"Defter-i Mufassal-i Vilayet-i Gürcistan" (özgün tahrir defteri). Fotoğraf: Caba Labadze
**Defter-i Mufassal-i Vilayet-i Gürcistan** (Osmanlıca: دفتر مفصل ولايت كورجستان; Gürcüce: გურჯისტანის ვილაიეთის დიდი დავთარი; *okunuşu*.: "gurcist'anis vilaetis didi davtari": "Gürcistan Vilayeti Büyük Defteri"), Osmanlı Devleti tarafından 1595 yılında, hazine gelirlerini tespit etmek amacıyla, Gürcistan’dan ele geçirilmiş toprakların tahririyle oluşturulmuş mufassal defterdir. Tahrir defteri, Osmanlıların ele geçirdiği Samtshe-Saatabago topraklarının 16. yüzyılın son çeyreğindeki toplumsal ve ekonomik, siyasal tarih ve tarihsel coğrafya konularında araştırma yapanlar için eşsiz bir kaynaktır.

Osmanlı Devleti'nin daha erken dönemde Gürcülerden ele geçirdiği toprakların 1574 yılındaki tahririyle oluşmuş olan mufassal defter de *Defter-i Mufassal-i Vilayet-i Gürcistan* adını taşımaktadır.

Osmanlı Devleti, tarihsel Gürcistan’ın güney bölümünü 16. yüzyılın ikinci yarısında ele geçirdi ve Gürcistan Vilayeti olarak adlandırdı. Bu bölgenin tahrirlerini kapsayan "Defter-i Mufassal-i Vilayet-i Gürcistan"a göre Osmanlıların Gürcülerden ele geçirdiği topraklar liva denilen 8 bölgeye bölündü. Bu livalar Ahısha (اخسخه ; Gürcüce: Ahaltsihe), Hertvis (خرتوس ; Gürcüce: Hertvisi), Ahalkalak (اخلكلك ; Gürcüce: Ahalkalaki), Çıldır (چلدر ; Gürcüce: Çrdili), Posho (پوسخو ; Gürcüce: Potshovi), Bedre (بدره ; Gürcüce: Petre), Penek (پنك ; Gürcüce: Panaki) ve Ardahan-i Büzürg (اردهان بزرك ; Gürcüce: Didi Artaani) adını taşıyordu. Livalar ise nahiyelere bölünmüştü. Defterde 1.160 yerleşim birimi kaydedilmiştir. Bu yerleşim yerlerinde yaşayanların temel uğraşının tarım olduğu defterdeki kayıtlardan anlaşılmaktadır.

Defterde her köyün ne kadar vergi vereceği sayılarla belirtilmiştir. Köylüler neredeyse hepsi aynı cins ürünle vergi vermeye yükümlü kılınmıştır. "Defter-i Mufassal-i Vilayet-i Gürcistan"da değişik nedenlerden dolayı 53 köyün tahriri yapılmamış ve Osmanlı Devleti’ne vergi vermekle yükümlü kılınmamıştır. Defterde vakıf, tımar, zeamet gibi vergiler öngörülmüştür. "Defter-i Mufassal-i Vilayet-i Gürcistan"daki kayıtlar üzerinden sonradan adları değiştirilmiş yerleşim birimlerinin eski adlarının saptanması da mümkün hale gelmektedir. "Defter-i Mufassal Vilayet-i Gürcistan", Gürcü Türkolog Sergi Cikia tarafından özgün metin (1. cilt; 1947), çeviri (2. cilt; 1941), inceleme ve açıklamalarla (3. cilt; 1958) *Gürcistan Vilayeti Büyük Defteri* (გურჯისტანის ვილაიეთის დიდი დავთარი; 1941-1958, 3 cilt) adı altında yayımlanmıştır.

*Defter-i Mufassal-i Vilayet-i Gürcistan'*ın iki nüshası mevcuttur. Bunlardan biri Ankara’da Tapu Kadastro Genel Müdürlüğü'nde, diğeri Tiflis’te Gürcistan Devlet Müzesi'nin Elyazmaları Bölümü'nde korunmaktadır.

Kaynakça
--------

1. ↑  "*Defter-i Mufassal-i Vilayet-i Gürcistan*  (გურჯისტანის ვილაიეთის დიდი დავთარი), (Yayımlayan) Sergi Cikia, Tiflis, 1947-1958, 3 cilt, 1. cilt: s. XIX-XX". 27 Nisan 2022 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 15 Kasım 2020.
2. ↑  "*Defter-i Mufassal-i Vilayet-i Gürcistan* (გურჯისტანის ვილაიეთის დიდი დავთარი), (Yayımlayan) Sergi Cikia, Tiflis, 1947-1958, 3 cilt, 1. cilt: s. VII". 27 Nisan 2022 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 15 Kasım 2020.