**Hârizmî** (Farsça: **خوارزمی**) ya da tam adıyla **Ebû Ca'fer Muhammed bin Mûsâ el-Hârizmî** (d. 780, Harezm - ö. 850, Bağdat); matematik, gök bilim, coğrafya ve algoritma alanlarında çalışmış Fars bilim insanı. Hârizmî 780 yılında Harezm bölgesinin Hive şehrinde dünyaya gelmiştir. 850 yılında Bağdat'ta ölmüştür.

Hint rakamları üzerine yaptığı çalışmaların Latince çevirileri ondalık konumsal sayı sistemini 12. yüzyılda Batı dünyasına tanıtmıştır. El-Harezmî'nin Tamamlama ve Dengeleme ile Hesaplamaya Dair Özlü Kitabı doğrusal ve ikinci dereceden denklemlerin ilk sistematik çözümünü sunmuştur. Cebiri bağımsız bir disiplin olarak öğreten, "indirgeme" ve "dengeleme" (denklemin farklı taraflarındaki benzer terimlerin aynı tarafa alınarak sadeleştirilmesi) yöntemlerini tanıtan ilk kişi olduğu için, Harezmi cebrin atası ya da kurucusu olarak tanımlanmıştır. Cebir alanındaki çalışmaları, 16. yüzyıla kadar Avrupa üniversitelerinde temel matematik ders kitabı olarak kullanılmıştır.
Batlamyus’un "Coğrafya" isimli yapıtını gözden geçirerek düzenlemiş, astronomi ve astroloji alanında çalışmalar yapmıştır.
Bazı kelimeler Harezmî'nin matematiğe olan katkılarının önemini yansıtır. "Cebir" kelimesi ikinci dereceden denklemleri çözmek için kullandığı iki işlemden biri olan el-cebirden türemiştir. Algoritma kelimesi ise isminin Latin biçimi olan Algoritmi’den gelmektedir. Ayrıca ismi her ikisi de basamak anlamına gelen, (İspanyolca) guarismo ve (Portekizce) algarismo kelimelerinin kökenini oluşturur.

Hayatı
------

El-Harezmi'nin hayatına dair kesin olarak bilinen ayrıntı az sayıdadır. İranlı bir ailede, Büyük Horasan’ın Harezm şehrinde (modern Hive, Harezm bölgesi, Özbekistan) doğmuştur. 780 yılında doğduğu bazı kaynaklarda geçse de bu kesin değildir.

Muhammed ibn El-Tabari ona ismini Muḥammad ibn Musa el-Harezmi el-Majusi el-Kurtubalı olarak verir. Öte yandan ismindeki Kurtubalı sıfatı, onun Bağdat'taki bir bağcılık bölgesi olan Kurtuba’dan (Qatrabbul) gelmiş olabileceğine işaret eder. Ancak Rashed başka bir görüş ileri sürmektedir:

Tabari’nin ikinci alıntısı olan "Muhammad ibn Mūsa al-Khwārizmī and al-Majūsi al-Qutrubbulli"yı okuyabilmek için bu dönem üzerine uzman bir filolog olmaya gerek yoktur. "al-Khwārizmī" ve "al-Majūsi al-Qutrubbulli" arasında ilk kopyalarda atlanmış olan, "ve" anlamına gelen "wa" harfi (Arapça 'و', birleşme için kullanılan) bize iki ayrı kişi olduklarını gösterir. Eğer Harezmi’nin kişiliğine ilişkin bir dizi hata yapılmamış olsaydı değinmeye değer olmazdı.

Toomer, el-Harezmi’nin dinî görüşü ile ilgili şöyle yazmaktadır:
El-Tabari tarafından kendisine verilen bir başka sıfat olan "al-Majūsī", onun eski Zerdüşt dinine bağlı olduğuna işaret etmektedir. O zamanlarda İranlı bir insan için gerçek olması çok muhtemel olan bu görüşün aksine, Harezmi’nin Cebir adlı eserinde yazdığı dindar ön söz sebebiyle onun aslında Sünni bir Müslüman olduğunu göstermektedir. Bu sebeple yalnızca gençliğinde Zerdüşt olması muhtemeldir.
Ibn el-Nedīm’in Kitāb al-Fihrist adlı eseri Harezmi’nin kısa bir biyografisiyle birlikte yaptığı çalışmaların bir listesini içermektedir. El-Harezmi çalışmalarının çoğunu 813 ile 833 yılları arasında gerçekleştirmiştir. Müslümanların İran’ı fethinden sonra, Bağdat bilimsel çalışmaların ve ticaretin merkezi oldu ve birçok tüccar ve bilim insanı Harezmi gibi Bağdat'a seyahat ettiler. Harezmi, halife El-Memun tarafından Bağdat'ta inşa edilmiş Bilgelik Evi’nde bilim insanı olarak Yunanca ve Sanskritçe bilimsel el yazmalarının tercümesini de içeren bilim ve matematik alanlarında çalışmalar yapmıştır. Douglas Morton Dunlop, Harezmi’nin aslında üç Banū Mûsā'dan en büyüğü olan Muhammad ibn Mûsā ibn Shākir ile aynı kişi olabileceği görüşündedir.

Horasan bölgesinde bulunan Harezm'de temel eğitimini alan Harezmi, gençliğinin ilk yıllarında Bağdat'taki ileri bilim atmosferinin varlığını öğrenir. İlmî konulara meraklı olan Harezmi bu konularda çalışma idealini gerçekleştirmek için Bağdat'a gelir ve yerleşir. Devrinde bilginleri himayesi ile meşhur olan Abbasi halifesi Mem'un, Harezmi'deki ilim kabiliyetinden haberdar olunca Harezmi; kendisi tarafından Antik Mısır, Mezopotamya, Yunan ve Hint medeniyetlerine ait eserlerle zenginleştirilmiş Bağdat Saray Kütüphanesinin idaresinde görevlendirilir.

Çalışmaları
-----------

Harizmi'nin Cebir (Algebra) kitabından bir sayfa
El-Harezmi'nin matematik, coğrafya, astronomi ve haritacılığa katkısı, cebir ve trigonometride yeniliğin temelini oluşturdu. Doğrusal ve ikinci dereceden denklemleri çözmeye yönelik sistematik yaklaşımıyla cebrin ortaya çıkmasını sağlayan kitabının başlığı şöyledir: "Tamamlama ve Dengeleme ile Hesaplama Üzerine Özlü Kitap"

820 yılında Harezmi tarafından yazılmış olan "Hint Rakamlarıyla Hesaplama Üzerine" isimli kitap Hint-Arap rakam sisteminin Orta Doğu ve Avrupa'ya yayılmasının ana sebebidir. Latinceye "Algoritmi de numero Indorum" olarak çevrilmiştir.
Çalışmalarından bazıları Fars ve Babillerin astronomisi, Hint sayıları ve Yunan matematiği üzerine kuruludur.
Harezmi, Batlamyus’un Afrika ve Orta Doğu'yla ilgili verilerini sistematize etti ve düzeltti.

Bir diğer önemli kitap olan Kitab surat al-ard (Dünya’nın görünüşü; Coğrafya olarak tercüme edildi), Batlamyus’un Coğrafyası’ndaki yerlerin koordinatlarını temel almakla birlikte, Akdeniz, Asya ve Afrika için var olan değerleri geliştirerek sunmuştur.
Halife el-Memun tarafından dünyanın çevresini belirlemek ve bir dünya haritası hazırlamak için görevlendirilen 70 kadar coğrafyacıya eşlik edip projeye yardım etmiştir.

12. yüzyılda eserlerinin Latince çevirileri vasıtasıyla Avrupa'ya yayılmasıyla birlikte Avrupa'da matematiğin gelişimi üzerinde derin bir etkisi olmuştur.

Cebir alanındaki çalışmaları
----------------------------



|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| Solda: Al-Khwārizmī'nin kitabının Muhammed ibn Musa (Banu Musa) tarafından düzenlenmiş halinin orijinal sayfası. Sağda: Fredrick Rosen tarafından yazılan The Algebra of Al-Khwarizmi (Harizmi'nin cebri) kitabından bir sayfa. |  | Solda: Al-Khwārizmī'nin kitabının Muhammed ibn Musa (Banu Musa) tarafından düzenlenmiş halinin orijinal sayfası. Sağda: Fredrick Rosen tarafından yazılan The Algebra of Al-Khwarizmi (Harizmi'nin cebri) kitabından bir sayfa. |
| Solda: Al-Khwārizmī'nin kitabının Muhammed ibn Musa (Banu Musa) tarafından düzenlenmiş halinin orijinal sayfası. Sağda: Fredrick Rosen tarafından yazılan *The Algebra of Al-Khwarizmi* (Harizmi'nin cebri) kitabından bir sayfa. |


Tamamlama ve Dengeleme ile Hesaplama Üzerine Özlü Kitap (Arapça: الكتاب المختصر في حساب الجبر والمقابلة al-Kitāb al-mukhtaṣar fī ḥisāb al-jabr wal-muqābala) 820 yılı dolaylarında yazılmış bir matematik kitabıdır. Bu kitap ticaret, ölçüm ve yasal miras alanlarında, çok geniş yelpazedeki problemlerin çözümü için örnekler ve uygulamalarla dolu popüler bir hesaplama çalışması olarak halife el-Memun’un teşviki ile yazılmıştır. "Cebir" terimi bu kitapta tanımlanan temel işlemlerden biri olan denklemlerden gelmektedir (al-jabr'ın manası "restorasyon"dur, terimlerin birleştirilmesi veya sadeleştirilmesi için denklemin her iki tarafına bir sayı eklenmesi anlamına gelir). Bu eser aynı zamanda Doğu ve Batı'nın ilk müstakil cebir kitabı olma özelliğini taşımaktadır. Bu kitap Robert of Chester (Segovia, 1145) ve daha sonra Gerardus Cremonensis tarafından Latinceye çevrilmiştir. Özgün bir Arapça kopyası Oxford'da bulunmaktadır ve F. Rosen tarafından 1831 yılında tercüme edilmiştir. Latince bir çevirisi Cambridge'de muhafaza edilmektedir.

Matematik alanındaki çalışmaları cebirin temelini oluşturmuştur. Bir dönem bulunduğu Hindistan’da sayıları ifade etmek için harfler ya da heceler yerine basamaklı sayı sisteminin kullanıldığını saptamıştır. Harezmî'nin bu konuda yazdığı kitabın *Algoritmi de numero Indorum* adıyla Latinceye tercüme edilmesi sonucu, sembollerden oluşan bu sistem ve sıfır, 12. yüzyılda Batı dünyasına sunulmuştur. *Hesab-ül Cebir vel-Mukabele* adlı kitabı, matematik tarihinde, birinci ve ikinci dereceden denklemlerin sistematik çözümlerinin yer aldığı ilk eserdir. Bu nedenle Harezmî (Diophantus ile birlikte) "Cebir'in babası" olarak da bilinir. İngilizcedeki "algebra" ve bunun Türkçedeki karşılığı olan "cebir" sözcüğü, Harezmî'nin kitabındaki ikinci dereceden denklemleri çözme yöntemlerinden biri olan "el-cebr"den gelmektedir.[*kaynak belirtilmeli*]

Harezmi sıfır rakamını (0) ve x bilinmeyenini kullandığı bilinen ilk kişidir.

İkinci dereceye kadar polinom denklemlerinin çözülmesinin kapsamlı bir hesabını sağlamıştır ve terimleri bir denklemin diğer tarafına aktarmaya istinaden, diğer bir deyişle denklemin zıt taraflarındaki benzer terimleri iptal etmek olan, "indirgeme" ve "dengeleme" temel metotlarını ele almıştır.

El-Harezmī'nin doğrusal ve ikinci dereceden denklemleri çözme yöntemi, denklemi altı standart formdan birine indirgeyerek başlar.

* Karelerin köklere eşitlenmesi (*ax*2 = *bx*)
* Karelerin sayıya eşitlenmesi (*ax*2 = *c*)
* Köklerin sayıya eşitlenmesi (*bx* = *c*)
* Karelerin ve köklerin sayıya eşitlenmesi (*ax*2 + *bx* = *c*)
* Karelerin ve sayının köklere eşitlenmesi (*ax*2 + *c* = *bx*)
* Köklerin ve sayının karelere eşitlenmesi (*bx* + *c* = *ax*2)

Karenin katsayısını bölme ve al-jabr (Arapça: الجبر "düzenleme" veya "tamamlama") ve al-muqābala ("dengeleme") işlemleri. Cebir, denklemin her bir yanına aynı değeri ekleyerek negatif birimleri, kökleri ve kareleri kaldırma işlemidir. Örneğin, *x*2 = 40*x* − 4*x*2 denklemi 5*x*2 = 40*x* 'e dönüştürülür. Al-Muqābala, aynı türden terimleri denklemin aynı tarafına getirme işlemidir. Örneğin, *x*2 + 14 = *x* + 5 denklemi *x*2 + 9 = *x* hâlini alır.

Yukarıdaki gösterimler, kitabın ele aldığı problem türleri için modern matematiksel gösterimi kullanır. Ancak Harezmi’nin zamanında bu matematiksel ifadelerin büyük çoğunluğu henüz bulunmamıştı, bu sebepten dolayı problemleri ve çözümlerini sunmak için basit metinler kullanmak zorunda kaldı. Örneğin bir problemle ilgili şöyle yazmıştır (1831'deki bir çeviriden)

>  Eğer biri size, "10'u iki parçaya ayırın: bir parçayı (10-x) kendisi ile çarpın; diğerinin (x) seksen bir katı ile birbirine eşit olacaktır" derse;
> 
> Hesaplama: Siz ona: "10'dan çıkartılıp kendisi ile çarpılan şey, yüz artı kare eksik yirmi şeydir ve bu seksen bir şeye eşittir. Yirmi şeyi yüz ve kareden ayırıp seksen bir şeye eklenir. Yüz ve kare, yüz bir kök’e eşit olur. 101 kök’ü yarıya bölünce elli buçuk kök elde edilir. Bunu kendisiyle çarpınca iki bin beş yüz elli ve bir çeyrek eder. Yüz’ü bunda çıkarırsak iki bin dört yüz elli ve bir çeyrek kalır. Buradan kökü bulursak kırk dokuz buçuk olur. Bunu kök’ün yarısı olan elli buçuk’tan çıkartınca geriye bir kalır ve bu iki parçadan biridir." deyin.
> 
> 

Bu işlem "şey" (شيء shayʾ) yerine modern gösterim olan "x" ifadesi kullanılarak, şu adımlar izlenerek yapılır:

{\displaystyle (10-x)^{2}=81x}
{\displaystyle x^{2}-20x+100=81x}
{\displaystyle x^{2}+100=101x}
Denklemin kökleri 'p' ve 'q' olsun, sonra {\displaystyle {\tfrac {p+q}{2}}=50{\tfrac {1}{2}}}, {\displaystyle pq=100} ve

{\displaystyle {\frac {p-q}{2}}={\sqrt {\left({\frac {p+q}{2}}\right)^{2}-pq}}={\sqrt {2550{\tfrac {1}{4}}-100}}=49{\tfrac {1}{2}}}
Dolayısıyla köklerden biri şu şekildedir:

{\displaystyle x=50{\tfrac {1}{2}}-49{\tfrac {1}{2}}=1}
Ebu Hanife Dineverî, Ebu Kamil Şüca bin Aslam, Ebu Muḥammad el-Adli, Abū Yūsuf al-Miṣṣīṣī, Abdülhamid İbni Türk, Sind ibn Ali-Musa, Sahl ibn Bišr ve Şerafeddin al-Tusi’ninde aralarında bulunduğu birkaç yazar da Kitāb al-jabr wal-muqābala adıyla metinler yayınlamışlardır.
J. J. O'Conner ve E. F. Robertson, MacTutor History of Mathematics archive'e şöyle yazmışlardır:

> Belki de Arap matematiğindeki yapılan en önemli gelişmelerden biri el-Harezmi'nin çalışmaları ile bu zamanlarda, yani cebrin miladıyla başladı. Bu yeni fikrin ne kadar kayda değer olduğunun anlaşılması önemlidir. Bu, temelde geometri olan yunan matematiğinden uzaklaşan devrimsel bir hareketti. Cebir; rasyonel sayılar, irrasyonel sayılar, geometrik büyüklükler gibi tamamının "cebirsel nesneler" olarak ele alınmasına izin veren birleştirici bir teoriydi. Matematiğe daha önce var olandan çok daha geniş kapsamlı, yeni bir gelişim yolu sundu ve kendinden sonraki konulara yol gösterici bir araç sağladı. Cebirsel düşüncenin ortaya çıkmasının bir diğer önemli yanı da, matematiğin kendisine uygulanmasına daha önce olmayan bir şekilde izin vermesiydi.
> 
> 

R. Rashed ve Angela Armstrong şöyle yazar:

> Harezmi’nin metninin yalnızca Babil tabletlerinden değil, aynı zamanda Diophantus Arithmetica'dan da farklı olduğu görülür. Bundan böyle çözülmesi gereken bir dizi problem yerine, basit terimlerle başlayan ve denklemler için, olası bütün örneklerin kombinasyonlarını veren ve gerçek bir araştırmanın nesnesi olan bir anlatımla ilgili yorumlamadır. Öte yandan, bir denklem fikri başlangıçta göründüğü gibi, sadece bir problemin çözülmesinde değil aynı zamanda genel olarak sayısız problemin tanımlamasında kullanılır.
> 
>

Aritmetik
---------

Harezmi’nin ikinci temel çalışması orijinal Arapçası kaybolmuş fakat Latin tercümesi günümüze ulaşmış olan aritmetik konusu üzerineydi. Bu tercüme büyük olasılıkla 12. yüzyılda, aynı zamanda 1126 yılında astronomic tabloların da çevirisini yapmış olan Adelard of Bath tarafından yapıldı.

Latince el yazmaları isimlendirilmemiştir ancak başladıkları ilk iki sözcükle ifade edilir: Dixit algorizmi ("yani El-Harezmi ") veya Algoritmi de numero Indorum ("Hint Hesap Sanatı üzerine el-Harezmī"), Baldassarre Boncompagni'nin 1857'de çalışmasına verdiği isimdir. Orijinal Arapça başlığı muhtemelen "Kitāb al-Jam‘ wat-Tafrīq bi-Ḥisāb al-Hind" ("Hint Hesaplamasına Göre Ekleme ve Çıkarma Kitabı") idi.
El-Harezmi’nin aritmetik çalışmaları, Hint matematiği ile geliştirilen Hint-Arap rakamlarına dayanan Arap rakamlarını Batı dünyasına tanıtmaktan sorumludur. "Algoritma" terimi, el-Harezmi tarafından geliştirilen Hint-Arap rakamlarıyla aritmetik gerçekleştirme tekniğinden türetilmiştir. Hem "algoritma" hem de "algorizm", sırasıyla Harezmī'nin isminin Latince formlarından, "Algoritmi" ve "Algorismi"den türetilmiştir.

Astronomi
---------

*Corpus Christi College MS 283't*en bir sayfa. Harizmi'nin Zij'inin (astronomik tablo) Latince çevirisinden bir sayfa.
El-Harezmi’nin Zīj el-Sindhind (Arapça: زيج السند هند, "Siddhanta'nın astronomik tabloları") adlı eseri, takvimsel ve astronomik hesaplamalara dayanan, içerisinde bir sinus değeri tablosu ile birlikte 116 adet takvimsel, astronomik ve astrolojik veriyi barındıran, yaklaşık 37 bölümden oluşan bir çalışmadır. Bu, Zijes olarak bilinen ve Hint astronomik yöntemlerine dayanan birçok Arapça Zijes'den ilkidir. Çalışma Güneş'in, Ay'ın ve o dönemde bilinen beş gezegenin hareketlerini gösteren tablolar içerir. Bu eser İslam astronomisinde dönüm noktasını oluşturmuştur. Şimdiye dek Müslüman gök bilimciler öncelikli olarak araştırma yaklaşımını benimsemişler, başkalarının eserlerini tercüme edip keşfedilmiş bilgileri öğrenmişlerdi. Orijinal Arapça versiyon (820) kayıptır ancak muhtemelen Adelard of Bath (Ocak 26, 1126) tarafından Latinceye çevrilen, Endülüslü gök bilimci Maslamah İbn Ahmed el-Mecriti'nin (1000) bir versiyonu, günümüze ulaşmıştır. Günümüze ulaşan bu el yazması Latince çevirilerden dört tanesi; Bibliothèque publique (Chartres), Bibliothèque Mazarine (Paris), Biblioteca Nacional (Madrid) ve Bodleian Kütüphanesi (Oxford)'nde muhafaza edilmiştir.

Trigonometri
------------

El-Harezmi’nin Zīj al-Sindhind adlı eseri ayrıca sinüs ve kosinüs trigonometrik fonksiyonlarının tablolarını içerir. Küresel trigonometri ile ilgili bir tez de kendisine atfedilir.

Coğrafya
--------

Batlamyus'un (Ptolemi) haritası
Harizmi'nin doğum yeri Özbekistan Khiva'da bunlunan bir heykeli.
Harizmî, coğrafya alanında da tanınmış biridir ve coğrafya alanında birçok araştırmalar yapmıştır. Dağlar ve kum yuvaları konusunda ölçüm ve hesapları bulunmaktadır.

El-Harezmî'nin üçüncü önemli eseri, onun ‘Coğrafya’sı olarak da bilinen, 833 yılında bitirdiği Kitāb ūūrat el-Arḍ’dır (Arapça: كتاب صورة الأرض, "Dünyanın Tanımı Kitabı"). Bu çalışma Batlamyus’un 2. yüzyılda yazdığı Coğrafya’sının yeniden düzenlenmesi olup genel bir bilgilendirme ile birlikte şehirlere ait 2402 adet koordinatın listesini ve coğrafi özellikleri içermektedir.
Kitāb Ṣūrat al-Arḍ’ın Strasbourg University Library’de muhafaza edilen yalnızca bir adet kopyası günümüze ulaşmıştır. Latince bir tercümesi Madrid'deki Biblioteca Nacional de España'da bulunmaktadır. Bu kitap, "hava bölgeleri" sırasına göre düzenlenmiş olan enlem ve boylam listesiyle başlar. Paul Gallez'in (şüpheli tartışması) işaret ettiği gibi, bu mükemmel sistem, var olan belgelerin neredeyse hiç okunmaz hâle gelebilecek kadar kötü bir durumda bulunduğu birçok enlem ve boylamın çıkarımına olanak tanır. Bu eserin ne Arapça ne de Latince tercümesi dünyanın haritasını içerir ancak bununla birlikte Hubert Daunicht eksik olan haritayı koordinatların listesinden yararlanarak yapmayı başardı. Daunicht, el yazması içerisindeki kıyı noktalarının enlem ve boylamlarını okumakta veya onları okunaklı olmayan içerikten çıkarmaktadır. Noktaları grafik kağıdına aktardı ve düz çizgi ile birbirine bağladı, kıyı şeridi orijinal haritadaki gibi yaklaşık olarak elde edildi. Daha sonra aynı işlemleri nehirler ve şehirler için uyguladı. El-Harezmi, Batlamyus’un Kanarya Adaları’ndan Akdeniz’in doğu kıyları boyunca yaptığı Akdeniz’in uzunluğu ile ilgili aşırı büyük olan öngörüleri düzeltti. Batlamyus bu uzunluğu 63 derece boylamdan fazla tahmin ederken, el-Harezmi neredeyse tam doğru olacak şekilde 50 derecelik bir boylam olarak tahmin etmiştir. Harezmi ayrıca, Atlantik ve Hint okyanuslarını, Batlamyus’un karalar tarafından kapatılmış denizler olarak tanımlamasının aksine, onları birer açık deniz kütlesi olarak tasvir etmiştir. Harezmi’nin baş meridyeni, Marinus ve Batlamyus’un kullandığı çizginin yaklaşık 10° doğusunda, Fortunate Isles’da idi. Çoğu Orta Çağ Müslüman atlası el-Harezmî'nin baş meridyenini kullanmaya devam etmiştir.

Yahudi takvimi
--------------

El-Harezmi içlerinde Risāla fi istikhrāj ta’rīkh al-yahūd (Arapça: رسالة في إستخراج تأريخ اليهود, "Yahudi Devri'nin Çıkarılması") başlıklı bir Yahudi Takvimi Tezi’nin de bulunduğu birçok farklı eser yazmıştır. 19 yıllık ara geçiş döngüsü olan metonik döngüyü tanımlar; Tishrei'nin ayın ilk gününde haftanın hangi gününde düşeceğini belirleme kuralları; Anno Mundi veya Yahudi yılı ile Seleukos dönemi arasındaki süreyi hesaplar; İbrani takvimini kullanarak Güneş ve Ay'a ait ortalama boylamın belirlenmesine ilişkin kurallar verir. Benzer bulgular, el-Bîrûnî ve Maimonides'in eserlerinde bulunmuştur.

Diğer çalışmaları
-----------------

İbn-i Nadim, Arapça kitapların bir dizini olan Kitab-ı Fihrist adlı eserinde el-Harezmî’nin Kitab-ı Ta'rīkh (Arapça: كتاب التأريخ) isimli bir tarih kitabından bahseder. Orijinal el yazması günümüze ulaşmamıştır ancak metropol piskoposu Mar Elyas bar Shinaya'nın 11. yüzyılda bulduğu bir kopyası Nusaybin’e ulaşmıştır.

Berlin, İstanbul, Taşkent, Kahire ve Paris'teki birçok Arapça el yazmasının içerdiği materyaller kesin olarak ya da belli olasılıkta Harezmi’den gelmiştir. İstanbul el yazması güneş saatleri hakkında bir yazı içerir; Fihrist, Harezmi’yi Kitāb ar-Rukhāma (Arabic: كتاب الرخامة) ile tanııtır. Mekke'nin yönünü belirleme gibi diğer yazmalar küresel astronomi üzerinedir.

Sabah genişliği (Ma‘rifat sa‘at al-mashriq fī kull balad) ve yükseklikten azimutun belirlenmesi (Ma‘rifat al-samt min qibal al-irtifā‘) üzerine yazılmış olan iki metin özel bir ilgiyi hak eder.
Harezmi ayrıca usturlap yapımı kullanımı üzerine iki kitap yazmıştır.

Eserleri
--------

Matematik ile ilgili eserleri
* El-Kitab'ul Muhtasar fi'l Hesab'il Cebri ve'l Mukabele
* Kitab al-Muhtasar fil Hisab el-Hind
* El-Mesahat

Matematik alanındaki çalışmaları cebrin temelini oluşturmuştur. Bir dönem bulunduğu Hindistan’da sayıları ifade etmek için harfler ya da heceler yerine basamaklı sayı sisteminin (onluk sistem) kullanıldığını saptamıştır. Harezmî'nin bu konuda yazdığı kitabın Algoritmi de numero Indorum adıyla Latinceye tercüme edilmesi sonucu, sembollerden oluşan bu sistem ve sıfır 12. yüzyılda Batı dünyasına sunulmuştur.

Astronomi ile ilgili eserleri
* Zîc-ul Harezmî
* Kitab al-Amal bi'l Usturlab
* Kitab'ul Ruhname

Coğrafya ile ilgili eserleri
* Kitab surat al-arz

Tarih ile ilgili eserleri
* Kitab'ul Tarih

Kaynakça
--------

1. 1 2  Oaks, Jeffrey A. "Was al-Khwarizmi an applied algebraist?". 18 Temmuz 2011 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 6 Şubat 2021.
2. ↑  Hogendijk, Jan P. (1998). "al-Khwarzimi" 12 Nisan 2009 tarihinde Wayback Machine sitesinde arşivlendi.. Pythagoras 38 (2): 4–5. ISSN 0033–4766.
3. ↑  Hockey, Thomas Trimble, V. Williams, Th. Bracher, K. Jarrell, R. Marché, J.D. Ragep, F.J. *Springer Reference Biographical Encyclopedia of Astronomers*. s. 631. ISBN 978-0-387-31022-0. KB1 bakım: Birden fazla ad: yazar listesi (link)
4. ↑  Prof. Dr. Bartel Leenert van der Waerden (1985). *A History of Algebra From al-Khwärizml to Emmy Noether*. s. 4. ISBN 978-3-642-51601-6.
5. ↑  "Arşivlenmiş kopya". 16 Temmuz 2011 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 13 Mayıs 2014.
6. ↑  "Arşivlenmiş kopya". 14 Mayıs 2014 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 13 Mayıs 2014.
7. ↑  "Arşivlenmiş kopya". 14 Mayıs 2014 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 13 Mayıs 2014.

Dış bağlantılar
---------------

|  |  |
| --- | --- |
|  | Wikimedia Commons'ta ***Hârizmî*** ile ilgili ortam dosyaları bulunmaktadır. |

* Harezmi - Hayatı ve Eserleri14 Mart 2008 tarihinde Wayback Machine sitesinde arşivlendi.
* Hârezmî / Prof. Dr. Hüseyin Gazi Topdemir 17 Eylül 2020 tarihinde Wayback Machine sitesinde arşivlendi.

| * g
* t
* d
İslam Astronomları |
| --- |
| 8. yüzyıl | 
* Ahmed en-Nihâvendî
* Fadl bin Nubaht
* İbrahim el-Fezârî
* Muhammed el-Fezârî
* Maşallah bin Athari
* Ziryab

 |
| 9. yüzyıl | 
* Dineverî
* Ebû Maşer el-Belhî
* Fergânî
* Kindî
* Mâhânî
* Hacac bin Yusuf bin Matar
* El Marvazi
* Ali bin İsa
* Ahmed bin Musa
* İranşahri
* Ebu Said Gürgani
* Halid bin Abdülmelik
* Hârizmî
* Sahl bin Bişr
* Sâbit bin Kurre
* Yakub bin Tarık

 |
| 10. yüzyıl | 
* Abdurrahman es-Sufî
* Meryem el-İcliyye
* Siczi
* Hucendi
* Ebu Ca'fer el-Hazin
* Hemdani
* Kûhî
* Ebu'l-Vefâ el-Bûzcânî
* Ahmed bin Yusuf
* Battanî
* Neyrizî
* El Sacânî
* İbn-i Yunus
* İbrahim bin Sinan
* Ma Yize

 |
| 11. yüzyıl | 
* Ebu Nasr Mansur
* Birûni
* Zerkâlî
* İbn-i Sina
* İbn el Saffar
* Kûşyâr bin Lebbân
* Said el-Endülüsî
* Ali bin Rıdvan
* Fatıma el-Mecritiyye

 |
| 12. yüzyıl | 
* Nureddin Batrucî
* Haraki
* Hazini
* Yahya el Mağribi
* Enveri
* İbn el Kammad
* Cabir bin Eflah
* Ömer Hayyam
* Şerafeddin el-Tusî
* İbn Bacce
* Kemaleddin bin Yunus

 |
| 13. yüzyıl | 
* İbn el Benna el Marrakuşi
* İbn el Haim el İşbilî
* Cemaleddin
* Muhyiddin el-Mağribî
* Nasîrüddin Tûsî
* Kutbeddin Şirazî
* Şemseddin Semerkandi
* Zekeriya el-Kazvinî
* Fahreddin Ahlatî
* Esireddin el-Ebherî
* Necmeddin Kazvini

 |
| 14. yüzyıl | 
* İbn eş-Şatir
* Kemaleddin el-Farisi
* Şemseddin Halîlî
* Ahmed Eflâkî
* Kadızâde-i Rûmî

 |
| 15. yüzyıl | 
* Ali Kuşçu
* Gıyaseddin Cemşid
* Bursalı Kadızade Rumi
* Uluğ Bey
* Molla Abdülvacid
* İbn Gazi el-Miknasi
* Bahaüddin Amilî
* Molla Abdülvacid

 |
| 16. yüzyıl | 
* Bircendî
* Bahaüddin Amilî
* Pîrî Reis
* Takiyüddin
* Mirim Çelebi

 |
| 17. yüzyıl | 
* Ahmed-i Hani
* Muhammed Salih Tahtavi
* Muhammed Rudani

 |

| * g
* t
* d
İslam Matematikçileri |
| --- |
| Matematikçiler | 

|  |  |
| --- | --- |
| 9. yüzyıl | 
* Abdülhamîd bin Vâsi bin Türk
* Sind ibn Ali
* Abbas bin Said el Cevheri
* Hacac bin Yusuf bin Matar
* Kindî
* Kusta bin Luka
* Mâhânî
* Dineverî
* Ahmed bin Musa
* Huneyn bin İshak
* Muhammed el-Fezârî
* Yusuf el-Khuri
* İshak bin Hunayn
* Na'im bin Musa
* Sabit bin Kurra
* Sahl bin Bişr
* Habeş el-Hâsib
* Ebu Said Gürgani
* Ahmed bin Sehl el-Belhî
* Hârizmî
* İbrahim el-Fezârî
* Yakub bin Tarık

 |
| 10. yüzyıl | 
* Ebu'l-Vefâ el-Bûzcânî
* Ebu Ca'fer el-Hazin
* el-Kabîsî
* Ebu Kamil Şüca bin Aslam
* Ahmed bin Yusuf
* Aṣ-Ṣaidanānī
* Sinān ibn al-Fatḥ
* Hucendi
* Neyrizi
* El-Sahani
* İhvan-ı Safa
* İbn Sahl
* İbn-i Yunus
* Ebu'l-Hasan el-Uklidisi
* Battanî
* Sinan bin Sabit
* İbrahim bin Sinan
* El-İsfahani
* Nazif bin Yumn
* el-Kûhî
* el-Layth
* Siczi
* El-Kerecî
* el-Mecrîtî
* el-Jabali
* Abdurrahman es-Sufî

 |
| 11. yüzyıl | 
* Ebu Nasr Mansur
* İbn-i Heysem
* Kûşyâr bin Lebbân
* Birûni
* İbnü’s-Semh
* Abdülkāhir el-Bağdâdî
* İbn-i Sina
* İbn Mu'az el-Ceyyani
* Ali bin Ahmed el-Nesevi
* Zerkâlî
* Yusuf el-Mu'temin bin Hud
* Sâid el-Endelüsî
* ibn Fatik
* el-Murâdî
* İsfizârî
* Ömer Hayyam
* Muhammed el-Bağdâdî
* Fatıma el-Mecritiyye

 |
| 12. yüzyıl | 
* Cabir bin Eflah
* Cezerî
* Dânî
* İbn Bacce
* Haraki
* Hazini
* İbn Yahya el-Mağribi el-Semav'el
* Ebû Bekir bin Ayyâş
* Şerafeddin el-Tusî
* İbn Haccâc el-İşbîlî
* Muhammed bin Abdirreşîd es-Secâvendî

 |
| 13. yüzyıl | 
* İbn el Haim el‐İşbili
* Ahmed bin Alî el-Bûnî
* İbn Münim
* el-Hanafi
* İbn Adlan
* Müeyyidüddin el-Urdî
* Nasîrüddin Tûsî
* Esireddin el-Ebherî
* Muhyiddin el-Mağribî
* Hasan bin Ali Merrâküşî
* Kutbeddin Şirazî
* Şemseddin Semerkandi
* İbnü’l-Bennâ el-Merrâküşî
* Kemâleddin el-Fârisî

 |
| 14. yüzyıl | 
* Nizâmeddin en-Nîsâbûrî
* Şuayb el-Kirmani
* İbn eş-Şatir
* el-Durayhim
* El-Halîlî
* Ya'ş bin İbrahim el-Ümevi
* Kadızâde-i Rûmî

 |
| 15. yüzyıl | 
* İbn Mâcid
* Bursalı Kadızade Rumi
* Gıyaseddin Cemşid
* Uluğ Bey
* Ali Kuşçu
* el-Vefai
* Ebu el-Hasan bin Ali el-Kalasadi
* el-Kubunani
* Sibtu’l-Mârdînî
* İbn Gazi el-Miknasi

 |
| 16. yüzyıl | 
* Bircendî
* Muhammed Bâkır Yezdi
* Takiyüddin
* İbn Hamza el-Mağribi
* İbnü’l-Kâdî

 |

 |  |
| Matematiksel çalışmalar | 
* *El'Kitab'ül-Muhtasar fi Hısab'il Cebri ve'l-Mukabele" (Cebir ve Denklem Hesabı Üzerine Özet Kitap)*
* *Kitâbü’l-İʿtimâd fi’l-edviyeti’l-müfrede (De Gradibus)*
* *Kitab fi usul hisab al-hind (Hindu Hesaplamalarının İlkeleri)*
* *Kitab el-Menazır (Optik Kitabı)*
* *Kitabü'ş-Şifa (Şifa Kitabı)*
* *Almanak*
* *Resâilü İhvâni’s-Safâ*
* *Toledo Cetvelleri*
* *Nuzhatü’l-Müştâḳ fî iḫtirâḳ el-âfâḳ (el-Kitâbü'r-Rucârî)*
* *Zic*

 |
| Kavramlar | 
* İbnü'l-Heysem (Alhazen) Problemi
* İslami geometrik desenler

 |
| Merkezler | 
* El-Ezher Üniversitesi
* El-Mustansıriyya Üniversitesi
* Dârülhikme
* Beyt'ül Hikmet
* Takiyüddin Rasathanesi (Dar-ü'r Rasad-ül Cedid)
* Medrese
* Mektep
* Meraga Rasathanesi
* Karaviyyin Üniversitesi

 |
| Etkilendikleri | 
* Babil matematiği
* Yunan matematiği
* Hint matematiği

 |
| Etkiledikleri | 
* Bizans matematiği
* Avrupa matematiği
* Hint matematiği

 |

| * g
* t
* d
Orta Çağ İslam dünyasında coğrafya |
| --- |
| Coğrafyacılar | 

|  |  |
| --- | --- |
| 9. yüzyıl | Hârizmî • Ebu Hanife Dinaveri • Yakubî • Süleyman el-Tacir |
| 10. yüzyıl | İbn Hurdâzbih • Ahmed bin Rustah • İbn Fadlan • Ahmed bin Sehl el-Belhî • Hasan el-Hamdani • El-Mesûdî • İstahrî • Said bin Esved • İbn Havkal • İbn Fakih el-Hamedani • El-Makdisi • Ramhürmüzi |
| 11. yüzyıl | Birûni • Ebu Said Gerdizî • El-Bekrî • Kâşgarlı Mahmud • Domiyat |
| 12. yüzyıl | Zühri • Muhammed İdrisi • Ebu'l Abbas el-Hicazi |
| 13. yüzyıl | İbn-i Cübeyr • Sadi • Yâkût el-Hamavî • İbn Saîd • İbn Nefis |
| 14. yüzyıl | El-Dimeşkî • Ebü'l-Fidâ • İbn'ul-Verdi • Hamdullah el-Müstevfî • İbn Battuta • Lin Nu |
| 15. yüzyıl | Abdurezzah Semerkandī • Giyaseddin Nakkaş • Ahmed bin Macid • Zheng He • Ma Huan• Fei Xin |
| 16. yüzyıl | Süleyman el-Mehri • Pîrî Reis • Mir Ahmed Nasrallah Thattvi • Amīn Rāzī |
| 17. yüzyıl | Evliya Çelebi • Seydi Ali Reis |

 |
| Çalışmalar | *İbn Battuta Seyahatnâmesi* • *Evliya Çelebi Seyahatnâmesi* • *Kitâb-ı Bahriye* • *Mir'atü'l-Memalik*• *Mucemü’l-Büldân*• *Rıhle* • *Altın Bozkırlar ve Cevher Madenleri* • *Pîrî Reis Haritası* |
| Etkiler | Coğrafya (Batlamyus) |

|  |  |
| --- | --- |
| Otorite kontrolü Bunu Vikiveri'de düzenleyin | 
* BIBSYS: 97050758
* BNE: XX4929767
* BNF: cb165923408 (data)
* CANTIC: a11021469
* CiNii: DA04656183
* GND: 118676180
* ISNI: 0000 0001 2030 4018
* LCCN: n84020660
* NKC: ola2002161349
* NLA: 35538363
* NLI: 987007263605905171
* NTA: 067467911
* RERO: 02-A000098150
* SELIBR: 33137
* SUDOC: 030896711
* TDVİA: harizmi-muhammed-b-musa
* Trove: 988894
* VIAF: 365144782982270357614
* WorldCat: viaf-365144782982270357614

 |