***Tyrannosaurus***, Kretase'nin sonlarında (68-66 milyon yıl önce, Maastrihtiyen) yaşamış, büyük bir etobur teropod dinozor cinsi. *Tyrannosaurus*, diğer tyrannosauridlerden çok daha geniş bir dağılıma sahipti ve bulunduğu yaşam alanındaki etçillerin en büyüğüydü.

Kısaca ***T. rex*** veya popüler kültürde ***T-Rex*** olarak bilinen ve Latince "zorba kertenkelelerin kralı" anlamına gelen ***Tyrannosaurus rex***, cinsin tip türü –çoğu taşılbilimciye göre de tek türü– olup aynı zamanda, *Spinosaurus* ve *Giganotosaurus* ile birlikte en büyük teropodlardan biriydi. *T. rex*, güçlü arka ayakları üzerinde yürüyen, son çalışmalar ışığında eğik bir gövde durumunda duran ve kuyruğu ile dengesini sağlayan; uzunluğu 12 metreyi, dik durduğunda boyu 4 metreyi geçen; yetişkinlikte 4 ile 8 ton ağırlığında olan büyük bir kara hayvanıydı. Bu cinsin üyeleri Kuzey Amerika ve muhtemelen Asya'da (*Tarbosaurus*) yaşamıştır.

T-Rex olarak bilinen Tyrannosaurus'un günümüzde türünü devam ettiren en yakın akrabası tavuklardır. Bilim adamları, T-Rex'in nasıl yürüdüğünü tam olarak anlayabilmek için tavuklara sahte dinozor kuyruğu bağlıyarak deney ve gözlem yaptılar.

Etimoloji
---------

Antik Yunanca *tyrant* (zorba) ile *sauros* (kertenkele) kelimelerinin birleşmesiyle türetilmiş *Tyrannosaurus* sözcüğü, 1905 yılında Henry Fairfield Osborn tarafından iki ayaklı, etçil bir teropod dinozor cinsine verilmiştir. 1906 yılında bu ad, *Bulletin of the American Museum of Natural History* dergisinde bilimsel olarak yayımlanmıştır.

Doğal özellikleri
-----------------

Paris'te sergilenen bir *Tyrannosaurus rex* kafatası dökümü
*Tyrannosaurus* dünya üzerinde yaşamış en büyük etçil dinozor cinslerinden biridir. Cinsin kocaman kafatasıyla ilgili bilgiler, bu yapının bütünüyle ezme işlemi için evrildiğidir. *T. rex*, yaklaşık 1,5 metrelik kafatası ve güçlü dişleri ile avını güçlü ısırıklarla delebiliyordu, türün fosil kayıtlarına dayanarak ortalama 12 metre uzunluğa ve 4,5 metre yüksekliğe sahip olduğu belirlenmiştir. *Tyrannosaurus* cinsinin önemli diğer özellikleri de güçlü uyluklara ve güçlü ve uzun bir kuyruğa sahip olmasıdır. Bacak ve kuyruk yapısı onun hızlı devinmesine olanak sağlayan bir durumdadır. Bilim insanlarının yaptığı çalışmalara göre, güçlü çeneleri sayesinde *Tyrannosaurus* cinsi dinozorlar tek ısırışta 230 kg'ı aşkın et yiyebiliyorlardı.

Bu teropod cinsinin bir diğer karakteristik doğal özelliği de görece ufak ön kollarıdır. Bugüne değin bu kolların işlevi üzerine çokça yorum ve çıkarım üretilmişse de şimdiye değin kullanımı kesin olarak açıklanamamıştır. İlk olarak, avını kanca işlevi görür biçimde kavramak, hayvan doğrulurken destek almak ve cinsel ilişkide eşi tutmak gibi işlevleri olduğu düşünülmüştür. Onun bu kısıtlı kullanımları ne olursa olsun, bu organlar *Tyrannosaurus* cinsine atalarından kalma, evrimsel bir körelmiş organdır. Tyrannosauroidea üst familyasının evrim çizgisinde ön kolların küçülmesi, daha güçlü boyun kasları ve büyük kafatası karşısında verilen bir ödün gibi değerlendirilmektedir. 

Çeşitli *Tyrannosaurus rex* örnekleri ile bir insanın boyut karşılaştırmaSon yıllarda egemen olan bu görüş, Hawaii Üniversitesi'nden taşılbilimci Steven M. Stanley'nin yeni bir çalışmasıyla sorgulanmaya başlamıştır. Stanley'e göre görece kısa, ancak güçlü ön kolları yakın karşılaşmalarda yaralayıcı bir özelliğe sahipti ve bunu yaklaşık 10 cm'lik pençeleriyle yapabiliyordu. Avını kavrasın ya da kavramasın, bu güçlü ancak kısa kollar ile çabuklukla avında yaralar açabiliyordu. Ayrıca evrimsel aşamada dinozorların parmaklarını kaybetmesi ilerleme göstergesidir (dinozorların torunları olan kuşlarda parmakların körelmesi örneğinde olduğu gibi). *Tyrannosaurus* cinsinin ellerindeki üçüncü parmaklarını kaybetmesi sonucu el parmaklarının her biri yüzde 50 daha çok basınçla karşı karşıya kalabilmektedir ve bu da pençelerin daha güçlü vuruşlar yapmasına olanak vermektedir.

Tüm bu görüşlerin yanında, University of Maryland in College Park'dan *Tyrannosaurus* uzmanı Thomas Holtz bu görece ufak kolların daha ikincil eylemde kullanıldığını ve yetişkin *Tyrannosaurus*lar için daha etkisiz bir organ olduğunu savlamaktadır. Holtz'un görüşüne göre özellikle hayvanın kurbanında yaralar açmak için kollarını kullanması sırasında etkili ve hızlı saldırılar için küçük kolların hareket alanı görece yetersiz kalmaktadır ve *Tyrannosaurus*ların çoğu bu yaraları açmak için kollarının bağlı olduğu gövdelerini devindirmek zorunda kalmaktadırlar ve bu durum da güçlü silahları olan çenelerini kullanmaları için uygunsuz bir durum yaratabilir.

### Tüylülük

Yeniden canlandırma.
*Tyrannosaurus* cinsine ait dinozorların tüylere sahip olup olmadığı kesin değildir. Tyrannosauroidea üst familyasından 2004 yılında keşfedilmiş *Dilong paradoxus* gibi küçük dinozorlarda tüylerin varlığına dair kanıtlar keşfedilmiştir, ancak o dönemde büyük dinozorların ısı yalıtımına daha az gereksinmeleri nedeniyle tüylenmenin yalnızca küçük türlerde görülebileceği varsayımı destek görmüştür. İlerleyen yıllarda keşfedilen *Yutyrannus* fosilinde yer alan tüyler, Tyrannosauroidea üst familyasından büyük cinslerin de tüylü olabileceğini ortaya koymuştur.

2017 yılında yapılan incelemeler sonucunda, bir *T. rex* örneğinin kuyruk, kalça ve boyun bölümünün pullar ile kaplı olabileceğine dair kanıtlar ortaya konmuştur. Bu, eğer *Tyrannosaurus* türleri tüylüyse bile bu tüylerin ancak gövdelerinin üst kısmında bulunabileceğini göstermektedir.

Sınıflandırma
-------------

Loewen *ve ark.* (2013) yaptığı filogenetik analizlere dayanan bir tyrannosauridae kladogramı aşağıda verilmiştir.


|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| Tyrannosauridae | 

|  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| Albertosaurinae | 

|  |  |
| --- | --- |
|   | *Gorgosaurus libratus*  |
|   |
|   | *Albertosaurus sarcophagus*  |
|   |

 |
|   |
| Tyrannosaurinae | 

|  |  |
| --- | --- |
|   | Dinosaur Park tyrannosaurid |
|   |
|   | 

|  |  |
| --- | --- |
|   | *Daspletosaurus torosus*  |
|   |
|   | 

|  |  |
| --- | --- |
|   | Two Medicine tyrannosaurid |
|   |
|   | 

|  |  |
| --- | --- |
|   | *Teratophoneus curriei*  |
|   |
|   | 

|  |  |
| --- | --- |
|   | *Bistahieversor sealeyi* |
|   |
|   | 

|  |  |
| --- | --- |
|   | *Lythronax argestes*  |
|   |
|   | 

|  |  |
| --- | --- |
|   | ***Tyrannosaurus rex***  |
|   |
|   | 

|  |  |
| --- | --- |
|   | *Tarbosaurus bataar*  |
|   |
|   | *Zhuchengtyrannus magnus* |
|   |

 |
|   |

 |
|   |

 |
|   |

 |
|   |

 |
|   |

 |
|   |

 |
|   |

 |
|   |

 |
|   |

### Türler

2024 yılında Sebastian G. Dalman, Mark A. Loewen, R. Alexander Pyron, Steven E. Jasinski, D. Edward Malinzak, Spencer G. Lucas, Anthony R. Fiorillo, Philip J. Currie ve Nicholas R. Longrich, 1983 yılında New Mexico'daki Campanian–Maastrichtian Hall Lake Formasyonunda keşfedilen bir tyrannosaurun kalıntılarını tanımladı. New Mexico Doğa Tarihi ve Bilimi Müzesi'nde sergilenen fosil materyal (NMMNH P-3698) kafatasından sağ postorbital, sağ squamosal, sol palatin ve eksik bir üst çene, sol alt çene, sağ splenial, sağ preartiküler, sağ angular ve sağ artiküler, izole dişler ve hemal yaylardan oluşmaktadır.
Dalman *ve ark.* daha önce *T. rex* türüne refere edilerek tanımlanan fosil örneği yeniden inceleyerek canlının yeni bir *Tyrannosaurus* türü olduğunu belirledi (*T. mcraeensis*). İki tür arasında kafatası karakterleri yönünden ayrışma vardır. Hall Lake formasyonunda ilgili tyrannosaurusun bulunduğu alanın 33 metre altındaki tüf katmanından yapılan U-Pb yaşlandırması sonucu bu türün 73.2 milyon yıl önceye Campanian çağına tarihlendiği görüldü. *Tyrannosaurus rex'*in en yakın akrabası olarak ondan 6-7 milyon yıl önce yaşamıştır. Çalışmanın önemli bir yönü de Tyrannosaurini ailesinin kökenine yönelik yeni bir alternatif sunmasıdır. Klasik görüş Tyrannosaurini Asya'dan Bering kara köprüsü yoluyla Kuzey Amerika'ya geçtiği yolundayken; son çalışma ise bunun tersini iddia ediyor. Tyrannosaurinilerin Laramidya'da ortaya çıktığı, sonradan Asya'ya yayılıp en son geç Maastrichtian'da tekrar Kuzey Amerika'ya döndüğü düşünüldü.

Beslenme
--------

*Tyrannosaurus*lar, günümüzdeki pek çok fırsatçı etçil hayvan gibi, muhtemelen, hem avcı hem de leşçiydiler. Bazı *T. rex* fosilleri, muhtemel kurbanı olan ceratopsian gibi diğer dinozor taşılları ile birlikte bulunmuştur. Anahtar deliğine benzer göz çukurları ile gözlerin ileriye dönük, birbirini kısmen kapsayan görüş alanı; keskin derinlik hissi olduğuna yorulur ve avcı olduğu savını güçlendirir. Aynı biçimde sağlam, iri ve iyi korunan kafatası ile iri ve güçlü çenesi de avcı olduğu görüşünü destekler. Kurbanlarındaki diş izleri, *T. rex*'in eti dişlerini geçirip yırtarak yediğini göstermektedir. Bu işlem sırasında, güçlü boyun ve bacak kaslarını, eti kemikten ayırmak için kullanıyordu.

Genel olarak Tyrannosauridlerin ayırt edici özelliklerinden biri de büyük ve sağlam yapılı kafataslarıdır ve *Tyrannosaurus rex*'in uzmanlar tarafından bilinen en yüksek ısırma kuvvetine sahip kara hayvanı olduğu düşünülür. Değerleri kesin olarak bilmek olanaksız da olsa örneğin *Giganotosaurus'*un ısırma kuvvetinin *Tyrannosaurus rex* kafatasının yarattığı ısırma kuvvetinden düşük olduğu savunulmaktadır. Tyrannosauridlerin çeneleri kemik kırmak ve ezmek için adaptasyonlara sahipken; *Giganotosaurus* ve akrabalarının çeneleri daha çok eti parçalamak ve avı ısırarak yere devirmek yönünde evrimleşmişlerdir.

Evrim
-----

Ayrıca bakınız: Timurlengia ve Tyrannosauroidea
*Timurlengia*'nın yeniden canlandırması.
*Tyrannosaurus* cinsinin evrimsel çizgisi, bilim dünyasının önem verdiği ve üzerinde çalıştığı bir konudur. Bu konudaki en önemli keşiflerden biri 2016 yılında gerçekleştirilmiştir. Özbekistan'ın Kızılkum Çölü'nde bulunan Pantyrannosauria kladına ait bir dinozor cinsi (*Timurlengia*), *Tyrannosaurus* cinsinin evrimsel gelişimindeki kayıp 20 milyon yılı önemli ölçüde aydınlatmıştır. 92-90 milyon önce geç Kretase dönemine tarihlenen bu taşılları 2016 yılında taşılbilimci Brusatte ve ekibi bulmuştur. Küçük, çevik ve görece büyük beyin yapılarına sahip ata türlerin taşılları 100 milyon yıl önce biterken; görece büyük alışılmış Tyrannosauroidea üyelerinin taşılları en erken 80 milyon yıl önceye tarihlenmektedir. Ayrıntılı çalışmalar *Tyrannosaurus* cinsini de içeren geç Kretase Tyrannosauridlerinin evrimsel olarak başarıyla ekosistemdeki tepe yırtıcı olma konumuna çıkmalarını görece erken atalarındaki gelişkin beyinsel işlevlere (görece büyük beyin ve duyu sistemleri) borçlu olduklarını savunmaktadır.

Kaynakça
--------

1. 1 2 3 4 5  "Tyrannosaurus." *Encyclopædia Britannica. Encyclopædia Britannica Online.* Encyclopædia Britannica Inc.
2. ↑  İngilizce: king of the tyrant lizards. ("tyrannosaur." Encyclopædia Britannica. Ultimate Reference Suite. Chicago: Encyclopædia Britannica, 2011.)
3. ↑  Brochu, Christopher A. (14 Ocak 2003). "Osteology of Tyrannosaurus Rex: Insights from a nearly complete Skeleton and High-Resolution Computed Tomographic Analysis of the Skull". *Journal of Vertebrate Paleontology*. **22** (sup4): 1-138. doi:10.1080/02724634.2003.10010947. ISSN 0272-4634.
4. ↑  "Who are you calling chicken? T. rex's closest living relative found on the farm". *theguardian.com*. 30 Aralık 2013 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 2 Şubat 2023.
5. ↑  "T. rex'lerin Günümüzde Yaşayan En Yakın Akrabası Tavuklardır!". *evrimagaci.org*. 23 Mart 2020 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 2 Şubat 2023.
6. ↑  "Scientists strap fake dinosaur tail on chickens to discover how T-Rex walked". *independent.co.uk*. 9 Şubat 2014 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 2 Şubat 2023.
7. ↑  "tyrannosaurus | Origin and meaning of tyrannosaurus by Online Etymology Dictionary". *web.archive.org* (İngilizce). 17 Haziran 2018 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 28 Mayıs 2021.
8. ↑  Editors of Nat Geo, Editors of Nat Geo. "Tyrannosaurus Rex". *www.nationalgeographic.com*. National Geographic. 23 Temmuz 2017 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 11 Temmuz 2020. KB1 bakım: Fazladan yazı: yazar listesi (link)
9. 1 2  Pickrell, John. "T. Rex's Tiny Arms May Have Been Vicious Weapons". *www.nationalgeographic.com*. National Geographic. 23 Kasım 2019 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 11 Temmuz 2020.
10. ↑  Xing, X.; Norell, M. A.; Kuang, X.; Wang, X.; Zhao, Q.; Jia, C. (7 Ekim 2004). "Basal tyrannosauroids from China and evidence for protofeathers in tyrannosauroids". *Nature*. **431** (7009). ss. 680-684. Bibcode:2004Natur.431..680X. doi:10.1038/nature02855. PMID 15470426.
11. ↑  Xing, X.; Wang, K.; Zhang; Ma, Q.; Xing, L.; Sullivan, C.; Hu, D.; Cheng, S.; Wang, S. (5 Nisan 2012). "A gigantic feathered dinosaur from the Lower Cretaceous of China" (PDF). *Nature*. **484** (7392). ss. 92-95. Bibcode:2012Natur.484...92X. doi:10.1038/nature10906. PMID 22481363. 17 Nisan 2012 tarihinde kaynağından (PDF) arşivlendi. Erişim tarihi: 17 Mayıs 2020.
12. ↑  Larson, N. L. (2008). "One hundred years of *Tyrannosaurus rex*: the skeletons". Larson, P.; Carpenter, K. (Ed.). Tyrannosaurus rex*, The Tyrant King*. Bloomington, IN: Indiana University Press. ss. 1-55. ISBN 978-0-253-35087-9.
13. ↑  Bell, P. R.; Campione, N. E.; Persons IV, W. S.; Currie, P. J.; Larson, P. L.; Tanke, D. H.; Bakker, R. T. (2017). "Tyrannosauroid integument reveals conflicting patterns of gigantism and feather evolution". *Biology Letters*. **13** (6). s. 20170092. doi:10.1098/rsbl.2017.0092. PMC 5493735 $2. PMID 28592520.
14. ↑  Loewen, Mark; ve diğerleri. "Tyrant Dinosaur Evolution Tracks the Rise and Fall of Late Cretaceous Oceans". *www.ncbi.nlm.nih.gov/*. National Library of Medicine. 15 Temmuz 2023 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 12 Ocak 2024. KB1 bakım: Diğerlerinin yanlış kullanımı (link)
15. 1 2  Dalman, Sebastian G.; ve diğerleri. "A giant tyrannosaur from the Campanian–Maastrichtian of southern North America and the evolution of tyrannosaurid gigantism". *www.nature.com*. Nature. 12 Ocak 2024 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 12 Ocak 2024. KB1 bakım: Diğerlerinin yanlış kullanımı (link)
16. ↑  Black, Riley. "The Tyrannosaurus Rex's Dangerous and Deadly Bite". *www.smithsonianmag.com/*. Smithsonian Magazine. 13 Mayıs 2014 tarihinde kaynağından arşivlendi.
17. ↑  Therrien, F.; Henderson, D. M.; Ruff, C. B. (2005). *Bite Me: Biomechanical models of theropod mandibles and implications for feeding*. Indiana University Press. ss. 179-237.
18. ↑  De Lazaro, Enrico. "Timurlengia euotica: New Species of Tyrannosaur Discovered in Uzbekistan". www.sci-news.com. Sci-news. 16 Mart 2016 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 15 Mart 2016.

Dış bağlantılar
---------------

* "Tyrannosaurus." 21 Kasım 2007 tarihinde Wayback Machine sitesinde arşivlendi. *Dino Directory*. Natural History Museum.

|  |  |
| --- | --- |
| Takson belirleyicileri | 
* Vikiveri: Q14332
* BioLib: 125792
* EoL: 4433634
* Fossilworks: 38613
* GBIF: 4822631
* iNaturalist: 339942
* IRMNG: 1206683
* NCBI: 436494
* Plazi: 03FC8783-FFFA-FFA6-FF42-7AC5E3DA0BDC

 |

|  |  |
| --- | --- |
| Otorite kontrolü Bunu Vikiveri'de düzenleyin | 
* GND: 4311309-6
* LCCN: sh2002008936
* NDL: 001210415
* NLI: 987007558898505171

 |