Kanat damarlanması (*Tipula* spp.) 
Kanat damarlanması (*Dolichopeza*  spp.) 
***Tipulidae***, **çayırsineğigiller, tipulagiller, tipulasineğigiller** çift kanatlılar (Diptera) takımından böcek familyası.

Çayır sinekleri, ilkbahar ve yaz aylarında genellikle akarsu kenarlarındaki çayırlıklar ve fundalıklar ile ormanlar gibi nemli ve gölgeli yerlerde bulunurlar. İri vücutları, uzun bacakları ve hantal uçuşları ile kolayca tanınabilirler. En büyük türlerinin kanat açıklığı 10 cm olabilir. Toraksın dorsalinde "V" şeklindeki ek yeri en karakteristik özellikleridir. Sokucu iğneleri olmadığından kesinlikle sokamaz ve kan ememezler. Ergin evrede pek azında beslenme vardır. Bu da nektar veya serbest bitki öz sularını emme şeklindedir.

Morfoloji
---------

Görünüşçe (*habitus*) Limoniidae familyasına çok benzer; onlardan kanat damarlanması ve duyargalarının yapısıyla ayrılırlar.

Kubbemsi yapılı toraksın dorsalinde "V" şeklinde mesonotal suturların bulunması, 5 segmentli olan palpin son segmentinin kamçı şeklinde uzaması, nokta gözlerin (*ocelli*) bulunmaması, 2 kaide (*scapus* ve *pedicellus*) ve 11 kamçı segmentine sahip duyargaların bulunması familyanın en karakteristik özellikleridir.

Birleşik gözler büyük ve ayrı olup daire ya da oval şekillidir. Uzun yapılı olan rostrum uzun ya da kısa bir *nasus* taşır. Dar yapılı kanatları dinlenme esnasında yarı açılır veya abdomenin üstünde birbiri üzerine katlanır. Kanatları iki anal damarlı, diskoid hücreli, genelde büyük, uzun ve uç kısmında daha fazla damarlanmıştır. Serbest durumlu olan halter daima belirgindir. Uzun, ince yapılı ve oldukça narin olan bacaklar 5 segmentli olup eklem yerlerinden kolayca kırılabilir. Bitkiler üzerinde beslenirken, kuvvetli rüzgârlarla bitkilerde meydana gelen salıntılar, bacak eklemlerinin kıvrımları ile o denli azaltılır ki gövde bu salıntılardan çok az etkilenir. Tibia apikalde mahmuzsuz veya 1 ya da 2 belirgin mahmuzludur. Beş segmentli olan tarsusun son segmenti bir çift tırnak ve *empodium* taşır. İnce ve uzun yapılı olan abdomen, 9-10 segmentten oluşmuştur. Abdomen sonu, dişilerde sivri olmakla birlikte erkekte daima genişlemiş ve özellikle önceki segmentten daha kalındır.

*Hypopygium* olarak adlandırılan erkek terminali bir takım karakteristik yapılar taşır ki bu yapılar bilhassa türlerin ayrımında kullanılır. Hypopygium türler için karakteristik özellik gösteren bilhassa kitinleşmiş 9. segment ile çiftleşme organını (*aeadegus*) içerir.

*Ovipositor* olarak adlandırılan dişi terminali yumurta bırakma ve çiftleşmeyi sağlayacak yapılar taşır. Ovipositor özellikle birkaç grupta çok uzun kılıç şeklinde (*Xiphura*), sivri ve kuvvetli kitinleşmiştir.

Biyolojisi
----------

Yaşam döngüleri, kısa bir yumurta evresi (1-2 hafta) ve 4 larva evresi ile kısa bir pupa evresinden oluşur (1-2 hafta). Çoğu 3. larva evresinde dikkate değer bir gelişim gösterir. Tam bir döngü 10 hafta kadar kısa bir süre olabildiği gibi 6 yıl kadar uzun olabilir. Ilıman türler genellikle *univoltin* olmasına rağmen birçok tür *bivoltin* dir. Sadece birkaç Tipula türü 2 yıllık hayat döngüsüne (*semivoltin*) sahiptir. *Tipula carinifrons* 4-5 yıllık bir hayat döngüsüne (*merovoltin*) sahiptir. Birçok *Dolichopeza* türünde yılda 2 nesil (*bivoltin*) görülür.

Yumurtlama çiftleşmeden hemen sonra meydana gelir. Bunun için abdomenin uç kısmı yumurta bırakılacak nemli toprak ya da çamur içine sık sık batırılır. Bırakılan yumurta sayısı vücut boyutu ile yakından alakalıdır, ortalama birkaç yüz olmakla birlikte *Tipula oleracea* 'da 1300 kadar olabilir. Yumurta, genellikle siyah renkli, pürüzsüz bir koryona sahip ve higroskopik filamentlidir. Sıcaklığa, yeni çıkan larvalara göre dayanıklı olmasına rağmen, duyarlıdır. Toprak içinde bulunan yumurtaların yaşama şansı su içindeki larvalardan daha fazladır.

Uzun ve silindirik yapılı olan larvalar dayanıklı derili ve 12 segmentlidir. Baş kapsülü büyüktür ve çoğunlukla protoraksın içine girer (*hemicephal*). Solunum *metapneustic* 'tir. Sularda yaşayanlar öncelikle deri solunumu yaparlar ki bu solunum tipinde trake borucukları ile donatılmış vücut uzantıları önemli rol oynar. Vücutlarının son segmentinin ventralinde kirpikli boru ve solunum borusu bulunur. Lob şeklinde 6 tane stigma uzantısı vardır. Bu uzantılar, larva suyun dibine kaçınca veya çamura girince stigmaları kapatarak yabancı maddelerin içeri kaçmasını engeller. Larvalar, sucul, yarı sucul ya da bütünüyle karacıl olabilir. Akarsu, göl ve bataklık gibi nemli yerlerde çürümekte olan bitkilerin kök, gövde ve yaprakları, rutubetli tarla toprakları, sığır gübresi, ağaç kovukları, ağaçların yosunlu ya da çürük kısımları, nemli orman altı toprak tabakası larvaların gelişimi için uygun habitatlardır. Larvaların büyük bir kısmı saprofittir.

Pupalar, 12–15 mm boyunda, *obtecta* tipte olup kahverengimsi ya da sarımsı renkli, hafif eğrilmiş, boynuzumsu bir ön stigma taşır. Sularda pupa dönemine girenler suyun üzerine uzanan havalandırma çıkıntıları yaparlar.

Yayılımı
--------

Dünya çapında yaklaşık olarak 4250, palearktik bölgede ise 17 cins ve 33 alt cinse dahil yaklaşık 1250 türü bilinmektedir. Avrupa'da ise yaklaşık 500 türle temsil edilmektedir.

2005 rakamlarına göre; Yunanistan’dan 163, Ermenistan’dan 59, Gürcistan’dan 67, Bulgaristan’dan 56, Azerbaycan’dan 52, İran’dan 28 ve Suriye’den 8 tür bilinmektedir. Irak’ın Tipulidae faunası ile ilgili olarak herhangi bir kayıt mevcut değildir. Türkiye’den ise şimdiye kadar toplam 132 tür kaydedilmiş olup bunların 55’i endemik, 68 tanesinin de tip lokalitesi Türkiye’dedir.

Hangi hayvanlar onunla beslenir?
--------------------------------

Kuşlar, yarasalar, örümcekler, kız böcekleri, yırtıcı sinek ve arılar ,kuşlar, kurbağalar, köstebekler, tarla fareleri, balıklar ve tel kurtları çayır sineği yer.

Türkiye'deki türleri
--------------------

*Ctenophora pectinicornis*
*Tanyptera atrata* 
*Nephrotoma appendiculata*
*Nephrotoma quadrifaria*
*Tipula unca*
*Tipula lateralis*
 
* Alt familya: **Ctenophorina**
	+ *Ctenophora* Meigen, 1803
		- *Ctenophora (Ctenophora) guttata* Meigen,1818
	+ *Dictenidia* Brulle, 1833
		- *Dictenidia bimaculata* (Linnaeus, 1761)
	+ *Tanyptera*  Latreille, 1804
		- *Tanyptera (Tanyptera) atrata atrata* (Linnaeus, 1758)
* Alt familya: **Dolichopezinae**
	+ *Dolichopeza* Curtis, 1825
		- *Dolichopeza (Dolichopeza) graeca* Mannheims, 1954
* Alt familya: **Tipulinae**
	+ *Nephrotoma* Meigen, 1803
		- *Nephrotoma appendiculata appendiculata* (Pierre, 1919)
		- *Nephrotoma croceiventris lindneri* (Mannheims, 1951)
		- *Nephrotoma guestfalica guestfalica* (Westhoff, 1879)
		- *Nephrotoma quadrifaria quadrifaria*  (Meigen, 1804)
		- *Nephrotoma theowaldi* Oosterbroek, 1978
	+ *Nigrotipula*
		- *Nigrotipula nigra* (Linnaeus, 1758)
	+ *Tipula* Linnaeus, 1758
		- Alt cins: *Acutipula*
			* *Tipula (Acutipula) aktashi* Koç, Hasbenli & Jong, 1998
			* *Tipula (Acutipula) isparta* Vermoolen, 1983
			* *Tipula (Acutipula) latifurca* Vermoolen, 1983
		- Alt cins: *Beringotipula*
			* *Tipula (Beringotipula) unca unca* Wiedemann, 1817
		- Alt cins: *Dendrotipula*
			* *Tipula (Dendrotipula) flavolineata* Meigen, 1804
		- Alt cins: *Lunatipula*
			* *Tipula (Lunatipula) anthe* Mannheims, 1968
			* *Tipula (Lunatipula) arnoldii* Savchenko, 1957
			* *Tipula (Lunatipula) astigma* Savchenko, 1968
			* *Tipula (Lunatipula) borysthenica* Savchenko, 1952
			* *Tipula (Lunatipula) carens* Theischinger, 1987
			* *Tipula (Lunatipula) cillibema* Koç, 2004
			* *Tipula (Lunatipula) dedecor* Loew, 1873
			* *Tipula (Lunatipula) dracula* Theischinger, 1977
			* *Tipula (Lunatipula) franzressli* Theischinger, 1982
			* *Tipula (Lunatipula) furcula* Mannheims, 1954
			* *Tipula (Lunatipula) gebze* Koç, Hasbenli & Vogtenhuber, 2007
			* *Tipula (Lunatipula) helvola* Loew, 1873
			* *Tipula (Lunatipula) huberti* Theischinger, 1982
			* *Tipula (Lunatipula) istriana* Erhan et Theowald, 1961
			* *Tipula (Lunatipula) jaroslavi* Koç, 2007
			* *Tipula (Lunatipula) mendli* Martinovsky, 1976
			* *Tipula (Lunatipula) murati* Koç, 2004
			* *Tipula (Lunatipula) neutra* Theischinger, 1982
			* *Tipula (Lunatipula) oorschotorum* Theischinger, 1987
			* *Tipula (Lunatipula) oosterbroeki* Koç, 2007
			* *Tipula (Lunatipula) peliostigma burdurafyonensis* Theischinger, 1987
			* *Tipula (Lunatipula) pseudopeliostigma* Mannheims, 1965
			* *Tipula (Lunatipula) pseudowolfi* Theischinger, 1979
			* *Tipula (Lunatipula) savtschenkoi* Simova, 1960
			* *Tipula (Lunatipula) sciurus* Theischinger, 1977
			* *Tipula (Lunatipula) selenis* Loew, 1873
			* *Tipula (Lunatipula) soosi izmirensis* Mannheims, 1954
			* *Tipula (Lunatipula) sepiaformis* Vogtenhuber 2002
			* *Tipula (Lunatipula) subacuminata* Mannheims, 1963
			* *Tipula (Lunatipula) subternalis* Oosterbroek 1997
			* *Tipula (Lunatipula) teunisseni* Theischinger, 1979
			* *Tipula (Lunatipula) theia* Mannheims, 1963
			* *Tipula (Lunatipula) transmarmarensis* Koç, Aktaş & Oosterbroek, 1996
			* *Tipula (Lunatipula) truncata truncata* Loew, 1873
			* *Tipula (Lunatipula) vermooleni* Theischinger, 1987
			* *Tipula (Lunatipula) verrucosa sinedente* Theischinger, 1980
			* *Tipula (Lunatipula) vulpecula* Theisnger, 1979
			* *Tipula (Lunatipula) vogtenhuberi* Theischinger, 1979
			* *Tipula (Lunatipula) zaitzevi* Savchenko, 1952
		- Alt cins: *Mediotipula*
			* *Tipula (Mediotipula) anatoliensis* Theowald, 1978
		- Alt cins: *Pterelachisus*
			* *Tipula (Pterelachisus) aspoecki* Vogtenhuber, 2004
			* *Tipula (Pterelachisus) luteobasalis abant* Vogtenhuber, 2004
			* *Tipula (Pterelachisus) varipennis* Meigen, 1818
		- Alt cins: *Savtshenkia*
			* *Tipula (Savtshenkia) jeekeli* Mannheims & Theowald, 1959
			* *Tipula (Savtshenkia) odontostyla* Savchenko, 1961
		- Alt cins: *Schummelia*
			* *Tipula (Schummelia) ahrensi* Savchenko, 1957
			* *Tipula (Schummelia) variicornis* Schummel, 1833
		- Alt cins: *Tipula*
			* *Tipula (Tipula) orientalis* Lackschewitz, 1930
		- Alt cins: *Yamatotipula*
			* *Tipula (Yamatotipula) caesia* Schummel, 1933
			* *Tipula (Yamatotipula) lateralis lateralis* Meigen, 1804
			* *Tipula (Yamatotipula) submontium* Theowald et Oosterbroek, 1981

Kaynakça
--------

* Tipulidae uzmanı Doç. Dr. Hasan KOÇ'un web sitesi
* Prof. Dr. Ali Demirsoy (1992), Yaşamın Temel Kuralları (Entomoloji)
* Hasan Koç (2007)[*ölü/kırık bağlantı*], *Two new species of Tipula (Lunatipula) Edwards (Diptera: Tipulidae) from Turkey*, Ann. soc. entomol. Fr. (n.s.), 2007, 43 (3) : 327-332
* Özgür Serçe ve Hasan Koç (2005)[*ölü/kırık bağlantı*], *Türkiye Tipulidae faunasına katkılar / Consrubutions to Tipulidae of Turkey (Insecta, Diptera)*, G.Ü. Fen Bilimleri Dergisi, 18(1):39-50 (2005)
* Pjotr Oesterbrock, Rune Bygebjerg & Thorkild Munk (2006), *The West Palearctic species of Ctenophorinae (Diptera: Tipulidae): key, distribution and references*, Entomologische Berichten 66(5): 138-149

|  |  |
| --- | --- |
| Otorite kontrolü Bunu Vikiveri'de düzenleyin | 
* LCCN: sh85033737
* NDL: 00562096
* NKC: ph849170
* NLI: 987007531386705171

 |