**Doğu Karadeniz göknarı** (*Abies nordmanniana*), çamgiller (Pinaceae) familyasında Kafkasya'ya özgü bir göknar türü.

Doğu Karadeniz Göknarı yaprakları
Türkiye'nin kuzeybatısındaki göknar popülasyonlarının tümü *Abies nordmanniana* subsp. *nordmanniana* veya *A. nordmanniana* subsp. *equitrojani* olarak adlandırılır. Bu ikinci takson iki alanla sınırlıdır, bunlar Kaz dağları ve Uludağ'dır. Türkiye'nin kuzeybatısındaki diğer tüm popülasyonlar, tipik alt tür olarak kabul edilir. Türkiye'deki çoğu otorite, *A. bormuelleriana* ve *A. equi-trojani*'yi *Abies nordmanniana'*nın Türkiye'nin doğu kısımları ve Kafkasya'nın komşu bölgeleri ile sınırlı olduğu ayrı türler olarak kabul etmektedir. Türkiyenin en yüksek ağacı Gümüşhane Tortul ilçesinde yar alan Doğu Karadeniz Göknarıdır. 55 metre boya sahip olup 400 yaşlarındadır.

Bu tür, IUCN kırmızı listesine göre Türkiye'nin kuzeybatısındaki Karadeniz Bölgesi'nde, doğuda Kafkasya'nın doğusunda, büyük ölçüde bozulmamış geniş ormanlar oluşturduğundan, **Asgari Endişe** (LC) olarak değerlendirilmiştir. Dağılım esas olarak güney ve doğu Karadeniz bölgesine bitişik dağlarla sınırlıdır. Batı Kafkasya'da (Gürcistan, Ermenistan, Azerbaycan, Gürcistan ve Rusya) ve Kuzeydoğu Anadolu'da (Türkiye) bir orman yoğunluğu (*A. nordmanniana* subsp. *nordmanniana*) ve kuzeybatı Anadolu'da (Türkiye) başka bir yoğunluk vardır. Anadolu'nun aşırı kuzeybatı kesiminde, *A. nordmanniana* subsp. *equi-trojani* oluşur. *A. nordmanniana* için ortaya çıkma boyutu ve yerleşim alanı bilinmemektedir, ancak bu türün dağılımının kapsamı, tehdit altındaki tüm kriterleri açıkça aşmaktadır.

Magmatik ve granit kayalardan türetilen derin verimli topraklarda dağların yüksek dağlık bölgelerinde hem saf meşcereler oluşturur hem de doğu ladini (*Picea orientalis*), doğu kayını (*Fagus sylvatica*), sarıçam (*Pinus sylvestris*) ve karaçam (*Pinus nigra*) ile karışık meşçereler oluşturur. Kafkasya'da 1.200-2.200 arasında bulunur, ancak nemli kuzey yamaçlarında 600–800 m arasında büyüyebilir ve Türkiye'de rakım aralığı 200-1.900 m arasındadır.

Odun çok değerli olsa da, ağaç kesiminin nüfus üzerinde önemli bir zararlı etkisi olmamıştır. Bununla birlikte, *A. nordmanniana* ssp. *equi-trojani*, Kazdağı Millî Parkı'ndaki çok sayıda ziyaretçi ile ilişkili asit yağmuru, yangın, yerel kereste çıkarma ve habitat bozulması gibi bir dizi olumsuz etki nedeniyle düşüştedir.

Düz damarlı ve özellikle kaplama olmak üzere yapı malzemeleri için kolayca işlenebilen ahşabı ile çok değerli olduğu Kafkasya ve Türkiye'de önemli bir kereste ağacıdır.

Noel Ağacı pazarı için sıklıkla yetiştirildiği birçok Avrupa ülkesinde ticari bir ağaç dikme ağacı olarak kullanılmaktadır. Bu tür, çeşitli koruma alanlarından bilinmektedir.

Göknar Ağaç Ormanları
Geniş, piramidal taçlı ve eşit aralıklarla yatay olarak büyüyen yan dalları olan büyük kozalaklı ağaçtır. Doğal dağıtım alanında 500 yıl kadar eski ve 60 m yüksekliğe kadar olan örnekler bulunabilir. Nihayetinde 7–9 m genişliğe kadar büyür. Ağacın etrafında yeterli alan verildiğinde, alttaki dallar ağaçta kalır. Genç örnekler yavaş büyür, ancak ağaç yaşlandıkça büyüme biraz hızlanır. Genç dallar zeytin yeşili olup, küçük tomurcukların özü yoktur. Kışın tomurcuklar kırmızımsı kahverengiye döner. Parlak, koyu yeşil iğnelerin altında 2 beyaz şerit bulunur. Ağaç, çarpıcı çiçekler aldıktan sonra, sonbaharda dik yeşil kozalaklar belirir ve ardından kahverengiye döner. Doğu Karadeniz göknarının, 19. yüzyılın başlarında Odessa botanik bahçelerinin yöneticisi A. von Nordmann tarafından Kafkasya'da bir arama sırasında keşfedildi.

Kaz Dağı Göknarı
Üç alt türü tanımlanmıştır.

* **Kazdağı göknarı** (*Abies nordmanniana* subsp. *equi-trojani*)
* **Doğu Karadeniz göknarı** (*Abies nordmanniana* subsp. *nordmanniana*)
* **Uludağ Göknarı**(*Abies nordmanniana* subsp. *bornmulleriana*)

Kaynakça
--------

1. ↑  "(Çiçek ve diğerleri, 2005)".
2. ↑  "(Kaya ve diğerleri, 2008)".
3. ↑  "Bronz Çağı'ndan beri yaşayan porsuk ağacı, 4 bin yıl daha yaşayabilir". *DHA | Demirören Haber Ajansı*. 11 Mayıs 2023 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 11 Mayıs 2023.
4. ↑  "(Browicz 1982)".
5. 1 2  Knees, S.; Gardner, M. (2011). "*Abies nordmanniana*". *IUCN Red List of Threatened Species*. 30 Mart 2019 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 28 Şubat 2021.
6. ↑  "(Satil 2009)".
7. ↑  "(Farjon 2010)".
8. ↑  "*Abies nordmanniana*". *Van Den Berk*. 23 Mart 2021 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 28 Şubat 2021.
9. ↑  "Tarihe yön veren ağaç; Kazdağı köknarı". *DHA | Demirören Haber Ajansı*. 13 Mayıs 2023 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 13 Mayıs 2023.
10. ↑  "MİLLİ PARK". *www.osmangazi.gov.tr*. 16 Eylül 2019 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 30 Mayıs 2023.

|  |  |
| --- | --- |
| Otorite kontrolü Bunu Vikiveri'de düzenleyin | 
* GND: 4784819-4
* LCCN: sh2003008399
* NKC: ph114820
* NLI: 987007563812005171

 |

| * g
* t
* d
Takson belirleyicileri |
| --- |
| *Abies nordmanniana* | 
* Vikiveri: Q148920
* BioLib: 2362
* EoL: 330602
* EPPO: ABINO
* EUNIS: 150639
* GBIF: 2685552
* GRIN: 693
* iNaturalist: 136894
* IPNI: 261599-1
* IUCN: 42293
* MoBotPF: 284975
* NBN: NBNSYS0000034011
* NCBI: 97177
* NZOR: 0bcddc36-430d-4908-8276-67a47a313a8d
* NZPCN: 2398
* PalDat: Abies\_nordmanniana
* PfaF: nordmanniana Abies nordmanniana
* Plantarium: 16
* Plant List: kew-2609993
* POWO: urn:lsid:ipni.org:names:261599-1
* PPE: abies-nordmanniana
* RHS: 53
* Tropicos: 24900054
* uBio: 1867965
* WCSP: 381919
* WFO: wfo-0000511305
* Plantarium: 16

 |
| *Pinus nordmanniana* | 
* Vikiveri: Q17357312
* GBIF: 5284651
* GRIN: 28510
* IPNI: 263156-1
* POWO: urn:lsid:ipni.org:names:263156-1
* Tropicos: 50230259
* WCSP: 380157
* WFO: wfo-0000481681

 |