, P. (27 Ekim 2004). "hominin". *Nature*. **431** (7012). ss. 1055-1061. Bibcode:2004Natur.431.1055B. doi:10.1038/nature02999. PMID 15514638.
143. ↑  Falk, D. (8 Nisan 2005). "The Brain of LB1, *Homo floresiensis*". *Science*. **308** (5719). ss. 242-5. Bibcode:2005Sci...308..242F. doi:10.1126/science.1109727. PMID 15749690.
144. ↑  Argue D, Donlon D, Groves C, Wright R (2006). "Homo floresiensis: microcephalic, pygmoid, Australopithecus, or Homo?". *J. Hum. Evol*. **51** (4). ss. 360-74. doi:10.1016/j.jhevol.2006.04.013. PMID 16919706. KB1 bakım: Birden fazla ad: yazar listesi (link)
145. 1 2  Martin RD, Maclarnon AM, Phillips JL, Dobyns WB (2006). "Flores hominid: new species or microcephalic dwarf?". *The anatomical record. Part A, Discoveries in molecular, cellular, and evolutionary biology*. **288** (11). ss. 1123-45. doi:10.1002/ar.a.20389. PMID 17031806. KB1 bakım: Birden fazla ad: yazar listesi (link)
146. ↑  Renée Hetherington; Robert G. B. Reid (2010). *The Climate Connection: Climate Change and Modern Human Evolution*. Cambridge University Press. s. 64. ISBN 9780521147231. 4 Ocak 2014 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 14 Haziran 2011.
147. ↑  Eric Delson; Ian Tattersall; John A. Van Couvering (2000). *Encyclopedia of human evolution and prehistory* (İngilizce). Taylor & Francis. s. 677–. ISBN 9780815316961. 3 Aralık 2013 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 14 Haziran 2011.
148. ↑  Martin Meredith (10 Mayıs 2011). *Born in Africa: The Quest for the Origins of Human Life*. PublicAffairs. s. 148. ISBN 9781586486631. 4 Ocak 2014 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 14 Haziran 2011.
149. ↑  William A. Haviland; Harald E. L. Prins; Dana Walrath (24 Şubat 2009). *The Essence of Anthropology* (İngilizce). Cengage Learning. s. 90. ISBN 9780495599814. 8 Aralık 2017 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 14 Haziran 2011.
150. ↑  Robert Jurmain; Lynn Kilgore; Wenda Trevathan (20 Mart 2008). *Essentials of Physical Anthropology* (İngilizce). Cengage Learning. ss. 266-. ISBN 9780495509394. 17 Ekim 2015 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 14 Haziran 2011.
151. ↑  Milford H. Wolpoff, John Hawks, Rachel Caspari. "Multiregional, not multiple origins". doi:10.1002/(SICI)1096-8644(200005)112:1<129::AID-AJPA11>3.0.CO;2-K. PMID 10766948.
152. ↑  Supervolcanoes 25 Şubat 2012 tarihinde Wayback Machine sitesinde arşivlendi. BBC2, 3 February 2000
153. ↑  Stanley H. Ambrose (1998). "Late Pleistocene human population bottlenecks, volcanic winter, and differentiation of modern humans". *Journal of Human Evolution*. **34** (6). ss. 623-651. doi:10.1006/jhev.1998.0219. PMID 9650103.
154. ↑  Ambrose, Stanley H. (2005). "Volcanic Winter, and Differentiation of Modern Humans". *Bradshaw Foundation*. 14 Mart 2016 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 8 Nisan 2006.
155. 1 2  Norton, H. L.; Kittles, R. A.; Parra, E.; McKeigue, P.; Mao, X.; Cheng, K.; Canfield, V. A.; Bradley, D. G.; McEvoy, B. (2006). "Genetic Evidence for the Convergent Evolution of Light Skin in Europeans and East Asians". *Molecular Biology and Evolution*. **24** (3). ss. 710-22. doi:10.1093/molbev/msl203. PMID 17182896.
156. ↑  HapMap: SNP report for rs1042602 13 Nisan 2020 tarihinde Wayback Machine sitesinde arşivlendi.. Hapmap.ncbi.nlm.nih.gov (2009-10-19). Retrieved on 2011-02-27.
157. ↑  Finlayson, C (2004). *Neanderthals and modern humans: an ecological and evolutionary perspective*. Cambridge University Press. ss. 84. ISBN 0521820871.
158. ↑  "Modern Humans Came Out of Africa, "Definitive" Study Says". News.nationalgeographic.com. 28 Ekim 2010. 1 Ağustos 2016 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 14 Mayıs 2011.
159. ↑  Stringer CB, Andrews P (Mart 1988). "Genetic and fossil evidence for the origin of modern humans". *Science*. **239** (4845). ss. 1263-8. doi:10.1126/science.3125610. PMID 3125610.
160. ↑  Cann RL, Stoneking M, Wilson AC (1987). "Mitochondrial DNA and human evolution". *Nature*. **325** (6099). ss. 31-6. doi:10.1038/325031a0. PMID 3025745. 13 Ağustos 2010 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 28 Nisan 2012. KB1 bakım: Birden fazla ad: yazar listesi (link)
161. 1 2  Searching for traces of the Southern Dispersal 10 Mayıs 2012 tarihinde Wayback Machine sitesinde arşivlendi. by Dr. Marta Mirazón Lahr, et al.
162. ↑  Macaulay, V.; Hill, C; Achilli, A; Rengo, C; Clarke, D; Meehan, W; Blackburn, J; Semino, O; Scozzari, R (2005). "Single, Rapid Coastal Settlement of Asia Revealed by Analysis of Complete Mitochondrial Genomes". *Science*. **308** (5724). s. 1034-6, 5724. doi:10.1126/science.1109792. PMID 15890885. 30 Ocak 2010 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 28 Nisan 2012.
163. ↑  Gill, Victoria (1 Mayıs 2009). "Africa's genetic secrets unlocked". *BBC News*. 5 Mart 2016 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 8 Haziran 2011.  the results were published in the online edition of the journal *Science*.
164. ↑  "The new batch - 150,000 years ago 18 Ocak 2006 tarihinde Wayback Machine sitesinde arşivlendi.". BBC - Science & Nature - The evolution of man.
165. 1 2  "When humans faced extinction". BBC. 9 Haziran 2003. 11 Mart 2012 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 5 Ocak 2007.
166. ↑  Wolpoff, MH (2000). "Multiregional, not multiple origins". *Am J Phys Anthropol*. **112** (1). ss. 129-36. doi:10.1002/(SICI)1096-8644(200005)112:1<129::AID-AJPA11>3.0.CO;2-K. PMID 10766948. [*ölü/kırık bağlantı*]
167. ↑  Wolpoff, MH (1988). "Modern Human Origins". *Science*. **241** (4867). ss. 772-4. doi:10.1126/science.3136545. PMID 3136545. 24 Eylül 2015 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 29 Nisan 2012.
168. ↑  Leakey, Richard (1994). *The Origin of Humankind*. Science Masters Series (İngilizce). New York, NY: Basic Books. ss. 87-89. ISBN 978-0-465-05313-1.
169. ↑  Jorde LB, Bamshad M, Rogers AR (Şubat 1998). "Using mitochondrial and nuclear DNA markers to reconstruct human evolution". *Bioessays*. **20** (2). ss. 126-36. doi:10.1002/(SICI)1521-1878(199802)20:2<126::AID-BIES5>3.0.CO;2-R. PMID 9631658. KB1 bakım: Birden fazla ad: yazar listesi (link)
170. ↑  Wall, J. D.; Lohmueller, K. E.; Plagnol, V. (2009). "Detecting Ancient Admixture and Estimating Demographic Parameters in Multiple Human Populations". *Molecular Biology and Evolution*. **26** (8). ss. 1823-7. doi:10.1093/molbev/msp096. PMC 2734152 $2. PMID 19420049.
171. ↑  Green RE, Krause J, Briggs AW; ve diğerleri. (Mayıs 2010). "A draft sequence of the Neandertal genome". *Science*. **328** (5979). ss. 710-22. doi:10.1126/science.1188021. PMID 20448178. KB1 bakım: Diğerlerinin yanlış kullanımı (link) KB1 bakım: Birden fazla ad: yazar listesi (link)
172. ↑  ^ Reich D, Green RE, Kircher M, et al. (December 2010). "Genetic history of an archaic hominin group from Denisova Cave in Siberia". Nature 468 (7327): 1053–60. DOI:10.1038/nature09710. PMID 21179161
173. ↑  Reich D, Patterson N, Kircher M; ve diğerleri. (Ekim 2011). "Denisova admixture and the first modern human dispersals into Southeast Asia and Oceania". *Am. J. Hum. Genet*. **89** (4). ss. 516-28. doi:10.1016/j.ajhg.2011.09.005. PMC 3188841 $2. PMID 21944045. KB1 bakım: Diğerlerinin yanlış kullanımı (link) KB1 bakım: Birden fazla ad: yazar listesi (link)

Dış bağlantılar
---------------

|  |
| --- |
| Vikipedi'nin kardeş projelerinden
**hakkında daha fazla bilgi edinin**  |
| Vikisözlük'te ara | Vikisözlük'te tanımlar |
|
|
|
|
|
|
|
|
| Vikitür'de ara | Vikitür'de taksonomi |
|
|
|

* İncredible Human Journey, Tr. Altyazılı belgesel, Dr. Alice Roberts
* 23 Ekim 2014 tarihinde Wayback Machine sitesinde arşivlendi. İnsanın evrimsel yolculuğu, belgesel, Türkçe dublaj
* [www.youtube.com/watch?v=XlrjNEMPSQs] Kökenlerimiz-1, Prof.Dr.Alice Roberts
* [www.youtube.com/watch?v=OrjM47L\_hnE] Kökenlerimiz-2, Prof.Dr.Alice Roberts
* [www.youtube.com/watch?v=Qus01tIocdQ] Kökenlerimiz-3, Prof.Dr.Alice Roberts
* "La odisea de la especie - Bölüm 1". *Belgesel* (İspanyolca). 28 Ocak 2016 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 27 Kasım 2010.
* "La odisea de la especie - Bölüm 2". *Belgesel* (İspanyolca). 28 Ocak 2016 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 27 Kasım 2010.
* "La odisea de la especie - Bölüm 3". *Belgesel* (İspanyolca). 28 Ocak 2016 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 27 Kasım 2010.
* Şenel, Alaeddin. *Kemirgenlerden Sömürgenlere İNSANLIK TARİHİ*. Ankara: İmge Kitabevi Yayınları. ss. 1107 sayfa. ISBN 975-533-483-1.

| * g
* t
* d
İnsanın evrimi konuları |
| --- |
| **İnsan evrimi zaman çizelgesi** |
| Hominini | Sahelanthropus tchadensis **·**  Orrorin tugenensis **·**  Ardipithecus **·**  Kenyanthropus platyops |
| Australopitesinler | **Australopithecus:** Australopithecus anamensis **·**  Australopithecus afarensis **·**  Australopithecus bahrelghazali **·**  Australopithecus africanus **·**  Australopithecus garhi **·**  Australopithecus sediba**Paranthropus:** Paranthropus aethiopicus **·**  Paranthropus boisei **·**  Paranthropus robustus |
| İnsanlar ve erken insanlar | **Homo:** Homo gautengensis **·**  Homo habilis **·**  Homo rudolfensis **·** Homo georgicus **·**  Homo ergaster **·**  Homo erectus (Cava Adamı **·**  Lantiyen Adamı **·**  Meganthropus **·**  Pekin Adamı **·**  Nankin insanı **·**  Wuşan Adamı **·**  Yuanmou Adamı **·**  Solo Adamı) **·**  Homo naledi **·**  Homo cepranensis **·**  Homo antecessor **·**  Homo heidelbergensis **·**  Denisova insanı **·**  Neandertal insanı **·**  Homo rhodesiensis **·**  Homo floresiensis **·**  Arkaik Homo sapiens **·**  Anatomik modern insan (Homo sapiens idaltu **·**  Homo sapiens sapiens) |
| **Başlıklar:** İnsan evrimi zaman çizelgesi **·**  İnsan evriminin fosil listesi **·**  İnsanın evrimsel genetiği
**Modeller**: Afrika'dan Çıkış modeli **·**  Çoklu Bölge modeli |

| * g
* t
* d
Evrimsel biyoloji |
| --- |
| 
* Giriş
* Ana hatlar
* Evrimsel tarih kronolojisi
* Yaşamın evrimsel tarihi
* Dizin

 |
| Evrim | 
* Abiyogenez
* Adaptasyon
* Adaptif radyasyon
* Diğerkâmlık
	+ Hile yapmak
	+ Karşılıklı
* Baldwin etkisi
* Kladistik
* Birlikte evrim
	+ Mutualizm
* Ortak ata
* Yakınsak evrim
* Iraksak evrim
* Yeryüzündeki ilk yaşam
* Evrimin kanıtları
* Evrimsel baskı
* Eksaptasyon
* Soy tükenmesi
	+ Yok oluş
* Homoloji
* Son evrensel ortak ata
* Makro evrim
* Mikro evrim
* Uyumsuzluk
* Adaptif olmayan radyasyon
* Panspermia
* Paralel evrim
* Sinyalizasyon teorisi
	+ Handikap ilkesi
* Türleşme
	+ Tür
	+ Tür kompleksi
	+ Türler sorunu
* Taksonomi
* Seçilim birimleri
	+ Gen merkezli evrim görüşü

 |
| Popülasyongenetiği | 
* Yapay seçilim
* Biyoçeşitlilik
* Evrimsel olarak istikrarlı strateji
* Fisher prensibi
* Seçilim değeri
	+ Kapsayıcı
* Gen akışı
* Genetik sürüklenme
* Akraba seçilimi
	+ Ebeveyn yatırımı
	+ Ebeveyn-yavru çatışması
* Mutasyon
* Popülasyon
* Doğal seçilim
* Eşeysel dimorfizm
* Cinsel seçilim
	+ Eş seçimi
* Sosyal seçilim
* Trivers-Willard hipotezi
* Varyasyon

 |
| Gelişim | 
* Kanalizasyon
* Evrimsel gelişim biyolojisi
* Genetik asimilasyon
* İnversiyon
* Modülerlik
* Fenotipik plastisite

 |
| Taksonlara göre evrim | 
* Bakteriler
* Kuşlar
	+ köken
* Brachiopodalar
* Yumuşakçalar
	+ Kafadan bacaklılar
* Dinozorlar
* Balıklar
* Mantarlar
* Böcekler
	+ Kelebekler
* Memeliler
	+ kediler
	+ köpekgiller
		- kurtlar
		- köpekler
	+ sırtlangiller
	+ yunuslar ve balinalar
	+ atlar
	+ kangurugiller
	+ primatlar
		- insanlar
		- lemurlar
	+ deniz inekleri
* Bitkiler
	+ tozlayıcı aracılı
* Sürüngenler
* Örümcekler
* Dört üyeliler
* Virüsler

 |
| Organlara göre evrim | 
* Hücreler
* DNA
* Kamçı
* Ökaryotlar
	+ simbiyogenez
	+ kromozom
	+ endomembran sistemi
	+ mitokondri
	+ çekirdek
	+ plastitler
* Hayvanlarda
	+ göz
	+ kıl
	+ kulak kemikleri
	+ sinir sistemleri
	+ beyin

 |
| Sürece göre evrim | 
* Yaşlanma
	+ ölüm
	+ programlanmış hücre ölümü
* Kuşların uçuşu
* Biyolojik karmaşıklık
* Karşılıklı yardımlaşma
* Renkli görme
	+ primatlarda
* Duygular
* Empati
* Etik
* Gerçek sosyal yaşam
* Bağışıklık sistemi
* Metabolizma
* Tek eşlilik
* Ahlak
* Mozaik evrim
* Çok hücrelilik
* Eşeyli üreme
	+ Gamet farklılaşması/cinsiyetler
	+ Yaşam döngüleri/nükleer evreler
	+ Çiftleşme tipleri
	+ Mayoz
	+ Biyolojik cinsiyet belirleme
* Yılan zehri

 |
| Tempo ve biçimler | 
* Tedricilik/Sıçramalı evrim/Sıçramacılık
* Mikromutasyon/Makromutasyon
* Üniformitaryanizm/Katastrofizm

 |
| Türleşme | 
* Allopatrik
* Anagenez
* Katagenez
* Kladogenez
* Ortak türleşme
* Ekolojik
* Hibrit
* Ekolojik olmayan
* Parapatrik
* Peripatrik
* Takviye
* Simpatrik

 |
| Tarih | 
* Rönesans ve Aydınlanma Çağı
* Türlerin transmutasyonu
* David Hume
	+ *Tabiî Din Üzerine Diyaloglar*
* Charles Darwin
	+ *Türlerin Kökeni*
* Paleontoloji tarihi
* Geçiş fosili
* Karışmalı kalıtım
* Mendel genetiği
* Darwinizmin tutulması
* Modern evrimsel sentez
* Moleküler evrimin tarihçesi
* Genişletilmiş evrimsel sentez

 |
| Felsefe | 
* Darwinizm
* Alternatifler
	+ Katastrofizm
	+ Lamarkizm
	+ Ortogenez
	+ Mutasyonizm
	+ Sıçramacılık
	+ Yapısalcılık
		- Spandrel
	+ Teistik
	+ Vitalizm
* Biyolojide teleoloji

 |
| Alakalı | 
* Biyocoğrafya
* Ekolojik genetik
* Grup seçilimi
	+ Kültürel evrim
	+ Kültürel grup seçimi
	+ İkili kalıtım teorisi
* Hologenom evrimi teorisi
* Kayıp kalıtım problemi
* Moleküler evrim
* Astrobiyoloji
* Filogenetik
	+ Ağaç
* Polimorfizm
* Eobiont
* Sistematik
* Transgenerasyonel epigenetik kalıtım

 |
| 
* Kategori Kategori
* Commons sayfası Commons
* VikiProje Vikiproje

 |

| * g
* t
* d
İnsan genetiği |
| --- |
| Alt konular | 
* Evrimsel insan genetiği
* Genetik soybilim
* İnsan genetik mühendisliği
* İnsan genetiği varyasyonu
* Irk ve genetik
* İnsan genomu
	+ İnsan Genom Projesi
* İnsanın evrimi
	+ Zaman çizelgesi
* Şempanze-insan en son ortak atası
	+ Neandertal Genom Projesi

 |
| Bölgelere göre genetik tarih | 
* Afrika (Kuzey Afrika)
* Amerikalılar
* Britanya Adaları
* Avrupa (Avrupa'da Afrika karışımı)
* İber Yarımadası
* Yakın Doğu
	+ Türklerin genetik tarihi
* Güney Asya

 |
| Kategori**Kategori** Commons sayfası**Commons** |

|  |  |
| --- | --- |
| Otorite kontrolü Bunu Vikiveri'de düzenleyin | 
* LCCN: sh85062868
* NKC: ph118527
* NLI: 987007531203205171

 |