**Esrâr Dede** (Asıl adı Mehmed) (d.1749, İstanbul - ö. 29 Ocak 1797, İstanbul), Türk Dîvân edebiyatı şairi; mutasavvıf.

Hayatı
------

Esrar Dede. gerçek adı Mehmed, (Hicri 1162) 1749 yılında Sütlüce, İstanbul'da doğdu. Doğum tarihi üzerinde bir ihtilaf mevcuttur. Babasının isminin Ahmed-i Bîzebân ve dedesinin Hasan Efendi olduğu bilinmektedir. Fakat ailesine, çocukluğuna ve gençlik yıllarına dair fazla bilgi yoktur.

Çok iyi bir eğitim gördüğü eserlerinden kolayca anlaşılabilmektedir. Arapça ve Farsça başta olmak üzere Rumca, Latince ve İtalyanca bilirdi. Dile olan ilgisi ve kabiliyetini, *Lûgat-ı Tilyan* isimli bir Türkçe - İtalyanca sözlük yazmış olmasından da anlıyoruz. Karakterinin güzel olduğu, özellikle çok cömert olduğu söylenmiştir. Galata Mevlevihanesi'nde tanıştığı Şeyh Gâlip ile ömür boyu dost kalmıştır. "Esrâr" mahlasını da, Şeyh Gâlip'e arz edip talebelerinden olunca almıştır. Şeyh Gâlip ile tanıştıktan sonra Şeyh Gâlip'in eğitimine girdi. Hayatı boyunca Mevlevilik dairesinden çıkmadı. Daha sonraları tezkireci ve meşîhat makamlığını kazanmasına rağmen Şeyh Gâlip'in yanından ayrılmadı. Ömrü boyunca Galata Mevlevihanesi'nde kendisine ayrılan odada yaşadı, eserlerini burada kaleme aldı ve 1796 (Hicri 1211) yılında burada öldü. Garip bir detaydır ki, vefat günü Mirac kandiline denk gelmiştir.

|  |  |
| --- | --- |
|  | Vikikaynak'ta **Mersiye (Şeyh Galib)** ile ilgili metin bulabilirsiniz. |

Bunun dışında bizzat Şeyh Gâlip, Esrâr Dede'nin ölümü üzerine bir mersiye kaleme almıştır. Bu mersiye şöyle başlar:

*Kan ağlasın bu dide-i dür-bârım ağlasın*
*Ansın benim o yâr-ı vefâ-dârım ağlasın*
*Çeşm ü dehân u ârız u ruhsârım ağlasın*
*Baştan başa bu cism-i siyeh-kârım ağlasın*
*Ağyârım ağlasın bana hem yârim ağlasın*
*Gûş eyleyen hikâyet-i Esrâr'ım ağlasın*
*Nâ-dide bir güher telef etdim dirîg u âh*
*Hâk içre defnedüp gerü gitdim dirîg u âh*

Ayrıca Esrar Dede'nin mezar taşında Şeyh Gâlip'in şu cümleleri yer almaktadır:

*"Esrâr Dede çileyi hatm ettiği dem*
*Sırr oldu serin hırka-i tâbûta çeküp*
*Gâlib dedi târihin efsûs efsûs*
*Hemdemlerini hayrân kodı Esrâr göçüp."*

Eserleri
--------

Kuşkusuz her açıdan olduğu gibi edebî açıdan da Esrâr Dede'yi en çok Şeyh Gâlip etkiledi. Bu iki önemli ismin eserleri ise daha sonraki kuşakların birçok önemli edebiyatçısını etkilemiştir. Nitekim daha sonraları Şeyh Gâlip'in ünlü eseri "Hüsn ü Aşk"dan esinlenerek, Yenikapı Mevlevihanesi'nin son şeyhi Abdulbâkî Baykara tarafından kaleme alınacak olan yine Hüsn-ü Aşk isimli manzûm tiyatronun ilk perdesi Şeyh Gâlip ile Esrâr Dede'nin konuşmalarını konu alacaktır.

* Şiirlerini topladığı Dîvân'ı en önemli ve bilinen eseridir. Bu da, 1841 yılında "*Divan-ı Belağat-unvân-ı Esrâr Dede Efendi*" ismiyle yayımlanmıştır.
* Mevlevî şairlerinin hayatlarını ve şiirlerinden örnekleri barındıran, Esrâr Dede Tezkiresi olarak da anılan "*Tezkire-i Şu'ârâ-yı Mevlevîyye*" bir diğer ünlü eseridir.
* *Mübâreknâme-i Esrâr*,
* *Fütüvvetnâme-i Esrâr*
* *Lugat-ı Tilyan*'dır.

Genel olarak Esrâr Dede arı ve yalın bir dil kullanırdı. Şiirlerinde Mevlevîliğe ve Mevlânâ'ya olan sevgisine sık sık yer vermiştir. Şiirlerindeki tasavvuf etkisi barizdir.

Eserlerinden Örnek
------------------

***Gazel (Gece Kandilli'de)***

*Gece Kandilli’de gök kandil olup ol meh-rû*
*Mâhitab eyleyerek eyledi azm-i Göksu*
*Ol şehen-şâh-ı hüsn basdı kadem şevketle*
*Hele Beylerbeyi’nin başına devletdir bu*
*Boğaz içinde bu şeb mey vererek muğbeçeler*
*İtdi sâgar gibi lebrîz bizi tâ-be-gelû*
*Gel çelipa içün itme bizi hicrana dûçar*
*Nola İstavroz’a gitme bu gice kâfir-hu*
*Subha dek eyleyelim şevk ile zevk-i mehtâb*
*Mestdir çeşm-i siyeh meste yeter bu uyku*

|  |  |
| --- | --- |
|  | Vikisöz'de ***Esrâr Dede*** ile ilgili sözleri bulabilirsiniz. |

*Yardan sana şu peymâne ki ihsân oldu*
*Mihr-i dîdâr idi Esrar sabaha karşu*
*Saye-i Hazret-i Galib’de Boğaz içre bu şeb*
*Zevk-i min tahtil enhar idi bana her su*

Kaynakça
--------

Dış kaynaklar
-------------

* Bilgin, A. Azmi (1999) "Esrar Dede" *Yaşamları ve Yapıtlarıyla Osmanlılar Ansiklopedisi* Cilt:1 sayfa:473-474, İstanbul: Yapi Kredi Kültür Sanat Yayıncılık, ISBN 975-08-0071-0

Dış bağlantılar
---------------

* Aksoy, Hasan (1995) "Esrar Dede", *Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. c.11 say. 432-434* Online:

| * g
* t
* d
Divan edebiyatında önemli müellifler |
| --- |
| 13. Yüzyıl | Şeyyad Hamza · Hoca Dehhâni · Ahmed Fakih · Mevlana· Sultan Veled |
| 14. Yüzyıl | Gülşehrî · Âşık Paşa · Ahmedî · Kadı Burhâneddin · Kul Mesud · Nesimi · Ahmed-i Dâ'i |
| 15. Yüzyıl | Şeyhî · Süleyman Çelebi · Ali Şîr Nevaî · Hoca Sinan Paşa · Ahmed Paşa · Babür · Mercimek Ahmet · Necâtî · Hamdullah Hamdi · Mihrî Hatun · Âşıkpaşazâde · Hayâlî |
| 16. Yüzyıl | Fuzûlî · Babür. Sehi Bey · Latîfî · Baki · Bağdatlı Ruhi · Seydi Ali Reis · Zâtî · Pîrî Reis · Kara Fazlî · Lâmiî Çelebi · Hoca Sâdeddin Efendi · Gelibolulu Mustafa Âlî · Ahdî |
| 17. Yüzyıl | Nef'i · Zekeriyazade Yahya Efendi · Nâ'ilî · Neşati · Nâbi · Kâtip Çelebi · Evliya Çelebi · Azmizade Haleti · Naîmâ · Koçi Bey · Veysî · Nergisi · İbrahim Peçevî |
| 18. Yüzyıl | Nedim · Şeyh Galip · Yirmisekiz Mehmed Çelebi · Enderûnlu Fâzıl · Esrâr Dede · Mütercim Âsım |
| 19. Yüzyıl | Enderunlu Vasıf · Yenişehirli Avni · Koca Mehmed Ragıp Paşa · Sünbülzade Vehbî · Keçecizade İzzet Molla · Akif Paşa · Leskofçalı Galip · Leyla Saz · Âdile Sultan |
| Önemli Kavramlar | Divan· Divan edebiyatı · Divan şairi · Aruz ölçüsü · Nazım biçimleri · Münşeat · Kaside · Gazel · Tasavvuf edebiyatı · Türk edebiyatı |