Jedburgh'da Hutton Uyumsuzluğu.  
Üstte: Eldinli John Clerk'ın 1787 illüstrasyonu.  
Altta: 2003 fotoğrafı.
**Tekdüzelik Doktrini** veya **Tekdüzen İlkesi** olarak da bilinen **Tekdüzencilik**, günümüz bilimsel gözlemlerimizde işleyen aynı doğal yasaların ve süreçlerin geçmişte evrende her zaman işlediği ve her yerde uygulandığı varsayımıdır.Tekdüzelik veya değişmezlik ilkesi, deney ve gözleme dayalı bilim dallarının tamamında; nedensellik, sebep sonuç ilişkisi ve fizik kanunları gibi temel ilkelerin, zaman ve mekanla değişmediğini kabul eden, ancak kendisinin bilimsel metotlarla doğrulanması imkânı olmayan önermedir. Tek düzelik ve değişmezlik ilkesinin kendisinin bilimsel yöntemlerle doğrulanması mümkün olmasa da, tüm bilim dallarında vazgeçilmez bir ilk kabul, aksiyomdur.

**Tekdüze**, jeolojide, Dünya'nın jeolojik süreçlerinin geçmişte şimdiki gibi aynı şekilde ve esasen aynı yoğunlukta hareket ettiğini ve bu tür bir tekdüzeliğin tüm jeolojik değişimleri hesaba katmak için yeterli olduğunu öne süren doktrin. Bu ilke jeolojik düşünme için temeldir ve jeoloji biliminin tüm gelişiminin temelini oluşturur.

Ne zaman Cambridge Üniversitesi'nden bir bilim insanı olan William Whewell, 1832'de hakim görüş (felaket) Dünya'nın doğaüstü yollardan kaynaklanmış olması ve İncil Tufanı gibi bir dizi felaket olayından etkilenmiş olmasıydı. Felaketçiliğin aksine, tekdüzeliklik, kayalarda sergilenen fenomenlerin, işlemeye devam eden jeolojik süreçlerle tamamen açıklanabileceğini var sayar; başka bir deyişle, şimdiki zamanın anahtarıdır.

Bununla birlikte, *tekbiçimlilik* ifadesi tarihe geçti, çünkü felaketçiler ve tekdüzelikler arasındaki tartışma büyük ölçüde öldü. Uygulamalı bir bilim olarak jeoloji diğer bilimlere dayanır, ancak 19. yüzyılın başlarında jeolojik keşif günün fizik ve kimyasını aşmıştır. Jeolojik olayların ilerleyen fizik, kimya ve biyoloji açısından anlaşılabilir hale gelmesiyle, önemli bir felsefi jeoloji ilkesi olarak tekdüzelik ilkesinin gerçeği ortaya çıkmış ve felaketçiler ile tekdüzeliciler arasındaki tartışma büyük ölçüde sona ermiştir.

Hutton'ın Katkıları
-------------------

Dünya tarihinde jeolojik süreçleri yöneten yasaların değişmediği fikri ilk olarak İskoç jeolog tarafından ifade edildi 1785'te fikirlerini sunan James Hutton - daha sonra iki ciltte*Yeryüzü Teorisi* (1795) - Edinburgh Kraliyet Cemiyeti toplantılarında. Hutton, Dünya'nın günümüzde gözlemlenen süreçler açısından yorumlanabilecek uzun bir geçmişe sahip olduğunu gösterdi. Mesela,kayaların ayrışmasıyla toprakların nasıloluştuğunuve Dünya yüzeyinde tortu tabakalarının nasıl biriktiğini gösterdi.

Jeoloji özelinde; Üniformitaryanizm veya Aktüalizm, James Hutton'ın 1795'te yazdığı *Theory of the Earth, with proofs and illustrations (Yer Kuramı, kanıtlar ve çizimler ile)* adlı kitabında önerdiği prensip.

Ayrıca, jeolojik kayıtları açıklamak için herhangi bir doğası gereği bulunmadığını da belirtti. Hutton'un önerisi, özellikle insanlar için bir yuva olarak yaratılan İncil'deki Dünya kavramına (yaklaşık 6.000 yıllık bir geçmişe sahip) meydan okudu; fikirlerinin öğrenilen dünya üzerindeki etkisi, Polonyalı gök bilimci Nicolaus Copernicus, Alman gök bilimci Johannes Kepler ve İtalyan gök bilimci Galileo'nun Dünya merkezli bir evren kavramını Dünya bir güneş sistemi merkezli Sun. Her iki gelişme de mevcut düşünceye meydan okudu ve yıllarca şiddetle karşı çıktı.

İçinde *Jeoloji İlkeleri*, 3 cilt. (1830–33), İskoç jeoloğu Sir Charles Lyell, Huttoncu ilkeleri kullanarak Dünya'nın tarihini deşifre etti ve fiziksel yasaların kalıcı olduğunu ve herhangi bir doğaüstücilik biçiminin reddedilebileceği görüşünü destekleyen bir dizi yeni jeolojik kanıt sağladı. Lyell'in çalışmaları, Lyell'i bilimde bir devrim yarattığını kabul eden İngiliz doğa bilimci Charles Darwin'i derinden etkiledi.

Bu, tekdüzeliklik tarafından tanımlanan kayaç oluşturma süreçlerini gösteren bir diyagramdır.

Bu teori, dünya yüzeyinde gözlemlenebilir kuvvetlerin ve süreçlerin, doğal tarih boyunca dünyanın manzarasını şekillendirenlerle aynı olduğunu belirtir.
Yukarıda belirtilen yeryüzü şekillendirme işlemleri, erozyon, biriktirme, sıkıştırma ve yükselme süreçleridir. Bu süreçler sabit olmakla birlikte, son derece düşük hızlarda meydana gelirler. Bir çiftçi olarak Hutton, erozyon oranlarının o kadar yavaş olduğunu, Dünya'nın manzarasındaki ciddi değişiklikleri gözlemlemek için akıl almaz bir zaman alacağını fark etti.

Teori aynı zamanda bu süreçlerin doğal tarih boyunca sabit oranlarda meydana geldiğini belirtir. James Hutton bu fikri Dünya'nın Teorisi başlıklı kitabında şöyle açıklıyor: "… bir başlangıcın izini bulamıyoruz - bir sonun umudu yok." Hutton, Dünya'nın yaşının inanılmaz derecede eski olması gerektiği, aklın uzunluğunu tahmin etmeye başlayamayacağı sonucuna varan ilk bilim insanıydı.

Lyell, üniformiterizme doğrudan karşı çıkan bir teori olan felaketten sorumlu kayaları gözlemlemek için Paris Havzası'na bile gitti. Felakete dayanarak, dünyayı şekillendiren kuvvetler sabit değildir. Bununla birlikte, Lyell Paris Havzası'nın fosil ardıllığındaki kitlesel yok olma olaylarını gözlemlediğinde, çok farklı bir sonuç çıkardı. Lyell, çevrimsel çökelme ortamlarının ve tekrarlayan yok oluşların bu süreçlerin tekrarlanmasına neden olan kontroller olduğunu gösterdi. Bununla birlikte, Lyell bu süreçlerin çok uzun süreler boyunca gerçekleştiğini ve kayalarda korunan zaman ölçeği nedeniyle ani göründüğünü gördü.

Lyell'in tekdüzelik teorisi sonunda modern jeolojinin temeli olarak plütonizme denk gelecektir. Tekdüzeliklik aynı zamanda batı biliminde derin zamanı tahmin eden ilk teoridir. Derin zaman, Dünya tarihinin o kadar derin olduğu fikridir ki, bir kişi dünya gezegeninde geçen süreyi muhtemelen tasarlayamaz. Bu ayrıca, ilahiyat bilimcilerinin inandığı gibi dünyanın birkaç bin yaşında olamayacağını kanıtladı.

Tekdüzelikçilik, James Hutton'un çalışmalarına dayanan ve 19. yüzyılda Charles Lyell tarafından popüler hale getirilen bir teoridir. Bu teori, dünya yüzeyinde gözlemlenebilir kuvvetlerin ve süreçlerin, doğal tarih boyunca dünyanın manzarasını şekillendirenlerle aynı olduğunu belirtir.

Yukarıda belirtilen yeryüzü şekillendirme işlemleri, erozyon, biriktirme, sıkıştırma ve yükselme süreçleridir. Bu süreçler sabit olmakla birlikte, son derece düşük hızlarda meydana gelirler. Bir çiftçi olarak Hutton, erozyon oranlarının o kadar yavaş olduğunu, Dünya'nın manzarasındaki ciddi değişiklikleri gözlemlemek için akıl almaz bir zaman alacağını fark etti.

Uzay-zaman boyunca neden-sonuç sabitliği gibi bilimi destekleyen metafizik ilkelerde değişmezliği ifade eder,fakat aynı zamanda fiziksel yasaların uzamsal değişmezliğini tanımlamak için kullanılmıştır. Bilimsel yöntem kullanılarak doğrulanamayan, kanıtlanamayan bir postülansa da, bazıları, tekdüzelikliğin bilimsel araştırmalarda gerekli bir ilk ilke olması gerektiğini düşünmektedir. Diğer bilim adamları, bazı düzenlilikler sergilemesine rağmen, doğanın kesinlikle tekdüze olmadığını kabul etmiyorlar.
Jeolojide, üniformitaryanizm, "şimdiki zaman geçmişin anahtarıdır" ve jeolojik olayların şimdi her zamankiyle aynı oranda meydana geldiği kademeli kavramını içermesine rağmen, birçok modern jeolog artık katı bir aşamalılığa sahip değildir. 
Tekdüzelik William Whewell tarafından icat edildi, ilk olarak, Yeryüzünün Teorisi dahil olmak üzere birçok kitabında jeolog James Hutton'un çalışmasından başlayarak, 18. yüzyılın sonlarında İngiliz doğa bilimcileri tarafından felaketçiliğin aksine önerildi.

Tekdüzelik William Whewell tarafından icat edildi
Hutton'un çalışmaları daha sonra bilim insanı John Playfair tarafından rafine edildi ve 1830'da jeolog Charles Lyell'in Jeoloji İlkeleri tarafından popüler hale getirildi. Bugün, Dünya'nın tarihinin, zaman zaman meydana gelen doğal felaket olayları ile noktalanan yavaş, kademeli bir süreç olduğu düşünülmektedir.

Lord Kelvin'in Katkıları
------------------------

Darwin ve İngiliz doğabilimci Alfred Russel Wallace'ın türlerin kökeni hakkındaki sonuçlarının 1859'da yayınlanması, bitki ve hayvan krallıklarına eşitlik ilkesini genişletti. Catastrophists 19. yüzyılın sonuna kadar Huttonian-Lyellian-Darwinci bakış karşı artçı eylem savaşmaya devam etmesine rağmen, yeni bir eleştiri William Thomson (daha sonra tarafından büyütüldüLord Kelvin), termodinamik konusunda önde gelen araştırmacılardan biri. Thomson, Dünya'nın termal iletim yoluyla ısıyı kaybettiğine ve bunun sonucunda jeolojik süreçlerin değişebileceğine dikkat çekti; ayrıca bu soğutmanın Dünya'nın yaşına bir üst sınır getirdiği sonucuna vardı. Radyoaktivitenin keşfedilmesi ve gezegen içindeki radyoaktif izotopların sürekli bir iç ısı kaynağı sağlamasıyla Thomson'un Dünya'nın 100 milyon yıldan daha eski olduğu sonucunun yanlış olduğu, ancak Dünya'nın geri dönüşü olmayan bir enerji geçerliliğini korur.

Isı üreten radyoaktif izotopların (uranyum -235, uranyum-238 ve toryum -232 gibi atomlar) bozulmasından dolayı ısı kaybı önemli bir sonuca sahiptir. Homojenlik ilkesi jeolojik zaman içerisinde fiziksel yasaların değişmemesi bakımından doğru olmasına rağmen, sıcaklıklar düştükçe Dünya'nın davranışı değişmiştir, bunun sonucunda magmatik aktivite ve Dünya'nın kabuğunun hareketinin boyutu jeolojik zaman boyunca değişmiştir. Böylece,levha tektoniği bugün çalışır ve o zamanın geçmiş jeolojik aralıklarla faaliyet gösterdi arasında biraz farklı süreçler ile başlar deformasyon sırasında Prekambriyen zaman (4,6 milyar milyon 541 yıl önce).

Charles Lyell'in Katkıları
--------------------------

**Charles Lyell,** İskoç jeoloğu, tüm özelliklerin genel kabulünden büyük ölçüde sorumlu Dünya'nın yüzeyi, uzun jeolojik zaman dönemlerinde fiziksel, kimyasal ve biyolojik süreçlerle üretilir. Konsept tekdüzelik olarak adlandırıldı (başlangıçta James Hutton tarafından ortaya konuldu). Lyell'in başarıları, evrimsel biyolojinin ve Dünya'nın gelişiminin anlaşılmasının temelini attı.

Lyell hızla jeolojide yeni akıl yürütme ilkeleri geliştiriyordu ve tüm jeolojik olaylara ilişkin doğal (doğaüstü karşıtı) açıklamalar olduğunu, günümüzün sıradan doğal süreçlerinin ve ürünlerinin ayni farklılık göstermediğini vurgulayan bir kitap planlamaya başladı. ya da geçmişin büyüklüğünden ve Dünya'nın çok eski olması gerektiğinden, bu günlük süreçler çok yavaş çalışır. Hırslı genç jeolog Roderick Murchison ile Fransa ve İtalya'daki ilkelerinin kanıtlarının alınabileceği bölgeleri araştırdı. Kuzey İtalya'dan Lyell tek başına güneye Sicilya'ya gitti. Etna, Dünya'nın özelliklerini açıklamak için doğal nedenlerin yeterliliğine ve Etna'nın kendisi gibi yeni bir özelliğin bile büyük antik çağa olan inancına dair çarpıcı bir onay buldu.

Mayıs 1828'den Şubat 1829'a kadar süren bu gezinin sonuçları Lyell'in beklentilerini fazlasıyla aştı. Londra'ya döndüğünde derhal kitabında çalışmaya başladı,*Jeoloji İlkeleri,* ilk hacmi gerçekler ana temadan dolu bu kitap ilkelerine başa neden merak edebilir bugün Temmuz 1830 A okuyucu yayımlandı. Lyell ilkelerini gerçekler ve örnekler üzerinden öğretmek zorundaydı çünkü 1830'da bilimsel araştırma yöntemi yeni ve hatta hafif sapkındı. Charles Darwin'in bir sözü Lyell'in ne kadar başarılı olduğunu gösteriyor: "İncelediğim ilk yer... bana, Lyell'in jeolojiyi tedavi etme tarzının harika üstünlüğünü, benimle veya daha sonra okuduğum diğer yazarlarla karşılaştırıldığında açıkça gösterdi.

Geçmiş
------

**18.yüzyıl**

Berwickshire'deki Siccar Point 'nin doğusundaki uçurum, dikey olarak eğimli gri kumtaşı kayaların üzerindeki yataya yakın kırmızı kumtaşı katmanlarını gösteriyor.
Daha önceki kavramların Muhtemelen Dünya'nın oluşumu ile ilgili 18. yüzyıl Avrupa jeolojik açıklamaları üzerinde çok az etkisi oldu. Abraham Gottlob Werner (1749-1817), tabakaların daralan denizlerdeki birikintileri temsil ettiği Neptünizmi önerdi ve granit gibi ilkel kayalara çöktü. 1785 yılında James Hutton, İncil hesabına değil, doğal tarihe dayanan, kendi kendini koruyan sonsuz bir döngü önerdi. Mevcut arazinin katı kısımları genel olarak deniz yapımlarından ve kıyılarda bulunanlara benzer diğer malzemelerden oluşmuş gibi görünmektedir. Bu nedenle sonuçlandırmak için bir neden buluyoruz: 
1: Dinlediğimiz arazinin basit ve özgün olmadığı, ancak bir bileşim olduğu ve ikinci nedenlerin işletilmesiyle oluşmuş olması.

Abraham Gottlob Werner (25 Eylül 1749 - 30 Haziran 1817), Dünya kabuğunun tabakalaşması hakkında erken bir teori belirleyen ve Dünya'nın Neptünizm olarak bilinen bir tarihini öne süren bir Alman jeologdu.
2: Mevcut arazi yapılmadan önce, deniz ve karadan oluşan, gelgit ve akıntılardan oluşan bir dünya varlığını sürdürmüştü, denizin dibinde bu tür operasyonlar gerçekleşiyor.

Ve, Son olarak, mevcut arazi okyanusun dibinde oluşurken, eski arazi bitki ve hayvanları korumuştur; en azından deniz, halihazırdaki gibi hayvanlar tarafından yaşandı.
Bu nedenle, toprağımızın büyük kısmının, tamamı olmasa bile, bu dünyaya özgü operasyonlar tarafından üretildiği sonucuna varıyoruz; ancak bu toprağı kalıcı bir yapı haline getirmek ve suların operasyonlarına direnmek için iki şeye ihtiyaç duyulduğunu;

Bir gevşek veya tutarsız malzeme koleksiyonlarından oluşan kitlelerin konsolidasyonu;

İkinci olarak, bu konsolide kütlelerin, toplandıkları yer olan denizin dibinden, şimdi okyanus seviyesinin üzerinde kaldıkları istasyonlara yükselmeleri.

Hutton daha sonra, her biri deniz yatağında biriktirme, eğme ve erozyonla yükselme ve daha sonra başka katmanların biriktirilmesi için denizaltıyı tekrarlama gibi tekrarlanan döngüler olması gerektiği fikrini destekleyen kanıtlar aradı. Cairngorm dağlarındaki Glen Tilt'te, katmanların oluşmasından sonra varsayılan ilkel kayanın erimiş olduğunu gösteren bir şekilde granit delici metamorfik şistler buldu.

Uçurum yüzünün alt katmanlarındaki greywacke katmanlarının, Eski Kırmızı Kumtaşı'nın yatay katmanları altında düz bir düzlem oluşturmak için aşınmadan önce neredeyse dikey olarak eğildiği Jedburgh. 1788 baharında John Playfair ve jeolog Sir James Hall ile Berwickshire sahilinde bir tekne turu yaptı ve Siccar Point'te aynı sırayı gösteren dramatik bir uyumsuzluk buldu.

Playfair daha sonra "zihnin zamanın uçurumu içine bakarak baş döndürücü bir şekilde büyüdüğünü" hatırladı, ve Hutton, Edinburgh Kraliyet Cemiyeti'nde sunduğu ve daha sonra bir kitap olarak yeniden yazılan 1788 makalesini tamamladı. bir başlangıcın izini, sonun umudunu bulamıyoruz".

Hem Playfair hem de Hall teori hakkında kendi kitaplarını yazdılar ve Hutton'un destekçileri ve Neptünistler arasında onlarca yıldır güçlü tartışmalar devam etti. Georges Cuvier'in yok olma gerçeğini kuran 1790'lardaki paleontolojik çalışması, bunu yerel felaketlerle açıkladı, daha sonra diğer sabit türler etkilenen alanları yeniden doldurdu. Britanya'da jeologlar bu fikri, dünya çapında tekrarlanan imha ve değişen bir ortama adapte edilen yeni sabit türlerin yaratılmasını öneren ve başlangıçta en yeni felaketi İncil sel olarak tanımlayan "diluvial teori" ye uyarladılar.

**19.Yüzyıl**

Charles Lyell, 1840'da Glasgow'daki British Association toplantısında
1830-1833 yılları arasında Charles Lyell'in çok ciltli *Jeoloji Prensipleri* yayınlandı. Çalışmanın alt başlığı "Dünya yüzeyinin eski değişikliklerini şu anda faaliyette olan nedenlere atıfla açıklamak için bir girişim" idi. Açıklamalarını kurucu jeoloji metni üzerinde çalışmaya başlamadan önce doğrudan yapılan saha çalışmalarından aldı [24] ve Hutton'un dünyanın bugün hala hareket halinde olan ve çok uzun bir süre boyunca hareket eden yavaş hareket eden kuvvetler tarafından şekillendirildiği fikrini geliştirdi. Bu fikir için tekdüzelikçilik ve karşıt görüş için felaketçilik terimleri, William Whewell tarafından Lyell'in kitabının gözden geçirilmesinde oluşturuldu. Jeoloji İlkeleri, 19. yüzyılın ortalarında en etkili jeolojik çalışmadır.

**İnorganik toprak tarih sistemleri**

Jeobilimciler, doğası tercih edilen süreç, kontrol, oran ve durum hakkındaki belirli görüşlerin karışımına dayanan çeşitli Dünya tarihi sistemlerini desteklemektedir. Jeologlar ve jeomorfologlar, inorganik dünyada süreç, oran ve durum hakkında zıt görüşler benimsediği için, karasal alanın gelişiminde sekiz farklı inanç sistemi vardır. 
Bütün jeobilimciler hukukun bütünlüğü ilkesine dayanır. Hepsi olmasa da çoğu, basitlik ilkesiyle yönetilir. Hepsi inorganik alanda oran ve durumun kalitesi hakkında kesin iddialarda bulunurlar.

**Lyell'in tekdüzelikliği**

Reijer Hooykaas'a (1963) göre, Lyell'in tekdüzelikliği tek bir fikir değil, ilgili dört önermeden oluşan bir ailedir: 

1. Hukukun tekdüzeliği - doğa yasaları zaman ve mekan boyunca sabittir.
2. Metodolojinin tekdüzeliği - jeolojik geçmişi açıklamak için uygun hipotezler günümüzde benzer olanlardır.
3. Tür - geçmiş ve şimdiki sebeplerin tekdüzeliği aynı türdedir, aynı enerjiye sahiptir ve aynı etkileri üretir.
4. Derece - jeolojik koşulların aynılığı zamanla aynı kalmıştır.

Bu çağrışımların hiçbiri başka bir çağrışım gerektirmez ve hepsi tek tipliler tarafından eşit olarak çıkarılmamıştır.

Gould, Lyell'in Time's Arrow, Time's Cycle (1987) 'deki önerilerini açıkladı ve Lyell'in iki farklı önermeyi birleştirdiğini belirtti: bir çift maddi hipotez içeren bir çift metodolojik varsayım. Dörtlü birlikte Lyell'in tekdüzelikliğini oluşturur.

**Metodolojik varsayımlar**

Aşağıdaki iki metodolojik varsayım, bilim adamları ve jeologların çoğunluğu tarafından doğru olarak kabul edilmektedir. Gould, bilim yapan bir bilim insanı olarak ilerlemeden önce bu felsefi önermelerin kabul edilmesi gerektiğini iddia ediyor. "Kayalık bir çıkıntıya gidip doğanın yasalarının sabitliğini ya da bilinmeyen süreçlerin işleyişini gözlemleyemezsiniz. İlk olarak bu önermeleri kabul edersiniz ve "o zaman üst düzeye gidersiniz".

**Hukukun zaman ve mekandaki tekdüzeliği:** Doğal yasalar, mekan ve zaman boyunca sabittir. Bilim adamlarının gözlemlenemez geçmişe ekstrapolasyon yapmaları için (endüktif çıkarım yoluyla) hukukun tekdüzeliği gereklidir. Geçmiş çalışmalarında doğal yasaların sürekliliği varsayılmalıdır; aksi takdirde anlamlı bir şekilde çalışamayız.

**Süreçte ve mekanda tekdüzelik:** Doğal süreçler zaman ve mekanda sabittir. Hukukun tekdüzeliğine benzer olsa da, bu ikincisi bilim adamlarının büyük çoğunluğu tarafından paylaşılan a priori bir varsayım, fiziko-kimyasal yasalarla değil, jeolojik nedenlerle ilgilidir. Geçmiş, iyi bir sebep olmaksızın ekstra ezoterik veya bilinmeyen süreçler icat etmek yerine, şu anda zaman ve mekanda hareket eden süreçlerle açıklanacaktır.

**Temel hipotezler**

Maddi hipotezler tartışmalıdır ve bazı durumlarda az sayıda kişi tarafından kabul edilmiştir.Bu hipotezler, bilimsel gözlem ve tekrarlanan deneysel veriler yoluyla ampirik gerekçelerle doğru veya yanlış olarak değerlendirilir. Bu, bilim yapmadan önce gelen ve böylece bilim tarafından test edilemeyen ya da tahrif edilemeyen önceki iki felsefi varsayımla zıttır.

**Zaman ve mekandaki oranın tekdüzeliği:** Değişim tipik olarak yavaş, sabit ve kademelidir.Oranın tekdüzeliği (ya da aşamalılık) çoğu insanın (jeologlar dahil) "tekdüze" kelimesini duyduklarında, bu hipotezi tüm tanımla karıştırarak düşündükleridir. 1990'ların sonlarına doğru, limon, stratigrafi ders kitabında, "Dünya tarihinin tekdüze bir görüşü, tüm jeolojik süreçlerin sürekli ve çok yavaş bir hızda ilerlediğini gösterdi."

Gould Hutton'un oran tekdüzeliği hakkındaki görüşünü açıkladı; dağ sıraları veya büyük kanyonlar, geniş zaman boyunca eklenen neredeyse duyarsız değişikliklerin birikimi ile inşa edilir. Sel, deprem ve patlamalar gibi bazı büyük olaylar meydana gelir. Ancak bu felaketler kesinlikle yereldir. Ne geçmişte meydana gelmişlerdir ne de gelecekte, şu anda gösterdiklerinden daha büyük bir sıklıkta veya ölçüde meydana gelecektir. Özellikle, tüm dünya asla aynı anda sarsılmaz.

**Zaman ve mekân boyunca durumun tekdüzeliği:** Değişim, mekân ve zamana eşit olarak dağılır.
Devlet hipotezinin tekdüzeliği, dünyamızın tarihi boyunca herhangi bir uygunsuz yönde ilerleme olmadığı anlamına gelir. Gezegen neredeyse her zaman şimdi olduğu gibi baktı ve davrandı. Değişim süreklidir, ancak hiçbir yere götürmez. Dünya dengede: dinamik bir kararlı durum.

**20.yüzyıl**

Stephen Jay Gould'un ilk bilimsel makalesi, Tekdüzelik gerekli mi? (1965), bu dört varsayımı ikiye indirmiştir. Doğal yasaların uzamsal ve zamansal değişmezliğini iddia eden ilk ilkeyi artık tartışma konusu olarak reddetti. Üçüncü (oran tekdüzeliği), bilimsel araştırmalarda haksız bir sınırlama olarak reddetti, çünkü geçmiş jeolojik oranlar ve koşulları şimdiki zamanlarla sınırlandırdı. Böylece, Lyellian tekdüzelik gereksizdi.

Tekdüzencilik, uzak geçmişin "karşılaştırmalı sükunet dönemleri arasına sokulan paroksismal ve katastrofik eylem dönemlerinden oluştuğunu" belirten felaketin aksine önerildi Özellikle 19. yüzyılın sonlarında ve 20. yüzyılın başlarında bu yorumu felaket olaylarının jeolojik zamanda önemli olmadığını; Bunun bir örneği, felaketli Missoula buzul patlaması taşkınları nedeniyle Kanallı Scablands oluşumu tartışmasıdır. Bu tartışmanın ve diğerlerinin önemli bir sonucu, aynı ilkeler jeolojik zamanda işlerken, insan zaman ölçeğinde seyrek görülen felaket olaylarının jeolojik tarihte önemli sonuçları olabileceğinin yeniden netleştirilmesiydi.

Derek Ager, "jeologların tekdüzelikliği gerçek anlamda inkâr etmediğini, yani, periyodik felaketin hatırladığımız sürece, günümüzde yaşanan süreçler aracılığıyla geçmişi yorumladıklarını söyledi. Bu periyodik felaketler stratigrafik kayıtta şimdiye kadar tahmin ettiğimizden daha fazla şey gösteriyor.

Charles Lyell bile sıradan jeolojik süreçlerin Niagara Şelalelerinin 10.000 yıl içinde Erie Gölü'ne akmasına neden olacağını ve Kuzey Amerika'nın büyük bir kısmının felakete neden olacağını düşündü. Modern jeologlar, üniformiteryanizmi Lyell ile aynı şekilde uygulamıyorlar. Süreç oranlarının zaman içinde aynı olup olmadığını ve sadece jeoloji tarihinde ölçülen değerlerin kabul edilip edilmeyeceğini sorguluyorlar. Şimdiki zaman geçmişin derin kilidine nüfuz edecek kadar uzun bir anahtar olmayabilir. Jeolojik süreçler geçmişte insanların gözlemlemediği farklı oranlarda aktif olmuş olabilir. "Popülerlik sayesinde, oran tekdüzeliği günümüze kadar devam etti.

Yüzyılı aşkın bir süredir, Lyell'in söylemleri ile hipotezleri birbirine bağlayan söylem, değiştirilmemiş bir biçimde indi. Birçok jeolog, uygun metodolojinin kademeli değişime a priori bağlılık içerdiği inancı ve sayısız küçük değişimin bir araya gelmesi olarak büyük ölçekli olayları açıklama tercihi ile boğulmuştur.

Mevcut fikir birliği, Dünya'nın tarihinin, Dünya'yı ve sakinlerini etkileyen nadir doğal felaket olayları ile noktalanan yavaş, kademeli bir süreç olduğudur. Uygulamada, Lyell'in birleşmesinden veya harmanlamasından basitçe iki felsefi varsayıma indirgenir. Bu, geçmiş jeolojik eylemlerin hepsinin şimdiki jeolojik eylem gibi olduğunu belirten jeolojik gerçekçilik ilkesi olarak da bilinir. Gerçekçilik ilkesi paleoekolojinin temel taşıdır.

Kaynakça
--------

1. ↑  "Arşivlenmiş kopya". 3 Mayıs 2020 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 11 Mayıs 2020.
2. 1 2 3  "The Foundation of Modern Geology - Uniformitarianism". 16 Mayıs 2020 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 7 Mayıs 2020.
3. ↑  "Scientist of the Day - William Whewell". 16 Mayıs 2020 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 7 Mayıs 2020.
4. ↑  "Arşivlenmiş kopya". 5 Mayıs 2020 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 11 Mayıs 2020.
5. ↑  "Abraham Gottlob Werner". 16 Mayıs 2020 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 7 Mayıs 2020.
6. ↑  Gould 1965
7. ↑  William J. Whewell, *Principles of Geology*, Charles Leyell, vol. II, London, 1832: Quart. Rev. v. 47, p. 103-123.
8. ↑  Allen, E. A. et al. 1986, Cataclysms on the Columbia, Timber Press, Portland, OR. 978-0-88192-067-3

	* "Bretz knew that the very idea of catastrophic flooding would threaten and anger *the geological community*. And here's why: among geologists in the 1920s, catastrophic explanations for geological events (other than volcanos or earthquakes) were considered wrong-minded to the point of heresy." p. 42.
	* "Consider, then, what Bretz was up against. The very word 'Catastrophism' was heinous in the ears of geologists. ... It was a step backward, a betrayal of *all that geological science had fought to gain*. It was a heresy of the worst order." p. 44
	* "It was inevitable that sooner or later *the geological community would rise up* and attempt to defeat Bretz's 'outrageous hypothesis.'" p 49
	* "Nearly 50 years had passed since Bretz first proposed the idea of catastrophic flooding, and now in 1971 *his arguments had become a standard of geological thinking*." p. 71
9. ↑  Ager, Derek V. (1993). *The Nature of the Stratigraphical Record* (3.3yayıncı= John Wiley & Sons bas.). Chichester, New York, Brisbane, Toronto, Singapore. ss. 83-84. ISBN 0-471-93808-4.
10. ↑  Smith, Gary A; Aurora Pun (2006). *How Does Earth Work: Physical Geology and the Process of Science (textbook)*. New Jersey: Pearson/Prentice Hall. ss. 12. ISBN 0-13-034129-0.
11. ↑  Ager, Derek V. (1993). *The Nature of the Stratigraphical Record* (3.3yayıncı= John Wiley & Sons bas.). Chichester, New York, Brisbane, Toronto, Singapore. ss. 81. ISBN 0-471-93808-4.
12. ↑  Gould 1987, s. 174
13. ↑  The Columbia Encyclopedia Sixth Edition, *uniformitarianism 24 Haziran 2006 tarihinde Wayback Machine sitesinde arşivlendi.* © 2007 Columbia University Press.

| * g
* t
* d
Bilim felsefesi |
| --- |
| Kavramlar | 
* Analiz
* Analitik-sentetik ayrımı
* *A priori* & *a posteriori*
* Nedensellik
* Uygunluk
* Uyum
* Yapı
* Yaratıcı sentez
* Sınır problemi
* Ampirik kanıt
* Açıklayıcı güç
* Olgu
* Yanlışlanabilirlik
* Feminist yöntem
* Fonksiyonel bağlamcılık
* *Ignoramus et ignorabimus*
* Tümevarım
* Kuramlar arası indirgeme
* Sorgulama
* Doğa
* Nesnellik
* Gözlem
* Paradigma
* Tümevarım problemi
* Bilimsel yasa
* Bilimsel yöntem
* Bilimsel devrim
* Bilimsel kuram
* Sınanabilirlik
* Kuram seçimi
* Kuram yüklülük
* Düşük belirlenme
* Bilimin Birliği

 |
| Bilim metateorisi | 
* Tutarlıcılık
* Onaylama bütüncülüğü
* İnşacı deneycilik
* Yapısal gerçekçilik
* Yapılandırmacı epistemoloji
* Bağlamcılık
* Uzlaşımcılık
* Tümdengelimci-yasabilimsel model
* Hipotezci-tümdengelim modeli
* Tümevarımcılık
* Epistemolojik kargaşacılık
* Evrimcilik
* Yanlışlanabilirlik
* Temelcilik
* Araçsalcılık
* Pragmatizm
* Model-bağımlı gerçekçilik
* Doğalcılık
* Fizikalizm
* Pozitivizm / Redüksiyonizm / Determinizm
* Akılcılık / Deneycilik
* Genel görünüm / Kuramların anlamsal görünümü
* Bilimsel gerçekçilik / Anti-gerçekçilik
* Bilimsel özcülük
* Bilimsel şekilcilik
* Bilimsel kuşkuculuk
* Bilimcilik
* Yapısalcılık
* Üniformitaryanizm
* Vitalizm

 |
| Felsefi konular | 
* Fizik
	+ Termal ve istatistiksel
	+ Hareket
* Kimya
* Biyoloji
* Coğrafya
* Sosyal bilimler
* Teknoloji
	+ Mühendislik
	+ Yapay zeka
	+ Bilgisayar bilimleri
* Enformasyon
* Matematik
* Zihin
* Psikiyatri
* Psikoloji
* Algı
* Uzay ve zaman

 |
| İlgili konular | 
* Simya
* Bilimin eleştirisi
* Tanımlayıcı bilim
* Epistemoloji
* İnanç ve akılcılık
* Sert ve yumuşak bilim
* Bilim tarihi ve felsefesi
* Bilim tarihi
* Evrim düşüncesinin tarihi
* Mantık
* Metafizik
* Normatif bilim
* Sözdebilim
* Din ve bilim arasındaki ilişki
* Bilim retoriği
* Bilim çalışmaları
* Bilimsel bilgi sosyolojisi
* Bilimsel cehalet sosyolojisi

 |
| Çağlarına göreBilim filozofları | 

|  |  |
| --- | --- |
| Antik | 
* Platon
* Aristoteles
* Stoacılık
* Epikürcülük

 |
| Orta Çağ | 
* İbn Rüşd
* İbn-i Sina
* Roger Bacon
* Ockhamlı William
* Saint Victorlu Hugh
* Dominicus Gundissalinus
* Robert Kilwardby

 |
| Erken modern | 
* Francis Bacon
* Thomas Hobbes
* René Descartes
* Galileo Galilei
* Pierre Gassendi
* Isaac Newton
* David Hume

 |
| Geç modern | 
* Immanuel Kant
* Friedrich Schelling
* William Whewell
* Auguste Comte
* John Stuart Mill
* Herbert Spencer
* Wilhelm Wundt
* Charles Sanders Peirce
* Wilhelm Windelband
* Henri Poincaré
* Pierre Duhem
* Rudolf Steiner
* Karl Pearson

 |
| Çağdaş | 
* Alfred North Whitehead
* Bertrand Russell
* Albert Einstein
* Otto Neurath
* C. D. Broad
* Michael Polanyi
* Hans Reichenbach
* Rudolf Carnap
* Karl Popper
* Carl Gustav Hempel
* W. V. O. Quine
* Thomas Kuhn
* Imre Lakatos
* Paul Feyerabend
* Jürgen Habermas
* Ian Hacking
* Bas van Fraassen
* Larry Laudan
* Daniel Dennett

 |

 |
| 
* Kategori

 |

| * g
* t
* d
Evrimsel biyoloji |
| --- |
| 
* Giriş
* Ana hatlar
* Evrimsel tarih kronolojisi
* Yaşamın evrimsel tarihi
* Dizin

 |
| Evrim | 
* Abiyogenez
* Adaptasyon
* Adaptif radyasyon
* Diğerkâmlık
	+ Hile yapmak
	+ Karşılıklı
* Baldwin etkisi
* Kladistik
* Birlikte evrim
	+ Mutualizm
* Ortak ata
* Yakınsak evrim
* Iraksak evrim
* Yeryüzündeki ilk yaşam
* Evrimin kanıtları
* Evrimsel baskı
* Eksaptasyon
* Soy tükenmesi
	+ Yok oluş
* Homoloji
* Son evrensel ortak ata
* Makro evrim
* Mikro evrim
* Uyumsuzluk
* Adaptif olmayan radyasyon
* Panspermia
* Paralel evrim
* Sinyalizasyon teorisi
	+ Handikap ilkesi
* Türleşme
	+ Tür
	+ Tür kompleksi
	+ Türler sorunu
* Taksonomi
* Seçilim birimleri
	+ Gen merkezli evrim görüşü

 |
| Popülasyongenetiği | 
* Yapay seçilim
* Biyoçeşitlilik
* Evrimsel olarak istikrarlı strateji
* Fisher prensibi
* Seçilim değeri
	+ Kapsayıcı
* Gen akışı
* Genetik sürüklenme
* Akraba seçilimi
	+ Ebeveyn yatırımı
	+ Ebeveyn-yavru çatışması
* Mutasyon
* Popülasyon
* Doğal seçilim
* Eşeysel dimorfizm
* Cinsel seçilim
	+ Eş seçimi
* Sosyal seçilim
* Trivers-Willard hipotezi
* Varyasyon

 |
| Gelişim | 
* Kanalizasyon
* Evrimsel gelişim biyolojisi
* Genetik asimilasyon
* İnversiyon
* Modülerlik
* Fenotipik plastisite

 |
| Taksonlara göre evrim | 
* Bakteriler
* Kuşlar
	+ köken
* Brachiopodalar
* Yumuşakçalar
	+ Kafadan bacaklılar
* Dinozorlar
* Balıklar
* Mantarlar
* Böcekler
	+ Kelebekler
* Memeliler
	+ kediler
	+ köpekgiller
		- kurtlar
		- köpekler
	+ sırtlangiller
	+ yunuslar ve balinalar
	+ atlar
	+ kangurugiller
	+ primatlar
		- insanlar
		- lemurlar
	+ deniz inekleri
* Bitkiler
	+ tozlayıcı aracılı
* Sürüngenler
* Örümcekler
* Dört üyeliler
* Virüsler

 |
| Organlara göre evrim | 
* Hücreler
* DNA
* Kamçı
* Ökaryotlar
	+ simbiyogenez
	+ kromozom
	+ endomembran sistemi
	+ mitokondri
	+ çekirdek
	+ plastitler
* Hayvanlarda
	+ göz
	+ kıl
	+ kulak kemikleri
	+ sinir sistemleri
	+ beyin

 |
| Sürece göre evrim | 
* Yaşlanma
	+ ölüm
	+ programlanmış hücre ölümü
* Kuşların uçuşu
* Biyolojik karmaşıklık
* Karşılıklı yardımlaşma
* Renkli görme
	+ primatlarda
* Duygular
* Empati
* Etik
* Gerçek sosyal yaşam
* Bağışıklık sistemi
* Metabolizma
* Tek eşlilik
* Ahlak
* Mozaik evrim
* Çok hücrelilik
* Eşeyli üreme
	+ Gamet farklılaşması/cinsiyetler
	+ Yaşam döngüleri/nükleer evreler
	+ Çiftleşme tipleri
	+ Mayoz
	+ Biyolojik cinsiyet belirleme
* Yılan zehri

 |
| Tempo ve biçimler | 
* Tedricilik/Sıçramalı evrim/Sıçramacılık
* Mikromutasyon/Makromutasyon
* Üniformitaryanizm/Katastrofizm

 |
| Türleşme | 
* Allopatrik
* Anagenez
* Katagenez
* Kladogenez
* Ortak türleşme
* Ekolojik
* Hibrit
* Ekolojik olmayan
* Parapatrik
* Peripatrik
* Takviye
* Simpatrik

 |
| Tarih | 
* Rönesans ve Aydınlanma Çağı
* Türlerin transmutasyonu
* David Hume
	+ *Tabiî Din Üzerine Diyaloglar*
* Charles Darwin
	+ *Türlerin Kökeni*
* Paleontoloji tarihi
* Geçiş fosili
* Karışmalı kalıtım
* Mendel genetiği
* Darwinizmin tutulması
* Modern evrimsel sentez
* Moleküler evrimin tarihçesi
* Genişletilmiş evrimsel sentez

 |
| Felsefe | 
* Darwinizm
* Alternatifler
	+ Katastrofizm
	+ Lamarkizm
	+ Ortogenez
	+ Mutasyonizm
	+ Sıçramacılık
	+ Yapısalcılık
		- Spandrel
	+ Teistik
	+ Vitalizm
* Biyolojide teleoloji

 |
| Alakalı | 
* Biyocoğrafya
* Ekolojik genetik
* Grup seçilimi
	+ Kültürel evrim
	+ Kültürel grup seçimi
	+ İkili kalıtım teorisi
* Hologenom evrimi teorisi
* Kayıp kalıtım problemi
* Moleküler evrim
* Astrobiyoloji
* Filogenetik
	+ Ağaç
* Polimorfizm
* Eobiont
* Sistematik
* Transgenerasyonel epigenetik kalıtım

 |
| 
* Kategori Kategori
* Commons sayfası Commons
* VikiProje Vikiproje

 |

|  |  |
| --- | --- |
| Otorite kontrolü Bunu Vikiveri'de düzenleyin | 
* LCCN: sh85139690
* NLI: 987007560925705171

 |