Büyükşehir Belediyeleri
**Türkiye'de büyükşehir belediyeleri**, Türk belediyeciliğine 1984 yılında girmiş olan üst kademe belediyelerdir. Bu belediyeler 1982 anayasasının 127. maddesindeki "büyük yerleşim yerlerinde özel yönetim biçimleri oluşturulabilir" hükmüne dayanılarak 1984 yılında kurulmaya başlanmıştır. O tarihe kadar, Türkiye’de belediyelerin hizmet alanları iç içe geçmezdi. Büyükşehir belediyeciliğinde ise, büyükşehir hizmet alanı içinde birden çok ilçe veya birinci kademe belediyesi vardı. 2014'ten sonra ise büyükşehir belediyelerinin sorumluluk alanı il sınırlarına genişletildi ve belde belediyelerinin kapatılmasıyla yalnızca ildeki tüm ilçe belediyelerini kapsar hâle geldi. Dolayısıyla belediye hizmeti aynı zamanda hem büyükşehir, hem de ilçe belediyesi eliyle yürütülür. Ancak, yasa büyükşehir ve ilçe belediyelerinin yürüttükleri hizmet türlerini birbirinden ayırmıştır. Ayrıca büyükşehir belediyesi ile ilçe belediyeleri birbirinden bağımsız kuruluşlardır. Bunlar arasında astlık ve üstlük ilişkisi yoktur.

İlk üç büyükşehir
-----------------

Türkiye’deki ilk büyükşehir belediyeleri 1984 yılı Ocak ayında çıkarılan *2972* sayılı yasa ve Mart ayında çıkarılan *195* sayılı kanun hükmünde kararname uyarınca üç büyük kentte kuruldu. Bu tarih itibarıyla, bu üç kentten, İstanbul’un on beş, Ankara’nın beş ve İzmir’in de üç metropoliten ilçesi vardı. Aynı yılın Temmuz ayında çıkarılan *3030* sayılı yasa ile büyükşehir ve ilçe belediyeleri statüleri netleşti.

Beş büyükşehir daha
-------------------

1986-1988 döneminde beş büyükşehir belediyesi daha kuruldu. 1986 yılında *3306* sayılı yasa ile Adana, 1987 yılında *3391* sayılı yasa ile Bursa, *3398* sayılı yasa ile Gaziantep ve *3399* sayılı yasa ile Konya, 1988 yılında ise *3508* sayılı yasa ile Kayseri büyükşehir statüsüne geçirildi. Adana, Bursa ve Konya'nın üç, Gaziantep ve Kayseri’nin iki metropoliten ilçesi vardı.

Yeni büyükşehirler
------------------

Türkiye'de nüfus artış ve şehirleşme hızının yüksek oluşu kent nüfuslarında büyük artışlar olması sonucunu doğurmaktadır. 1993 yılında Antalya, Diyarbakır, Erzurum, Eskişehir, İzmit, Mersin ve Samsun belediyeleri hakkında 27/6/1984 tarihli ve 3030 sayılı Kanun hükümleri uygulanır ve bu illerin merkez belediyeleri aynı isimleri taşıyan büyükşehir belediyelerine dönüşür. Ancak bu defa farklı bir uygulama ile 504 sayılı kanun hükmünde kararname ile kurulan büyükşehirlerde, ilçe belediyesi yerine birinci kademe belediyesi kurularak ilçe kuruluşu 2008 yılına kadar ertelendi. Bu şekilde kurulan büyükşehir içi ilk kademe belediyelerinin sayısı, Erzurum, Samsun'da dört; Antalya, Diyarbakır, Mersin'de üç; Eskişehir ve Kocaeli'de ise ikiydi. 2000 yılında Sakarya ilinde, Adapazarı ismini taşıyan büyük şehir belediyesi kurulur ve bu belediye hakkında 27/6/1984 tarihli ve 3030 sayılı Kanun hükümleri uygulanır.

Büyükşehir sınırlarının değişmesi
---------------------------------

2012 yılında çıkarılan *6360* sayılı yasayla, büyükşehir belediye sınırları için yeni kıstaslar getirildi. Buna göre, büyükşehir kıstaslarından olan nüfus sayısı 750.000'e indirilmiştir. Bu yasa vasıtasıyla büyükşehir belediyelerinin sorumluluk alanları il mülki sınırlarına genişletilerek ile bağlı ilçelerin tamamı büyükşehir sorumluluk bünyesine alınmıştır.

Yeni 14 Büyükşehir
------------------

Dönemin başbakanı Recep Tayyip Erdoğan, 2011 Mayıs ayındaki Kahramanmaraş mitinginde nüfusu 750.000'i aşan illerin büyükşehir yapılmasına ilişkin kanun tasarısı hazırladıklarını söylemiştir. Türkiye İstatistik Kurumu’nun (TÜİK) açıkladığı 2011 yılına ilişkin "Adrese Dayalı Nüfus Kayıt Sistemi Sonuçları" dikkate alınmış ve 12 Kasım 2012 tarihi itibarıyla Büyükşehir yasa tasarısı, Meclis Genel Kurulu'nda kabul edilerek 6360 sayılı kanun olarak yasalaşmıştır. Büyükşehir olan iller ve nüfusları:

* Şanlıurfa: 1.801.980
* Hatay: 1.503.066
* Manisa: 1.359.463
* Balıkesir: 1.167.761
* Kahramanmaraş: 1.075.706
* Van: 1.070.113
* Aydın: 1.020.957
* Denizli: 1.005.687
* Tekirdağ: 874.475
* Muğla: 866.665
* Mardin: 779.738
* Malatya: 762.538
* Trabzon: 818.023
* Ordu: 774.154 nüfus ile büyükşehir oldu.

Metropoliten ilçelerin kurulması
--------------------------------

İlk sekiz büyükşehir sınırları içinde, İçişleri Bakanlığı ilçe örgütleri (kaymakamlık) bulunuyordu. 1993 ve sonrasında kurulan sekiz büyük şehrin sınırları içindeki belediyeler ise birinci kademe belediyesi karakterindeydi. Çünkü bu ilçelerde ilçe örgütü kurulmamıştı. Bu durum 2008 yılında değiştirildi. *5747* sayılı yasa ile bu sekiz büyükşehirde ilçe örgütü de kurularak, ilk kademe belediyeleri ilçe belediyelerine dönüştürüldü. Aynı yasa ile ayrıca çeşitli büyükşehirlerde yeni ilçe belediyeleri de kuruldu. Gerek dönüştürülen gerek yeni kurulan ilçe belediyelerin sayısı kırk üç olmuştur.

İsim değişiklikleri
-------------------

İl merkezleri genellikle il isimleri ile bilinirlerse de, bunun istisnaları vardır. Büyükşehir statüsündeki kentlerin üç tanesinde de merkez ve il ismi yakın zamana kadar farklıydı. Bu durum büyükşehir adının kullanılmasında da karışıklığa yol açabiliyordu.

* Mersin kenti İçel il merkeziydi. 2002 yılında çıkarılan *4764* sayılı yasa ile İçel ili yerine Mersin ili adı kullanılmaya başlandı. Bu sebepten büyükşehrin adı Mersin Büyükşehir Belediyesi’dir.
* İzmit kenti Kocaeli il merkeziydi. Yeni büyükşehir metropoliten ilçelerinin kuruluşuna dair *5747* sayılı yasada büyükşehir ismi Kocaeli Büyükşehir Belediyesi olarak değiştirildi. İzmit adı ise metropoliten belediyelerden (Saraybahçe) birine verildi.
* Adapazarı kenti Sakarya il merkeziydi. Yeni büyükşehir metropoliten ilçelerinin kuruluşuna dair *5747* sayılı yasada büyükşehir ismi Sakarya Büyükşehir Belediyesi olarak değiştirildi. Adapazarı adı ise metropoliten belediyelerden birinin adıdır.

Metropoliten ilçe sayısı
------------------------

2020 itibarıyla 30 büyükşehir içerisinde 519 ilçe belediyesi vardır. (Büyükşehir dışındaki ilçelerle birlikte toplam ilçe sayısı 922'dir.) En fazla metropoliten ilçesi olan büyükşehir 39 ilçe ile İstanbul'dur. İstanbul'u 22 ilçe ile İzmir, 16 ilçe ile Ankara, 12 ilçe ile Kocaeli ve 10 ilçe ile Sakarya izlemektedir. Diğer büyükşehirlerin metropoliten ilçe sayısı ise şöyledir: Bursa 7; Adana, Antalya ve Kayseri 5; Diyarbakır, Mersin ve Samsun 4; Konya, Şanlıurfa ve Erzurum 3; Malatya, Denizli, Gaziantep, Balıkesir, Eskişehir, Hatay, Manisa, Kahramanmaraş ve Van 2; Aydın, Mardin, Muğla, Ordu, Tekirdağ ve Trabzon 1.

Büyükşehirlerin ülke nüfusundaki yeri
-------------------------------------

Büyükşehirlerden, İstanbul'un nüfusu 15 milyonu, Ankara'nın nüfusu 5 milyonu, İzmir'in nüfusu 4 milyonu, Bursa'nın nüfusu 3 milyonu aşmış olup; Antalya, Adana, Konya, Şanlıurfa, Gaziantep ve Kocaeli'nde 2 milyon sınırının üzerindedir.

30 büyükşehir belediyesinin sınırları içinde ikamet eden nüfus 64 milyonun üzerindedir. Bir başka deyişle, büyükşehir belediye sınırları içinde ikamet eden nüfus ülke toplam nüfusunun yaklaşık %78'idir. Buna karşılık, diğer 51 ildeki nüfusun toplam nüfusa oranı ise yaklaşık %22'dir.

Büyükşehir belediye statüsüne sahip illerde İl Özel İdarelerine son verilmiştir.

Büyükşehir listesi
------------------

| Büyükşehir belediyeleri | Kuruluş tarihi | Nüfus (2021)  | İlçe sayısı |
| --- | --- | --- | --- |
| Adana Büyükşehir Belediyesi | 5 Haziran 1986 | 2.263.373 | 15 |
| Ankara Büyükşehir Belediyesi | 23 Mart 1984 | 5.747.325 | 25 |
| Antalya Büyükşehir Belediyesi | 9 Eylül 1993 | 2.619.832 | 19 |
| Aydın Büyükşehir Belediyesi | 6 Aralık 2012 | 1.134.031 | 17 |
| Balıkesir Büyükşehir Belediyesi | 1.250.610 | 20 |
| Bursa Büyükşehir Belediyesi | 18 Haziran 1986 | 3.147.818 | 17 |
| Denizli Büyükşehir Belediyesi | 6 Aralık 2012 | 1.051.056 | 19 |
| Diyarbakır Büyükşehir Belediyesi | 9 Eylül 1993 | 1.791.373 | 17 |
| Erzurum Büyükşehir Belediyesi | 756.893 | 20 |
| Eskişehir Büyükşehir Belediyesi | 898.369 | 14 |
| Gaziantep Büyükşehir Belediyesi | 20 Haziran 1986 | 2.130.432 | 9 |
| Hatay Büyükşehir Belediyesi | 6 Aralık 2012 | 1.670.712 | 15 |
| Mersin Büyükşehir Belediyesi | 9 Eylül 1993 | 1.891.145 | 13 |
| İstanbul Büyükşehir Belediyesi | 23 Mart 1984 | 15.840.000 | 39 |
| İzmir Büyükşehir Belediyesi | 4.425.789 | 30 |
| Kayseri Büyükşehir Belediyesi | 7 Aralık 1988 | 1.434.357 | 16 |
| Kocaeli Büyükşehir Belediyesi | 9 Eylül 1993 | 2.033.441 | 12 |
| Konya Büyükşehir Belediyesi | 20 Haziran 1986 | 2.277.017 | 31 |
| Malatya Büyükşehir Belediyesi | 6 Aralık 2012 | 808.692 | 13 |
| Manisa Büyükşehir Belediyesi | 1.456.626 | 17 |
| Kahramanmaraş Büyükşehir Belediyesi | 1.171.298 | 11 |
| Mardin Büyükşehir Belediyesi | 862.757 | 10 |
| Muğla Büyükşehir Belediyesi | 1.021.141 | 13 |
| Ordu Büyükşehir Belediyesi | 14 Mart 2013 | 760.872 | 19 |
| Sakarya Büyükşehir Belediyesi | 6 Mart 2000 | 1.060.876 | 16 |
| Samsun Büyükşehir Belediyesi | 9 Eylül 1993 | 1.371.274 | 17 |
| Tekirdağ Büyükşehir Belediyesi | 6 Aralık 2012 | 1.113.400 | 11 |
| Trabzon Büyükşehir Belediyesi | 816.686 | 18 |
| Şanlıurfa Büyükşehir Belediyesi | 2.143.020 | 13 |
| Van Büyükşehir Belediyesi | 1.141.015 | 13 |
| Toplam | 66.092.128 | 519 |
|

Kaynakça
--------

1. ↑  Acar, Abdurrahman. "Büyükşehir Belediyelerinin İlçe ve Alt Kademe Belediyeleri Üzerindeki İnceleme ve Uygulamayı Denetleme Yetkisinin Sınırı" (PDF). Sayıştay. s. 54. 10 Mayıs 2015 tarihinde kaynağından (PDF) arşivlendi. Erişim tarihi: 26 Eylül 2014.
2. ↑  "Karar Sayısı: KHK/504" (PDF). 24 Eylül 2014 tarihinde kaynağından (PDF) arşivlendi.
3. ↑  "Karar Sayısı: KHK/593" (PDF). 18 Ekim 2014 tarihinde kaynağından (PDF) arşivlendi.
4. 1 2  "TBMM". 15 Nisan 2015 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 3 Aralık 2012.
5. ↑  "Yıllara Göre İl Nüfusları, 2007-2013". 11 Ekim 2015 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 28 Mart 2014.
6. 1 2  "Türkiye'de Toplam Kaç İlçe Var? 2020 İlçe Belediyesi Sayısı". *Milliyet*. 1 Ocak 2021 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 28 Aralık 2020.
7. ↑  Birliği, Marmara Belediyeler. "Büyükşehirlerde İl Özel İdareleri Kalktı". *www.marmara.gov.tr*. 4 Mart 2016 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 21 Ekim 2015.
8. ↑  "2021 Türkiye Nüfusu". *biruni.tuik.gov.tr*. 17 Ağustos 2018 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 15 Ağustos 2022.
9. ↑  "Karar Sayısı: KHK/593" (PDF). 15 Mart 2016 tarihinde kaynağından arşivlendi (PDF). Erişim tarihi: 6 Ağustos 2014.

Dış bağlantılar
---------------

* Türkiye İstatistik Kurumu ADNS sonuçları

| * g
* t
* d
Türkiye'de büyükşehir belediyeleri |
| --- |
| 
* Adana
* Ankara
* Antalya
* Aydın
* Balıkesir
* Bursa
* Denizli
* Diyarbakır
* Erzurum
* Eskişehir
* Gaziantep
* Hatay
* İstanbul
* İzmir
* Kahramanmaraş
* Kayseri
* Kocaeli
* Konya
* Malatya
* Manisa
* Mardin
* Mersin
* Muğla
* Ordu
* Sakarya
* Samsun
* Şanlıurfa
* Tekirdağ
* Trabzon
* Van

 |

| * g
* t
* d
Türkiye Türkiye'nin idari bölümleri |
| --- |
| Mülki idare bölümleri | 

|  |  |
| --- | --- |
| Mevcut | 
* İller
	+ liste
	+ Vali
* İlçeler
	+ liste
	+ Kaymakam

 |
| Eski | 
* Bucaklar
	+ liste
	+ *Bucak müdürü*

 |

 |
| Mahallî idareler | 

|  |  |
| --- | --- |
| Belediyeler *(liste*
* Belediye başkanı)
 | 
* Büyükşehir belediyeleri
* İl merkez ilçe belediyeleri
* Büyükşehir ilçe belediyeleri
* İlçe belediyeleri
* Belde belediyeleri
	+ *liste*

 |
| Eski | 
* İlk kademe belediyeleri
* Belediye şubeleri

 |
| 
* Mahallî idare birlikleri
* İl özel idareleri
* Köyler *(Muhtar* - *İhtiyar heyeti)*

 |

 |
| Ayrıca bakınız | 
* İçişleri Bakanlığı
* İller İdaresi Genel Müdürlüğü
* Mahalli İdareler Genel Müdürlüğü
* Türkiye'nin Avrupa Birliği ülkeleri istatistiki bölge birimleri sınıflandırmasına göre oluşturulmuş bölgeleri

 |