**Solid (Sosyal Bağlantılı Veri)**, World Wide Web'in mucidi Sir Tim Berners-Lee tarafından yönetilen bir web merkezi olmayanlaştırma projesidir. İlk olarak Massachusetts Institute of Technology (MIT)'de işbirliğiyle geliştirilmiştir. Proje, "bugün Web uygulamalarının çalışma şeklini radikal bir şekilde değiştirmeyi hedeflemekte ve gerçek veri sahipliği ile geliştirilmiş gizlilik sağlamaktadır." Veri bağlantılı uygulamalar için tamamen merkezi olmayan ve tamamen kullanıcı kontrolünde bir platform geliştirerek, verilerin diğer kuruluşlar tarafından değil, kullanıcılar tarafından tamamen kontrol edildiği bir ortam oluşturmayı amaçlamaktadır. Solid'ın nihai hedefi, kullanıcıların kendi verilerinin tam kontrolünü, erişim kontrolünü ve depolama konumunu sahip olmalarını sağlamaktır. Bu amaçla, Tim Berners-Lee, Solid'ı desteklemek ve ticari bir ekosistem inşa etmek için Inrupt adlı bir şirket kurmuştur.

Tarih
-----

Berners-Lee'nin 1989'da World Wide Web'i icat etmesinden iki on yıl sonra, Solid projesine dönüşen şeyin tasarım sorunlarını World Wide Web Konsorsiyumu için yazdığı taslaklarda belirtmiştir. Berners-Lee, icadının kötüye kullanıldığını görmekten giderek daha fazla endişe duymaya başlamıştır. Örneğin, 2016'da Rus hackerların ABD seçimlerine müdahale ettiği, Facebook-Cambridge Analytica veri skandalının kamuoyuna açıklandığı, Facebook'un 2012'de neredeyse 700.000 kullanıcı üzerinde gizlice psikolojik deneyler yaptığı ve Google ile Amazon'un insan seslerindeki duygusal değişikliklere kulak veren cihazlar için patent başvurusunda bulunduğu zamanlar gibi durumlarda.

Berners-Lee, internetin tamir edilmesi gerektiğini düşündü ve Solid projesini, kullanıcıların verilerinin kullanımı üzerinde tam kontrol sahibi olmalarını sağlamak için bir ilk adım olarak tasarladı. Solid projesine herkes katılabilir ve katkıda bulunabilir, ancak Berners-Lee, kodlama becerisi olmayan kişilerin interneti değiştirmek için halka açık olarak savunmaları gerektiğini önermektedir.

2015 yılında, Mastercard tarafından Solid'in geliştirilmesini desteklemek için MIT'ye bir hediye verildi. Berners-Lee'nin araştırma ekibi, Solid üzerinde çalışmak için Qatar Computing Research Institute ve Oxford Üniversitesi ile işbirliği yaptı.

2018 yılında, Berners-Lee MIT'den bir mola alarak Solid'e dayalı bir ticari girişim olan Inrupt'ı başlatmak için yola çıktı. Şirketin misyonu, "Solid üzerine inşa edilen yeni web'in bütünlüğünü ve kalitesini korumak için ticari enerji ve bir ekosistem sağlamaktır."

2018 yılında, Solid özelliklerinin açık standartlaştırma süreci, World Wide Web Konsorsiyumu (Dünya Çapında Ağ Konsorsiyumu) tarafından başlatıldı.

Aralık 2021'de, Inrupt, A Serisi yatırımlardan 30 milyon dolar topladı.

Tasarım
-------

Berners-Lee'nin vizyonuna göre, web'in merkezi olmayanlaştırılması için üstesinden gelinmesi gereken bir dizi teknik zorluk bulunmaktadır. Merkezi bir eksen–hub dağıtım paradigması yerine, merkezi olmayan noktadan-noktaya ağlama yöntemi, BitTorrent gibi geleneksel noktadan-noktaya ağlardan daha fazla kontrol ve performans özellikleri eklenerek uygulanmaktadır. Diğer hedefler ise sistemin kullanımının kolay, hızlı olması ve geliştiricilerin basit bir şekilde uygulama oluşturabilmesine izin vermesidir.

Solid'ın merkezi odak noktası, gizliliği koruyarak bilgi keşfi ve paylaşımını mümkün kılmaktır. Kullanıcılar, kişisel verileri "podlar" (kişisel çevrimiçi veri depoları) adı verilen yerlerde istedikleri şekilde saklar. Solid tarafından doğrulanan uygulamalar, kullanıcı uygulamaya izin verdiyse veri talep edebilir. Kullanıcı, kişisel bilgilerini birden fazla poda dağıtabilir; örneğin, farklı podlar kişisel profil verilerini, iletişim bilgilerini, finansal bilgileri, sağlık bilgilerini, seyahat planlarını veya diğer bilgileri içerebilir. Kullanıcı daha sonra belirli bir pod'daki ilgili bilgilere erişim izni vererek kimlik doğrulamalı bir sosyal ağ uygulamasına katılabilir. Kullanıcı, verilerin tam sahipliğini ve kontrolünü kullanıcının podlarında korur: Her bir podun hangi verileri içerdiği, her bir podun nerede depolandığı ve hangi uygulamaların veriyi kullanma iznine sahip olduğu.

Daha detaylı olarak, Solid aşağıdaki bileşenlerden oluşur:

* Merkezi sosyal medya hizmetlerinin sunduğu kimlik, doğrulama, giriş, izin listeleri, iletişim yönetimi, mesajlaşma, yayın abonelikleri, yorumlar, tartışmalar ve diğer yetenekleri sağlayan standartlar ve veri formatları/sözlüklerinin düzenlenmiş bir koleksiyonu.
* Varolan standartları genişletmek için bir REST API'sini tanımlayan özellikler ve tasarım notları, sunucu veya uygulama geliştiren geliştiricilere rehberlik etmek için.
* Solid özelliklerini uygulayan sunucular.
* Solid uygulamalarını test etmek ve doğrulamak için bir test takımı.
* Solid platformunda çalışan sosyal uygulamalar, kimlik sağlayıcıları ve yardımcı kütüphanelerin bir ekosistemi.
* Belgeler, tartışmalar, öğreticiler ve sunumlar sunan bir topluluk.

Ayrıca bakınız
--------------

* Dat
* Dağıtılmış sosyal ağ
* Dijital Hizmetler Yasası
* IndieWeb
* InterPlanetary File System (IPFS)

Kaynakça
--------

1. 1 2  David Weinberber (10 Ağustos 2016). "How the father of the World Wide Web plans to reclaim it from Facebook and Google". *Digital Trends*. 6 Temmuz 2018 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 30 Temmuz 2018.
2. ↑  "Solid project website". Massachusetts Institute of Technology. 29 Haziran 2018 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 30 Temmuz 2018.
3. ↑  Tim Berners-Lee (17 Ağustos 2009). "Socially Aware Cloud Storage". World Wide Web Consortium. 28 Mayıs 2010 tarihinde kaynağından arşivlendi.
4. ↑  Tim Berners-Lee (11 Ekim 2009). "Read-Write Linked Data". World Wide Web Consortium. 28 Mayıs 2010 tarihinde kaynağından arşivlendi.
5. ↑  Katrina Brooker (1 Temmuz 2018). ""I Was Devastated": Tim Berners-Lee, the Man Who Created the World Wide Web, Has Some Regrets". *Vanity Fair*. 4 Temmuz 2018 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 30 Temmuz 2018.
6. ↑  Klint Finley (4 Nisan 2017). "Tim Berners-Lee, inventor of the web, plots a radical overhaul of his creation". *Wired*. 30 Haziran 2018 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 30 Temmuz 2018.
7. ↑  Kathryn Krawczyk (2 Temmuz 2018). "World Wide Change: The creator of the web realizes his invention has gone way wrong". *The Week*. 9 Temmuz 2018 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 30 Temmuz 2018.
8. ↑  "Web inventor Tim Berners-Lee's next project: a platform that gives users control of their data". *Computer Science & Artificial Intelligence Lab*. Massachusetts Institute of Technology. 2 Kasım 2015. 6 Nisan 2018 tarihinde kaynağından arşivlendi.
9. ↑  Katrina Booker (29 Eylül 2018). "Exclusive: Tim Berners-Lee tells us his radical new plan to upend the World Wide Web". *Fast Company*. 29 Eylül 2018 tarihinde kaynağından arşivlendi.
10. ↑  
"Inrupt". 1 Şubat 2011 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 7 Ocak 2019.  Website.
11. ↑  Tim Berners-Lee (28 Eylül 2018). "One Small Step for the Web..." Inrupt. 29 Eylül 2018 tarihinde kaynağından arşivlendi.
12. ↑  "Solid Technical Reports". 19 Haziran 2021 tarihinde kaynağından arşivlendi.
13. ↑  "Web creator Tim Berners-Lee's startup Inrupt raises $30 million". *TechCrunch* (İngilizce). 9 Aralık 2021. 16 Aralık 2021 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 16 Aralık 2021.
14. 1 2  John Leonard (27 Temmuz 2018). "Decentralising the web: OmiseGO on the importance of user experience for new platforms". *Computing*. 30 Temmuz 2018 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 30 Temmuz 2018.
15. ↑  "About Solid". GitHub. 3 Temmuz 2018 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 30 Temmuz 2018.

Daha fazla okuma
----------------

* Sağlık ve Zindelik Verilerinin Merkezi Olmayan Yönetimini İnceleme 26 Mart 2023 tarihinde Wayback Machine sitesinde arşivlendi. ( Katı Sağlık 11 Aralık 2022 tarihinde Wayback Machine sitesinde arşivlendi. )

Dış bağlantılar
---------------

* Sağlam web sitesi 16 Mayıs 2023 tarihinde Wayback Machine sitesinde arşivlendi.
* Solid at Inrupt 1 Nisan 2020 tarihinde Wayback Machine sitesinde arşivlendi. Archived
* Sağlam MIT web sitesi 29 Haziran 2018 tarihinde Wayback Machine sitesinde arşivlendi.
* Sağlam uygulamalar 18 Mayıs 2023 tarihinde Wayback Machine sitesinde arşivlendi.
* GitHub'da Solid