**İspanyol Armadası**, 1588 yılında İspanya’nın emrinde, Kuzey Denizi’ni geçerek İngiltere’ye çıkarma yapmayı amaçlayan orduya eşlik eden filo. Katolik İspanya kralı II. Felipe (1527-1598) tarafından I. Elizabeth’i (II. Felipe, Elizabeth'in aynı zamanda kayınbiraderidir) tahtından düşürmek için gönderilen Dük Medina Sidonia komutasındaki filo, ilan edilmemiş İngiltere-İspanya Savaşı’nın (1585-1604) en büyük seferini yürüttü.

İngiliz deniz kuvvetleri, 131 savaş gemisi ve savaş gemisine dönüştürülmüş ticaret gemisinden oluşan İspanyol filosuna karşı önceleri çok önemli bir üstünlük kuramadı. Ancak İngilizler, Gravelines Muharebesi'nde, ateşe verilmiş gemileri üzerlerine salarak, topçuların da desteğiyle, İspanyol denizcilerin etkili formasyonlarını dağıtabildi. Armada böylece çıkarmanın parçası olan, Dunkirk’de bekleyen kara kuvvetleriyle buluşmayı başaramadı ve İngiltere’nin doğu kıyısı boyunca kuzeye doğru püskürtüldü.

Armada seferde
--------------

II. Felipe’nin, seferi yürüten Dük Medina Sidonia’ya tam olarak talimatı şöyleydi: *Emirlerimi aldıktan sonra Armada ile yola çıkacaksınız, Manş Denizi’ne doğru yelken açacaksınız, onu geçerek Kap Margaret’e kadar gideceksiniz ve yeğenim Dük Parma’ya elinizi uzatıp karşı tarafa geçireceksiniz.*

Armada, 28 Mayıs 1588'de 131 gemi, 2600 top ve 35 bin mürettebatla Lizbon’dan Manş Denizi’ne doğru yola çıktı. İngiliz filosu Plymouth’da hazırda dururken İspanyolların harekâtıyla ilgili haberleri bekliyordu. İspanya’nın bütün gemileri ancak 30 Mayıs’ta limanı terk edebildi. Aynı gün Elizabeth’in elçisi Dr. Valentin Dale, Parma’nın temsilcileriyle barış müzakerelerine başladı ve 27 Temmuz’a kadar müzakerelerden vazgeçilmedi. Seferin sonucu geçmiş zamanlarda İngiltere’nin büyük zaferi olarak adlandırılmış olsa da, doğrudan çatışma içinde sadece üç geminin battığı küçük bir çarpışmadan öte bir şey değildi. Nihayet 1604 yılında biten bir savaşın sadece bir parçasıydı ve İspanya’nın 1805’e dek süren denizlerdeki egemenliğini önleyemedi.

### İki tarafın stratejisi

İspanyollar ağır ve yavaş gemilerine, az mesafede büyük hasar veren kısa menzilli toplar yüklemişlerdi. Bu yüzden düşman gemiye yanaşıp, askerlerini karşı güverteye çıkarıp, yakın dövüşle İngiliz gemilerini ele geçirmek istiyorlardı. İngilizler ise tam aksine, az askerleri olduğundan yakın dövüşten kaçınıyorlardı, süratli gemileri ve uzun menzilli toplarıyla düşmanı uzaktan atışlarla batırmak istiyorlardı. Ancak, hilal şeklinde formasyonlarını sıkı koruyan İspanyol denizcilerin müthiş disiplini sayesinde, nispeten fazla bir zarar veremediler.
İngilizler resmen Lord Howard’ın komutasında olmalarına rağmen, Howard, fiilen kontrolü, teknik açıdan kendi emrinde olan, daha tecrübeli deniz komutanı Sir Francis Drake’e bıraktı.

### Manş Denizi’nde

Armada'nın rotası
Kötü hava şartlarının hızını yavaşlatmasıyla Armada ilk kez ancak 27 Temmuz’da, The Lizard yarımadası açıklarında gözlendi. İngiltere’nin güney kıyısı boyunca dizili, sinyal ateşinden oluşan uyarı sistemi sayesinde haberi iki gün içinde Londra’ya ulaştı. Armada güney sahilini kendisini İngiliz filosunun 55 gemisinin beklediği Plymouth’a kadar izledi.

'Çizgi şeklinde formasyon' oluşturan İngilizler, Armada’nın peşine takılarak rüzgâr sayesinde stratejik manevra avantajı elde ettiler. Gelişmeleri sonraki haftalarda Eddystone ve Portland açıklarında sonuçlanamayan iki çarpışma takip etti. İspanyollar geride kaza sonucu harap olan iki gemi enkazı bıraktı. Armada, Parma’nın ordusundan haber beklemek için Wight Adası açıklarında geçici bir üs kurma olanağı elde etti. Bunu mutlaka engellemek için İngilizler dört kola ayrılarak saldırıya geçerken, Drake güçlü bir birlikle güneyden yaklaşıyordu. Bu kritik anda, Medina Sidonia, güneye takviye gönderdi ve Armada’nın akıntı yüzünden kayalara oturmasını önlemek için açık denize yönlenmesini emretti. İspanyol filo Calais’e doğru yol almak zorunda kalmıştı.

Robert Dudley, Earl of Leicester, aynı anlarda, Thames’in nehir ağzını İspanyol çıkarmasına karşı korumak için Tilbury Fort, Essex’de 4000 kişilik bir güç topladı. İngiliz donanmasının planı, Armada’nın Parma’nın çıkarma güçlerini taşıyan kayıklarına eşlik ederek korumasını önlemekti. Plan gerçekleşirse Robert Dudley’in topladığı söz konusu birliklerin ve sahillerdeki diğer savunma güçlerinin önemi kalmayacaktı.

### Calais’deki ateşe verilmiş gemiler

Armada galleass: Hem yelkenli hem kürekli gemileri
Parma’nın 16000 kişilik ordusu Dunkirk’de beklerken, 5 Ağustos’ta İspanyol donanması hilal şeklindeki sıkı savunma formasyonunu koruyarak Calais’nin birkaç mil önünde demir attı. Fransa ve Hollanda’da, Armada’nın kendine sığınak arayabileceği, derin suları olan limanların eksikliği İspanyolları böyle bir adıma zorladı. Hatta Avrupa çapında Armada gibi bir filonun ihtiyaçlarını karşılayabilecek bir liman neredeyse yoktu. Bu durumu gözden kaçırmak Kral II. Felipe’nin hatasıydı.

8 Ağustos gece yarısı, İngilizler sekiz gemilerini ateşe vererek rüzgârın da desteğiyle İspanyol deniz araçlarının üstüne saldılar. İki yanan gemi karşılanarak, zarar veremeden kenara çekildi. Ancak diğer altı yanan geminin hala üstlerine geldiğini gören İspanyollar, sıyrılmak için demir hatlarını kestiler. Yanan İngiliz gemileri tek bir İspanyol gemisine zarar veremese de, yaratılan kargaşa sayesinde Armada’nın muhteşem formasyonu dağıtılmıştı. İspanyolların moralleri bozulmuştu ve çok daha vahim olanı, rüzgâr güney-batıdan estiğinden Calais’ye geri dönebilmek için rüzgâraltına doğru yol almak zorundaydılar. Daha hafif ve daha süratli olan İngiliz gemileri, İspanyolların dağılmış formasyonlarından faydalanarak gemilerini birer birer köşeye sıkıştırmaya başladılar.

### Gravelines Muharabesi

Günümüzde Fransa’nın bir şehri olan Gravelines, 1588 yılında İspanyol Hollanda’nın Flaman Bölgesi'ne aitti. İspanya’nın İngiltere’ye en yakın bölgesiydi. Filosunu yeniden toparlamaya çalışan Medina Sidonia, Flaman sahilini kaplayan sığ denizde kumsala oturmaktan çekindiği için, doğusundaki kıyıya yanaşmak istemiyordu. Parma’nın ordusunun, kayıklarıyla, Flaman sahili boyunca dizilen limanlardan yola çıkarak, bir an önce gelmesini bekliyordu. Ancak o zamanlarda iletişim kurmak tahmin ettiklerinden çok daha zor olduğu için, Parma gelişmeleri tam olarak takip edememişti. Ordusunu İspanyol filosuyla birleştirmeye hazır olması için altı güne daha ihtiyacı olduğunu söyledi. Bu arada, Medina Sidonia, Calais ile Gravelines arasında bir mevkiide bekletiliyordu. İngilizler, Manş Denizi’ndeki çarpışmalar sayesinde, Armada’nın gücü ve zaafları hakkında fikir edinmişlerdi. İngiliz donanması saldırıya geçerek İspanyolların üç gemisini batırdı sekiz gemisini hasara uğrattı. Ancak en değerli gemileri fazla yara almadan kurtuldu. İngilizlerin cephanesi bitene kadar, saldırı sonucu ve hastalıklar yüzünden İspanyollar 2000 kayıp verdi. İspanyolların ağır toplarının menzilleri yetersiz kalıyordu. Ayrıca İngilizler, yukarıda belirtildiği gibi, daha hızlı ve daha kıvrak gemileri ile ve de daha seri top atışlarıyla savaş düzeni bozulmuş rakibe karşı üstünlük elde etmişlerdi.

Ertesi gün rüzgârın tekrar güneyden esmeye başlaması Medina Sidonia’ya Armada’yı kuzeye yönlendirmesine olanak tanıdı. İngilizler İspanyol filosunu kovalayarak, Armada’nın toparlanarak geri dönüp Parma’ya eşlik etmesini önlediler. Zamanla bitmek üzere olan cephane İngilizleri İspanyolların peşini bırakmaya zorladı. Kendi cephanesi de bitmek üzere olan Medina Sidonia artık yenilgiyi kabullenmişti ve bundan sonraki görevinin, İspanya kralına gemilerini mümkün olduğu kadar az kayıpla teslim etmek olduğunu düşündü.

### İspanya’ya dönüşü

İspanyol filosu İskoçya ve İrlanda’nın etrafından dolanarak Kuzey Atlantik’e geçti. Uzun seferin gemileri yıprattığı artık iyice gözükmeye başlamıştı. Su ve yiyecek erzakları büyük ölçüde azalmıştı. Süvarilerin atları denize atıldı. İrlanda açıklarında Armada kasırgaya kapıldı ve iki düzine gemisi İrlanda sahiline fırlatıldı.

Bir başka teoriye göre Meksika Körfezi’nin akıntısına yenildi. Sebebiyse felaket bir denizcilik hatası sonucu İrlanda’ya planlandığından çok daha fazla yaklaşılmasıydı. Boğularak, açlıktan ölerek ve İrlanda’da karaya çıktıktan sonra İngiliz hükûmeti tarafından yakalanıp infaz edilerek toplam 5000 denizcinin hayatını kaybettiği düşünülüyor. Hayatta kalanlar İrlandalı Keltler'den yardım gördü, çoğu İskoçya’ya kaçmayı başardı.

Sonunda 67 gemisi ve 10000 sağ adamıyla geri döndü. Erzakları tükenmiş olduğundan çoğu hastalıktan ölmek üzereydi. Çoğu İspanya’da ve limandaki hastane gemilerinde öldü. Rivayete göre II. Felipe haberi duyduktan sonra şöyle demiş. *Ben gemilerimi düşmanla savaşmaya gönderdim, Tanrı’nın rüzgârıyla savaşmaya değil.*[*kaynak belirtilmeli*]

Sonrası
-------

I.Elizabeth'in Armada portresi
Tek bir gemileri bile batmayan İngilizlerin[*kaynak belirtilmeli*] can kayıpları asgari düzeydeydi. Ancak, geri döneceğini sandıkları Armada’yı beklerlerken, tifo ve dizanteri tahminen 6000-8000 arasında tayfa ve askerin ölümüne sebep oldu [*kaynak belirtilmeli*]. Ayrıca, sağ kalan askerlerine destek sağlayan İspanyol hükûmetinin aksine, İngiliz hükûmeti bütçe sorunları sebebiyle aylarca askerlerinin maaşlarını ödemedi [*kaynak belirtilmeli*]. Galibiyeti tarihlerinin en büyük zaferi olarak kutlayan İngilizler, bir sonraki yıl kendileri de İspanya kıyılarında hezimete uğramaktan kurtulamadı. Milli gururun şahlanışı yıllar sürerken, Elizabeth’in efsanesi ölümünden sonra da devam etti [*kaynak belirtilmeli*]. İspanyol donanmasının geri püskürtülmesi, Avrupa çapında Protestanları cesaretlendirdi. İspanyol ticaret gemilerine korsan saldırıları çoğaldı. İspanyollar hatalardan ders çıkararak, İngilizlerin icatlarına da bakarak, takip eden yıllarda filolarını tutarlılıkla geliştirdiler [*kaynak belirtilmeli*].

Savaşa katılmış gemiler
-----------------------

### İngiltere ve Hollanda

*Ark* (flag, Lord High Admiral Charles Howard)  

*Elizabeth Bonaventure*  

*Rainbow* (Lord Henry Seymour)  

*Golden Lion* (Thomas Howard)  

*White Bear* (Alexander Gibson)  

*Vanguard* (William Winter)  

*Revenge* (Francis Drake)  

*Elizabeth* (Robert Southwell)  

*Victory* (Rear Admiral Sir John Hawkins)  

*Antelope* (Henry Palmer)  

*Triumph* (Martin Frobisher)  

*Dreadnought* (George Beeston)  

*Mary Rose* (Edward Fenton)  

*Nonpareil* (Thomas Fenner)  

*Hope* (Robert Crosse)  

*Galley Bonavolia*  

*Swiftsure* (Edward Fenner)  

*Swallow* (Richard Hawkins)  

*Foresight*  

*Aid*  

*Bull*  

*Tiger*  

*Tramontana*  

*Scout*  

*Achates*  

*Charles*  

*Moon*  

*Advice*  

*Merlin*  

*Spy* (pinnace)  

*Sun* (pinnace)  

*Cygnet*  

*Brigandine*  

*George* (hoy)  

34 ticaret gemisi  

63 barka  

66 kıyı gemisi  

*Disdain*  

*Margaret and John*  

30 Hollandalı cromsterler Flaman sahilinde devriye  

**7 Ağustos'ta ateşe verilmiş gemiler:**  

*Bark Talbot*  

*Hope*  

*Thomas*  

*Bark Bond*  

*Bear Yonge*  

*Elizabeth*  

*Angel*  

"Hastahane gemisi"

### İspanya

İsimlerin arkasındaki rakamlar top sayısını ifade ediyor

#### Portekizler

*São Martinho* 48 (section flag, Dük Medina Sidonia)  

*São João* 50 (section vice-flag)  

*São Marcos* 33 (Don Diogo Pimental or Penafiel) — 8 Ağustos'ta Ostend yakınlarında karaya oturdu  

*São Felipe* 40 (Don Francisco de Toledo) — 8 Ağustos'ta Nieupoort ve Ostend arasında karaya oturdu, 9 Ağustos'ta Hollandalılar ele geçirdi  

*San Luis* 38  

*San Mateo* 34 — 8 Ağustos'ta Nieupoort ve Ostend arasında karaya oturdu, 9 Ağustos'ta Hollandalılar ele geçirdi  

*Santiago* 24  

*Galeon de Florencia* 52 (başka ismi *San Francesco* ex-Levantine, Niccolo Bartoli)  

*San Crístobal* 20  

*San Bernardo* 21  

*Augusta* 13  

*Julia* 14

#### Biskayan

*Santa Ana* 30 (section flag, Juan Martínez de Recalde)  

*El Gran Grin* 28 (section vice-flag) — 24 Eylül'de Clare Island açıklarında karaya oturdu  

*Santiago* 25  

*La Concepcion de Zubelzu* 16  

*La Concepcion de Juan del Cano* 18  

*La Magdalena* 18  

*San Juan* 21  

*La María Juan* 24 — 8 Ağustos'ta Gravelines'in kuzeyinde battı  

*La Manuela* 12  

*Santa María de Montemayor* 18  

*María de Aguirre* 6  

*Isabela* 10  

*Patache de Miguel de Suso* 6  

*San Esteban* 6

#### Castillian

*San Crístobal* 36 (section flag, Diego Flores de Valdés)  

*San Juan Bautista* 24 (section vice-flag)  

*San Pedro* 24  

*San Juan* 24  

*Santiago el Mayor* 24  

*San Felipe y Santiago* 24  

*La Asuncion* 24  

*Nuestra Señora del Barrio* 24  

*San Linda y Celedon* 24  

*Santa Ana* 24  

*Nuestra Señora de Begoña* 24  

*La Trinidad* 24  

*Santa Catalina* 24  

*San Juan Bautista* 24  

*Nuestra Señora del Rosario* 24  

*San Antonio de Padua* 12

#### Andalusian

*Nuestra Señora del Rosario* 46 (section flag, Don Pedro de Valdés) — 31 Temmuz'da *Santa Catalina* ile çarpıştı, 1 Ağustos'ta *Revenge* tarafından ele geçirildi   

*San Francisco* 21 (section vice-flag)  

*San Juan Bautista* 31  

*San Juan de Gargarin* 16  

*La Concepcion* 20  

*Duquesa Santa Ana* 23 (hulk) — 29 Eylül'de İrlanda kıyısında hurda oldu  

*Santa Catalina* 23 — 31 Temmuz'da *Nuestra Señora del Rosario* ile çarpıştı  

*La Trinidad* 13  

*Santa María de Juncal* 20  

*San Bartolome* 27  

*Espiritu Santo*

#### Guipúzcoan

*Santa Ana* 47 (section flag, Miguel de Oquendo)  

*Santa María de la Rosa* 26 (section vice-flag) — 8 Ağustos'ta hasar gördü, 16 Eylül'de Blaskett Sound, İrlanda açıklarında hurda oldu,  

*San Salvador* 25 — 31 Temmuz'da patlama sonucu hasar gördü ve ele geçirildi   

*San Esteban* 26 — 20 Eylül'de İrlanda'da hurda oldu,  

*Santa Marta* 20  

*Santa Bárbara* 12  

*San Buenaventura* 21  

*La María San Juan* 12  

*Santa Cruz* 18  

*Doncella* 16 — İspanya'ya geri dönerken Santander açıklarında battı  

*Asuncion* 9  

*San Bernabe* 9  

*Nuestra Señora de Guadalupe* 1  

*La Madalena* 1

#### Levant

*La Regazona* 30 (section flag, Martín de Bertandona)  

*La Lavia* 25 (section vice-flag)  

*La Rata Santa María Encoronada* 35 (Leiva)  

*San Juan de Sicilia* 26 (formerly *Brod Martolosi*) — 5 Kasım'da Tobermory Bay, İskoçya açıklarında patlama sonucu havaya uçtu (İngiliz ajanlarından sabotaj ihtimali var)  

*La Trinidad Valencera* 42 — 8 Ağustos'ta karaya oturdu  

*La Anunciada* 24 (formerly *Presveta Anuncijata*) — 19 Eylül'de Shannon Nehri ağzında batırıldı  

*San Nicolas Prodaneli* 26 (formerly *Sveti Nikola*)  

*La Juliana* 32  

*Santa María de Vison* 18  

*La Trinidad de Scala* 22

#### Hulklar

*El Gran Grifón* 38 (section flag, Juan Gómez de Medina) — 8 Ağustos'ta karaya oturdu  

*San Salvador* 24 (section vice-flag)  

*Perro Marino* 7  

*Falcon Blanco Mayor* 16  

*Castillo Negro* 27  

*Barca de Amburg* 23 — sank  

*Casa de Paz Grande* 26  

*San Pedro Mayor* 29  

*El Sanson* 18  

*San Pedro Menor* 18  

*Barca de Danzig* 26  

*Falcon Blanco Mediano* 16 (Don Luis de Cordoba?) — 25 Eylül'de hurda oldu  

*San Andres* 14  

*Casa de Paz Chica* 15  

*Ciervo Volante* 18  

*Paloma Blanca* 12  

*La Ventura* 4  

*Santa Bárbara* 10  

*Santiago* 19  

*David* 7  

*El Gato* 9  

*San Gabriel* 4  

*Esayas* 4

#### Neapolitan galleasslar

*San Lorenzo* 50 (Don Hugo de Moncado) — 8 Ağustos'ta karaya oturup ele geçirildi, İngiliz filosunu oyaladı  

*Zúñiga* 50  

*Girona* 50 — Ulster'da hurda oldu  

*Napolitana* ("Patrona")

22 patacheler ve zabralar (Don Antonio Hurtado de Medoza)  

4 kürek gemisi, her biri 5 toplu (Diego de Medrano)  

Parma'nın kayıkları

Kaynakça
--------

|  |  |
| --- | --- |
|  | Wikimedia Commons'ta ***İspanyol Armadası*** ile ilgili ortam dosyaları bulunmaktadır. |

* *Armada* (1988)
* *A History of England, from the Defeat of the Armada to the Death of Elizabeth* Edward Cheyney
* *The Defeat of the Spanish Armada* Garrett Mattingly
* *England and the Spanish Armada* (1990)
* *The Expedition of Sir John Norris and Sir Francis Drake to Spain and Portugal, 1589* RB Wernham
* *The Enterprise of England* (1988)
* *The Return of the Armadas: the Later Years of the Elizabethan War against Spain, 1595-1603* RB Wernham
* *Sir Francis Drake: the Queen's Pirate* Harry Kelsey
* *The Spanish Armada* by Michael Lewis. (1960).
* *The Spanish Armada* by C. Martin & G. Parker. (1988)
* *The Spanish Armada: the Experience of the War in 1588* Felipe Fernández-Armesto
* *The voyage of the Armada* (1981)
* Richard Bagwell, *Ireland under the Tudors* vols. 2 & 3 (London, 1885–1890)
* John O'Donovan (ed.) *Annals of Ireland by the Four Masters* (1851).
* Cyril Falls *Elizabeth's Irish Wars* (1950; reprint London, 1996)
* T. P.Kilfeather *Ireland: Graveyard of the Spanish Armada* (Anvil Books, 1967)
* Winston Graham *The Spanish Armadas* (1972; 2.Baskı 2001)
* *The Prince* Nicolo Machiavelli
* *Historic Bourne etc.* J.J.Davies (1909)
* *Chambers Biographical Dictionary* J.O. Thorne. (1969)
* BBC-ZDF vs TV coproduction *Natural History of Europe*
* Discovery Civilization *Battlefield Detectives - What Sank The Armada?*

|  |  |
| --- | --- |
| Otorite kontrolü Bunu Vikiveri'de düzenleyin | 
* BNF: cb11941819j (data)
* GND: 4197176-0
* LCCN: sh85007230
* NLI: 987007294817905171

 |