**Đorđe Martinović** (aynı zamanda *Djordje Martinović* olarak da okunur; Sırpça: Ђорђе Мартиновић; 1929 – 6 Eylül 2000), Mayıs 1985'te anüsüne bir şişe sokmanın yol açtığı yaralar nedeniyle tedavi gördüğü kötü şöhretli bir olayın merkezinde yer alan Kosovalı bir Sırp çiftçiydi. Martinović olayı, Sırp siyasetinde bir *cause célèbre* haline geldi. Olayın gerçekleri yıllar sonra bile anlaşmazlık içinde kalsa da Kosova'nın Sırp ve Arnavut nüfusu arasındaki etnik gerilimlerin kötüleşmesinde önemli bir rol oynadı.

Olay
----

1 Mayıs 1985'te, Kosova'nın Gilan kasabasında yaşayan 56 yaşındaki Đorđe Martinović, rektumuna kırık bir şişe sıkıştırılmış halde yerel hastaneye geldi. Tarlasında çalışırken iki Arnavut erkeğin saldırısına uğradığını iddia etti. Martinović, Yugoslav Halk Ordusundan bir albay tarafından sorgulandıktan sonra, yaralarını kötü bir mastürbasyon girişimi sırasında kendi kendine aldığını itiraf etti. Kamu müfettişleri, "savcının, yaralının tarlasında 'kendini tatmin etme' eylemi gerçekleştirdiği, bir bira şişesini tahta bir çubuğa koyup yere sapladığı ve ardından 'şişenin üzerine oturup keyif aldığı' sonucuna vardığını" bildirdi. Gilan'daki topluluk liderleri daha sonra onun yaralarını "kendi kendine [cinsel] bir uygulamanın tesadüfi sonuçları" olarak nitelendiren bir bildiri yayınladılar.

Prestijli Askeri Tıp Akademisinde daha ileri tetkikler yapılması için Belgrad'a nakledildi, ancak buradaki bir sağlık ekibi yaralarının kendi kendini yaralamasıyla uyumlu olmadığını bildirdi. Belgrad'dan iki ve Ljubljana, Zagreb ve Üsküp'ten birer doktordan (dolayısıyla Yugoslavya'nın altı cumhuriyetinden dördünü temsil ediyor) oluşan ekip, yaralanmaların "500 mililitrelik bir şişenin, daha doğrusu şişenin geniş ucunun rektuma güçlü, acımasız ve ani bir şekilde sokulması veya sıkışması sonucu" meydana geldiği ve Martinović'in bunu kendi başına yapmasının muhtemelen fiziksel olarak imkansız olduğu sonucuna vardılar. Ekip, sokmanın "en az iki veya daha fazla kişi tarafından gerçekleştirilebileceğini" savundu.

İkinci bir görüş arandı ve bir ay sonra Profesör Dr. Janez Milčinski [sl] yönetimindeki bir komisyon tarafından bu görüş sağlandı. Milčinski ekibi, Martinović'in şişeyi toprağa sapladığı bir çubuğun üzerine yerleştirerek sokmuş olabileceği, ancak mastürbasyon sırasında kaydığı ve vücudunun ağırlığının etkisiyle şişeyi rektumunda kırdığı sonucuna vardı. Yugoslav gizli polisi ve askeri istihbaratının bundan yola çıkarak Martinović'in yaralarının gerçekten büyük olasılıkla kendi kendine olduğu sonucuna vardığı bildirildi.

Martinović daha sonra, itirafın üç saatlik bir sorgulama sırasında kendisinden zorla alındığını ve çocuklarına itiraf karşılığında iş alacağına söz verildiğini iddia ederek itirafını geri aldı. Oğlu basına babasının sırf Sırp olduğu için saldırıya uğradığını söyledi: "Arkadaşlarımız bize bunu Arnavut irredentistlerin intikam almak için yaptığını söylüyor. ... Kurbanın kim olabileceği umurlarında değil. Yeter ki Sırp olsun."

Sonunda, federal Yugoslav ve Sırp makamları, Sırbistan'ın 1989'da Kosova'nın özerkliğini iptal etmesinden sonra bile davayı takip etmedi ve Martinović'in sözde saldırganlarını bulmak için ciddi bir girişimde bulunulmadı.

Tepkiler
--------

Dava, Sırp basınında bir dizi milliyetçi ve Arnavut karşıtı açıklamayla karşılandı. Bu, başlı başına önemli bir gelişmeydi. Yugoslav hükûmeti, uzun yıllar boyunca açık milliyetçiliği tabu bir konu haline getirmişti ve Yugoslav medya organları daha önce etno-milliyetçiliği sistematik olarak küçümsemişti. Martinović davası kapsamında bu tabunun çöküşü, 1991'de ülkenin çöküşüne yol açacak olan milliyetçiliğin büyümesinin habercisiydi.

Sırp *Politika* gazetesi, Martinović'e saldırdığı iddia edilen kişilerin, Martinović'in satmayı reddettiği araziyi satın almak isteyen yerel bir Arnavut ailesinin üyeleri olduğunu iddia etti. İddianın Sırp siyasetinde hatırı sayılır bir yankısı vardı. Sırpların Kosova'dan dışarıya sürekli göçü, Arnavutların onları topraklarından sürmeye ve mülklerine el koymaya yönelik kasıtlı zulmünün sonucu olarak görülüyordu.

1833'e kadar Sırbistan'ı (ve 1912'ye kadar Kosova'yı) yöneten Osmanlılar ile birçok benzetme yapıldı. Olay, geniş ölçüde Osmanlı'nın bir işkence ve infaz aracı olarak kazığa oturtmayı kullanmasıyla karşılaştırıldı. Bu bağlantı, olayın anısına yapılan ve "Osmanlı" temalarını kullanan şiirlerde açıkça yapıldı; Örneğin:

> Kırık bir şişeyle  
> 
> Bir kazık üzerinde  
> 
> Sanki  
> 
> bir kuzu  
> 
> ama canlı,  
> 
> Đorđe Martinović'ten geçtiler  
> 
> Sanki gelecekteki tarlalarına attıkları ilk ve ağır adımlarla...  
> 
> Afyondan ve acıdan çıktıklarında  
> 
> Đorde Martinović geldi  
> 
> Sanki uzun geçmişten  
> 
> Türk zamanları  
> 
> Bir kazığın üzerinde uyandı.
> 
> 

Bu tür karşılaştırmalar, Osmanlılar tarafından uygulanan en korkunç cezalardan biri olan kazığa oturtmanın efsanevi doğası ve Osmanlı baskısının bir metaforu olarak kazığa oturtmanın Sırp kültüründe oynadığı rolle daha da etkili hale geldi. Stjepan Gabriel Meštrović şunları aktardı:

> Sırp mitik, kültürel ve ulusal geleneklerinin ve popüler estetiğinin (ulusal baladlar) tamamı "kazığa oturtma" motifini içermektedir. Sonuç olarak "bira şişesiyle kazığa oturtma", beş asırlık gerçek ve aynı zamanda efsanevi Türk kazığa oturtma eylemleri için bir metafor haline geldi ve bunların hepsi Türk zulmünün dehşetine ilişkin ulusal geleneklerde ve mitolojide önemli bir şeytani unsurdu. Bu nedenle Martinović olayı, Sırp kitlelerin grup bilincinde Arnavutları "Türklere" dönüştürmek için ideal bir fırsat sundu.
> 
> 

Diğerleri olayı Sırplara ve Hristiyanlara yönelik diğer tarihsel zulüm olaylarıyla karşılaştırarak Martinović'i "Sırp ıstırabı ve Arnavut (Müslüman, Osmanlı...) kötülüğünün bir arketipine" yükseltti. Yazar Brana Crnčević, Martinović'in deneyimini "Bir adam için Jasenovac" olarak ilan etti (İkinci Dünya Savaşı sırasında yüz binlerce Sırp'ın katledildiği Jasenovac toplama kampına atıfta bulundu). Ressam Mića Popović, Jusepe de Ribera'nın *Aziz Philip'in Şehitliği* tablosuna dayanan ve takke takan Arnavutları Martinović'i tahta bir haç üzerinde çarmıha geren büyük bir resim yaptı. Arnavutlardan biri elinde bir cam şişe tutarken tasvir edilmiştir.

Sırp aydınlar tarafından imzalanan bir dilekçede, "Đorđe Martinović davasının Kosova'daki tüm Sırp ulusunun davası haline geldiği" iddia edildi. Üç yıl sonra bir grup Sırp kadın, Kosova'nın özerkliğinin kaldırılması için lobi yapmak üzere Sırp Parlamentosuna yürüdü ve "kardeşlerimiz keskin bir kazığa oturtulurken artık buna seyirci kalamayız" dediler.

Martinović'in davası Sırbistan Yazarlar Derneği tarafından da benimsendi ve 16 Haziran'da yapılan 1985 yılı toplantısında Martinović meselesi tartışıldı. Edebiyat eleştirmeni Zoran Gluščević, Kosova'daki Sırp azınlığın karşılaştığı durumu "İkinci Dünya Savaşı'nın en korkutucu faşist deneyimleriyle" karşılaştırdı. Fransa'da yüzyılın başındaki Dreyfus Olayı'nı ve bu olayda Émile Zola gibi yazarların oynadığı rolü hatırlatan Gluščević, derneği Martinović'i savunmaya çağırdı. Önergesi ezici bir çoğunlukla kabul edildi ve dernek, Sırp Parlamentosuna Martinoviç davasını araştırmak için bir komite kurmasını talep eden bir açık mektup kabul etti. Sırp yazar Dobrica Ćosić (kendi deyimiyle) Kosova'daki Sırp gruplarla "yoğun işbirliği" kurdu ve Martinović'in bir avukat tutmasına ve Martinović'i sahte bir itiraf imzalamaya zorladığı iddia edilen yetkililere karşı suçlamada bulunmasına yardım etti. Ayrıca Martinović adına Sırbistan Cumhurbaşkanı Ivan Stamboliç'e ve Federal Savunma Bakanlığına yazılar yazdı.

Martinović davası, bazı Sırp milliyetçi ideologlar, entelektüeller ve politikacılar tarafından sözde Müslüman sodomi eğilimini sembolize etmek için ele alındı. Etkili bir psikiyatrist ve Krajinalı Sırp milliyetçisi aktivist olan Jovan Rašković, "Müslümanların psikososyal gelişimlerinin anal evresine saplandıklarını ve bu nedenle genel saldırganlık ve hassasiyet ile temizlik takıntısıyla karakterize olduklarını" ileri sürmüştür. Bu olay birçok Sırp tarafından Arnavutların Sırplara nasıl kötü muamele ettiğinin ve Arnavutlar tarafından yönetilen Kosova hükûmetinin bunu "görmezden geldiğinin" en önemli örneği olarak görülmüştür.

Pek çok Kosovalı Arnavut ise (Martinović'in erken itirafında belirtildiği gibi) yarayı kazara kendisinde açtığını ve suçu Arnavutlara atarak olayı örtbas etmeye çalıştığını ve Sırp milliyetçilerinin bunu Arnavut karşıtı duyguları kışkırtmak için kullanmalarına olanak tanıdığını düşünüyor. Diğerleri delillerin belirsiz olduğunu kabul etmekle birlikte, davanın Sırp-Arnavut ilişkisini sembolize etmek için kullanılmasına itiraz ettiler.

Slovenya ve Hırvatistan'daki yaygın görüş, Sırp milliyetçiliğine karşı temkinli davranılması ve Martinoviç davasının, Sırbistan'a iki özerk eyaleti üzerinde tam kontrol sağlamak için Yugoslav anayasasını değiştirmeye zorlamak için bir bahane olduğuydu.

Ayrıca bakınız
--------------

* Yugoslav Savaşları'nda medyanın rolü
* *Vojko i Savle*

Kaynakça
--------

1. 1 2 3 4 5  Julie A. Mertus, *Kosovo: How Myths and Truths started a War*, pp. 100–110. University of California Press, 1999; 0-520-21865-5
2. 1 2  Sabrina P. Ramet, Angelo Georgakis. *Thinking about Yugoslavia: Scholarly Debates about the Yugoslav Breakup and the Wars in Bosnia and Kosovo*, pp. 153, 201. Cambridge University Press, 2005; 1-397-80521-8
3. 1 2 3 4 5  Jasna Dragović-Soso, *Saviours of the Nation?: Serbia's Intellectual Opposition and the Revival of Nationalism*, pp. 132–135. C. Hurst & Co, 2002. 1-85065-577-4
4. ↑  "Zgodovina - Inštitut za sodno medicino". *Ism-mf.si*. 16 Haziran 2021 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 20 Şubat 2019.
5. 1 2 3  Louis Sell, *Slobodan Milosevic and the Destruction of Yugoslavia*, pp. 78–79. Duke University Press, 2003; 0-8223-3223-X
6. ↑  From "Kosovo 1389, Kosovo 1989", *Serbian Literary Quarterly*, Writers' Association of Serbia, 1989, p. 94. Quoted in translation in Fred Halliday, *Islam and the Myth of Confrontation: Religion and Politics in the Middle East*, fn. 10, p. 241. I.B. Tauris; 1-86064-868-1
7. ↑  Stjepan Gabriel Meštrović, "Genocide After Emotion: The Postemotional Balkan War", p. 95. Routledge, 1996. 0-415-12294-5
8. ↑  Mark Thompson, *A paper house: The ending of Yugoslavia*, p. 129. Pantheon Books, 1993; 0-679-42187-4
9. ↑  Cathie Carmichael, *Ethnic Cleansing in the Balkans: Nationalism and the Destruction of Tradition*, p. 67. Routledge, 2002. 0-415-27416-8
10. ↑  Howard Clark, *Civil Resistance in Kosovo*, p. 16. Pluto Press, 2000; 0-7453-1569-0