"Afganistan İslam Emirliği" buraya yönlendirilmektedir. 1996'dan 2001'e kadar var olan devlet için Afganistan İslam Emirliği (1996-2001) sayfasına bakınız.Başlığın diğer anlamları için Afganistan (anlam ayrımı) sayfasına bakınız.
**Afganistan** (Peştuca/Darice: افغانستان, Peştuca: Afġānistān, Darice: Afġānestān) ya da resmî adıyla **Afganistan İslam Emirliği**, Orta Asya'nın güneyinde denize kıyısı olmayan bir ülkedir. Doğu ve güneyde Pakistan; batıda İran; kuzeyde Türkmenistan, Özbekistan ve Tacikistan; kuzeydoğuda ise Çin ile komşudur. 652.000 km² yüz ölçümlü, kuzey ve güneydoğusunu düzlüklerin oluşturduğu dağlık bir ülkedir. Başkenti ve en büyük şehri Kâbil'dir. Yaklaşık 40 milyonluk nüfusunun çoğunluğunu Peştunlar, Tacikler, Hazaralar ve Özbekler oluşturur. Ülke, uluslararası alanda Afganistan İslam Cumhuriyeti olarak tanınmaktadır. ABD'nin Afganistan'dan çekilmesine akabinde gerçekleşen Taliban saldırıları ile 15 Ağustos 2021'de Taliban'ın başkent Kâbil'i ele geçirmesi sonucunda kurulmuş olup, yönetimin devri konusundaki tartışmalar ve görüşmeler devam etmektedir.

Afganistan'da insan yaşamı en az 50.000 yıl önce başladı. Bölgede yerleşik düzene 9,000 yıl önce geçildi ve sırasıyla İndus Vadisi, Oxus ve Helmend (MÖ 3. binyıl) uygarlıkları evrildi. Hint-Aryanların Baktriya-Margiyana bölgesinden Gandhara bölgesine göçünü, Zerdüştçülüğün kutsal kitabı Avesta'da tasvir edilen kültürle ilişkilendirilen Demir Çağı Yaz Kültürü'nün (MÖ 1500–1100) yükselişi takip etti. O dönemde *Ariana* adıyla anılan bölge, MÖ 6. yüzyılda doğuda İndus Nehri'ne kadar olan alanı fetheden Pers Ahameniş İmparatorluğu'nun hakimiyetine girdi. *Aspasioi* ve *Assakenoi* Kabilelerinin direnişiyle karşılaşacağı Kâbil Vadisi Seferi'nden önce Baktriyalı Roksana ile evlenmiş olan Büyük İskender, MÖ 4. yüzyılda bölgeyi ele geçirdi. Grek-Baktriya Krallığı, Helenistik dünyanın doğu ucunu oluşturdu. Maurya İmparatorluğu'nun fethiyle bölgede Budizm ve Hinduizm yayıldı. İkiz başkentleri *Kapiśi* and *Puruṣapura*'dan hüküm süren Kuşan imparatoru Kanişka, Mahayana Budizminin Çin ve Orta Asya'ya yayılmasında önemli rol oynadı. Bölge aralarında Kidariteler, Ak Hunlar, Alkonlar, Nezak Hunları, Zunbiller ve Türk Şahilerin de bulunduğu birçok Budist hanedanca yönetildi.

Müslümanlar 7. yüzyılda Sasanilerin elindeki Herat ve Zerenc'i fethettiler ve İslam'ı getirdiler; tam İslamlaşmaya ise 9. ve 12. yüzyıllar arasında Seferî, Sâmânî, Gazneli ve Gurlu hanedanları altında ulaşıldı. Daha sonra bölgenin çeşitli kısımları Harezmşah, Halaci, Timurlu, Ludî, Surî, Babür ve Safevî imparatorlukları tarafından yönetildi. Modern anlamıyla Afganistan devletinin siyasi tarihi 1709'da Hotakî hanedanının kurucusu Mirüveys'in bağımsızlık ilan etmesi ile başladı. 1747'de, Ahmed Şah Dürranî, Kandehar başkentli Dürrânî İmparatorluğu'nu kurdu. 1776'da başkent Kâbil'e taşındı, Peşaver ise (1823'te Sihlere kaybedildi) kış başkenti oldu. 19. yüzyıl sonlarında Afganistan, Britanya Hindistanı ve Rus İmparatorluğu arasındaki "Büyük Oyun" sırasında tampon devlet görevi gördü. I. İngiliz-Afgan Savaşı'nda East India Company Afganistan'ı kısa bir süreliğine ele geçirdi. Ancak III. İngiliz-Afgan Savaşı'nın ardından, 1919'da ülke yabancı hakimiyetinden kurtuldu ve nihayetinde Emanullah Han hükümdarlığında bir monarşiye dönüştü. Monarşi neredeyse 50 yıl sonra Muhammed Zahir Şah'ın tahttan indirilip cumhuriyetin ilan edilmesine kadar devam etti. 1978'de ikinci bir darbenin ardından Afganistan sosyalist bir devlet oldu. Bu olay 1980'li yıllarda mücahit isyancılara karşı Sovyetler Birliği'nin Afganistan'a müdahalesine yol açtı. 1996 yılına gelindiğinde ülkenin büyük kısmı ülkeyi gelecek 5 yılı aşkın süre boyunca totaliter bir rejimle yönetecek olan İslami köktendinci Taliban tarafından ele geçirilmiş durumdaydı, 2001'de ABD işgali sonucu Taliban yönetimi sonlansa da ülkenin önemli bir bölümünu kontrol etmekteydi. Hükûmet ile Taliban arasındaki yirmi yıllık savaş, 2021 Taliban saldırısı ve bunun sonucunda Kabil'in düşmesiyle doruğa ulaştı ve Taliban'ı yeniden iktidara getirdi.

Afganistan'da terörizm, yoksulluk, çocuk malnütrisyonu ve yolsuzluk üst seviyededir. Afganistan; Birleşmiş Milletler, İslam İşbirliği Teşkilatı, Güney Asya Bölgesel İşbirliği Teşkilatı, G77, Ekonomik İşbirliği Teşkilatı ve Bağlantısızlar Hareketi üyesidir. Afganistan satın alma gücü paritesine göre 72,9 milyar dolarlık gayri safi yurt içi hasılası (GSYİH) ile dünyanın 96. büyük ekonomisidir. Ancak ülke kişi başına düşen GSYİH (SAGP) sıralamasında 2018 verilerine göre 186 ülke arasından 169. sıradadır.

Etimoloji
---------

"*Afgan*" adı, bazı bilginlere göre, Hindukuş bölgesinin eski sakinleri olan *Aśvakan* veya Assakan adından türetilmiştir. *Aśvakan* kelime anlamı, "atlılar", "at yetiştiricileri" veya "süvariler" anlamına gelir. Tarihsel olarak, Afgan etnik adı, etnik Peştunlar için kullanılmıştır. *Afgan* adının Arapça ve Farsça biçimi ilk olarak 10. yüzyıl coğrafya kitabı *Hudûd el-âlem*'de onaylanmıştır. Adın son kısmındaki "*-stan*", Farsçada "-yeri" anlamına gelen bir ektir. Bu nedenle, "Afganistan", tarihsel anlamda "Afganların ülkesi" veya "Peştunların ülkesi" anlamına gelir.

Tarihçe
-------

Ana madde: Afganistan tarihi
### Tarihöncesi ve Antik Çağ

Arkeolojik kazılarda paleolitik, mezolitik, neolitik, bronz ve demir çağlarına ait tipik eserlere rastlanan Afganistan topraklarında, kentsel yaşamın MÖ 3000 ile MÖ 2000 yılları arasında başlamış olabileceği değerlendirilmektedir. Afganistan’da Ahameniş hakimiyeti II. Kiros tarafından MÖ 6. yüzyılda kurulmuş ve I. Darius tarafından güçlendirilmiştir. Bu siyasi varlık Büyük İskender’in Afganistan fetihlerine kadar hüküm sürmüştür.

En geniş sınırlarında Grek-Baktriya Krallığı
Büyük İskender’in Keyânîler'i yıkması ile Makedonyalılar Afganistan topraklarında hüküm sürmeye başlamıştır. İmparatorluk parçalandıktan sonra oluşmuş Selefkî İmparatorluğu'nda ayrılmış Grek-Baktriya Krallığı Afganistan’da hüküm sürmüştür. Son Grek Kral Hermaeus, MS 45 yılına doğru Kuşanlar'ın egemenliğini kabul etmiştir. Bu döneme kadar yaklaşık iki yüz yıl, küçük Yunan prenslikleri, Yüeçiler'in baskısı ile kuzeyden güneye sürülerek Afganistan’ın büyük bir kısmını işgal eden İskitler ve işgalci diğer kavimlerle beraber yaşamışlardır. Hint-İskitler Afganistan’dan Hindistan’a Baltistan, İran’a Herat üzerinden yürümekle birlikte bugün Sistan olarak anılan o zamanki "Drangiana" bölgesini ele geçirmişlerdir. İskitler ayrıca Büyük İskender’in haleflerinden bir Yunan prensin elindeki Baktriya’yı işgal etmişlerdir. Ancak Yüeçiler'in baskısı devam edince buradan da çıkmak zorunda kalmışlardır.

Kuşanların en geniş sınırları
Sistan (Sakastana) bölgesindeki İskitler üzerinde önemli etkiler bırakan Part İmparatorluğu, Baktriya Devleti’nin kurulduğu dönemlerde Kuzey İran'da siyasi bir varlık olarak ortaya çıkmıştır. Yüeçiler MÖ 140 yılında Kuşanların liderliğinde Baktria bölgesi ele geçirerek egemenlikleri altına almaları sonucu bölgenin etnik ve kültürel yapısı bu yeni katılımla daha da zenginleşmiştir. Yüeçiler’in beş kolundan biri olan Kuşanlar, diğer Yüeçi prenslikleri üzerinde hakimiyet kurduktan sonra Afganistan’da bulunan rakip devletleri MÖ 50 ile MS 50 yılları arasında etkisiz hale getirmeyi başarmışlardır. Kuşanlar, Part İmparatorluğu'na boyun eğdirmiş ve Kâbil'i de ele geçirmişlerdir. Kuşan hakimiyet alanı I. Kaphidies zamanında Afganistan’ı da içine alacak şekilde Parthia ülkesinden Ganj Nehri’ne kadar, kuzeyde ise Soğdiana'ya kadar genişlemiştir. Bugünkü Bagram şehri ise iki bin yıl önce Kuşanlar'a başkentlik yapmıştır.

500'de Eftalitler
Kuşanlardan sonra Ak Hunlar 460 yılı civarında, Hazar Denizi’nden başlayan ve doğuya doğru Kuzey Afganistan’ı da içine alan bir devlet kurmuşlardır. Bölgenin Ak Hun hakimiyetine girmesine kadar devam eden dönem, Afganistan’da İran ve Hindistan nüfuz mücadelesi dönemi olmuştur. Bu dönemde Partların etkisi tamamıyla ortadan kalkmış ve onların yerini Sasaniler almıştır. Kuşanların Afganistan’daki hakimiyeti 5. yüzyıl sonuna doğru Sasanilerle mücadele eden Akhunların bölgeyi istila etmelerine kadar sürmüştür. Akhunların güçlenmesi ile etkisizleşen Kuşan beyleri ise "Şahi" unvanı ile Müslümanların Afganistan topraklarında görülmeye başladıkları 880 yılına kadar Kâbil’de hüküm sürmeye devam etmişlerdir.

### Orta Çağ

Arap ordularının önce 636 yılında Kadisiye'de, ardından 642 yılında Nihavend Muharebesi’nde Sasaniler'i yenmeleri ile İslamiyet'in yayılması doğuya doğru ivme kazanmıştır. Basra Valisi Abdullah Bin Amir 650 yılında bir ordusunu Horasan’a, diğer bir ordusunu da Sasani Kralı III. Yezdigirt’in peşinden Sistan’a doğru göndermiştir. Sasani Kralı’nın ele geçirilip öldürüldüğü bu sefer sonunda Arap orduları ilk defa Batı ve Kuzey Afganistan’ı, Baktria ve Herat’ı işgal etmişlerse de bölgede tamamen hakimiyet kuramamışlardır. Ancak Muaviye döneminde, 698 ve 700 yılında İslam orduları Kâbil’i almak için saldırılarda bulunmuştur.

861 yılında Sistan’daki askerî güce komuta etmeye başlayan Yakub bin Leys komutasındaki Seferîler, 867 yılında Kirman, Şiraz ve Herat’ı ele geçirdi. 871 yılında ise Belh, Baktriya ve Kâbil bölgesinin yönetimi halife tarafından Yakub bin Leys’e verilmiştir. İran Platosu, Orta Asya ve Hindistan altkıtası arasında bu üç istikamete bağlantı sağlayan stratejik özelliği ile Kâbil Vadisi, İslam'a karşı uzun yıllar direniş merkezi olmuştur. Bu dönemde Orta Asya kökenli kavimlerin Afganistan’daki hakimiyetlerinin öne çıktığı görülmektedir.

Gazneliler
Afganistan toprakları bu zaman diliminde Türk soylu kavimler ile İrani kavimler arasında bir mücadele ve hakimiyet sahası olmuştur. Saffarilerin 900 yılında Sâmânîler'e mağlup olmasıyla Afganistan'ın bir bölümü Samani egemenliğine geçti. Gazne Hanedanı’nın asıl kurucusu Sebük Tigin, Samanilerin otoritesini tanımakla birlikte kendi adına para bastırmış, Zamin-Davar, Gor ve Zabilistan, bölgesinde güçlü bir otorite tesis etmiştir. Afganistan’da böylelikle egemenlik kuran Sebük Tigin, Gazne’yi işgal eden ve Kâbil bölgesinde hakimiyet kurmaya çalışan Pencab Racası Jaipal’a karşı başlattığı mücadele sonunda 988 yılında Kâbil ve civarını kendi hakimiyet alanına alarak Gazne Devleti topraklarına katmıştır.

Taciklerin bir kolu olan Gurlular ile Behramşah’ın uzun süren mücadelesi Gaznelilerin aleyhine sonuçlanmış ve Gazne, Gurlu beyi Alaaddin tarafından ele geçirilmiştir. Gurlular 1187 yılında Gazne Devleti’ni tamamen ortadan kaldırmıştır. Ancak Gurlular'ın Afganistan Platosu’nda kurmuş oldukları hakimiyet de uzun sürmemiştir. Gurlu ordusu 1204 yılında Harzemşahlar ve Karahıtaylar'ın müşterek ordusuna karşı yapmış olduğu savaşta yenilmesinden sonra Gazne bir süre Gurlu ordusunda görevli Türk komutanların denetimine geçmiştir. Gazne, 1215 yılında Harzemşahlar tarafından ele geçirilmiş ve Gurlular dönemi Afganistan’da tamamen kapanmıştır.

Moğol akınları Afganistan nüfusunu önemli ölçüde azaltmıştır
Harzemşahların egemenliği de uzun sürmemiş, Cengiz Han önderliğindeki Moğollar tarafından Gazne, Kâbil ve 1222 yılında Herat ele geçirildi. Ögeday’in ölümü ve Moğol İmparatorluğunun bölünmesi üzerine Afganistan, İlhanlıların yönetimine girmiştir. Bölgedeki Moğol egemenliği, 14. yüzyıl sonlarında Timur ordularınca sona erdirilmiştir. Timur'un kurduğu devlet, ölümünden sonra dağılmışsa da torunlarından Muhammed Babür’ün bölgede kurduğu devlet uzun süre yaşamıştır.

Babürlerin tarihsel yayılması
Babür Devleti, Afganistan'ı hakimiyet altında tutmakla birlikte Hindistan ve Afganistan arası dengeyi sağlayamamış ve ağırlığı Hindistan'a kaydırmıştır. Bu durum; kuzeyden Özbekler ve kuzeybatıdan da Safevilerin Afganistan’a inmesine sebep olmuştur. Böylece 17. yüzyılın ortalarına doğru Abdali ve Galzay adını almış olan Halaçlar, dağlık bölgelerden Kandehar ve Zemindaver’in daha verimli bölgesi olan Tarnak Argandap vadilerine göçmüşlerdir.

### Modern Çağ

18. yüzyılda Babürlüler'in zayıflaması üzerine, Afgan Kabileleri de bağımsız hareket etmeye başlamıştır. Bu durumda Gılzay gibi bazı Kabilelerin Babür, Abdaliler gibi bazılarının da İran tarafında yer almaları, ülkedeki karışıklığı artırmıştır. Bu esnada Nadir Kulu komutasındaki Türkmen ordusu Afganistan ve İran'ı yönetim altına almış; Hindistan'daki Babür Devleti de vergiye bağlanmıştır. Nadir Şah'ın ölümünden sonra yönetime geçen Ahmet Şah, Hindistan'daki Babür Devleti’ni hakimiyeti altına almıştır (1756-1757).

Bu yıllarda İran’ın sergilediği yayılmacı politikanın tehlikesini gören Ahmet Şah, bu konuda Osmanlı Devleti ile ortak hareket etmeyi istemiş olsa da girişimlerinden bir netice alamamıştır. Ahmet Şah’tan sonra Afganistan yönetiminde bulunan Timur Şah ve Zaman Şah dönemlerinde ülke, önceki ihtişamlı ve güçlü durumunu koruyamamış, iç karışıklıklar baş göstermiştir.

Bu karışıklıklar 19. yüzyılın ilk çeyreğine kadar sürdükten sonra, Dost Muhammed’in yönetime geçmesi ile ülkedeki birlik tekrar sağlanmıştır. Ancak bu dönemde ise Kuzey Hindistan, Afgan birliğini zayıflatma çabası içine girmiştir. Bu yıllarda İngilizlerin yavaş yavaş Hindistan’ı hakimiyetleri altına aldıkları gözlenmektedir. İlk Afgan-İngiliz ilişkisi, Kuzey Hindistan’da Peşaver probleminin çözümünde İngiliz hakemliği ile olmuştur. Arkasından 1839-1842 yılları arasında süren I. İngiliz-Afgan Savaşı patlak vermiştir.

Dost Muhammed, ülkesi İngilizler tarafından işgal edilmesine rağmen 1863’te Kâbil’e dönerek tekrar Afgan birliğini sağlamıştı. Dost Muhammed’in 9 Haziran 1863 tarihinde vefat etmesi ile Afganistan, tekrar iktidar mücadele kaosuna sürüklenmiştir. Oğlu Şir Ali’nin 1868’de iktidarı ele geçirmesiyle bu mücadele durulmuştur. Rusların Türkistan’ı işgali, Afganlar ile İngilizleri doğal müttefik yapmıştır. Ruslar, Türkistan’ı işgal etmelerine rağmen Afganistan önderliğinde Orta Asya Devletleri’ni de içine alan bir birlik oluşmasından hep çekinmişlerdir.

Kral Yakup Han ile Britanyalı Pierre Louis Napoleon Cavagnari, Mayıs 26, 1879. 
1879’da ölen Şir Ali'nin yerine Yakup Han geçtiyse de, kısa bir süre sonra Afganistan'ın hakimiyetini Abdurrahman Han ele geçirmiştir. 1901’de vefat eden Abdurrahman Han zamanında İkinci İngiliz-Afgan savaşı yaşanmıştır (1878-1880). Bu savaş sonunda ülke, büyük çapta harap olmuş ve millî birlik zayıflamıştır. Afganistan'ın içinde bulunduğu bu olumsuz şartları fırsat bilen Ruslar, 1881’de Türkmenistan'ı işgal etmiş ve böylece de Afganistan ile komşu olmuşlardır. 1901’de başa geçen Habibullah Han, 1919’da ölünce yerine Emanullah Han geçti. Emanullah Han, Hindistan'daki İngiliz valiye bir mektup göndererek Afganistan'ın bağımsız bir devlet olduğunu ve İngiltere ile iyi ilişkiler kurmak istediğini iletmiştir.

İngiltere ise Afganistan bağımsızlığını kabul edip-etmemekte tereddüt etmiştir. Bu durum ilişkilerin gerginleşmesine ve 6 Mayıs - 8 Ağustos 1919 tarihleri arasında cereyan eden Üçüncü İngiliz-Afgan Savaşı'nın başlamasına sebep olmuştur. Bu savaşta başarı elde edemeyen İngilizler, 8 Ağustos 1919’da imzalanan Ravalpindi Antlaşması ile Afganistan'ın bağımsızlığını tanımıştır. Bu antlaşmanın ardından 19 Ağustos 1919 tarihinde Emanullah Han tarafından Afganistan'ın bağımsızlığı ilan edildi.

#### Sovyet-Afgan Savaşı

Ana madde: Sovyet-Afgan Savaşı
Sovyetler Birliği, 1979'da Afganistan'daki Marksist hükûmetin isteğiyle işgal etmiş ve kendi denetiminde bir sosyalist Afgan yönetimi kurdurmuştur. Buna tepki gösteren yerel güçler, Batı ülkelerinin de desteğiyle SSCB'ye karşı bir silahlı mücadele başlatmışlar ve pek çok bölgede egemenlik sağlayacak düzeyde başarı göstermişlerdir. Tüm bu yıpratıcı mücadele SSCB'nin içinde bulunduğu zor ekonomik durumu daha da ağırlaştırmış ve SSCB'nin dağılmasıyla sonuçlanacak olaylara büyük bir etki yapmıştı.

#### ABD ve Koalisyon işgali

Ana madde: Afganistan Savaşı (2001-2021)
Amerika Birleşik Devletleri'nde yapılan 11 Eylül saldırılarının sorumlusu olarak ilan edilen El-Kaide'nin bu bölgede yerleştiği iddiaları, Taliban rejiminin bu olaya müdahale etmemesi ve kaynak sağladığı iddiasıyla ABD ve koalisyon güçleri tarafından işgal edilmiş, Taliban yönetimden uzaklaştırılmıştır. ABD 20 yıl boyunca Afganistan'da kalmıştır. Trump hükûmeti tarafından 29 Şubat 2020'de imzalanan Doha Anlaşması ile ABD askerlerinin çekilmesi kararlaştırılmış ve tam çekiliş tarihi olarak 1 Mayıs 2021 belirlenmiştir. Biden hükûmeti ise tam çekiliş tarihini 31 Ağustos 2021 tarihine çekmiştir. Aşağı yukarı 1 yıldan beri devam eden Afganistan ve Taliban görüşmeleri son bulmuş, Afganistan hızlı bir şekilde Taliban tarafından ele geçirilmiştir. ABD'nin tahminlerine göre Taliban'ın, Kâbil'i ele geçirmesi 90 gün sürecekti fakat ABD'nin tahminleri tutmadı ve Taliban, Kâbil'i birkaç günde ele geçirdi. Cumhurbaşkanı Eşref Gani ülkeden kaçtı. İçişleri Bakanı ise sorunsuz bir şekilde iktidarı Taliban'a devretti.

Coğrafya
--------

Ana madde: Afganistan coğrafyası

**İran**

**Türkmenistan**

**Özbekistan**

**Kırgızistan**

**Tacikistan**

**Çin**

**Hindistan**

**Pakistan**
**Kâbil**
**Kandehar**
**Herat**
**Mezar-ı Şerif**
**Celalabad**
**Kunduz**
***Ceyhun***
***İndus***
***Helmend***
*Pamirler*
*Karakurum*
*Spin Gar*
*Hindukuş*
*Sistan*
*Noşak*

Topoğrafya haritası
Band-e Amir Ulusal Parkı
Afganistan, Güney Asya'da veya Orta Asya'da bulunan, kuzey ve güneybatıda ovaları olan dağlık bir yerleşim bölgesinin ortasında bir ülkedir. Bu bir parçasını oluşturan Büyük Orta Doğu'da içinde İslam dünyası arasında yalan enlemlerde 29 N ve 39 N ve boylamları 60 E ve 75 E'dir Ülkenin en yüksek noktası Noşak deniz seviyesinden 7.492 metre yüksekliktedir.

Çok sayıda nehir ve rezervuar olmasına rağmen, ülkenin çoğu kuru. Kapalı havza içinde Sistan dünyanın en kurak bölgelerinden biridir. Afganistan'a düşen olağan yağmura ek olarak, ülke kışın Hindukuş ve Pamir Dağları'nda kar alır, ardından ilkbaharda bu karın erimesi nehirlere, göllere ve akarsulara girer. Ancak ülkenin suyunun üçte ikisi komşu İran, Pakistan ve Türkmenistan'a akıyor. Devletin, suyun doğru şekilde yönetilmesi için sulama sistemlerini rehabilite etmesi için 2 milyar doların üzerinde bir ihtiyacı var.

Kuzeydoğu dağ arasında Hindikuş ve çevresindeki Bedahşan Eyaleti bir alandır aktif jeolojik olanlar güçlü meydana deprem hemen hemen her yıl. Ölümcül ve yıkıcı olabilirler, zaman zaman heyelanlara ve kış çığlarına neden olabilirler Son güçlü depremler 1998'de Tacikistan yakınlarındaki Bedahşan'da meydana geldi ve 6.000 kişiyi öldürdü. Bunu 2002 yılında Hindukuş'da meydana gelen ve bölgedeki çeşitli ülkelerde 150'den fazla kişinin hayatını kaybettiği ve binden fazla kişinin yaralandığı depremler izledi. 2010 depreminde 11 Afgan öldü, 70'ten fazla kişi yaralandı ve 2.000 ev yıkıldı. [*alıntı gerekli*]

Ülkenin başlıca doğal kaynakları şunlardır: kömür, bakır, demir cevheri, lityum, uranyum, nadir toprak, kromit, altın, çinko, talk, barit, kükürt, kurşun, mermer, kıymetli ve yarı kıymetli taşlar, doğalgaz, petrol, arasında diğer şeyler. 2010 yılında, Amerika Birleşik Devletleri ve Afganistan'dan yetkililer, Amerika Birleşik Devletleri Jeolojik Araştırmaları tarafından 2007 yılında bulunan keşfedilmemiş maden yataklarının 900 milyar dolar ile 3 trilyon dolar arasında olduğunu tahmin ediyor

652 230 km² yüzölçümüyle dünyanın 41. en büyük ülkesi, Fransa'dan biraz daha büyük ve Myanmar'dan daha küçük. Güney ve doğuda Pakistan, batıda İran, kuzeyde Türkmenistan, Özbekistan ve Tacikistan ve uzak doğuda Çin ile komşudur.

Demografi
---------

Ana maddeler: Afganistan demografisi, Afganlar ve Afgan diasporası

| * g
* t
* d
 Afganistan büyük şehir ve merkezleri2019 tahminî |
| --- |
|  | Sıra | Şehir ismi | İl | Nüfus
  |  |
| KâbilKâbil
KandeharKandehar | 1 | **Kâbil** | Kâbil | 4.273.200 | HeratHerat
Mezar-ı ŞerifMezar-ı Şerif |
| 2 | **Kandehar** | Kandehar | 614.300 |
| 3 | **Herat** | Herat | 556.200 |
| 4 | **Mezar-ı Şerif** | Belh | 469.200 |
| 5 | **Kunduz** | Kunduz | 356.500 |
| 6 | **Celalabad** | Nengrehar | 263.200 |
| 7 | **Talukan** | Tahar | 253.700 |
| 8 | **Pul-i Humri** | Bağlân | 237.900 |
| 9 | **Gazne** | Gazne | 183.000 |
| 10 | **Host** | Host | 153.300 |

### Etnik gruplar ve dilller

Ana maddeler: Afganistan'daki etnik gruplar ve Afganistan'da konuşulan diller
Afganistan'da nüfusun %44,6'sını 0-14 yaş grubu oluşturmaktadır. Ortalama çocuk sayısı her 1 kadına 6,69 çocuk şeklindedir. Kâbil, Afganistan'da çocuklar.
Afganistan'da etnik gruplar (2005)
ABD Dışişleri Bakanlığı 2010 yılı verilerine göre Afganistan'daki en büyük grubu toplumun %42'sini oluşturan Peştunlar oluşturmaktadır. Tacikler toplumun %27'sini, Özbekler %9'unu, Hazaralar %9'unu, Aymaklar %4'ünü, Türkmenler %3'ünü, Beluçlar ise %2'sini oluşturmuştur. Geriye kalan toplumun %4'ünü oluşturan kesim başka etnik gruplara mensuptur.

İran halkları Afganistan'daki salt çoğunluğu oluşturmakta olup, Peştunlar, Tacikler, Hazaralar, Aymaklar ve Beluçlar İran dilleri konuşmaktadır. Afganistan'daki Türk halkları en büyük azınlıklar olup, Afganistan Özbekleri ve Afganistan Türkmenlerinden ibarettir. Bunun dışında az da olsa Pamir bölgesinde Kırgızlar da vardır. Rus savaşı esnasında Pamir bölgesindeki Kırgızların büyük kısmı Türkiye'nin Van İline yerleştirilmiş ve yaşadıkları köye Ulupamir ismi verilmiştir. Bölgeye yerleşen halk, bölgede hayvancılık ve koruculuk yapmaktadırlar.

### Din

Ana madde: Afganistan'da din

Makale serilerinden| Afganistan'da din |
| --- |
| Mezar-ı Şerif, Afganistan'da bulunan en büyük cami olan Mavi Cami |
| 
Baskın |
| Sünnilik |
| 
Diğer |
| 
* Şiilik
* Zerdüştler
* Sihizm
* Hinduizm
* Bahâîlik
* Hristiyanlık
	+ Katoliklik

 |
| 
Tarihi |
| 
* Budizm
* Yahudilik

 |
| 
Tartışmalı konular |
| 
* Din özgürlüğü
* Ateizm
* Taliban

 |
| * g
* t
* d
 |

Mezar-ı Şerif'teki Mavi Camîi, Afganistan'daki en büyük camîidir.
Afgan nüfusunun %99'dan fazlasının Müslüman olduğu iddia edilmektedir. Müslüman halkın yaklaşık %80 ila %85'i Sünni iken %15 ila %20'si ise Hazaralar arasında baskın bir İslam kolu olan Şiilik mezhebinin takipçileridir. Hristiyanlar, Budistler, Parsiler, Sihler ve Hindulardan oluşan küçük azınlıklar vardır. 1890'lara kadar, günümüzde Nuristan bölgesine tekabül eden Kafiristan'da Müslüman olmayan ve Veda dinine paralel bir animist dine inanmış Nuristaniler yaşamaktaydı, ancak bu halk Afgan emri Abdurrahman Han'ın bölgeyi ele geçirmesiyle zorla İslam'a geçti.

Afganistan, dinden dönme veya dine hakaret gibi şeyler için ölüm cezası uygulayan birkaç İslam ülkesinden biridir.

Yönetim
-------

Kâbil'de bulunan Arg (Başkanlık sarayı) 
Afganistan İslam Cumhuriyeti'nin 2021 Taliban saldırısı sırasında fiilen çöküşünün ardından, Taliban ülkeyi İslam Emirliği olarak ilan etti. 7 Eylül'de yeni bir geçici hükûmet ilan edildi.

Afganistan'da geleneksel bir yönetişim aracı, esas olarak yeni bir devlet başkanını seçmek, yeni bir anayasa kabul etmek veya savaş gibi ulusal veya bölgesel sorunları çözmek için düzenlenen bir Peştun istişare toplantısı olan loya jirga'dır (büyük meclis). Loya jirgaları en az 1747 yılından bu yana düzenleniyor, en sonuncusu Ağustos 2020'de gerçekleşmiştir.

### Yeni hükûmetin gelişimi

17 Ağustos 2021'de, Taliban'a bağlı Hizb-i İslami Gulbeddin partisinin lideri Gulbeddin Hikmetyar, hem Afganistan'ın eski Cumhurbaşkanı Hamid Karzai hem de Ulusal Uzlaşma Yüksek Konseyi ve eski Başkanı Abdullah Abdullah ile Hükûmet kurmak amacıyla, Katar'ın başkenti Doha'daki İcra Kurulu Başkanı ile (ancak Karzai'nin mi yoksa Abdullah'ın mı böyle bir hükûmete doğrudan dahil olup olmayacağı belli değil) bir araya geldi.

Cumhurbaşkanı Eşref Gani, Taliban ilerleyişi sırasında ülkeden kaçarak Tacikistan veya Özbekistan'a gittiği düşünülürken Birleşik Arap Emirlikleri'nde ortaya çıktı ve bu tür müzakereleri desteklediğini ve Afganistan'a dönmek için görüşmelerde bulunduğunu söyledi.

Ağustos 2021 itibarıyla, İslam Emirliği, Afganistan İslam Cumhuriyeti'nin devlet kurumlarının Taliban'a devrini koordine etme sürecinde üst düzey devlet adamlarının liderliğindeki resmî olmayan bir Koordinasyon Konseyi ile siyasi bir geçiş döneminden geçiyor. Bu arada Taliban güçleri ülkede etkili bir polis otoritesi kullanıyor. Afgan Ulusal Meclisi'nin eski üyesi Fevziye Kûfî'ye göre, hükûmet kurma konusundaki Kâbil toplantıları sadece erkeklerin katıldığı toplantılardır. Sadece erkeklerden oluşan bir hükûmetin "olacağını" belirtti. Taliban içindeki pek çok kişi, eski hükûmete itirazlarının doğası gereği dini olduğu ve siyasi olmadığı için, Afganistan Anayasası'nın devamının potansiyel olarak yeni devletin temeli olarak işe yarayabileceği konusunda hemfikirdir. 20 Ağustos'ta Abdülgani Birader, yeni hükûmetin bileşimi ve yapısı hakkında Koordinasyon Konseyi ile resmî müzakerelere başlamak için Kandehar'dan Kâbil'e geldi.

30 Ağustos'ta Amerikan birliklerinin son uçuşuyla Kâbil'den ayrılmasından saatler sonra görüşülen bir Taliban yetkilisi, yeni hükûmetin büyük olasılıkla Cuma'dan sonra 3 Eylül Cuma günü açıklanacağını söyledi. Hibetullah Ahundzade'nin resmî olarak Emir olarak adlandırılacağı ve kabine bakanlarının Arg'da resmî bir törenle açıklanacağı eklendi. Abdülgani Birader Başbakan olarak hükûmet başkanı olurken, diğer önemli pozisyonlar Siraceddin Hakkani ve Mohammad Yakub'a gidecektir. Dini liderin altında, günlük yönetim kabineye emanet edilecektir.

CNN'ye göre, yeni hükûmetin üniter bir Diyubendi İslam cumhuriyeti olması muhtemeldir. CNN-News18 tarafından hazırlanan bir raporda kaynaklar, yeni hükûmetin, Seyyid Ali Hamaney'in rolüne benzer şekilde, Hibetullah Ahundzade'nin dini lider olarak İran'a benzer şekilde yönetileceğini ve Kandehar'dan kurulacağını söyledi. Birader veya Yakub, Başbakan olarak hükûmetin başı olacaktır. Hükûmetin bakanlıkları ve kurumları, Başbakanın başkanlığında bir kabine altında olacak. Dini Lider, 11 ila 72 üyeli herhangi bir yerde Yüksek Konsey olarak bilinen bir yürütme organına başkanlık edecek. Abdülhekim Hakkani muhtemelen Başyargıçlığa terfi edecek. Rapora göre, yeni hükûmet, değiştirilen 1964 Afganistan Anayasası çerçevesinde gerçekleşecektir.

Hükûmetin 11 Eylül terör saldırılarının 20. yıl dönümü olan 11 Eylül 2021'de açıklanacağı ve muhtemelen Türkiye, Çin, İran, Pakistan ve Katar hükûmetlerine davetiyelerin gönderileceği tahmin ediliyor.

Eylül ayı başlarında, Taliban, Kabine'nin sadece erkeklere açık olmasını planlıyordu ve kadınların hükûmette "yüksek rütbeli görevlerde çalışmasına" izin verilmeyeceğini ve kadınların Kabine'den "dışlandığını" belirtti. Gazeteciler ve çoğu kadın olan diğer insan hakları aktivistleri, Herat ve Kâbil'de kadınların Kabine'ye dahil edilmesi çağrısında bulunarak protesto düzenlediler. 7 Eylül'de açıklanan Bakanlar Kurulu'nun sadece erkeklere özel olduğu ve Kadın İşleri Bakanlığı'nın kaldırıldığı ortaya çıktı.

### Kadın hakları

Ana maddeler: Afganistan'da kadın ve Taliban'ın kadınlara davranışı
Kadınlar için başörtüsü zorunlu olmakla beraber burka (yöresel Afgan kıyafeti) şart değil. Kadınlar karma olmayacak şekilde eğitimlerine devam edebiliyorlar.[*kaynak belirtilmeli*]

Ekonomi
-------

Ana madde: Afganistan ekonomisi
Kâbil
Afganistan son derece fakir bir ülkedir, tarıma (esas olarak haşhaş-afyon hammaddesi) ve sığır yetiştiriciliğine çok bağımlıdır. Ekonomi, son zamanlardaki siyasi ve askeri huzursuzluklardan büyük ölçüde zarar gördü ve 1998 ile 2001 yılları arasında ülkenin yaşadığı zorluklara şiddetli bir kuraklık eklendi. Nüfusun çoğu yetersiz gıda, giyecek, barınma ve sağlık hizmetlerine sahip değil ve bu sorunlar askeriye tarafından daha da ağırlaşıyor. Operasyonlar ve siyasi belirsizlik Enflasyonu ciddi bir sorun olmaya devam etmektedir.

Kasım 2001'de Taliban'ın yenilmesine yol açan ABD öncülüğündeki koalisyonun saldırısı ve Aralık 2001 Bonn Anlaşması sonucunda Afgan Geçici Yönetimi'nin (IAA) kurulmasından sonra, Afganistan'ı yeniden inşa etmeye yönelik uluslararası çabalar, Afganistan'ın yeniden inşasına yönelik uluslararası çabalara konu oldu. Ocak 2002'de Afganistan'ın Yeniden İnşası için Tokyo Bağışçılar Konferansı'nda Dünya Bankası tarafından yönetilecek bir fona 4,5 milyar dolar tahsis edildi. Yeniden yapılanma için öncelikli alanlar şunlardır: eğitim, sağlık ve sanitasyon tesisleri inşa etmek, idari kapasiteleri artırmak, tarım sektörlerini geliştirmek ve yol, enerji ve telekomünikasyon bağlantılarını yeniden inşa etmek. Nüfusun üçte ikisi günde iki doların altında yaşıyor. Bebek ölüm hızı bin doğumda 160,23'tür.

Geleneksel kıyafetleriyle Afgan okul çocukları

İdari yapı
----------

Ana maddeler: Afganistan'ın illeri ve Afganistan'ın ilçeleri
Başkent Kâbil ülkenin en büyük kentidir; diğer önemli kentler batıda Herat, güneyde Kandehar ve kuzeyde Mezâr-ı Şerîf'tir. Yerel ve ulusal düzeyde bütünleşme zayıftır. Ülke 34 ile ayrılmıştır. Bu iller de kendi içinde *volasvaleyi* (Peştuca: ولسوالۍ) adı verilen 398 ilçeye ayrılmıştır. Afganistan'ın illeri aşağıdaki haritada numaralandırılmış olarak gösterilmiştir.


|  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- |
| * 1 Badahşan
* 2 Badgis
* 3 Baglan
* 4 Belh
* 5 Bamyan
* 6 Daykundi
* 7 Ferah
* 8 Faryab
* 9 Gazni
* 10 Gur
* 11 Helmand
* 12 Herat
 | * 13 Cüzcan
* 14 Kâbil
* 15 Kandehar
* 16 Kapisa
* 17 Host
* 18 Kunar
* 19 Kunduz
* 20 Lagman
* 21 Lovgar
* 22 Nangarhar
* 23 Nimruz
 | * 24 Nuristan
* 25 Uruzgan
* 26 Paktiya
* 27 Paktika
* 28 Pençşir
* 29 Pervân
* 30 Samangan
* 31 Sar-i Pol
* 32 Tahar
* 33 Vardak
* 34 Zabul
 |  |

Altyapı
-------

### Ulaşım ve taşımacılık

Demiryollarının toplam uzunluğu 24.6 km, karayolları 42150 km (bunun 12,350 km si asfalt, geri kalanı yani 29,800 km si stabilize yoldur), su yolları 1,200 km dir. Ülkede boru hatlarının toplam uzunluğu 466 km dir. 51 adet havaalanı bulunan Afganistan'ın en büyük havaalanı Kâbil Uluslararası Havalimanı'dır. 11 adet helikopter pisti mevcuttur.

### Eğitim

Ana madde: Afganistan eğitimiGardez şehri yakınında bulunan Bamozai ilköğretim okulunun kız sınıfında oturan kız çocukları. Okulun binası yoktur ve dersler açık havada bostanın gölgesinde yapılmaktadır. (Paktiya Vilayeti, Afganistan, 2007)
Afganistan eğitim sistemi 6+3+3 şeklinde bir kademelendirme üzerinde şekillenmiştir. Buna ilişkin olarak okul öncesi eğitim ile başlayan süreç (0-3 yaş ve 4-6 yaş iki aşamalıdır), 6 yıllık bir genel öğretim sistemi ile devam etmektedir. Bu aynı zamanda genel okur yazarlık kursları ile de desteklenmektedir. 6. sınıf sonrasında ise ikili bir ayrım ile din eğitimi ağırlıklı ortaokullar ve genel eğitim müfredatını benimsemiş ortaokullarda eğitim verilmektedir. Son aşama olan liseler ise 3 farklı bölümden oluşmaktadır. Bu noktada bir anlamda branş eğitimi almakta olan öğrenciler, öğretmenlik, teknik meslek liseleri ve sosyal bilimler-fen bilimleri ağırlıklı liselerde öğrenim görebilmektedirler. Bundan sonra ise branşlarına ilişkin yükseköğrenim kurumlarına devam etmektedirler.

Afganistan'da eğitim alanında kadın ve erkek arasında herhangi bir ayrım yapılmamıştır (Yalnız 2021'den beri kadınların öğretim ve mesleki hakları elinden alınmıştır. Her Afgan vatandaşı eğitim hakkından yararlanmada eşit haklara sahiptir. Her 7 yaşına gelen her çocuk devlet okullarından parasız yararlanma hakkına sahiptir. Afganistan Anayasası 43. maddesine göre, devlet okulları parasızdır ve ilköğretim zorunludur. Ancak Afganistan'ın uzun yıllar süren işgallere maruz kalması ve ülkenin içinde bulunduğu siyasi, ekonomik açmazlar eğitim sistemini de olumsuz etkilemiştir. Ülkede 2005 yılı verilerine göre 5 milyona yakın çocuk okullarda eğitim görmüştür. Ancak okullaşma oranındaki düşüklük, öğretmen ve kırtasiye yetersizliği gibi nedenlerden ötürü istenilen verim alınamamaktadır. Buna rağmen 2003 yılında 8.500 çadırda 25.000 civarında öğrenci, bu çadırlarda verilen eğitim hizmetinden yararlanmıştır.

### Enerji

Elektrik üretimi 905 milyon KWh olarak gerçekleşmektedir. Buna istinaden tüketim 1.042 milyar KWh olmuştur. Hiç elektrik ihracatı yapamayan Afganistan, 200 milyon KWh elektrik ithalâtı yapmaktadır.

Kültür
------

Ana madde: Afgan kültürü
### Mutfak

Ana madde: Afgan mutfağı
Kâbil pilavı, Afganistan'ın ulusal yemeğidir.
Afgan mutfağının en temel unsurları arasında tarım ürünlerinden elde edilmiş buğday, mısır, arpa gibi tarım ürünleri ön plana çıkmaktadır. Tarım ve hayvancılığın yaygın olmasıyla da beraber yerel mutfak içerisinde hayvansal ürünler sıklıkla tercih edilmektedir. Hayvansal ürünlerin sıklıkla tercih edildiği Afgan mutfağında sıklıkla süt ve süt ürünleri tercih edilmektedir. Kâbil pilavı Afgan mutfağının vazgeçilmez ulusal yemeğidir.

Notlar
------

1. ↑  Afganistan'daki son nüfus sayımı 1979'da yapıldı ve kendi eksikti. Ülkedeki devam eden ihtilaf nedeniyle, o zamandan beri resmi bir nüfus sayımı yapılmadı.

Kaynakça
--------

1. "Archived copy". 3 Haziran 2019 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 17 Eylül 2021.
2. ↑  "BBCNazer.com | زندگى و آموزش | حرف های مردم: سرود ملی". *www.bbc.co.uk*. 7 Mart 2013 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 18 Ağustos 2021.
3. ↑  Amirzai, Shafiq l. "د ملي سرود تاریخ | روهي". *Rohi.Af* (Peştuca). 17 Ağustos 2021 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 18 Ağustos 2021.
4. ↑  "ملا فقیر محمد درویش د جهادي ترنم منل شوی سرخیل". *نن ټکی اسیا* (Peştuca). 16 Ocak 2018. 20 Eylül 2020 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 18 Ağustos 2021.
5. ↑  Tharoor, Ishaan (19 Haziran 2013). "The Taliban's Qatar Office: Are Prospects for Peace Already Doomed?". *Time* (İngilizce). ISSN 0040-781X. 19 Ağustos 2021 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 19 Ağustos 2021.
6. ↑  "Taliban closer to international recognition, says foreign minister". *Agence France-Presse*. Kabul. France 24. 3 Şubat 2022. 3 Şubat 2022 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 14 Mart 2022.
7. ↑  "Population Matters". 3 Mart 2016. 16 Ağustos 2021 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 7 Ekim 2022.
8. ↑  timesofindia (23 Ağustos 2021). "Afghanistan's ethnic mosaic". *The Times of India*. 18 Eylül 2021 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 7 Ekim 2022.
9. ↑  World Population Review (19 Eylül 2021). ""Afghanistan Population 2021"". 14 Ocak 2014 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 12 Kasım 2020.
10. ↑  statista.com (20 Ağustos 2021). "Distribution of Afghan population by ethnic group 2020". 18 Eylül 2021 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 7 Ekim 2022.
11. ↑  reliefweb.int (14 Ağustos 2011). "Afghan Ethnic Groups: A Brief Investigation". 18 Eylül 2021 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 7 Ekim 2022.
12. ↑  Choi, Joseph (8 Eylül 2021). "EU: Provisional Taliban government does not fulfill promises". *The Hill*. 18 Mart 2022 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 18 Mart 2022.
13. ↑  Bezhan, Frud (7 Eylül 2021). "Key Figures In The Taliban's New Theocratic Government". *Radio Farda*. Radio Free Europe/Radio Liberty. 6 Şubat 2022 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 6 Şubat 2022.
14. ↑  Jones, Seth G. (December 2020). "Afghanistan's Future Emirate? The Taliban and the Struggle for Afghanistan". *CTC Sentinel*. Combating Terrorism Center. **13** (11). 11 Şubat 2022 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 5 Mart 2022.
15. ↑  Sofoglu, Murat (27 Eylül 2021). "How the Taliban governs itself". *TRT World*. 27 Ekim 2021 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 13 Mart 2022.
16. ↑  Merkez İstatistik Ofisi Afganistan
17. ↑  "Arşivlenmiş kopya". 26 Ocak 2021 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 7 Ekim 2022.
18. 1 2 3 4  "Afghanistan". International Monetary Fund. 20 Ağustos 2021 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 14 Kasım 2018.
19. ↑  *Human Development Report 2021/2022: Uncertain Times, Unsettled Lives: Shaping our Future in a Transforming World* (PDF). United Nations Development Programme. 2022. s. 284. ISBN 9789211264517. 8 Eylül 2022 tarihinde kaynağından arşivlendi (PDF). Erişim tarihi: 24 Eylül 2022.
20. ↑  *Human Development Report 2020 The Next Frontier: Human Development and the Anthropocene* (PDF). United Nations Development Programme. 15 Aralık 2020. ss. 343-346. ISBN 978-92-1-126442-5. 15 Aralık 2020 tarihinde kaynağından arşivlendi (PDF). Erişim tarihi: 16 Aralık 2020.
21. ↑  "1989: Soviet troops pull out of Afghanistan" (İngilizce). 15 Şubat 1989. 30 Eylül 2019 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 17 Ağustos 2021.
22. ↑  *"The name Afghan has evidently been derived from Asvakan, the Assakenoi of Arrian... "* (Megasthenes and Arrian, p 180. See also: Alexander's Invasion of India, p 38; J.W. McCrindle).
23. ↑  *"Even the name Afghan is Aryan being derived from Asvakayana, an important clan of the Asvakas or horsemen who must have derived this title from their handling of celebrated breeds of horses"* (See: Imprints of Indian Thought and Culture abroad, p 124, Vivekananda Kendra Prakashan).
24. ↑  cf: *"Their name (Afghan) means "cavalier" being derived from the Sanskrit,* Asva*, or* Asvaka*, a horse, and shows that their country must have been noted in ancient times, as it is at the present day, for its superior breed of horses. Asvaka was an important tribe settled north to Kabul river, which offered a gallant resistance but ineffectual resistance to the arms of Alexander "*(Ref: Scottish Geographical Magazine, 1999, p 275, Royal Scottish Geographical Society).
25. ↑  *"Afghans are Assakani of the Greeks; this word being the Sanskrit Ashvaka meaning 'horsemen' "* (Ref: Sva, 1915, p 113, Christopher Molesworth Birdwood).
26. ↑  Cf: *"The name represents Sanskrit Asvaka in the sense of a* cavalier*, and this reappears scarcely modified in the Assakani or Assakeni of the historians of the expedition of Alexander"* (Hobson-Jobson: A Glossary of Colloquial Anglo-Indian words and phrases, and of kindred terms, etymological..by Henry Yule, AD Burnell).
27. ↑  Majumdar, Ramesh Chandra (1977) [1952]. *Ancient India* (Reprinted bas.). Motilal Banarsidass. s. 99. ISBN 978-8-12080-436-4. 14 Nisan 2021 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 22 Ağustos 2021.
28. ↑  Ch. M. Kieffer (15 Aralık 1983). "Afghan". *Encyclopædia Iranica* (online bas.). Columbia University. 16 Kasım 2013 tarihinde kaynağından arşivlendi.
29. ↑  Vogelsang, Willem (2002). *The Afghans*. Wiley Blackwell. s. 18. ISBN 0-631-19841-5. 9 Temmuz 2019 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 6 Temmuz 2019.
30. ↑  Şablon:EI3
31. ↑  "Afghan conflict: US and Taliban sign deal to end 18-year war". *BBC News* (İngilizce). 29 Şubat 2020. 5 Ocak 2021 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 26 Ağustos 2021.
32. ↑  "Biden sticks to Aug. 31 withdrawal from Afghanistan". *POLITICO* (İngilizce). 24 Ağustos 2021 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 26 Ağustos 2021.
33. ↑  Kiely, Eugene; Farley, Robert (17 Ağustos 2021). "Timeline of U.S. Withdrawal from Afghanistan". *FactCheck.org* (İngilizce). 17 Ağustos 2021 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 26 Ağustos 2021.
34. ↑  "Afghan Population Estimates 1398" (PDF). Central Statistics Organization. 2019. Erişim tarihi: 4 Temmuz 2019. Arşivlenmesi gereken bağlantıya sahip kaynak şablonu içeren maddeler (link)
35. ↑  "Q&A: What is a loya jirga?". *BBC News*. 1 Temmuz 2002. 23 Mayıs 2019 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 2 Haziran 2019.
36. ↑  Barfield 2012, s. 295.
37. ↑  "Politicians Express Mixed Reactions to Loya Jirga". TOLO News. 7 Ağustos 2020. 10 Ağustos 2020 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 10 Ağustos 2020.
38. ↑  "Loya Jirga Approves Release of 400 Taliban Prisoners". TOLO News. 9 Ağustos 2020. 10 Ağustos 2020 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 10 Ağustos 2020.
39. ↑  "Afghanistan's Hekmatyar says heading for Doha with Karzai, Abdullah Abdullah to meet Taliban – Al Jazeera". *Reuters* (İngilizce). 16 Ağustos 2021. 16 Ağustos 2021 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 18 Ağustos 2021.
40. ↑  AFP (18 Ağustos 2021). "Taliban met ex-Afghan leader Karzai, Abdullah Abdullah". *Brecorder* (İngilizce). 18 Ağustos 2021 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 18 Ağustos 2021.
41. ↑  Macias, Natasha Turak,Amanda (18 Ağustos 2021). "Ousted Afghan President Ashraf Ghani resurfaces in UAE after fleeing Kabul, Emirati government says". *CNBC* (İngilizce). 18 Ağustos 2021 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 19 Ağustos 2021.
42. ↑  "Ghani says he backs talks as Taliban meet with Karzai, Abdullah". *New Age* (İngilizce). 18 Ağustos 2021 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 18 Ağustos 2021.
43. ↑  "'Coordination council' to oversee peaceful transfer of power in Afghanistan: Karzai". *The Express Tribune*. 15 Ağustos 2021. 15 Ağustos 2021 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 16 Ağustos 2021.
44. ↑  Osman, Borhan (July 2016). *Taliban Views on a Future State* (PDF). New York University. s. 7. 16 Ağustos 2021 tarihinde kaynağından arşivlendi (PDF). Erişim tarihi: 10 Eylül 2021.
45. ↑  "Taliban co-founder Mullah Baradar in Kabul for government talks". *www.aljazeera.com* (İngilizce). 21 Ağustos 2021 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 2 Eylül 2021.
46. ↑  "Afghanistan: Taliban expected to announce new government". *the Guardian* (İngilizce). 2 Eylül 2021. 2 Eylül 2021 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 2 Eylül 2021.
47. ↑  "Taliban to Follow Iran Model in Afghanistan; Reclusive Hibatullah Akhundzada to be Supreme Leader". *News18* (İngilizce). 31 Ağustos 2021. 31 Ağustos 2021 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 3 Eylül 2021.
48. ↑  Khan, Omer Farooq (7 Eylül 2021). "Taliban News: Taliban capture Panjshir, soon to announce future government". *The Times of India* (İngilizce). 6 Eylül 2021 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 7 Eylül 2021.
49. ↑  "Afghanistan: Women protest against all-male Taliban government". *BBC News* (İngilizce). 8 Eylül 2021. 8 Eylül 2021 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 9 Eylül 2021.
50. ↑  "Hardliners get key posts in new Taliban government". *BBC News* (İngilizce). 7 Eylül 2021. 7 Eylül 2021 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 9 Eylül 2021.
51. ↑  "Arşivlenmiş kopya". 3 Eylül 2023 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 3 Eylül 2023.
52. ↑  "Arşivlenmiş kopya". 3 Eylül 2023 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 3 Eylül 2023.
53. ↑  "Arşivlenmiş kopya". 3 Eylül 2023 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 3 Eylül 2023.

Dış bağlantılar
---------------

|  |  |
| --- | --- |
|  | Wikimedia Commons'ta ***Afganistan*** ile ilgili ortam dosyaları bulunmaktadır. |

* Afganistan Demografik Yapı
* Afganistan Devleti'nin Kuruluşu

| * g
* t
* d
Asya ülkeleri |
| --- |
| Egemen devletler | 
* Afganistan
* Azerbaycan
* Bahreyn
* Bangladeş
* Bhutan
* Birleşik Arap Emirlikleri
* Brunei
* Çin Halk Cumhuriyeti
* Doğu Timor
* Endonezya
* Ermenistan
* Filipinler
* Güney Kore
* Gürcistan
* Hindistan
* Irak
* İran
* İsrail
* Japonya
* Kamboçya
* Katar
* Kazakistan
* Kıbrıs Cumhuriyeti
* Kırgızistan
* Kuveyt
* Kuzey Kore
* Laos
* Lübnan
* Maldivler
* Malezya
* Mısır
* Moğolistan
* Myanmar
* Nepal
* Özbekistan
* Pakistan
* Rusya
* Singapur
* Sri Lanka
* Suriye
* Suudi Arabistan
* Tacikistan
* Tayland
* Türkiye
* Türkmenistan
* Umman
* Ürdün
* Vietnam
* Yemen

 |  |
| Sınırlı tanınan devletler | 
* Abhazya
* Çin Cumhuriyeti (Tayvan)
* Filistin
* Güney Osetya
* Kuzey Kıbrıs Türk Cumhuriyeti

 |
| Bağımlı ve diğer bölgeler | 

|  |  |
| --- | --- |
| Avustralya | 
* Christmas Adası
* Cocos Adaları

 |
| Birleşik Krallık | 
* Ağrotur ve Dikelya
* Britanya Hint Okyanusu Toprakları

 |
| Çin Halk Cumhuriyeti | 
* Hong Kong
* Makao

 |

 |


| * g
* t
* d
İslam İşbirliği Teşkilatı |
| --- |
| Üyeler | 
* Afganistan
* Arnavutluk
* Azerbaycan
* Bahreyn
* Bangladeş
* Benin
* Birleşik Arap Emirlikleri
* Brunei
* Burkina Faso
* Cezayir
* Cibuti
* Çad
* Endonezya
* Fas
* Fildişi Sahili
* Filistin
* Gabon
* Gambiya
* Gana
* Gine-Bissau
* Guyana
* Irak
* İran
* Kamerun
* Katar
* Kazakistan
* Komorlar
* Kuveyt
* Kırgızistan
* Libya
* Lübnan
* Malezya
* Maldivler
* Mali
* Mısır
* Moritanya
* Mozambik
* Nijer
* Nijerya
* Özbekistan
* Pakistan
* Senegal
* Sierra Leone
* Somali
* Sudan
* Surinam
* Suriye
* Suudi Arabistan
* Tacikistan
* Togo
* Tunus
* Türkiye
* Türkmenistan
* Uganda
* Umman
* Ürdün
* Yemen

 |
| Gözlemci ülkeler | 
* Bosna-Hersek
* Kuzey Kıbrıs Türk Cumhuriyeti 1
* Rusya
* Orta Afrika Cumhuriyeti
* Tayland

 |
| Gözlemci kuruluşlar | 
* Afrika Birliği
* Arap Birliği
* Bağlantısızlar Hareketi
* Birleşmiş Milletler
* Ekonomik İşbirliği Teşkilatı
* Moro Ulusal Kurtuluş Cephesi

 |
| 1 *Kıbrıs Türk Devleti* olarak. |

| * g
* t
* d
Ekonomik İşbirliği Teşkilatı |
| --- |
| Üyeler | 
* Afganistan Afganistan
* Azerbaycan Azerbaycan
* İran İran
* Kazakistan Kazakistan
* Kırgızistan Kırgızistan
* Özbekistan Özbekistan
* Pakistan Pakistan
* Tacikistan Tacikistan
* Türkiye Türkiye
* Türkmenistan Türkmenistan

 |
| Gözlemciler | 

|  |  |
| --- | --- |
| Gözlemci Ülkeler | 
* Kuzey Kıbrıs Türk Cumhuriyeti Kuzey Kıbrıs Türk Cumhuriyeti (*Kıbrıs Türk Devleti* adıyla)

 |
| Gözlemci Örgütler | 
* İslam İşbirliği Teşkilatı
* Türk Devletleri Teşkilatı

 |

 |

| * g
* t
* d
Afganistan Devlet Başkanları |
| --- |
| Afganistan Cumhuriyet | 
* Muhammed Davud Han

 |
| Afganistan Demokratik Cumhuriyet | 
* Nur Muhammed Tereki
* Hafızullah Emin
* Babrak Karmal
* Hacı Muhammed Çamkani (geçici)
* Muhammed Necibullah
* Abdülrahim Hatif (geçici)

 |
| Afganistan İslami Devlet | 
* Sibgatullah Müceddidi (geçici)
* Burhaneddin Rabbani
* Hamid Karzai (geçici)

 |
| Afganistan İslam Emirliği (de facto) | 
* Muhammed Ömer‡
* Ahtar Mansur‡

 |
|  Geçiş Yönetimi | 
* Hamid Karzai

 |
| Afganistan İslam Cumhuriyeti | 
* Hamid Karzai
* Eşref Gani

 |
| Afganistan İslam Emirliği (de facto) | 
* Hibetullah Ahundzade‡

 |
| 
* ‡ Afganistan İslam Emirliği Lideri

 |

|  |  |
| --- | --- |
| Otorite kontrolü Bunu Vikiveri'de düzenleyin | 
* BNE: XX450563
* BNF: cb11987818g (data)
* GND: 4000687-6
* HDS: 003402
* ISNI: 0000 0001 2167 7801
* LCCN: n79063030
* MusicBrainz: aa95182f-df0a-3ad6-8bfb-4b63482cd276
* NARA: 10046295
* NDL: 00560077
* NKC: ge134003
* NLA: 35001590
* NLI: 987007564356005171
* SELIBR: 138931
* SNAC: w6wx3m34
* SUDOC: 027944069
* TDVİA: afganistan
* Trove: 785030
* VIAF: 253870196
* WorldCat (LCCN): n79-063030

 |