|  |  |
| --- | --- |
|  | Bu maddenin tümü ya da bir kısmı İngilizce Vikipedi'de yer alan Arithmetic progression adlı sayfadan çevrilmiştir. Özgün metnin yazarlarını görmek için ilgili sayfanın geçmişine göz atabilirsiniz. |

Bir **aritmetik ilerleme** veya **aritmetik dizi** (AP), birbirini izleyen iki terim arasındaki farkın dizi boyunca sabit kaldığı bir sayı dizisidir. Sabit fark, bu aritmetik dizinin ortak farkı olarak adlandırılır. Örneğin, 5, 7, 9, 11, 13, 15,. .. ortak farkı 2 olan bir aritmetik dizidir.

Bir aritmetik dizinin ilk terimi {\displaystyle a\_{1}} ve ardışık terimlerin ortak farkı {\displaystyle d} olmak üzere, dizinin {\displaystyle n}. terimi şöyle ifade edilir:

{\displaystyle a\_{n}=a\_{1}+(n-1)d}
Bir aritmetik dizinin sonlu bir parçasına **sonlu aritmetik dizi** denir ve kimi zaman sadece aritmetik dizi olarak adlandırılır. Sonlu bir aritmetik dizinin toplamına **aritmetik seri** denir.

Tarihi
------

Doğruluğu kesin olmayan bir rivayete göre , ilkokula giden genç Carl Friedrich Gauss, 1'den 100'e kadar olan tam sayıların toplamını hesaplamak için, toplamdaki n/2 sayı çiftini her bir n + 1 çiftinin değerleriyle çarparak bu yöntemi yeniden keşfetmiştir. [*doğrulama gerekli*]

```
Ancak, bu rivayetin doğruluğu ne olursa olsun, Gauss bu formülü ilk keşfeden kişi değildir ve bazıları formülün kökeninin MÖ 5. yüzyılda Pisagorculara kadar uzandığını düşünmektedir.
```

Benzer kurallar antik çağda Arşimet, Hypsicles ve Diophantus; Çin'de Zhang Qiujian; Hindistan'da Aryabhata, Brahmagupta ve Bhaskara II; Ortaçağ Avrupa'sında ise Alcuin, Dicuil, Fibonacci, Sacrobosco ve Tosafistler olarak bilinen anonim Talmud yorumcuları tarafından bilinmekteydi.

Toplam
------


|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 2 | + | 5 | + | 8 | + | 11 | + | 14 | = | 40 |
| 14 | + | 11 | + | 8 | + | 5 | + | 2 | = | 40 |
| 

---

 |
| 16 | + | 16 | + | 16 | + | 16 | + | 16 | = | 80 |

2 + 5 + 8 + 11 + 14 toplamının hesaplanması. Dizi ters çevrildiğinde ve terim terim kendisine eklendiğinde, ortaya çıkan dizi, içinde ilk ve son sayıların toplamına eşit (2 + 14 = 16) tek bir tekrarlanan değere sahiptir. Böylece 16 × 5 = 80, toplamın iki katıdır.

Sonlu bir aritmetik dizinin üyelerinin toplamına **aritmetik seri** denir. Örneğin, şu toplamı düşünün:

{\displaystyle 2+5+8+11+14=40}
Bu toplam, eklenen terimlerin sayısı n alınarak (burada 5), dizideki ilk ve son sayıların toplamıyla çarpılarak (burada 2 + 14 = 16) ve 2'ye bölünerek hızlı bir şekilde bulunabilir:

{\displaystyle {\frac {n(a\_{1}+a\_{n})}{2}}}
Yukarıdaki durum, şu denklemi verir:

{\displaystyle 2+5+8+11+14={\frac {5(2+14)}{2}}={\frac {5\times 16}{2}}=40.}
Bu formül herhangi bir {\displaystyle a\_{1}} ve {\displaystyle a\_{n}} gerçek sayısı için çalışır. Örneğin:

{\displaystyle \left(-{\frac {3}{2}}\right)+\left(-{\frac {1}{2}}\right)+{\frac {1}{2}}={\frac {3\left(-{\frac {3}{2}}+{\frac {1}{2}}\right)}{2}}=-{\frac {3}{2}}.}
### Türetme

1+2+...+n ilk tam sayılarının toplamını veren formülün animasyonlu ispatı.
Yukarıdaki formülü türetmek için aritmetik seriyi iki farklı şekilde ifade ederek başlayın:

{\displaystyle S\_{n}=a+a\_{2}+a\_{3}+\dots +a\_{(n-1)}+a\_{n}}
{\displaystyle S\_{n}=a+(a+d)+(a+2d)+\dots +(a+(n-2)d)+(a+(n-1)d).}
Terimleri ters sırada yeniden yazın:

{\displaystyle S\_{n}=(a+(n-1)d)+(a+(n-2)d)+\dots +(a+2d)+(a+d)+a.}
İki denklemin her iki tarafının karşılık gelen terimlerini ekleyin ve her iki tarafı da ikiye bölün:

{\displaystyle S\_{n}={\frac {n}{2}}[2a+(n-1)d].}
Bu formül şu şekilde basitleştirilebilir:

{\displaystyle {\begin{aligned}S\_{n}&={\frac {n}{2}}[a+a+(n-1)d].\\&={\frac {n}{2}}(a+a\_{n}).\\&={\frac {n}{2}}({\text{initial term}}+{\text{last term}}).\end{aligned}}}
Ayrıca, serinin ortalama değeri şu şekilde hesaplanabilir: {\displaystyle S\_{n}/n} :

{\displaystyle {\overline {a}}={\frac {a\_{1}+a\_{n}}{2}}.}
Formül, ayrık tekdüze bir dağılımın ortalamasına çok benzer.

Çarpım
------

Başlangıç elemanı a1, ortak farkları d ve toplamda n elemanlı sonlu bir aritmetik dizinin elemanlarının çarpımı aşağıdaki gibi kapalı bir ifade ile tanımlanır:

{\displaystyle a\_{1}a\_{2}a\_{3}\cdots a\_{n}=a\_{1}(a\_{1}+d)(a\_{1}+2d)...(a\_{1}+(n-1)d)=\prod \_{k=0}^{n-1}(a\_{1}+kd)=d^{n}{\frac {\Gamma \left({\frac {a\_{1}}{d}}+n\right)}{\Gamma \left({\frac {a\_{1}}{d}}\right)}}}
Buradaki {\displaystyle \Gamma } Gama işlevini belirtir. Formül, {\displaystyle a\_{1}/d}'nin negatif veya sıfır olduğu durumlarda geçerli değildir.

Bu, serinin çarpımının {\displaystyle 1\times 2\times \cdots \times n} faktöriyel ile belirlenmiş {\displaystyle n!} olduğu gerçeğinin bir genellemesidir.

{\displaystyle m\times (m+1)\times (m+2)\times \cdots \times (n-2)\times (n-1)\times n}
{\displaystyle m} *ve* {\displaystyle n} pozitif tam sayılar olmak üzere:

{\displaystyle {\frac {n!}{(m-1)!}}.}
### Türetme

{\displaystyle {\begin{aligned}a\_{1}a\_{2}a\_{3}\cdots a\_{n}&=\prod \_{k=0}^{n-1}(a\_{1}+kd)\\&=\prod \_{k=0}^{n-1}d\left({\frac {a\_{1}}{d}}+k\right)=d\left({\frac {a\_{1}}{d}}\right)d\left({\frac {a\_{1}}{d}}+1\right)d\left({\frac {a\_{1}}{d}}+2\right)\cdots d\left({\frac {a\_{1}}{d}}+(n-1)\right)\\&=d^{n}\prod \_{k=0}^{n-1}\left({\frac {a\_{1}}{d}}+k\right)=d^{n}{\left({\frac {a\_{1}}{d}}\right)}^{\overline {n}}\end{aligned}}}
{\displaystyle x^{\overline {n}}} artan faktoriyel anlamına gelir.

Yineleme formülü ile {\displaystyle \Gamma (z+1)=z\Gamma (z)}, karmaşık bir sayı için geçerlidir {\displaystyle z>0} ,

{\displaystyle \Gamma (z+2)=(z+1)\Gamma (z+1)=(z+1)z\Gamma (z)} ,
{\displaystyle \Gamma (z+3)=(z+2)\Gamma (z+2)=(z+2)(z+1)z\Gamma (z)} ,
böylece

{\displaystyle {\frac {\Gamma (z+m)}{\Gamma (z)}}=\prod \_{k=0}^{m-1}(z+k)}
için {\displaystyle m} pozitif bir tam sayı ve {\displaystyle z} pozitif bir karmaşık sayı

Böylece, eğer {\displaystyle a\_{1}/d>0} ,

{\displaystyle \prod \_{k=0}^{n-1}\left({\frac {a\_{1}}{d}}+k\right)={\frac {\Gamma \left({\frac {a\_{1}}{d}}+n\right)}{\Gamma \left({\frac {a\_{1}}{d}}\right)}}} ,
ve son olarak:

{\displaystyle a\_{1}a\_{2}a\_{3}\cdots a\_{n}=d^{n}\prod \_{k=0}^{n-1}\left({\frac {a\_{1}}{d}}+k\right)=d^{n}{\frac {\Gamma \left({\frac {a\_{1}}{d}}+n\right)}{\Gamma \left({\frac {a\_{1}}{d}}\right)}}}
### Örnekler

Örnek
{\displaystyle 3,8,13,18,23,28,\ldots } örnek alınırsa, {\displaystyle a\_{n}=3+5(n-1)} olarak verilen aritmetik dizinin 50. terimine kadar olan terimlerin çarpımı:

{\displaystyle P\_{50}=5^{50}\cdot {\frac {\Gamma \left(3/5+50\right)}{\Gamma \left(3/5\right)}}\approx 3.78438\times 10^{98}.}
Örnek 2
İlk 10 tek sayının çarpımı {\displaystyle (1,3,5,7,9,11,13,15,17,19)} şöyle gösterilir.{\displaystyle 1\cdot 3\cdot 5\cdots 19=\prod \_{k=0}^{9}(1+2k)=2^{10}\cdot {\frac {\Gamma \left({\frac {1}{2}}+10\right)}{\Gamma \left({\frac {1}{2}}\right)}}} = 654.729.075

Standart sapma
--------------

Herhangi bir aritmetik dizinin standart sapması şu şekilde hesaplanabilir:

{\displaystyle \sigma =|d|{\sqrt {\frac {(n-1)(n+1)}{12}}}}
{\displaystyle n} dizideki terim sayısıdır ve {\displaystyle d} terimler arasındaki ortak farktır. Formül, ayrık bir tekdüze dağılımın standart sapmasına çok benzer.

Kesişim
-------

Herhangi iki çift sonsuz aritmetik dizinin kesişimi ya boştur ya da Çin kalan teoremi kullanılarak bulunabilen başka bir aritmetik dizidir. İkili sonsuz aritmetik dizi ailesindeki her dizi çiftinin boş olmayan bir kesişimi varsa, o zaman hepsi için ortak bir sayı vardır; yani sonsuz aritmetik diziler bir Helly ailesi oluşturur. Bununla birlikte, sonsuz sayıda sonsuz aritmetik dizinin kesişimi, kendisinin sonsuz bir dizi yerine tek bir sayı da olabilir.

Kaynakça
--------

1. ↑  "Gauss's Day of Reckoning". *American Scientist*. **94** (3): 200. 2006. doi:10.1511/2006.59.200. 12 Ocak 2012 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 16 Ekim 2020.  Birden fazla yazar-name-list parameters kullanıldı (yardım); Yazar `|ad1=` eksik `|soyadı1=` (yardım)
2. ↑  Høyrup, Jens (1 Kasım 2008). "The "Unknown Heritage": trace of a forgotten locus of mathematical sophistication". *Archive for History of Exact Sciences* (İngilizce). **62** (6): 613-654. doi:10.1007/s00407-008-0025-y. ISSN 1432-0657.
3. ↑  Tropfke, Johannes (1924). *Analysis, analytische Geometrie*. Walter de Gruyter. ss. 3-15. ISBN 978-3-11-108062-8.
4. ↑  Tropfke, Johannes (1979). *Arithmetik und Algebra*. Walter de Gruyter. ss. 344-354. ISBN 978-3-11-004893-3.
5. ↑  Hadley, John; Singmaster, David (1992). "Problems to Sharpen the Young". *The Mathematical Gazette*. **76** (475): 102-126. doi:10.2307/3620384. ISSN 0025-5572. 6 Mart 2019 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 5 Ağustos 2023.
6. ↑  Ross, Helen Elizabeth; Knott, Betty Irene (4 Mayıs 2019). "Dicuil (9th century) on triangular and square numbers". *British Journal for the History of Mathematics* (İngilizce). **34** (2): 79-94. doi:10.1080/26375451.2019.1598687. ISSN 2637-5451. 5 Ağustos 2023 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 5 Ağustos 2023.
7. ↑  
Sigler, Laurence E. (trans.) (2002). *Fibonacci's Liber Abaci*. Springer-Verlag. ss. 259-260. ISBN 0-387-95419-8.
8. ↑  
Katz, Victor J. (edit.) (2016). *Sourcebook in the Mathematics of Medieval Europe and North Africa*. Princeton University Press. ss. 91,257. ISBN 9780691156859.
9. ↑  Stern, M. (1990). 74.23 A Mediaeval Derivation of the Sum of an Arithmetic Progression. The Mathematical Gazette, 74(468), 157-159. doi:10.2307/3619368
10. ↑  Grötschel, M.; Lovász, L. (Ed.) (1995), "Hypergraphs", *Handbook of combinatorics, Vol. 1, 2*, Amsterdam: Elsevier, ss. 381-432  Yazar `|ad1=` eksik `|soyadı1=` (yardım); r eksik `|soyadı1=` (yardım). See in particular Section 2.5, "Helly Property", pp. 393–394.

Dış bağlantılar
---------------

* "Aritmetik seriler", *Matematik Ansiklopedisi*, Avrupa Matematik Topluluğu, 2001
* Eric W. Weisstein, *Aritmetik Dizi* (MathWorld)
* Eric W. Weisstein, *Aritmetik Seriler* (MathWorld)

|  |  |
| --- | --- |
| Otorite kontrolü Bunu Vikiveri'de düzenleyin | 
* LCCN: sh85120238
* NLI: 987007531747705171

 |