Hatırlatıcı aşıları tanıtan 1964 Amerikan "Wellbee" afişi
Tıbbi terimlerle bir **hatırlatma dozu**, **pekiştirme dozu**, **takviye dozu** veya **rapel** bir aşının daha önceki (primer) bir dozdan sonra fazladan uygulanmasıdır. İlk bağışıklamadan sonra bir **hatırlatma enjeksiyonu** veya bir **hatırlatma dozu**, bağışıklık kazandırıcı antijene yeniden maruz kalmadır. Bu antijene karşı hafıza zamanla azaldıktan sonra, o antijene karşı bağışıklığı tekrar koruyucu seviyelere yükseltmesi amaçlanır. Örneğin, tetanoz aşısı hatırlatıcıları genellikle her 10 yılda bir önerilir; çünkü tetanoza özgü bellek hücreleri işlevlerini kaybeder veya apoptoza uğrar.

Birincil aşılamayı takiben bir hatırlatıcı doz ihtiyacı çeşitli şekillerde değerlendirilir. İlk yol, birincil doz verildikten birkaç yıl sonra bir hastalığa karşı spesifik antikorların seviyesini ölçmektir. Bir antijenin uyarılmasından sonra antikorların hızlı üretimi olan anamnestik yanıt, belirli bir aşının hatırlatma dozuna olan ihtiyacı ölçmenin tipik bir yoludur. Yıllar önce bir birincil aşı aldıktan sonra anamnestik yanıt yüksekse, büyük olasılıkla bir hatırlatıcı doza ihtiyaç yoktur veya çok azdır. İnsanlar ayrıca birincil aşının uygulanmasından belirli bir süre sonra o antijene karşı aktif B ve T hücre aktivitesini ölçebilir veya aşılanmış popülasyonlarda hastalığın prevalansını belirleyebilir.

Bir hasta bir hatırlatıcı doz alırsa, ancak zaten yüksek düzeyde antikora sahipse, o zaman, enflamasyona neden olan yüksek seviyelerde IgG antikorları tarafından indüklenen, lokalize bir Tip III aşırı duyarlılık formu olan Arthus reaksiyonu adı verilen bir reaksiyon gelişebilir. Enflamasyon genellikle birkaç gün içinde kendiliğinden biter, ancak birincil aşı ile destekleyici doz arasındaki sürenin uzatılmasıyla tamamen önlenebilir.

Hepatit A ve B gibi bazı aşıların neden yaşam boyu etkili olduğu ve tetanoz gibi bazı aşıların neden hatırlatıcılara ihtiyaç duyduğu henüz tam olarak belli değildir. Hakim teori, bağışıklık sistemi bir birincil aşıya hızlı bir şekilde yanıt verirse, vücudun hastalığa karşı immünolojik hafızayı yeterince geliştirmek için zamanı olmadığı ve hafıza hücrelerinin insan ömrü boyunca yüksek sayılarda kalmayacağı yönündedir. Bağışıklık sisteminin bir aşıya karşı birincil tepkisinden sonra, bellek T yardımcı hücreleri ve B hücreleri, germinal merkezlerde oldukça sabit bir seviyede kalır ve hücre bölünmesini son derece yavaş bir hızla geçirir. Bu hücreler uzun ömürlü olmakla birlikte tipik olarak mitoza girmezler ve nihayetinde bu hücrelerin kayıp oranı, kazanım oranından daha büyük olacaktır. Bu durumlarda, bellek B ve T hücre sayımını tekrar "artırmak" için bir hatırlatma dozu gerekir.

Çocuk felcinde hatırlatma dozu
------------------------------

Çocuk felci aşısı durumunda, aşıya yanıt olarak üretilen bellek B ve T hücreleri, oral çocuk felci aşısının (OPV) tüketilmesinden sadece altı ay sonraya kadar varlığını sürdürür. OPV'nin hatırlatıcı dozları da etkisiz bulundu, çünkü onlar da tüketimden sonra her altı ayda bir bağışıklık tepkisinin azalmasına neden olur. Bununla birlikte, inaktif çocuk felci aşısı (IPV) destekleyici doz olarak kullanıldığında, deneklerin antikor sayısını %39-75 oranında arttırdığı bulundu. Gelişmekte olan ülkelerde genellikle IPV yerine OPV kullanılır, çünkü IPV pahalıdır ve taşınması zordur. Ayrıca tropikal ülkelerdeki IPV'lerin iklim nedeniyle saklanması zordur. Bununla birlikte, çocuk felcinin hala mevcut olduğu yerlerde OPV birincil dozunun peşine bir IPV hatırlatıcı uygulamak, hastalığın ortadan kaldırılmasına yardımcı olabilir.

Amerika Birleşik Devletleri'nde yalnızca IPV kullanılır. Nadir durumlarda (yaklaşık 2,7 milyonda 1) OPV, hastalığın güçlendirilmiş bir formuna sebep olur ve aşı alıcılarında felce neden olur. Bu nedenle, ABD yalnızca dört dozla verilen IPV'yi uygular (doğumdan sonraki ilk yılda 3 doz ve 1.5 yaşında 4. doz, ardından 4-6 yaş arasında bir hatırlatıcı doz).

Hepatit B hatırlatma dozu
-------------------------

Hepatit B için hatırlatıcı doz ihtiyacı uzun süredir tartışılmaktadır. 2000'li yılların başında, aşılanmış bireylerin hafıza hücre sayısını ölçen araştırmalar, tam olarak aşılanmış yetişkinlerin (bebeklik döneminde önerilen zaman dizisinde üç aşılamanın tümünü almış olanlar), daha sonraki yaşamlarında bir hatırlatıcı doz gerektirmediğini göstermiştir. Hem CDC hem de Kanada Ulusal Danışma Komitesi, hepatit B hatırlatıcı doz ihtiyacına karşı halka açık tavsiyelerde bulunarak bu tavsiyeleri destekledi. Bununla birlikte, bağışıklığı baskılanmış bireylere, hepatit B'ye karşı bağışıklık tepkilerini değerlendirmek için daha fazla tarama yapmaları ve hepatit B'ye karşı B ve T hücre sayıları belirli bir seviyenin altına düşerse, potansiyel olarak bir hatırlatıcı doz almaları tavsiye edilir.[*kaynak belirtilmeli*]

Tetanoz hatırlatma dozu
-----------------------

Tetanoz hastalığı, her 10 yılda bir veya bazı durumlarda tetanoz enfeksiyonunun hemen ardından bir hatırlatıcı doz gerektirir. Td, yetişkinler için hatırlatıcının adıdır ve boğmacaya (boğmacaya) karşı bağışıklama içermemesi bakımından birincil dozdan farklıdır. ABD her 10 yılda bir tetanoz aşısı önerirken, Birleşik Krallık gibi diğer ülkeler yaşamın ilk 20 yılında sadece iki hatırlatıcı aşı yapılmasını önerirken, üçüncü on yıldan sonra hatırlatıcı önermemektedir. Yenidoğan tetanozu, bazı kadınlar için hamilelik sırasında bir endişe kaynağıdır ve annelere, çocuklarını hastalıktan korumak için hamilelikleri sırasında tetanoza karşı destekleyici bir ilaç önerilir.

Boğmaca hatırlatmadozu
----------------------

Boğmaca, solunum yollarını etkileyen bulaşıcı bir hastalıktır. Enfeksiyona, üst solunum yollarının kirpiklerine yapışan ve çok bulaşıcı olabilen bir bakteri neden olur. Boğmaca, bağışıklık sistemi henüz tam olarak gelişmemiş bebekler için özellikle tehlikeli olabilir ve zatürreye dönüşebilir veya bebeğin nefes almada güçlük çekmesine neden olabilir. DBT, boğmacaya karşı verilen birincil aşıdır ve çocuklar tipik olarak yedi yaşından önce beş doz alırlar. DBT boğmaca için hatırlatıcıdır ve ABD'de annelere her on yılda bir ve her hamilelik sırasında uygulanması tavsiye edilir. DBT ayrıca tetanoza karşı hatırlatıcı olarak da kullanılabilir.

1950'lerde icadı sırasında boğmaca aşısı tam hücre aşısıydı (inaktive edilmiş bakterinin tamamını içeriyordu) ve aşıyı alan kişilerde ateş ve lokal reaksiyonlara neden olabiliyordu. 1990'larda, ABD'deki insanlar, yan etkileri daha düşük olan, ancak bağışıklık sistemine sunulan antijenin daha az eksiksiz olması nedeniyle immünolojik bellek yanıtını tetiklemede daha az etkili olan hücresiz aşıları (bakteriden küçük parçalar içeren) kullanmaya başladılar. Bu daha az etkili, ancak daha güvenli olan aşı, hatırlatıcı DBT'ın geliştirilmesine yol açtı.

COVID-19 hatırlatma dozu
------------------------

Eylül 2021 itibarıyla COVID-19 enfeksiyonundan korunmada daha düşük etkinliğe rağmen, aşılamadan sonraki 6 ayda ciddi hastalığa karşı koruma yüksek kalmıştır. FDA, WHO ve birkaç üniversite ile sağlık kurumuna bağlı uluslararası bir bilim insanı paneli; bir hatırlatıcı dozun uzun vadeli koruyucu faydalarını belirlemek için yeterli veri olmadığı sonucuna vardı (sadece kısa vadeli koruyucu etkiler gözlemlendi) ve bunun yerine mevcut aşı stoğunun herhangi bir aşı almamış kişilere sağlanmasının çoğu hayatı kurtaracağı tavsiye edildi.

İsrail ilk olarak Temmuz 2021'de risk altındaki popülasyonlar için Pfizer-BioNTech COVID-19 aşısının hatırlatıcı dozlarını kullanıma sundu. Ağustos ayında bu, İsrail nüfusunun geri kalanı için genişletildi. İsrail'de şiddetli hastalığa karşı etkililik, ocak veya nisan aylarında aşılanan kişiler arasında şubat veya mart aylarında aşılananlara göre daha düşüktü. Ağustos 2021'in ilk 3 haftasında, hatırlatıcı dozların onaylanmasının ve geniş çapta uygulanmaya başlanmasının hemen ardından üçüncü bir dozun (iki doza göre) kısa süreli koruyucu etkisi önerildi.

Amerika Birleşik Devletleri'nde CDC, 2021 yazında bağışıklığı baskılanmış bireylere hatırlatıcı aşılar başlattı ve başlangıçta yetişkinlerin Eylül 2021'den itibaren üçüncü doz COVID-19 aşısı almasına izin vermeyi planladı ve bireyler ikinci doz aşılarından 8 ay sonra uygun hale geldi (iki doz aşı alanlar için). Uzun vadeli aşı etkinliği ve delta varyantı hakkında daha fazla veri ortaya çıktıktan sonra CDC nihai olarak alıcıları ikinci aşılamadan 6 ay sonra, ekim ayı sonlarında destekleyici aşılar için uygun hale getirdi. Daha sonra, ülkedeki aşılamalar arttı.

Eylül 2021'de Birleşik Krallık Ortak Aşılama ve Bağışıklama Komitesi, 50 yaş üstü ve risk altındaki gruplar için tercihen Pfizer-BioNTech aşısı için bir destekleyici aşı önerdi, yani yaklaşık 30 milyon yetişkin üçüncü bir doz almalıdır. İngiltere'nin takviye doz uygulaması Kasım 2021'de 40 yaşın üzeri olacak şekilde genişletildi.

AstraZeneca'nın COVID-19 aşısına benzer bir teknoloji kullanan Rusya'nın Sputnik V COVID-19 aşısı, Kasım 2021'de Gamaleya Epidemiyoloji ve Mikrobiyoloji Araştırma Enstitüsü tarafından yapılan bir araştırmaya göre delta varyantına karşı etkinliği %70 olan Sputnik Light adlı bir COVID-19 güçlendiriciyi tanıttı. Aşı, diğer tüm aşılarla birleştirilebilir ve mRNA aşıları ile mRNA güçlendiricilerden daha etkili olabilir.

Hatırlatma aşıları enfeksiyonlardan sonra da kullanılabilir. Bu bağlamda, Birleşik Krallık Ulusal Sağlık Hizmeti, insanlara COVID-19 testleri pozitif çıktıktan sonra 28 gün bekleyip aşı olmalarını önermektedir. Kanıtlar, bir COVID-19 enfeksiyonundan kurtulduktan sonra aşı olmanın bağışıklık sistemine ek koruma sağladığını göstermektedir.

Kaynakça
--------

1. ↑  *Tetanus: Prevention*, Mayo Clinic, 21 Eylül 2006, 24 Haziran 2008 tarihinde kaynağından arşivlendi, erişim tarihi: 17 Temmuz 2008
2. ↑  Van Damme (1 Mart 2007). "A review of the long-term protection after hepatitis A and B vaccination". *Travel Medicine and Infectious Disease*. 1st International Conference of Travel Medicine and Infectious Disease1st International Conference of Travel Medicine and Infectious Disease. **5** (2): 79-84. doi:10.1016/j.tmaid.2006.04.004. PMID 17298912.
3. 1 2  Leuridan (1 Temmuz 2011). "Hepatitis B and the Need for a Booster Dose". *Clinical Infectious Diseases* (İngilizce). **53** (1): 68-75. doi:10.1093/cid/cir270. ISSN 1058-4838. PMID 21653306.
4. ↑  Committee (1 Ocak 1994). "Immunologic Reactions" (İngilizce). National Academies Press (US). 19 Şubat 2020 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 20 Ağustos 2021.
5. ↑  *Remington: the science and practice of pharmacy*. Lippincott Williams & Wilkins. 2005. ISBN 978-0-7817-4673-1.
6. ↑  "Top 20 Questions about Vaccination — History of Vaccines". *www.historyofvaccines.org*. 13 Kasım 2010 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 30 Ocak 2016.
7. ↑  Charles A Janeway (1 Ocak 2001). "Immunological memory" (İngilizce). 8 Aralık 2017 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 20 Ağustos 2021.
8. ↑  Jafari (22 Ağustos 2014). "Efficacy of inactivated poliovirus vaccine in India". *Science* (İngilizce). **345** (6199): 922-925. doi:10.1126/science.1255006. ISSN 0036-8075. PMID 25146288. 20 Ağustos 2021 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 20 Ağustos 2021.
9. ↑  Roberts (22 Ağustos 2014). "A one-two punch against polio". *Science* (İngilizce). **345** (6199): 861-862. doi:10.1126/science.345.6199.861. ISSN 0036-8075. PMID 25146262.
10. ↑  "Vaccines: VPD-VAC/Polio/main page". *www.cdc.gov*. 18 Haziran 2007 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 9 Şubat 2016.
11. ↑  "Vaccines: VPD-VAC/Tetanus/main page". *www.cdc.gov*. 18 Ekim 2007 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 9 Şubat 2016.
12. ↑  Cook (1 Eylül 2001). "Tetanus: a review of the literature". *British Journal of Anaesthesia* (İngilizce). **87** (3): 477-487. doi:10.1093/bja/87.3.477. ISSN 0007-0912. PMID 11517134.
13. ↑  Rodrigo (1 Ocak 2014). "Pharmacological management of tetanus: an evidence-based review". *Critical Care*. **18** (2): 217. doi:10.1186/cc13797. ISSN 1364-8535. PMC 4057067 $2. PMID 25029486.
14. ↑  "Pertussis | Whooping Cough | Complications | CDC". *www.cdc.gov*. 4 Eylül 2010 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 16 Şubat 2016.
15. ↑  "Vaccines: VPD-VAC/Pertussis/main page". *www.cdc.gov*. 20 Kasım 2015 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 16 Şubat 2016.
16. ↑  Hartzell (1 Temmuz 2014). "Whooping Cough in 2014 and Beyond: An Update and Review". *Chest*. **146** (1): 205-214. doi:10.1378/chest.13-2942. PMID 25010963.
17. 1 2  Krause, Philip R; Fleming, Thomas R; Peto, Richard; Longini, Ira M; Figueroa, J Peter; Sterne, Jonathan A C; Cravioto, Alejandro; Rees, Helen; Higgins, Julian P T; Boutron, Isabelle; Pan, Hongchao; Gruber, Marion F; Arora, Narendra; Kazi, Fatema; Gaspar, Rogerio; Swaminathan, Soumya; Ryan, Michael J; Henao-Restrepo, Ana-Maria (2021). "Considerations in boosting COVID-19 vaccine immune responses". *The Lancet*. **398** (10308): 1377-1380. doi:10.1016/s0140-6736(21)02046-8. ISSN 0140-6736. PMC 8437678 $2. PMID 34534516.
18. ↑  Lieber, Dov (12 Temmuz 2021). "Israel Begins Pfizer Booster Shots for At-Risk Adults as Delta Cases Rise". *Wall Street Journal*. 25 Ekim 2021 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 25 Ekim 2021.
19. ↑  Weiss, Mark (19 Ağustos 2021). "Israel to roll out COVID-19 booster shots to entire population". *Irish Times*. 25 Ekim 2021 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 25 Ekim 2021.
20. ↑  "COVID-19 Vaccine Booster Shot". *www.cdc.gov*. 21 Ağustos 2021 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 22 Ağustos 2021.
21. ↑  "CDC Expands Eligibility for COVID-19 Booster Shots". *www.cdc.gov*. 21 Ekim 2021. 22 Ekim 2021 tarihinde kaynağından arşivlendi.
22. ↑  "Trends in Number of COVID-19 Vaccinations in the US". *www.cdc.gov*. 25 Ocak 2021 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 25 Kasım 2021.
23. ↑  "Covid boosters can be offered to all UK over-50s, watchdog confirms". *The Guardian*. 14 Eylül 2021. 14 Eylül 2021 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 14 Eylül 2021.
24. ↑  Gallagher, James (15 Kasım 2021). "Covid booster doses will be offered to over-40s". *BBC News*. 19 Kasım 2021 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 19 Kasım 2021.
25. ↑  Sputnik V, Sputnik Light Booster Effective Against Omicron: Study 23 Aralık 2021 tarihinde Wayback Machine sitesinde arşivlendi. India.com (22 December 2021)
26. ↑  "russia-to-recommend-using-sputnik-light-only-as-booster-shot-against-covid19". *Reuters*. 2 Kasım 2021 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 1 Kasım 2021.
27. ↑  "Mix-and-Match Covid Boosters: Why They Just Might Work". *New York Times*. 31 Ekim 2021 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 1 Kasım 2021.
28. ↑  Khan, Dr Amir. "When to have the booster shot if you have recently had COVID". *www.aljazeera.com* (İngilizce). 2 Aralık 2022 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 16 Nisan 2023.