Nizami-i Gencevi'nin Hüsrev ve Şirin'inin XVI. yüzyıl minyatüründe Azerbaycan Muğam üçlüsü
**Muğam üçlüsü** - Azerbaycan'ın ulusal müzik aletleri olan tar, kamança ve gaval ile performans gösteren klasik bir muğam üçlüsü, Azerbaycan muğam destgahını seslendiren geleneksel bir müzisyen topluluğu; şarkıcı ve sazende grubu.

Üçlünün seslendirdiği muğamın tamamına muğam desgahı denir. Dasgah, muğamın tamamı, yani derâmedi, bütün dalları olduğu gibi tasnif ve her bir kolun renkleri veya diringleri sırasıyla seslendirilir. Muğam bestesinde yer alan bölümler, eserin müzikal-şiirsel içeriğini belirleyen doğaçlama resitatif tarzda ses ezgilerinden oluşmaktadır. Bunlar, kesin ritimli şarkı ve dans bölümleriyle serpiştirilmiştir. Şarkının bölümlerine tesnif, bölümlerine de renkler denir.

Yapısı
------

Adından da anlaşılacağı gibi Muğam üçlüsü üç kişiden oluşuyor. Bu grup muğamları bir bütün olarak, bir destgah halinde, tüm incelikleriyle dinleyiciye ulaştıran tek müzisyen üçlüsüdür.

İlk zamanlarda sazanda grubunda tar, kamança ve balaban, tesnif ve renkler çalındığında nakkare
kullanılmıştır. Ünlü tarzan Mirza Sadık Esad oğlu tarafından rekonstrüksiyonundan sonra artık yüksek sesli nakkareye gerek kalmamış, yerini şarkıcının tuttuğu yumuşak sesli tef almıştır. Böylece bu grup sadece 3 kişiden oluşmaktadır. Bu grup, 19. yüzyılın ikinci yarısından günümüze kadar bir **tarzen**, bir **kemançacı** ve bir **hanendeden** oluşmaktadır. Azerbaycan halk müziğinin gelişmesinde ve muğam icra okulunun yaratılmasındaki rolleri benzersizdir.

nakkare'nin da dahil olduğu muğam grubu, Bülbülcan'ın 19. yüzyılın sonundaki topluluğudur.
nakkare'nin da dahil olduğu grubu - Seyid Şuşinski'nin grubu , 1916.
Üçlünün ana icracısı def çalan bir hanendedir. Zevkine ve kişisel yeteneklerine göre bir kompozisyon oluşturur. Daha doğrusu, hangi guşelerin hangi bölümlere dahil edileceğine, büyüklüklerine, renklerine veya sınıflandırmaların yerleşimine karar veren hanendedir. Hanende muğamı söylerken kavalı yüzüne yaklaştırarak sesinin dinleyicilere yönelmesini ve yankılanmasını sağlar. Renklerin ve tasniflerin icrası sırasında hanende def ile muadillerine ve kendisine eşlik eder.

Üçlünün ikinci üyesi tarzen, çaldığı alet ise tardır. Hanende muğam söylerken, tarzen org notasına eşlik ediyor, nefesler arasında solo muğam parçaları çalıyor ve yeni açılara modülasyon yapıyor. Destgah icrası, hanende ile üslup arasındaki bir tür diyalogdan oluşur. Çünkü tarzen herhangi bir guşeyi önce enstrümantal olarak çalıyor sonra yerini hanendeye bırakıyor. Tarzen, muğam bölümleriyle birbirini izleyen saz oyunlarında tek solisttir. Tarzen harika bir topluluk duygusuna sahip olmalı, hanendeye eşlik ederken, nefes almasına izin verdiğinde, bireysel yeteneklerini büyük bir hassasiyetle hissetmeli.

Üçlünün son üyesi olan eğik kamança biraz sınırlı bir işleve sahiptir. Aynı zamanda, hanendeye ve tarzene eşlik eden kamancı, sonuçta karmaşık bir muğam ifade tarzı oluşturmaya hizmet eder. Ayrıca tar'ın hanende tarafından, kemençenin de tar tarafından taklit edilmesi, müzikolojide çifte taklit adı verilen karmaşık bir ifade tarzı oluşturur. Ancak kemençe sadece bir eşlikçi değildir. Muğam'ın en lirik, yakıcı bölümlerinde, hanendenin belagat bölümlerinden sonra, kemençenin soloları insan sesi kadar anlamlı ve etkileyicidir.

Kullanılan müzik aletleri
-------------------------

**Def** - parmak vuruşlarıyla çalınan müzik aletidir. Def, bir tarafında balık derisi bulunan yuvarlak bir ahşap halkadan oluşur. Küçük halkalar, 60–75 mm genişliğinde ve 350–450 mm çapındaki dairesel küçük halkaların içine sabitlenir ve çalındığında ses çıkarır. Muğam söylenmesinde yaygın olarak kullanılır. Hanende def çalar ve üçlünün müzikal bölümlerinin icrasına kesin bir ritimle katılır.

**Tar** - mizrab ile çalınan telli bir müzik aletidir. Sekiz şeklindeki gövdesi, büyük ve küçük çanaktan oluşur. Çanakların yüzü (yani ön tarafı) deri ile kaplıdır. Küçük çanağa bağlı olan "kol" - "griff" e hayvan bağırsaklarından yapılmış yirmi iki perde tutturulmuştur. Tarın kolu üzerinden geçen ipler yukarıdan "düşmeler" yoluyla "kafatası"na, aşağıdan da leğen kemiği altındaki sedyeye bağlanır. Tar, muğam üçlüsünün önde gelen aletidir.

Muğam üçlüsünde kullanılan Azerbaycan tarı kendine has bir yapı, yapım, sanatsal ve teknik özelliklere sahiptir. Bu nedenle, 11 telli modern Azerbaycan tarı, geniş bir ses aralığına ve zengin performans özelliklerine sahip bir enstrümandır. Eşsiz tını güzelliğine ve tükenmez virtüöz özelliklere sahip olan Azerbaycan tarı, 19. yüzyılın ikinci yarısında Sadıkcan olarak bilinen seçkin usta Mirza Sadık tarafından İran tarı temel alınarak geliştirilmiştir. İran tarının tel sayısını beşten on bire çıkarmış, gövdeyi hafifletmiş, diz üstüne kaldırıp gövdeye bastırmış ve Azerbaycan tarını yaratmıştır. Sonuç olarak, enstrümanın tınısı ve teknik özellikleri önemli ölçüde artmıştır.

**Kamança** - yaylı bir müzik aletidir. Azerbaycan'ın en eski müzik aletlerinden biridir. Kamança, Azerbaycan halk çalgıları arasında telli tek çalgıdır. Nizami Gencevi'nin "Hüsrev ve Şirin"inde adı geçmektedir ve Tebriz minyatür resimlerinde (Ağamirak İsfahani, Mir Seyid Ali) tasvir edilmiştir. Kamança ağırlıklı olarak ceviz ağacından yapılır. Bu alet şarap benzeri bir gövdeden oluşur - küresel bir kase, dairesel bir kol, "şiş" adı verilen demir bir şaftdan oluşuyor. Gövdeye alttan bağlanan metal bir destek kamançanın diz üstünde çalınmasını sağlar. Metal sehpa aynı zamanda yayın kollarının ve gövdesinin üzerinden geçen alttan dört ipi de tutar. İpler yukarıdan "düşmeler" vasıtasıyla kafatasına bağlanır. Kamançanın gövdesine önden deri örtülüyor. Çanak yüzü - zar balık derisinden veya sazan karaciğerinin zarından yapılır, kol zarsızdır. Teller yay ile çalınıyor. Yay, uçlarına bir at kılı kancası takılmış yay şeklinde bir tahta çubuktur. Aletin toplam uzunluğu 65–90 cm'dir. Önceleri 1-3 simden oluşuyordu. Şu anda 4 sim var: Minör oktavda "lya", birinci oktavda "mi, lya" ve ikinci oktavda "mi" sesleri. Küçük oktavın "lya"sıdır - üçüncü oktavın "mi" (bazen solo). Yumuşak, hüzünlü bir sesi var.

* Muğam üçlüsünün müzik aletleri
* DefDef
* TarTar
* KamançaKamança

Ünlü üçlüler
------------

19. yüzyılın ünlü şarkıcısı Mirza Sadıkcan, önce kemençeci Ata Bağdagül oğlu ile Doğu'nun büyük hanendesi Hacı Husu'ya eşlik etmiş, ardından şuşali hanande Meşedi İsi'nin üçlüsüne geçmiştir. 1880'de Nasireddin Şah Kaçar'ın oğlu Muzafferdin Kaçar Mirza'nın Tebriz'deki düğününe davet edildi. Birçok sanatçı düğünde çalar ve şarkı söyler. Ancak Hacı Hüsü en iyi şarkıcı, Sadıkcan ise en güzel sanatçı olarak kabul edildi ve "Şiri-Hurşid" fahri nişanı ile ödüllendirilir.

Keçeçioğlu Muhammed'in grubu Varşova'da(1912).
Muğam üçlüsü - Segah İslam'ın grubu, Bakü, 1912. Soldan sağa: İslam Abdullayev, Şirin Salyanlı, Levon Karahanov.
20. yüzyılın başında Keçeçioğlu Muhammed'in grubu ünlü muğam üçlülerinden biriydi. Hatta bu topluluk 1912'de Polonya'nın başkenti Varşova'da da sahne aldı. O sırada grubu Kurban Primov ve Kamançacı Saşa Oganezashvili'den oluşuyordu.

Tarzan Kurban Primov'un usta şarkıcı Cabbar Karyağdıoğlu ve kamança sanatçısı Saşa Oganezaşvili ile birlikte oluşturduğu üçlü
Tarzen Kurban Primov'un usta şarkıcı Cabbar Karyağdıoğlu ve kemençe sanatçısı Saşa Oganezaşvili ile birlikte oluşturduğu üçlünün etkinliğinden de bahsetmeliyiz. Çünkü 1905'ten başlayarak 20 yıl faaliyet gösteren bu muğam üçlüsü, onların yaratıcılıklarında özel bir aşamaydı. Bu üçlü sadece Azerbaycan ve Kafkasya'da değil, tüm Orta Asya'da tanınmaya başlıyor. Bu faaliyet döneminde ünlü oldular, farklı ülkeleri gezdiler ve seslendirdikleri muğamlar gramofon plaklarına kaydedildi. Bu anlamda 1906-1916 yıllarında Riga, Varşova ve Kiev şehirlerinde "Potte", "Sport-Rekord", "Grammafon" şirketlerinin kaydettiği kayıtlardan söz edebiliriz. Bu nadir kayıtlarda Kurban Primov, Cabbar Karyağdıoğludan başka Keçeçioğlu Muhammed, Meşedi Muhammed Farzaliyev, İslam Abdullayev, Alasgar Abdullayev, Seyid Şuşinski gibi hanendelere eşlik ettiğini de belirtmek gerekir.

1970'lerde muğam üçlüsü yeni bir formatta ortaya çıktı. Böyle ki ünlü besteci, piyanist, caz-muğam tarzının kurucusu Vakıf Mustafazade, 1977'de "Muğam" caz üçlüsünü yaratmıştır. Daha sonra bu üçlüye liderlik ederek Tallinn ve Tiflis'te düzenlenen festivallerde ödüller kazanmıştır.

1987 yılında Azerbaycan Devlet Akademik Filarmonisi bünyesinde M. Magomayev adına ilk muğam üçlüsü, "Cabbar Karyağdıoğlu'nun adını taşıyan Muğam üçlüsü" kuruldu. Muğam üçlüsü Halk sanatçıları Mohlat Muslimov (tarzen), Fahreddin Dadaşov (kemançacı) ve Zahid Kuliyev'den (hanende) oluşuyordu. Daha sonraki yıllarda bu muğam üçlüsü birçok hanendeyle çalıştı ve dünyanın birçok ülkesinde turneye çıktı. Üçlünün çeşitli hanendeler eşliğinde seslendirdiği yabancı ülkelerde çok sayıda CD yayınlandı.

1992 yılında hanende Agahan Abdullayev, tarzen Zamiq Aliyev ve kamançaçı Adalet Vezirov birlikte "Zülfü Adigozalov Muğam Üçlüsü"nü kurdular. Bu üçlü, İran ve Irak'ta, Mehmed Fuzuli'nin 500. yıldönümü münasebetiyle UNESCO etkinliklerinde sahne almıştır. 1997'den itibaren bu üçlüye Agahan Abdullayev'in yerine ünlü olmayan bir kız öğrenci olan Simara İmanova katıldı ve "Doğu Bülbülü Muğam Üçlüsü" adı altında sahne aldılar. 1997 yılında Özbekistan'ın Semerkant kentinde düzenlenen "Doğu İlahiler" festivaline katılan üçlü, 46 ülkeden müzisyenler arasında en yüksek ödül olan "Grand Prix" ile ödüllendirildi. Üçlü, kazandıkları başarılı zaferle Azerbaycan müziğini bir kez daha dünyaya tanıtdı. Üçlünün başarılı performansı ve parlak zaferi vesilesiyle, dönemin cumhurbaşkanı - Azerbaycan Cumhurbaşkanı Haydar Aliyev kazananları kabul etti ve üçüne de "emekdar sanatçı" fahri unvanı verildi. Bundan sonra bu muğam üçlüsü devlet etkinliklerini süslemeye başladı. Muğam üçlüsü devlet etkinliklerinde hak ettiği yeri alıyor ve ülke liderliği tarafından düzenli olarak destekleniyor.

2005 yılında, "Ümumittifak ödüllü" tarzen Rafik Rustamov liderliğindeki Ağdam bölgesinde faaliyet gösteren "Han Şuşinski muğam üçlüsü", Fransa'da turneye çıktı ve 5 gün boyunca Lille ve Lyon şehirlerinde sahne aldı. Konserin ardından müzisyenler, Lille Konservatuvarı'nda öğrencilere ustalık dersleri verdi. Fransa genel olarak Azerbaycan'ın genç muğam üçlülerinin en çok performans gösterdiği ülkelerden biridir. Örneğin 13-14 Mayıs 2010 tarihlerinde Azerbaycan Cumhuriyeti Kültür ve Turizm Bakanlığı'nın desteğiyle Fransa'nın Azerbaycan Büyükelçiliği'nin daveti üzerine Uluslararası Muğam Festivali ödüllü muğam üçlüsü, Fransa'nın Egle kentinden genç şarkıcı Vafa Orujova, tarzan Rufat Hasanov ve kemençe sanatçısı Elnur Mikayilov Egle kenti'nin 1000. yıl dönümü etkinliklerine katıldılar.

Muğam sanatının en muhteşem icracılarından biri olarak kabul edilen dünyaca ünlü şarkıcı Alim Kasımov liderliğindeki muğam üçlüsü, Fransa'da ve diğer yabancı ülkelerde de muğam sanatının birçok kez tanıtımını yaptı. Alim Kasımov'un 1989'dan beri Mansurov kardeşler - Tarzen Camal ve kamançacı Elşen ile performans göstermeye başladığı belirtilmelidir.

Aralık 2009'dan beri faaliyet gösteren "Aypara" muğam üçlüsü ulusal ve uluslararası yarışmalara, festivallere ve etkinliklere katılarak Azerbaycan muğamının genç temsilcisi olmuştur.

Kadınların bu alana artan ilgisi sonucunda sadece kadınlardan oluşan bir takım muğam üçlüleri de oluşturulmuştur. 1989 yılında Sekine İsmailova ilk defa kadınlardan oluşan bir muğam üçlüsü kurmuş ve bu küçük grupla birkaç yabancı ülkede sahne almıştır. Üçlünün ilk seyahati 1992'de Fransa'ya olmuş ve orada büyük başarı elde etmişler. Daha sonra bu üçlü İngiltere, İtalya, İran, Türkiye, Hollanda, Hindistan ve diğer ülkelerde kapalı gişe konserler verdi ve bir dizi diploma ve ödül aldı. Bu konserler o ülkelerin medyasında geniş yer buldu.

Çeşitli alanlarda
-----------------

### Kültürde

Muğam üçlüsünden oluşan Meşadi Mammad Farzaliyev Topluluğu, Gence, 1911
Muğam üçlüsü, Azerbaycan'ın ulusal düğün geleneklerinde özel bir role sahiptir. Örneğin Lenkeran düğün törenlerinin en meşakkatli aşaması ve doruk noktası olan erkek nikahında geleneksel muğamların özel bir yeri vardır. Çoğu zaman düğüne davet edilecek müzisyenler önce köy kahvesine davet edilir ve güzel bir destgah çalınırdı. Bundan sonra köyün ileri gelenleri ve aydınları anlaşırsa nikahı o müzisyenler yönetirdi. Muğam üçlüsü, damadın düğününün özellikle ikinci gününde büyük bir "konser programı" veriyordu. Düğününün ikinci gecesi, muğam sanatçıları için sorumlu bir gece olarak kabul edilirdi. Çünkü bu gecede muğamları dinlemek için köyün ileri gelenleri, yaşlıları ve aydınları toplanırdı. 1950'li yıllardan itibaren Lenkeran ve köylerinde bir muğam üçlüsünün parçası olarak sık sık düğünlere davet edilen ve son yıllarda Lenkeran'da yeni açılan Muğam tiyatrosunun başlatıcısı ve aktif katılımcısı olan Kemençeci Tariyel Aliyev, bu düğünlerle ilgili şunları söylemiştir:

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| "| *Muğam üçlümüz için ayrı bir oda tahsis ettiler. Orada istirahat eder ve isteğimize göre antrenman yapardık. Meclise girmeden bir saat önce siyah zurna yerine yassı balaban çalındı. Bu, muğam üçlüsünün incelikli bir ses çıkarmasını sağlardı.* | "|

Eskiden düğünlerde ve diğer kutlamalarda yer alan bu grup, şimdi tiyatrolarda ve konser salonlarında sahne almaktadır. Aslında bu değişimin tarihi 19. yüzyılın sonlarında başlıyor. Hanendelik sanatının partiler, düğünler, kutlamalar çerçevesinin dışına çıktığı bu dönemde müzik sahneleri de ortaya çıkmaya başlamıştır. Böyle bir fikir Şuşa'da ilk kez, o zamanlar St. Petersburg Üniversitesi'nde öğrenci olan seçkin yazar Abdurrahim bey Hagverdiyev tarafından hayata geçirildi. Onun teşkilatında 1897'de "Mecnun Leyli'nin kabrinde" adlı müzikal sahnesi gösterildi. Büyük Azerbaycan şairi Muhammed Fuzuli'nin "Leyli ve Mecnun" şiirinin son bölümünün teatral müzikli sunumuydu. Burada ilk defa tiyatro, şiir ve muğam birleşmiştir. Gösteriye katılanlar - hanendeler, muğam üzerinde şiir metninden bazı parçaları seslendirdiler. Rollerde o dönemde Şuşa'da büyük ün kazanan hanendeler Cabbar Karyağdıoğlu ve Ahmed Ağdamski rol aldı. Performanslarına Mirza Sadık Esatoğlu liderliğindeki geleneksel muğam üçlüsü eşlik etti.

### Sanatta

"Muğam üçlüsü" Azerbaycanlı sanatçılar (örneğin Toğrul Nerimanbeyov'un "Muğam" tablosu) ve heykeltıraşlar (örneğin Zakir Ahmadov) tarafından yaygın olarak işlenen bir konudur. Ayrıca giyim koleksiyonlarında def, tarve kamançadan oluşan bu üçlüyü yansıtan giysiler teşhir edilerek sunulmuştur. Ayrıca, örneğin nakışçı Mihriban Halilzade bir iğne ile "Muğam üçlüsü" tablosunu yaratmıştır. Bu bağlamda Samadaga Cafarov'un çini bir levha üzerine resmettiği "Muğam üçlüsü" tablosu da dikkat çekmektedir.

### Sinemada

Muğam üçlüsü bir dizi filmde ele alınmıştır. Örneğin 1956 yapımı Azerbaycan filmi "O olmasın, bu olsun" filminde Han Şuşinski, Bahram Mansurov ve Talat Bakıhanov üçlüsü rol almıştır.

### Ekonomide

Muğam üçlüsünün müzik aletleri, Azerbaycan Cumhuriyeti Merkez Bankası tarafından 2005 ve 2009 yıllarında çıkarılan 1 manatlık banknotlarda ve 2006 yılında çıkarılan 1 kepikliklerde tasvir edilmiştir.

İlginç gerçekler
----------------

Ünlü Azerbaycanlı milyoner ve hayırsever Hacı Zeynelabidin Tağıyev'e Paris ziyaretinde sadece bir iş ekibi değil, muğam üçlüsü de eşlik etmiştir. Ünlü olmak ya da yabancılar arasında etkileyici bir imaj yaratmak için değil, manevi bir ihtiyaç nedeniyle bir grup müzisyeni Avrupa gezisine çıkarmıştır.

Kaynakça
--------

1. 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10  Həcər Babayeva. Azərbaycan muğamı 19 Ekim 2021 tarihinde Wayback Machine sitesinde arşivlendi.. strategiya.az, 30.04.2013 (Azerice)
2. ↑  Muğam Üçlüyü 17 Ekim 2021 tarihinde Wayback Machine sitesinde arşivlendi. mugam.musigi-dunya.az (Azerice)
3. 1 2 3  Əhməd, Vüqar (2010). *Elmi-filoloji qaynaqlar, ədəbi simalar haqqında düşüncələr* (PDF). Bakı. 28 Ekim 2019 tarihinde kaynağından (PDF) arşivlendi. Erişim tarihi: 19 Ocak 2016.
4. 1 2 3 4  Səadət Abdullayeva. AZƏRBAYCAN ÇALĞI ALƏTLƏRİ ANSAMBLLARI TƏSVİRİ SƏNƏTDƏ 4 Mart 2016 tarihinde Wayback Machine sitesinde arşivlendi. azyb.net (Azerice)
5. 1 2 3 4 5  Azərbaycan muğamı 5 Mart 2016 tarihinde Wayback Machine sitesinde arşivlendi. 09.05.2013 (Azerice)
6. ↑  Kamança 15 Mart 2017 tarihinde Wayback Machine sitesinde arşivlendi. mugam.musigi-dunya.az (Azerice)
7. 1 2  İradə Sarıyeva. Tarı diz üstdən sinəyə qaldıran virtuoz musiqiçi - Sadıqcan... 25 Mart 2022 tarihinde Wayback Machine sitesinde arşivlendi. "Bakı Xəbər" qəzeti. 26 noyabr 2014, səh. 15. (Azerice)
8. 1 2 3 4  Səadət Təhmirazqızı. Qurbansız qalan tarım 31 Mart 2022 tarihinde Wayback Machine sitesinde arşivlendi. "Mədəniyyət" qəzeti, 3 noyabr 2010, səh. 12. (Azerice)
9. ↑  Məhərrəmova T. Azərbaycan musiqisinin atası Qurban Pirimov hamı üçün nümunə idi 25 Ekim 2021 tarihinde Wayback Machine sitesinde arşivlendi. "Kaspi" qəzeti, 28 avqust 2011, səh. 11. (Azerice)
10. ↑  Həmidə Nizamiqızı. «Sevil»in dörd gözəli 25 Mart 2022 tarihinde Wayback Machine sitesinde arşivlendi. "Mədəniyyət" qəzeti, 9 dekabr 2011, səh. 12. (Azerice)
11. 1 2 3  Cabbar Qaryağdı oğlu adına muğam üçlüyü 25 Mart 2022 tarihinde Wayback Machine sitesinde arşivlendi. mugam.musigi-dunya.az (Azerice)
12. 1 2  Əliyev Zamiq Balarza oğlu (25.05.1950, Bakı) 23 Şubat 2018 tarihinde Wayback Machine sitesinde arşivlendi. mugam.musigi-dunya.az (Azerice)
13. ↑  Alim Nəbioğlu. Nə tez ötdü illərim, nə tez keçdi günlərim 27 Eylül 2022 tarihinde Wayback Machine sitesinde arşivlendi. "Olaylar" qəzeti, 21 may 2010, səh. 12. (Azerice)
14. ↑  *""Əməkdar artist" fəxri adının verilməsi haqqında"* Azərbaycan Respublikası Prezidentinin 24 may 1998-ci il tarixli, 711 nömrəli **Fərmanı** 25 Mart 2022 tarihinde Wayback Machine sitesinde arşivlendi. (Azerice)
15. ↑  AĞDAMIN XAN ŞUŞİNSKİ ADINA MUĞAM ÜÇLÜYÜ FRANSADA ÇIXIŞ ETMİŞ, USTAD DƏRSLƏRİ KEÇMİŞDİR 1 Ağustos 2023 tarihinde Wayback Machine sitesinde arşivlendi.. azertag.az, 19.12.2005 (Azerice)
16. ↑  Təranə. Fransızlar Azərbaycan muğamının cazibəsində 25 Ekim 2021 tarihinde Wayback Machine sitesinde arşivlendi. "Mədəniyyət" qəzeti, 21 may 2010, səh. 5. (Azerice)
17. ↑  Tofiq Abdin. ONLAR VƏ MƏMLƏKƏTİMİZ 25 Ekim 2021 tarihinde Wayback Machine sitesinde arşivlendi. "Ədalət" qəzeti. 23 iyul 2011, səh. 15. (Azerice)
18. ↑  Ceyhun Zərbəliyev. "Muğama sevgi bizi bir araya gətirib". "Aypara" muğam üçlüyünün üzvləri ilə söhbət 25 Ekim 2021 tarihinde Wayback Machine sitesinde arşivlendi. "Mədəniyyət" qəzeti, 24 iyul 2013, səh. 12. (Azerice)
19. 1 2 3  Qocayeva A.Muğam və xalq mahnılarımızın mahir ifaçısı 3 Aralık 2021 tarihinde Wayback Machine sitesinde arşivlendi. "İki sahil" qəzeti, 31 oktyabr 2007, səh. 8. (Azerice)
20. ↑  "Musiqi sənəti" fakültəsinin kafedrası 21 Ekim 2021 tarihinde Wayback Machine sitesinde arşivlendi. admiu.edu.az (Azerice)
21. ↑  Шушински Ф. Азәрбайҹан халг мусигичиләри / Под ред. Т. Ахмедова. — Б.: Јазычы, 1985. — С. 182. — 478 с. (Azerice)
22. 1 2 3 4  LƏNKƏRANDA TOY MƏRASİMİ 3 Temmuz 2020 tarihinde Wayback Machine sitesinde arşivlendi. musigi-dunya.az (Azerice)
23. 1 2 3  QARABAĞ MUĞAM MƏKTƏBİ 6 Temmuz 2011 tarihinde Wayback Machine sitesinde arşivlendi. səh. 3, e-library.musigi-dunya.az (Azerice)
24. 1 2  QARABAĞ MUĞAM MƏKTƏBİ 3 Mart 2022 tarihinde Wayback Machine sitesinde arşivlendi. səh. 4, e-library.musigi-dunya.az (Azerice)
25. ↑  Тогрул Нариманбеков - "Мугам" 12 Haziran 2018 tarihinde Wayback Machine sitesinde arşivlendi.. baku.ru
26. ↑  Закир Ахмедов - Мугам 12 Haziran 2018 tarihinde Wayback Machine sitesinde arşivlendi.. baku.ru
27. ↑  "Muğam və Milli Geyimlər" adli moda nümayişi keçirilib 13 Ağustos 2020 tarihinde Wayback Machine sitesinde arşivlendi.. anspress.com, 18.05.2010 (Azerice)
28. ↑  Durna Səfərli. İynə ilə «çəkən» rəssam 4 Mart 2016 tarihinde Wayback Machine sitesinde arşivlendi.. azadliq.org, 16.08.2011 (Azerice)
29. ↑  Məhəmməd Nərimanoğlu. Tikmələrin izi ilə 25 Mart 2022 tarihinde Wayback Machine sitesinde arşivlendi.. "Azərbaycan" qəzeti. 29 iyul 2011, səh. 5.
30. ↑  Səadət Abdullayeva. AZƏRBAYCAN XALQ MUSİQİSİ VƏ TƏSVİRİ SƏNƏTİ 4 Mart 2016 tarihinde Wayback Machine sitesinde arşivlendi.
31. ↑  Hacı Zeynal Abdin Tağıyevin ev muzeyi 10 Şubat 2015 tarihinde Wayback Machine sitesinde arşivlendi.. azhistorymuseum.az (Azerice)

Dış bağlantılar
---------------

* Vügar Ahmed. "Əfsanəvi tarzən" 14 Ekim 2015 tarihinde Wayback Machine sitesinde arşivlendi.
* "Aypara" muğam üçlüyünün TRT Avaz və İctimai TV-nin birgə hazırladığı "Yeni Gün" verilişində ifası: "Mən aşiq gözlərinə" 14 Ekim 2015 tarihinde Wayback Machine sitesinde arşivlendi. "Yandırar səni" 14 Ekim 2015 tarihinde Wayback Machine sitesinde arşivlendi. "Gözəldir" 14 Ekim 2015 tarihinde Wayback Machine sitesinde arşivlendi..
* "YouTube"də Mugam Azerbaycan 14 Ekim 2015 tarihinde Wayback Machine sitesinde arşivlendi.
* Zülfü Adıgözəlov adına muğam üçlüyü 5 Mart 2016 tarihinde Wayback Machine sitesinde arşivlendi.
* Muğam axşamları 4 Mart 2016 tarihinde Wayback Machine sitesinde arşivlendi.