|  |
| --- |
|  Makale serilerinden |
| **Gnostisizm** |
|  |
| Gnosis***Kavramlar***
* Adam kasia
* Adam pagria
* Eon
* Anima mundi
* Archon
* Barbelo
* Akl-ı Faal (Demiurgos)
* Five Seals
* Gnosis
* Luminary
* Manda
* Monad
* Ogdoad
* Pleroma
* Sofya
* Uthra
* Yaldabaoth

***Batı'da***
* Vahiy
* İlâhî Aydınlanma
* İlâhî Nûr

***İslam'da***
* Te'vil
* İrfan
* Nûr
* Tasavvuf
* İsmaililik

***Doğu'da***
* Jnana
* Bodhi
* Prajna
	+ Budizm
	+ Hinduizm
 |
| İbrahimî
* Dürzîlik
* Bâtınîlik
* Nusayrîlik
* Sâbiîlik
 |
| İranî
* Bâbîlik
* Kürt Alevîliği
* Mani dini
* Yezdânizm
 |
| Proto-Gnostikler
* Simon Magus
* Cerinthus
* Valentinus
* Basilides
* Menander
 |
| Gnostik Metinler
* Gnostic Gospels
* Meryem İncili
* Nag Hammadi kütüphanesi
* Codex Tchacos
* Codex Askewianus
* Pseudo-Abdias
* Codex Brucianus
* Berlin Codex
* Clementine literature
* Gnosticism and the New Testament
 |
| Nag Hammadi metinleri
* Arkonların Tabiatı
* Kurtarıcının Diyaloğu
* Tomas İncili
* Filip İncili
* Yuhanna'nın Gizli Kitabı
 |
| Etkileyenler
* Mesih
* Filon
* Yahya
 |
| Etkilenenler
* Yeni Platonculuk
* Ezoterizm
* Perennial felsefe
* Teozofi
* Carl Gustav Jung
 |
| * g
* t
* d
 |

**Sâbiîlik** veya **Mandeizm/Mandaeizm *(Mandaeans)*** (Arapça: **الصابئة** veya **مندائية**), Orta Doğu'da bir din. Araplarca Sabiiye olarak adlandırılan grup, kendilerine bilgili, gnostik anlamlarına gelen Manden, din adamlarına ise Nasura demektedirler.

11. yy.da Birûni, gerçek Sabiîleri II. Kiros ve I. Artaserhas zamanında Babil Sürgünü'nden Kudüs’e dönüşte geride kalan Yahudi kabilelerinin kalıntıları olarak tanımlamıştır. E. S. Drower'a (1937) göre bu kabileler Zerdüştçülük (Magizm, Zoroastrianizm) ve Yahudilik karışımı bir sistemi benimsemişlerdir.

Eskiden mensupları çoğunlukla Irak ve Suriye'de bulunurdu. İslâm'ın ortaya çıkışından sonra inanç mensuplarının sayıları iyice azalmış ve zamanla yok olma noktasına gelmiştir. Günümüzde ise Dünya üzerinde 60.000 ile 70.000 kadar Sâbiî olduğu tahmin edilmektedir. 2007 yılına gelindiğinde, Irak'taki Sâbiî nüfusu yaklaşık 5.000'e düşmüştür.

SABİİLİK(Mandeizm)

Dünya da 60.000, İran da 20.000 kişinin bu dine tabi olduğu tahmin edilmektedir.

Irak’ın güneyi, İran’ın güneybatısında bulunan Karun nehri etrafında(Khuzistan-Ahwaz) bölgesinde yaşayan Sami-Arami kökenli bir milletin bölgedeki son temsilcileri.

Evlilikleri kendi içinde gerçekleştiren, kapalı bir toplum.
İlk peygamberleri Hz.Adem
Takvimlerine göre 445.392 ci yılı içindeler.(2023)
Kutsal vahiy kitaplarının ismi ‘’Genza Rabba‘’, 23 bölümden oluşuyor (18 bölüm yaratılış ve rabbin sıfatları, 5 bölüm ahiret)
2.Kitapları ‘’İdraşat Yahya’’ Yahya’nın hayatı ve nasihatleri ; Bu kitaba göre Peygamberleri Adem ile başlayarak, Şit, İdris, Nuh, Sam ve Yuhanna(Yahya)
3.Kitapları ‘’İnyani’’ Namaz ve dua.
4.Kitapları ‘’Glista’’ Nikah kitabı.
5.Kitapları ‘’ Sidra et mesbate’’ Vaftiz kitabı ; Nehirde vaftiz.
6.Kitapları ‘’ Sidra eş meşbasa’’ Felsefe kitabı.
7.Kitapları ; Astronomi, büyü ve sihir kitapları.

Ön düşünce ve iman gereği iki alem mevcut ; Karanlık(Dünya) alemi, Nur(Ahiret) alemi. İnsan için karanlık alem, belden aşağı olan kısım, nur alemi kalptir.
Ayetlere BUSE diyorlar.
Kurban ritüelleri yoktur.
Sabiilerde kutsal kabul edilen dört yaşam unsuru ve sembolleri ; Toprak(Akrep), Su( Yılan), Hava(Arı), Ateş(Aslan)
Büyü ve nazara karşı, bir tarafında bıçak diğer tarafında sembollerden oluşan bir mühür olan zincir kullanıyorlar.
Nikah, doğum ve cenazelerde bu zinciri kullanıyorlar.
Nikahtan sonra bir hafta eşler odadan dışarı çıkmıyorlar.
Doğumdan sonra anne bir ay dışarı çıkmıyor.
Dişi hayvan, domuz, etçil hayvan, kuyruklu hayvan etini yemek haram. 
Helal olanlar bitkisel beslenen kuşlar ve Koç. Hayvanları ancak Eşkenden(Din adamı) kesebilir.
Başkalarının kestiği hayvanı yemezler.
Eşinden boşanmak yoktur fakat ayrılmak vardır, ayrıldıktan sonra tekrar bir araya gelebilirler.
Dini törenlerinde barışın sembolü zeytin ağacından asa(mergena) ayrıca yasemin ağacının dalını aydınlığın sembolü olarak kullanıyorlar.
Müslümanlar gibi ibadetten önce abdest(Reşame) alıyorlar.
İbadetleri(Berahe) ayakta Buse(Ayet) okumaktan ibaret olup, ibadet öncesi beyaz renkli bir elbise(Reste) giyiniyorlar, ayrıca beyaz renkli bir bezle(emame) başını tıpkı sarık sarar gibi sarıyor ve hemyane(Yünden elde örülen beyaz bir ip benzeri kuşak) i bele iki kat sarıp, önden düğümlüyorlar((Bir nevi papaz kuşağı(zünnar) gibi ))
İbadetlerini üç vakitte yapıyorlar ;
Gündoğumundan sonra, güneş en tepede iken, güneş batmadan önce ve akşam iki vakit dua.
Kıbleleri Kuzeydir.
İbadetten sonra tıpkı Müslümanlar gibi ellerini yukarı kaldırarak dua ediyorlar, duadan sonra ellerini üç kere ağzına ve alnına götürüyorlar.
Bebeklere kendi burcuna ve annesinin burcuna ve ismine dayalı olarak dini isimler(künye) konuyor. 
Yahudiler gibi soy bağını anneye nispet edip adlarını o şekilde kullanıyorlar. 
Bugün İran’da devlet görevi alamazlar dolayısı ile genelde kuyumculuk ve el sanatları ile uğraşıp, nehir kenarında sade bir hayat yaşıyorlar.
Evlerinde ve iş yerlerinde son din temsilcileri olan Cebbari Tavusi ve Üstad Çoheyli nin fotoğrafları vardır.
AŞURİ(Aşura) GÜNÜ ; 13 Aralıkta Nuh’tan geriye kalıp boğulanların anısına tıpkı aşure gibi yapılan fakat tatlı olmayan bir yemek yapılıyor ve ertesi günü yeniyor.
Hz.Yahya’nın doğum gününde, küçük çocukları ve günahından arınmak isteyenleri nehirde vaftiz ediyorlar. Vaftiz öncesi küçük çocuklara yedi parçadan oluşan reste adı verilen beyaz bir elbise giydiriliyor. Vaftiz anında ayrıca susam yağı, yasemin ağacının yapraklı dalı kullanılıyor.
Yasemin ağacı dalının dayanağı ; Nuh, bir karga gönderir ve geri dönmez. Güvercin gönderir ve güvercin ağzında bir yasemin dalı ile geri döner.

KUR’AN-I KERİM’DE SABİİLER ; 
‘’Şüphesiz, iman edenler; Haduv, Nasara ve Sâbiîler’den de Allah’a ve âhiret gününe inanıp sâlih amel işleyenler için rableri katında mükâfatlar vardır. Onlar için herhangi bir korku yoktur; onlar üzüntü de çekmeyecekler.’’ Bakara- 62
‘’İman edenler, Haduv, Sâbiîler ve Nasara (bunlardan) Allah’a ve âhiret gününe inanıp dünyaya ve âhirete yararlı işler yapanlara korku yoktur ve onlar üzülecek de değillerdir.’’ Maide-69
‘’Gerçek şu ki, iman edenler, Haduv, Sâbiîler, Nasara, Mecûsîler ve şirke sapanların her biri hakkındaki hükmünü Allah kıyamet günü verecektir. Şüphesiz Allah her şeye tanıktır.’’ Hac-17
Resul Muhammed döneminde Mekke ve Medine’de Sabiiler yaşamaktadır.

SABİİLERİN YILDIZA TAPINMA MESELESİ ÜZERİNDE TETKİK VE TAHKİK ;
Sabiiler tek yaratıcı tanrı inancına sahip olup, yıldıza tapınma ritüelleri yoktur.
Yıldıza tapınma yakıştırması tamamen bir cehalet ürünüdür.
Şöyle ki ; 
Halife Me’mun döneminde Harranlılar öldürülme korkusu ile kendilerini Sabii olarak tarif etmişler ve öldürülmekten kurtulmuşlardır. 
Bugün, Dünya’nın ilk rasathanesinin Harran bölgesinde olduğunu ve bölgede gök bilimi, edebiyat, tıp, felsefe ve burçlar ile ilgilenen bilim insanlarının yaşadığı bilinmektedir.

İNCİL’DE YAHYA (SABİİLER)
MATTA 3
O günlerde Vaftizci Yahya Yahudiye Çölü’nde ortaya çıktı. 
Şu çağrıyı yapıyordu: "Tövbe edin! Göklerin Egemenliği yaklaşmıştır." 
Nitekim Peygamber Yeşaya aracılığıyla sözü edilen kişi Yahya’dır. 
Yeşaya şöyle demişti:
"Çölde haykıran,
‘Rab’bin yolunu hazırlayın,
Geçeceği patikaları düzleyin’ diye sesleniyor."

```
4 Yahya’nın deve tüyünden giysisi, belinde deri kuşağı vardı. Yediği, çekirge ve yaban balıydı.
5-6 Yeruşalim, bütün Yahudiye ve Şeria yöresinin halkı ona geliyor, günahlarını itiraf ediyor, onun tarafından Şeria Irmağı’nda vaftiz ediliyordu.
7 Ne var ki, birçok Ferisi’yle, Saduki’nin vaftiz olmak için kendisine geldiğini gören Yahya onlara şöyle seslendi: "Ey engerekler soyu! Gelecek gazaptan kaçmak için sizi kim uyardı? 
```

8 Bundan böyle tövbeye yaraşır meyveler verin. 
9 Kendi kendinize, ‘Biz İbrahim’in soyundanız’ diye düşünmeyin. Ben size şunu söyleyeyim: Tanrı, İbrahim’e şu taşlardan da çocuk yaratabilir. 
10 Balta ağaçların köküne dayanmış bile. İyi meyve vermeyen her ağaç kesilip ateşe atılır. 
11 Gerçi ben sizi tövbe için suyla vaftiz ediyorum, ama benden sonra gelen benden daha güçlüdür. Ben O’nun çarıklarını çıkarmaya bile layık değilim. O sizi Kutsal Ruh’la ve ateşle vaftiz edecek. 
12 Yabası elindedir. Harman yerini temizleyecek, buğdayını toplayıp ambara yığacak, samanı ise sönmeyen ateşte yakacak."

İsa Vaftiz Oluyor
13 Bu sırada İsa, Yahya tarafından vaftiz edilmek üzere Celile’den Şeria Irmağı’na, Yahya’nın yanına geldi. 
14 Ne var ki Yahya, "Benim senin tarafından vaftiz edilmem gerekirken sen mi bana geliyorsun?" diyerek O’na engel olmak istedi.

```
15 İsa ona şu karşılığı verdi: "Şimdilik buna razı ol! Çünkü doğru olan her şeyi bu şekilde yerine getirmemiz gerekir." O zaman Yahya O’nun dediğine razı oldu.
16 İsa vaftiz olur olmaz sudan çıktı. O anda gökler açıldı ve İsa, Tanrı’nın Ruhu’nun güvercin gibi inip üzerine konduğunu gördü. 
```

17 Göklerden gelen bir ses, "Sevgili Oğlum budur, O’ndan hoşnudum" dedi.

İDRAŞAD YAHYA’dan İKİ KISSA
1.
Yahya’nın babasının adı Zekeriyya, annesin adı Ennuşa(Elizabeth). 
Ennuşa seksensekiz yaşında, tanrı Yahya’yı Ennuşa’nın rahmine yerleştiriyor.
Yahudiler Zekeriya’yı bir yıldızın takip ettiğini fark ediyorlar, biliyorlar ki bir peygamber dünyaya gelecek. Yahudiler Zekeriya’ya soruyorlar, Zekeriya yaşlı olduklarını böyle bir şeyin imkansız olduğunu söylüyor.
Bir melek geliyor, Zekeriya’ya müjde veriyor ve ismini Yahya koyun diyor.
Yahudiler Yahya’yı öldürmek için plan kuruyorlar.
Ennuşa olayı fark ediyor ve Yahya’yı bir sepete koyarak nehire bırakıyor. 
Bir melek Yahya’yı alıyor ve yirmi yıl bakıyor. 
Yahya genç bir delikanlı olarak ailesinin yanına dönüyor ve annesini dudağından öpüyor Annesi Ennuşa anlıyor ki bu oğlu Yahya.
2.
Yahya’nın ölümü kıssası
Yahya nehirde vaftiz yaparken, bir melek çocuk sureti ile geliyor ve kendisini vaftiz etmesini istiyor.
Yahya, hava kararıyor süre kısıtlı diyor.
Melek tanrıya günü aydınlatmasını istiyor ve gün aydınlanıyor.
Melek Yahya’nın elini tutuyor ve görevinin bittiğini söyleyerek, beraberce arşı alaya yükseliyorlar.

Etimoloji
---------

Sözcüğün kökeni konusunda çok fazla spekülasyon bulunmaktadır. Arapça ص-ب-أ "büyümek" veya (yıldız için) "içinden çıkıp yükselmek" anlamına gelir. Bu durum onların bir yıldız tapınıcısı olduğunu açıklar. Din için kullanıldığında "eski dinini terk eden" anlamına gelir. Sabiî kelimesi Muhammed peygamber için de kullanılmıştır.

Sabiî sözcüğünün kökeni vaftiz için suya daldırmak (sub), göklerin ordusu olan meleklere izafen İbranice İsabba sözcüklerinden türemiş olabilir. Sabiîlere göre yıldızlar meleklerin yurdu idi ve bu sebeple yıldızlara saygı duyulmaktaydı.

Judah Segal (1963), Sabiun kelimesinin Hinduizmin baş tanrısı *Shiva'*dan türetildiğini iddia etmiştir.

İnanç ve kimlikleri
-------------------

Sabiîliğin genellikle bir yıldız tapınımı olduğu kaydedilir. Güneş, Ay ve diğer gezegenlerin de o günkü anlayışta yıldızlardan farkı yoktur ve Sabiîlikte bu gezegenlere de kendi günlerinde ibadet yapılır. Musa bin Meymun'a göre onlarda yıldızlar birer tanrıydı ve en büyük tanrı Güneş'ti. Sonra Ay ve diğer gezegenler veya yıldızlar geliyordu. Sabiîler günlük tapınmalarını (namaz) Güneş'in gökyüzündeki yerine göre plânlarlar ve öncesinde su ile temizlenirlerdi.

Sabiîlik keskin düalist bir dindir. Işık ve karanlık tanrıları bulunur ve Sabiîler, bunlardan Işık tanrısına ibadet ederler. Sabiî dininde gündüz üç, gece iki kez kuzeye dönülerek **Işık kralı'**na ibadet edilir. Rişama denilen bir vaftiz türü kesinlikle bir akarsuda yapılmalıdır. Oruç, hac, kurban ibadetleri de bulunmaktadır. Âdem, Nuh ve Vaftizci Yahya'yı peygamber kabul eden bir dindir. Sabiî dininin Âsur, Bâbil inançları yanında Yahudilik, Hristiyanlık ve Müslümanlığa ait ögeleri de içinde barındırdığı düşünülmektedir.

Kitâb-ı Mukaddes'te Sabiîler
----------------------------

Kitâb-ı Mukaddes'te Elçilerin İşleri kitabında bölüm 19:

**1-2** Apollos Korint'teyken Pavlus, iç bölgelerden geçerek Efes'e geldi. Orada bâzı öğrencileri bularak onlara "İman ettiğiniz zaman Kutsal Ruh'u aldınız mı?" diye sordu. "Kutsal Ruh'un varlığından haberimiz yok ki!" dediler.
**3** "Öyleyse neye dayanarak vaftiz\* oldunuz?" diye sordu. "Yahya'nın öğretisine dayanarak vaftiz olduk" dediler.
**4** Pavlus, "Yahya'nın yaptığı vaftiz, tövbeyle ilgili bir vaftizdi" dedi. "Halka, kendisinden sonra gelecek Olan'a, yani İsa'ya inanmalarını söyledi."
**5** Onlar bunu duyunca, Rab İsa'nın adıyla vaftiz oldular.

Pavlus Efes'e gittiğinde muhtemelen Sabiîler ile karşılaşmış ve Kutsal Ruh'un varlığını bilmedikleri için "Öyleyse neye dayanarak vaftiz oldunuz?" diyerek şaşkınlığını dile getirmiştir.

Kur'an'da Sabiîler
------------------

Kur'an'da Sabiîler ile alakalı üç ayet vardır:

**2.62:** Şüphesiz, iman edenlerden, Yahudilerden, Hristiyanlardan ve Sâbiîlerden Allah'a ve Âhiret Günü'ne inanmış, doğru ve yararlı işler yapmış olanların tümü Rablerinden hak ettikleri mükâfatları alacaklardır; Onlara korku yoktur. Onlar üzülecek de değillerdir.

**5.69:** İnananlar, Yahudilerden, Sâbiîlerden ve Hristiyanlardan Allah'a ve Ahiret Günü'ne inanan ve iyi işler yapanlara korku yoktur. Onlar üzülecek de değillerdir.

**22.17:** Gerçek şu ki inananlar, Yahudi inancına bağlı olanlar ve Sâbiîler, Hristiyanlar ve Mecusiler ve bir de Allah'tan başka varlıklara tanrısal nitelikler yakıştıranlar arasındaki hükmü Kıyamet Günü Allah verecektir. Çünkü Allah her şeye şahittir.

Güncel etkileri
---------------

Yazar Turan Dursun, Sabiîliğin Dünya'nın en eski dinlerinden birisi olduğunu, Harun Reşit'in azatlısı Abdullah bin Selam'ın oğlu Ahmet'in Hanif dinini "İbrahimci Sabiîlik" olarak tanımladığını belirtir. Buradan hareketle üç İbrahimî dinin Sabiîlikten etkilenmelerini, özellikle başlangıçta Müslümanlara 'Sabiî oldu' denmesinden ve İslâm’da günlük ibadetlerden çok sayıda örnekler vererek Sabiîliğin Müslümanlık üzerinde çok sayıda eseri olduğu sonucuna ulaşır.

Sabiîliğin haftanın her günü için bir gök cismine ibadet tahsisleri bugün de mesela Almanca ya da İngilizcede haftanın günlerini adlandırmada kullanılmakta olan kelimelerin altyapısını oluşturmaktadır. Sonntag/Sunday Güneş günü, Montag/Monday Ay günü, Saturday Satürn günü gibi.

Kaynaklar
---------

1. ↑  "Extracts from Ethel Stefana Drower, 1937, *Mandaeans of Iraq and Iran*". 4 Aralık 2011 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 2 Mart 2017.
2. 1 2  Deutsch, Nathaniel (6 Ekim 2007). "Save the Gnostics". *The New York Times*. 11 Ekim 2007 tarihinde kaynağından arşivlendi.
3. ↑  pg. 1640 of Edward William Lane's Arabic-English Lexicon
4. 1 2  "Arşivlenmiş kopya". 11 Şubat 2017 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 10 Şubat 2017.
5. ↑  Judah Benzion Segal, *The Sabian Mysteries. The Planet Cult of Ancient Harran, Vanished Civilizations,* ed. by E. Bacon, London 1963
6. ↑  *The city of the Moon God: Religious Traditions of Harran*, p112 Tamara M. Green, 1992. "Segal was inclined to believe that the root of the word Sabian was Syriac. Rejecting the notion that it means baptizer ... Even if the etymology proposed by Segal is correct, nevertheless the question of how Muhammad learned about these ..."
7. 1 2  "Arşivlenmiş kopya". 1 Mart 2017 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 28 Şubat 2017.
8. ↑  Sâbi'îler; Bakara Sûresi, 62. âyet 4 Eylül 2017 tarihinde Wayback Machine sitesinde arşivlendi. (Elmalılı Muhammed Hamdi Yazır, Hak Dîni Kur'an Dili)
9. ↑  Sâbi'îler; Mâ'ide Sûresi, 69. âyet 4 Eylül 2017 tarihinde Wayback Machine sitesinde arşivlendi. (Elmalılı Muhammed Hamdi Yazır, Hak Dîni Kur'an Dili)
10. ↑  Sâbi'îler; Hac Sûresi, 17. âyet[*ölü/kırık bağlantı*] (Elmalılı Muhammed Hamdi Yazır, Hak Dîni Kur'an Dili)
11. ↑  "Arşivlenmiş kopya". 3 Mart 2017 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 31 Mayıs 2018.

Dış kaynaklar
-------------

* Sâbiîlik
* Resullerin İşleri (Kitâb-ı Mukaddes) 13 Haziran 2015 tarihinde Wayback Machine sitesinde arşivlendi.

| * g
* t
* d
Irak Irak konuları |
| --- |
| 

| Tarih |
| --- |
| 

|  |  |
| --- | --- |
| Kronoloji | 
* Obeyd kültürü
* Hassuna kültürü
* Halaf kültürü
* Halaf-Obeyd Geçiş dönemi
* Samarra kültürü
* Uruk dönemi
* Cemdet Nasr dönemi
* Sümerler
* Subartu
* Akad İmparatorluğu
* Sümer Guti Hanedanı
* Neo-Sümer İmparatorluğu
* Isin-Larsa dönemi
* Birinci Babil Hanedanı
* Erken Asur dönemi
* Eski Asur dönemi
* Orta Asur İmparatorluğu
* Kassitler
* Simurrum kültürü
* Babil
* Asurlular
* Yeni Asur İmparatorluğu
* Yeni Babil İmparatorluğu
* Babil'in Düşüşü
* Ahameniş Asuru
* Selefkî Babili
* Part Babili
* Sassani Asoristanı

 |
| 638-1958 | 
* Müslümanların Mezopotamya'yı fethi
* Emevîler
* Abbâsîler
* Büveyhîler
* Karakoyunlular
* Akkoyunlular
* Safevîler

* Mezopotamya Memlûk Hanedanı

* Osmanlı Irak'ı
* Mezopotamya Mandası
* Irak Mandası
* Irak Krallığı
	+ Krallar
* Arap Federasyonu

 |
| Cumhuriyet | 
* 1958-1968
* 1968-2003
* 2003-2011
* 2011-günümüz

* Arap Sosyalist Baas Partisi - Irak Bölgesi
	+ Ulusal Komutanlık
* Saddam Hüseyin
* Irak-Kürt çatışması
* 1974-75 Şattülarap çatışması
* 1977 Irak'ta Şii ayaklanması
* 1979-1980 Irak'ta Şii ayaklanması
* Kitle imha silahları
* Irak-İran Savaşı
* Opera Operasyonu
* Kuveyt'in İşgali
* Körfez Savaşı
	+ 1991 ayaklanmaları
* Irak ambargosu
* Irak Savaşı
	+ ABD istilası
	+ Irak Direnişi
	+ ABD askerlerinin çekilmesi
* İsyan (2011-2013)
* İç Savaş (2014-2017)
	+ Musul Muharebesi
* İsyan
	+ 2019-2021 protestoları
* 2021-2022 Irak siyasi krizi

 |

 |

 |
| 

| Coğrafya |
| --- |
| 
* Fav yarımadası
* Yukarı Mezopotamya
* Aşağı Mezopotamya
* Sınırlar
* Fırat Nehri
* Hemrin Dağları
* Göller
* Adalar
* Mezopotamya
* Mezopotamya Bataklıkları
* Basra Körfezi
* Yerler
* Şattülarap
* Suriye Çölü
* Dicle Nehri
* Um Kasr
* Zagros Dağları
* Canlı türleri
* Sincar Dağları

 |

 |
| 

| Siyaset |
| --- |
| 
* İdari bölgeler
* Anayasa
* Temsilciler Meclisi (yasama organı)
* Seçimler
* Dış yardım
* Dış ilişkiler
* Hükûmet
	+ Bakanlar Kurulu
	+ Cumhurbaşkanlığı Konseyi
	+ Cumhurbaşkanı
		- Liste
	+ Başbakan
		- Liste
* İnsan hakları
	+ Saddam öncesi Irak'ta
	+ Saddam dönemi Irak'ta
	+ İstila sonrası Irak'ta
		- IŞİD kontrolündeki bölgede
	+ LGBT
	+ Din özgürlüğü
	+ Kadın hakları
* Hukuk
* Askeriye
* Polis
* Siyasi partiler
* Yargı
* Savaşlar ve çatışmalar

 |

 |
| 

| Ekonomi |
| --- |
| 
* Bankalar
* Merkez Bankası
* Şirketler
* Yolsuzluk
* Dinar (para birimi)
* Altyapı
* Yabancı yatırım
* Petrol endüstrisi
* Petrol rezervleri
* Menkul Kıymetler Borsası
* Telekomünikasyon
* Ulaşım
* Havayolları
* Demiryolları
* Turizm

 |

 |
| 

| Toplum |
| --- |
| 

|  |  |
| --- | --- |
| Demografi | 
* Iraklılar
* Diller
	+ Mezopotamya Arapçası
	+ Aramice
	+ Kürtçe
	+ Irak Türkmencesi
	+ Farsça
* Azınlıklar
	+ Ermeniler
	+ Süryaniler
	+ Çerkesler
	+ Kürtler
	+ Sâbiîler
	+ Bataklık Arapları
	+ Farslar
	+ Solluba
	+ Irak Türkmenleri
	+ Yahudiler
* Din
	+ İslam
	+ Hristiyanlık
	+ Sâbiîlik
	+ Yezîdîler
	+ Dinsizlik

 |
| Genel | 
* Sanat
* Sinema
* Mutfak
* Kültür
* Edebiyat
* Eğitim
* Sağlık
* Medya
* Televizyon
* Müzik
* Sigara
* Spor
* İşgal evi
* Resmi tatiller
	+ Mezopotamya bahar şenliği (Akitu)
	+ Sâbiî Yeni Yılı

 |

 |

 |
| 
* Kategori Kategori
* Commons sayfası Commons

 |

|  |  |
| --- | --- |
| Otorite kontrolü Bunu Vikiveri'de düzenleyin | 
* GND: 4168763-2
* NKC: ph482828

 |