**Sadık Rıfat Paşa** (25 Ekim 1807 - 11 Şubat 1857), iki kez Osmanlı Hariciye Nazırlığı yapmış diplomat ve devlet adamıdır.

Sadık Rıfat Paşa'nın kariyeri başlangıçta Tanzimat döneminin diplomat kökenli üç devlet adamı (Koca Mustafa Reşit Paşa, Mehmet Emin Ali Paşa ve Keçecizade Mehmet Emin Fuat Paşa) ile aynı çizgiyi izledi. Ancak içerideki kişisel rekabet ve o dönemde Osmanlı üst düzey bürokratlarının yerlerinin dama taşları gibi sık sık değiştirilmesi ve özellikle dış güçlerin müdahaleleri nedeniyle (19. yüzyılda Osmanlı Devleti'nde kimlerin hangi mevkilere getirileceğinde yabancı güçler söz sahibiydi) en yüksek makam olan sadrazamlığa gelemedi. Nispeten genç yaşta da öldü.

Çocukluğu ve gençliği
---------------------

Sadık Rıfat Paşa 1807 yılında İstanbul’da doğdu. Babası Osmanlı Devleti’nin Masarifat Nazırı (giderlerden sorumlu bakan) Hacı Ali Bey’di. Hacı Ali Bey Enderun’da yükselerek Tophane Nazırı, daha sonra da Tersane Emini olmuş, daha sonra da nazırlığa yükselmişti. Sadık Rıfat Paşa temel eğitiminden sonraki tahsilini Sarayı Hümayundaki Hazine Odasında devam etti. Ancak ailesinin tek erkek çocuğu olduğundan ve annesinin evladından ayrılmak istememesi nedeniyle dönemin padişahı II. Mahmut’un emri ile bir sene sonra Sadaret Mektubi Kalemi’nde çırak yapıldı.

Gösterdiği şevk nedeniyle kalembaşının dikkatini çeken Sadık Rıfat, 19 yaşında, 1823 yılında Hocaganlık rütbesini aldı. 1828 yılında Amedi Odası hulefalığına, yani Bakanlar Kurulu başkatipliğinde memurluğa tayin edildi. Bu sırada 1828-1829 Osmanlı-Rus Savaşı başlamıştı. Padişahın maiyeti ile Edirne ve Gelibolu taraflarına gitti. Gayretleriyle Dahiliye Nazırı Pertev Paşa’nın da dikkatini çekmiştir. Pertev Paşa’nın bu ilgisi başta Sadık Rıfat’ın lehine gelişmesine karşılık daha sonra kendisinin bir süre İstanbul’dan çıkarılmasına neden olacaktır. Bu sırada Osmanlı-Rus Savaşı Osmanlı Devleti’nin yenilgisi ile bitti ve 1829’da imzalanan Edirne Antlaşması ile bağımsız bir Yunanistan kuruldu. Genç Sadık Rıfat öncelikle Yunan sınırının çizilmesi ile görevlendirilen elçiler heyetinde zabıt katibi olarak, daha sonra da aynı görevle Mısır Meselesi’nin çözülmesinde görevlendirilecek, daha sonraki elçilik görevinin ilk tecrübelerini edinecektir. Bu arada sık sık padişahın huzuruna çıktığından, saraydaki ikinci kâtip Vassaf Efendi'nin de dikkatini çekti.

Diplomatlık kariyeri
--------------------

### Viyana Büyükelçiliği

Bu sırada Osmanlı Devleti’nin en güçlü adamlarından biri durumuna gelmiş olan Pertev Paşa, başta düşmanı Akif Paşa tarafından sürekli eleştirilmekte, özellikle de 1828-1829 Osmanlı-Rus Savaşı’nın gerçek suçlusu gibi gösterilmekteydi. Halk arasında "tuğsuz padişah" olarak anılan bu devlet adamı en sonunda düşmanları tarafından padişah II. Mahmut’u devirip yerine veliaht Abdülmecit Efendi’yi geçirmek istemekle suçlanınca görevinden alınıp sürgüne gönderildi, sürgünde de idam edildi. Vassaf Efendi’nin de sürgüne gönderilmesinden sonra Sadık Rıfat’ı devlet kademelerinde himaye edecek kimse kalmamıştı. Akif Paşa’nın Mülkiye Nazırı olması sonucunda Pertev Paşa’nın taraftarı olarak görülen Sadık Rıfat, Hariciye Müsteşarı payesi ile Viyana’ya büyükelçi olarak atanarak İstanbul’dan çıkarıldı.

Viyana Büyükelçiliği sırasında Avusturya imparatoru I. Ferdinand’ın Venedik kralı olarak taç giyme törenine katılmak üzere İtalya’ya gitmiş, bu sırada gördüklerini anlattığı İtalya Seyahatnamesi adlı eserini yazmıştır. Yine bu görevi ve büyükelçiliği sırasında Avusturya Dışişleri Bakanı ve Başbakanı, o dönemde Avrupa diplomasisini yönlendiren kişi olan, Prens Clemens von Metternich ile pek çok defa görüşmüştür. Büyükelçilik görevlerinden biri olan Avrupa’daki olaylar ve siyasal durum hakkında bir analiz yaparak bunu İstanbul’a ilettiği yazılarını Avrupa Ahvaline Dair adıyla da bilinen risalesinde özetledi.

### Mısır sorunundaki rolü

Bu sırada Mısır Meselesi yeniden gündeme gelmektedir. 1833’te imzalanan Kütahya Antlaşması Kavalalı Mehmet Ali Paşa’ya istediği hemen hemen her hakkı vermekle birlikte, ne bağımsızlığını ilan edebilmiş ne de Mısır valiliğini babadan oğula geçirebilmişti. Çok daha önemlisi Kütahya Antlaşması iki devletin birbiriyle karşılıklı olarak imzaladıkları bir antlaşma değil, II. Mahmut’un bir fermanla vermeye hazır olduğu ödünlerin kaleme alınmasıydı. Bir fermanla verilen bir hakkın bir başka fermanla kolayca elinden alınabileceğini bilen Mehmet Ali Paşa, bağımsızlığını ilan edebilmek için 1839 tarihinde yeniden harekete geçti. Savaşın yeniden başlaması ile Mehmet Ali Paşa’nın oğlu Kavalalı İbrahim Paşa, orduları ile birlikte Halep’ten ilerleyerek Nizip’te Osmanlı ordularına ağır kayıplar yaşattı. Kavalalı İbrahim Paşa savaşı kazandığı sırada padişah II. Mahmut ölmüş, yerine oğlu Abdülmecit geçmişti. Abdülmecit’in tahta çıkması ve Koca Mehmet Hüsrev Paşa’yı sadrazam yapması, Hüsrev Paşa’nın rakibi Kaptanıderya Ahmet Fevzi Paşa’yı ürkütmüş, Fevzi Paşa da Çanakkale’deki Osmanlı donanmasını alarak Mısır’a sığınmıştı. Böylece Osmanlı Devleti ordusuz ve donanmasız kalmıştı. Bu durum ve üstelik İbrahim Paşa’nın İstanbul’a yürüyebilecek bir mesafede olması sorunu yeniden uluslararası bir meseleye dönüştürmüştü. Bu gelişmelerin üzerine Osmanlı Devleti Mehmet Ali Paşa ile anlaşmanın yollarını aramaya başladı. Bu sırada İstanbul’a gelmiş olan Sadık Rıfat Paşa, Mısır Meselesi’nin çözülmesi için Kavalalı Mehmet Ali Paşa’ya gönderilecek olan heyette görevlendirildi. Sadık Rıfat Paşa çok gayret göstermesine ve görüşme üzerine görüşme yapmasına rağmen bir anlaşmaya varamadan İstanbul’a döndü. Bu sırada İstanbul’da Tanzimat Fermanı ilan edilmiş, devlet Tanzimat devrine girmişti.

### Hariciye Nazırlığı

İskenderiye’de bulunduğu sırada Sadık Rıfat Paşa, Mısır’da devlet için iyi hizmetlerde bulunması sebebiyle Sadaret Müsteşarlığına getirildi. Dönmesini takiben Paşa Tanzimat Fermanında yer alan sözlerin hayata geçirilebilmesi, Fermanda verilen sözlerin taşrada uygulanabilmesi için çalışmalarına başladı. Bu görevleri sırasında yine takdir edilmiş, 1840'ta vezir rütbesini alarak Hariciye Nazırlığına atanmıştır. Zor bir zamanda Hariciyede dokuz aylık görevi sonrasında idaresizlik suçlaması ile azledildi. Yerine Ticaret Nazırı İbrahim Sarim Paşa getirildi.

Sadık Rıfat Paşa boş kaldığı sekiz aylık dönemden sonra, 1842 yılında, 1837'de oluşturulmuş küçük bir danışma meclisi olan Meclis-i Vala-yi Ahkam-ı Adliye üyeliğine getirildi. İki ay sonra da Viyana’ya ikinci kez büyükelçi tayin edildi. Bir yıl sonra, 1843’te de ikinci kez İbrahim Sarim Paşa'nın yerine Hariciye Nazırlığına getirildi. 1844’te görevinden alındı. Aynı hafta yine Meclis-i Vala-yi Ahkam-ı Adliye üyeliğine, 1845’te de bu meclisin başkanlığına getirildi. 1847'de ise yeniden bakan olarak Maliye Nazırlığına atandı. İki ay sonra Maliye Nazırlığı görevinden alınan Paşa tekrar Hariciye Nazırlığına, kısa bir süre sonra da tekrar Meclis-i Vala-yi Ahkam-ı Adliye başkanlığına getirilmesine rağmen dokuz ay sonra bu görevden de alınır. 1849’da kez Meclis-i Vala-yi Ahkamı Adliye başkanlığına tekrar getirilir, 1851'de bu kurumun başkanlığına Koca Mustafa Reşit Paşa’nın getirilmesi sonucunda tekrar görevden alınır.

Bu arada Fransa’da imparatorluğunu ilan eden ve uluslararası ilişkilerdeki konumunu güçlendirmek isteyen III. Napolyon kendisine uygun hedef olarak Osmanlı Devleti’ni görmüş, 1740’ta imzalanan ve Osmanlı Devleti’nde yaşayan Katoliklerin himayelerinin Fransa’ya verildiği antlaşmanın yeniden yürürlüğe girmesini istemişti. Osmanlı Devleti’nin Fransa’nın baskısı altında bu öneriyi kabul etmesinin Kutsal Topraklardaki statükoyu bozacağını açıklayan Rus Çarı I. Nikolay, kendi ülkesi için de aynı hakları istedi ve katı bir asker ve koyu bir Ortodoks olan Prens Menşikov'u İstanbul’a olağanüstü yetkilerle elçi olarak yolladı. Hariciye Nazırı Keçecizade Fuat Paşa’yı görüşmelerin dışında bırakacak şekilde hareket eden Menşikov'un bu tutumundan dolayı Keçecizade Fuat Paşa Hariciye Nazırlığından istifa etti. Onun yerine o sırada boş olan Sadık Rıfat Paşa atanacaktı.

Bu arada Rusya ile Osmanlılar arasındaki gerginliğin artması ve sorunu kendi çıkarları için de tehlike olarak gören İngiltere, Fransa ve Avusturya’da işe karışmaya başlaması ile Kırım Savaşı'na gidecek süreç başladı. Batılı güçleri arkasında hisseden Babıali’de gitgide Rus taleplerine daha fazla direnmeye En sonunda Prens Menşikov taleplerinin üç gün içinde kabul edilmemesi halinde İstanbul’dan ayrılacağını bildirdi. Bu sırada Prens Menşikov’un talepleri karşısında sürekli direnen Sadrazam Damat Mehmet Ali Paşa ve Hariciye Nazırı Sadık Rıfat Paşa görevlerinden alındılar. Her ikisinin de görevden alınmaları için Prens Menşikov padişaha şikayette bulunmuş, gerekçe olarak da paşaların o zamanki diplomasi dili olan Fransızca’yı bilmemelerini göstermiştir. Asıl amacı Babıali üzerindeki Rus baskısını arttırmak ve Rus karşıtlarını görevlerinden uzaklaştırmaktır. Böylece Sadrazamlığa Giritli Mustafa Naili Paşa, Hariciye Nazırlığına da Koca Mustafa Reşid Paşa atandı. Ancak Prens Menşikov yine de 27 Mayıs 1853’te İstanbul’dan elleri boş olarak ayrıldı ve Kırım Savaşı]başladı.

Son yılları
-----------

Koca Mustafa Reşid Paşa’nın Hariciye Nazırı olması üzerine Sadık Rıfat Paşa dördüncü kez Meclis-i Vala-yi Ahkam-ı Adliye başkanlığına tayin edildi. Ancak savaş kararını ve savaş esnasındaki Batılı devletlerin tekliflerini görüşmek üzere yapılan pek çok toplantıya Paşa da katıldı. Bu arada üst danışma meclisi olan Meclis-i Ali-ye Tanzimat üyeliğine getirildi. 2 yıl süren bu görevi sırasında ayağında nükseden bir ağrı nedeniyle ameliyat olmuş, ancak ameliyat durumunu daha da kötüleştirmiş ve Sadık Rıfat Paşa 1857 yılında ölmüştür.

Eserleri
--------

Sadık Rıfat Paşa'nın 15 risalesi şunlardır:

1. Rusya Muharebesi Tarihi.
2. Gülbüni İnşa
3. Avrupa Ahvaline Dair (Viyana'da Büyükelçi İken)
4. İtalya Seyahatnamesi (Viyana'da Büyükelçi İken)
5. Amedçi İken Yazdığı Maruzat
6. Mustafa Reşit Paşa’ya Yazdığı Mektuplar (Viyana'da Büyükelçi İken)
7. Babıali'ye Yazdığı Mektuplar (Viyana’da Büyükelçi İken)
8. Babıali'ye Yazdığı Mektuplar (İskenderiye'de Mehmed Ali Paşa ile Görüştüğü Dönemde)
9. Tanzimat Fermanı ile ilgili Valilere Gönderdiği Siyasi Yazılar
10. Resmi ve Şahsi Mektupları
11. Meclis-i Vala-yi Ahkam-ı Adliye Başkanı ve Meclis-i Ali-yi Tanzimat Üyesi İken Yazdığı Mazbatalar
12. Devlet İşlerinin Düzeltilmesi ve Bazı Islahat Hakkında Muhtelif Zamanlarda Yazdığı Layihalar ve Mazbatalar
13. Bazı Islahata Dair Ara Sıra Kaleme Aldığı Layihalar
14. Risale-i Ahlak
15. Zeyil Risale-i Ahlak

Bunların dışında Sadık Rıfat Paşa’nın diğer eserleri oğlu Rauf Bey tarafından toplanmış ve Müntahabat-ı Asar-ı Rıfat Paşa adı altında yayınlanmıştır.

Kaynakça
--------

* Özgür Bora Özkul - Kocaeli Üniversitesi Uluslararası İlişkiler Kulübü
* Selçuk Üniversitesi, Türkiyat Araştırmaları Enstitüsü Türkiyat Araştırma Dergisi, Kasım 1994, Yıl:1, Sayı: 1 15 Nisan 2017 tarihinde Wayback Machine sitesinde arşivlendi.

|
|  |
| Siyasi görevi |
|
| Önce gelen:**Koca Mustafa Reşid Paşa** | **Osmanlı Hariciye Nazırı**1841 | Sonra gelen:**İbrahim Sarim Paşa** |
|
|
| Önce gelen:**İbrahim Sarim Paşa** | **Osmanlı Hariciye Nazırı**1843 - 1844 | Sonra gelen:**Mehmed Şekib Paşa** |
|

| * g
* t
* d
Osmanlı İmparatorluğu Osmanlı İmparatorluğu Viyana Büyükelçileri Avusturya-Macaristan İmparatorluğu |
| --- |
| 
* İbrahim Arif Efendi (1798-1800)
* Konstantin Von Tipaldo (1803-1807)
* Argiropulos Efendi (1808-1811)
* Yanko Mavroyani (1812-1821)
* Yanko Mavroyani (1832-1834)
* Ahmed Fethi Paşa (1835-1836)
* Sadık Rıfat Paşa (1837-1840)
* Akif Ahmed Efendi (1841-1842)
* Ahmed Muhtar İtisami Paşa (1843-1844)
* Abdünnafi Mehmed Efendi (1844-1846)
* Mehmed Şekib Efendi (1846-1848)
* Mehmed Arif Efendi (1849)
* Aleksandros Kalimaki Paşa (1857-1865)
* İbrahim Haydar Efendi (1865-1870)
* Halil Şerif Paşa (1870-1872)
* Ahmed Arifi Paşa (1872-1873)
* Ali Kabuli Paşa (1873-1874)
* Mehmed Raşid Paşa (1874-1875)
* Ahmed Arifi Paşa (1875-1876)
* Aleko Vogorides Paşa (1876-1877)
* Mahmud Esad Paşa (1877-1879)
* İbrahim Edhem Paşa (1879-1882)
* Sadullah Paşa (1883-1891)
* Yusuf Ziya Paşa (1891-1893)
* Ali Galib Bey (1894-1895)
* Mahmud Nedim Paşa (1896-1908)
* Mustafa Reşid Paşa (1908-1911)
* Aleksander Mavroyeni (1911-1912)
* Hüseyin Hilmi Paşa (1912-1919)

 |


| * g
* t
* d
Hariciye nâzırları |
| --- |
| 
* Akif Paşa (1836)
* Ahmed Hulusi Paşa (1836-1837)
* Koca Mustafa Reşid Paşa (1837-1838)
* Mehmed Nuri Efendi (1838-1839)
* Koca Mustafa Reşid Paşa (1839-1841)
* Sadık Rıfat Paşa (1841)
* İbrahim Sarim Paşa (1841-1843)
* Sadık Rıfat Paşa (1843-1844)
* Mehmed Şekib Paşa (1844)
* Mehmed Emin Âli Paşa (1844-1845)
* Koca Mustafa Reşid Paşa (1845-1846)
* Mehmed Emin Âli Paşa (1846-1848)
* Sadık Rıfat Paşa (1848)
* Mehmed Emin Âli Paşa (1848-1852)
* Keçecizade Fuat Paşa (1852-1853)
* Sadık Rıfat Paşa (1853)
* Koca Mustafa Reşid Paşa (1853-1854)
* Mehmed Emin Âli Paşa (1854)
* Mehmed Esad Safvet Efendi (1854-1855)
* Keçecizade Fuat Paşa (1855-1856)
* Mehmed Emin Âli Paşa (1856)
* İbrahim Edhem Paşa (1856-1857)
* Ali Galib Paşa (1857)
* Mehmed Emin Âli Paşa (1857)
* Keçecizade Fuat Paşa (1857-1858)
* Mahmud Nedim Paşa (1858-1860)
* Mehmed Esad Safvet Efendi (1860)
* Mehmed Emin Âli Paşa (1860-1861)
* Keçecizade Fuat Paşa (1861)
* Mehmed Emin Âli Paşa (1861-1867)
* Keçecizade Fuat Paşa (1867-1869)
* Mehmed Esad Safvet Paşa (1869)
* Mehmed Emin Âli Paşa (1869-1871)
* Server Paşa (1871-1872)
* Mehmed Cemil Paşa (1872)
* Halil Şerif Paşa (1872-1873)
* Mehmed Esad Safvet Paşa (1873)
* Mehmed Raşid Paşa (1873-1874)
* Ahmed Arifi Paşa (1874)
* Mehmed Esad Safvet Paşa (1874-1875)
* Mehmed Raşid Paşa (1875-1876)
* Mehmed Esad Safvet Paşa (1876-1877)
* Ahmed Arifi Paşa (1877)
* Server Paşa (1877-1878)
* Mehmed Esad Safvet Paşa (1878)
* Asım Mehmed Paşa (1878)
* Aleksandro Karatodori (1878-1879)
* Mehmed Esad Safvet Paşa (1879)
* Sava Paşa (1879-1880)
* Abidin Paşa (1880)
* Asım Mehmed Paşa (1880-1881)
* Kürt Said Paşa (1881-1882)
* Asım Mehmed Paşa (1882)
* Mehmed Esad Safvet Paşa (1882)
* Ahmed Arifi Paşa (1882-1884)
* Asım Mehmed Paşa (1884-1885)
* Kürt Said Paşa (1885-1896)
* Turhan Paşa (1896-1899)
* Said Halim Paşa (1899)
* Ahmet Tevfik Okday (1899-1909)
* Mehmed Rifat Paşa (1909-1911)
* İbrahim Hakkı Paşa (1911)
* Mustafa Asım Bey (1911-1912)
* Gabriel Noradunkyan (1912-1913)
* Said Halim Paşa (1913-1915)
* Halil Bey (1915-1917)
* Ahmed Nesimi Bey (1917-1918)
* Mehmed Nabi Bey (1918)
* Mustafa Reşid Paşa (1918-1919)
* Yusuf Franko Paşa (1919)
* Damad Ferid Paşa (1919)
* Abdüllatif Safa Bey (1919)
* Mustafa Reşid Paşa (1919-1920)
* Abdüllatif Safa Bey (1920
* Damad Ferid Paşa (1920)
* Abdüllatif Safa Bey (1920-1921)
* Ahmet İzzet Furgaç (1921-1922)

 |


| * g
* t
* d
Maliye nâzırları |
| --- |
| 
* Abdurrahman Nafiz Paşa (1838-1839)
* İbrahim Saib Paşa (1839-1841)
* Musa Safveti Paşa (1841-1845)
* Abdurrahman Nafiz Paşa (1845-1847)
* İbrahim Sarim Paşa (1847-1848)
* Sadık Rıfat Paşa (1848)
* Hüseyin Hüsnü Efendi, Köse (1849)
* Mehmed Halid Efendi (1850-1851)
* Ahmed Muhtar İtisami Paşa (1852-1853)
* Musa Safveti Paşa (1853-1854)
* Ali Şefik Paşa (1854-1855)
* Ahmed Muhtar İtisami Paşa (1855-1856)
* Mehmed Hasib Paşa (1857-1858)
* Mehmed Hasib Paşa (1859-1860)
* Ahmed Muhtar İtisami Paşa (1860)
* Taşcızade Mehmed Tevfik Paşa (1860-1861)
* Ebubekir Mümtaz Efendi (1861-1862)
* Hüseyin Mecid Efendi (1862)
* Mehmed Nevres Paşa (1862-1863)
* Mustafa Fazıl Paşa (1863-1864)
* Mehmed Kâni Paşa (1864-1865)
* Mehmed Hurşid Paşa (1865)
* Şirvanizade Mehmed Rüşdi Paşa (1865-1869)
* Mehmed Sadık Paşa (1869-1870)
* Mustafa Fazıl Paşa (1870-1871)
* Şirvanizade Mehmed Rüşdi Paşa (1871)
* Ahmed Hamdi Paşa (1871)
* Mehmed Sadık Paşa (1871)
* Yusuf Ziya Paşa (1871-1872)
* Abdullah Galib Paşa (1872)
* Mehmed Emin Paşa (1872)
* Ahmed Hamdi Paşa (1873-1874)
* Yusuf Ziya Paşa (1874-1876)
* Abdullah Galib Paşa (1876-1877)
* Mehmed Kâni Paşa (1878)
* Ahmed Zühdü Paşa (1878-1879)
* Ahmed Zühdü Paşa (1879)
* İbrahim Edib Efendi (1879-1880)
* Abdüllatif Suphi Paşa (1880-1881)
* Hüseyin Tevfik Paşa(1881)
* Ahmed Münir Paşa (1881-1882)
* Mehmed Münir Bey (1882)
* İbrahim Edib Efendi (1882)
* Ahmed Münir Paşa (1882-1885)
* Kazazyan Agop Efendi (1885)
* Mustafa Zihni Paşa (1885-1886)
* Kazazyan Agop Efendi (1886-1887)
* Mahmud Celaleddin Paşa (1887-1888)
* Ahmed Nazif Paşa (1891-1895)
* Hüseyin Sabri Bey (1895-1896)
* Ahmed Nazif Paşa (1896-1897)
* Hüseyin Tevfik Paşa (1897-1898)
* Ahmed Reşad Paşa (1898-1904)
* Mehmed Ziya Paşa (1905-1908)
* Mehmed Ragıb Bey (1908)
* Mehmed Ziya Paşa (1908-1909)
* Menemenlizade Rifat Bey (1909)
* Osman Nuri Bey (1909)
* Menemenlizade Rifat Bey (1909)
* Cavid Bey (1909-1911)
* Mustafa Nail Bey (1911-1912)
* Abdurrahman Vefik Bey (1912-1913)
* Cavid Bey (1914)
* Talat Paşa (1914-1917)
* Abdurrahman Vefik Bey (1918-1919)
* Mehmed Atâ Bey (1919)
* Mehmed Tevfik Bey (1919-1920)
* Faik Nüzhet Bey (1920)
* Ahmed Reşad Bey (1920)
* Mehmed Nazif Bey (1920)
* Raşid Bey (1920-1921)
* Hüseyin Sabri Bey (1920)
* Abdullah Lami Bey (1921)
* Faik Nüzhet Bey (1921-1922)
* Mehmed Tevfik Bey (1922)

 |


|  |  |
| --- | --- |
| Otorite kontrolü Bunu Vikiveri'de düzenleyin | 
* BNF: cb135840033 (data)
* GND: 142983454
* ISNI: 0000 0000 6653 9421
* LCCN: n94008949
* NLI: 987007267409405171
* SUDOC: 23695086X
* TDVİA: sadik-rifat-pasa
* VIAF: 24771521
* WorldCat: lccn-n94008949

 |