**Mirza Kadim İrevani** (Azerice: Mirzə Qədim İrəvani) - 19. yüzyılda yaşamış Azeri portreci ve bezeme sanatçısı. Azerbaycan pano resminin temelini attı, yaratıcılığı Azerbaycan'ın modern görsel sanatında önemli bir değişiklik olarak hafızalarda kalmıştır.

İrevani çoğunlukla nakış için şablon çizimleri, duvar resimleri, mücevherler, vernik resimleri ve cam üzerine resimleriyle ünlüdür. İrevani, kural olarak, tüm eserlerini Azerbaycan ya da Rusçada imzalarken, «Mirza Kadim İrevani» ve bazen de «üniversite değerlendiricisi» kelimelerini ekleyerek kendisini sadece «Kadim bey» olarak adlandırdığı söylenebilir.

En ünlü eserleri "Genç Kadın Portresi", "Genç Erkek Portresi", "Feteli Şah Portresi", "Dansçılar", "Molla" (tümü Azerbaycan Ulusal Güzel Sanatlar Müzesi'nde), "Mah Talat Portresi" (Gürcistan Devlet Sanat Müzesi), "Kuş ve Çiçekler" (Ermitaj Müzesi) ve ayrıca 1850'lerde Erivan'daki Sardar Sarayı'nın duvarlarında bulunan dört büyük (1 m x 2 m) yağlı boya tablosudur.

Biyografi
---------

Mirza Kadim Muhammedhuseyn oğlu İrevani, 1825 yılında Revan hanlığının başkenti İrevan'da doğdu. Harrat, Muhammed Hüseyin'in ailesindeki tek çocuktu. Bilimsel literatürde isim ilk olarak 1954 yılında sanat tarihçisi Natalia Miklashevskaya'nın Erivan'a adanmış makalesinde ortaya çıktı. Miklaşevskaya'ya göre, Mirza Karim'in babası Muhammed-Hüseyin sıradan bir harrat değil, sanatsal ağaç işleme ustasıydı. Mikloshevskaya, MuhammedHüseyin'in tek oğlunun süsleme sanatını çok genç yaşlardan itibaren öğrettiğini öne sürüyor. MuhammedHüseyin oğluna eğitim verme fırsatına sahipti ve onu Tiflis Progimnazisine verdi. Erken yaşlardan itibaren, Rus kültürüyle yakın temas halinde olan Mirza, antik resim becerilerini derinleştirme fırsatı buldu. Progimnaziden mezun olduktan sonra 15 yaşındaki genç Mirza Kadim İrevan'a döndü, telgrafçı olarak postaneye kabul edildi ve hayatının sonuna kadar 35 yıl orada çalıştı.

Mirza Kadim İrevani genç yaşlardan itibaren resim yapmaya başladı. Aile öykülerine bakılırsa, gençliğinde aynaya boyadığı "Kadın" portresi ilk işi olmuştur. Hizmetten ayrı geçirdiği tüm zamanını resim yapmaya adamıştı. Kendisi tarafından yapılan desenler, çalıştığı odanın duvarlarını süslüyordu. Ancak yaşadığı ev bizim zamanımıza ulaşmamıştır. Profesyonel sanat eğitimi olmasa bile, doğuştan gelen zevki ve yeteneği sayesinde, Mirza Kadim yaygın bir üne kavuşmuştur. Zaten ünlü bir sanatçı olduktan sonra, Sardar Sarayı'nın duvar resimlerinin restorasyonuna yönelik çalışmalara çekiliyor. Bu, XIX yüzyılın 50'li yaşlarının başında gerçekleşir. Bu sarayda Aynalı Salonu restore ediyordu.

Mirza Kadim İrevani döneminin eğitimli, Rusça, Fransızca ve Farsça bilen, aynı zamanda müziği seven ve Batı Avrupalı, Rus ve Doğulu yazarların eserlerinden oluşan bir kütüphaneye sahipti.

1875'te memleketi İrevan'da kolej değerlendiricisi rütbesinde öldü. O da İrevan'da gömülmüştür, ancak mezarı günümüze ulaşmamıştır.

Yaratıcılığı
------------

Fatali Şah'ın portresi. Azerbaycan Ulusal Güzel Sanatlar Müzesi, Bakü.
İrevani çoğunlukla nakış için şablon çizimleri, duvar resimleri, mücevherler, vernik resimleri ve cam üzerine resimleriyle ünlüdür. İrevani, kural olarak, tüm eserlerini Azerbaycan ya da Rusçada imzalarken, «Mirza Kadim İrevani» ve bazen de «üniversite değerlendiricisi» kelimelerini ekleyerek kendisini sadece «Kadim bey» olarak adlandırdığı söylenebilir.

En ünlü eserleri "Genç Kadın Portresi", "Genç Erkek Portresi", "Feteli Şah Portresi", "Dansçılar", "Molla" (tümü Azerbaycan Ulusal Güzel Sanatlar Müzesi'nde), "Mah Talat Portresi" (Gürcistan Devlet Sanat Müzesi), "Kuş ve Çiçekler" (Ermitaj Müzesi) ve ayrıca 1850'lerde Erivan'daki Sardar Sarayı'nın duvarlarında bulunan dört büyük (1 m x 2 m) yağlı boya tablosudur. Bu eserlerin yanı sıra, «Namalum savaşçı» portresi olmuştur. Mirza Kadim İrevani eserlerinin tarihini yazmamıştır, ancak onları imzalamayı ve portresinin çizildiği kişinin adını yazmayı severdi. Bununla birlikte, resimlerinin karşılaştırmalı analizine dayanarak, sanatçının yaratıcılık dönemlerinin gelişimini ortaya çıkarmak mümkün olmuştur. Böylece Mirza Kadim İrevani'nin eserleri 3 döneme ayrılmıştır: ilk dönem sanatçının gençliği, ikinci dönem Erivan'da Sardar Sarayı'nda (XIX yüzyılın 50'sinde) yaptığı çalışma dönemi ve üçüncü dönem olgun dönemin yaratıcılığıdır (XIX yüzyılın 60-70'leri).

### İlk dönem yaratıcılığı

Renkli zar ve beyaz arka planİravani'nin kağıt üzerine şablon boyamasıRenkli zar ve damalı arka plan"Gül ve Bülbül". Azerbaycan Ulusal Güzel Sanatlar Müzesi, Bakü.
İlk dönem, Sardar Sarayı'nın duvar resimlerinin restorasyon çalışmalarına katılımına kadar gençlik yıllarını kapsamaktadır. Dönem için ağırlıklı olarak uygulamalı ve dekoratif sanatlar ve ilkel resim alanındaki çalışmalar karakteristiktir.

Mirza Kadim İrevani, ilk döneminde duvar resimleri, tablolar ve şablonlar, ipek ve altın ipliklerle (gülbatin) nakışlar ve şövalyeyi tasvir eden tablolar yapmıştır. Sanatçının ilk portresinin aynada boyayla yapıldığı bilindiğinden, ilk döneme Azerbaycan Ulusal Sanat Müzesi'nde bulunan ve camda yapılan "Dansçı" ve "Derviş" olmak üzere iki eser atfedilebilir. Mirza Kadim İrevani'ın desenlerinde çiçekler ve kuşlar tasvir eden kompozisyonlar hakimdi. Bu tür motifler sanatçının şablonlarının ve resimlerinin koleksiyonunda korunmuştur. Onlar, İrevani'ın Azerbaycan süsleme ve duvar resmi geleneklerine oldukça aşina olduğunu teyit ediyor.

Mirza Kadim İrevani, yaratıcı çalışmalarının ilk döneminde çoğunlukla uygulamalı sanatçı olmuştur. Azerbaycan Ulusal Güzel Sanatlar Müzesi'nde, sekiz köşeli bir yıldız ve yarım daire şeklinde hafifçe uzatılmış iki nakış kalıbı, madalyon kurdele şeklinde saklanmaktadır. Çizimler kağıttan kesilmiş madalyonlar ve daireler şeklinde yapılır. Stilize güllerden yapılmış bir süsleme, madalyonun her çeyreğini aynı desenle simetrik olarak doldurur. İkinci şablon, aynı zamanda stilize bir çiçek süslemesi olan çeyrek daire şeklinde 22.3 santimetre çapında bir sektördür. Desen, küçük göğüste (agrega) olanı örtmek için kullanılan nakış (küçük kaplama) içindir.

Diğer üç resim "Kuşlar ve Çiçekler", "Gül ve Kırlangıç", "Güller ve Sülün" ayrı yapraklarda yapılmıştır. Natalia Mikloshevskaya'ya göre, bunlar sadece duvar resmi olarak kullanılabilirler. "Gül ve Kırlangıç" resmine benzer çiçek aranjmanlarının varyantları Mirza Kadim İrevani, hem vernik resimleri hem de suluboya ve tempera'nın yanı sıra ayrı kağıt parçalarında yaratıldı. Özellikle "Güller ve Sülünler" resminde sülünler gerçekçi ve canlı bir izlenim yaratıyor. Resim o kadar kapsamlı bir şekilde yapıldı ki Mikloshevskaya'ya göre sanatçının çalışmalarına büyük bir sevgiyle yaklaştığını iddia edebiliriz.

Yukarıda bahsedilen duvar desenleri için şablon çizme yöntemi, nakışlar için şablon yönteminden farklıdır. Nakıştaki çizim simetrik olarak tekrarlanmamıştır. İrevani bunu tam olarak basit bir kalemle yaptı ve bir sonraki adım, bir desen oluşturmak için önceden çizilmiş anahattı bir iğne ile delmekti. İrevani, tablonun küçük ayrıntılarını vurgulamak için tüm kompozisyonu ince bir fırçayla yeniden çalıştı. Mikloshevskaya'ya göre canlı ince bir çizgiyle yapılmış zarif ana hatlarıyla öne çıkan bu tablo, İrevani'nin deneyiminden bahsediyor. Duvar deseni için şablon resimlerinin üçünün de XIX yüzyılın 40'lı ve 50'li yıllarında yapılmış olmasına rağmen, nispeten iyi korunmuştur. Çağdaş şablonlardan biri kemençe çalan bir adamı ve ona eşlik eden bir dansçıyı klaket çalarak tasvir ediyor.

Yaratıcılığının ilk dönemlerine ait portreleri arasında "Hançerli Adam", "Savaşçı", "Dansçı" ve "Molla" en ilgi çekici olanlar arasındadır. Muhtemelen "Hançerli Adam" ıhlamur kabuğu üzerine bir resim için yapılmıştır. Mikloshevskaya'ya göre bu resim aynı zamanda İrevani tüm figüre oldukça harika bir görünüm kazandırmayı başardı. Resmin doğasının benzerliği, sanatsal üslup ve olay örgüsü seçimi ile cam üzerine "Dansçı" ve "Derviş" portreleri ıhlamur kabuğu üzerine resim izlenimi veriyor.

* Derviş*Derviş*
* Atlı*Atlı*
* Molla*Molla*
* Dansçı*Dansçı*

### Serdar Sarayındaki işleri

23Erivan'daki Sardar Sarayı'nın portrelerinin asıldığı Aynalı Salon'dan fotoğraflar.
Restore edilmiş Sardar Sarayı için Mirza Kadim İrevani, üzerinde şah ve sardarların (şah'ın valileri) yağlı boya ile tasvir edildiği dört büyük (1 m x 2 m) yaşam boyu portreler yarattı. Portreler, Sarayın Büyük Salonunun ikinci katının duvarlarının nişlerine yerleştirildi. Portrelerde Fatali Şah Kaçar, Abbas Mirza, Hüseyingulu Han Sardar ve Rüstem Zal'ın portreleri yer alıyor. Akrabaların anılarına bakılırsa, Mirza Kadim'in odasında silahlı savaşçıları tasvir eden dört portre daha vardı (bunların Sardarların portreleri olduğu, sanatçının elinde kalan seçenekler olduğu varsayılmaktadır). Sanatçının ailesinde bu tür resimlere "Pehlevan" deniyordu. Bu resimler kalın tuval üzerine yağlı boyalarla oluşturulduğundan, aslında Azerbaycan duvar resminin ilk örnekleri olarak kabul edilirler.

Bu tarz portreler, 19. yüzyılın İran panel resminin tarzına yakındı. Böylece, yastığın üzerinde oturan Fatali Şah'ı tasvir eden portre, "halı üzerinde oturan Fatali şahı" nın ikonografik türünü tekrarlasa da, resmin kalitesi, Mirza Kadim İrevani tarafından aynı yüzyılın 50'li yıllarında Sardar Sarayı için tasarlandığını göstermektedir. Sanatçının ustalığının büyümesi, Mikloshevskaya'ya göre amatör sanatçı için bir tür resim okulu olan Sardar Sarayı'nın portreleri başta olmak üzere eserlerini inceleyerek izlenebilir.

Miğferlerde tasvir edilen bir "Savaşçı" portresi Azerbaycan Ulusal Güzel Sanatlar Müzesi'nde saklanmaktadır. Mirza Kadim İrevani'nin eserinde belirli bir sistemin geliştirildiğini ifade eden Mikloshevskaya'ya göre bu resim, hâlâ sanatçının erken (basit) kompozisyonlarının olduğu döneme aittir. Yani İrevani, büyük portreyi çizmeye başlamadan önce hazırlık çizimleri yaptı. Erivan'daki Sardar Sarayı'nın geriye kalan resimleri, sarayın ana salonunun duvarlarından birine bu tür iki savaşçının portrelerinin yapıldığını kanıtlıyor. Bu savaşçılar İravani tarafından boyanmıştır ve Azerbaycan Ulusal Güzel Sanatlar Müzesi'nde saklanan tablo bir eskizdir.

234Feteli Şah, Hüseynkulu Han ve Rüstem Zal'ın portreleri (soldan sağa) İrevani tarafından Sardar Sarayı için yapılmıştır. Gürcistan Devlet Sanat Müzesi, Tiflis.
Abbas Mirza'nın büyük tablosu da Sardarların tablolarını yapmadan önce bir hazırlık çalışmasıdır. Bu portrede sanatçının kontur çizgileri alanındaki başarıları Mikloshevskaya tarafından not edildi. İrevani'nin, Abbas Mirza'nın portresini, yaşayan bir insanı yansıtmayan ve gerçekçi unsurlardan tamamen yoksun olan "Savaşçı" tasvirinden daha inandırıcı bir şekilde tasvir etmek istediği açıktır. Iravani, dokunun özelliklerini ifade etmeye çalışırken, ışık ve gölge oyunuyla görüntünün sadece ana hatlarını vermekle kalmıyor, aynı zamanda başa konulan şapkanın hacmini de vererek görüntünün gerçekçi unsurlarını daha belirgin hale getiriyor. Figürün kendisinin hacmini vermek daha başarısızdır. İravani, Abbas Mirza figürünü daha orantılı çizdi, ancak eski geleneksel gelenekler hala kendini gösteriyor. Bacakların kontur hatlarında bu daha belirgindir. Eller her zaman İravani'nin yaratıcılığının zayıf noktası olmuştur.

Mikloshevskaya'ya göre Abbas Mirza'nın portresi, Mirza Mirza Kadim İrevani'nin zaten ilk çalışmalarında resmin psikolojik özelliklerini vermeye çalıştığını kanıtlıyor. Böylece Abbas Mirza'nın portresinde sadece yüz hatlarında değil, aynı zamanda teslimiyetçi bir pozisyonda ellerini kavuşturması da verilmiştir. İtaat, vücudun üst kısmının hafif tüylü kıvrımında da verilir. Betimlenen gerçekçi insan portresi yaklaşımının unsurları, sanatçının kontur çizme konusundaki artan becerisini gösterir. Bu da bu portrenin ressamın saraydaki çalışmasının sonunda yapıldığını düşündürmektedir.

### Olgun yaratıcılık dönemi

Sardar Sarayı'ndaki çalışmalarını bitirdikten sonra Mirza Kadim İrevani ağırlıklı olarak sulu boya ve tempera ile portreler yapmaya başladı. Sanatçının çalışmalarının üçüncü dönemi portre sayısına dayanmaktadır (9 portre: 6 - Azerbaycan Ulusal Güzel Sanatlar Müzesi'nde).(İki figürlü kompozisyon, Prens İskender'in eşiyle portresi, iki kadın portresi, genç bir oğlan bitmemiş portresi ve "Gül ve Bülbül" ederi); katlanır ayna - Ermitaj Müzesi'nde, Kadın portresi - Gürcistan Devlet Sanat Müzesi) hayatının son 15 yılını, en verimli dönemini kapsıyor.

Mah Talat'ın PortresiGenç Kadın portresi
İki figürlü kompozisyon (Gürcistan Devlet Sanat Müzesi) bu dönemin en eski eseri olarak kabul edilir ancak eserde kullanılan motifler Ermitaj'deki eser ve ve kadın portresinde (Azerbaycan Ulusal Güzel Sanatlar Müzesi) tekrarlanır.

"Prens Aleksandr'ın eşiyle birlikte portresi" yaklaşık 1860'lardan kalmadır. Resimli bir Rus dergisinden bir illüstrasyonun reprodüksiyonuna dayanıyordu (belki de 1866 tarihli ıhlamur kabuğu resmi de). Mirza Kadim İrevani, imparatorun gösterişli geleneksel portresini yaratıcı bir şekilde milli ruhda yenidenelden geçirdi. Değerli taşlarla süslenmiş gibi bitki süslemeli çerçeve özel bir oryantal renge sahiptir.Diğer tüm eserler İrevani'nin yaşamının son yıllarına aittir.

"Genç Bir Kadının Portresi"nde eteğin verilen hacmi ve eteğin kıvrımları gerçekçilik unsurlarını görmemizi sağlar. Kadının yüzü sanatçı tarafından özenle çizilmiştir. Modellemesi göze çarpmayan noktalarla açık pembe ve mavi tonlarında yapılmıştır. Hacmin doldurulması uçuk pembe rengin üzerine yarı ton uygulanarak yapılır. Dudaklardaki hassas çizgiler, burun, kaşların etkileyici şekli, gözler - bu unsurlar, portre yüzleriyle benzerliğini kaybetmeyen yüze çekicilik ve canlılık katar. Mikloshevskaya'nın işaret ettiği gibi bu çözümler, İrevani'nin gözlemciliğine ve gerçekçi bir şekilde resim yapma arzusuna işaret ediyor.

Genç Oğlan portresi
"Genç Oğlan Portresi"nde, giysi kıvrımlarının hacmi, kumaşın deseninin çizimini ve rengini iyi aydınlatmaya olanak tanır. Mavi elbisenin makul bir hızda işlenmesi, yaratma çabasının sonucudur. gGlge ve ışık oyunu, perspektif eksikliğine rağmen (zemin dikey olarak tasvir edilmiş ve iç derinlik yoktur), eserde hacimlerin ileriye dönük kısalması gözlemlenmiştir.

Stillerine göre bu portreler, 19. yüzyıl İran panel ressamlığı tarzına benziyorlar. Böylece, Feth Ali Şah'ın minder üzerinde oturduğu portre, "Tahtta Oturan Feth Ali Şah"ın ikonografik tipini tekrarlasa da, resmin kalitesi onun 1850'lerde Mirza Kadim tarafından Sardar Sarayı için yapıldığını gösteriyor. Sanatçının yeteneği eserlerini inceledikçe gelişiyor, özellikle Sardarların portrelerinde, Mikloshevskaya'nın de bahsettiği gibi, bu hevesli ressam için bir tür ressamlık okulu olmuştur. Ermitaj'da bulunan "Katlama-Güzgü" adlı bez, vernikli resimlerle süslenmiş ve minyatür portreli yastık kılıflarını içeriyor. Qatlama'nın Doğu el yazmalarının cildlemesi ile benzerliği, Qatlama'nın kapağında görülebilir. Qatlama'nın üst sağ tarafına bir yastık yerleştirilmiş ve sol tarafta ise bir erkek portresi konumlandırılmıştır. İrevani'nin bilinen eserleri arasında buna benzer başka bir eser yoktur. Kapak üst kenarının üzerine yerleştirilen yazı, eserin Kafkasya'da görev yapmış Rus generallerinden biri tarafından sipariş edildiğini kanıtlıyor ("fr. Pour General Karvalin"). Kapak üst kenarının kenar süslemesi onun ayırt edici özelliğidir. Üst kenar süslemesi aynı prensip üzerine kurulmuş olsa da, düzeni daha büyük ve bağımsızdır.

Natalia Mikloşevskaya, buket, süsleme ve güllerin tasarımında, incelikle çizilmiş konturlarda, renklerin uyumlu bir kombinasyonunun yanı sıra çeşitli motiflerin tasarımında özel bir inceliğe işaret ediyor. Mirza Kadim İrevani, desenin biçimlendirilmesini ihlal etmeyen açıların doğru çözümünde sözünü söyleyerek Azerbaycan ulusal süsleme sanatı hakkında iyi bir bilgiye ve ayna kılıfının tasarımında vernik boyama geleneklerine hakim olduğunu gösterdi. Katlanır-aynanın süsleme dekoru, Mirza hakkında yeni ve ilginç bir bilgiler veriyor. Eğer sanatçının minyatür portresi mekanı ve derinliği daha gerçekçi bir şekilde tasvir etmek istiyorsa, bu da zeminlerin gölgelenmesinde, zeminin bakış açısının kendine özgü bir şekilde aktarılmasında kendini gösterir, o zaman vernikli boya kutusu Erivan'ın uygulamalı sanatlar alanında tamamen yeni bir eseri haline gelir.

Gürcistan Devlet Güzel Sanatlar Müzesi koleksiyonundan "Mah Teletin portresi" dikkatle incelendiğinde, bu tür İrevani'nin karakteristik işleri için tipik olduğu görülüyor. Kadının portresinin düzenlemesi ve renk kullanımı, Azerbaycan Ulusal Güzel Sanatlar Müzesi'nde bulunan kadın portresini tekrarlıyor, ancak üzerinde farklı bir kadın tasvir edilmiş. Natalya Mikloşevskaya, her eserin diğer tüm ayırt edici özelliklerini belirtiyor. Sanatçının ifadesine göre, bu yüzler öncelikle kendi kişisel karakteristiklerine aittir. Bakü'de saklanan portredekini kadının yüzü daha ilgi çekici ve ifade doludur, yaşları arasındaki fark hissedilir. Gürcistan'da saklanan portrede ana temel "şebeke" geometrik desen – altıgen yıldızdan ibarettir, Bakü'deki portre ise bu çerçeve desensiz uzunlamasına çizgilerle ayrılır. Buna ek olarak, Azerbaycan Ulusal Sanat Müzesi'ndeki portre, kompozisyonun detaylarında uyum ve renk çeşitliliğinde farklılık göstermektedir. Bakü'de saklanan portrede Mikloşevskaya, yüzün hassas tonlarda modellenmesinden, tırmığın ayrıntılı olarak işlenmesinden ve diğer süs bezemelerinden kaynaklanan sanatçının ustalığının arttığına dikkat çekiyor.

Küçük ve tamamlanmamış "Gül ve bülbül" resmi, İravani'nin son eserlerinden biridir. Düzenine göre, ressam tarafından çiçek desenleri ve duvar süslemeleri için çizilen şablon çizimlerini hatırlatsa da, Mikloşevskaya'nın vurguladığı gibi, bu düzen daha bağımsızdı. Eser, İravan'ın ressamlık tarzlarını gözlemlemeye imkan tanır; resim tamamlandıktan sonra ressam, üstüne kırmızı kahverengi renkte yumuşak konturlar çeker. Bundan sonra, resme yukarıdan aşağıya birkaç kat boya eklenir. Hacmin ve ışık-gölge oyununun noktalı şekilde modellemesi işi tamamlar. Bu yapıyı büyük kırmızı gülün, goncanın ve onları çevreleyen yeşilliklerin işlenmesinde görmek mümkündür.

Eserlerinin ölümünden sonraki kaderi
------------------------------------

Mirza Kadim İrevani'nin "Çiçekler ve kuşlar" adlı resmi. Azerbaycan Ulusal Güzel Sanatlar Müzesi. Bakü
Ölümünden sonra, İravani'nin aile arşivinde yüzden fazla eseri saklanıyordu. Ressamın büyük oğlunun eşi Fatıma Hanım Kadimbeyova 1921 yılında İravandan Bakü'ye göçtükten sonra, ressamın eserleri ve kütüphanesi İravanda kaldı. Bir süre sonra, onların kaybolması ortaya çıktı. Sanatçının eserlerinin az bir kısmını Bakü'ye getirmek mümkün oldu - 20'den fazla portre, resim ve desenler için fotoğraflar ve eskizler 1939 yılında Rüstem Mustafayev adına Azerbaycan Ulusal Güzel Sanatlar Müzesi tarafından elde edildi. XX. yüzyılın ortalarında, İrevani'nin sadece 23 orijinal eseri hakkında bilgi vardı, bunlardan yirmisi Azerbaycan Ulusal Güzel Sanatlar Müzesi'nde (Bakü), ikisi Ermitaj Müzesi'nde (St. Petersburg) ve biri Gürcistan Devlet Sanat Müzesi'nde (Tiflis) bulunmaktadır.

Arap hat sanatından oluşan ve mürekkeple çizilmiş "Çiçekler ve Kuş" tablosu. Azerbaycan Ulusal Güzel Sanatlar Müzesi. Bakü
1914 yılında İrevandaki Sardar sarayının tamamen dağıtıldığı dönemde, orada bulunan portreler duvarlardan çıkarılmış ve şu anda Gürcüstan Dövlət Muzeyinde bulunmaktadırlar. Gürcüstan'ın devlet ve sanat müzelerinde saklanan portreler hakkında detaylı bilgi olmadığından, onların arasında İrevani'nin yaptığı tüm portreleri belirlemek zordur. Bazı büyük portrelerin İrevani'nin orijinal el işi olduğunu, resim ve eskizlerin yanı sıra fotoğraf Dmitriy Yermakov'un albümündeki (albüm G Gürcistan Devlet Sanat Müzesi'nin fondlarında saklanıyor) Sardar sarayının iç mekanlarını gösteren fotoğraflar doğruluyor. Bu portreler, tarzlarına göre 19. yüzyıl İran panel ressamlığı stiline yakındı. Feth Ali Şah Kaçar'ın, Abbas Mirza'nın, Hüseyin Kulu han Sardar'ın ve Rüstem Zal'ın portrelerinin gerçekten İrevani tarafından yapıldığı doğrulanmıştır.

1947'de, Ermitaj koleksiyonundan İran lak ve ıhlamur kabuğundan yapılmış resimleri araştırırken, Natalya Mikloşevskaya dikkatini İrevani'ye özgü bir tarzda yapılmış Kattlama-Guzgu'nun içindeki minyatüre yöneltti. Sanatçının adının resmin altında Rusça italik harflerle yazılması, İrevani'ye özgü bir özellikti. Madalyonlu kutunun üst kapağında Fransızca yazılan "A'dessinee tel Kadim Bek" ("Mirza Kadim adında bir kişi tarafından çizildi") yazısı, Azerbaycanlı sanatçının eserine dair olasılığı doğruladı. Bu gerçek, eserin İrevani ile ilgisi olmadığına dair tüm şüpheleri ortadan kaldırdı. Söz konusu eser, 1936'da bilinmeyen bir kişi tarafından Ermitaj'a bağışlanmıştır.

1950'lerde, Tiflis'e yaptığı ziyaret sırasında Natalya Mikloşevskaya, Gürcistan SSC Güzel Sanatlar Devlet Müzesi'ndeki Doğu minyatürleri koleksiyonuna göz attı. 19. yüzyıl minyatürleri arasında, sanatçı Mirza Kadim'e atfedilen üç resim fark edildi. Bunlar, bir kadın portresi ve birbirine oldukça benzeyen iki minyatür, "Çiçekler ve Kuşlar," idi. Kadın portresinin İrevani ile ilişkili olduğundan hiç şüphe yoktur. Sadece "Album"ün içindeki Farsça küçük yazıda "Mah Taletein'in Portresi" yazsa da, sahibi tarafından Rusça yazı silinmiş ve minyatür, bir İran minyatürü olarak müzeye satılmıştır. Bir kadın portresi olarak sunulan bu minyatür, müzede "19. yüzyılda bilinmeyen bir ressam tarafından yapılmış İranlı bir kadın tablosu" olarak sergilenmiştir.

Azerbaycan Ulusal Güzel Sanatlar Müzesi koleksiyonunda, altı adet boyalı portre, bir adet mürekkeple çizilmiş portre, iki adet kare içindeki portre, atlı bir eseri ve altı adet şablon çizimi bulunan yirmi eser bulunmaktadır. Ayrıca, kuş motifleriyle süslenmiş bir silindirik kol (bu resim tamamen Arapça yazıdan oluşmaktadır); iki eser cam üzerine resim olarak sunulmuş, sonuncusu - çiçeklerin kompozisyonu - bitmemiş bir suluboya eseri olarak sunulmaktadır. Güzel Sanatlar Müzesinin envanter defterinde "Derviş" adlı eser yanlışlıkla "Erkek" olarak kaydedilmişti. Azerbaycan Ulusal Güzel Sanatlar Müzesi'nde Sardarların portrelerini çizmeye başlamadan önce, Mirza Kadim'e ait "Savaşçı" ve "Abbas Mirza" adlı iki hazırlık çalışması bulunmaktadır. Katlama-Guzgu, Devlet Ermitaj Müzesi'nde korunmaktadır. Gürcistan Devlet Güzel Sanatlar Müzesi'nde ise bir kadın portresi (tempera) bulunmaktadır. Bu portreyle birlikte, Mirza Kadim'in fırçasına atfedilen iki benzer "Çiçekler ve Kuşlar" minyatürü de aynı müzede korunmaktadır.

Eserlerinin öğrenilmesi
-----------------------

Sanatsal bir el yazması örneği
1938-1939 yıllarında, Azerbaycan Ulusal Güzel Sanatlar Müzesi, Mirza Kadim İrevani'ye ait birkaç ilginç eser edindi. Araştırılan koleksiyonun malzemeleri, "19. yüzyıl Azerbaycan Ressamları" adlı makalenin yayınlanması için kaynak oldu. Bu makale, ilk kez 19. yüzyıl Azerbaycan güzel sanatlarının incelenmesi hakkında bilgi verdi ve büyük ilgi uyandırdı. Yazarlar, okuyucuların dikkatini İrevani'nin yaratıcılığına yönlendirerek, onu Rus kültüründen etkilenerek dekoratifizmin sınırlarından kurtulmaya çalışan, gelişmekte olan realizm akımının ilk temsilcilerinden biri olarak sundular. Ancak makalede bazı yanlışlar bulunmaktaydı, çünkü sanatçının birçok eseri başlangıçta ona atfedilmemiş, ancak sonradan teşhis edilebilmiştir. Makale, İrevani'nin üç iyi reprodüksiyonu ile resmedilmiştir.

1940 yılında edebiyat eleştirmeni Oruceli Hesenov, sadece Mirza Kadim İrevani'nin yaratıcılığına adanmış bir eseri yayınladı. Yazar, resimlerle, renklerle ve kompozisyonlarla ilgili çeşitli konulara değindi, ancak makale özel bir karaktere sahip değildi.

1947 yılında, sanat uzmanı Natalya Mikloşevskaya, İran lak ve ıhlamur kabuğu resimleri arasında Katlama-Guzgu'nun içinde Mirza Kadim İrevani tarafından yapılmış bir minyatür keşfetti. 1950 yazında, Mikloşevskaya, Mirza Kadim'in yaşamı ve yaratıcılığı hakkında daha fazla bilgi toplamak amacıyla İravan'a seyahat etti. Ancak bu girişim başarısız oldu. Tiflis'e yaptığı seyahat ise daha verimli oldu. Gürcistan SSC Devlet Güzel Sanatlar Müzesi'nde Mikloşevskaya, 19. yüzyıl minyatürleri arasında Mirza Kadim İrevani adına yazılmış üç resim ortaya çıkardı.

1954 yılında Bakü'de Natalya Mikloşevskaya'nın "*19. Yüzyıl Ressamları. Mirza Kadim İrevani ve Mir Muhsin Nevvab*" adlı makalesi yayınlandı. Yazarın temel amacı, Mirza Kadim İrevani veMir Muhsin Nevvab'ın yaşamlarını ve yaratıcılıklarını aydınlatmak ve eserlerinin R. Mustafaev adına Azerbaycan Ulusal Güzel Sanatlar Müzesi, Ermitaj ve Gürcistan SSC Devlet Güzel Sanatlar Müzesi ("Metekhi")'nde bulunan koleksiyonlarını tanıtmaktı. Makale, Mirza Kadim'in önceden bilinmeyen eserlerinin, Ermitaj Müzesi ve Gürcistan SSC Devlet Güzel Sanatlar Müzesi'nin şark koleksiyonlarında ortaya çıkmasında önemli bir rol oynamıştır.

Mikloşevskaya, sanatçı hakkındaki biyografik bilgileri, yeğenleri Efşan Kadimbeyova ve Kamal Kadimbeyov ile yaptığı görüşmelere dayanarak genişletti. Mirza Kadim hakkındaki bazı ilginç gerçekler, en büyük oğlunun eşi olan Fatima Hanım Kadimbeyova tarafından sağlanmıştır. Fatima Hanım Kadimbeyova, 1950 yılında Bakü'de 77 yaşında vefat etmiştir. İravani'nin yaratıcılığına adanmış eserler, Mikloşevskaya'nın Azerbaycan güzel sanatlar tarihine yönelik ciddi araştırmalarının bir sonucu olarak kabul edilir. Mikloşevskaya, sanatçı hakkındaki biyografik bilgilerin zenginleştirilmesine önemli ölçüde katkıda bulunmuş ve 1940'ların sonlarında Ermitaj ve Gürcistan SSC Devlet Güzel Sanatlar Müzesi'nde İrevani'nin birkaç değerli eserini ortaya çıkarmayı başarmıştır.

Azerbaycanlı sanatçı Kerim Kerimov da İrevani'nin yaratıcılığını araştırmıştır. Abbas Mirza'nın portresini analiz ederken, Kerimovun, figürün orantılarını korumaya çalışırken aynı zamanda ışık ve gölge oyununu ve sanatçının portresinin psikolojik ifadesini aktarma çabasına dikkat çekilmiştir.

Kerimov'un "Azerbaycan Güzel Sanatlarında Portre Janrı" adlı bilimsel çalışmasında, Feth Ali Şah'ın bir başka portresi adı geçmektedir. Yazara göre yağlı boya ile boyanmış, gelenekselliği, düzlüğü ve dekoratifliği ile öne çıkan bu eser, İrevani'nin eseridir. Ancak Kerimov, bu eserin yerini ne geçmişte ne de araştırma yaptığı zaman belirtmemiştir.

Yaratıcılığın değerlendirilmesi ve etkisi
-----------------------------------------

Yellow cartoucheRed cartoucheŞekihanovların evinin iç mekanlarında, Nizami Gencevi'nin şiirlerinden (Solda Hüsrevve Şirin şiirinden) temalı duvar resimleri. Sanat eleştirmeni Natalya Mikloşevskaya, bu evin duvarlarında tasvir edilen kadın resimlerinin, kıyafetleri ve başlıkları nedeniyle İrevani'nin "Dansçı" portresini anımsattığını belirtiyor.
XIX. yüzyılda, portre yapmaya geçen ressamlar, hacim hissi yaratmak amacıyla üsluplu resimler ve Avrupa'nın mekân kompozisyonu tarzındaki dekoratif renkleri birleştirebilirlerdi. Mirza Kadim İrevani'nin "Genç Erkek Portresi" ve "Genç Kadın Portresi" gibi eserlerinde yüksek resim çekme yeteneği ve dolgun renkler yumuşak ve lirik bir düzenle birleşmiştir.

İrevani'nin yaratıcılığında, realizm unsurları, Azerbaycan sanatı için yeni olan panel ressamlığı ve grafik tarzını açıkça yansıtmaktaydı. Ressamın yaratıcılığı, Azerbaycan sanatında panel ressamlığının formlarının ortaya çıktığının kanıtıdır. Ancak bugün, örneğin Bakü'de (Azerbaycan Ulusal Güzel Sanatlar Müzesi'nde) korunan bazı eserleri olan, XIX. yüzyıl ortasında yapılmış "Genç Kadın" ve "Genç Erkek" portreleri, Orta Asya doğu minyatür mektebinin geleneklerine sağlam bir şekilde bağlıydılar. Bu, İrevani'nin Azerbaycan halk yaratıcılığı ile sıkı ilişkilerinin bir kanıtıdır. Natalya Mikloşevskaya'ya göre İrevani'nin "Dansçı" portresi, Nizami Gencevi'nin şiirlerinin karakterlerinden oluşan Şeki Han Sarayı'ndaki tasvirlere göre daha canlıdır.

Sanatçı, insanın dış görünümüne büyük ilgi gösterirdi. Yüzün standart ölçüleri yerine, onları belirli bir iç mekânın üç boyutlu bir alanında tasvir ederdi. Hacimsel modelleme ve modellemeye benzerlik, yeni dönem Azerbaycan güzel sanatlarında önemli değişikliklerin, geleneksel kuralların ve stereotipik temsillerin aşılmasının göstergesiydi. Mikloşevskaya, sanatçının birkaç portresine atıfta bulunarak, Mirza Kadim'in döşemenin perspektifini aktaramadığını belirtir. Kendi eserlerinde, İrəvani yüzlerini ve kıyafetlerinin kıvrımlarını gölgelendirir, genellikle halılarla süslenmiş döşemenin dikey bir perspektifte ve mesafe hissi olmadan tasvir eder ve ayrıca resmin orta kısmında buta öğesini kendi benzersiz tarzında kullanırdı. İrevani buta, aynı çemberlerle diyagonal olarak yerleştirilirdi. Bu, izleyiciden uzaklaşan yatay bir hareket illüzyonu yaratırdı. Bununla birlikte, butanın boyutu önde ve arkada aynı olduğundan, Mikloşevskaya buna çizgilerin perspektifli bir uzaklaşması değil, desenin kalitesi olarak atıfta bulunur. Bitki süslemeli halı kenarları, tatami ile benzer dikey bir perspektifte tasvir edilmiştir, bu da algılanan perspektifin bozulmasına neden olur. Mikloşevskaya'ya göre, bu konuda İrevani orta çağ minyatürlerinin koşullarından kopmak imkânsızdı. Doğu minyatürlerinde, özellikle 19. yüzyılın sonlarında, böyle gerçekçi temsil tarzları yoktu ve tüm yüzeyler genellikle dikey olarak aktarılırdı, bazen ters perspektifte. Bununla birlikte, Mirza Kadim, mobilyayı nispeten doğru ve küçültülmüş bir perspektifte tasvir ederdi.

Mirza Kadim'in temsil tarzları çeşitlidir ve kadın yüzlerindeki narin renklerde ve kırmızı gül motiflerinde, ayrıca giysilerin karmaşık nakışlarında gözlemlenebilir. Özellikle, ressam, giysilerin detaylarında ve kıvrımlarında özgür fırça darbelerini ustaca kullanır. İravan, malzemenin hacim ve dokusuna dikkat eder ve gerçekçi temsili hedefler. Sanatçının seçtiği yumurta tempera tekniği, İrevani'nin resimlerindeki renklere dayanıklılık kazandırıyor.

Mirza Kadim İrevani'nin Bakü'de İncesant Müzesi'ndeki eserleri, sanatçı olarak iyi bir ormentalist olduğunu göstermektedir.

Ailesi
------

Kadimbayovlar soyadını taşıyan Mirza Kadim İrevani'nin ailesinin saflarında Azerbaycan'ın kültür ve bilim adamları vardı. Bunlardan 1915 yılında Erivan'da dünyaya gelen Efşan Kadimbeyova, 1949-1956 yılları arasında Azerbaycan Devlet Diller Enstitüsü'nün rektörlüğünü yaptı. 1953 yılında Azerbaycan SSC Yüksek Sovyeti başkan yardımcılığına seçildi. Birkaç yıllığına Sovyet milletvekili seçildi.

İrevani'nin torunu İsmet Ahundov da bir sanatçıydı. 1925 yılında Erivan'da doğdu ve son olarak Bakü'de Azim Azimzade Sanat Okulu'ndan mezun oldu. Ahundov ağırlıklı olarak manzara resimleri yaptı ve Cumhuriyetin Onurlu Sanatçısı seçildi.

Kadimbayovlar ailesinin bir diğer temsilcisi olan Zaur Kadimbeyov, uzun yıllar "İzvestiya" gazetesinin özel muhabiri olarak çalıştı ve SSR'nin tanınan bir gazetecisi oldu. Bu kuşağın bir diğer üyesi, Tıp Bilimleri Adayı Şaik Kadimov, "Kan Akrabalığı" (1989), "Mustafa Topçubaşov" (1989), "Ailenin Mahrem Dünyası" (1990) ve diğerleri gibi birçok edebi eserlerin yazarıydı. Şaik Kadimov'un kız kardeşi Siddiga Kadimova, "Sovyet Ermenistanı" gazetesinde çalıştı ve SSR Yüksek Sovyeti'nin yardımcısı oldu. Erivan'da Azerice radyo programlarının yapımcılarından biri oldu ve ömrünün son günlerine kadar bu şubede bölüm müdürü olarak çalışmıştır.

Ayrıca bakınız
--------------

* Efşan Kadimbeyova

Kaynakça
--------

1. 1 2 3 4 5  "Эривани / Под ред. Б. В. Иогансона". *Искусство стран и народов мира (краткая художественная энциклопедия)*, *Советская энциклопедия*. 1962. s. 61. **Эривани**, Мирза Кадым Мамед-Гусейн оглы [1825, Эривань (Ереван) — 1875, там же] — художник-орнаменталист и портретист, основоположник аз. станковой живописи. Работал в Эривани. Специального художественного образования не получил. Создавал рисунки трафареты для вышивки, росписи, ювелирных изделий и др. В 1850-х гг. написал 4 больших (1 м X 2 м) портрета маслом для реставрировавшегося дворца сардаров в Эривани. Произв.: «Танцовщицы» (живопись на стекле), портреты Фатали-шаха, молодого человека, сидящей женщины (темпера), Аббасы Мирзы (рис. тушью), «Мулла» — все в Аз. м. иск-в, Баку: портрет Мах Талят (М. иск-в Груз. ССР, Тбилиси), «Цветы с птицами» (лаковая живопись) и портрет-миниатюра (ГЭ)
2. 1 2  Костина 1964.
3. 1 2 3 4 5 6 7 8 9  Миклашевская 1954, s. 87.
4. 1 2 3 4 5 6  Гафарова.
5. 1 2 3  Миклашевская 1954, s. 89.
6. 1 2 3 4 5  Миклашевская 1954, s. 94.
7. ↑  Миклашевская 1954, s. 90.
8. ↑  Миклашевская 1954, s. 92.
9. ↑  Bayramova 2004.
10. 1 2  Əliyev 2015.
11. 1 2 3  Миклашевская 1954, s. 88.
12. 1 2  Əfəndi 2007.
13. 1 2  Koshoridze 2008, s. 202.
14. 1 2 3 4  Миклашевская 1954, s. 95.
15. 1 2  Миклашевская 1954, s. 97.
16. 1 2 3 4 5 6  Миклашевская 1954, s. 99.
17. 1 2  Миклашевская 1954, s. 100.
18. 1 2 3 4 5  Миклашевская 1954, s. 101.
19. ↑  Миклашевская 1954, s. 98.
20. 1 2  Миклашевская 1954, s. 86.
21. ↑  Керимов 1979, s. 4.
22. ↑  Миклашевская 1954.
23. ↑  Город Нуха. Дом Шекихановых // Азербайджан (Исторические и достопримечательные места) / Под общей редакцией М. А. Казиева.. — Б.: Издательство АН Азербайджанской ССР, 1960. — С. 113.
24. ↑  The Grove Encyclopedia 2009, s. 241.
25. ↑  Миклашевская 1954, s. 102.
26. 1 2 3  "Tanınmış İrəvanlı ziyalılar" (Azerice). iravan.info. 2013. 12 Kasım 2014 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 12 Mayıs 2015.

Kaynak
------

Azerice
* Əfəndi R. Azərbaycan incəsənəti 4 Mart 2016 tarihinde Wayback Machine sitesinde arşivlendi.. — Б.: Şərq-Qərb, 2007. — 160 с. — ISBN 978-9952-34-116-4.
* Əliyev Z. Mirzə Qədim İrəvaninin yaradıcılığı 27 Mayıs 2015 tarihinde Wayback Machine sitesinde arşivlendi. // Каспий : газета. — 2015. Архивировано 27 мая 2015 года.
* Bayramova A. Azərbaycan musiqi alətlərinin təsviri incəsənətdə tarixi faktlarının şərhinə dair 20 Ekim 2021 tarihinde Wayback Machine sitesinde arşivlendi. // Musiqi Dünyası. — 2004.

Rusca
* Гафарова Г. Творчество М.К.Эривани нашедшее отражение в исследованиях К.Керимова. 4 Mart 2016 tarihinde Wayback Machine sitesinde arşivlendi. // Официальный сайт Азербайджанского института туризма.
* Костина Е. Искусство Азербайджана 8 Ekim 2011 tarihinde Wayback Machine sitesinde arşivlendi. / Под общ. ред. Б.В. Веймарна, Ю.Д. Колпинского. — Всеобщая история искусств. — М.: Искусство, 1964. — Т. 5.
* Миклашевская Н. М. Художники XIX в. Мирза Кадым Эривани и Мир Мохсун Навваб / Под ред. Полевого В. М.. — Искусство Азербайджана. — Баку, 1954. — Т. IV.
* Наталья Михайловна Миклашевская / Вступительная статья: доктор искусствоведения проф. К. Керимов. Составители: ст. науч. сотрудник, искусствовед Т. Исмаилова, мл. науч. сотрудник С. Дадашева. Редактор: народный художник Азерб. ССР, лауреат Гос. премии СССР, Кязим-заде К. М.. — Б. 1979.
* Эривани Мирза Кадым Мамед-Гусейн оглы 6 Nisan 2012 tarihinde Wayback Machine sitesinde arşivlendi. // Большая Советская Энциклопедия.
* Эривани 28 Temmuz 2023 tarihinde Wayback Machine sitesinde arşivlendi. / Под ред. Полевого В. М.. — Популярная художественная энциклопедия. — М.: Советская энциклопедия, 1986.

İngilisce
* Azerbaijan // The Grove Encyclopedia of Islamic Art and Architecture / Edited by Jonathan M. Bloom and Sheila Blair. — Oxford University Press, 2009. — Vol. II. — ISBN 9780195309911.
* Irina Koshoridze. Qajar Paintings from the Collection of the Shalva Amiranashvili State Museum of Art of Georgia // Islamic Art and Architecture in the European Periphery. — 2008. — P. 299. — ISBN 9783447057530.

Dış bağlantılar
---------------

|  |  |
| --- | --- |
|  | Wikimedia Commons'ta ***Mirza Kadim İrevani*** ile ilgili ortam dosyaları bulunmaktadır. |

* Kuzey Azerbaycan’da güzel sanatların gelişimi (XIX. yüzyılın ikinci yarısı - XX. yüzyılın başları) 13 Temmuz 2018 tarihinde Wayback Machine sitesinde arşivlendi.