**Gnomon**: {\displaystyle ABFPGD}  
 Gnomon Teoremi: yeşil alan = kırmızı alan,   
{\displaystyle |AHGD|=|ABFI|}, {\displaystyle |HBFP|=|IPGD|}
**Gnomon teoremi**, bir gnomon'da meydana gelen belirli paralelkenarların eşit büyüklükte alanlara sahip olduğunu belirtir. Gnomon (Grekçe: γνώμων), geometride benzer bir paralelkenarı daha büyük bir paralelkenarın bir köşesinden çıkararak oluşturulan bir düzlem şeklidir; veya daha genel olarak, belirli bir şekle eklendiğinde, aynı şekle sahip daha büyük bir şekil oluşturan bir şekildir.

Teorem
------

{\displaystyle AC} köşegeni üzerinde {\displaystyle P} noktası olan bir {\displaystyle ABCD} paralelkenarında {\displaystyle AD} kenarına paralel olan ve {\displaystyle P} noktasından geçen doğru, {\displaystyle CD} kenarını {\displaystyle G} noktasında ve {\displaystyle AB} kenarını da {\displaystyle H} noktasında keser. Benzer şekilde {\displaystyle AB} kenarına paralel ve {\displaystyle P} noktasından geçen doğru, {\displaystyle AD} kenarını {\displaystyle I} noktasında ve {\displaystyle BC} kenarını da {\displaystyle F} noktasında keser. Gnomon teoremi, {\displaystyle HBFP} ve {\displaystyle IPGD} paralelkenarlarının eşit alanlara sahip olduğunu belirtir.

Gnomon, üst üste gelen iki paralelkenar olan {\displaystyle ABFI} ve {\displaystyle AHGD}'den oluşan L biçimindeki şeklin adıdır. Eşit alana sahip {\displaystyle HBFP} ve {\displaystyle IPGD} paralelkenarları, {\displaystyle PFCG} ve {\displaystyle AHPI} köşegenlerindeki paralelkenarların *tamamlayıcı*sı olarak adlandırılır.

İspat
-----

Teoremin kanıtı, ana paralelkenarın alanları ve köşegeninin etrafındaki iki iç paralelkenarın alanları göz önüne alındığında basittir:

* ilk olarak, ana paralelkenar ile iki iç paralelkenar arasındaki fark, iki tamamlayıcının birleşik alanına tam olarak eşittir;
* ikinci olarak, üçü de köşegen ile ikiye bölünmüştür. Bu, şunları verir:

{\displaystyle |IPGD|={\frac {|ABCD|}{2}}-{\frac {|AHPI|}{2}}-{\frac {|PFCG|}{2}}=|HBFP|}

Uygulamalar ve genişletmeler
----------------------------

a ve b sayılarının bölümü olan {\displaystyle {\frac {a}{b}}}'nin geometrik gösterimi
AB doğru parçasının bir bölümünün oranının {\displaystyle HG} doğru parçasına aktarılması: {\displaystyle {\tfrac {|AH|}{|HB|}}={\tfrac {|HP|}{|PG|}}}
Gnomon teoremi, cetvel ve pergelle yapılan çizimler yöntemiyle belirli bir paralelkenar veya dikdörtgene eşit alana sahip yeni bir paralelkenar veya dikdörtgen oluşturmak için kullanılabilir. Bu aynı zamanda geometrik terimlerle iki sayının bölünmesinin temsil edilmesine izin verir, bu da geometrik problemleri cebirsel terimlerle yeniden formüle etmek için önemli bir özelliktir. Daha kesin olarak, iki sayı doğru parçalarının uzunlukları olarak verilirse, uzunluğu bu iki sayının bölümü olan üçüncü bir doğru parçası oluşturulabilir (şekle bakınız). Diğer bir uygulama, bir doğru parçasının (farklı uzunluktaki) diğer bir doğru parçasına bölme oranının aktarılması, böylece diğer doğru parçasının belirli bir doğru parçası ve bölüntüsüyle aynı oranda bölünmesidir (şekle bakınız).

{\displaystyle \scriptstyle \mathbb {A} }, {\displaystyle P} ve tamamlayıcıları {\displaystyle \scriptstyle \mathbb {B} } ile köşegen etrafında (alt) paralel yüzlü \scriptstyle\mathbb{C} ve {\displaystyle \scriptstyle \mathbb {D} } aynı hacme sahiptir: {\displaystyle |\scriptstyle \mathbb {B} |=|\scriptstyle \mathbb {C} |=|\scriptstyle \mathbb {D} |}
Paralel yüzlüler için benzer bir ifade üç boyutlu olarak yapılabilir. Bu durumda, bir paralel yüzeyin cisim köşegeni üzerinde bir {\displaystyle P} noktası vardır ve iki paralel çizgi yerine {\displaystyle P} noktası boyunca her biri paralel yüzlüye paralel olan üç düzleminiz vardır. Üç düzlem, paralel yüzlüleri sekiz küçük paralel yüzeye böler; bunlardan ikisi köşegeni çevreler ve {\displaystyle P} noktasında buluşur. Şimdi, köşegenin etrafındaki bu iki paralel yüzlüden her biri kendisine bağlı kalan altı paralel yüzlüden üçüne sahiptir, bu üçü tamamlayıcı rolünü oynar ve eşit hacimdedir (şekle bakınız).

İç içe paralelkenarlar hakkında genel teorem
--------------------------------------------

genel teorem:  
yeşil alan = mavi alan - kırmızı alan
Gnomon teoremi, ortak köşegenli iç içe paralelkenarlar hakkında daha genel bir ifadenin özel bir durumudur. Verilen bir paralelkenar {\displaystyle ABCD} için, köşegen olarak {\displaystyle AC}'yi içeren herhangi bir {\displaystyle AFCE} iç paralelkenarını düşünün. Ayrıca, kenarları dış paralelkenarın kenarlarına paralel olan ve iç paralelkenar ile {\displaystyle F} tepe noktasını paylaşan benzersiz şekilde belirlenmiş iki paralelkenar {\displaystyle GFHD} ve {\displaystyle IBJF} vardır. Şimdi bu iki paralelkenarın alanlarının farkı, iç paralelkenarın alanına eşittir, yani:

{\displaystyle |AFCE|=|GFHD|-|IBJF|}
Bu ifade, köşeleri köşegen {\displaystyle AC} üzerinde olan bozulmuş bir {\displaystyle AFCE} iç paralelkenarına bakıldığında gnomon teoremini verir. Bu, özellikle paralelkenarlar {\displaystyle GFHD} ve {\displaystyle IBJF} için, ortak noktaları {\displaystyle F}'nin köşegen üzerinde olduğu ve alanlarının farkının sıfır olduğu anlamına gelir, bu tam olarak gnomon teoreminin ifade ettiği şeydir.

Tarihsel yönü
-------------

Gnomon teoremi, Öklid'in *Elemanlar*ında (MÖ 300 civarında) yer alacak kadar erken tanımlanmış ve diğer teoremlerin türetilmesinde önemli bir rol oynamıştır. Gnomon terimini kullanmadan paralelkenarlar hakkında bir ifade olarak ifade edildiği *Elemanlar*ın I. kitabında 43 numaralı önerme olarak verilmiştir. İkincisi, *Elemanlar*ın II. kitabının ikinci tanımı olarak Öklid tarafından tanıtılmıştır. Gnomon ve özelliklerinin önemli bir rol oynadığı diğer teoremler, Kitap II'deki önerme 6, Kitap VI'daki önerme 29 ve Kitap XIII'deki 1'den 4'e kadar olan önermelerdir.

Notlar
------

1. ↑  Gazalé, Midhat J. (1999), *Gnomon: From Pharaohs to Fractals*, Princeton University Press, ISBN 9780691005140 .
2. 1 2  Lorenz Halbeisen, Norbert Hungerbühler, Juan Läuchli: *Mit harmonischen Verhältnissen zu Kegelschnitten: Perlen der klassischen Geometrie*. Springer 2016, 9783662530344, ss. 190-191
3. 1 2 3  William J. Hazard (Ocak 1929), "*Generalizations of the Theorem of Pythagoras and Euclid's Theorem of the Gnomon*", *The American Mathematical Monthly*, **36** (1), ss. 32-34, JSTOR 2300175
4. ↑  Johannes Tropfke (2011). Geschichte der Elementarmathematik Ebene Geometrie – Band 4: Ebene Geometrie (Almanca). Walter de Gruyter. ss. 134-135. ISBN 9783111626932.
5. 1 2  Roger Herz-Fischler (2013). A Mathematical History of the Golden Number (İngilizce). Dover. ss. 35-36. ISBN 9780486152325.
6. ↑  Paolo Vighi & Igino Aschieri (2010), Vittorio Capecchi, Massimo Buscema, Pierluigi Contucci & Bruno D'Amore (Ed.), "*From Art to Mathematics in the Paintings of Theo van Doesburg*", Applications of Mathematics in Models, Artificial Neural Networks and Arts, Springer, ss. 601-610, ISBN 9789048185818, in particular ss. 603–606 KB1 bakım: Editörler parametresini kullanan (link)
7. ↑  George W. Evans (Mart 1927), "*Some of Euclid's Algebra*", *The Mathematics Teacher*, **20** (3), ss. 127-141, JSTOR 27950916

Kaynakça
--------

* Lorenz Halbeisen, Norbert Hungerbühler & Juan Läuchli (2016). Mit harmonischen Verhältnissen zu Kegelschnitten: Perlen der klassischen Geometrie (Almanca). Springer. ss. 190-191. ISBN 9783662530344.
* George W. Evans (Mart 1927), "*Some of Euclid's Algebra*", *The Mathematics Teacher*, **20** (3), ss. 127-141, JSTOR 27950916
* William J. Hazard (Ocak 1929), "*Generalizations of the Theorem of Pythagoras and Euclid's Theorem of the Gnomon*", *The American Mathematical Monthly*, **36** (1), ss. 32-34, JSTOR 2300175
* Paolo Vighi & Igino Aschieri (2010), Vittorio Capecchi, Massimo Buscema, Pierluigi Contucci & Bruno D'Amore (Ed.), "*From Art to Mathematics in the Paintings of Theo van Doesburg*", Applications of Mathematics in Models, Artificial Neural Networks and Arts, Springer, ss. 601-610, ISBN 9789048185818 KB1 bakım: Editörler parametresini kullanan (link)

Dış bağlantılar
---------------

|  |  |
| --- | --- |
|  | Wikimedia Commons'ta ***Gnomon teoremi*** ile ilgili ortam dosyaları bulunmaktadır. |

* "*Theorem of the gnomon*" (İngilizce). 3 Şubat 2020 tarihinde kaynağından arşivlendi.  ve "*Definition of the gnomon*". *Öklid'in Elementler'i*. 3 Şubat 2020 tarihinde kaynağından arşivlendi.
* "Robert Langlands tarafından verilmiş konferans dizisi" (PDF). *Matematikten Sayfalar*. YTÜ. Haziran 2003. 29 Kasım 2019 tarihinde kaynağından (PDF) arşivlendi.

| * g
* t
* d
Yunan matematiği |
| --- |
| Matematikçiler (Zaman Çizelgesi) | 
* Anaksagoras
* Antemius
* Apollonius
* Arhitas
* Aristeus
* Aristarkus
* Arşimet
* Autolikus
* Bion
* Boethius
* Brison
* Kallippus
* Karpus
* Kleomedes
* Konon
* Ktesibius
* Demokritos
* Dikaearhus
* Diokles
* Diofantos
* Dinostratus
* Dionisodoros
* Domninus
* Elealı Zenon
* Eratosthenes
* Eudemus
* Eudoksus
* Eutokius
* Geminus
* Heliodorus
* İskenderiyeli Heron
* Hrisippos
* Hipparkos
* Hippasus
* Hippias
* Hipokrat
* Hipatia
* Hipsikles
* İsidoros
* Matematikçi Leo
* Leon
* Marinus
* Melissa
* Menaihmos
* Menelaus
* Metrodorus
* Nikomahos
* Nikomedes
* Nikoteles
* Oenopides
* Öklid
* Pappus
* Perseus
* Filolaos
* Filon
* Laodikyalı Filonides
* Porfirios
* Poseidonius
* Proklos
* Batlamyus
* Pisagor
* Serenus
* Simplikios
* Sosigenes
* Sporus
* Thales
* Theaetetus
* Theano
* Teodorus
* Theodosius
* İskenderiyeli Theon
* Smirnalı Theon
* Timaridas
* Ksenokrates
* Sidonlu Zeno
* Zenodorus

 |
| Yapıtlar | 
* Almagest
* Arşimet Parşömeni
* Arithmetika
* Konikler (Apollonius)
* Katoptrik (Yansımalar)
* Data (Öklid)
* Elemanlar (Öklid)
* Bir Çemberin Ölçümü
* Konikler ve Sferoidler Üzerine
* Büyüklükler ve Uzaklıklar Üzerine (Aristarchus)
* Büyüklükler ve Uzaklıklar Üzerine (Hipparchus)
* Hareketli Küre Üzerine (Autolycus)
* Öklid'in Optiği
* Sarmallar Üzerine
* Küre ve Silindir Üzerine
* Ostomachion (Syntomachion)
* Planisphaerium
* Sphaerics
* Parabolün Dörtgenleştirilmesi
* Kum Sayacı
* Sonsuz Küçükler Hesabı

 |
| Merkezler | Platon Akademisi **·**  Kirene **·**  İskenderiye Kütüphanesi |
| Etkilendikleri | Babil matematiği **·**  Eski Mısır matematiği |
| Etkiledikleri | Avrupa matematiği **·**  Hint matematiği **·**  Orta Çağ İslam matematiği |
| Problemler | Apollonius problemi **·**  Daireyi kareyle çevreleme **·**  Küpü iki katına çıkarma **·**  Açıyı üçe bölme |
| Kavramlar/Tanımlar | 
* Apollonius çemberi
* Diyofantus denklemi
* Çevrel çember
* Eşölçülebilirlik
* Orantılılık ilkesi
* Altın oran
* Yunan rakamları
* Bir üçgenin iç ve dış çemberleri
* Tükenme yöntemi
* Paralellik postülatı
* Platonik katılar
* Hipokrat ayı
* Hippias kuadratiksi
* Düzgün çokgen
* Cetvel ve pergelle yapılan çizimler
* Üçgen merkezi

 |
| Bulgular | 
* Açıortay teoremi
* Dış açı teoremi
* Öklid algoritması
* Öklid teoremi
* Geometrik ortalama teoremi
* Yunan geometrik cebiri
* Menteşe teoremi
* Çevre açı teoremi
* Kesişme teoremi
* Pons asinorum
* Pisagor teoremi
* Thales teoremi
* Gnomon teoremi
* Apollonius teoremi
* Aristarkus eşitsizliği
* Crossbar (Pasch) teoremi
* Heron formülü
* İrrasyonel sayılar
* Menelaus teoremi
* Pappus'un alan teoremi
* Batlamyus eşitsizliği
* Batlamyus kirişler tablosu
* Batlamyus teoremi
* Theodorus sarmalı

 |
| Antik Yunan matematikçilerinin zaman çizelgesi |