**1899 Aydın-Denizli depremi**, 20 Eylül 1899 tarihinde günümüz Türkiye'sinde 6,5-7,1 Mw büyüklüğünde bir depremdir. Depremin şiddeti Mercalli şiddet ölçeğine göre IX (*Çok yıkıcı*) idi. Aydın ve Denizli'de ağır hasar oluştuğu ve 1,117-1,470 arasında can kaybı olduğu kaydedildi.

Tektonik durum
--------------

Batı Türkiye'nin levha tektoniği haritası
Türkiye, Kuzey Anadolu Fay Hattı, Doğu Anadolu Fay Hattı ve Helen yitim zonu da dahil olmak üzere komşu levhaların sınırlar boyunca etkileşime girdiği, Anadolu levhasının jeolojik olarak aktif bir bölgesinde yer almaktadır. Arap levhasının Anadolu levhasına doğru kuzeye ilerlemesi ve okyanus kabuğunun Anadolu levhasının altına dalması, iç orojeneze neden olur. Anadolu levhası içindeki doğrultu atımlı faylar, Kuzey Anadolu ve Doğu Anadolu fayları boyunca bu orojenez bulunur. Türkiye'nin batısı, aktif bir genişleme bölgesinde (Batı Anadolu Genişleme Bölgesi) yer almaktadır. Bu kuzey-güney uzantısı bölgesi, açık denizdeki okyanus kabuğunun sonucudur. Aktif normal faylar, doğu-batı doğrultulu horst ve graben özelliklerini oluşturan, uzantı deformasyonunu barındırır.

Deprem
------

Deprem, Batı Anadolu Genişleme Bölgesi'nde aktif bir normal fayın kırılması sonucu meydana gelmiştir. Depreme sebep olan fay, Büyük Menderes grabenini de oluşturan güneye eğimli, düşük açılı bir yapıdaydı. Yırtılmanın yüzeyin 4–5 km altında meydana geldiği düşünülmektedir. Denizli bölgesinde sık sık depremler meydana gelir ve MS 60'tan bu yana kaydedilen en az sekiz büyük deprem vardır.

1960'lar ve 1970'lerdeki jeolojik saha çalışmaları sırasında 50 km uzunluğunda bir yüzey kırılması ve 3 m'ye kadar dikey yer değiştirme ölçüldü. Kırılma ayrıca 50 cm'lik bir sağ yanal doğrultu atımlı bir bileşen üretti. 1998'de Nikolas Ambrasis, yüzey kırılma uzunluğunu 70 km olarak ölçtü. Hasar ve yardım dağıtım raporları üzerine 2013 yılında yapılan bir çalışmayla, depremin aslında birbiri ardına meydana gelen iki ana şok olabileceği söylendi. İkinci ana şokun tahmini büyüklüğü 6,7 idi.

Büyük Menderes grabeni

Sonrası
-------

Büyük Menderes grabeni büyük ölçüde hasar gördü ve en büyük tahribatı Sultanhisar, Atça, Nazilli, Kuyucak, Sarayköy, Denizli ve Karacasu kentleri yaşadı. Aydın merkezde 350; Köşk, Sultanhisar, Atça ve Nazilli'de 2.052; Kuyucak ve Ortakçı'da 2.931 ve Sarayköy'de 720 olmak üzere toplam 12.932 ev yıkıldı. Bunun yanı sıra, 8.756 bina hasar gördü. Ana şok ve artçıları, 1.1170-1.470 can kaybına sebep oldu ve 80.000-100.000 kişiyi evsiz bıraktı.

Denizli'deki tüm evlerin tahminen yüzde 55'i yıkıldı. Nazilli'nin eski kısmı tamamen yıkıldı; bir meyan kökü fabrikası ve tüm kamu altyapıları yok oldu. Şehrin daha yeni kesiminde, evlerin yarısı yıkıldı ve deprem sonrası çıkan yangınla daha da kötüleşti. Yangınlar, ana şoktan kurtulanlar da dahil olmak üzere Sarayköy'deki bazı evleri de yok etti. Aydın'da yüzlerce ev ve bir caminin minareleri çöktü. Bir fabrika bacası, bazı kiliseler ve sinagoglar yıkıldı. Aydın'dan Çal ve Denizli'ye uzanan demiryolu hattında, hafriyatın bir kısmı çökerek rayların 2 m havada asılı kalmasına neden oldu. Sarayköy yakınlarında bulunan üç kentte demiryolu köprüleri hasar gördü. Kuyucak ve Gemelli'nin doğusunda telekomünikasyon direklerinin çöktüğü bildirildi. Heyelanlar terk edilmiş bir kasabayı yok etti ve iki kasabaya zarar verdi. Koçarlı, Şahinli ve Cellat'ta toprak sıvılaşması rapor edildi.

Tepkiler
--------

Deprem haberi İstanbul'a ulaştı ve bir kriz yönetim planı yapıldı. İstanbul ve İzmir'de çeşitli dini ve etnik gruplar tarafından çok sayıda yardım kampanyası başlatıldı. Hasar gören telekomünikasyon sistemleri depremden sonraki ilk günlerde yardım dağıtımını yavaşlattı. Yardım dağıtımı dağınıktı ama daha sonra resmi kurumlar devreye girince daha düzenli bir şekilde devam etti. Osmanlı hükûmeti 5.598 evin inşasına yardım etti ve 11.975 evin onarımını yaptı.

Kaynakça
--------

1. ↑  Sipahioglu, Selçuk (1979). "Büyük Menderes Alçalımı ile Menderes Masifi Yükseliminin Sınırını Oluşturan Kuşağa Uygulanan Bir Deprem Öncesi Çalışması" [A Pre-Earthquake Study Applied to the Belt Forming the Boundary of Büyük Menderes Graben and Menderes Massif Horst]. *Bulletin of Earthquake Research*. **6** (25). 18 Şubat 2023 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 18 Şubat 2023.
2. 1 2  Kumsar, Halil; Aydan, Ömer; Şimşek, Celal; D’Andria, Francesco (2016). "Historical earthquakes that damaged Hierapolis and Laodikeia antique cities and their implications for earthquake potential of Denizli basin in western Turkey" (PDF). *Bulletin of Engineering Geology and the Environment*. **75** (2): 519-536. doi:10.1007/s10064-015-0791-0. 22 Temmuz 2022 tarihinde kaynağından arşivlendi (PDF). Erişim tarihi: 18 Şubat 2023.
3. 1 2 3  Ocakoğlu, Faruk; Açıkalın, Sanem; Güneş, Günver; Özkes, Sevilay; Dirik, Kadir; Özsayın, Erman (2013). "Was the 1899 Menderes Valley Earthquake a double earthquake? Historical and paleosismological constraints". *Journal of Asian Earth Sciences*. 67–68: 187-198. Bibcode:2013JAESc..67..187O. doi:10.1016/j.jseaes.2013.02.026.
4. ↑  Altunel, Erhan (1999). "Geological and geomorphological observations in relation to the 20 September 1899 Menderes earthquake, Western Turkey". *Journal of the Geological Society*. **156** (2): 241-246. Bibcode:1999JGSoc.156..241A. doi:10.1144/gsjgs.156.2.0241.
5. 1 2  "Aydın'da yaşanan en büyük deprem: 1899". *Aydın Denge Gazetesi*. 4 Kasım 2020. 8 Şubat 2022 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 22 Temmuz 2022.
6. ↑  National Geophysical Data Center (1972). "National Geophysical Data Center / World Data Service (NGDC/WDS)". *Global Significant Earthquake Database*. NOAA National Centers for Environmental Information. doi:10.7289/V5TD9V7K. 22 Temmuz 2022 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 22 Temmuz 2022.

| * g
* t
* d
Türkiye'deki depremler |
| --- |
| Tarihsel | 
* MS 17 Lidya
* 115 Antakya
* 141 Likya
* 262 Güneybatı Anadolu
* 447 Konstantinopolis
* 526 Antakya
* 557 Konstantinopolis
* 840 Erzurum
* 989 Konstantinopolis
* 1114 Maraş
* 1268 Kilikya
* 1509 Konstantinopolis
* 1513 Maraş
* 1556 Marmara Denizi
* 1598 Amasya-Çorum
* 1653 Doğu İzmir
* 1668 Kuzey Anadolu
* 1688 İzmir
* 1739 İzmir
* 1766 İstanbul
* 1784 Erzincan
* 1840 Ahura
* 1855 Bursa
* 1859 Erzurum
* 1862 Turgutlu
* 1872 Amik
* 1881 Sakız Adası
* 1883 Çeşme
* 1894 İstanbul
* 1898 Balıkesir
* 1899 Aydın-Denizli

 |
| 20. yüzyıl | 
* 1903 Malazgirt
* 1912 Mürefte
* 1914 Afyon-Bolvadin
* 1919 Ayvalık
* 1924 Pasinler
* 1926 Kars
* 1928 Torbalı
* 1929 Suşehri
* 1930 Hakkâri
* 1933 Çivril
* 1935 Erdek-Marmara Adaları
* 1935 Digor
* 1938 Kırşehir
* 1939 Erzincan
* 1941 Muğla
* 1941 Van-Erciş
* 1942 Niksar-Erbaa
* 1943 Adapazarı-Hendek
* 1943 Tosya-Ladik
* 1944 Bolu-Gerede
* 1944 Edremit Körfezi
* 1945 Adana
* 1946 Varto-Hınıs
* 1949 Karlıova
* 1949 Karaburun
* 1951 Çankırı
* 1952 Hasankale
* 1953 Yenice-Gönen
* 1955 Söke
* 1957 Fethiye
* 1957 Abant
* 1964 Manyas
* 1966 Varto
* 1967 Mudurnu
* 1967 Pülümür
* 1968 Bartın
* 1969 Alaşehir
* 1970 Gediz
* 1971 Bingöl
* 1971 Burdur
* 1975 Lice
* 1976 Çaldıran
* 1983 Erzurum
* 1983 Biga
* 1986 Malatya
* 1992 Erzincan
* 1995 Dinar
* 1998 Adana-Ceyhan
* 1999 Gölcük
* 1999 Düzce

 |
| 21. yüzyıl | 
* 2000 Bolvadin-Sultandağı
* 2000 Çankırı
* 2002 Çay-Sultandağı
* 2003 Bingöl
* 2004 Erzurum
* 2004 Doğubayazıt
* 2005 İzmir
* 2010 Elâzığ
* 2011 Simav
* Ekim 2011 Van
* Kasım 2011 Van
* 2014 Ege Denizi
* 2017 Ege Denizi
* 2019 İstanbul
* 2020 Elâzığ
* 2020 İran-Türkiye
* 2020 Bingöl
* 2020 Ege Denizi
* 2022 Buca
* 2022 Düzce
* 2023 Kahramanmaraş

 |