Bu madde eski Fransız Mandası Suriye vilayeti hakkındadır.  Benzer diğer maddeler için Cezire (anlam ayrımı) sayfasına bakınız.
**El-Cezire vilayeti** (Arapça: الجزيرة; Süryanice: ܦܢܝܬܐ ܕܓܙܪܬܐ; Kürtçe: Cazire; Fransızca: Djézireh), Suriye ve Lübnan'daki Fransız Mandası sırasında Halep Devleti (1920-25), Suriye Devleti (1925-1930) ve Mandater Suriye Cumhuriyeti'nin ilk on yılında idari bir bölümdü. Aşağı yukarı bugünkü Haseke ilini ve 1857'de kurulan eski Osmanlı Zor Sancağı'nın bir kısmını kapsıyordu.

Demografi
---------

Haseke Vilayeti (o zamanki adıyla Cezire Vilayeti) 20. yüzyılın başlarına kadar göçebe ve yarı yerleşik Şammar, Tay, Baggarah, Cebur ve Şarabin Arap kabilelerinin otlakları için ayrılmış bir "sahipsiz toprak" idi (ayrıca bkz. Mark Sykes'ın 1907 tarihli haritası). Bu bozkır bölgesi, Şammar kabilesinden bedevi Arapların ve yarı yerleşik Tay kabilesinin alanı olarak kabul edilir. Fransız coğrafyacı Pierre Rondot bölgeyi şöyle tarif eder:

> Ermenistan ve Kürdistan'ın sıradağları güneye, Mardin, Nusaybin ve Ceziret bin Ömer'in ötesine, Arap göçebelerin alanı olan Cezire bozkırlarına doğru oldukça keskin bir şekilde düşer. Burası iki dünyanın sınırıdır: Varlıkları deveye bağlı büyük göçebeler olan Araplar kayalık dağa giremezken, Kürtler koyunlarını güdebilecekleri ve bazı ekinler ekebilecekleri, nispeten iyi sulanan ve dağa göre daha kolay işlenebilen bozkırın kenarına imrenirler.
> 
> 

### Birinci Dünya Savaşı ve Türkiye'den göçün başlaması

Birinci Dünya Savaşı sırasında ve daha sonraki yıllarda binlerce Süryani, katliamların ardından Anadolu'daki evlerini terk etti. Savaştan sonra karayolu ağlarının inşası ve demiryolunun Nusaybin'e kadar uzatılması, Anadolu dağlarından Suriye Cezires'ine Kürt göçünü yoğunlaştırdı. Bundan sonra, Kemalist otoritelerle yaşanan çatışmalar nedeniyle Türkiye dağlarındaki evlerinden kaçan büyük Kürt dalgaları Suriye'ye yerleşti. 1920'lerde Kemalist Türkiye'deki başarısız Kürt isyanlarının ardından Suriye'nin Cezire vilayetine büyük bir Kürt akını oldu. Bu dönemde 25.000 Kürt'ün, göçlerini teşvik eden ve onlara Suriye vatandaşlığı veren Fransız manda yönetimi altındaki Suriye'ye kaçtığı tahmin edilmektedir. Fransız resmi raporları 1927'den önce Cezire'de en fazla 45 Kürt köyünün varlığını göstermektedir. 1927 yılında, güçlü Kürt aşireti Havergan'ın reisi Haco Ağa, 600'den fazla aileyle birlikte Cubur el-Bid'e (daha sonra adı el-Kahtaniye olarak değiştirildi) geldi. Manda yetkilileri Suriye'ye Kürt göçünü teşvik etmeye devam ettiler ve 1929'da yeni bir önemli mülteci dalgası geldi. 1920'lerde Cezire vilayetine yerleşen Kürtlerin sayısının 20.000 ile 25.000 arasında olduğu tahmin edilmektedir. Devam eden yoğun göçle birlikte 1939'da köylerin sayısı 700 ile 800 arasındaydı. Yeni mültecilere Fransız manda yetkilileri tarafından vatandaşlık verildi. Sonuç olarak, Kürtler Dicle (daha sonra el-Malikiye olarak yeniden adlandırıldı) ve Kamışlı ilçelerinde çoğunluk haline gelirken, Araplar Haseke ilçesinde çoğunluk olarak kaldılar.

 Mark Sykes için 1907 yılında çizilen ve Yukarı Mezopotamya'daki (Cezire vilayeti dahil) Arap ve Kürt aşiretlerinin dağılımını gösteren harita ile Türkiye'yi (kuzeyde) Suriye'den (güneyde) ayıran tren rayları
Fransız yetkililer, çeşitli nedenlerle evlerini terk ederek Suriye'ye sığınan Süryani, Keldani, Ermeni veya Kürtlerin akınına karşı çıkmadılar. Fransız yetkililer genellikle mültecilerin yerleştirilmesini organize ettiler. Bu planların en önemlilerinden biri, Fransızların "dost" olarak gördükleri mültecileri yerleştirmek amacıyla yeni kasaba ve köyler (Kamışlı gibi) inşa ettikleri Kuzeydoğu Suriye'deki Yukarı Cezire'de gerçekleştirildi. Bu durum, Türkiye'nin baskısı altındaki Türk olmayan azınlıkları, atalarından kalma evlerini ve mülklerini terk etmeleri, komşu Suriye'ye sığınmaları ve göreceli bir güvenlik içinde hayatlarını yeniden kurmaları konusunda cesaretlendirdi. Sonuç olarak Haseke vilayetinin sınır bölgelerinde Kürtler çoğunlukta olmaya başlarken, nehir ovalarında ve diğer yerlerde Araplar çoğunlukta kalmaya devam ettiler.

Fransız coğrafyacı Robert Montagne 1932 yılında durumu şu şekilde özetledi:

> Ya Anadolu dağlarından (sınırın kuzeyinden) inen Kürtlerin tarım yapmak için inşa ettikleri ya da Arap grupların Ermeni ve Yezidi çiftçilerinin yardımıyla artan yerleşimlerinin bir işareti olarak köy kuruluşlarında bir artış görüyoruz.
> 
> 

1939 yılında Fransız manda yetkilileri Haseke vilayetindeki farklı etnik ve dini gruplar için aşağıdaki nüfus sayılarını bildirdiler.

| Semt | Arap | Kürt | Hristiyan | Ermeni | Yezidi | Süryani |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| Haseke şehir merkezi | 7133 | 360 | 5700 | 500 |  |  |
| Tel Tamer |  |  |  |  |  | 8767 |
| Resulayn | 2283 | 1025 | 2263 |  |  |  |
| Şaddadi | 2610 |  | 6 |  |  |  |
| Tel Brak | 4509 | 905 |  | 200 |  |  |
| Kamışlı şehir merkezi | 7990 | 5892 | 14.140 | 3500 | 720 |  |
| Amuda |  | 11.260 | 1500 |  | 720 |  |
| Derbesiyeh | 3011 | 7899 | 2382 |  | 425 |  |
| Şager Bazar | 380 | 3810 | 3 |  |  |  |
| Ayn Divar |  | 3608 | 900 |  |  |  |
| Derik (daha sonra adı Malikiye olarak değiştirildi) | 44 | 1685 | 1204 |  |  |  |
| Mustafiyye | 344 | 959 | 50 |  |  |  |
| Deruna Agha | 570 | 5097 | 27 |  |  |  |
| Tel Koger (daha sonra adı El-Yarubiye olarak değiştirildi) | 165 |  |  |  |  |  |
| Göçebe | 25.000 |  |  |  |  |  |
| **Toplamlar** | **54.039** | **42.500** | **28.175** | **4200** | **1865** | **8767** |

Fransız Mandası'nın 1939'da yaptığı nüfus sayımına göre Cezire'deki Kürtlerin oranı toplam nüfusun %30'una ulaşmıştı. Bu oran, birbirini takip eden sürekli göçler nedeniyle artmaya devam etti. 1949'da vilayetin nüfusu 155.643'e ulaştı ve bu nüfusun 60.000'inin Kürt olduğu tahmin ediliyordu.

### Göç dalgaları 1940-1960

Göç dalgaları manda yönetiminin son yıllarında ve Suriye Cumhuriyeti'nin kurulmasından sonra da devam etti.

| Tarihî nüfus |
| --- |
| Yıl | Nüfus   | %±   |
| 1931 | 44.153 | —     |
| 1933 | 64.886 | %+47.0 |
| 1935 | 94.596 | %+45.8 |
| 1937 | 98.144 | %+3.8 |
| 1938 | 103.514 | %+5.5 |
| 1939 | 106.052 | %+2.5 |
| 1940 | 126.508 | %+19.3 |
| 1942 | 136.107 | %+7.6 |
| 1943 | 146.001 | %+7.3 |
| 1946 | 151.137 | %+3.5 |
| 1950 | 159.300 | %+5.4 |
| 1953 | 232.104 | %+45.7 |
| 1960 | 351.661 | %+51.5 |
| 1970 | 468.506 | %+33.2 |
| 1981 | 669.756 | %+43.0 |
| 2004 | 1.275.118 | %+90.4 |
| 2011 | 1.512.000 | %+18.6 |

El-Cezire vilayetinde 1943 ve 1953 Suriye nüfus sayımları| Dini grup | Nüfus(1943) | Yüzde(1943) | Nüfus(1953) | Yüzde(1953) |
| --- | --- | --- | --- | --- |
| Müslümanlar | Sünni Müslümanlar | 99.665 | %68,26 | 171.058 | %73,70 |
| Diğer Müslümanlar | 437 | %0,30 | 503 | %0,22 |
| Hristiyanlar | Süryani Ortodoks ve Süryani Katolik | 31.764 | %21,76 | 42.626 | %18,37 |
| Ermeniler | 9.788 | %6.70 | 12.535 | %5.40 |
| Diğer kiliseler | 944 | %0,65 | 1.283 | %0,55 |
| Toplam Hristiyan | 42.496 | %29,11 | 56.444 | %24,32 |
| Yahudiler | 1.938 | %1,33 | 2.350 | %1.01 |
| Yezidiler | 1.475 | %1.01 | 1.749 | %0,75 |
| Tolam | El-Cezire vilayeti | 146.001 | %100.0 | 232.104 | %100.0 |

Çoğunluğu Kürt ve Arap olan Sünni Müslümanlar arasında 1938'de yaklaşık 1500 Çerkes vardı.

1949 yılında resmi olarak 155.643 kişi yaşıyordu. Fransız coğrafyacılar Fevret ve Gibert, yaklaşık 50.000 Arap, 60.000 Kürt, birkaç bin Yahudi ve Yezidi, geri kalanının ise çeşitli mezheplerden Hristiyanlar olduğunu tahmin etmektedir.

Kürt çalışmaları uzmanı David McDowall şunları ifade etmektedir:

> Hükûmet, 1945 yılının başında Kürtlerin Haseke vilayetine sızmaya başladığına inanıyordu. Komşu ülkelerden, özellikle de Türkiye'den tek tek ya da gruplar halinde gelerek Rasulayn'dan el-Malikiye'ye kadar olan sınırı yasa dışı yollardan geçtiler. Yavaş yavaş ve yasa dışı yollarla sınır boyunca Dirbasiyye, Amuda ve Malikiyye gibi büyük nüfus merkezlerine yerleştiler. Bu Kürtlerin birçoğu kendilerini Suriye nüfus kayıtlarına yasadışı olarak kaydettirmeyi başardı. Ayrıca akrabalarının ve aşiret üyelerinin yardımıyla çeşitli yollarla Suriye kimlik kartları alabildiler. Bunu, özellikle tarım reformu yasasının çıkarılmasından sonra, toprağın yeniden dağıtımından faydalanmak için yerleşmek ve mülk edinmek amacıyla yaptılar. 1961'de mevcut olan resmi rakamlar, 1954 ve 1961 yılları arasında, sadece yedi yıllık bir süre içinde Haseke vilayetinin nüfusunun 240.000'den 305.000'e yükseldiğini gösteriyordu ki bu, sadece doğal artışla açıklanamayacak yüzde 27'lik bir artıştı. Hükûmet bu akın karşısında yeterince endişelenmiş olacak ki Haziran 1962'de gerçek nüfusun 340.000'e yakın olduğunu gösteren bir örnek nüfus sayımı gerçekleştirdi. Bu rakamlar abartılı olsa da gerçek koşullar göz önüne alındığında inandırıcıydı. 1914'ten önce kanunsuz ve neredeyse boş olan Cezire, Fransız Mandası tarafından düzen sağlandıktan ve tarım büyük ölçüde Kürt nüfus tarafından üstlenildikten sonra şaşırtıcı derecede verimli olduğunu kanıtlamıştı.... Suriye'ye çok sayıda göçmenin girdiğine dair güçlü bir şüphenin oluşması kaçınılmazdı. Türkiye'de tarımın hızla makineleşmesi 1950'lerden itibaren büyük bir işsizlik ve kitlesel işçi göçü yaratmıştı. Kuzey Cezire'nin verimli ama henüz işlenmemiş toprakları güçlü bir cazibe merkezi olmalıydı ve etkilenen sınır polis tarafından kontrol edilemeyecek kadar uzundu.
> 
> 

### Mevcut nüfus

Haseke vilayetinin sakinleri farklı etnik ve kültürel gruplardan oluşmaktadır; en büyük gruplar Araplar ve Kürtler olmakla birlikte önemli sayıda Süryani ve daha az sayıda Ermeni de bulunmaktadır. Ülkenin resmi nüfus sayımına göre 1.275.118 olan vilayet nüfusunun 2007 yılında 1.377.000, 2011 yılında ise 1.512.000 olduğu tahmin edilmektedir. Arap Gençleri Ulusal Birliğine göre 2012 yılında Haseke vilayetinde 1717 köy bulunmaktaydı: 1161 Arap köyü, 453 Kürt köyü, 98 Süryani köyü ve 53'ü yukarıda belirtilen etnik gruplardan karışık nüfusa sahip köyler.

|  |  |
| --- | --- |
| Arap köyleri | 1161 |
| Kürt köyleri | 453 |
| Süryani köyleri | 98 |
| Karışık Arap-Kürt köyleri | 48 |
| Karma köyler | 3 |
| Karma köyler | 2 |
| Toplam | **1717** |

Siyaset
-------

Şubat 1935'te İtalyan Konsolosu Alberto Rossi, Halep'te şunları yazdı:

Yüksek Cezire'deki Süryanilerin göçü (...) devam etmekte ve gizli ama daha da görünür bir eğilimi kolaylaştırdığı için Manda gücü tarafından desteklenmektedir: mandanın birliği konusundaki teorik tartışmalara rağmen yeni bir özerk devletin kurulması. Aynı yetkililer (işlerine geldiğinde bu tür halk dilekçelerini nasıl kullanacaklarını bilenler) aracılığıyla azınlık nüfusları (Ermeniler ve Kürtler) arasında bazı 'mazbata'lar dolaşıma sokulmuştur. Deyrizor merkezli kendi yönetimlerini oluşturmak için Mandater Güç'ten Suriye'den ayrılma talebinde bulunuyorlar. Fransızların 'Bec de Canard'a olan ilgisi, Bağdat demiryolunun (Suriyelilerin sırtından inşa edilen) uzatılmasından sonra artmıştır...
1936-1937 yıllarında vilayette Süryaniler ve Kürtler arasında, bazı Arap Bedeviler tarafından da desteklenen özerklik yanlısı bir istek vardı. Bu hareketin liderleri Kamışlı belediyesinin Ermeni Katolik başkanı Michel Dôme, Heverkan aşiret konfederasyonunun Kürt reisi ve Kürt milliyetçi partisi Hoybun'un (Xoybûn) liderlerinden Hajo Agha ve Süryani Katolik Patriği Ignatius Gabriel I Tappouni idi. Bu kişiler, milliyetçi Şam hükûmetinin azınlık memurlarını başkentten gelen Müslüman Araplarla değiştireceğinden korktukları için, Suriye'nin bağımsızlığı varsayımında Fransız birliklerinin vilayette kalmasını istiyorlardı.

Fransız yetkililer, İtalyan Konsolosu'nun da vurguladığı gibi, kendi içlerinden bazılarının daha önce Şam karşıtı bu hareketi teşvik etmiş olmasına rağmen, Suriye içinde yeni bir özerklik statüsü düşünmeyi reddetti ve hatta Nusayri Devleti ile Cebel el-Dürzi Devleti'ni Suriye Cumhuriyeti'ne ilhak etti. Nisan-Mayıs 1936 Parlamento seçimlerinde Halk Cephesinin zafer kazanmasının ardından Haziran 1936'dan itibaren Paris'te kurulan yeni hükûmet bir sosyalist olan Léon Blum tarafından yönetiliyordu ve Suriye'nin geleceği konusunda, Eylül 1936'da imzalanan (ancak hiçbir zaman onaylanmayan) Fransa-Suriye Bağımsızlık Antlaşması'na yol açan önceki sağcı hükûmetten farklı bir vizyona sahipti.

Kaynakça
--------

1. 1 2 3  Altug, S. (21 Haziran 2011). "Sectarianism in the Syrian Jazira: community, land and violence in the memories of World War I and the French mandate (1915- 1939)". *dspace.library.uu.nl* (İngilizce). s. 18. 9 Aralık 2019 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 11 Şubat 2023.
2. 1 2 3 4 5 6  La Djezireh syrienne et son réveil économique. André Gibert, Maurice Févret, 1953. La Djezireh syrienne et son réveil économique 9 Aralık 2019 tarihinde Wayback Machine sitesinde arşivlendi.. In: Revue de géographie de Lyon, vol. 28, n°1, 1953. pp. 1-15; doi :  Accessed on 8 December 2019.
3. ↑  Pierre Rondot (1936). "Les tribus montagnardes de l'asie antérieures. Quelques aspects sociaux des populations kurdes et assyriennes". *Bulletin d'études orientales*. **6**: 1-50. JSTOR 41585290. 14 Ocak 2022 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 11 Şubat 2023.
4. 1 2  McDowall, David (2005). *A Modern History of the Kurds* (3. revised and upd. ed. repr. bas.). London [u.a.]: Tauris. s. 469. ISBN 1-85043-416-6.
5. ↑  Kreyenbroek, Philip G.; Sperl, Stefan (1992). *The Kurds: A Contemporary Overview*. Londra: Routledge. ss. 147. ISBN 0-415-07265-4.
6. 1 2  Tejel, Jordi (2009). *Syria's Kurds: History, Politics and Society*. Londra: Routledge. s. 144. ISBN 978-0-203-89211-4.
7. ↑  Simpson, John Hope (1939). *The Refugee Problem: Report of a Survey* (First bas.). Londra: Oxford University Press. s. 458. ASIN B0006AOLOA.
8. ↑  Dawn Chatty (2010). *Displacement and Dispossession in the Modern Middle East*. Cambridge University Press. ss. 230-232. ISBN 978-1-139-48693-4.
9. ↑  "The expulsion of non-Turkish ethnic and religious groups from Turkey to Syria during the 1920s and early 1930s | Sciences Po Mass Violence and Resistance - Research Network". *www.sciencespo.fr* (İngilizce). 15 Nisan 2019. 11 Şubat 2023 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 11 Şubat 2023.
10. ↑  De Vaumas Étienne. Population actuelle de la Djézireh 24 Eylül 2015 tarihinde Wayback Machine sitesinde arşivlendi.. In: Annales de Géographie, t. 65, n°347, 1956. pp. 72-74; doi :  11 Şubat 2023 tarihinde Wayback Machine sitesinde arşivlendi..
11. ↑  Hourani, Albert Habib (1947). *Minorities in the Arab World*. Londra: Oxford University Press. ss. 76.
12. ↑  Etienne, de Vaumas (1956). "La Djézireh". *Annales de Géographie* (Fransızca). **65** (347): 64-80. doi:10.3406/geo.1956.14367. 24 Eylül 2015 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 29 Mart 2012.
13. ↑  M. Proux, "Les Tcherkesses", *La France méditerranéenne et africaine*, IV, 1938
14. ↑  Fevret, Maurice; Gibert, André (1953). "La Djezireh syrienne et son réveil économique". *Revue de géographie de Lyon* (Fransızca). **28** (28): 1-15. doi:10.3406/geoca.1953.1294. 24 Eylül 2015 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 29 Mart 2012.
15. ↑  McDowall, David. Modern History of the Kurds, I. B. Tauris & Company, Limited, 2004. pp. 473-474.
16. ↑  "Syria - Sunnis". *www.country-data.com*. 23 Ekim 2018 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 11 Şubat 2023.
17. ↑  "دراسة التوزع السكاني في محافظة الحسكة السورية". *www.asharqalarabi.org.uk*. 8 Ekim 2022 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 11 Şubat 2023.
18. ↑  Galletti, Mirella (July 2007). "Some Italian and Catholic sources on Jazira (1920-1950)" (PDF). *Kervan – Rivista Internazionale di studii afroasiatici* (6). 2 Nisan 2015 tarihinde kaynağından (PDF) arşivlendi.
19. ↑  Heverkan aşiret konfederasyonu Sünni Müslüman Kürtleri, Ermenileri, Süryani Ortodoksları ve Yezidileri içeriyordu.
20. ↑  "La situation des chrétiens de Syrie après les affaires de Djézireh", *Centre d'études et d'administration musulmanes* (CHEAM), November 1937,
21. ↑  V. Vacca, "La questione dell'el-Gezirâh secondo il memoriale del Partito Communista Siriano", *Oriente Moderno*, 1938, 18, pp.197-211
22. ↑  Gorgas, Jordi Tejel (27 Kasım 2009). "Les territoires de marge de la Syrie mandataire : le mouvement autonomiste de la Haute Jazîra, paradoxes et ambiguïtés d'une intégration « nationale » inachevée (1936-1939)". *Revue des mondes musulmans et de la Méditerranée* (Fransızca) (126): 205-222. doi:10.4000/remmm.6481. ISSN 0997-1327. 28 Kasım 2019 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 11 Şubat 2023.
23. ↑  Gorgas, Jordi Tejel (29 Mart 2010). "Un territoire de marge en haute Djézireh syrienne (1921-1940)". *Études rurales* (Fransızca) (186): 61-76. doi:10.4000/etudesrurales.9232. ISSN 1777-537X. 30 Haziran 2022 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 11 Şubat 2023.
24. ↑  Gunter, Michael (2010). *Historical dictionary of the Kurds*. Scarecrow Press. s. 114. ISBN 9780810867512.

| * g
* t
* d
Fransız Suriye ve Lübnan Mandası |
| --- |
| Devletler | 
* Suriye Devleti
	+ Halep Devleti
	+ Şam Devleti
	+ El-Cezire İli
* Cebel el-Dürzi Devleti
* Nusayri Devleti
* İskenderun Sancağı
* Büyük Lübnan

 | French Mandate for Syria and the Lebanon |
| Çatışmalar | 
* 1919 isyanı
* Fransa-Suriye Savaşı
	+ Meyselun Muharebesi
	+ Şam'ın ele geçirilmesi
* Hananu İsyanı
* 1925-1927 isyanı
	+ Ain Albu Gomaa destanı
	+ Salkhad'ın ele geçirilmesi
	+ El-Kafr Muharebesi
	+ El-Mazraa Muharebesi
	+ El-Müseyfirah Muharebesi
	+ 1925 Hama Ayaklanması
* 1936 genel grevi
* Suriye-Lübnan Savaşı
* Levant Krizi

 |
| Anlaşmalar | 
* Sykes-Picot Anlaşması (1916)
* Paulet-Newcombe Anlaşması (1920)
* Fransa-Suriye Bağımsızlık Antlaşması (1936)

 |
| Kişiler | 

|  |  |
| --- | --- |
| Suriyeli | 
* Yusuf el-Azma
* Salih el-Ali
* İbrahim Hananu
* Haşim el-Etâsî
* Mustafa Bey Barmada
* Şükri el-Kuvvetli
* Halid el-Azm
* Mar'i Paşa el-Mallah
* Cemil Merdam Bey
* Kamil Paşa el-Kudsi
* Sultan el-Atraş
* Sadullah el-Cabiri
* Hakkı Bey el-Azm
* Ayyaş el-Hac
* Abdurrahman Şahbandar

 |
| Fransız | 
* Fransız Yüksek Komiseri
* Charles de Gaulle
* Henri Gouraud
* Henri Ponsot

 |

 |