Başlığın diğer anlamları için Attika (anlam ayrımı) sayfasına bakınız.
**Attika Hapishanesi ayaklanması** Attika, New York'daki hapishanede yaşanan olayları anlatır. 9 Eylül 1971 günü başlayan ve 13 Eylül günü sona eren eylemlerde toplam 43 kişi ölmüştür (33 mahkum ve 10 güvenlik görevlisi). ABD tarihindeki en kanlı hapishane olaylarındandır ve insan hakları savunucuları tarafından çok önemli bir olay olarak değerlendirilir.

Arka plan
---------

Ayaklanma genel olarak mahkumların daha iyi koşul taleplerini dile getirmelerinden dolayı patlak vermiştir. Ayaklanmada dönemsel olarak ABD'deki iç siyasette etkisini gösteren insan hakları mücadelesinin ve Vietnam Savaşı başta olmak üzere ABD emperyalizminin sorgulanması, Afroamerikalılardaki radikalleşmenin de etkisi vardır.

Bu dönemde hapishane koşulları çok ağırdır. Mahkumlar hücrelerinde günde 14 ila 16 saat geçirmekte, mektupları okunmakta, kitap okumaları kısıtlanmakta, açık görüş yapamamakta, sağlık hizmetlerinden faydalanamamakta, şartlı tahliye olanaklarından yararlanamamakta ve ırkçılığa maruz kalmaktaydı. Bununla birlikte 1200 kişi için tasarlanmış olan hapishanede 2243 mahkum bulunduğu için fiziki koşullar da yetersizdi.

Mahkumların %54'ü Afroamerikalı, %9'u Porto Rikolu, geri kalan %37'si de beyazdı.Tüm gardiyanlar beyazdı ve özellikle Porto Rikolu mahkumların yazdığı ve onlara gelen İspanyolca mektuplar derhal imha ediliyor, beyaz mahkumların dışındakiler en kötü ve en ağır angarya işlere koşuluyordu.

Bu dönemde mahkumlar arasında daha iyi koşullar için örgütlenmenin ilk adımları atılmıştı. Bir önceki yıl Manhattan Hapishanesinde mahkumların daha iyi koşullar için yaptıkları eylem, rehine alınan gardiyanların salıverilmesi karşılığında başarıya ulaşmış, isyanın elebaşları cezalandırılsa da mahkumların talepleri yerine getirilmişti.

1971 yılı Temmuz ayında Attika Hapishanesindeki bir grup mahkum Hapishane Müdürü Russell Oswald ve Vali Nelson Rockefeller'a hitaben yazdıkları mektupta 27 maddelik isteklerini sıralar. İstekler arasında daha sağlıklı yemekler, gardiyanların eğitilmesi, rehabilitasyon programlarının yapılması, eğitim olanağı sağlanması gibi başlıklar yer almaktaydı. Bunun yanı sıra dini inanç özgürlüğü talebinde bulunan mahkumlar, sansüre son verilmesi, siyaset yasağının kalkması gibi istekleri de dile getirir. Ancak müdür istekleri görmezden gelir ve baskıları artırır. Ağustos ayında Black Panther Partisi üyesi George Jackson, tutuklu bulunduğu Kaliforniya'daki San Quentin Hapishanesinden kaçmaya çalışırken vurulup öldürülünce olaylar patlak verir. Önemli bir mahkum hakları savunucusu olan Jackson'ın onuruna ertesi gün Attika'daki 700 mahkum açlık grevi yapar.

Ayaklanma
---------

Hapishanedeki kötü koşullar gardiyanların uzlaşmasız tutumlarıyla ve işkenceye varan şiddetli cezalandırma uygulamaları nedeniyle sonrasında ayaklanmaya evrilecek olaylar arka arkaya patlak verir. 8 Eylül 1971 günü ana avluda havalandırmada kavga eden iki mahkum oradaki gardiyan tarafından ayrılır. Olayın tarafları derhal ayrılsa da gardiyan kalan mahkumun içeri girmesini isteyince mahkum gardiyana yumruk atar. Diğer mahkumların ve gardiyanların dahil olduğu kavga gardiyanların komutanı Robert Curtiss'in araya girmesiyle ayrılır ve gerilim düşer. Akşam olunca asıl kavgayı başlatan iki mahkumun hücre cezasına çarptırılmak üzere koğuşlarından alınması için yapılan girişim başarısız olur, mahkumlar direnir ve arkadaşlarını vermez. Bu sırada gardiyanlara metal yemek kabıyla saldıran William Ortiz hücre cezasına çarptırılır. Ertesi sabah 9 Eylül Perşembe günü mahkumlar koğuştan alınan Ortiz'in durumundan endişelenerek durumunu sorgular. Gardiyanlardan tatmin edici bilgi alamayan mahkumlar toplu şekilde kahvaltıya giderken Ortiz'in tutulduğu hücreye erişir ve onu serbest bırakarak kahvaltıya giderler. Gardiyan komuta heyeti olanları anlayınca tüm mahkumların koğuşlarına dönmesini sağlamaya çalışır ancak tüm gardiyanlara bu yönde bilgi verilmez. Dolayısıyla havalandırma avlusuna çıkmak üzere devam eden mahkumlar ve gardiyanlar kilitli kapılarla karşılaşınca olaylar patlak verir. Mahkumlar tuzağa düşürüldüklerini ve şiddetli şekilde cezalandırılacaklarını düşünerek kaçmaya ve garidyanlara saldırmaya başlar. Kaos sırasında çok sayıda mahkum ve gardiyan yaralanır, bu sırada ağır yaralanan gardiyan illiam Quinn iki gün sonra hastanede hayatını kaybedecektir. 9 Eylül günü öğle saatlerine gelindiğinde gardiyanlar ve polis hapishanenin yarısını, mahkumların yarısı da hapishanenin yarısını kontrol etmektedir. Mahkumların elinde 42 gardiyan ve sivil memur rehine bulunmaktadır.

Görüşmeler
----------

Mahkumlar hapishanedeki konumlarını güvenceye aldıktan sonra örgütlenmeye başlar. Aralarında görüşmelerde kendilerini temsil edecek liderler seçilir, ilk yardım ve güvenlik için ilgili kadrolar oluşturulur. Mahkumlar arasında özellikle Elliott James Barkley önemli bir hatip olarak ortaya çıkar.

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| "| Biz insanız! Hayvan değiliz ve hayvan gibi güdülmek veya dövülmek istemiyoruz. Tüm mahkumlar, yani burada bulunan herkes ABD'de egemen olan, mahkum hayatını hiçe sayan vahşice uygulamaların sonsuza kadar kaldırılması için çaba sarfediyoruz. Bizim için kabul edilebilir olmayan hiçbir şartı kabul etmeyeceğiz. Sadece bizim değil herkesin hayatını tehlikeye atan bu uygulamaların değişmesi için vicdanlı tüm Amerikalılara çağrımızı iletiyoruz. | „ |
| —Barkley tarafından 9 Eylül 1971 günü okunan ortak deklarasyondan |

Mahkumlar tarafından öne çıkarılan 33 maddelik istekler arasında daha iyi sağlık hizmeti, adilane ziyaret uygulamaları, daha iyi yiyecek, dini ibadet özgürlüğü, çalışan mahkum ücretlerinin iyileştirilmesi, fiziksel şiddetin sona ermesi, diş fırçası, her gün yıkanma olanağı, meslek edinme kurslarının düzenlenmesi, gazete ve kitaplara erişim gibi talepler yer alıyordu. Mahkumlar aralarından seçtikleri beş isme görüşme yetkisi vermişti; Donald Noble, Peter Butker, Frank Lott, Carl Jones-El ve Herbert Blyden X. Mahkumlar tarafından kamuoyuna yapılan açıklamada ayrıca mahkumlara yönelik kötü davranışlara göz yuman New York valiliğine, hapishane idaresine ve ABD mahkemelerine de şiddetli eleştiriler yöneltilmekteydi.

Mahkumlar ayrıca cezaevi koşullarını görmeleri ve görüşmelerde arabulucu olmaları için çeşitli isimlerle temas etmeye çalışmış, bunların bazıları sürece dahil olmayı kabul etmiştir. The New York Times editörlerinden Tom Wicker, Senatör John Dunne, insan hakları avukatı William Kunstler gibi isimler sürece dahil olmuştur. Mahkumlar Louis Farrakhan'ın da sürece dahil olmasını istese de Nation of Islam örgütü buna karşı çıkmıştır.

Hapishane yönetimi genel olarak önerilen iyileştirme önerilerini kabul etse de eylemci mahkumların affedilmelerini kesinlikle reddetmiştir. Görüşmelerde mahkumları temsil eden William Kunstler mahkumların özde iki temel talebi olduğunu, bunlardan birisinin hapishane müdürünün değişmesi, diğerinin de eylemci mahkumların affedilmesi olduğunu belirtirken, mahkumların iyi niyet gösterisi olarak ilk taleplerini geri çektiğini ancak af olmamasının kabul edilemez olduğunu belirtir. Öte yandan görüşmeler New York valisinin bırakın mahkumlarla görüşmek, hapishaneye bile gelmeyi reddetmesiyle çözümsüzlüğe saplanır. Valinin görüşmelere dahil olmaması ve ilerleyen süreçte çözüm yolu bulunamaması üzerine mahkumlara müdahale kararı alınır.

Ayaklanmanın bastırılması
-------------------------

12 Eylül akşamı ABD Başkanı Richard Nixon onayıyla New York valisi Nelson Rockefeller ve Cezaevlerinden sorumlu Russell Oswald hapishaneye müdahale planını hazırlar. Ayaklanmaya müdahale edileceği anlaşılmaması için mahkumlara iletilecek son talep ultimatom şeklinde yapılmaz ve sabah 08:25 itibarıyla son kez iletilir. Mahkumlar, kendi güvenliklerini çeşitli şekillerde almış olsalar da saldırı girişiminden habersizdir. Sabah 09:46'da başlayan harekâtta önce sis ve gaz bombalarıyla yüzlerce New York polis memuru saldırıya geçer. Harekâta protokole aykırı şekilde cezaevi gardiyanları da dahil edilmiştir. Öte yandan polisler Cenevre Sözleşmelerinde yasaklanmış silahlar kullanmıştır. Saat 10:05 itibarıyla hapishane polis denetimine alınır. Süreç sırasında 128 mahkum vurulmuş, 9 rehine ve 29 mahkum öldürülmüştür. Görgü tanıklarının ifadelerine göre polis güçleri hapishaneyi denetimleri altına aldıktan sonra mahkumların elebaşlarını isimlerini söyleyerek aramış, bulduklarında yerinde infaz etmiştir, bunların en bilineni mahkumların sözcüsü Elliott James Barkley'dir. Barkley'nin harekâtın tamamlanması sonrasında sağ olduğu ve ellerini kaldırarak teslim olduğu teyit edilmektedir. Hapishanenin denetim altına alınmasından sonra mahkumlara yapılan işkenceler artarak devam etmiş, çırılçıplak soyulan mahkumlar çamurda sürünmeye, kırık cam üzerinden yürümeye zorlanmış, sistematik şekilde dövülmüş ve tacize uğramış, sebepsizce hücreye atılmıştır.

Kamuoyunun tepkisi
------------------

Olaylar duyulduğunda başta New York olmak üzere Massachusetts, İndiana, Michigan, Batı Virginia ve Georgia'daki hapishanelerde ayaklanma çıkmış, gösteriler düzenlenmiştir. Başta vali Rockefeller aleyhine olmak üzere süreçte adı geçen yetkililere karşı protesto gösterileri düzenlenmiştir. Angela Davis ve John Lennon gibi isimler ayaklanma lehine açıklamalarda bulunmuştur. Kamuoyunda oluşan tepki nedeniyle kurulan ve başkanlığını New York Üniversitesi Hukuk Fakültesi Dekanı Robert B. McKay'in yaptığı komisyon araştırmalarının ardından yayınladığı Eylül 1972 tarihli raporda Rockefeller'den başlayarak ilgili kamu görevlilerinin kusurlu olduğunu belirtir.

Etkileri
--------

Ayaklanmanın vesilesiyle genel olarak hapishanelerde temel ihtiyaçların karşılanması (yıkanma, görüşme, sağlık hizmetlerine erişim), hapishane idaresine sorunların aktarılabileceği bir sistem, mahkumların temsilci seçebileceği mekanizmalar, avukat hizmetine daha kolay erişim, mahkumlara eğitim hakkı ve dini ibadet özgürlük konularında adımlar atılmıştır. Ancak 1980'li yıllarla beraber suça karışanlara karşı tavizsiz uygulamalara yeniden başlanmış, tanınan haklar budanmıştır. Günümüzde hala hem Attika hem diğer hapishanelerde sistematik olarak mahkumlara eziyet, işkence ve keyfi ceza yöntemlerinin sürdüğü bilinmektedir.

Popüler kültüre etkileri
------------------------

* Başrolünü Al Pacino'nun oynadığı 1975 yapımı Köpeklerin Günü filminde polis protestosu sırasında ayaklanma kastedilerek *Attika!* sloganı atılır.
* John Lennon ve Yoko Ono, ayaklanmada katledilenlerin anısında 12 Haziran 1972 tarihinde Attica State adlı şarkıyı kaydedip yayınlar.
* Ünlü boksör Muhammed Ali, Temmuz 1972'de İrlanda'da RTÉ'ye verdiği bir mülakatta Attika Hapishanesindeki eylemci mahkumların katledilmeden önce neler söylediklerine dair bir şiiri okumuştur.

Notlar
------

1. ↑  Ayaklanma döneminde serbest kalmak üzere olan Barkley, ayaklanmanın bastırılması sırasında polis tarafından öldürülmüştür.

Kaynakça
--------

1. ↑  Mariame Kabe, Attica Prison Uprising, 2011 2 Haziran 2014 tarihinde Wayback Machine sitesinde arşivlendi. (İngilizce) 15 Kasım 2023 tarihinde erişilmiştir
2. ↑  Komisyon tarafından hazırlanan rapor (İngilizce) 27 Kasım 2023 tarihinde erişilmiştir
3. ↑  10 Eylül 2016 tarihli Kirsten Wset Savali haberi 10 Nisan 2023 tarihinde Wayback Machine sitesinde arşivlendi. (İngilizce) 27 Kasım 2023 tarihinde erişilmiştir

Dış bağlantılar
---------------

* www.atticamassacre.com Katliama adanmış sitede çeşitli evrak ve resimler mevcut
* www.gettyimages.com Ünlü resim arşivinde katliam sonrasına ait fotoğraflar mevcut