|  |
| --- |
|  Makale serilerinden |
| **İslam** |
| Allah |
| İnançlar
* Tevhit (Allah'ın tekliği)

* Peygamberler
* Kutsal kitaplar

* Melekler
* Kader
* Ahiret
* Kıyamet
 |
| İbadetler
* Şehadet
* Namaz

* Oruç
* Zekât
* Hac
 |
| Metinler ve Hukuk
* Kur'an
* Sünnet
* Hadis

* Şeriat

* Fıkıh
* Kelâm
 |
| Tarih
* Zaman çizelgesi
* Muhammed

* Ehl-i beyt
* Sahabe

* Dört Halife
* Halifelik

* İmamet
* Dâvah

* İslam'ın yayılışı
 |
| Mezhepler
* Sünnilik
* Şiilik
* İbadilik
* Tasavvuf

* Kur'ancılık
* Ahmediye
 |
| Kültür ve Toplum
* Eğitim
* Hayvanlar
* Sanat
* Takvim
* Çocuk
* Demografi
* Bayramlar
* Camiler
* Kurban
* Felsefe
* Siyaset
* Bilim
* Kadın
* LGBT
 |
| Ayrıca bakınız
* İslamcılık
* İslamofobi

* İslam ve diğer dinler
 |
| * g
* t
* d
 |

**İslam dünyasında liberalizm ve ilerlemecilik**, İslami anlayış ve pratik konusunda önemli bir ilerici düşünce birikimi oluşturan kendini bildiren Müslümanları içerir. Bu çalışmalar bazen "ilerici İslam" olarak adlandırılır. Bazı bilim insanları, Omid Safi gibi, "İlerici Müslümanlar" (dekolonizasyoncu, anti-emperyalist ve moderniteye eleştirel) ile "İslam'ın liberal savunucuları" (moderniteyi benimseyen eski bir hareket) arasında ayrım yapar.

Liberal İslam aslında 18-19. yüzyıl İslami canlanma hareketinin bir parçası olarak ortaya çıktı. İslam içinde liberal ve ilerici fikirler bazı geleneksel Müslümanlar tarafından tartışmalı olarak kabul edilir; liberal Müslümanları Batıcı ve/veya rasyonalist olmakla suçlarlar.

Liberal ve ilerici İslam'ın metodolojileri, geleneksel İslami kutsal metinlerin (Kuran) ve diğer metinlerin (Hadis) yeniden yorumlanmasına dayanır. Bu süreç ictihad olarak adlandırılır (aşağıya bakınız). Bu, hafiften en liberal olanına kadar değişebilir, burada yalnızca Kuran'ın anlamı bir vahiy olarak kabul edilirken, sözcüklerle ifadesi, İslam peygamberi Muhammed'in belirli zaman ve bağlamındaki çalışması olarak görülür.

Liberal Müslümanlar, kendilerini erken dönem İslam topluluğunun prensiplerine dönüş olarak görürler ve Kuran'ın etik ve çoklu anlamlılık niyetini teşvik ederler. Reform hareketi, tevhidin (Allah'ın birliği) "insan toplumu için düzenleyici bir prensip ve dini bilginin, tarihin, metafiziğin, estetiğin ve etiğin yanı sıra sosyal, ekonomik ve dünya düzeninin temeli olarak kullanılmasını" benimser.

Liberal Müslümanlar, demokrasi, cinsiyet eşitliği, insan hakları, LGBT hakları, kadın hakları, dinler arası hoşgörü, çok kültürlülük, ifade özgürlüğü, düşünce özgürlüğü ve din özgürlüğü gibi ilerici değerlerin teşvik edilmesini onaylarlar; teokrasiye karşı çıkar ve İslamcılık ile İslami köktendinciliği kesin bir şekilde reddederler; ayrıca İslami teoloji, etik, şeriat, kültür, gelenek ve diğer ritüelistik uygulamalar konusunda modern bir görüş benimserler. Liberal İslam, İslami kutsal metinlerin 21. yüzyılda da geçerliliğini korumak amacıyla yeniden yorumlanmasını vurgular.

İslam felsefesinde arka plan
----------------------------

İslam'ın yükselişi, hem Kuran'ın iletilmesi hem de Muhammed'in hayatı temelinde, Akdeniz bölgesindeki güç dengelerini ve güç kaynaklarının algılanışını güçlü bir şekilde değiştirdi. Erken İslam felsefesi, din ve bilim arasında değişmez bir bağlantıyı vurguladı ve gerçeği bulmak için ictihad sürecini önemsedi. Bu anlamda, tüm felsefe "siyasi" olarak kabul edildi çünkü yönetim için gerçek sonuçları vardı. Bu görüşe, daha çok Helenistik bir görüşü benimseyen "rasyonalist" Mütevekkilî filozoflar tarafından meydan okundu; modern bilim insanları tarafından İslam'ın ilk spekülatif teologları olarak bilinirler. Mütevekkilîler, Halifelikten bağımsız hareket özgürlüğü arayan seküler bir aristokrasi tarafından desteklendiler. Ancak antik dönemin sonlarına gelindiğinde, genel olarak "gelenekselci" Aşarî teolojisi İslam'da üstünlük kazanmıştı. Aşarîler'e göre, akıl Kuran ve sünnete bağlı olmalıdır.

### İbn Rüşd

İbn Rüşd, Endülüs tarihinin önde gelen filozofuydu. Andrea di Bonaiuto'nun 14. yüzyıl tablosu
İbn Rüşd, genellikle Latinceleştirilmiş adıyla Averroes, Endülüslü birçok yönlü bilim insanıydı. "Batı Avrupa'da seküler düşüncenin kurucu babası" olarak tanımlanan İbn Rüşd, Aristoteles'in eserleri üzerine yaptığı kıymetli yorumları nedeniyle "Yorumcu" lakabıyla tanınıyordu. Başlıca eseri İttihâdü't-tefsîr'de (Felsefecilerin Tutarsızlığı) al-Gazali'nin Felsefecilerin Tutarsızlığı adlı eserine karşı felsefeyi savundu. Diğer eserleri ise Faslü'l-Makâl ve Kitâbü'l-Kaşf'tır. İbn Rüşd, Faslü'l-Makâl'da (Kararlı Bir Makale) bilim ve felsefenin resmi Aş'arî teolojisinden bağımsızlaşmasının ve felsefe ile din arasında doğal bir çelişki olmadığının bir savunmasını sunmuştur; bu nedenle Averroizm, modern sekülerliğin öncüsü olarak kabul edilmiştir. İbn Rüşd, kadınların eşitlik ilkesini kabul eder. Ona göre kadınlar eğitim almalı ve askeri hizmette bulunmalarına izin verilmelidir; en iyileri arasından yarının filozofları veya yöneticileri olabilir. İbn Rüşd'ün çalışmalarına dayanan 13. yüzyıl Latin Hristiyan ve Yahudi geleneğindeki felsefi harekete Averroizm denir. İbn Rüşd, 20. yüzyılın sonlarında İslam düşüncesi ve İslam toplumunun çöküşü ve yeniden canlandırılması tartışmasında sembolik bir figür haline gelmiştir. İslam toplumunda Averroist düşüncenin böyle bir canlanmasını destekleyen önemli bir isim Mohammed Abed al-Jabri'dir ve eleştirel eseri "Arap Akıl Eleştirisi" (1982) olarak bilinir.

### Rifa'a al-Tahtawi

Rifa'a al-Tahtawy, 1801–1873
1831 yılında Mısırlı Mısırbilimci ve rönesans düşünürü Rifa'a al-Tahtawi, Mısır altyapısını ve eğitimini modernleştirme çabasının bir parçasıydı. Mısırlı izleyicilerine seküler otorite, siyasi haklar ve özgürlük gibi Aydınlanma fikirlerini tanıttı. Ayrıca modern medeniyetin nasıl olması gerektiği ve bir "iyi Mısırlı"nın hangi özelliklere sahip olması gerektiği konusundaki fikirleri ve kamu yararı ve ortak iyilik üzerine düşünceleri hakkında bilgi verdi. Tahtawi'nin çalışmaları, 1860 ile 1940 yılları arasında gelişen Mısırlı bir rönesans olan "nahda"nın ilk çabası oldu.

Tahtawi, İslam Modernizmi'nin erken benimseyenlerinden biri olarak kabul edilir. İslam Modernistleri, İslami prensipleri Avrupa sosyal teorileriyle entegre etmeye çalıştılar. 1826 yılında Mehmet Ali tarafından Paris'e gönderilen Al-Tahtawi, beş yıl boyunca bir eğitim misyonunda çalıştıktan sonra 1831 yılında geri döndü. Tahtawi, Dil Okulu'nun müdürü olarak atandı. Okulda, Avrupa kitaplarını Arapça'ya çevirmek için çalıştı. Tahtawi, askeri kılavuzlar, coğrafya ve Avrupa tarihi gibi eserlerin çevirisini denetledi. Toplamda, al-Tahtawi 2.000'den fazla yabancı eserin Arapça'ya çevrilmesinde etkili oldu. Al-Tahtawi, bazı kitaplarında Fransız toplumuna olumlu yorumlarda bulundu. Tahtawi, İslam'ın prensiplerinin Avrupa Modernitesi ile uyumlu olduğunu vurguladı.

Tahtawi'nin "Altından Özü" veya "Paris'in Genel Bir Bakışı" adlı eserinde, vatandaşlığın vatansever sorumluluğundan bahsedilmektedir. Tahtawi, İslam medeniyetlerinin neye dönüşebileceğine dair bir örnek olarak Roma medeniyetini kullanır. Bir zamanlar tüm Romalılar tek bir Sezar altında birleşirken Doğu ve Batı olarak ikiye ayrıldı. Ayrıldıktan sonra, iki ulusun "tüm savaşları yenilgiyle sonuçlandı ve mükemmel varoluştan yokoluşa geri çekildiğini" görürüz. Tahtawi, Mısır'ın birlik içinde kalamaması durumunda dış istilacıların kurbanı olabileceğini anlamaktadır. Tahtawi, vatandaşların ülkelerinin vatansever görevini savunmanın önemini vurgular. Tahtawi'ye göre ülkesini korumanın yollarından biri, modern bir toplumla gelen değişiklikleri kabul etmektir.

### Muhammed Abduh

Muhammed Abduh (1849–1905)
Mısır İslam hukukçusu ve dini bilgin Muhammad Abduh, İslam Modernizminin önemli kurucu figürlerinden biri olarak kabul edilir ve Müslüman ibadeti, dogmaları ve aile bağlarını sertliklerini kırmıştır. Abduh, Müslümanların ortaçağ alimlerinin sağladığı metin yorumlarına sadece güvenemeyeceklerini, değişen zamanlara ayak uydurmak için akıldan yararlanmaları gerektiğini savundu. İslam'da insanın gemiyle sürülerek yönlendirilmek için yaratılmadığını, insanın bilgiyle yönlendirilebilmesi için zeka verildiğini söyledi. Abduh'a göre bir öğretmenin rolü, insanları öğrenmeye yönlendirmekti. İslam'ın insanları atalarının dünyasından kopmaya teşvik ettiğini ve İslam'ın geleneklere kölece bir taklit yapmayı kınadığını düşündü. İnsana lütuf edilen iki en büyük dini değerin irade bağımsızlığı ve düşünce ve görüş bağımsızlığı olduğuna inanıyordu. Bu araçların yardımıyla insanın mutluluğa ulaşabileceğine inanıyordu. Batı medeniyetinin Avrupa'da büyümesinin bu iki ilkeye dayandığını düşünüyordu. Ona göre, birçok insanın seçimlerini yapabilmesi ve akıllarıyla gerçekleri araştırabilmesi üzerine harekete geçirildi. Eserlerinde Tanrı'yı, insanlığı çocukluk çağından gençlik dönemine ve yetişkinliğe kadar eğiten bir varlık olarak tasvir etti. Ona göre, İslam, dogmalarının akıl yoluyla kanıtlanabilen tek din olduğunu gösteriyordu. Çok eşliliğe karşı çıkıyor ve bunun eski bir gelenek olduğunu düşünüyordu. İnsanları kölelikten kurtaracak, tüm insanlara eşit haklar sağlayacak, dini bilginin te'vil üzerindeki tekelini ve ırksal ayrımcılığı ve dini baskıyı ortadan kaldıracak bir İslam biçimine inanıyordu.

Muhammed Abduh, Al-Idtihad fi Al-Nasraniyya wa Al-Islam adlı kitabında, İslam dünyasında kimsenin özel dini otoriteye sahip olmadığını iddia etti. Abduh, Halife'nin dini otoriteyi temsil etmediğini, çünkü onun hatasız olmadığını ve vahiy verilen kişi olmadığını savundu; dolayısıyla Abduh'ya göre Halife ve diğer Müslümanlar eşittir. ʿAbduh, Halife'nin ummanın saygısını kazanması gerektiğini ancak onun üzerinde hükmetmemesi gerektiğini savundu; ummanın birliği, ulus devletlere bölünmesine engel olmayan ahlaki bir birliktir.

Muhammed Abduh, Sünniler ve Şiiler arasında uyumu sağlamak için büyük çaba harcadı. Genel olarak, İslam'daki tüm düşünce okulları arasında kardeşlik mesajı verdi. Abduh düzenli olarak dini topluluklar arasında daha iyi dostluk çağrısında bulundu. Mısır'da Hristiyanlık ikinci büyük din olduğu için, Müslümanlar ve Hristiyanlar arasında dostluğa özel çaba gösterdi. Birçok Hristiyan dostu vardı ve birçok kez Kıptileri savunmak için kalktı.

### Nasr Hamid Abu Zeyd

Mısırlı Kuran düşünürü, yazar, akademisyen Nasr Hamid Abu Zayd, İslam'da önde gelen liberal teologlardan biridir. O, "ana akım görüşleri sorgulayan" bir insan odaklı Kuran hermeneutiği projesiyle ünlüdür ve bu da "tartışma ve mücadele" başlatmıştır. Zayd, Kuran'ın ilahi kökenine karşı çıkmadan, onun yedinci yüzyıl Araplarının dil ve kültür bağlamında okunması gereken bir "kültürel ürün" olduğunu ve birden fazla şekilde yorumlanabileceğini savunmuştur. Ayrıca, dini siyasi güç kullanımını eleştirmiştir. 1995 yılında, bir Mısır Şeriat mahkemesi onu murted (dinden çıkmış) ilan etmiş, bu da ölüm tehditlerine ve birkaç hafta sonra Mısır'dan kaçmasına yol açmıştır. (Daha sonra "sessizce" Mısır'a geri dönmüş ve orada vefat etmiştir.)

Navid Kermani adlı bilim insanına göre Abu Zayd'ın çalışmalarından "üç temel tema" ortaya çıkmaktadır:

- İslam'ın erken dönemlerinden günümüze kadar olan süreçte, tek bir Kur'an metninin çeşitli yorumlarını ve tarihsel bağlamlarını izlemek;

- İslam geleneği içinde var olan "yorum çeşitliliğini" göstermek;

- Ve bu çeşitliliğin İslam tarihinde "giderek ihmal edildiğini" göstermek.

Abu Zayd, kendisini Mu'tezile'nin mirasçısı olarak görüyordu, "özellikle yaratılmış Kur'an fikirleri ve mecazi yorum eğilimleri" konusundaki düşüncelerine atıfta bulunuyordu.

Abu Zayd, "Kur'an'ın tüm zamanlar için Peygamber tarafından iletilen tek, kesin ve geçerli bir yorumuna" olan inanca kesinlikle karşı çıkmıştır.

Abu Zayd'a göre, Kur'an İslam Arap kültürünü "metnin kültürü" olarak nitelendiriyor, ancak Kur'an'ın dili kendiliğinden açıklayıcı değildir, bu da İslam Arap kültürünün aynı zamanda yorum kültürü olduğunu ima eder. Abu Zayd, Kur'an'ı anlamada "rivayet edilen geleneklere [hadis] öncelik veren bir hermeneutik yaklaşıma" karşı "akıl"ı vurguladı. Bu düşüncenin bir yansıması olarak, Abu Zayd Kur'an'ı anlama çabaları için "yorum" terimini kullanırken, İslam bilimlerinde Kur'an'ı açıklayan yazılara "tafsir, izah" deniyordu.

Abu Zayd'a göre, yorumlama açıklama veya yorumdan öteye geçer, çünkü Kur'an olmadan anlamı olmazdı:

> [Kur'an] metni, var oluşundan itibaren -yani, Peygamber'in vahiy anında okuduğu anda- ilahi bir metin (nass ilahi) olarak varlığını değiştirdi ve anlaşılabilir bir insan metnine (nass insani) dönüştü, çünkü vahiyden yorumlamaya geçti. Peygamber'in metni anlama şekli, metnin insan zekasıyla olan bağlantısından kaynaklanan hareketin ilk aşamalarından biridir.
> 
> 

Abu Zayd'ın teoloji, felsefe, hukuk, siyaset ve humanizm alanlarında klasik ve çağdaş İslami söyleme eleştirel bir yaklaşımı, Müslümanları kendi geleneği ile özgür düşünce, eşitlik (azınlık hakları, kadın hakları, sosyal adalet), insan hakları, demokrasi ve küreselleşme gibi modern dünya arasında bir köprü kurabilecek modern İslami düşünceyi teşvik etti.

### Ali Şeriati

Ali Şeriati
İranlı devrimci ve sosyolog Ali Şeriati Mazinani, din sosyolojisi üzerine odaklanmıştır. Sosyalizmin İslam'la uyumlu olduğuna ve aslında başlangıçtan itibaren böyle olduğuna inanmıştır. Görünüşe göre sosyalizmi keşfetme isteği, Mısırlı düşünür Abdul Hamid Jowdat-al-Sahar'ın kitabı Abu Zarr: Allah'a İbadet Eden Sosyalist'in çevirisinin ardından başlamış gibi görünüyor. Bu kitaba göre, Abu Zarr, ilk sosyalist olarak kabul edilir. Ardından, Shariati'nin babası, oğlunun Abu Zarr'ın prensiplerine inandığını açıklamıştır. Hatta bazı düşünürler, Shariati'yi İran'da modern Abu Zarr olarak tanımlamışlardır. Tüm düşünceleri arasında, devrimci eylemin gerekliliğinde ısrar etmesi bulunmaktadır. Shariati, Marksizmin Üçüncü Dünya'ya kendi kurtuluşu için ideolojik araçları sağlayamadığına inanıyordu. Bir öncülü ise İslam'ın doğası gereği devrimci bir ideoloji olduğuydu. Dolayısıyla, İslam modern dünya ile ideoloji olarak ilişkilendirilebilirdi. Shariati'ye göre, insan sorunlarının tarihsel ve orijinal kaynağı özel mülkiyetin ortaya çıkmasıydı. Modern dönemde ise makinenin ortaya çıkışının insan koşullarında ikinci en temel değişiklik olduğunu düşünüyordu. Aslında, özel mülkiyet ve makinenin ortaya çıkışı, eğer tarih eğrilerinden biri olarak düşünülürse, tarihin ikinci dönemine aittir. İlk dönem ise kolektif mülkiyettir. Ancak Shariati, dinin tarihsel gelişimi ve modern felsefi ve ideolojik hareketlerin eleştirisini yapmış ve bu hareketlerin hem özel mülkiyetle hem de makinenin ortaya çıkışıyla ilişkisine değinmiştir.

Sosyalizmin yanı sıra, onun kadın haklarına inandığı da görülebilir. Bunun kanıtı olarak, Fatima Zahra adlı kitabında, İslam peygamberi Muhammed'in kızı Fatima Zahra'nın tüm dünya Müslüman kadınları için bir rol model olduğunu ve özgür bir kadın olduğunu savunmuştur. Onu, "kendisine ve toplumunun kaderine karşı sorumlu bir mücadeleci kadının simgesi" olarak tanımlanmıştır. Ayrıca, Batı liberal demokrasisini üçüncü dünya ülkelerinin yağmalanmasına doğrudan bir ilişkisi olduğu için eleştirmiş ve yerine Taahhüt Demokrasisi'ni önermiştir. Shariati'ye göre Taahhüt Demokrasisi, İmam Ali'nin yönetimi olarak kabul edilir. Demokrasiye bağlılık, insanları sadece siyasi, sosyal ve ekonomik boyutlarda değil, aynı zamanda tüm varoluşsal boyutlarda yönlendirmek isteyen bir İmam'ın varlığını gerektirir. İmam, her yerde ve her zaman hayatta olan biridir. Bir yandan, İmamet, metafizik bir inanç değil, devrimci bir rehberlik felsefesidir. İmamın insanları, bir diktatör gibi kendi arzularına göre değil, İslami ideoloji ve otantik değerlere göre yönlendirmesi gerektiğini eklemiştir.

### İctihad

Ana madde: İctihad
İctihad veya Türkçeye "çaba" olarak çevrilen bu terim, belirli bir faaliyete harcanan fiziksel veya zihinsel çabayı ifade eder. İctihad, taqlid (taklid) ile karşıt olarak kullanılır ve hukuki önceden geleneğe uymayı ifade eder. Klasik Sünni teoriye göre, ictihad Arapça diline, teolojiye, ilahi metinlere ve fıkıh prensiplerine (usul al-fıkıh) dair uzmanlığı gerektirir. Ve ictihad, soruyla ilgili olarak Kur'an ve hadis gibi sahih ve otoriter metinlerin açık olduğu kabul edildiği durumlarda veya mevcut bir bilimsel icma (ijma) olduğunda kullanılmaz. ictihad, onu gerçekleştirmeye yetkin olanlar için bir dini görev olarak kabul edilir. İctihada ehil olan bir İslam alimi ise müctehid olarak adlandırılır.

18. yüzyıldan itibaren bazı Müslüman reformcular, taqlid'in terk edilmesini ve ictihada vurgu yapılmasını talep etmeye başladılar, çünkü bunu İslam'ın kökenlerine dönüş olarak gördüler. ictihad etrafında Müslüman dünyasında halk arasında devam eden tartışmalar günümüze kadar devam etmektedir. ictihad savunması özellikle İslam modernistleri ile ilişkilendirilmiştir. Batı'daki çağdaş Müslümanlar arasında, geleneksel hukuki metodolojinin yerine maddi ahlaki değerlere vurgu yapan yeni ictihad vizyonları ortaya çıkmıştır.

Tartışmalı konular
------------------

### Feminizm

Ana madde: İslami feminizm
Margot Badran tarafından 2002 yılında "İslami bir paradigma içinde ifade edilen bir feminist söylem ve pratik" olarak savunulan İslam ve feminizmin birleşimi, İslam ve onun öğretileri temelinde argümanlarını temellendirir. İslami feministler, kişisel ve kamusal alanlarda kadınlarla erkekler arasında tam eşitliği ararlar ve tartışma ve mücadele sürecinde Müslüman olmayanları da içerebilirler. İslami feminizm, İslam alimleri tarafından seküler feminizmden daha radikal olarak tanımlanır ve merkezinde Kuran'ın bulunduğu İslam söylemiyle ilişkilendirilir.

Son zamanlarda, İslami feminizm kavramı, İslami grupların toplumun birçok kesiminden destek almaya çalıştığı bir şekilde daha da gelişmiştir. Bunun yanı sıra, eğitimli Müslüman kadınlar toplumdaki rollerini açıklama gayreti içerisindedir. İslami feminist grupların örnekleri arasında Meena Keshwar Kamal tarafından kurulan Afganistan Kadınlarının Devrimci Birliği, Hindistan'dan Eşitlik Arayan Müslüman Kadınlar ve Zainah Anwar ve Amina Wadud gibi beş kadın tarafından kurulan Malezya'dan Sisters in Islam bulunmaktadır.

2014 yılında Selangor İslam Din Kurulu (MAIS), İslam'ın öğretilerinden sapma olduğunu belirterek Sisters in Islam gibi dini liberalizmi ve çoğulculuğu teşvik eden diğer organizasyonları hedef alan bir fetva yayınladı. Bu karara göre, liberal ve çoğulcu dini düşünceyi teşvik ettiği düşünülen yayınlar yasa dışı ilan edilerek el konulacak, aynı şekilde sosyal medya da izlenecek ve kısıtlanacaktı. Fetvalar Malezya'da yasal olarak bağlayıcı olduğu için SIS, anayasal gerekçelerle bunu sorguluyor.

### İnsan hakları

Abdulgaffar Han ve Mahatma Gandhi.
Ilımlı İslami siyasi düşünce, Müslüman kimliğinin geliştirilmesi ve demokrasi, insan hakları gibi değerlerin yayılması arasında bir çelişki olmadığını, aksine birlikte teşvik edilmesi gerektiğini savunur.

Çoğu liberal Müslüman, İslam'ın tüm insanlığın mutlak eşitliği fikrini desteklediğine ve bu fikrin merkezi kavramlarından biri olduğuna inanır. Bu nedenle, insan hakları ihlalleri çoğu liberal Müslüman için büyük endişe kaynağı olmuştur. Liberal Müslümanlar, kültürel olarak muhafazakar olan dindaşlarından farklı olarak, insan hakları çatısı altında tüm insanlığın temsil edildiğine inandıkları için ayrılırlar. Birçok Müslüman çoğunluklu ülke uluslararası insan hakları sözleşmelerini imzalamış olsa da, bu sözleşmelerin yerel hukuk sistemlerindeki etkisi büyük ölçüde görülmemiştir.

Müslüman liberaller genellikle İslam hukukunun geleneksel yorumlarını reddederler. Bu yorumlara göre "Ma malakat aymanukum" ifadesi ve kölelik kabul edilmektedir. Onlar, köleliğin adalet ve eşitlik üzerine kurulu olduğuna inandıkları İslami prensiplere aykırı olduğunu söylerler ve bazıları da kölelikle ilgili ayetlerin veya "Ma malakat aymanukum" ifadesinin artık uygulanamayacağını dünyanın değiştiği gerçeği nedeniyle söylerken, diğerleri de bu ayetlerin köleliği meşrulaştırmak için tamamen yanlış yorumlandığını ve çarpıtıldığını söylerler. 20. yüzyılda Güney Asyalı bilim insanları Ghulam Ahmed Pervez ve Amir Ali, ma malakat aymanukum ifadesinin doğru şekilde geçmiş zaman olarak okunması gerektiğini savundular. Pakistan'ın Britanya sömürge yönetiminden bağımsızlığını kazandığı dönemde bazı kişiler köleliğin yeniden getirilmesini talep ettiğinde, Pervez, bu ifadenin geçmiş zamanın "köleliğe tamamen yasak" getirdiğini gösterdiğini savundu.

Liberal Müslümanlar, "Dinde zorlama yoktur" şeklindeki Kuran ayetine dayanarak mürtecilik için ölüm cezasına karşı çıkmışlardır.

### LGBT hakları

Ocak 2013'te Müslüman Cinsel ve Cinsiyet Çeşitliliği İçin İttifak (MASGD) kuruldu. Örgüt, Ulusal Gey ve Lezbiyen Görev Gücü'nün desteğiyle, Queer Müslüman Çalışma Grubu üyeleri tarafından oluşturuldu.[*kaynak belirtilmeli*] İlk MASGD üyeleri, Faisal Alam ve İmam Daayiee Abdullah da dahil olmak üzere daha önce Al-Fatiha Vakfı ile ilgili çalışmalarda yer almışlardır.

Safra Projesi, kadınlar için Birleşik Krallık merkezli bir projedir. Bu proje, LGBTQ Müslüman kadınlarla ilgili ön yargı konularında destek sağlamakta ve çalışmalar yürütmektedir. Ekim 2001'de Müslüman LBT kadınlar tarafından kurulmuştur. Safra Projesi'nin "temel felsefesi kapsayıcılık ve çeşitlilik" üzerine kuruludur.

Avustralya'da Nur Wahrsage, LGBTİ Müslümanlar için bir savunucu olmuş ve Melbourne, Avustralya'da queer Müslümanlar için bir destek grubu olan Marhaba'yı kurmuştur. Mayıs 2016'da Wahrsage, Avustralya'da açıkça eşcinsel bir İmam olduğunu açıklayarak SBS2'nin The Feed programındaki bir röportajında yer almıştır. Bu, Avustralya'da açıkça eşcinsel olan ilk İmam olmuştur.

Kanada'da Salaam, Kanada'da kurulan ilk eşcinsel Müslüman organizasyonu ve dünyadaki ikinci organizasyon olarak kurulmuştur. Salaam, 1993 yılında El-Farouk Khaki tarafından kurulmuş olup, 2003 yılında Salaam/Al-Fateha Uluslararası Konferansı'nı düzenlemiştir.

Mayıs 2009'da, Toronto Unity Mosque / el-Tawhid Juma Circle, University of Toronto'da dini çalışmalar alanında uzman olan Laury Silvers tarafından, Müslüman eşcinsel hakları aktivistleri El-Farouk Khaki ve Troy Jackson ile birlikte kuruldu. Unity Mosque/ETJC, cinsiyet eşitliğine ve LGBT+ haklarına saygı duyan bir camidir.

Kasım 2012'de, Fransa'da eşcinsel İslam bilimci ve 'Fransa Homoseksüel Müslümanlar' grubunun kurucusu Ludovic-Mohamed Zahed tarafından Paris'te bir ibadet odası kuruldu. Basın tarafından Avrupa'daki ilk eşcinsel dostu cami olarak tanımlandı. Fransa'daki diğer Müslüman toplumunun tepkisi karışık oldu, açılış Paris Büyük Camisi tarafından kınandı.

Müslüman LGBT medya çalışmalarının örnekleri arasında 2006 yılında yayınlanan Channel 4 belgeseli "Eşcinsel Müslümanlar" bulunmaktadır. the film production company Unity Productions Foundation, 2007 ve 2015 yılında Parvez Sharma tarafından yapılan belgesel filmler olan "A Jihad for Love" ve "A Sinner in Mecca" da Müslüman LGBT konularını ele almaktadır. Ayrıca, Ürdün LGBT yayını *My.Kali* de bulunmaktadır.

### Laiklik

Ana madde: İslam ve laiklik
Laiklik tanımı ve uygulaması, özellikle toplumda dinin yeri, Müslüman ülkeler arasında ve Müslüman olmayan ülkeler arasında farklılık gösterir. Laiklik kavramı, Müslüman dünyadaki laikler arasında farklılık gösterdiği gibi, Müslüman entelektüellerin sekülerleşme baskısına verdiği tepkiler de farklılık gösterir. Bir yandan, dini etkinin kamusal alanın dışına çıkarılması gerektiğini düşünmeyen bazı Müslüman entelektüeller, laikliği kınamaktadır. Öte yandan, bazıları tarafından laiklik, İslam'la uyumlu olduğu iddia edilmektedir. Örneğin, laiklik arayışı, laik hükümetin şeriatı gözlemlemenin en iyi yol olduğunu savunan bazı Müslüman alimleri etkilemiştir. Emory Üniversitesi'nde hukuk profesörü ve İslam ve seküler devletin geleceğini tartışan "İslam ve seküler devlet" adlı kitabın yazarı Abdullahi Ahmed An-Na'im, "devletin zorlayıcı gücüyle [şeriat'ı] uygulamak, onun dini niteliğini ortadan kaldırır, çünkü Müslümanlar dini sorumluluklarını özgürce yerine getirmek yerine devletin kanununu uygularlar" demektedir. Ayrıca, bazı bilim insanları, Orta Çağ'dan beri Müslüman dünyasında laik devletlerin var olduğunu iddia etmektedir.

### Eşitlikçilik

İslam, genellikle "kesinlikle eşitlikçi bir ruha sahip" olarak tanımlanır. Ve "ilke olarak eşitlikçi, doğum veya soy, ırk veya milliyet, sosyal statüne bakılmaksızın bir inananın diğerinin üzerinde üstünlüğünü tanımayan" (kadınlar hariç). Yine de, İslam'da Muhammed'in soyundan geldikleri kabul edilen Müslümanlar olan Seyyidlerin (Sayyidlerin) özel ayrıcalıkları vardır, özellikle vergi muafiyeti ve Humus payı gibi.

Arap ve Arap olmayan soy kökenlerine sahip kişiler arasındaki evlilik konusunda ayrımcılık da birçok fetva sitesinde bulunmaktadır.

* Darul Ifta Birmingham (Hanefi mezhebi) tarafından Raddul Muhtar'a atıfta bulunularak şu ifadeye yer verilmektedir: ''Bir acemi (Arap olmayan), Arap kökenli bir kadın için uygun bir eş olamaz, ne kadar bir âlim (din bilgini) veya hatta bir sultan (hükümet yetkilisi) olursa olsun.''
* İslam Erdemleri adlı web sitesi, Şafiî mezhebine ait "Yolculuğun Rehberi ve İbadetin Araçları" adlı kitaptan şu şekilde alıntı yapmaktadır: "'Ve acemi (Arap olmayan), bir Arap kadını için uygun değildir', ... "(alıntı, farklı kabilelere mensup Müslümanlar arasındaki evlilikleri de önermemektedir).
* Yine başka bir site ("Qibla.com tarafından Şafiî Fıkıh'ına göre cevaplandı... Şeyh Amjad Rasheed tarafından cevaplandı") şöyle belirtiyor: "... çoğu alim, uygunluk için bu yönü [yani soy] dikkate alır ve bu nedenle bir Arap, bir Arap olmayana uygun değildir. Ve bir Kureyşli olmayan bir kişi, bir Kureyşli kadın için uygun değildir... "

Bu, özellikle Muhammed'in son hutbesiyle doğrudan çelişmektedir: "...Tüm insanlık Adem ve Havva'dan gelir, bir Arap, bir Arap olmayan üzerinde üstünlüğe sahip değildir; aynı şekilde, bir beyaz, bir siyah üzerinde üstünlüğe sahip değildir; sadece takva ve iyi davranışla üstünlük kazanılır."

|  |
| --- |
| Makale serilerinden |
| **İlerlemecilik** |
| Gelişimi
* Atom çağı
* Aydınlanma çağı
* Endüstri çağı
* Bilgi çağı
* Jet çağı
* Makine çağı
* İlerici dönem
* Uzay çağı
 |
| Düşünceler
* Sivil özgürlükler
* Kültürel liberalizm
* Ekonomik gelişim
* Ampirik Kanıt
* Doğrudan demokrasi
* Hareket özgürlüğü
* İnsan geliştirme
* İlerleme düşüncesi
* Sanayileşme
* Kurtuluş teolojisi
* Doğrusal tarih
* Modernite
* Felsefi ilerleme
* İlerleme felsefesi
* İlerici eğitim
* Reform hareketi
* Sosyal adalet
* Sosyal organizasyon
* Sosyal ilerleme
* Bilimsel ilerleme
* Sosyal değişim
* Sürdürülebilir tasarım
* Kendi kaderini tayin
* Bilimsel yönetim
* Bilimsel yöntem
* Sürdürülebilir kalkınma
* Teknolojik değişim
* Tekno ilerlemecilik
* Refah
* Kadınların seçme hakkı
 |
| Kişiler
* Abbott (Edith)
* Abbott (Grace)
* Addams
* Ardern
* Atatürk
* Boff
* Brandeis
* Breckinridge
* Bryan
* de Condorcet
* Douglas
* Hessel
* Hughes
* La Follette
* Kant
* Krugman
* Long
* Lula
* Mill
* Ocasio-Cortez
* Rodríguez Zapatero
* Roosevelt (Franklin)
* Roosevelt (Theodore)
* Rawls
* Sampedro
* Sanders
* Smith
* Taft
* Trudeau
* Warren
* Wilson
* Yamamoto
 |
| İlişkili
* Demokratik sosyalizm
* Sol liberteryenizm
* Sol popülizm
* Liberalizm
	+ Radikal liberalizm
	+ Sosyal liberalizm
	+ Modern liberalizm
* Sosyal demokrasi
* Teknokrasi
 |
| * g
* t
* d
 |

İlerlemecilik
-------------

19. ve 20. yüzyıl boyunca, giderek modern toplum ve bakış açısına sahip olan liberal Müslümanlar, dinlerini hayatlarındaki birçok yönü yeniden bağlamak amacıyla yeniden yorumlamaya eğilim göstermiştir. Bu durum özellikle artık Müslüman olmayan ülkelerde yaşayan Müslümanlar için geçerlidir.

Max Rodenbeck, aydınlanma, akıl ve bilimle uyum, din ile siyasetin ayrılması gibi "reform" ile ilgili birkaç zorluğun, diğer iki Semavi inançtan farklı olarak Müslümanları meşgul ettiğini belirtmiştir.

> Öte yandan, Hristiyan ve Yahudi reformu yüzyıllar boyunca nispeten organik ve kendiliğinden gelişmiş bir şekilde evrilirken, deneyimsel akıl yürütme, ulus-devlet, evrim teorisi ve bireycilik gibi kavramların İslam'a yönelik meydan okuması genellikle silahların namlusunda ve çok sıkı bir şekilde ortaya çıkmıştır.
> 
> 

Ayrıca, geleneksel şeriat hukuku, Müslüman devletlerin yasal sistemlerinin "omurgası" olarak yüzyıllar boyunca şekillenmiştir, ancak şimdi milyonlarca Müslüman, Müslüman olmayan devletlerde yaşıyor. İslam ayrıca, doktrin değişikliklerini açıklamak veya uygulamak için yaygın olarak kabul gören bir dini hiyerarşiye sahip değildir çünkü merkezi bir kiliseye sahip değildir.

### İslami modernizm

Ana madde: İslami modernizm
İslami Modernizm, bazen Modernist Selefilik olarak da adlandırılan bir harekettir. İslami Modernizm, "ilk Müslüman ideolojik tepki" olarak tanımlanan bir harekettir. İslami Modernizm, milliyetçilik, demokrasi, sivil haklar, akılcılık, eşitlik ve ilerleme gibi modern Batı değerlerini İslami inançla uyumlu hale getirmeye çalışan bir girişimidir. Bu hareket, klasik fıkıh kavramlarının ve yöntemlerinin eleştirel bir şekilde yeniden değerlendirildiği ve İslam teolojisi ile Kur'an tefsirine (Tefsir) yeni bir yaklaşımın benimsendiği bir özelliğe sahipti.

Bu, 19. yüzyıl ortalarında ortaya çıkan bir dizi İslami hareketin ilkiydi ve bu hareketler arasında sekülerizm, İslamcılık ve Selefilik de bulunuyordu. Bu hareketler, özellikle Batı medeniyetinin ve sömürgeciliklerinin Müslüman dünyaya yönelik algılanan saldırısı karşısında zamanın hızlı değişimlerine tepki olarak ortaya çıkmıştır. Kurucular arasında 1849-1905 yılları arasında kısa bir süre Al-Azhar Üniversitesi'nde şeyhlik yapan Muhammed Abduh, 1838-1897 yılları arasında yaşamış olan Cemaleddin el-Efgani ve 1817-1898 yılları arasında yaşamış olan Sir Seyyid Ahmed Han yer almaktadır.

İlk İslami Modernistler (el-Efgani ve Muhammed Abdu), *"salafiyya"* terimini kullandılar. İslami düşüncenin yenilenmesi çabalarını ifade etmek için "salafiyya" terimini kullandılar. Bu "salafiyya hareketi" Batı'da genellikle "İslami modernizm" olarak bilinir, ancak şu anda Salafi hareket olarak adlandırılan şeyle çok farklıdır ve genellikle "Vahhabilik gibi ideolojileri" ifade eder. Modernizm'in başlangıcından bu yana, orijinal reformculuğunun hem laik yöneticiler tarafından hem de "resmi ulema" tarafından benimsenmesi sorunuyla karşılaşmıştır. "Resmi ulema"nın görevi, yöneticilerin eylemlerini dini terimlerle meşrulaştırmaktır.

Modernizm, sekülerlikten farklı olarak, kamusal yaşamda dini inancın önemini vurgular ve Salafizm veya İslamcılıktan farklı olarak çağdaş Avrupa kurumlarını, sosyal süreçleri ve değerleri benimser.

### Kur'ancılık

Ana madde: Kur'ancılık
Kur'anistler, Muhammed'in kendisinin bir Kur'anist olduğuna ve Kur'anizm'in kurucusu olduğuna inanırlar ve onun takipçilerinin inancı bozduğunu ve Sünni, Şii ve Haricî gibi mezheplere ve fırkalara bölündüğünü iddia ederler. Kur'anistler hadisleri reddeder ve sadece Kur'an'a uyarlar. Kur'anistlerin, Sünnet'in geçerliliğini ne ölçüde reddettiği çeşitlilik gösterir. Ancak daha köklü gruplar, hadislerin geçerliliğini temelden eleştirmiş ve birçok nedenle reddetmiştir. En yaygın olanı, Kur'anistlerin hadislerin İslami teoloji ve uygulamaların kaynağı olarak Kur'an'da belirtilmediği, Muhammed'in ölümünden iki yüzyıldan daha uzun bir süre sonra yazılı olarak kaydedildiği ve algılanan iç hatalar ve çelişkiler içerdiği iddiasıdır.

#### Tolu-e-Islam

Hareket, Muhammad İkbal tarafından başlatıldı ve daha sonra Ghulam Ahmed Pervez önderliğinde yürütüldü. Ghulam Ahmed Pervez, tüm hadisleri reddetmemiş; ancak sadece Kur'an'a uygun olan veya Peygamber'in veya arkadaşlarının karakterini lekelemeyen hadisleri kabul etmiştir. Kuruluş, Pervez'in öğretilerini içeren kitaplar, broşürler ve kayıtların yayınını ve dağıtımını yapmaktadır.

Tolu-e-Islam herhangi bir siyasi partiye, dini gruba veya mezhebe ait değildir.

### Kutsallık

Saeed Nasheed, Abdul Karim Soroush, Sayyed Ahmad Al-Qabbanji ve Hassan Radwan gibi bazı Müslümanlar, "Kur'an ve Sünnet'in hatasız olduğu" fikrini sorgulama cesaretini göstererek, bunun yerine Kur'an'ın "ilahi ilham alınmış fakat insanlar tarafından yazılmış" olduğunu iddia etmektedirler. Saeed Nasheed şöyle yazmaktadır:

> "Kur'an, Tanrı'nın konuşması değildir, tam olarak ekmek, çiftçinin eseri değildir. Tanrı, ilham olarak adlandırılan ham maddeyi üretmiştir, çiftçi de buğday olarak adlandırılan ham maddeyi üretir. Ancak un veya buğdayı kendine özgü bir şekilde, sanatsal uzmanlığı ve yaratıcı yeteneğiyle ekmek haline getiren fırıncıdır. Dolayısıyla, ilhamı yorumlamak ve kendi benzersiz görüşüne göre gerçek ifadeler ve kelimelere dönüştürmekle sorumlu olan peygamberdir."
> 
>

Ayrıca bakınız
--------------

* Siyasal İslam
* Post-İslamcılık

Notlar
------

1. ↑  "İslami modernizm, Batı kültürel meydan okumasına karşı verilen ilk Müslüman ideolojik tepkiydi. 19. yüzyılın ikinci yarısında Hindistan ve Mısır'da başladı... Benzer düşüncelere sahip bir grup Müslüman bilginin çalışmalarında yansıdı ve klasik hukuk anlayışının ve yöntemlerinin eleştirel bir şekilde yeniden gözden geçirilmesini ve İslam teolojisi ile Kuran tefsirine yeni bir yaklaşımın formüle edilmesini içeriyordu. Bu yeni yaklaşım, İslami otoriteye karşı açık bir isyan olarak nitelendirilebilecek kadar çarpıcı bir şekilde Aydınlanma düşüncesiyle uyumlu idi."
2. ↑  Salafizm, dolayısıyla çağdaş Müslümanların saf, orijinal ve otantik İslam'ı yeniden keşfetme arzusudur. Ancak, salafiyya kavramından ilham alan iki derin farklı eğilim arasında bir fark vardır. Aslında, 19. yüzyılın sonu ile 20. yüzyılın başı arasında, Jamal Edin al-Afghani ve Muhammad Abdu gibi entelektüeller, salafiyya'yı İslam düşüncesinin yenilenmesi anlamında kullanmışlar ve bu hareket günümüzde rasyonalist, modernist ve hatta ilerlemeci olarak tanımlanan özelliklere sahip olmuştur. Bu salafiyya hareketi Batı'da genellikle "İslami modernizm" olarak bilinir. Bununla birlikte, salafizm terimi günümüzde genellikle Suudi Arabistan Krallığı'nın Vahhabilik gibi ideolojilerini ifade etmek için kullanılır.

1. ↑  
> Hukukçular, Araplar arasında, Arap olmayan bir erkeğin Kureyşli bir kadın için uygun bir eş olmadığını, aynı şekilde Arap kökeni olmayan bir kişinin de Arap kökenli bir kadın için uygun bir eş olamayacağını belirtmişlerdir. Örneğin, Seyitler, Siddik, Faruk, Osmani veya Alavi olanlar veya diğer bir kola ait olanlar, soy bakımından onların soyunu paylaşmayan herhangi bir kişiyle eşleştirilemez, mesleği veya aile durumu ne olursa olsun. Seyitler, Kureyş kabilesine dayanan bir soydan geldikleri için birbirleriyle uyumlu eşlerdir. Bu nedenle, kendi aralarında gerçekleşen evlilikler doğru ve şart koşulmadan izinlidir, bununla ilgili bir koşul Durrul Mukhtar'da belirtilmiştir:
> 
> "Ve soyda kafaah (uygunluk). Böylece Kureyşliler birbirleriyle uyumlu eşlerdir, diğer Araplar da birbirleriyle uyumlu eşlerdir."
> 
> Arap olmayanlarla ilgili olan hüküm şöyledir: *Bir acemi (Arap olmayan), Arap kökenli bir kadın için uygun bir eş olamaz, ne kadar bir âlim (din bilgini) veya hatta bir sultan (hükümet yetkilisi) olursa olsun.*
2. ↑  İslam hukukunun klasik Şafiî el kitabı olan *Umdat as-Salik wa 'Uddat an-Nasik* (Yolculuğun Rehberi ve İbadetin Araçları) adlı eserde şu ifadelere yer verilmektedir: *Kadının evlilikte uygunluk (kafa'a), erkeğin soyuna (soyağacına), dindarlığına, özgür biri olmasına (köle olmamasına), mesleğine ve evliliğin iptaline neden olabilecek kusurlardan arınmış olmasına dayanır.* Ve acemi (Arap olmayan), bir Arap kadını için uygun değildir*, ... "(alıntı, farklı kabilelere mensup Müslümanlar arasındaki evlilikleri de yasaklamaktadır).*
3. ↑  
	* S. Arab bir babanın bir Arap olmayan bir kişinin kızına evlenme teklifini reddetme hakkına sahip olduğunu duydum. Bu, İslam öğretileriyle nasıl uyumlu olabilir? Mesela, Allah ondan razı olsun, takva sahibi biri olan Bilal gibi bir kişiyi nasıl reddedebilirler?
	* C. Bu konu, evlilikte uygunluk meselesi olarak bilinir. Burada kastedilen, bir kadının ve velilerinin, ona uygun olmayan biriyle evlendirilmemesi hakkıdır. Alimler, uygunluk için dikkate alınması gereken özellikler konusunda farklı görüşlere sahiptir, ancak dinin bunlardan biri olduğunda hemfikirdirler. Bu, yozlaşmış bir adamın dindar bir kadın için uygun olmadığı anlamına gelir. Soy da dikkate alınması gereken bir özellik olup olmadığı konusunda da farklılık göstermişlerdir. Bu nedenle, çoğu alim, uygunluk için bu yönü dikkate alır ve bu nedenle bir Arap, bir Arap olmayana uygun değildir. Bir Arap kadının bir Arap olmayla evliliği reddetmek istemesi durumunda velisi onu zorlayamaz. Aynı şekilde, bir veli, bir Arap kadının bir Arap olmayanla evliliğini reddedebilir. Ancak, bir Arap kızı bir Arap olmayanla evlenmekten memnun ise ve velisi de buna razı ise, onların evlenmesi tamamen caizdir ve evlilik sözleşmeleri geçerlidir. Bu, çoğu alimin kararına göre olan durumdur.

Kaynakça
--------

1. ↑  Safi, Omid. "What is Progressive Islam?". *averroes-foundation.org*. Averroes Foundation. 9 Temmuz 2006 tarihinde kaynağından arşivlendi.
2. ↑  Safi, Omid, (Ed.) (2003). *Progressive Muslims: on justice, gender and pluralism*. Oxford: Oneworld Publications. ISBN 9781851683161. OCLC 52380025.
3. 1 2 3  Kurzman, Charles (1998). "Liberal Islam and Its Islamic Context". Kurzman, Charles (Ed.). *Liberal Islam: A Sourcebook*. Oxford and New York: Oxford University Press. ss. 1-26. ISBN 9780195116229. OCLC 37368975.
4. ↑  "Liberalism - Oxford Islamic Studies Online". *www.oxfordislamicstudies.com*. 15 Şubat 2022 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 11 Temmuz 2019.
5. ↑  Aslan, Reza (2011) [2005]. *No god but God: the origins, evolution, and future of Islam* (Updated bas.). New York: Random House. ISBN 9780812982442. OCLC 720168240.
6. ↑  "Tawhid". *oxfordislamicstudies.com*. Oxford Islamic Studies Online. 24 Aralık 2019 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 22 Mart 2015.
7. ↑  Sajid, Abdul Jalil (10 Aralık 2001). "'Islam against Religious Extremism and Fanaticism': speech delivered by Imam Abdul Jalil Sajid at a meeting on International NGO Rights and Humanity". *mcb.org.uk*. Muslim Council of Britain. 7 Haziran 2008 tarihinde kaynağından arşivlendi.
8. ↑  Zubaidah Rahim, Lily (2006). Capano, Giliberto; Howlett, Michael P.; Jarvis, Darryl S. L.; Ramesh, M. (Ed.). "Discursive Contest between Liberal and Literal Islam in Southeast Asia". *Policy and Society*. Taylor & Francis. **25** (4): 77-98. doi:10.1016/S1449-4035(06)70091-1 Özgürce erişilebilir. ISSN 1839-3373. LCCN 2009205416. OCLC 834913646.
9. ↑  Leeman, A. B. (Bahar 2009). "Interfaith Marriage in Islam: An Examination of the Legal Theory Behind the Traditional and Reformist Positions" (PDF). *Indiana Law Journal*. Bloomington, Indiana: Indiana University Maurer School of Law. **84** (2): 743-772. ISSN 0019-6665. 23 Kasım 2018 tarihinde kaynağından arşivlendi (PDF). Erişim tarihi: 24 Ekim 2021.
10. ↑  Jahangir, Junaid (21 Mart 2017). "Muslim Women Can Marry Outside The Faith". *The Huffington Post*. 25 Mart 2017 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 24 Ekim 2021.
11. ↑  Aslan, Reza (2005). *No god but God*. Random House Inc. s. 153. ISBN 978-1-58836-445-6. By the ninth and tenth centuries...
12. ↑  Sarrió, Diego R. (2015). "The Philosopher as the Heir of the Prophets: Averroes's Islamic Rationalism". *Al-Qanṭara*. **36** (1): 45-68. doi:10.3989/alqantara.2015.002 Özgürce erişilebilir. ISSN 1988-2955.  p.48
13. ↑  Abdel Wahab El Messeri. Episode 21: Ibn Rushd 30 Mart 2019 tarihinde Wayback Machine sitesinde arşivlendi. *Everything you wanted to know about Islam but was afraid to Ask*, *Philosophia Islamica*.
14. ↑  Fauzi M. Najjar (Spring, 1996). The debate on Islam and secularism in Egypt 4 Nisan 2010 tarihinde Wayback Machine sitesinde arşivlendi. *Arab Studies Quarterly (ASQ)*.
15. ↑  "John Carter Brown Library Exhibitions – Islamic encounters". 1 Temmuz 2012 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 30 Ekim 2012.
16. ↑  "Ahmed, K. S. "Arabic Medicine: Contributions and Influence". The Proceedings of the 17th Annual History of Medicine Days, March 7th and 8th, 2008 Health Sciences Centre, Calgary, AB." (PDF). 6 Haziran 2013 tarihinde kaynağından (PDF) arşivlendi. Erişim tarihi: 30 Ekim 2012.
17. ↑  Nicola Missaglia, "Mohamed Abed Al-Jabri's new Averroism" 9 Haziran 2013 tarihinde Wayback Machine sitesinde arşivlendi.
18. ↑  Fakhry, Majid (2001). *Averroes (Ibn Rushd) His Life, Works and Influence*. Oneworld Publications. s. 110. ISBN 1-85168-269-4.
19. ↑  Averroes (2005). *Averroes On Plato's Republic*. Ralph Lerner tarafından çevrildi. Cornell University Press. s. xix. ISBN 0-8014-8975-X.
20. ↑  Vatikiotis, P. J. (1976). *The Modern History of Egypt* (Repr. bas.). ISBN 978-0297772620.  p. 116
21. ↑  Vatikiotis, P. J. (1976). *The Modern History of Egypt* (Repr. bas.). ISBN 978-0297772620.  p. 115-16
22. ↑  Gelvin, 133-134
23. ↑  Cleveland, William L. (2008)"History of the Modern Middle East" (4th ed.) pg.93.
24. ↑  Galvin 160-161
25. ↑  Kerr, Malcolm H. (2010). "'Abduh Muhammad". Hoiberg, Dale H. (Ed.). *Encyclopædia Britannica*. I: A-ak Bayes (15. bas.). Chicago, IL: Encyclopædia Britannica Inc. ss. 20-21. ISBN 978-1-59339-837-8.
26. ↑  Ahmed H. Al-Rahim (January 2006). "Islam and Liberty", *Journal of Democracy* 17 (1), p. 166-169.
27. ↑  Kügelgen, Anke von. "ʿAbduh, Muḥammad." Encyclopaedia of Islam, v. 3. Edited by: Gudrun Krämer, Denis Matringe, John Nawas and Everett Rowson. Brill, 2009. Syracuse University. 23 April 2009
28. ↑  Gelvin, J. L. (2008). The Modern Middle East (2nd ed. pp. 161-162). New York: Oxford university Press.
29. ↑  Hourani, Albert. Arabic Thought in the Liberal Age 1798-1939. Cambridge: Cambridge University Press, 1983. 156.
30. ↑  ʿAbduh, Muhammad. "al-Idtihad fi al-Nasraniyya wa al-Islam." In al-A'mal al-Kamila li al-Imam Muhammad ʿAbduh. edited by Muhammad ʿAmara. Cairo: Dar al-Shuruk, 1993. 257-368.
31. ↑  Benzine, Rachid. Les nouveaux penseurs de l'islam, p. 43-44.
32. ↑  "Nasr Abu Zayd, Who Stirred Debate on Koran, Dies at 66". *The New York Times*. REUTERS. 6 Temmuz 2010. 10 Eylül 2017 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 10 Aralık 2015.
33. 1 2  Kermani, "From revelation to interpretation", 2004: p.174
34. ↑  Cook, Michael (2000). *The Koran : A Very Short Introduction*. Oxford University Press. s. 46. ISBN 0192853449.
35. ↑  "Naṣr Ḥāmid Abū Zayd". *Encyclopædia Britannica*. 8 Şubat 2019 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 10 Aralık 2015.
36. ↑  *Mafhum al-nass: dirasa fi 'ulum al-Qur'an*. Cairo, 1990. p.11
37. ↑  Shepard, William E. "Abu Zayd, Nasir Hamid". *Oxford Islamic Studies Online*. 4 Mart 2016 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 14 Aralık 2015.
38. ↑  Kermani, "From revelation to interpretation", 2004: p.173
39. ↑  Kermani, "From revelation to interpretation", 2004: p.171
40. 1 2  Kermani, "From revelation to interpretation", 2004: p.172
41. ↑  Naqd al-hhitab al-dini, p. 93. translated by Kermani, Navid (2004). "From revelation to interpretation: Nasr Hamid Abu Zayd and the Literary study of the Qur'an" (PDF). Taji-Farouki, Suha (Ed.). *Modern Muslim Intellectuals and the Qur'an*. Oxford University Press. s. 172.
42. ↑  "10. Reformers. Reformers in the Modern Period". *Faith and Philosophy of Islam*. Gyan Publishing House. 2009. ss. 166-7. ISBN 978-81-7835-719-5.
43. ↑  *Religion vs Religion*. Abjad. 1980. 21 Haziran 2023 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 21 Haziran 2023.
44. 1 2 3 4  Rabb, Intisar A. (2009). "Ijtihād". John L. Esposito (Ed.). *The Oxford Encyclopedia of the Islamic World*. Oxford: Oxford University Press. ISBN 978-0-19-530513-5. 9 Temmuz 2022 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 21 Haziran 2023.  Geçersiz `|url-erişimi=subscription` (yardım)
45. 1 2 3  John L. Esposito, (Ed.) (2014). "Taqiyah". *Ijtihad*. *The Oxford Dictionary of Islam*. Oxford: Oxford University Press. ISBN 978-0-19-512558-0.  Geçersiz `|chapter-url-access=subscription` (yardım)
46. ↑  John L. Esposito, (Ed.) (2014). "Taqlid". *The Oxford Dictionary of Islam*. Oxford: Oxford University Press. ISBN 978-0-19-512558-0. 16 Nisan 2022 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 21 Haziran 2023.  Geçersiz `|url-erişimi=subscription` (yardım)
47. ↑  "Exploring Islamic Feminism" 16 Nisan 2005 tarihinde Wayback Machine sitesinde arşivlendi. by Margot Badran, Center for Muslim-Christian Understanding, Georgetown University, November 30, 2000
48. ↑  "Islamic feminism: what's in a name?" 20 Mart 2015 tarihinde Wayback Machine sitesinde arşivlendi. by Margot Badran, *Al-Ahram*, January 17–23, 2002
49. ↑  "'Islamic feminism means justice to women', The Milli Gazette, Vol.5 No.02, MG96 (16-31 January 04)". *milligazette.com*. 21 Ağustos 2013 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 9 Aralık 2015.
50. ↑  Al-Ahram Weekly | Culture | Islamic feminism: what's in a name? 20 Mart 2015 tarihinde Wayback Machine sitesinde arşivlendi.
51. ↑   10 Nisan 2011 tarihinde Wayback Machine sitesinde arşivlendi. Rob L. Wagner: "Saudi-Islamic Feminist Movement: A Struggle for Male Allies and the Right Female Voice", University for Peace (Peace and Conflict Monitor), March 29, 2011
52. ↑  "Polygamy not a God-given right to Muslims". 21 Mayıs 2010. 13 Nisan 2017 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 21 Haziran 2023.
53. ↑  "Syariah court fails to protect and safeguard Muslim girls — Sisters in Islam". 14 Temmuz 2014 tarihinde kaynağından arşivlendi.
54. ↑  "Archives". 14 Temmuz 2014 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 21 Haziran 2023.
55. ↑  "Sisters In Islam: News / Comments / Dress and Modesty in Islam". 23 Ağustos 2013 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 22 Nisan 2017.
56. ↑  "RAWA testimony to the Congressional Human Rights Caucus Briefing". U.S. Congressional Human Rights Caucus. 18 Aralık 2001. 28 Haziran 2007 tarihinde kaynağından arşivlendi.
57. ↑  "Muslim women's group demands complete ban on Shariah courts | india-news". Hindustan Times. 6 Eylül 2016. 6 Eylül 2016 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 7 Eylül 2016.
58. ↑  "SC admits Muslim woman's plea to declare triple talaq illegal". *The Hindu*. 26 Ağustos 2016. 26 Ağustos 2016 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 7 Eylül 2016.
59. ↑  "Sisters in Islam files for judicial review on fatwa - Nation - The Star Online". *www.thestar.com.my*. 21 Haziran 2023 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 21 Haziran 2023.
60. ↑  "Selangor | Portal Rasmi Fatwa Malaysia". 3 Kasım 2014 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 3 Kasım 2014.
61. ↑  *The Fundamentalist City?: Religiosity and the Remaking of Urban Space* 21 Haziran 2023 tarihinde Wayback Machine sitesinde arşivlendi. Nezar Alsayyad (ed.), Chapter 7: "Hamas in Gaza Refugee camps: The Construction of Trapped Spaces for the Survival of Fundamentalism", Francesca Giovannini. Taylor & Francis, 2010. 978-0-415-77936-4."
62. ↑  Hassan Mahmoud Khalil: "Islam's position on violence and violation of human rights", Dar Al-Shaeb, 1994.
63. ↑  "Writer and Islamic thinker "Gamal al-Banna": The Muslim Brotherhood is not fit to rule (2-2)". Ahewar.org. 29 Haziran 2017 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 25 Mart 2016.
64. ↑  "Writer and Islamic thinker "Gamal al-Banna": The Muslim Brotherhood is not fit to rule (1-2)". Ahewar.org. 18 Şubat 2008. 29 Haziran 2017 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 25 Mart 2016.
65. ↑  Clarence-Smith, William (2006). *Islam and the Abolition of Slavery*. Oxford University Press. ss. 198-200. ISBN 0195221516.
66. ↑  "Sudan death penalty reignites Islam apostasy debate". *BBC News*. 15 Mayıs 2014. 1 Kasım 2020 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 21 Eylül 2020.
67. ↑  "Muslim Alliance for Sexual and Gender Diversity". Muslimalliance.org. 5 Ağustos 2014 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 18 Kasım 2013.
68. ↑  "The Progressive Muslim Movement". OutSmart Magazine. 1 Ekim 2013. 8 Eylül 2014 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 18 Kasım 2013.
69. ↑  "The Safra Project - rabble.ca". *Rabble.ca*. 15 Şubat 2017 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 5 Nisan 2017.
70. ↑  Power, Shannon (3 Mayıs 2016). "Being gay and muslim: 'death is your repentance'". *Star Observer*. 5 Mayıs 2016 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 5 Mayıs 2016.
71. ↑  Catherine Patch, "Queer Muslims find peace; El-Farouk Khaki founded Salaam Offers a place to retain spirituality", *Toronto Star*, June 15, 2006
72. ↑  "El-tawhid juma circle". 19 Nisan 2017 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 19 Nisan 2017.
73. ↑  Mastracci, Davide (4 Nisan 2017). "What It's Like To Pray At A Queer-Inclusive Mosque". *BuzzFeed*. 18 Mayıs 2017 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 19 Nisan 2017.
74. ↑  Habib, Samra (3 Haziran 2016). "Queer and going to the mosque: 'I've never felt more Muslim than I do now'". *The Guardian*. 19 Nisan 2017 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 19 Nisan 2017.
75. ↑  Gillis, Wendy (25 Ağustos 2013). "Islamic scholars experience diversity of Muslim practices at U of T summer program". *Toronto Star*. 14 Kasım 2021 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 19 Nisan 2017.
76. ↑  Banerji, Robin (30 Kasım 2012). "Gay-friendly 'mosque' opens in Paris". *BBC News*. 21 Eylül 2022 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 21 Haziran 2023.
77. ↑  "Channel 4 in a Nutshell" (PDF). 19 Mayıs 2017 tarihinde kaynağından arşivlendi (PDF). Erişim tarihi: 21 Haziran 2023.
78. ↑  "About UPF - UPF (Unity Productions Foundation)". *UPF.tv*. 2 Mart 2017 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 5 Nisan 2017.
79. ↑  "A JIHAD FOR LOVE:::A FIlm by Parvez Sharma". *AJihadForLove.org*. 11 Mayıs 2017 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 5 Nisan 2017.
80. ↑  "Press". *A Sinner in Mecca*. 10 Ekim 2018 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 7 Mayıs 2015.
81. ↑  Webster, Andy (3 Eylül 2015). "In 'A Sinner in Mecca,' a Gay Director Ponders His Sexuality and Islamic Faith". *The New York Times*. 5 Temmuz 2018 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 7 Ekim 2015.
82. ↑  ""Jordan: a gay magazine gives an hope to Middle East", *Ilgrandecolibri.com*, retrieved 11 August 2012". 15 Ekim 2012 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 21 Haziran 2023.
83. ↑  "Gay Egypy". *Gay Middle East*. 11 Temmuz 2011 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 20 Ocak 2011.
84. ↑  Asad, Talal. Formation of Secular: Christianity, Islam, Modernity. Stanford: Stanford University Press, 2003. 5-6.
85. ↑  "From the article on secularism in Oxford Islamic Studies Online". 3 Kasım 2014 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 3 Kasım 2014.
86. ↑  Naʻīm, ʻAbd Allāh Aḥmad. Islam and the secular state : negotiating the future of Shariʻa. Cambridge:Harvard University Press, 2008. 9780674027763
87. ↑  Ira M. Lapidus (October 1975). "The Separation of State and Religion in the Development of Early Islamic Society", *International Journal of Middle East Studies* **6** (4), pp. 363-385 [364-5]
88. ↑  Miller, Judith (1996). *God Has Ninety-Nine Names*. Touchstone. s. 91. ISBN 0684809737.
89. ↑  Bernard, Lewis (1995). *The Middle East, A Brief History of the Last 2000 Years*. Touchstone Book. s. 179.
90. ↑  Kazuo, Morimoto (2012). *Sayyids and Sharifs in Muslim Societies*. Routledge. ss. 131, 132. ISBN 978-0-415-51917-5.
91. 1 2  (Raddul Muhtar p.209 v.4, "Islam QA". *Darul Ifta Birmingham* (İngilizce). 1 Temmuz 2019. 14 Temmuz 2020 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 14 Temmuz 2020.
92. ↑  "Non-Arab men are NOT suitable for marriage with Arab Women". *Islamic Virtues ~ This day have I perfected your religion for you! ~ al-Ma'idah, Verse 3*. 13 Aralık 2013. 14 Ağustos 2022 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 12 Nisan 2022.
93. ↑  Amjad Rasheed (14 Eylül 2012). "Arab father refusing the proposal of non-Arab for his daughter". *IslamQA.org*. 3 Temmuz 2021 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 12 Nisan 2022.
94. ↑  Yusuf Khan. "What did the Prophet say about Racism". *islamcity.org*. 16 Ağustos 2022 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 10 Haziran 2022.
95. ↑  Being a Muslim in the U.S.ا 3 Ocak 2010 tarihinde Wayback Machine sitesinde arşivlendi.
96. 1 2  Rodenbeck, Max (3 Aralık 2015). "How She Wants to Modify Muslims [Review of *Heretic: Why Islam Needs a Reformation Now* by Ayaan Hirsi Ali]". *New York Review of Books*. **LXII** (19): 36. 17 Kasım 2015 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 18 Kasım 2015.
97. ↑  Salafism 24 Aralık 2018 tarihinde Wayback Machine sitesinde arşivlendi. Modernist Salafism from the 20th Century to the Present
98. ↑  Tore Kjeilen (18 Ocak 2006). "Salafism". I-cias.com. 31 Ağustos 2017 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 4 Eylül 2016.
99. ↑  Salafism 11 Mart 2015 tarihinde Wayback Machine sitesinde arşivlendi. Tony Blair Faith Foundation
100. 1 2  Mansoor Moaddel (16 Mayıs 2005). *Islamic Modernism, Nationalism, and Fundamentalism: Episode and Discourse*. University of Chicago Press. s. 2. ISBN 9780226533339.
101. 1 2 3  *Encyclopedia of Islam and the Muslim World*, Thomson Gale (2004)
102. ↑  Salafism, Modernist Salafism from the 20th Century to the Present 24 Aralık 2018 tarihinde Wayback Machine sitesinde arşivlendi. oxfordbibliographies.com
103. 1 2  Atzori, Daniel (31 Ağustos 2012). "The rise of global Salafism". 13 Ocak 2015 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 6 Ocak 2015.
104. ↑  Ruthven, Malise (2006) [1984]. *Islam in the World*. Oxford University Press. s. 318. ISBN 9780195305036. Erişim tarihi: 23 Nisan 2015.
105. 1 2  Richard Stephen Voss, Identifying Assumptions in the Hadith/Sunnah Debate 29 Temmuz 2016 tarihinde Wayback Machine sitesinde arşivlendi. 19.org, Accessed December 5, 2013
106. ↑  Aisha Y. Musa, The Qur’anists 12 Kasım 2017 tarihinde Wayback Machine sitesinde arşivlendi. Florida International University, accessed May 22, 2013.
107. ↑  "Bazm-e-Tolu-e-Islam". 22 Kasım 2011 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 22 Mart 2015.
108. 1 2  Radwan, Hassan (16 Aralık 2015). "Muslims can reinterpret their faith: it's the best answer to Isis". The Guardian. 6 Mayıs 2021 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 13 Mart 2021.
109. ↑  Nasheed, Sa’eed. *Religious Freedom: A Foundation for Individual Freedom*. Beirut: Dar al-Tanweer.

Daha fazlası için
-----------------

* Safi, Omid, *Progressive Islam,* in Muhammad in History, Thought, and Culture: An Encyclopedia of the Prophet of God (2 vols.), Edited by C. Fitzpatrick and A. Walker, Santa Barbara, ABC-CLIO, 2014, Vol. II, pp. 486–490. 1610691776
* *Qur'an and Woman* by Amina Wadud.
* *American Muslims: Bridging Faith and Freedom* by M. A. Muqtedar Khan.
* Charles Kurzman, ed. (1998). *Liberal Islam: A Sourcebook*. Oxford University Press, USA. 0-19-511622-4.
* *Progressive Muslims: On Justice, Gender, and Pluralism*, edited by Omid Safi.
* "Debating Moderate Islam", edited by M. A. Muqtedar Khan.
* *Qur'an, Liberation and Pluralism* by Farid Esack.
* *Revival and Reform in Islam* by Fazlur Rahman Malik.
* *The Unthought in Contemporary Islamic Thought* by Mohammed Arkoun.
* *Unveiling Traditions: Postcolonial Islam in a Polycentric World* by Anouar Majid.
* *Islam and Science: Religious Orthodoxy and the Battle for Rationality* by Pervez Hoodbhoy.
* *Islam is Mercy: Essential Features of a Modern Religion* 21 Haziran 2023 tarihinde Wayback Machine sitesinde arşivlendi. by Mouhanad Khorchide 2012; English 2014.
* The Viability of Islamic Science by S. Irfan Habib, *Economic and Political Weekly*, June 5, 2004.
* The Reformist Islamic Thinker Muhammad Shahrur: In the Footsteps of Averroes 31 Aralık 2010 tarihinde Wayback Machine sitesinde arşivlendi.
* A Liberal Muslim Blog[*ölü/kırık bağlantı*]
* Vanessa Karam, Olivia Samad and Ani Zonneveld, eds. (2011). *Progressive Muslim Identities*. Oracle Releasing. 978-0-9837161-0-5.
* Mustafa Akyol (2011). *Islam Without Extremes: A Muslim Case for Liberty*. W. W. Norton & Company. 978-0-393-07086-6.
* Alrabaa, Sami (2010). *Veiled Atrocities: True Stories of Oppression in Saudi Arabia*. Amherst, NY: Prometheus Books. ISBN 978-1-61614-159-2.
* Al-Rasheed, Madawi (2007). *Contesting the Saudi State: Islamic Voices from a New Generation*. New York: Cambridge University Press. ISBN 978-0-521-85836-6.

Dış bağlantılar
---------------

* Charles Kurzman's Liberal Islam links, compiled by the author of *Liberal Islam: A Sourcebook*.