**Alternatif tıp,** biyolojik akla yakınlık, test edilebilirlik, tekrarlanabilirlik veya klinik deneylerden elde edilen kanıtlara sahip olmamasına rağmen tıbbın iyileştirici etkilerini elde etmeyi amaçlayan uygulamalara verilen isimdir. Alternatif terapiler tıp biliminin ve bilimsel yöntemin dışındadır ve tanıklık, anekdot, din, gelenek, hurafe, doğaüstü enerjiler, sözde bilim, propaganda, dolandırıcılık veya diğer bilim dışı kaynaklar gibi akıl yürütmedeki hatalara dayanır. Sıklıkla kullanılan terimler *New Age tıbbı*, *sözde tıp*, *holistik tıp*, alışılmışın *dışında tıp*, *marjinal tıp* ve şarlatanlıktan az farkla geleneksel *olmayan tıptır*.

Bazı alternatif uygulamalar, insan vücudunun nasıl çalıştığına dair yerleşik bilimle çelişen teorilere dayanmaktadır; diğerleri etkilerini veya bunların eksikliğini açıklamak için doğaüstü veya batıl inançlara başvururlar. Diğerlerinde, uygulama akla yatkındır ancak olumlu bir risk-fayda sonuç olasılığından yoksundur. Alternatif tıp, makul tedavileri sorumlu ve etik klinik denemeler yoluyla test etmek için bilimsel yöntemi kullanan ve etki ya da etkisizlik konusunda tekrarlanabilir kanıtlar üreten bilimsel tıptan farklıdır. İddialar genellikle plasebo kontrollü denemeler, kör deneyler ve önsel olasılık hesaplaması gibi gerekli protokolleri ihlal eden geçersiz verilere dayanır.

Alternatif uygulamaların etkili olduğuna dair algının çoğu, inanç (plasebo etkisi) veya tedavi edilen hastalığın doğal seyri ile ilgilidir. Tıbbın başarısız olması alternatif tedavilere yönelme eğilimini artırır ve en kötü sonuçlar ortaya bu durumlarda çıkar; Özellikle kanser veya HIV enfeksiyonu gibi kendi kendine iyileşmesi beklenmeyen hastalıklar için, çok sayıda çalışma, hastaların alternatif tedavilere yönelmesi durumunda bu hastaların etkili tedaviden kaçınmaları nedeniyle önemli ölçüde çok daha kötü sonuçlarla karşılaşıldığını göstermiştir. Ancak bazı alternatif tedaviler uygulamanın kendisinden kaynaklanan aktif zararlara sahiptirler; örn. amigdalin veya hidrojen peroksit alımı veya etkili tedavilerle etkileşim halinde olan uygulamalar.

Alternatif tıp, güçlü bir lobiye sahip, kârlı bir sektördür ve kanıtlanmamış tedavilerin kullanım ve pazarlanması konusunda düzenlemelerle çok daha az karşılaşır.

**Tamamlayıcı tıp**, **tamamlayıcı ve alternatif tıp**, **entegre tıp** veya **bütünleştirici tıp** ve **holistik tıp**, alternatif uygulamaları ana akım tıpla birleştirmeye çalışır.

Geleneksel tıp, orijinal ortamları dışında ve uygun bilimsel açıklama ve kanıt olmaksızın kullanıldığında "alternatif" hale gelir. Alternatif yöntemler genellikle tıp biliminin sunduğu ve bazen alternatif tıbbın destekçileri tarafından aşağılayıcı bir şekilde "Büyük İlaç "olarak adlandırılan yöntemlerden daha "doğal "veya "bütüncül "olarak pazarlanır. Alternatif tıbbı incelemek için milyarlarca dolar harcandı, olumlu ya da hiç alınmadı veya minimaldi ve birçok yöntem tamamen çürütüldü.

Tanımlar ve terminoloji
-----------------------

Marcia Angell : "İki çeşit ilaç olamaz. – geleneksel ve alternatif."
*Alternatif tıp yerine* *tamamlayıcı tıp*, *bütünleyici tıp ,* *holistik tıp*, *doğal tıp*, *alışılmışın dışında tıp*, *saçak tıp*, *geleneksel olmayan tıp* ve *yeni çağ tıbbı terimleri de* çoğu bağlamda eşanlamlı olarak kullanılır. Terminoloji, markalaşmayı yansıtacak şekilde uygulayıcıların tercih ettiği şekilde değişir. Örneğin, şu anda Ulusal Tamamlayıcı ve Bütünleştirici Sağlık Merkezi (NCCIH) olarak adlandırılan, alternatif tıp alanında çalışan Amerika Birleşik Devletleri Ulusal Sağlık Enstitüleri departmanı, *Alternatif Tıp Ofisi* (OAM) olarak kuruldu ve *Ulusal Tamamlayıcı ve Alternatif Tıp Merkezi* olarak yeniden adlandırıldı. Terapiler genellikle "doğal" veya "bütüncül" olarak çerçevelenir ve dolaylı ve kasıtlı olarak geleneksel tıbbın "yapay" ve "kapsamı dar" olduğunu öne sürer.

"Alternatif tıp" ifadesindeki "alternatif" teriminin anlamı, tıp bilimine etkili bir alternatif olduğu anlamına gelmez, geliştiricileri etkinlik görüntüsü vermek için **gevşek terminoloji** kullanabilir. Bu bir ikiliğin var olmadığı halde var olduğu izlenimi vermek için de kullanılabilir; örneğin, "Batı tıbbı" ve "Doğu tıbbı" ifadelerindeki kültürel bir farkı belirtmek için kullanılan ifadenin kanıta dayalı tıp ile işe yaramayan tedaviler gibi kullanılması diğer bir gevşek terminoloji örneğidir.

### Alternatif tıp

"Biyotıp" veya "tıp", tıp biliminin biyoloji, fizyoloji, moleküler biyoloji, biyofizik ve diğer doğa bilimlerinin ilkelerini klinik uygulamaya uygulayan ve bu uygulamanın etkinliğini belirlemek için bilimsel yöntemler kullanan bölümüdür. **Alternatif tıp,** gevşek bir şekilde, kullanıcıları tarafından tıbbın iyileştirici etkilerine sahip olduğuna inanılan veya algılanan, ancak etkinliği bilimsel yöntemlerle kanıtlanmamış, biyotıbbın bir parçası olmayan, veya teori veya uygulamaları biyotıpta kullanılan bilimsel kanıt veya ilkelerle doğrudan çelişen teori ve uygulamalar olarak tanımlanır.

Diğer bazı açıklamalar ise alternatif tıbbı, sosyal ve politik marjinalliği açısından tanımlamaya çalışır. Bu, alternatif tedavilerin araştırma fonlarına erişim, tıp basınında sempatik yer alma veya standart tıp müfredatına dahil olma konularında destek almamasına işaret edebilir. ABD NCCIH tarafından tasarlanan ve yaygın olarak kullanılan bir tanımda *"genellikle geleneksel tıbbın bir parçası olarak kabul edilmeyen çeşitli tıbbi ve sağlık bakım sistemleri, uygulamaları ve ürünleri grubu" olarak* adlandırılır. Bununla birlikte, bazı geleneksel doktorların alternatif tıbbi tedaviler sunduğu ve standart tıp lisans eğitiminin bir parçası olarak giriş kurs veya modüllerinin sunulabildiği günümüzde bu tanımlar yetersizdir; ABD tıp fakültelerinin yarısından fazlasında alternatif tıp öğretiliyor ve ABD sağlık sigortacıları alternatif tedaviler için geri ödemeye daha istekli hale geliyor.

### Tamamlayıcı veya bütünleştirici tıp

**Tamamlayıcı** (**CM**) veya **bütünleyici tıp** (**IM**), standart tedavilerin etkisini artırdığı inancıyla alternatif tıbbın, ana akım tıbbi tedavi ile birlikte kullanılmasıdır. Örneğin, akupunkturun (doğaüstü bir enerjinin akışını etkilemek için vücudu iğnelerle delmek) aynı anda kullanıldığında etkinliği artırdığına veya bilime dayalı tıbbı "tamamladığına" inanılabilir. Alternatif tedavilerin neden olduğu önemli ilaç etkileşimleri, (özellikle kanser tedavisinde) tedavileri, daha az etkili hale getirebilir. Alternatif tıpla ilgili olağan sorunların yanı sıra, bütünleştirici tıp, **sözdebilim**i akademik bilime dayalı tıbba getirme girişimi olarak aşağılayıcı "şarlatan tıp "terimleriyle de tanımlandı. Robert Todd Carroll, bütünleştirici tıbbı bilimsel olanı denenmemiş ve gözden düşmüş olanla"; anlam ile saçmalığı bütünleştiren tıp olarak görür. Alan, birçok adı nedeniyle, esasen birbirinin aynı uygulamaların yoğun bir şekilde yeniden markalaştırılmasıyla da eleştirilir.

**CAM,** *tamamlayıcı ve alternatif tıp* ifadesinin kısaltmasıdır. 2019 Dünya Sağlık Örgütü'nün (WHO) Geleneksel ve Tamamlayıcı Tıp Küresel Raporu, tamamlayıcı ve alternatif tıp terimlerinin "o ülkenin kendi geleneksel tıbbının parçası olmayan ve tamamen entegre olmayan geniş bir sağlık hizmetleri uygulamalarına atıfta bulunduğunu belirtmektedir.

American Board of Physician Specialties tarafından yapılan bütünleştirici Tıp Sınavı şu konuları içerir: Manuel Terapiler, Biyoalan Terapileri, Akupunktur, Hareket Terapileri, Etkileyici Sanatlar, Geleneksel Çin Tıbbı, Ayurveda, Yerli Tıp Sistemleri, Homeopatik Tıp, Natüropatik Tıp, Osteopatik Tıp, Kayropraktik ve Fonksiyonel Tıp.

### Diğer terimler

Geleneksel tıp, tıp biliminin egemen olduğu kültürlerde tipik olarak uygulananların aksine, belirli bir kültürün "*bilim öncesi* *uygulamalar"*ını ifade eder. 2019 DSÖ raporu, geleneksel tıbbı "açıklanabilir olsun ya da olmasın, farklı kültürlere özgü teori, inanç ve deneyimlere dayanan, fiziksel ve ruhsal hastalıkların önlenmesi, teşhisi, iyileştirilmesi veya tedavisinde sağlık bakımında kullanılan bilgi, beceri ve uygulamaların toplamı" olarak tanımlamaktadır.

**Holistik tıp,** alternatif tıbbın yeni bir isimle markalaşmasıdır. Bu durum tıbbın sözde indirgemeciliğinin aksine, *denge* ve *holizm* kelimeleriyle kişiyi "bütün" ve daha eksiksiz hesaba kattığını iddia eder.

### Tanımlanmasındaki zorluklar

Bilimin önde gelen üyeleri ve biyomedikal bilim camiası "geleneksel tıp", "alternatif tıp", "konvansiyonel tıp", "alternatif tıp", "tamamlayıcı tıp", "integratif tıp" ve "bütüncül tıp" ifadelerini hiçbir herhangi bir ilaca atıfta bulunmaması nedeniyle alternatif tıp olarak adlandırmayı anlamlı bulmuyorlar. Diğerleri, alternatif tıbbın, içerdiği teori ve uygulamaların çeşitliliği ve alternatif ve geleneksel tıp arasındaki sınırların örtüşmesi, geçişken ve değişkenliğini ileri sürüyor. Alternatif olarak kategorize edilen sağlık uygulamaları, tarihsel kökenleri, teorik temelleri, teşhis teknikleri, terapötik uygulamaları ve tıbbi ana akımla olan ilişkileri bakımından farklılık gösterebilir. Alternatif tıbbın "ana akım olmayan" tanımı altında, bir yerde alternatif olarak kabul edilen tedaviler, başka bir yerde geleneksel olarak kabul edilebilir.

Eleştirmenler, alternatif veya tamamlayıcı ifadelerinin bilime dayalı tıbba etkili bir alternatif olduğunu ima ettiği veya plaseboya kıyasla neredeyse ölçülebilir hiçbir pozitif etkisi olmayan tedavinin bilime dayalı tıbbın etkinliğini tamamladığını ima ettiği gerekçesiyle tanımlamaları eleştiriyorlar. John Diamond, Paul Offit benzer ifadeleri kullandılar;"Gerçek şu ki, alternatif tıp diye bir şey yoktur." Sadece işe yarayan ve yaramayan tıp vardır. Ve bunu anlamanın yolu, internet sohbet odaları, dergiler veya arkadaşlarla konuşmak değil, bilimsel çalışmaları dikkatlice değerlendirmektir."

Türler
------

Alternatif tıp, çeşitli sağlık bakım uygulamaları, ürün ve terapilerinden oluşur. Paylaşılan özellik, bilimsel yönteme dayanmayan bir şifa iddiasıdır. Uygulamalar temelleri ve metodolojileri bakımından çeşitlidir. Kültürel kökenleri veya dayandıkları inanç türlerine göre sınıflandırılabilir. Yöntemler, belirli bir kültürün geleneksel uygulamaları, halk bilgisi, batıl-manevi inançlar, doğaüstü enerjiler, sahte bilim, akıl yürütmedeki hatalar, propaganda, sahtekarlık ve bilimsel yöntemlerle kanıtlanmış olanlar dışındaki her türlü yeni veya farklı sağlık kavramlarını içerebilir veya bunlara dayanabilir. Farklı kültürlerin, binlerce yıl içinde geliştirilen kendi benzersiz geleneksel veya inanç temelli uygulamaları veya son zamanlarda gerçekleşen tüm uygulama sistemleri olabilir.

### Bilimsel olmayan inanç sistemleri

" *Bana gece 1000 hap alırsam sabahları bambaşka bir şey olacağımı söylediler* ", alternatif bir ilaç takviyesi olan Morison'un Sebze Hapları üzerine 19. yüzyılın başlarından kalma bir hiciv
Konvansiyonel tıbbın yerine kullanılan natüropati veya homeopati gibi alternatif tıp uygulamaları bilim dışı inanç sistemlerine dayanır. 

|  | Önerilen mekanizma | Sorunlar |
| --- | --- | --- |
| natüropati | Naturopatik tıp, vücudun, bedensel süreçlere rehberlik eden doğaüstü bir hayati enerji kullanarak kendi kendini iyileştirdiği inancına dayanır. | Kanıta dayalı tıp paradigması ile çelişiyor. Pek çok natüropat aşılamaya karşı çıktı ve "bilimsel kanıtlar, natüropatik tıbbın kanseri veya başka herhangi bir hastalığı tedavi edebileceği iddialarını desteklemiyor". |
| Homeopati | Sağlıklı kişilerde bir hastalığın belirtilerine neden olan bir maddenin, hasta kişilerde benzer belirtileri iyileştirdiği inancı.  | Atomlar ve moleküller veya temel kimya bilgisinden önce geliştirildi, bu da homeopatide uygulandığı gibi tekrarlanan seyreltmenin yalnızca su ürettiğini ve homeopatinin bilimsel olarak geçerli olmadığını gösteriyor. |

### Geleneksel etnik sistemler

 İçilmeye hazır geleneksel Çin tıbbı karışımı
 Akupunktur, vücuda iğnelerin sokulmasını içerir.
Alternatif tıp, Geleneksel Çin tıbbı, Ayurveda veya dünyadaki diğer kültürlerin uygulamaları gibi geleneksel uygulamalara dayanabilir. Geleneksel ilaçların yararlı bulunanları konvansiyonel tıp içinde araştırılmış ve kabul edilmiştir; ancak altta yatan inanç sistemleri kabul gören sistemler değillerdir.

Geleneksel tıp, kendi bölgesi dışında veya bilinen fonksiyonel tedavi ile birlikte veya onun yerine kullanıldığında veya hastanın veya uygulayıcının - örneğin uygulamanın hurafelere dayandığını bilmek gibi- işe yaramayacağını bildiği veya bilmesi gerektiğinin beklenebileceği durumlarda kullanıldığında alternatif tıp olarak kabul edilir.

|  | iddialar | Sorunlar |
| --- | --- | --- |
| Geleneksel Çin Tıbbı | Çin'den gelen geleneksel uygulamalar ve inançlar, Komünist parti tarafından yapılan değişikliklerle birlikte TCM'yi oluşturur. Yaygın uygulamalar arasında bitkisel ilaçlar, akupunktur (vücutta belirli noktalara iğnelerin sokulması), masaj (Tui na), egzersiz (qigong ) ve diyet terapisi yer alır. | Uygulamalar, qi adı verilen doğaüstü bir enerjiye olan inanca, Çin astrolojisi ve Çin numerolojisine, Çin'de bulunan şifalı otların ve diğer maddelerin geleneksel kullanımına, dilin vücuttaki değişiklikleri yansıtan bir vücut haritası içerdiği inancına dayanmaktadır. ve iç organların anatomi ve fizyolojisinin yanlış bir modeli. |
| Ayurveda | Hindistan'ın geleneksel tıbbı. Ayurveda üç temel maddenin, doshaların (Vata, Pitta ve Kapha olarak adlandırılır) varlığına inanır ve doshaların dengesinin sağlıkla, dengesizliğin ise hastalıkla sonuçlandığını belirtir. Bu tür hastalığa neden olan dengesizlikler, geleneksel bitkiler, mineraller ve ağır metaller kullanılarak ayarlanabilir ve dengelenebilir. Ayurveda, bazı hayvansal ürünler ve kükürt, arsenik, kurşun ve bakır sülfat dahil olmak üzere minerallerin eklenmesiyle bitki bazlı ilaçların ve tedavilerin kullanımını vurgular. | Ayurveda hakkında güvenlik endişeleri gündeme geldi, iki ABD araştırması, Ayurvedik Hint üretimi patentli ilaçların yaklaşık yüzde 20'sinin kurşun, cıva ve arsenik gibi toksik seviyelerde ağır metaller içerdiğini buldu. Amerika Birleşik Devletleri'ndeki kullanıcılar üzerinde 2015 yılında yapılan bir araştırma, test edilenlerin yüzde 40'ında yüksek kan kurşun seviyeleri buldu. Diğer endişeler arasında toksik bileşikler içeren şifalı otların kullanımı ve Ayurveda tesislerinde kalite kontrol eksikliği yer alır. Ağır metal zehirlenmesi vakaları, Amerika Birleşik Devletleri'nde bu bileşiklerin kullanımına atfedilmiştir.   |

### Doğaüstü enerjiler

İnanç temelleri, biyoalanlarda olduğu gibi fizik bilimi tarafından tespit edilemeyen doğaüstü enerjilerin varlığına olan inancı veya enerji tıbbında olduğu gibi fizik yasalarıyla tutarsız olan fizik enerjilerinin özelliklerine olan inancı içerebilir. 

|  | iddialar | Sorunlar |
| --- | --- | --- |
| Biyoalan tedavisi | Vücudu sardığı ve içine girdiği iddia edilen enerji alanlarını etkilemeye yöneliktir. | Carl Sagan gibi bilimsel şüpheciliğin savunucuları, bu terapilerin dayandığı farazi enerji alanlarının varlığını destekleyecek ampirik kanıtların eksikliğini eleştirdiler.  |
| Biyoelektromanyetik terapi | Darbeli alanlar, alternatif akım veya doğru akım alanları gibi doğrulanabilir elektromanyetik alanları geleneksel olmayan bir şekilde kullanın. | Mıknatısların sağlık ve hastalıkları etkilemek için fizik yasalarına meydan okumak için kullanılabileceğini iddia ediyor. |
| Kayropraktik | Spinal manipülasyon, sinirlere baskı yaptığı iddia edilen "vertebral subluksasyonları "tedavi etmeyi amaçlar. | Kayropraktik, omurgayı manipüle etmenin Doğuştan Zeka adı verilen doğaüstü hayati bir enerjinin akışını engellediği ve böylece sağlığı ve hastalığı etkilediği inancına dayanıyordu. Vertebral subluksasyon, var olduğu kanıtlanmamış sözde bilimsel bir varlıktır. |
| Reiki | Uygulayıcılar, bu doğaüstü enerjilerin hastayı iyileştirmek için uygulayıcının avuçlarından aktarılabileceği inancıyla, avuçlarını hastanın doğaüstü enerji merkezleri olduğuna inandıkları Çakraların yakınına koyarlar. | Güvenilir bilimsel kanıtlardan yoksundur. |

### Bitkisel ilaçlar ve diğer maddeler

Şifalı bitkiler, gıdalar, vitamin olmayan takviyeler ve megavitaminler, hayvan ve mantar ürünleri ve mineraller gibi doğada bulunan madde ve ürünlerin diğer yöntemleri de içerebilen kullanımlarıdır. Örnekler arasında vitamin olmayan takviyeler, balık yağı, Omega-3 yağ asidi, glukozamin, ekinezya, keten tohumu yağı ve ginseng için iyileştirici iddialar yer alır. Bitkisel ilaç veya fitoterapi, yalnızca bitkisel ürünlerin kullanımını içermez, aynı zamanda hayvansal ve mineral ürünlerin kullanımını da içerebilir. Alternatif tıbbın ticari olarak en başarılı dallarından biridir ve "besin takviyesi" olarak satılan tablet, toz ve iksirleri içerir. Bunların sadece **çok küçük bir yüzdesi**nin etkili olduğu gösterilmiştir ve standartlar ve içeriklerinin güvenliği konusunda çok az düzenleme vardır.

 Bir masör omurgayı "ayarlıyor "
### Din, inançla şifa ve dua

|  | iddialar | Sorunlar |
| --- | --- | --- |
| Hıristiyan inanç şifa | Şifada ilahi veya manevi bir müdahale vardır. | Etkililik için kanıt eksikliği. Ölüm ve sakatlık gibi istenmeyen sonuçlar, "ciddi yaralanmalar veya hastalıklar için tıbbi bakım yerine inançla şifa seçildiğinde meydana geldi". 2001 yılında taburcu edilen 799 koroner cerrahi hastası üzerinde yapılan çift kör bir çalışma, "şefaat duasının bir koroner bakım ünitesinde hastaneye kaldırıldıktan sonra tıbbi sonuçlar üzerinde önemli bir etkisi olmadığını" buldu. |

### NCCIH sınıflandırması

ABD'li NCCIH, alternatif tıp dallarını beş ana gruba ayıran bir sınıflandırma sistemi oluşturdu. Bu gruplar bazı örtüşmelere sahiptir ve iki tür enerji tıbbı içerir: mıknatıs terapisi, renk delme ve ışık terapisi gibi fiziksel olarak gözlemlenebilir kaynaklar ve fiziksel olarak saptanamayan veya farazi enerji kullanan. Bu enerjilerin hiçbirinin sağlığı veya bedeni olumlu herhangi bir şekilde etkilediğini destekleyecek kanıt bulunmuyor.

1. Tümleşik tıbbi sistemler: örnekler arasında geleneksel Çin tıbbı, naturopati, homeopati ve ayurveda yer alır.
2. Zihin-beden müdahaleleri: "Bedensel işlev ve semptomları" etkiledikleri varsayımı altında zihin, beden ve ruh arasındaki bağlantıyı keşif iddiasındadır. Zihin ve beden arasındaki bağlantı, geleneksel tıbbi bir gerçektir ve bu sınıflandırma, bilişsel davranışçı terapi gibi işlevi kanıtlanmış terapileri içermez.
3. "Biyoloji" temelli uygulamalar: Bitkiler, besinler, vitaminler ve diğer doğal maddeler gibi doğada bulunan maddeleri kullanır. (Burada kullanılan şekliyle "biyoloji"nin biyoloji bilimine atıfta *bulunmadığını*, ancak bu makale için kullanılan birincil kaynakta NCCIH tarafından yeni türetilen bir kullanım olduğunu unutmayın. NCCIH tarafından türetilen "biyolojiye dayalı" terimi, geleneksel Çin tıbbında zehirli kurşun kullanımı gibi biyolojik olmayan bir kaynaktan gelen kimyasallara ve diğer biyolojik olmayan maddelere atıfta bulunabilir.)
4. Manipülatif ve vücut temelli uygulamalar: üstyapı, kayropraktik ve osteopatik manipülasyonda yapıldığı gibi vücut parçalarının manipülasyonu veya hareket ettirilmesi.
5. Enerji tıbbı: varsayılan ve doğrulanabilir enerji alanlarıyla ilgilenen bir alandır:
	* Biofield terapilerinin amacı, vücudu çevrelediği ve nüfuz ettiği iddia edilen enerji alanlarını etkilemektir. Bu tür enerji alanlarının varlığı kanıtlanmamıştır.
	* Biyoelektromanyetik tabanlı terapiler, darbeli alanlar, alternatif akım veya doğru akım alanları gibi doğrulanabilir elektromanyetik alanları bilimsel olmayan bir şekilde kullanır.

Tarih
-----

Alternatif tıbbın tarihi, 1970'lerden başlayarak batı tıp kurumu tarafından "düzensiz uygulamalar", toplu olarak "alternatif tıp" olarak tanıtılan bir grup farklı tıbbi uygulamanın tarihi, bu grubun üyelerinin bireysel geçmişlerinin toplanması veya batı tıp tarihine atıfta bulunabilir.

Tamamlayıcı ve bütünleyici tıbbın geçmişlerini içerir. 1970'lerde bilime dayalı tıp kurumunun parçası olmayan batılı pratisyenler "düzensiz pratisyenler" olarak anıldı ve tıp kurumu tarafından bilim dışı ve şarlatanlık yaptıkları gerekçesiyle görevden alındı. 1970'lere kadar, batı tıbbı bilimsel yöntem ve keşifleri bünyesine alarak tedavilerinin başarısında buna karşılık gelen bir artış elde ettikçe, düzensiz uygulamalar şarlatanlık ve dolandırıcılık olarak marjinallleşti. 1970'lerde, batılı olmayan kültürlerin geleneksel uygulamaları ve biyotıbbın parçası olmayan diğer kanıtlanmamış uygulamalarla birlikte tüm grup toplu olarak "alternatif tıp" ifadesi altında toplandı ve pazarlandı.

Batıda alternatif tıp kullanımı 1960'ların karşı kültür hareketinin ardından 1970'lerde yeni çağ hareketinin bir parçası olarak artar.

Nedenler arasında "alternatif tıbbın" biyotıbba etkili bir "alternatif" olduğuna dair kitlesel pazarlama, kimyasal kullanmaya ilişkin toplumsal tutumlar ve her türlü kuruluş ve otoriteye meydan okuma, bilime dayalı tıbbın sınırlamalar ve yan etkileri konusunda hastalarda artan hayal kırıklığı ve çaresizlik yanında diğer kültürlerin inanç ve uygulamalarına eşit değer verme (kültürel görecelik) duyarlılığıydı. 1975'te Amerika Birleşik Devletleri'nde şarlatanlıkla mücadelede merkezi bir rol oynayan Amerikan Tabipler Birliği, şarlatanlık komitesini kaldırdı ve Soruşturma Departmanını kapattı. 1970'lerin başından ortasına kadar "alternatif tıp" ifadesi yaygın bir şekilde kullanıldı ve bilime dayalı biyotıbba "doğal" ve etkili tedavi "alternatifleri" koleksiyonu olarak kitlelere pazarlandı. 1983'e gelindiğinde, "alternatif tıbbın" kitlesel pazarlaması o kadar yaygındı ki, *British Medical Journal* (*BMJ*), Meditasyondan daha fazla oksijen almak için kafatasında bir delik açmaya kadar" "görünüşe göre sonu gelmeyen bir kitap, makale ve radyo ve televizyon program akışının, halkı alternatif tedavilerinin erdemleri konusunda uyardığına" işaret etti.

Tıpta 1965-1999 arasında prestijli beş Amerikan tıp dergisinde yayınlanan tamamlayıcı ve alternatif tıp (CAM) ile ilgili analizler, tıp mesleğinin TAT'ın büyümesine üç kez yanıt verdiğini ve tıbbi pazardaki değişikliklerin dergilerdeki yanıt türünü etkilediğini gösteriyor. Değişiklikler arasında rahat tıbbi ruhsatlandırma, yönetilen bakımın geliştirilmesi, artan tüketicilik ve ABD Alternatif Tıp Ofisi'nin (daha sonra Ulusal Tamamlayıcı ve Alternatif Tıp Merkezi, şu anda Ulusal Tamamlayıcı ve Bütünleştirici Sağlık Merkezi) kurulması yer aldı.

### Tıp eğitimi

1910 tarihli Flexner Raporu' sonrasındaki reformların bir sonucu olarak, ABD'de yerleşik tıp okullarında tıp eğitimi alternatif tıbbı bir öğretim konusu olarak içermiyordu. Tipik olarak, öğretim, anatomi, fizyoloji, histoloji, embriyoloji, nöroanatomi, patoloji, farmakoloji, mikrobiyoloji ve immünoloji ile ilgili mevcut uygulama ve bilimsel bilgilere dayanmaktadır. Tıp fakültelerinin öğretimi, doktor-hasta iletişimi, etik, tıp sanatı ve karmaşık tıbbi karar verme gibi konuları içerir. 2002'de yazan Snyderman ve Weil, yirminci yüzyılın başlarında Flexner modelinin eğitim, araştırma ve uygulamanın birbirinden ayrılamaz olduğu 20. yüzyıl akademik sağlık merkezinin yaratılmasına yardımcı olduğunu belirtir. Bu, hastalığın patofizyolojik temelini artan bir kesinlikle tanımlayarak tıbbi uygulamayı çok geliştirmiş olsa da, patofizyolojik olana odaklanma, ana akım Amerikan tıbbının çoğunu, mekanik terimlerle iyi anlaşılmayan ve etkili bir şekilde tedavi edilmeyen klinik koşullardan uzaklaştırdı.

2001'de ABD'deki 125 tıp fakültesinden en az 75'inde bir çeşit CAM eğitimi veriliyordu. İstisnai olarak, Baltimore, Maryland Üniversitesi Tıp Fakültesi, bütünleştirici tıp için bir araştırma enstitüsü içerir (Cochrane Collaboration'ın üye bir kuruluşu). Tıp fakültelerinden mezun olan bir doktor tipik olarak yerel hükûmet yetkilisi tarafından lisans verilene kadar yasal olarak doktorluk yapamaz. Tüm eyaletler, MD lisansı için başvuranların onaylı bir tıp fakültesinden mezun olmalarını ve Amerika Birleşik Devletleri Tıbbi Lisans Sınavını (USMLE) tamamlamalarını şart koşmaktadır.

Etki
----

Edzard Ernst, alternatif tedaviler ve teşhislerin bilimsel çalışması konusunda bir otorite ve CAM'ın ilk üniversite profesörü, (2012)
Alternatif tedavilerin gerekli bilimsel doğrulamadan yoksun, etkinliklerinin kanıtsız veya çürütülmüş olduğu konusunda bilimsel fikir birliği vardır. Alternatif ilaçların etkinliğine ilişkin iddiaların birçoğu tartışmalıdır; çünkü bunlarla ilgili araştırmalar sıklıkla düşük kalitede ve metodolojik olarak kusurludur. Seçici yayın yanlılığı, ürün kalitesi ve standardizasyondaki belirgin farklılıklar ve asılsız iddialarda bulunan bazı şirketler, alternatif terapiler için kanıt bulunan izole örneklerin de etkililik iddialarının sorgulanmasına yol açar.

*Scientific Review of Alternative Medicine,* genel popülasyondaki kafa karışıklıklarına işaret ediyor; bir kişi, semptomatik rahatlamayı, sırf bir şey aldıkları için (plasebo etkisi) başka türlü etkisiz bir tedaviye bağlayabilir; bir hastalığın doğal iyileşmesi veya döngüsel doğası (gerileme yanılgısı ), yanlışlıkla alınan alternatif bir ilaca atfedilir; bilime dayalı hastalık teşhisi konmamış bir kişi, alternatif tıbbın hastalık teşhisine konu edilmiş olabilir.

Tamamlayıcı ve Alternatif Tıp'ın ilk profesörü olan Edzard Ernst, birçok alternatif tekniğin kanıtlarını zayıf, var olmayan veya negatif olarak nitelendirdi ve 2011'de -abartılı olarak- yaklaşık %7,4'ünün "sağlam kanıtlara" dayandığına dair tahminini yayınladı. Ernst, kendisi ve ekibinin üzerinde çalıştığı akupunktur, bitkisel ilaçlar, homeopati ve refleksoloji dahil alternatif tedavilerin %95'inin "istatistiksel olarak plasebo tedavilerinden ayırt edilemez" olduğu sonucuna varır; ancak O, aynı zamanda kiropraktis ve homeopati gibi tıptaki en tuhaf fenomenlerden biri olan plasebo etkisinin terapötik değerinden geleneksel doktorların öğrenebilecekleri bir şeyler olduğuna da inanmaktadır.

2003 yılında, CDC tarafından finanse edilen bir proje, 208 durum-tedavi çifti tanımladı; bunların %58'i en az bir randomize kontrollü çalışma (RCT) tarafından incelendi ve %23'ü bir meta-analizle değerlendirildi.

2005 itibarıyla, Cochrane Kitaplığında 145 CAM ile ilgili Cochrane sistematik incelemesi ve 340 Cochrane dışı sistematik inceleme vardı. 145 Cochrane incelemesinin sonuç analizi iki okuyucu tarafından yapıldı. Vakaların %83'ünde okuyucular aynı fikirdeydi. Aynı fikirde olmadıkları %17'lik dilimde üçüncü bir okuyucu, ilk okuyuculardan biriyle bir derecelendirme belirleme konusunda anlaştı. Bu araştırmalar, TAT için %38,4'ünün pozitif veya muhtemel pozitif (%12,4), %4,8'inin etkisiz, %0,7'sinin zararlı ve %56,6'sının yetersiz kanıt sonucuna vardığını buldu.

Geleneksel tedavilere ilişkin bir değerlendirme, %41,3'ünün olumlu veya muhtemel olumlu etki, %20'sinin etkisiz, %8,1'inin net zararlı ve %21,3'ünün yetersiz kanıt sonucuna vardığını buldu.

Alternatif tedaviler fonksiyonel tıbbi tedaviyi "tamamlamaz", etkisini iyileştirmez veya yan etkilerini azaltmaz, ancak varfarin gibi reçeteli ilaç tedavilerini olumsuz etkileyebilir.

Helsinki Deklarasyonu etkili bir tedavinin mevcut olduğu durumlarda, bu tür bir tedaviyi durdurmanın çoğu durumda etik olmadığını belirtir; Test edilen alternatif bir tekniğe ek olarak standart bakım tedavisinin kullanılması, kafa karıştırıcı veya yorumlanması zor sonuçlara neden olabilir.

Kanser araştırmacısı Andrew J. Vickers şunları söyledi:

> Pek çok popüler ve bilimsel yazının aksine, pek çok alternatif kanser tedavisi kaliteli klinik araştırmalarda araştırıldı ve bunların etkisiz olduğu gösterildi. "Kanıtlanmamış" etiketi bu tür tedaviler için uygun değildir; birçok alternatif kanser tedavisinin **çürütüldüğünü** iddia etmenin zamanı geldi.
> 
>

Algılanan etki mekanizması
--------------------------

Tanım gereği alternatif tıp olarak sınıflandırılan hiçbir şeyin kanıtlanmış bir iyileştirici etkisi yoktur. Bununla birlikte, "çalıştığı" algısı oluşturan farklı mekanizmalar vardır. Bu mekanizmaların ortak paydası, etkilerin yanlış bir şekilde alternatif tedaviye atfedilmesidir.

 Alternatif terapiler nasıl "işe yarar":  
a) **Yanlış yorumlanan doğal seyir** – kişi tedavi olmaksızın iyileşir.  
b) **Plasebo etkisi veya yanlış tedavi etkisi** – kişi "alternatif tedavi" alır ve bunun yardımcı olacağına inanır. Mahkumiyet, onların daha iyi olma ihtimalini artırıyor.  
c) **Nocebo etkisi** – kişi standart tedavinin işe yaramayacağına ve alternatif tedavilerin işe yarayacağına ikna olur. Bu, "alternatifin" plasebo etkisi devam ederken, standart tedavinin işe yarama olasılığını azaltır.  
d) **Olumsuz etki yok** – Standart tedavi, "alternatif" tedavi ile değiştirilir, olumsuz etkilerden kurtulur, aynı zamanda iyileştirme de sağlanır.  
e) **Müdahale** – Standart tedavi, etkisine müdahale eden bir şeyle "tamamlanır". Bu hem daha kötü bir etkiye neden olabilir, hem de "yardımcı" olarak yorumlanabilecek yan etkileri azaltabilir (hatta artırabilir). Epidemiyologlar, klinik istatistikçiler ve farmakologlar gibi araştırmacılar, bu tür etkileri ortaya çıkarmak için klinik deneyleri kullanır ve hekimlerin işe yaradığı bilinen en iyi terapötik çözümü sunmalarına olanak tanır. "Alternatif tedaviler" genellikle denemeleri kullanmayı reddeder veya bunu yapmayı kasıtlı olarak zorlaştırır.
### Plasebo etkisi

Plasebo, terapötik değeri olmayan bir tedavidir. Etkisiz bir hap veya sahte ameliyat gibi müdahaleleri içerebilir. *Plasebo etkisi*, inert bir tedavi ile tedavi edildikten sonra hastaların iyileşme algılamasını ifade eder. Zıddı *nocebo etkisidir;* zararlı olmayan bir müdahale için zarar bekleyen hastalar, onu aldıktan sonra olumsuz belirtiler algılayacaklardır.

Plaseboların hastalıklar üzerinde bir etki veya iyileştirmesi bulunmaz, ancak yine de hastalar ağrı ve mide bulantısı gibi öznel konularda iyileşmeler bildirebilir. 1955'te yapılan bir çalışma, bir ilacın etkisinin önemli bir kısmının plasebo etkisinden kaynaklandığını öne sürmekle birlikte yeniden yapılan değerlendirmeler, çalışmanın kusurlu bir metodolojiye sahip olduğunu buldu. Bu ve diğer incelemeler, doğal iyileşme ve raporlama yanlılığı gibi diğer faktörlerin de dikkate alınması gerektiğini göstermektedir.

Tüm bunlar, nesnel etki olmasa, hatta zararlı bile olsa, alternatif tedavilerin itibar görmesinin nedenleridir. David Gorski, alternatif tedavilerin plasebo olarak ele alınması gerektiğini savunuyor. Klinik çalışmalarda neredeyse hiçbiri plasebodan daha iyi performans göstermedi. Ayrıca, konvansiyonel tıbba duyulan güvensizlik, hastaların etkili ilaç alırken nocebo etkisi yaşamasına yol açabilir.

### Ortalamaya gerileme

İnert tedavi alan bir hasta, daha sonra bunun neden olmadığı gelişmeleri bildirebilir. Kanıt olmadan nedenin bu olduğunu varsaymak, gerileme yanılgısına bir örnektir. Bunun nedeni, doğal bir iyileşme veya uzun süreli bir durumun semptomlarındaki dalgalanma olabilir. Ortalamaya doğru gerileme, aşırı bir sonucun daha az aşırı bir sonuç tarafından takip edilme olasılığını ima eder.

### Diğer faktörler

Bir testte plasebo grubunun "tedavi uygulanmayan" gruptan daha iyi performans göstermesinin nedenleri vardır; Bunlar, nezaket veya "deneysel itaat", gözlemci önyargısı ve yanıltıcı sorular nedeniyle deneklerin gerçekte hissettiklerinden daha olumlu sonuçlar bildirmeleridir. Asbjørn Hróbjartsson ve Peter C. Gøtzsche, plasebo çalışmalarına ilişkin 2010 tarihli sistematik incelemelerinde, "plasebonun gerçek bir etkisi olmasa bile, plasebo ve tedavi uygulanmayan gruplar arasında, körleştirici eksikliğiyle ilişkili önyargı nedeniyle farklılıkların kaydedilmesi beklenebilir" diye yazıyorlar. Alternatif tedaviler, tıbbi tedavinin kullanımının veya etkisinin azalması ve dolayısıyla standart tedaviye yönelik yan etkilerin veya nocebo etkilerinin azalması yoluyla algılanan iyileşme için de kredilendirilebilir.

Kullanım ve düzenleme
---------------------

### Çekicilik

Tamamlayıcı tıp uygulayıcıları genellikle mevcut tedaviler hakkında tartışır ve tavsiyelerde bulunurlar. Hastalar, ilaçsız bir yaklaşım sundukları için genellikle zihin-vücut tamamlayıcı terapilere ilgi gösterirler.

Popüleriliğinin sosyal-kültürel temellerine ek olarak, birkaç kritik sorun tanımlanır; inanma isteği, benlik saygısını korumaya yardım eden bilişsel önyargılar gibi psikolojik etkiler, sosyal işleyişe uyum ve *post hoc, ergo propter hoc* safsatası gibi.

#### Pazarlama

Alternatif tıp, büyük reklam harcamaları yapılan karlı bir endüstridir. Alternatif uygulamalar sıklıkla olumlu tasvir edilir ve "büyük ilaç" ile karşılaştırılır.

Tamamlayıcı ve alternatif tıbbın (TAT) popülaritesi, Edzard Ernst'in *The Independent'a* verdiği bir röportajda bahsettiği diğer faktörlerle ilişkili olabilir:

> O halde neden bu kadar popüler? Ernst, ihmallerinin alternatif terapistlerin adım attığı açılımı yarattığını söylediği sağlayıcıları, müşterileri ve doktorları suçluyor. "İnsanlara yalan söyleniyor. 40 milyon web sitesi var ve 39,9 milyonu yalan söylüyor, bazen aşırı yalanlar. Bunlar, yalnızca son kuruşlarını ödemeye değil, aynı zamanda hayatlarını kısaltan bir şeyle tedavi edilmeye teşvik edilen kanser hastalarını yanıltıyorlar." Aynı zamanda, insanlar saftır. Endüstrinin başarılı olması için saflığa ihtiyacı var. Bu beni halk arasında popüler yapmaz ama gerçek bu.
> 
> 

Paul Offit, "alternatif tıbbın dört şekilde şarlatanlığa dönüştüğünü" öne sürdü: yardımcı olan geleneksel tedavilere karşı tavsiyede bulunarak, potansiyel olarak zararlı tedavileri yeterli uyarı olmaksızın teşvik ederek, hastaların banka hesaplarını boşaltarak veya "sihirli düşünmeyi" teşvik ederek. Alternatif tıbbı teşvik etmek tehlikeli ve etik dışı olarak adlandırıldı. 

Bitkisel tedavilerin samimi ve renkli görüntüleri, geleneksel tıbba kıyasla daha az tehdit edici veya tehlikeli görünebilir. Bu kasıtlı bir pazarlama stratejisidir.
#### Sosyal faktörler

Konvansiyonel tıp *yerine* bunların kullanımının sosyo-kültürel ve psikolojik nedenleri hakkında spekülasyonlar yapıldı. Açıklamalar Halkın düşük bilimsel okuryazarlık düzeyi ve bağlı olarak bilim karşıtlığı ve yeni çağ mistisizmine odaklandı. Alternatif tıp camiasının abartılı iddialarının güçlü pazarlaması yetersiz medya incelemesi ve eleştirmenlere yönelik saldırılar ile birleşir. Alternatif tıp, toplumun en şanssız üyelerinden faydalanır.

Ayrıca, geleneksel tıp ve ilaç şirketlerine yönelik komplo teorilerindeki artış, hekim gibi geleneksel otorite figürlerine güvensizlik ve bilimsel biyotıbbın mevcut dağıtım yöntemlerine karşı hoşnutsuzlukların tümü, hastaların başka arayışlara girmesine neden olur. Birçok hasta, özel veya kamu sağlık sigortası olmaması nedeniyle çağdaş tıbba erişimden yoksundur ve bu da onları daha düşük maliyetli alternatif tıp aramaya yöneltmektedir. Bu pazardan kar elde etmek için tıp doktorları da agresif bir şekilde alternatif tıp pazarlıyorlar.

Kanser ve HIV enfeksiyonu gibi hastalıklara yönelik tedavilerin iyi bilinen önemli yan etkileri vardır. Antibiyotikler bile çok az sayıda kişide hayatı tehdit eden anafilaktik reaksiyonlara neden olabilir. Birçok ilaç, öksürük veya mide rahatsızlığı gibi küçük ama rahatsız edici semptomlara neden olabilir. Tüm bu vakalarda, hastalar konvansiyonel tedavilerin olumsuz etkilerinden kaçınmak için alternatif tedaviler arıyor olabilir.

### Kullanım yaygınlığı

Son araştırmalara göre, CAM'ın artan popülaritesinin ekonomik akıl yürütme yerine ahlaki inançlar veya yaşam tarzı seçimleriyle açıklanması gerekiyor.

Gelişmekte olan ülkelerde, temel ilaçlara erişim, kaynak eksikliği ve yoksulluk nedeniyle ciddi şekilde kısıtlanmıştır. Genellikle alternatif çözümlere benzeyen veya bunlara temel oluşturan geleneksel ilaçlar, birinci basamak sağlık hizmetlerini içerebilir veya sağlık sistemine entegre edilebilir. Afrika'da birinci basamak sağlık hizmetlerinin %80'inde geleneksel tıp kullanılmaktadır. Bir bütün olarak gelişmekte olan ülkelerde nüfusun üçte birinden fazlası temel ilaçlara erişimden yoksundur.

Latin Amerika'da, BIPOC topluluklarına yönelik eşitsizlikler, onları geleneksel uygulamalarına bağlı tutmaktadır ve bu nedenle, alternatif tıp kullanıcılarının çoğunluğunu genellikle bu topluluklar oluşturmaktadır. Belirli topluluklara yönelik ırkçı tutumlar, onların daha kentleşmiş bakım biçimlerine erişmelerini engelliyor. Latin Amerika'nın kırsal topluluklarında bakıma erişimi değerlendiren bir çalışmada, özellikle yerli ve Afrika kökenli kadınlar ve düşük gelirli ailelere dönük ayrımcılığın vatandaşların bakıma erişimi önünde büyük bir engel olduğu bulundu. Bu tür bir dışlama, Latin Amerika'daki azınlıkların karşı karşıya olduğu eşitsizlikleri daha da kötüleştiriyor. Sosyoekonomik ve diğer nedenlerle birçok batılılaşmış bakım sisteminden sürekli olarak dışlanan, düşük gelirli renkli beyaz olmayan topluluklar, nesiller boyu kendileri için güvenilir olduğunu kanıtladığı için bakım için genellikle geleneksel tıbba yönelirler.

Bazıları tıbbi araştırmalar için bir ödül sistemi benimsemeyi önerdi. ABD'de alternatif tıp araştırmaları için ABD Ulusal Tamamlayıcı ve Alternatif Tıp Merkezi'(NCCAM) 2,5 milyar ABD dolarından fazlasını harcadı ve bu araştırmalar alternatif tedavilerin etkinliğini göstermedi. NCCAM'ın NIC Kanser Tamamlayıcı ve Alternatif Tıp Ofisi'ndeki kardeş kuruluşu, yaklaşık her yıl 105 milyon $ hibe veriyor. Bu kıt araştırma kaynaklarının israfı olarak adlandırıldı.

*Medical Journal'da* "Batı biliminin sağlık hizmetlerinin atemeli olarak kabul edildiği ve 'kanıta dayalı' uygulamanın baskın paradigma olduğu ülkelerde" alternatif tıbbın yükselişi bir "muamma"ydı. *Avustralya* Tıp uzmanları arasında TAT'ın küresel kabulü ve kullanımı hakkında 2022'de yayınlanan 15 yıllık sistematik bir inceleme, TAT'ın genel kabulünün %52 ve genel kullanımının %45 olduğunu buldu.

#### Birleşik Devletlerde

Amerika Birleşik Devletleri'nde, 1974 Çocuk İstismarı Önleme ve Tedavi Yasası (CAPTA), eyaletlerin federal para alabilmesi için, dine dayalı iyileştirme uygulamalarıyla ilgili olarak çocuk ihmali veya istismarı yasalarına dini muafiyetler konulmasını zorunlu kıldı. Otuz bir eyalette çocuk istismarının dini muafiyetleri vardır.

ABD'de 2002'de yapılan ulusal bir araştırmaya göre, "18 yaş ve üzerindeki ABD'li yetişkinlerin yüzde 36'sı bir tür tamamlayıcı ve alternatif tıp kullanıyordu." Amerikalıların çoğu, kas-iskelet rahatsızlıkları veya kronik veya tekrarlayan ağrı ile ilişkili durumları tedavi etmek ve/veya önlemek için TAT kullandı. Amerika'da kadınların TAT kullanma olasılığı erkeklerden daha fazlaydı ve en büyük fark, özellikle sağlık nedenleriyle dua dahil olmak üzere zihin-vücut terapilerinin kullanımındaydı". 2004'te yüzde 25, 2005'te yüzde 27 ve olan alternatif tedaviler, 2008'de Amerikan hastanelerinin yüzde 37'sinden fazlası tarafından sunuldu TAT sunan hastanelerin %70'inden fazlası kentsel alanlarda bulunuyordu.

Amerikalılar arasında yapılan bir anket, halkın yüzde 88'inin "tıbbi bilimin tanımadığı, hastalıkları tedavi etmenin bazı iyi yolları olduğunu" düşündüğünü ortaya çıkardı. Mıknatısların kullanımı Amerika'da enerji tıbbında en yaygın araçtı ve kullanıcılarının yüzde 58'i bunu en azından "bir nevi bilimsel" olarak tanımladı. 2002'de, ABD tıp fakültelerinin en az yüzde 60'ında en azından derslerinin bir kısmı alternatif terapiler öğretmek için harcandı. "Terapötik dokunuş ", 75 ülkede 100'den fazla kolej ve üniversitede öğretildi.

#### Spesifik tedavilerin kullanım yaygınlığı

2002'de ABD'de kullanılan en yaygın TAT terapileri dua (%45), şifalı bitkiler (%19), nefes meditasyonu (%12), meditasyon (%8), kayropraktik tıp (%8), yoga (%5-6), vücut çalışması (%5), diyete dayalı terapi (%4), ilerleyici gevşeme (%3), mega vitamin tedavisi (%3) ve Görselleştirme (%2) den oluşuyor.

Britanya'da en sık kullanılan alternatif terapiler Alexander tekniği, aromaterapi, Bach ve diğer çiçek ilaçları, masaj dahil vücut çalışması terapileri, Danışmanlık stres terapileri, hipnoterapi, meditasyon, refleksoloji, Shiatsu, Ayurveda, beslenme tıbbı ve Yoga idi. Ayurveda tıbbında  Güvenlik endişeleri arasında, toksik bileşikler içeren bitkilerin kullanımı ve Ayurveda tesislerinde kalite kontrolünün olmaması yer alır.

Ulusal Sağlık Servisi'ne (İngiltere) göre, Birleşik Krallık'ta NHS tarafından desteklenen en yaygın kullanılan uygulamalar; akupunktur, aromaterapi, kayropraktik, homeopati, masaj, osteopati ve klinik hipnoterapidir.

#### Palyatif bakımda

Tamamlayıcı tedaviler genellikle palyatif bakımda veya hastalarda kronik ağrıyı yönetmeye çalışan pratisyenler tarafından kullanılır. İntegratif tıp, palyatif bakımda kullanılan disiplinlerarası yaklaşımda tıbbın diğer alanlarına göre daha kabul edilebilir olarak kabul edilmektedir. "Palyatif bakım, ölmek üzere olanlara yönelik bakım konusundaki ilk deneyimlerinden itibaren, hasta değerleri ve yaşam tarzı alışkanlıklarını yaşamın sonunda kaliteli bakımı sunumunun merkezine yerleştirme gerekliliğini sorgusuz sualsiz kabul etti. Hasta tamamlayıcı tedaviler istiyorsa ve bu tür tedaviler ek destek sağladığı ve hastayı tehlikeye atmadığı sürece kabul edilebilir olarak kabul edildi." Tamamlayıcı tıbbın farmakolojik olmayan müdahaleleri, "ağrıyı ve buna eşlik eden duygudurum bozukluğunu azaltmak ve yaşam kalitesini artırmak" için tasarlanmış zihin-vücut müdahalelerini kullanabilir.

### Düzenleme

 Gıda ve İlaç İdaresi'nden alınan bu örnekte olduğu gibi sağlık kampanyası broşürleri, halkı güvenli olmayan ürünler konusunda uyarıyor.
Alternatif tıp lobisi, konvansiyonel tıbba göre alternatif tedavilerin çok daha az düzenlemeye tabi olması konusunda başarılı bir şekilde baskı yaptı. Kayropraktik gibi bazı bilime dayalı tıbbı yöntemlere benzer bir şekilde düzenlenmiştir. Buna karşılık, diğer yaklaşımlar kısmen tanındı ve diğerlerinin hiçbir düzenlemesi yoktur. Bazı durumlarda, alternatif tedavilerin tanıtımına, yalnızca bir geleneğinin olması ve hiçbir etkisinin olmaması durumunda izin verilir. Kanser tedavisinde kullanılmak üzere alternatif tedavilerin pazarlanması veya teşvik edilmesi yasa dışı olmasına rağmen, birçok pratisyen bunları teşvik etmektedir.

Alternatif tıbbın düzenleme ve ruhsatlandırılması, ülkeden ülkeye ve eyaletten eyalete değişir. Avusturya ve Almanya'da tamamlayıcı ve alternatif tıp esas olarak MD'li doktorların elindedir ve Amerikalı alternatif pratisyenlerin yarısı veya daha fazlası lisanslı MD'lerdir. Almanya'da bitkisel tedaviler sıkı bir şekilde düzenlenir: yarısı doktorlar tarafından reçete edilir ve sağlık sigortası tarafından karşılanır.

ABD ve başka yerlerdeki hükûmet organları, alternatif tıp hakkında bilgi veya kılavuz yayınladılar. ABD Gıda ve İlaç İdaresi (FDA), tüketiciler için ilaçlar ve sağlık dolandırıcılığı konusunda çevrimiçi uyarılar yayınladı. Bu, Ayurveda ürünlerinin genellikle pazarlamadan önce FDA tarafından onaylanmadığına dair bir uyarı gibi Alternatif Tıp Dolandırıcılığı ile ilgili bir bölümü içerir.

Riskler ve problemler
---------------------

Ulusal Bilim Vakfı, halkın bilim kurgu, sözde bilim ve alternatif tıbba olan inanç konusundaki tutum ve anlayışlarını inceledi. Alternatif tıpla ilgili bazı sorunları açıklamak için Robert L. Park'tan bir alıntı kullanıyorlar:

> Alternatif tıp başka bir endişe kaynağıdır. Burada kullanıldığı şekliyle alternatif tıp, bilimsel yöntemlerle etkinliği kanıtlanmamış tüm tedavileri ifade eder. Bir bilim insanının duruma ilişkin görüşü yakın tarihli bir kitapta yayınlandı (Park 2000b)":
> 
> 
> 
> Homeopati ve bitkisel terapi arasında, tümü savunucuları tarafından "alternatif" olarak etiketlenen, şaşırtıcı bir dizi denenmemiş ve düzenlenmemiş tedavi yatıyor. Alternatif, bir tıp alanından ziyade bir kültürü tanımlıyor gibi görünüyor - bilimsel olarak talep etmeyen bir kültür. Biyolojik bilimden çok eski geleneklere ağırlık verilen ve klinik deneyler yerine anekdotların tercih edildiği bir kültürdür. Alternatif terapiler, fizyoloji veya hastalık anlayışındaki bilimsel gelişmelerden etkilenmeden, genellikle yüzyıllar ve hatta bin yıl boyunca değişime kararlı bir şekilde direnir. Alternatif terapilerin nasıl işe yarayabileceği konusunda bazen modern fiziğe dayanan inanılmaz açıklamalar sunulur, ancak bu spekülasyonların bilimsel olarak test edilmesine pek ilgi gösterilmez.
> 
> 

### Olumsuz sonuçlar

Institute of Medicine'e göre, alternatif tıbbi tekniklerin kullanılması çeşitli türlerde zararlara neden olabilir:

* "Olumsuz hasta sonuçlarına yol **açan doğrudan zarar** ."
* "Parasal kayıpla sonuçlanan ancak sağlık açısından tehlike oluşturmayan **ekonomik zarar**;"
* "**Dolaylı zarar**, uygun tedavinin gecikmesine veya hastaların ve ailelerinin tıbbi durumlarını kabul etme ve bunlarla etkili bir şekilde ilgilenme konusunda cesaretlerini kıran makul olmayan beklentilere yol açan;"

#### Farmasötiklerle etkileşimler

Biyolojik olarak aktif olan alternatif tıp formları, geleneksel tıpla birlikte kullanıldığında bile tehlikeli olabilir. Örnekler arasında immüno-büyütme terapisi, köpekbalığı kıkırdağı, biorezonans terapisi, oksijen ve ozon terapileri ve insülin güçlendirme terapisi yer alır. Bazı bitkisel ilaçlar, diğer sorunların yanı sıra ameliyat sırasında kemoterapi ilaçları, radyasyon tedavisi veya anesteziklerle tehlikeli etkileşimlere neden olabilir. Bu tehlikelere bir örnek, Avustralya Adelaide Üniversitesi'nden Doçent Doktor Alastair MacLennan tarafından, neredeyse ölümüne neden olan güçlü bir antikoagülan dahil operasyon öncesi "gücünü artırmak" için "doğal" iksirler aldığını söylemeyi ihmal ettikten sonra ameliyat masasında kan kaybından ölmek üzere olan bir hastayla ilgili olarak bildirildi.

MacLennan, *ABC Online'a* başka bir olası mekanizma daha veriyor:

> Ve son olarak, bazı hastaların bir alternatif tıptan diğerine geçerken yaşadıkları hayal kırıklığı ve depresyon var. Üç ay sonra plasebo etkisinin ortadan kalktığını görüyor, hayal kırıklığına uğruyor ve bir sonrakine geçiyorlar. Ve bu hastanın etkili bir şeyle tedavisini zorlaştırabilir.
> 
> 

#### Yan etkiler

Konvansiyonel tedaviler istenmeyen yan etkiler için teste tabi tutulurken alternatif tedaviler genellikle bu tür testlere tabi tutulmaz. Herhangi bir tedavi hasta üzerinde biyolojik veya psikolojik, aynı zamanda tehlikeli yan etkilere sahip olma potansiyeline sahip olabilir. Alternatif terapilerle ilgili olarak sıklıkla *"Doğal olan zararlı olamaz"* ifadesiyle bu gerçeği çürütme girişimlerine başvurulur. Karaciğer veya böbrek fonksiyon bozukluğu olan hastalar gibi belirli hasta grupları, alternatif ilaçların yan etkilerine karşı daha hassastır.

Yan etkilerle ilgili normal düşüncenin bir istisnası homeopatidir. 1938'den beri FDA, homeopatik ürünleri "diğer ilaçlardan önemli ölçüde farklı birkaç şekilde" düzenlemektedir. "İlaçlar" olarak adlandırılan homeopatik müstahzarlar son derece **seyreltik**tir.

#### Tedavi gecikmesi

Alternatif tıp, insanları mümkün olan en iyi tedaviyi almaktan caydırabilir. Küçük bir hastalık için bir alternatif terapi ile başarıyı deneyimleyen veya algılayanlar, bunun etkinliğine ikna olabilir ve bu başarıyı daha ciddi, muhtemelen yaşamı tehdit eden bir hastalık için başka bir alternatif terapiye yansıtabilirler. Eleştirmenler, bu nedenle plasebo etkisine dayanan tedavilerin tehlikeli olduğunu savunuyorlar. 2002'de akıl sağlığı muhabiri Scott Lilienfeld'e göre, "doğrulanmamış veya bilimsel olarak desteklenmeyen akıl sağlığı uygulamaları, bireylerin etkili tedavilerden vazgeçmesine neden olabilir" ve bunu fırsat maliyeti olarak adlandırır. Etkisiz tedavilere çok fazla zaman ve para harcayan bireyler, her ikisinden de çok az değerli kalabilir ve daha yararlı olabilecek tedavileri alma fırsatını kaybedebilir. Kısacası, zararsız tedaviler bile dolaylı olarak olumsuz sonuçlar doğurabilir. 2001 ve 2003 yılları arasında Avustralya'da dört çocuk, ebeveynleri geleneksel tedaviler yerine etkisiz naturopatik, homeopatik veya diğer alternatif ilaçları ve diyetleri seçtiği için öldü.

#### Geleneksel olmayan kanser "tedavi eder"

Konvansiyonel kanser tedavi merkezlerinin dışında sunulan birçok tedavi" olmuştur. Bu alternatif kanser tedavileri genellikle 'kanıtlanmamış' olarak tanımlanıyor, bu da uygun klinik deneylerin yapılmadığı ve tedavinin terapötik değerinin bilinmediğini gösteriyor." Bununla birlikte, "birçok alternatif kanser tedavisi, kaliteli klinik araştırmalarda araştırıldı ve etkisiz oldukları gösterildi.. . .

Edzard Ernst şunları söyledi:

> herhangi bir alternatif kanser tedavisi tanımı gereği sahtedir. Asla alternatif bir kanser tedavisi olmayacak. Neden? Çünkü bir şey yarı yarıya umut verici görünüyorsa, o zaman ana akım onkoloji onu inceler ve eğer bir şey varsa, neredeyse otomatik olarak ve çok hızlı bir şekilde ana akım haline gelir. Tüm iyileştirici "alternatif kanser tedavileri" asılsız iddialara dayalıdır, düzmecedir ve bence suç bile sayılabilir.
> 
> 

### Bilimin reddi

Alternatif tıp yoktur. Yalnızca bilimsel olarak kanıtlanmış,  
 sağlam verilerle desteklenen kanıta dayalı tıp  
 veya bilimsel kanıtın eksik olduğu kanıtlanmamış tıp vardır.  
 — P.B. Fontanarosa, *JAMA* (1998)

Tamamlayıcı ve alternatif tıp (TAT), halka sunulmadan önce yoğun araştırmalardan geçen geleneksel tıp kadar iyi araştırılmamıştır. Bilime dayalı tıp uygulayıcıları, etkisiz oldukları gösterildiğinde uygulama ve tedavileri reddederken, alternatif uygulayıcılar bunu yapmaz. Araştırma için fonlar yetersizdir ve bu da TAT'ın etkinliği için daha fazla araştırma yapmayı zorlaştırır. CAM için sağlanan fonların çoğu devlet kurumları tarafından finanse edilmektedir. CAM için önerilen araştırmalar, sonuçları güvenilir olmadığı için çoğu özel fon kuruluşu tarafından reddedilir. CAM araştırması, çoğu CAM araştırmacısının karşılamayı neredeyse imkansız bulduğu, etik komitelerinin belirli standartlarını karşılamalıdır. Üzerinde yapılan küçük araştırmalara rağmen, CAM'ın etkili olduğu kanıtlanmamıştır. Yapılan araştırmalar, bilimde bir temel olduğunu iddia etmek amacıyla CAM uygulayıcıları tarafından alıntılanacaktır. Bu çalışmalar, küçük örneklemler, çeşitli önyargılar, zayıf araştırma tasarımı, kontrol eksikliği, olumsuz sonuçlar vb. gibi çeşitli sorunlara sahip olma eğilimindedir. Pozitif sonuçlara sahip olanlar bile, yanlılık ve gürültülü veriler nedeniyle yanlış pozitif sonuçlarla sonuçlanmakla daha iyi açıklanabilir.

Alternatif tıp, beden ve bilim süreci hakkında yanlış bir anlayışa yol açabilir. Yale School of Medicine'de bir nörolog olan Steven Novella, alternatif tıp tekniklerini ana akıma entegre etmeye yönelik hükümet tarafından finanse edilen çalışmaların "meşru olmayan tedavilere meşru bir görünüm vermek için kullanıldığını" yazdı. Marcia Angell, eleştirmenlerin sağlık uygulamalarının yalnızca bilimsel kanıtlara dayalı olarak sınıflandırılması gerektiğini düşündüklerini ve bir tedavi titizlikle test edilmiş ve güvenli ve etkili bulunmuşsa, bilime dayalı tıbbın, başlamak için "alternatif" olarak kabul edilip edilmediğine bakılmaksızın onu benimseyeceğini düşündü. Bir yöntemin, etki veya etkinliğinin yokluğuna ilişkin artan bilgiye dayalı olarak kategorileri (kanıtlanmış ve kanıtlanmamış) değiştirmesi mümkündür. Bu pozisyonun önde gelen destekçileri, *Journal of the American Medical Association'ın* (*JAMA*) eski editörü George D. Lundberg ve derginin geçici baş editörü Phil Fontanarosa'dır.

1999'da *CA'da yazan: Klinisyenler için Bir Kanser Dergisi* Barrie R. Cassileth, ABD Senatosu Halk Sağlığı ve Güvenliği Alt Komitesi'ne gönderilen ve OAM destekli araştırmalarda eleştirel düşünme ve bilimsel titizlik eksikliğinden yakınan 1997 tarihli bir mektubun dört Nobel Ödüllü ve diğer önde gelen bilim adamları tarafından imzalandığından bahsetti. (Bu, Ulusal Sağlık Enstitüleri (NIH) tarafından desteklenmiştir.) 

 Neil deGrasse Tyson :  
Çift kör laboratuvar testlerinden sağ çıkan Alternatif Tıp'a ne diyorsunuz?  
C: Düzenli Tıp.
Mart 2009'da, *Washington Post'tan* bir personel yazarı, sağlık hizmetlerine erişimin genişletilmesi, tıbbi uygulamaların iyileştirilmesi ve para tasarrufu hakkında yaklaşmakta olan ulusal tartışmanın, bir grup bilim adamına Ulusal Tamamlayıcı ve Alternatif Tıp Merkezi'nin kapatılmasını teklif etme fırsatı verdiğini bildirdi. Bu bilim adamlarından biri olan Maryland Üniversitesi'nde genom araştırmacısı ve hesaplamalı biyolog olan Steven Salzberg'in "Endişelerimizden biri, NIH'nin sahte bilimi finanse etmesidir" dediğini aktardılar. Çalışmaların büyük çoğunluğunun fizyoloji ve hastalıkla ilgili temel yanlış anlamalara dayandığını ve çok az etki gösterdiğini veya hiç etki göstermediğini belirttiler.

Bilimsel şüpheciliğin savunucusu ve *The Demon-Haunted World: Science as a Candle in the Dark* (1996) kitabının yazarı Carl Sagan gibi yazarlar, bu terapilerin dayandığı farazi enerjinin varlığını destekleyecek ampirik kanıtların eksikliğini eleştirdiler.

Sampson ayrıca CAM'ın kapsamlı bir sebep ve deney olmaksızın çelişkiyi tolere ettiğine dikkat çekti. Barrett, NIH'de hiçbir zaman bir şeyin işe yaramadığını söylememe, yalnızca farklı bir versiyon veya dozun farklı sonuçlar verebileceğini söyleme politikası olduğuna dikkat çekti. Barrett ayrıca, bazı "alternatiflerin" değerli olması nedeniyle, hepsi tek bir alternatif tıp başlığı altında sınıflandırıldığından, çoğu değersiz olsa da, geri kalanının eşit ilgi ve saygıyı hak ettiği izlenimi olduğu yönündeki endişesini dile getirdi.

Bazı eleştirmenler halk sağlığı sorunları olarak sağlık sahtekarlığı, yanlış bilgilendirme ve şarlatanlığa odaklanıyor, Alternatif tıbba karşı çıkma gerekçeleri şunları içerir:

* Alternatif tedaviler tipik olarak herhangi bir bilimsel doğrulamadan yoksundur ve etkinlikleri ya kanıtlanmamış ya da çürütülmüştür.
* Genellikle din, gelenek, hurafe, doğaüstü enerjilere inanç, sahte bilim, mantık hataları, propaganda veya sahtekarlığa dayanır.
* Yöntemler, geleneksel tıp, halk bilgisi, manevi inançlar, bilimsel ilkelerin cehaleti veya yanlış anlaşılması, akıl yürütmedeki hatalar veya iyileştirme iddiasında bulunan yeni tasarlanmış yaklaşımları birleştirebilir veya bunlara dayanabilir.
* Alternatif tıp araştırmaları genellikle düşük kalitede ve metodolojik olarak kusurludur.
* Tedaviler, geleneksel, bilime dayalı sağlık sisteminin bir parçası değildir.
* Alternatif tedavilerin geleneksel bilime dayalı tıbbın yerini aldığı yerlerde, hatta en güvenli alternatif ilaçlarla bile, geleneksel bilime dayalı tıbbın kullanılmaması veya geç kullanılması ölümlere neden olmuştur.

Birçok alternatif tıbbi tedavi patentlenemez, bu da özel sektörden daha az araştırma fonuna yol açabilir.

Evrimsel biyolog Richard Dawkins, 2003 tarihli *A Devil's Chaplain* adlı kitabında alternatif tıbbı "test edilemeyen, test edilmeyi reddeden veya testleri sürekli olarak geçemeyen bir dizi uygulama" olarak tanımladı. Dawkins, bir tekniğin uygun şekilde uygulanan denemelerde etkili olduğu kanıtlanırsa, alternatif olmaktan çıkıp sadece tıp olacağını ifade etti.

CAM ayrıca genellikle geleneksel tıptan daha az düzenlenir. TAT uygulayan kişilerin hastaları tedavi etmek için uygun bilgiye sahip olup olmadığı konusunda etik kaygılar vardır. TAT genellikle, geleneksel tıbbı yöneten aynı tıbbi lisanslama yasalarıyla çalışmayan hekim olmayan kişiler tarafından yapılır ve genellikle bir zarar vermeme sorunu olarak tanımlanır.

İki yazara, Wallace Sampson ve K. Butler'a göre pazarlama, alternatif tıpta gerekli olan eğitimin bir parçasıdır ve alternatif tıptaki propaganda yöntemlerinin izleri, Hitler ve Goebels'in tıpta sahte bilimi teşvik etmelerinde kullandıkları yöntemlere kadar uzanmaktadır.

Kasım 2011'de Edzard Ernst, "alternatif tıp hakkındaki yanlış bilgi seviyesi artık tehlikeli ve etik dışı hale geldi. Şimdiye kadar, alternatif tıp etikten bağımsız bir bölge olarak kaldı. Bunu değiştirmenin zamanı geldi."

Harriet Hall, alternatif tıp topluluğu tarafından kabul edilen düşük kanıt standardını eleştirdi:

> Bilime dayalı tıp, [ilaçlar için kullanılan] türde katı bir kanıt standardına sahiptir .... CAM'ın çifte standardı vardır. İnandıkları tedaviler için daha düşük bir kanıt standardını seve seve kabul ederler. Ancak, CAM için kabul ettikleri kanıt türüne göre pazarlaması onaylanan bir ilacı reddedeceklerinden şüpheleniyorum.
> 
> 

### Çıkar çatışmaları

Bazı yorumcular, alternatif tıpta çıkar çatışması konusuna özel önem verilmesi gerektiğini söylediler. Edzard Ernst, alternatif tıbba yönelik çoğu araştırmacının, seçtikleri konuya genel olarak eleştirel olmayan bir inanç nedeniyle "tek yönlü önyargı" riski altında olduğunu söyledi. Ernst, Çin menşeli bir akupunktur deneme örneğinin %100'ünün olumlu sonuçlara vardığı olgusunu kanıt olarak aktarır. David Gorski, araştırmacıların hipotezleri çürütmeye çalıştıkları kanıta dayalı tıp ile sözde bilime dayalı araştırmalarda önceden var olan kavramları doğrulamaya çalışmanın sık uygulama olduğunu söylediği şeyle karşılaştırır. Harriet Hall, alternatif tıp pratisyenlerinin ve tarafsız bilim adamlarının koşulları arasında bir tezat olduğunu yazıyor: örneğin akupunktur söz konusu olduğunda, akupunktur araştırma tarafından reddedilirse, bir akupunktur uzmanının "kaybedecek çok şeyi" olurdu; ama tarafsız şüpheci, etkileri doğrulanırsa hiçbir şey kaybetmez; daha ziyade fikir değiştirmeleri, şüpheci kimliklerini artıracaktır.

### Sağlık ve araştırma kaynaklarının kullanımı

Alternatif terapilere yönelik araştırmalar, "biyolojide hiçbir temeli olmayan bir teorinin peşinden gitmek için araştırma zamanını, parayı ve diğer kaynakları daha verimli araştırma hatlarından saptırmakla" eleştirildi. Araştırma yöntemleri uzmanı ve *Snake Oil Science'ın* yazarı R. Barker Bausell, "saçmalıkları araştırmanın politik olarak doğru hale geldiğini" belirtti. Yaygın olarak alıntılanan bir istatistiğe göre, ABD Ulusal Sağlık Enstitüsü'nün 2009'dan önce alternatif tedavileri araştırmaya yönelik 2,5 milyar dolar harcadığı ve hiçbirinin etkili olmadığı bulunduğudur.

Ayrıca bakınız
--------------

* Gelişim ve öğrenme güçlükleri için alternatif terapiler
* Koruma tıbbı
* etnomedikal
* safra kesesi sifonu
* Psişik cerrahi
* Siddha tıbbı

Notlar
------

1. ↑  The *Final Report* (2002) of the White House Commission on Complementary and Alternative Medicine Policy states: "The Commissioners believe and have repeatedly stated in this Report that our response should be to hold all systems of health and healing, including conventional and CAM, to the same rigorous standards of good science and health services research. Although the Commissioners support the provision of the most accurate information about the state of the science of all CAM modalities, they believe that it is premature to advocate the wide implementation and reimbursement of CAM modalities that are yet unproven."
2. ↑  In his book *The Homœopathic Medical Doctrine* Samuel Hahnemann the creator of homeopathy wrote: "Observation, reflection, and experience have unfolded to me that the best and true method of cure is founded on the principle, *similia similibus curentur.* To cure in a mild, prompt, safe, and durable manner, it is necessary to choose in each case a medicine that will excite an affection similar (*Yunanca: ὅμοιος πάθος*) to that against which it is employed."
3. ↑  According to the medical historian James Harvey Young:

> In 1991 the Senate Appropriations Committee responsible for funding the National Institutes of Health (NIH) declared itself "not satisfied that the conventional medical community as symbolized at the NIH has fully explored the potential that exists in unconventional medical practices."
4. ↑  As the medical professor Kenneth M. Ludmerer noted in 2010: "Flexner pointed out that the scientific method of thinking applied to medical practice. By scientific method, he meant testing ideas with well-planned experiments to establish accurate facts. The clinician's diagnosis was equivalent to the scientist's hypothesis: both medical diagnosis and hypothesis required the test of an experiment. Flexner argued that mastery of the scientific method of problem solving was the key for physicians to manage medical uncertainty and to practice in the most cost-effective way."
5. ↑  "Kessler refers to a lack of efficacy but never pushes back at Hatch by enumerating the dangers that unregulated products pose to the public, the dangers that fill the pages of Offit's book."

Kaynakça
--------

1. 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 16 17  Wallace Sampson (June 1995). "Antiscience Trends in the Rise of the Alternative Medicine Movement". *Annals of the New York Academy of Sciences*. **775** (1): 188-197. doi:10.1111/j.1749-6632.1996.tb23138.x. ISSN 0077-8923. PMID 8678416. 24 Mart 2023 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 24 Mart 2023.
2. 1 2  Nick Jeffery (2015). "There is no such thing as alternative medicine". *Journal of Small Animal Practice* (İngilizce). **56** (12): 687-688. doi:10.1111/jsap.12427. ISSN 1748-5827. PMID 26735773.
3. 1 2  Rose (2010). *Suckers: How Alternative Medicine Makes Fools of Us All*. Random House. ISBN 978-1409059165. 7 Kasım 2023 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 24 Mart 2023.
4. ↑  Gorski, David (August 15, 2011). "Integrative medicine": A brand, not a specialty 12 Haziran 2018 tarihinde Wayback Machine sitesinde arşivlendi.. sciencebasedmedicine.org. (Retrieved March 25, 2022).
5. 1 2 3 4 5 6  *Consumer health: a guide to intelligent decisions*. 9th. New York: McGraw-Hill. 2013. ss. 34-35, 134, 137. ISBN 978-0078028489. OCLC 758098687.
6. ↑  "Directive 2004/24/EC of the European Parliament and of the Council". *Official Journal of the European Union*. 30 Nisan 2004. 10 Şubat 2007 tarihinde kaynağından arşivlendi.
7. ↑  Gina (17 Haziran 1996). "On Fringes of Health Care, Untested Therapies Thrive". *The New York Times*. 9 Ağustos 2017 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 22 Aralık 2015.
8. 1 2 3 4 5 6 7  IOM Report 2005.
9. ↑  White House Commission on Complementary and Alternative Medicine Policy Staff; Dept. of Health and Human Services Staff United States (March 2002). "Overview of CAM in the United States: Recent History, Current Status, And Prospects for the Future". White House Commission on Complementary and Alternative Medicine Policy Final Report. US Government Printing Office. ISBN 978-0160514760. 15 Şubat 2013 tarihinde kaynağından arşivlendi.  Chapter 2 archived 2011-08-25.
10. 1 2 3 4 5 6  Zeller (1 Mart 2013). "Potential interactions of complementary and alternative medicine with cancer therapy in outpatients with gynecological cancer in a comprehensive cancer center". *Journal of Cancer Research and Clinical Oncology*. **139** (3): 357-365. doi:10.1007/s00432-012-1336-6. ISSN 1432-1335. PMID 23099993.
11. 1 2 3  Ben-Arye (1 Aralık 2013). "Advising patients on the use of non-herbal nutritional supplements during cancer therapy: a need for doctor-patient communication". *Journal of Pain and Symptom Management*. **46** (6): 887-896. doi:10.1016/j.jpainsymman.2013.02.010. ISSN 1873-6513. PMID 23707384.
12. ↑  Robert Todd Carroll. Integrative medicine 31 Temmuz 2016 tarihinde Wayback Machine sitesinde arşivlendi.. Skeptic's Dictionary
13. ↑  Stephen Tyreman (1 Mayıs 2011). "Values in complementary and alternative medicine". *Medicine, Health Care and Philosophy*. **14** (2): 209-217. doi:10.1007/s11019-010-9297-5. ISSN 1572-8633. PMID 21104324.
14. ↑  "Integrative Medicine Exam Description". American Board of Physician Specialties. 16 Temmuz 2021. 22 Şubat 2013 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 11 Mart 2022.
15. ↑  M. J. Beresford (15 Nisan 2010). "Medical reductionism: lessons from the great philosophers". *QJM*. Oxford University Press (OUP). **103** (9): 721-724. doi:10.1093/qjmed/hcq057. ISSN 1460-2725. PMID 20395240. Unfortunately, the term 'holistic medicine' has been somewhat hijacked by alternative therapists and is often thought mistakenly to be at odds with conventional medicine.
16. ↑  Arthur Zucker (January 1979). "Reductionism and holistic medicine". *Journal of Social and Biological Systems*. Elsevier BV. **2** (1): 39-42. doi:10.1016/0140-1750(79)90019-8. ISSN 0140-1750.
17. ↑  Sointu 2012.
18. ↑  Hahnemann 1833, ss. iii, 48–49.
19. 1 2  Wujastyk 2003.
20. ↑  Mishra 2004.
21. ↑  "Ayurveda: Ancient Superstition, Not Ancient Wisdom". *Skeptical Inquirer*. 14 Aralık 2017. 14 Aralık 2017 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 1 Şubat 2018.
22. ↑  "A cluster of lead poisoning among consumers of Ayurvedic medicine". *International Journal of Occupational and Environmental Health*. **21** (4): 303-307. 6 Nisan 2015. doi:10.1179/2049396715Y.0000000009. PMC 4727589 $2. PMID 25843124.
23. 1 2  Sagan 1996.
24. 1 2  "A close look at therapeutic touch". *JAMA*. **279** (13): 1005-1010. April 1998. doi:10.1001/jama.279.13.1005. PMID 9533499.
25. 1 2 3  Abdulla (13 Mayıs 1999). "Phytotherapy – good science or big business?". *Nature*. doi:10.1038/news990513-8. Science-based medicine, with its emphasis on controlled study, proof, evidence, statistical significance and safety is being rejected in favour of 'alternative medicine' – an atavistic portmanteau of anecdote, hearsay, rumour and hokum. ... Probably the most commercially successful and widely used branch of alternative or complementary medicine is 'phytotherapy'. These are the tablets, powders and elixirs, otherwise known as herbal medicine, that are sold in most countries, through health shops and pharmacies as 'nutritional supplements'. ... Only a tiny minority of these remedies have been shown to have mild-to moderately beneficial health effects ... So why are affluent, otherwise rational, highly educated people (for this is the average user profile) so hungry for phytotherapy? ... people still believe that 'natural' equals good and safe despite plenty of evidence to the contrary. ... as far as the human body is concerned, 'natural' is meaningless ... Equally, what's so safe about consuming substances that need meet no standards of contents?
26. ↑  De Smet (December 1997). "The Role of Plant-Derived Drugs and Herbal Medicines in Healthcare". *Drugs*. **54** (6): 801-840. doi:10.2165/00003495-199754060-00003. PMID 9421691.
27. ↑  Pearce (March 1998). "A paediatrician's guide to complementary medicine". *Current Paediatrics*. **8** (1): 62-67. doi:10.1016/S0957-5839(98)80061-4.
28. ↑  "Faith Healing – Making Treatment Decisions". American Cancer Society. 15 Haziran 2009. 12 Kasım 2002 tarihinde kaynağından arşivlendi.
29. ↑  Aviles (December 2001). "Intercessory Prayer and Cardiovascular Disease Progression in a Coronary Care Unit Population: A Randomized Controlled Trial". *Mayo Clinic Proceedings*. **76** (12): 1192-1198. doi:10.4065/76.12.1192. PMID 11761499.
30. 1 2 3 4  Quack Medicine: A History of Combating Health Fraud in Twentieth-Century America, Eric W. Boyle,
31. 1 2 3 4  James (2003). "Countercultural Healing: A brief History of Alternative Medicine in America". *PBS Frontline*. 8 Kasım 2003 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 25 Mart 2022.
32. 1 2  Coulter (7 Haziran 2004). "The rise and rise of complementary and alternative medicine: a sociological perspective". *Medical Journal of Australia*. **180** (11): 587-589. doi:10.5694/j.1326-5377.2004.tb06099.x. ISSN 0025-729X. PMID 15174992. 24 Mart 2023 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 24 Mart 2023.
33. 1 2 3 4  James C. (2002). *Nature Cures: The History of Alternative Medicine in America* (İngilizce). Oxford University Press. ISBN 978-0195349788.
34. 1 2  "The Alternative Fix: Introduction". *www.pbs.org*. PBS Frontline. 3 Kasım 2003. 8 Kasım 2003 tarihinde kaynağından arşivlendi.
35. ↑  Claudia Wallis (4 Kasım 1991). "Cover Stories: Why New Age Medicine Is Catching On". *Time* (İngilizce). **138** (18). ISSN 0040-781X. 25 Mart 2022 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 25 Mart 2022.
36. 1 2  *New Age Medicine, Encyclopedia of New Age Beliefs*. 1996. ss. 470-508. ISBN 978-1565071605.
37. 1 2 3 4  Smith (1983). "Alternative medicine". *British Medical Journal (Clinical Research Ed.)*. **287** (6388): 307-308. doi:10.1136/bmj.287.6388.307. PMC 1548588 $2. PMID 6307462. One of the few growth industries in contemporary Britain is alternative medicine. An apparently endless stream of books, articles, and radio and television programmes urge on the public the virtues of treatments ranging from meditation to drilling a hole in the skull to let in more oxygen.
38. ↑  Helen (1974). *Other Healers, Other Cures: A Guide to Alternative Medicine* (İngilizce). Bobbs-Merrill. ISBN 978-0672517082.
39. ↑  Donald (1975). *A Guide to Alternative Medicine*. Turnstone Press. ISBN 978-0855001070.
40. ↑  Young, J.H. (1998). "The Development of the Office of Alternative Medicine in the National Institutes of Health, 1991–1996". *Bulletin of the History of Medicine*. **72** (2): 279-298. doi:10.1353/bhm.1998.0110. PMID 9628052.
41. ↑  Ludmerer, K.M. (2010). "Commentary: Understanding the Flexner Report" (PDF). *Academic Medicine*. **85** (2): 193-196. doi:10.1097/ACM.0b013e3181c8f1e7. PMID 20107341. 9 Ekim 2022 tarihinde kaynağından arşivlendi (PDF).
42. ↑  Vickers, A. (2004). "Alternative cancer cures: 'Unproven' or 'disproven'?". *CA – A Cancer Journal for Clinicians*. **54** (2): 110-118. CiteSeerX 10.1.1.521.2180 $2. doi:10.3322/canjclin.54.2.110. PMID 15061600.
43. 1 2 3 4 5  "Placebo interventions for all clinical conditions" (PDF). *The Cochrane Database of Systematic Reviews*. **106** (1): CD003974. January 2010. doi:10.1002/14651858.CD003974.pub3. PMC 7156905 $2. PMID 20091554. 2 Nisan 2019 tarihinde kaynağından (PDF) arşivlendi. Erişim tarihi: 25 Mart 2019.
44. 1 2  "Is the placebo powerless? An analysis of clinical trials comparing placebo with no treatment". *The New England Journal of Medicine*. **344** (21): 1594-1602. May 2001. doi:10.1056/NEJM200105243442106. PMID 11372012.
45. 1 2 3 4 5  "The powerful placebo effect: fact or fiction?". *Journal of Clinical Epidemiology*. **50** (12): 1311-1318. December 1997. doi:10.1016/s0895-4356(97)00203-5. PMID 9449934.
46. ↑  "Tamamlayıcı tedaviler: Büyük aleyhte mi?". *Bağımsız*. Londra. 22 Nisan 2008. 17 Nisan 2010 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 23 Nisan 2010.
47. ↑  Jerome Groopman (19 Ekim 2013). "The Quackish Cult of Alternative Medicine. Dr. Paul Offit's battle against charlatanism". *The New Republic*. 4 Aralık 2014 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 3 Şubat 2015.
48. ↑  Weisleder (January 2010). "Unethical prescriptions: alternative therapies for children with cerebral palsy". *Clinical Pediatrics*. **49** (1): 7-11. doi:10.1177/0009922809340438. PMID 19628756.
49. ↑  Gale, Nicola K.; McHale, Jean V. (Ed.) (2015). "CAM and conventional medicine in Switzerland: divided in theory, united in practice". *Routledge Handbook of Complementary and Alternative Medicine: Perspectives from Social Science and Law* (İngilizce). London and New York: Routledge. ss. 271-291. ISBN 978-1136685552.
50. ↑  Castro (2015). "Assessing equitable care for indigenous and afrodescendant women in Latin America". *Revista Panamericana de Salud Pública* (İngilizce). **38** (2): 96-109. ISSN 1020-4989. PMID 26581050. 24 Mart 2023 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 24 Mart 2023.
51. ↑  Steven (26 Mart 2018). "$142 Million For Quack Medicine Buried Inside The New 2018 Budget". *Forbes* (İngilizce). 26 Mart 2018 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 14 Şubat 2019.
52. ↑  David (4 Nisan 2016). "NCCIH Strategic Plan 2016–2021, or: Let's try to do some real science for a change". *Science-Based Medicine* (İngilizce). 3 Mayıs 2016 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 14 Şubat 2019.
53. ↑  Saul Green (2001). "Stated goals and grants of the Office of Alternative Medicine/National Center for Complementary and Alternative Medicine". *Scientific Review of Alternative Medicine*. **5** (4): 205-207. 26 Mart 2023 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 24 Mart 2023.
54. ↑  Wadman (7 Aralık 2009). "Centre turns away from healing herbs". *Nature*. Nature Publishing Group. **462** (7274): 711. doi:10.1038/462711a. PMID 20010660.
55. ↑  Gorski (20 Ağustos 2014). "Clinical trials of integrative medicine: testing whether magic works?". *Trends in Molecular Medicine*. **20** (9): 473-476. doi:10.1016/j.molmed.2014.06.007. PMID 25150944.
56. ↑  "Acceptance and use of complementary and alternative medicine among medical specialists: a 15-year systematic review and data synthesis". *Systematic Reviews*. **11** (1): 10. January 2022. doi:10.1186/s13643-021-01882-4. PMC 8759198 $2. PMID 35027078.
57. ↑  Janna Merrick (June 2003). "Spiritual Healing, Sick Kids and the Law: Inequities in the American Healthcare System". *American Journal of Law & Medicine*. **29** (2): 269-299. doi:10.1017/S009885880000284. PMID 12961808.
58. ↑  "Definitions of Child Abuse and Neglect" (PDF). Child Welfare Information Gateway. April 2007. 11 Ekim 2007 tarihinde kaynağından (PDF) arşivlendi. Erişim tarihi: 27 Şubat 2009.
59. ↑  Patricia M. Barnes (27 Mayıs 2004). "Complementary and Alternative Medicine Use Among Adults: United States, 2002" (PDF). *Advance Data from Vital and Health Statistics*. CDC. **343**: 1-20. 5 Mart 2011 tarihinde kaynağından arşivlendi (PDF). Erişim tarihi: 1 Haziran 2021.
60. ↑  Sir Walton: Science and Technology Committee 2000.
61. 1 2  WHO 2005.
62. ↑  "Complementary and alternative therapies". *www.cancerresearchuk.org*. Cancer Research UK. 4 Temmuz 2019. 11 Eylül 2014 tarihinde kaynağından arşivlendi.
63. ↑  "Medication Health Fraud". *FDA* (İngilizce). 5 Ocak 2022. 24 Mart 2010 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 21 Mayıs 2022.
64. ↑  "Complementary and Alternative Medicine Products and their Regulation by the Food and Drug Administration". *U.S. Food and Drug Administration* (İngilizce). 6 Mayıs 2020. 5 Eylül 2019 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 21 Mayıs 2022.
65. ↑  National Science Foundation (April 2002). "Chapter 7: Science and Technology: Public Attitudes and Public Understanding: Science Fiction and Pseudoscience". *National Science Foundation*. 18 Şubat 2007 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 15 Mart 2023.
66. ↑  "Appendix E: Model Guidelines for the Use of Complementary and Alternative Therapies in Medical Practice". *Complementary and Alternative Medicine in the United States*. The National Academies Press. 2005. ss. 298-308. ISBN 0309092701. 9 Kasım 2014 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 14 Haziran 2021.
67. ↑  Swan, N. (2 Ekim 2000). "Alternative Medicine – Part Three". *The Health Report*. Australian Broadcasting Corporation. Radio National. 6 Mart 2008 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 6 Mart 2008.
68. ↑  Roozbeh (Nov 2013). "Use of herbal remedies among patients undergoing hemodialysis". *Iranian Journal of Kidney Diseases*. **7** (6): 492-495. PMID 24241097.
69. ↑  Del Prete (2012). "Herbal products: benefits, limits, and applications in chronic liver disease". *Evid Based Complement Alternat Med*. **2012**: 1-19. doi:10.1155/2012/837939. PMC 3443820 $2. PMID 22991573.
70. 1 2  *More harm than good?: the moral maze of complementary and alternative medicine*. Cham, Switzerland: Springer. 2018. s. 18. ISBN 978-3319699417. OCLC 1019807158.
71. ↑  Miller, Gabriel (2 Eylül 2014). "Uzmanlara Sormak: Tamamlayıcı ve Alternatif Tıp ve Kanser". *Medscape*. 8 Eylül 2014 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 7 Eylül 2014.
72. ↑  Fontanarosa, P.B.; Derman, E; Molloy, GR; Tamm, I; Darnell, JE (1998). "Alternative medicine meets science". *JAMA*. **280** (18): 1618-1619. doi:10.1001/jama.280.18.1618. PMID 9820267.
73. ↑  Hall (2019). "Science Envy in Alternative Medicine". *Skeptical Inquirer*. **43** (4): 21-23. 17 Eylül 2019 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 17 Eylül 2019.
74. ↑  Roger A. Fisken (19 Mayıs 2014). "Teach evidence based, not alternative, medicine". *BMJ* (İngilizce). **348**: g3218. doi:10.1136/bmj.g3218. ISSN 1756-1833. PMID 24839973. 18 Ekim 2016 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 24 Mart 2023.
75. ↑  C. (2016). *Bounding Biomedicine: Evidence and Rhetoric in the New Science of Alternative Medicine*. University of Chicago Press. s. 215. ISBN 978-0-226-34584-0. 18 Mart 2023 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 18 Mart 2023.
76. ↑  Fonfa (1 Eylül 2017). "Patient Perspectives: Barriers to Complementary and Alternative Medicine Therapies Create Problems for Patients and Survivors". *Integrative Cancer Therapies*. **6** (September 2007): 297-300. doi:10.1177/1534735407306598. PMID 17761643.
77. ↑  Hall, Harriet (Eylül 2015). "Kanıt: "Tillie Teyzem İçin Çalıştı" Yeterli Değil". *Şüpheci, Cilt 20, Sayı 3*. 14 Ekim 2012 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 22 Kasım 2015.
78. 1 2  Edzard Ernst (2011). "Conflicts of Interest in Alternative Medicine". *Skeptical Inquirer*. **35** (4). 2 Nisan 2015 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 27 Mart 2023.
79. ↑  Gorski, David (16 Kasım 2009). "Conflicts of interest in science-based medicine". *Science-Based Medicine*. 28 Eylül 2013 tarihinde kaynağından arşivlendi.
80. ↑  Hall, Harriet A. (27 Nisan 2011). "Conflicts of interest". *Science-Based Medicine*. 1 Eylül 2014 tarihinde kaynağından arşivlendi.

| * g
* t
* d
Tıp |
| --- |
| Tıp dalları | 

|  |  |
| --- | --- |
| Cerrahi | 
* Beyin ve sinir cerrahisi
* Cerrahi onkoloji
* Çocuk cerrahisi
* Damar cerrahisi
* El cerrahisi
* Genel cerrahi
	+ Kolorektal cerrahi
	+ Sindirim sistemi cerrahisi
* Göz cerrahisi
* Kalp ve damar cerrahisi
* Kardiyotorasik cerrahi
* Kulak burun boğaz
	+ KBB
* Nakil cerrahisi
* Oral ve maksillofasiyel cerrahi
* Ortopedi
* Plastik cerrahi
* Üreme cerrahisi
* Travma cerrahisi
* Üroloji
	+ Androloji

 |
| İç hastalıkları | 
* Alerji / İmmünoloji
* Anjiyoloji
* Endokrinoloji
* Enfeksiyon hastalıkları
* Gastroenteroloji
	+ Hepatoloji
* Göğüs hastalıkları
* Hastane hekimliği
* Enfeksiyon
* Hematoloji
* Kardiyoloji
* Nefroloji
* Onkoloji
* Romatoloji
* Yaşlılık hekimliği

 |
| Obstetrik ve jinekoloji | 
* Jinekoloji
* Jinekolojik onkoloji
* Maternal-fetal tıp
* Obstetrik
* Üreme endokrinolojisi ve infertilite
* Ürojinekoloji

 |
| Tanı | 
* Patoloji
	+ Anatomopatoloji
	+ Klinik kimya
	+ Klinik patoloji
	+ Sitopatoloji
	+ Tıbbi mikrobiyoloji
	+ Transfüzyon tıbbı
* Radyoloji
	+ Girişimsel radyoloji
	+ Nükleer tıp
* Fizik muayene
* Anamnez

 |
| Diğer | 
* Acil tıp
* Kritik acil tıp
	+ Acil sağlık hizmetleri
	+ Kitlesel toplanma tıbbı
* İlk yardım
* Tıbbi tahliye
* Adli tıp
* Adolesan tıbbı
* Afet tıbbı
* Ağrı tedavisi
* Aile hekimliği / Pratisyen hekimlik
* Anesteziyoloji
* Askerî tıp
* Bağımlılık tıbbı
* Cezaevi sağlık hizmetleri
* Cinsel tıp
	+ Veneroloji
* Dalış tıbbı
* Dermatoloji
* Fiziksel tıp ve rehabilitasyon (FTR)
* Fleboloji
* Hastane hekimliği
* Medikal genetik
* Meslek hekimliği
* Narkoloji
* Nöroloji
	+ Klinik nörofizyoloji
* Oftalmoloji
* Oral tıp
* Palyatif bakım
* Pediatri
	+ Neonatoloji
* Nakil hekimliği
* Önleyici tıp
* Psikiyatri
	+ Bağımlılık psikiyatrisi
	+ Çocuk ve ergen psikiyatrisi
* Radyoterapik onkoloji
* Spor hekimliği
* Tıbbi biyoloji
* Tıbbi cihaz
* Travmatoloji
* Travma
* Tropikal tıp
	+ Seyahat tıbbı
* Uyku tıbbı
* Üreme tıbbı
* Yoğun bakım

 |

 |
| Tıp eğitimi | 
* Cerrahi Yüksek Lisansı
* Tıp doktoru
* MD-PhD
* Osteopatik Tıp Doktoru
* Tıp fakültesi
* Tıp Bilimleri Lisansı
* Tıp Lisansı, Cerrahi Lisansı
* Tıp Yüksek Lisansı
	+ Tıbbi Bilim İnsanı Yetiştirme Programı
* Uzman hekim

 |
| İlgili konular | 
* Alternatif tıp
* Anatomi
* Biyoistatistik
* Biyokimya
* Hekim
	+ Başhekim
* Embriyoloji
* Enfeksiyon
* Farmakoloji
* Fizyoloji
* Geleneksel tıp
* Genetik
* Halk sağlığı
* Hemşirelik
* Histoloji
* Kırsal kesim sağlığı
* Kişiselleştirilmiş tıp
* Mikrobiyoloji
* Moleküler onkoloji
* Nanotıp
* Parazitoloji
* Sağlık hizmetleri
* Hastalık
* Tedavi
* Aşılama
* Tıbbi terminoloji
* Tıp tarihi
* Tıp hukuku
* Toksikoloji
* Veteriner tıp
* Viroloji
* Yardımcı sağlık
	+ Diş hekimliği
	+ Podiatri
	+ Eczacılık
	+ Fizyoterapi
* Sağlık ocağı
	+ Hastane
	+ Klinik
	+ Poliklinik
* Tıbbi terminoloji
* Tıbbi müdahalecilik
* Tıbbi antropoloji
* Tıbbi jeoloji
* Tıbbi kötü uygulama
* Tıbbi görüntüleme
* Tıbbi prosedür
* Tıbbi psikoloji
* Klinik psikoloji
* Tıbbi gözlem
* Tıbbi staj
* Tıbbı toksikoloji
* Tıbbi hata
* Tıbbi laboratuvar
* Tıbbi test
* Tıbbi atık
* Tıp etiği
* Sağlık teknolojisi
* Tıbbileştirme
* Sağlık politikaları
* Sağlık hizmetleri

 |
| Kategori Kategori  • Commons sayfası Commons  • VikiProje Vikiproje  •  Ana hatlar |

|  |  |
| --- | --- |
| Otorite kontrolü Bunu Vikiveri'de düzenleyin | 
* BNE: XX536230
* BNF: cb11965061h (data)
* GND: 4112639-7
* LCCN: sh85134721
* LNB: 000071265
* NARA: 10675024
* NDL: 01066751
* NKC: ph114029
* NLI: 987007534157205171
* SUDOC: 027655008

 |