**Artabanes** (Yunanca: Grekçe: Ἀρταβάνης, Ermenice: Ermenice: Արտաւան *Artawan*, Partça *Artawân*, *hizmet yılları* 538–554) I. Justinianus (527-565 arası hükümdar) hükümdarlığında hizmet etmiş Ermeni kökenli bir Doğu Roma (Bizans) generali. Başlangıçta Bizans otoritesine karşı bir asiiydi, Sassanilere sığındı, ancak kısa süre sonra Bizans yönetimine geri döndü. Asi general Guntarith'i öldürerek ve eyaleti imparatorluğa geri bağlayarak büyük ün kazandığı Afrika'da görev yaptı. Justinianus'ın yeğeni Praejecta ile nişanlandı, ancak İmparatoriçe Theodora'nın muhalefeti yüzünden evleenmedi. Konstantinopolis'e geri çağrıldı, 548/549'da Justinianus'a karşı başarısız bir komploya karıştı, ancak komplonun açığa çıkmasından sonra ciddi bir şekilde cezalandırılmadı. Kısa süre sonra affedildi ve Casilinum'daki mutlak Bizans zaferine katıldığı Gotlar Savaşı'na katılması için İtalya'ya gönderildi.

İlk yılları
-----------

Artabanes, bir kolu Doğu Roma İmparatorluğu'nun doğu sınırlarında özerk yerel prensler olarak tanınan, Ermeni Arsak kraliyet soyundandır. Babasının adı İoannis idi ve ayrıca İoannis adında bir erkek kardeşi vardı.

### Bizans'a karşı isyanı

538/539'da, Artabanes, görünüşte hâlâ genç bir adam olarak, ağır vergiler ve zalim davranışları insanları çok kızdıran Armenia Prima'nın prokonsülü Acacius'a karşı Ermeni komplolarında yer aldı. Artabanes kendisi Acacius'u öldürdü. Kısa bir süre sonra, Oenochalacon'daki asilerle Bizans ordusu arasındaki çatışmada Artabanes, Justinianus'un isyanı bastırmak için gönderdiği Bizans genel Sittas'ı öldürmüş olabilir (Prokopius, biri Sittas'ın Artabanes tarafından öldürüldüğü ve diğeri ise Solomon isimli bir bilinmeyen bir Ermeni tarafından öldürüldüğünü belirten iki anlatımı vardır). Artabanes'in babası Sittas'ın halefi Bouzes ile uzlaşmaya varmaya çalıştı, ancak Bouzes tarafından öldürüldü. Bu eylem, Artabanes'i ve takipçilerini Sasani İmparatorluğu hükümdarı I. Hüsrev'e (531-579 arası hükümdar) gitmeye zorladı. Sasani topraklarına geçip, ertesi birkaç yıl içinde Artabanes ve onu takip edenler Hüsrev'in Bizanslılara karşı seferlerine katıldılar.

Afrika'da hizmeti
-----------------

544 civarında, belki de 542 kadar erken bir zamanda, Artabanes, kardeşi İoannis ve diğer bazı Ermeniler, Bizansa geri döndüler.

Byzacena, Zeugitana ve Numidya vilayetleriyle Afrika
Erkek kardeşi ile birlikte Artabanes, küçük bir Ermeni birliğinin komutanı oldu ve 545 baharında senatör Areobindus'un emrinde Afrika'ya gönderildi. Orada, Bizanslılar isyankar Moro kabileleriyle uzun süren bir savaşa girdiler. Gelişlerinden kısa bir süre sonra, İoannis, dönme Stotzas'ın isyancı kuvvetleriyle Sicca Veneria'da yapılan muharebede öldü. Artabanes ve adamları, 545'in sonlarında *dux Numidiae* Guntarith'in isyanı sırasında Areobindus'a sadık kaldılar. Moro şefi Antalas ile müttefik olan Guntarith, Kartaca'ya yürüdü ve şehir kapılarını ele geçirdi. Artabanes ve diğerlerini çağırırken, Areobindus asi ile yüzleşmeye karar verdi. İki ordu, Areobindus korktuğu ve sığınak olarak bir manastıra kaçıncaya kadar eşit bir şekilde devam etti. Bunun üzerine kendisine sadık birlikler de kaçtı ve şehir Guntarith'in eline geçti.

Areobindus, Guntarith tarafından öldürüldü, ancak Artabanes hayatını güvence altına aldı ve Guntarith'in hizmetine girdi. Ancak gizli olarak, onu devirmeyi planlamaya başladı. Kısa süre sonra, Artabanes, İoannis ve Ulitheus ile birlikte, Antalas'ın Moro kabilelerine karşı bir sefer ile görevlendirildi. Cutzinas komutasında müttefik Moro birliği ile güneye yürüdü. Antalas'ın adamları onların önünden kaçtı, Artabanes onları takip etmeyip, geri döndü. Prokopius'a göre, adamlarını, Marcentius'un komutasında Hadrumetum'da direnen sadık imparatorluk garnizonuna katılmayı düşündü, ancak Kartaca’ya geri dönüp Guntarith'e suikast yapma planını sürdürmeye karar verdi. Artabanes, planını uzun süre mutlak gizlilik içinde tuttu, sadece en yakın iki Ermeni arkadaşına güvendi: hatta kendi eliyle seçtiği seçtiği ve tamamen sadık askerlerden oluşan kendi Ermeni birliği bile son ana kadar bunun farkında değildi. Böyle mükemmel bir gizlenme, en azından bu suikastın hem planlama hem de uygulama aşamaları sırasında, yalnızca Ermeni komplocular arasındaki iletişimin, Afrika'daki imparatorluk ordusunun diğer etnik unsurları için anlaşılmaz bir dil olan ana dillerinde yapıldığı için sağlandı.

Kartaca'ya döndükten sonra, tüm ordunun isyancıları bastırmak için gerekli olduğu konusunda ısrar ederek geri dönme kararını haklı çıkardı ve Guntarith'i öne çıkmaya çağırdı. Aynı zamanda, yeğeni Gregory ve Ermeni korumalarının birkaçını da gaspçıyı öldürmeleri üzerine görevlendirdi (Corippus, praefectus praetorio Athanasius'un komplonun gerçek planlayıcısı olduğunu düşünür). Mayıs başlarında, ordunun ayrılmasının arefesinde, Guntarith büyük bir ziyafet düzenledi ve Artabanes ile Athanasius'u onları onurlandırmak için aydı divanda oturmaya davet etti. Ziyafet sırasında, aniden Artabanes'in Ermenileri Guntarith'in korumalarına saldırıken, iddia edildiğine göre Artabanes Guntarith'e ölüm darbesini indirdi.

Bu eylem ona büyük bir onur ve ün kazandırdı: Guntarith'in evlenmeyi planladığı, Justinianus'ın yeğeni ve Areobindus'un dul eşi Praejecta ona zengin bir ödül verirken, imparator onu Afrika'nın *magister militum*'u olarak atadı. Bir akrabasıyla evli olmasına rağmen, Artabanes sonunda Praejecta ile nişanlandı. Praejecta'yı Konstantinopolis'e gönderip ve evlenebilmeleri için Justinianus'tan kendisini Afrika'dan çağırmasını talep etmesini istedi.

Artabanes Konstantinopolis'te ve Justinianus'a karşı komplo
-----------------------------------------------------------

İmparator I. Justinianus (527–565 arası hükümdar).
Kısa süre sonra, Artabanes gerçekten de Afrika'da yerine İoannes Troglita'ya bırakarak Konstantinopolis'e çağrıldı. Justinianus'tan sayısız payeler aldı ve *magister militum praesentalis*, *comes foederatorum* ve onursal Konsül olarak isimlendirildi. Ancak bunlara ve onun büyük popülaritesine rağmen, Praejecta ile evlenme tutkusunu gerçekleştiremedi: karısı imparatorluk başkentine geldi ve durumunu İmparatoriçe Theodora'ya sundu. İmparatoriçe Artabanes'i karısı ile beraber kalmaya zorladı ve Theodora'nın 548'deki ölümüne kadar Ermeni general boşanamadı. Ancak o zamana kadar Praejecta çoktan evlenmişti.

Bu ilişkiden rahatsız olan Artabanes, Theodora'nın ölümünden kısa bir süre sonra (548'in sonları/549'un başlarında) kendi adıyla ya da "Ermeni" olarak anılan komploya dahil oldu. Ancak asıl kışkırtıcı, Justinianus'a suikast yapmayı ve tahta Justinianus'un kuzeni Germanus'u yükseltmeyi öneren Arsaces adında bir akrabasıydı. Komplocular Germanus'un planlarına rıza göstereceklerini düşünüyorlardı, çünkü yakın zamanda vefat etmiş olan Germanus'un erkek kardeşi Boraides'in vasiyetinde başlangıçta ana varis, tek kızı yerine Germanus olmasına rağmen Justinianus'un buna Boraides'in kızı lehinde müdahil olmasından Germanus rahatsız olmuştu. Komplocular ilk önce Germanus'un oğlu Justinus'a yanaşıp, komployu ona açıkladılar. Justinus hemen babasını ve sonra *comes excubitorum* Marcellus'u bilgilendirdi. Niyetlerinin daha fazlasını öğrenmek için, Germanus komplocularla şahsen tanıştı, Marcellus'un güvenilir bir yardımcısı yakınlarda gizlendi ve dinlendi. Marcellus, daha fazla kanıt olmadan Justinianus'u bilgilendirmekte tereddüt etmesine rağmen, sonunda imparatora karşı bu komployu ortaya çıkardı. Justinianus, komplocuların hapsedilmelerini ve sorgulanmalarını emretti, ancak buna mukabil dikkate değer bir şekilde yumuşak bir muamele gördüler. Artabanes makamlarından azledildi ve gözetim altında sarayda tutuldu, ancak kısa süre sonra affedildi.

İtalya'da hizmeti
-----------------

Daha fazla bilgi: Gotlar Savaşı (535-554)
550 yılında, Artabanes *magister militum per Thracias* olarak atandı ve yakın zamanda Ostrogot kralı Totila tarafından istila edilen Sicilya'ya karşı yola çıkan sefere komutanlık etmesi için yaşlı senatör Liberius'un yerine yollandı. Artabanes Sicilya için denize açılan seferi yakalamayı başaramadı ve Kendi filosu geri dönmek zorunda kalıp İyon Denizi'nde şiddetli fırtınalar ile karşılaştılar. Sonunda Sicilya'ya vardı ve orada Bizans kuvvetlerinin komutasını aldı. Totila'nın adadan ayrıldıktan sonra geride bıraktığı Got garnizonları kuşattı ve kısa sürede teslim olmaya zorladı. Ertesi iki yıl boyunca Sicilya'da kaldı. Prokopius'a göre Gotlar tarafından kuşatılan anakara şehri Croton sakinleri yardım için defalarca ona geldiler fakat o hiçbir şey yapmadı.

553'te İtalya ana karasına geçti ve oradaki generallerden biri olan Narses'in ordusuna katıldı. 553 yazında Frank istilası ile karşılaşılınca, Narses, Artabanes ve diğer generallere Apeninler geçitlerini ele geçirmelerini ve düşman ilerleyişini yavaşlatmalarını emretti; Bizans birliği Parma'da mağlup olduktan ancak diğer Bizans generalleri, Narses'in elçileri onları tekrar Parma bölgesine hareket etmeleri için ikna edene kadar Faventia'ya çekildiler. 554 yılında Artabanes, Pisaurum'da Bizans ve Hun birlikleri ile konuşlandı. Güney İtalya'yı yağmalayan bir seferden dönüp Galya'ya geri dönen Leutharis'in ordusunun öncü güçlerini Fanum'da pusuya düşürüp, mağlup etti. Frankların çoğu öldü ve kargaşada birçok tutsak Franklar ganimetlerinin çoğunu yanlarına alarak kaçtı. Ancak, Artabanes, Leutharis ordusunun ana parçası ile çatışmaya girmedi, çünkü kendi gücünün çok daha üzerindeydi. Daha sonra güneye doğru yürüdü ve Narses'in ana gücüne katılıp Frank ordusunun Butilinus komutasındaki geri kalanına karşı yaptığı seferde kendisine eşlik etti. Casilinum Muharebesi'ndeki mutlak Bizans zaferinde Valerian ile birlikte, Bizans sol kanadındaki süvarilere komuta etti. Narses'in Franklara arkadan saldırıp ve onları kuşatma taktiğinin bir parçası olarak, ormanda gizlenmişlerdi. Bu olaydan sonra Artabanes hakkında bir bilgi yoktur.

Kaynakça
--------

Özel

1. 1 2 3  Martindale 1992, s. 125.
2. ↑  Martindale 1992, ss. 8-9, 125, 1162.
3. ↑  Martindale 1992, ss. 125, 255, 641.
4. ↑  Martindale 1992, ss. 108, 643.
5. ↑  Martindale 1992, ss. 108-109, 126, 575.
6. ↑  Martindale 1992, s. 126.
7. ↑  Ayvazyan 2012, s. 30.
8. ↑  Martindale 1992, ss. 126-127, 143, 576.
9. 1 2  Bury 1958, s. 146.
10. ↑  Martindale 1992, ss. 125, 127, 576, 1048.
11. ↑  Martindale 1992, ss. 127-128, 1048-1049.
12. ↑  Bury 1958, s. 67.
13. ↑  Martindale 1992, s. 128.
14. ↑  Bury 1958, ss. 66-67.
15. ↑  Bury 1958, ss. 67-68.
16. ↑  Martindale 1992, ss. 128-129.
17. ↑  Bury 1958, s. 68.
18. 1 2  Martindale 1992, s. 129.
19. ↑  Bury 1958, ss. 69, 255-256.
20. ↑  Bury 1958, s. 260.
21. ↑  Martindale 1992, ss. 129-130.
22. ↑  Martindale 1992, ss. 130, 789-790.
23. ↑  Martindale 1992, s. 130.
24. ↑  Bury 1958, s. 279.

Genel
* Ayvazyan, Armen (2012). *The Armenian Military in the Byzantine Empire: Conflict and Alliance under Justinian and Maurice*. Alfortville: Sigest. ISBN 978-2-9173-2939-9. 10 Şubat 2019 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 13 Şubat 2019.
* Bury, John Bagnell (1958) [1923]. *History of the Later Roman Empire: From the Death of Theodosius I to the Death of Justinian, Volume 2*. Mineola, New York: Dover Publications, Inc. ISBN 0-486-20399-9. 10 Nisan 2020 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 13 Şubat 2019.
* Martindale, John R. (Ed.) (1992). *The Prosopography of the Later Roman Empire: Volume III, AD 527–641* (İngilizce). Cambridge: Cambridge University Press. ISBN 0-521-20160-8.