**Surp Giragos Ermeni Kilisesi** veya **Aziz Kyriakos Kilisesi** (Ermenice: Սուրբ Կիրակոս եկեղեցի *Surp Giragos Egeğedzi*), Diyarbakır'ın Sur ilçesinde bulunan ve 2016 senesinde hükûmet tarafından kamulaştırılmış olan tarihi bir Ermeni Apostolik Kilisesi.

Ermeni cemaatinin Ortadoğu'daki en büyük kilisesi konumunda kabul edilen Surp Giragos Ermeni Kilisesi, İnciciyan’ın verdiği bilgiye göre 16. yüzyılda inşa edilmiştir. İnciciyan, 1518 yılında Sen Teodaros Kilisesi’nin camiye dönüştürülmesinden sonra, kiliseye ait mezarlığın içinde Surp Giragos Kilisesi’nin inşa edildiğini ifade etmektedir. Kilise, 1722 yılında dönemin metropoliti Bedros Vartabed tarafından geniş çaplı bir restorasyona tabi tutulmuştur. Surp Giragos Kilisesi, 1881 yılında meydana gelen bir yangında harap olmuştur. Belgelerden anlaşıldığına göre kilise kazaen yanmış ve Ermeni cemaati tarafından padişahtan kilisenin tamiri için izin istenmiştir. Bu konuda şeyhülislamdan fetva istenmiş ve şeyhülislam da, "*sulh yoluyla fetholunan bir beldede bulunan eski bir kilise yanmış olsa, o beldenin zimmîleri kiliseye nesne ilave etmeksizin eski haline uygun olarak tamir etmeleri dinen uygundur*" şeklinde fetva vermiş ve kilisenin tamiri için padişah tarafından Ermeni cemaatine ruhsat verilmiştir. Böylece kilise, 1883 yılında yeniden inşa edilerek ibadete açılmıştır.

Polonyalı Simeon, Diyarbakır’ı ziyaret ettiği zaman buradaki Ermeni kiliselerine de uğramış ve "*şehirde, piskoposluk dairesi ve okul binaları ile birlikte, Surp Kiragos ve Surp Sargis adlarını taşıyan iki büyük taş Ermeni kilisesi vardı. (…) Bir gün Surp Kiragos kilisesine gittiğim zaman, kilisenin beş mihrabının önünde ayrı ayrı ayin yapıldığını gördüm. Orada; vardapet, keşiş ve piskoposlardan başka yirmi beş papaz saydım*" diyerek Surp Giragos’un oldukça büyük ve aktif bir kilise olduğunu ifade etmektedir. İnciciyan ve 19. yüzyılda şehri ziyaret eden seyyahlar da, Surp Giragos’un yedi mihraplı, oldukça büyük bir kilise olduğu bilgisini vermektedirler.

Surp Giragos Kilisesi’nin adı, Osmanlı arşiv belgelerinde ve şer’iyye sicillerinde aynı zamanda ‘Küçük Kilise’ veya ‘Çanaklı Kilise’ olarak da geçmektedir. Yukarıda da ifade edildiği gibi Diyarbakır’ı ziyaret eden seyyahların verdiği bilgilere bakıldığında kilisenin oldukça büyük bir kilise olduğu anlaşılmaktadır. Dolayısıyla kilisenin neden ‘Küçük Kilise’ olarak adlandırıldığını bilememekteyiz. Ancak seyyahların verdiği bilgilerin aksine, Diyarbakırlı siyasetçi/öğretmen Mustafa Akif Tütenk (ö. 1952), hatıralarında bu kilisenin küçük bir kilise olduğunu ancak ‘Çatal-Sakal’ lakaplı ecnebi bir reji memurunun propagandasıyla yıktırılarak yerine büyük bir kilise yaptırıldığını ifade etmektedir.

Surp Giragos Kilisesi, Birinci Dünya Savaşı’nda Alman subaylarının karargâhı olarak kullanılmıştır. Kilisenin eski çan kulesi 1913 yılında yıldırım düşmesi sonucu yıkılmıştır. 1914 yılında 2 bin altın harcanarak yaptırılan oldukça yüksek ve görkemli çan kulesi, kilisenin yakınındaki dört ayaklı minareden yüksek olduğu gerekçesiyle 1916 yılında devlet tarafından yıktırılmıştır. 1960 yılına kadar, askeri depo, Sümerbank bez deposu vb. değişik amaçlarla kullanılan kilise, bu tarihten sonra Diyarbakır Ermeni cemaatine devredilmiştir. Uzun süre Hızır İlyas Ermeni Kilisesi Vakfı’na ait, Sur İlçesi, Savaş Mah. Göçmen Sok. No: 12 adresinde bulunan Surp Giragos Kilisesi, metruk kalmıştır. Cemaati Ermeni Soykırımı'dan sonra kalmadığı için uzun bir süre kullanılmayan kilise, günümüzde restore edilmeye başlanmış ve binanın bir kısmı 22 Ekim 2011 tarihinde ibadete açılmıştır. Daha önce çan kulesi yıktırılan kilisenin bu kulesi tamir edilmiş ve kilisenin önceki çanının aynısı Moskova’da özel olarak yaptırılmıştır. 100 kilo ağırlığındaki bu bronz çan, kuleye takılarak 4 Kasım 2012 tarihinde kilisede yapılan geniş katılımlı ayine yetiştirilmiştir. Kilisede bu tarihten itibaren yılda bir defa ibadet yapılmakta ve dünyanın değişik bölgelerine dağılan, özellikle Diyarbakırlı Ermeniler, bu ayine iştirak etmektedirler.

2015'te kapanan Surp Giragos Kilisesi 7 Mayıs 2022'de tekrar açılmıştır.

Kaynakça
--------

1. ↑  Kasım ERTAŞ, *Osmanlı İmparatorluğu’nda Diyarbakır Ermenileri*, İstanbul 2015, s. 220-222
2. ↑  "Ortadoğu'nun En Büyük Ermeni Kilisesi Surp Giragos 7 Yıl Sonra Tekrar İbadet Açıldı! – Kanun Gazetesi". 25 Mayıs 2022 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 10 Mayıs 2022.

| * g
* t
* d
Diyarbakır ilindeki manastır ve kiliseler |
| --- |
| Ermeni Katolik Kilisesi **·**  Mar Petyun Keldani Kilisesi **·**  Meryem Ana Süryani Kadim Kilisesi **·**  Protestan Kilisesi **·**  Surp Giragos Ermeni Kilisesi |

| * g
* t
* d
Sur, Diyarbakır |
| --- |
| Surlar | 

|  |  |
| --- | --- |
| Burçlar | 
* Keçi Burcu
* Ulu Beden Burcu
* Yedi Kardeşler Burcu

 |
| Kapılar | 
* Dağ Kapı
* Mardin Kapı
* Urfa Kapı
* Yeni Kapı

 |

 |
| Hanlar | 
* Çifte Han
* Deliller Hanı
* Hasan Paşa Hanı
* Sülüklü Han
* Yeni Han

 |
| Hamamlar | 
* Cincıklı Hamamı
* Çardaklı Hamam
* Deva Hamamı
* Kadı Hamamı
* Melek Ahmed Paşa Hamamı
* Paşa Hamamı
* Vahap Ağa Hamamı

 |
| İbadet yerleri | 

|  |  |
| --- | --- |
| Camiler | 
* Behram Paşa Camii
* Fatih Paşa Camisi
* Hacı Büzrük Camii
* Hadım Ali Paşa Camii
* Hazreti Süleyman Camii
* Hüsrev Paşa Camii
* İskender Paşa Camii
* Kadı Camii
* Melek Ahmed Paşa Camii
* Nasuh Paşa Camii
* Nebî Camii
* Ömer Şeddat Camii
* Safa Camii
* Sinoğlu Camii
* Şeyh Mutahhar Camii
* Ulu Camii

 |
| Kiliseler | 
* Ermeni Katolik Kilisesi
* Mar Petyun Keldani Kilisesi
* Meryem Ana Kilisesi
* Saint George Kilisesi
* Surp Giragos Ermeni Kilisesi
* Surp Sarkis Ermeni Ortodoks Kilisesi

 |

 |
| Köşkler/Konaklar | 
* Cemil Paşa Konağı
* Gazi Köşkü
* Erdebil Köşkü
* Kuşdili Köşkü

 |
| Köprüler | 
* On Gözlü Köprü

 |
| Medreseler | 
* Ali Paşa Medresesi
* Latifiye Medresesi
* Mesudiye Medresesi
* Zinciriye Medresesi

 |
| Müzeler | 
* Ahmet Arif Edebiyat Müzesi
* Arkeoloji Müzesi
* Cahit Sıtkı Tarancı Müzesi
* Ziya Gökalp Müzesi

 |
| Tarihî bölgeler | 
* İç Kale

 |


| * g
* t
* d
Türkiye'deki etkin Ermeni kiliseleri |
| --- |
| Apostolik | 

|  |  |
| --- | --- |
| Eski İstanbul | Türkiye Ermenileri Patrikliği **·** Surp Asdvadzadzin Patriklik Kilisesi  **·** Surp Kevork Kilisesi  **·** Surp Hagop Kilisesi  **·** Surp Sarkis Anıt Mezar Şapeli  **·** Kumkapı Surp Harutyun Kilisesi  **·** Gedikpaşa Surp Hovhannes Kilisesi  **·** Surp Tateos - Surp Partoğomeos Kilisesi  **·** Narlıkapı Surp Hovhannes Kilisesi  **·** Surp Nigoğayos Ermeni Kilisesi  **·** Surp Pırgiç Ermeni Hastanesi Şapeli  **·** Dzınunt Surp Asdvadzadzni Kilisesi  **·** Yeşilköy Surp Stepanos Kilisesi  **·** Surp Hıreşdagabed Kilisesi  **·** Surp Yeyğa Kilisesi  **·** Eyüp Surp Asdvadzadzin Kilisesi |
| Avrupa Yakası | Halıcıoğlu Surp Stepanos Kilisesi **·** Galata Surp Krikor Lusavoriç Kilisesi  **·** Surp Yerrortutyun Kilisesi  **·** Taksim Surp Harutyun Kilisesi  **·** Surp Vartanants Kilisesi  **·** Beşiktaş Surp Asdvadzadzin Kilisesi  **·** Ortaköy Surp Asdvadzadzin Kilisesi  **·** Yerevman Surp Haç Kilisesi  **·** Surp Santuht Kilisesi  **·** Surp Yerits Mangants Kilisesi  **·** Yeniköy Surp Asdvadzadzin Kilisesi  **·** Surp Hripsimyants Kilisesi |
| Anadolu Yakası | Surp Takavor Kilisesi **·** Surp Haç Kilisesi  **·** Surp Garabet Kilisesi  **·** Üsküdar Surp Krikor Lusavoriç Kilisesi  **·** Surp Yergodasan Arakelots Kilisesi  **·** Beykoz Surp Nigoğayos Kilisesi  **·** Surp Nışan Kilisesi |
| Adalar | Kınalıada Surp Krikor Lusavoriç Kilisesi |
| Anadolu | Kayseri Surp Krikor Lusavoriç Kilisesi **·** Surp Giragos Kilisesi  **·** Mardin Surp Kevork Kilisesi  **·** Surp Karasun Manuk Kilisesi  **·** Hatay Surp Krikor Lusavoriç Kilisesi  **·** Hatay Surp Asdvadzadzin Kilisesi |

 |
| Katolik | Surp Asdvadzadzin Ermeni Katolik Kilisesi  **·** Surp Ohan Voskiperan Kilisesi  **·** Kocamustafapaşa Anarad Hığutyun Kilisesi  **·** Surp Levon Kilisesi  **·** Pangaltı Anarad Hığutyun Kilisesi  **·** Surp Pırgiç Kilisesi  **·** Ortaköy Surp Krikor Lusavoriç Kilisesi  **·** Surp Yerrortutyun Katolik Kilisesi  **·** Surp Boğos Kilisesi  **·** Surp Asdvadzadzin Verapokhum Kilisesi  **·** Surp Hovhannes Mıgırdiç Kilisesi  **·** Surp Andon Kilisesi |
| Diğer | Kandiye Surp Garabed Kilisesi1 |
| 1Türkiye'de bulunmamakla birlikte Türkiye Ermenileri Patrikliği tarafından yönetilmektedir. |