Giritli Ali Aziz
Berlin'in Kreuzberg semtinde gömüldüğü eski Müslüman mezarlığı girişinde Giritli Ali Aziz'e şükran plaketi
**Giritli Ali Aziz** (1749 - 29 Ekim 1798, Berlin), Türk diplomat, büyükelçi, yazar ve şair.

Osmanlı Devleti'nin ilk daimi Prusya Büyükelçisi olarak görev yapmıştır. Zamanında çok aranıp okunan, çok sayıda baskısı yapılan *Muhayyelat* adlı eserin yazarıdır.

Yaşamı
------

1749'da Girit’te doğdu. Babası Girit Defterdarı ve tarihçisi Mehmed Efendi'dir. Tahsilini Girit’te yaptı. Zengin babasından miras kalan serveti harcayıp tükettikten sonra İstanbul’a gitti. Hassa silahşörleri arasına katıldı. Valide kethüdası olan hemşerisi Yusuf Ağa'ya bağlandı ve onun yardımı ile Sakız Adası'na muhassıl (*vergi tahsildarı*) tayin edildi.

Bir müddet sonra da Belgrad’a gönderildi ve orada iki yıl kalıp devlete ait bazı mülklerin satışına başarıyla nezaret etti. Görevindeki bu başarısı sebebiyle mir-i miranlık payesi ile 1797'de Berlin büyükelçisi tayin edilerek Osmanlı İmparatorluğu'nun Prusya devleti nezdinde sürekli ve yerleşik mahiyette ilk sefiri oldu. Bir buçuk sene süren sefaretine ilişkin olarak çok kısa bir sefâretnâme de yazdığı çeşitli kaynaklarda belirtilir.

29 Ekim 1798'de Berlin’de ölmüş ve Prusya Kralı III. Friedrich Wilhelm tarafından bizzat Ali Aziz'in ölümünden ötürü tahsis edilen Berlin Müslüman mezarlığına defnedildi. Kendisinden sonra oğlu Selüver Efendi de elçilik görevinde bulundu.

Mezarı
------

Giritli Ali Aziz Efendiye ait mezar, Almanya’da resmi olarak yapılan ilk Türk Mezarlığıdır. Giritli Ali Aziz Efendi'den sonra diğer elçilik görevlilerinin de cenazeleri bu mezarlığa defnedildi. 1863’te Almanya bu mezarlığın başka bir yere naklini istemiş; Osmanlı Devleti bu isteği kabul edince mezarlık 1866’da bugünkü yerine taşınmıştır.

Mezarlık günümüzde Berlin'in Kreuzberg semtinde Geibelstrasse'nin Urbanstrasse'ye açıldığı yolağzının karşısınadadır. Buradaki, aralarında Ali Aziz'in bulunduğu beş Türk'ün mezarının 1866'da Columbiadamm'da tahsis edilen yeni yere nakledilmesinden sonra, Urbanstrasse'ye Giritli Ali Aziz anısına bir plaket yerleştirilmiştir.

*Eserleri*
----------

Ana madde: Muhayyelat
Şiirde binlerce beyti ezberlemiş olmasıyla kendi çağında nam salmış olan Ali Aziz'in V*aridat* isimli tasavvuf içerikli bir eseri, Türkçe ve Farsça şiirleri bulunmaktadır. Ancak o, kısaca Muhayyelat veya Muhayyelat veya *"Muhayyelat-ı Aziz Efendi* olarak anılan eseri ile hatırlanır. Muhayyelat, çok şöhret yapmış ve zamanında aranıp okunmuş bir eserdir. Öyle ki Osmanlı Devleti'nin Prusya elçisi olan yazar, elçiliğinden çok *Muhayyelât* sahibi Aziz Efendi olarak tanınmıştır.

Eserin orijinal ismi *"Muhayyelât-ı ledünni-i ilahi-i Giridî Ali Aziz Efendi"dir. Yazar, bu eserde* çeşitli hikâyeleri kendine has bir üslupla kaleme almıştır. Eserin en erken 1770'li yıllarda yazılmasına başlandığı tahmini yürütülmekte ve 1797'de tamamlandığı düşünülmektedir. Fantastik özelliklere sahip olan eserde hayal ile gerçek, sözlü kültürle yazılı kültür ve maceralı hikâyelerin iç içe gemiştir. Muhayyelat'ın geleneksel hikâye ile modern anlatma tarzı arasında bir yerdedir ve Türk edebiyatında modern çağa geçişte önemli bir mihenk taşı olarak kabul edilir.

Yazar Muhayyelat adlı eseriyle gelecek neslin yazarlarını etkilemiştir. Örneğin 19. yüzyılda, Ahmet Mithat Efendi'nin 1877 tarihli *Çengi* adlı romanının temelinde de "Muhayyelât"a göndermeler yer alır ve romanın kahramanı Daniş Çelebi'nin gerçeklerden kopmasına "Muhayyelât"ı okuması sebep olur. 19. yüzyıl şairlerinden Muallim Naci'nin şiirlerinde "Naci" takma adını kullanmasına da Giritli Ali Aziz Efendi'nin Muhayyelat'ındaki *"Kıssa-ı Naci"* adlı hikâyesinden derinden etkilenmesi sebep olmuştur. 19. yüzyılda kâşif ve 1001 Gece Masalları'nın en tanınmış çevirmenlerinden Richard Francis Burton Muhayyelat'a atıfta bulunmuş, 20. yüzyılda Avusturyalı Türkolog Andreas Tietze Muhayyelat hakkında bir çalışma yayınlamıştır.

Muhayyelat´ın önsözünde Avrupalı bilginlerin sorularına cevaben yazdığından bahsedilen risale ise henüz bulunamamıştır.

Ayrıca bakınız
--------------

* Ahmed Resmî Efendi
* MEB 100 Türk Edebiyatçısı

Bibliyografya
-------------

* Giritli Ali Aziz Efendi. *Muhayyelat ISBN 978-975-7594-74-1*. Türk Edebiyatı Vakfı Yayınları.
* Biyografi.net Giritli Ali Aziz Efendi maddesi 1 Kasım 2011 tarihinde Wayback Machine sitesinde arşivlendi.

Dipnotlar
---------

1. 1 2  "AZİZ ALİ EFENDİ". *TDV İslâm Ansiklopedisi*. 18 Ağustos 2023 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 14 Ekim 2023.
2. 1 2  Uca, Alaattin; Can, Ahmet Hamdi (30 Eylül 2019). "Berlin Türk Şehitliği ve Mezar Taşları". *Akademik Tarih ve Düşünce Dergisi*. **6** (3): 1236-1308. ISSN 2148-2292.
3. ↑  Yrd. Doç. Dr. Mehmet Alaattin Yalçınkaya. "Osmanlı zihniyetindeki değişimin göstergesi olarak sefaretnamelerin kayak defteri" (PDF). Ankara Üniversitesi. 24 Aralık 2015 tarihinde kaynağından (PDF) arşivlendi.

Kaynakça
--------

* H. Ahmed Schmiede. *Osmanlı ve Prusya Kaynaklarına Göre Giritli Ali Aziz Efendi'nin Berlin Sefareti (*Ali Aziz Efendi Aus Kreta: Intuitionen Des Herzens*) ISBN 975-498-036-5* (Türkçe ve Almanca). Türk Dünyası Araştırmaları Vakfı Yayınları.
* Ali Aziz Efendi of Crete (1884). *The story of Jewad* (İngilizce). Wilson & McCormick, Glasgow. 8 Mayıs 2022 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 8 Mayıs 2022.


| * g
* t
* d
Osmanlı İmparatorluğu Osmanlı İmparatorluğu Berlin Büyükelçileri Alman İmparatorluğu |
| --- |
| 
* Ahmed Resmî Efendi (1763-1764)
* Ahmed Azmî Efendi (1791)
* Giritli Ali Aziz Efendi (1797-1798)
* Mehmet Esad Efendi (1800-1804)
* Argiropulos Efendi (1804)
* Kamil Paşa (1838-1839)
* Mehmet Nuri Efendi (1839)
* Rahmi Efendi (1839)
* Şarl Davut Efendi (1840-1843)
* Mehmet Talat Efendi (1843-1845)
* Süleyman Şevket Paşa (1845-1846)
* Mustafa Sâmi Efendi (1847-1848)
* Garabet Artin Davutoğlu Bey (1848)
* Kostaki Karaca Bey (1848-1851)
* Ali Rıza Efendi (1852-1854)
* Ahmed Kemal Paşa (1854-1857)
* İhsan Bey (1857)
* Yanko Aristarki Efendi (1858)
* Aleksandro Karatodori Paşa (1865-1876)
* İbrahim Edhem Paşa (1876-1877)
* Sadullah Paşa (1877-1883)
* Kürt Said Paşa (1883-1885)
* Ahmed Tevfik Paşa (1885-1895)
* Rıfat Bey (1895-1896)
* Ali Galib Bey (1896-1897)
* Ahmed Tevfik Paşa (1897-1898)
* Morel Bey (1898-1905)
* Ali İhsan Bey (1906-1908)
* Ahmed Tevfik Paşa (1908)
* Osman Nizami Paşa (1908-1913)
* Mahmud Muhtar Paşa (1913-1915)
* İbrahim Hakkı Paşa (1915-1918)
* Mehmed Rifat Paşa (1918-1919)
* Edhem Bey (1919-1920)

 |


|  |  |
| --- | --- |
| Otorite kontrolü Bunu Vikiveri'de düzenleyin | 
* GND: 128509406
* ISNI: 0000 0000 5335 7944
* LCCN: nr98036167
* NTA: 217262600
* SUDOC: 190787597
* TDVİA: aziz-ali-efendi
* VIAF: 52743026
* WorldCat: lccn-nr98036167

 |