**Kafiye** ya da **uyak**, şiirde mısra sonlarında bulunan sözcüklerin son heceleri arasındaki ses benzerliğidir. Şiirde uyak, dize sonlarında bulunan farklı görevlerdeki ekler veya anlamları ayrı sözcükler arasında görülür. Dize sonlarında yinelenen aynı görevdeki ekler ya da sözcükler uyak değildir. Bunlara **redif** denir.

Uyak türleri
------------

### Uyaktaki ses sayısına göre

#### Yarım Kafiye

Yarım uyak, dize sonundaki tek ses benzerliğine dayanan uyak türüdür.

-diz

-yaz

Buradaki "z" sesleri yarım uyaktır.

**Tam Kafiye**

Mısra sonlarındaki iki ses benzerliğine ‘tam kafiye’ denir.

Örnek:

Ben yâr ile ettim savaş
Akıttım gözümden kanlı yaş
Yukarıdaki örnek dizede "aş" sesleri tam kafiye oluşturmuştur.

Örnek:

Bir hazan akşamı indimdi sahile ben
Vardı, mavi sular üstünde beyaz bir yelken
Yukarıdaki örnek dizede "en" sesleri tam kafiye oluşturmuştur.

Örnek :

Anna annane ne de güzel bahane
Her şey burada şahane
Uyarı:

Uzun okunan ünlüler tek başına tam kafiye oluşturur. Çünkü bu ünlüler iki ses yerine geçer.

Örnek:

Gönlümüz düşmişdi girdâb-ı belâ deryâsına
Geçdi derbend-i melâledden safâ sahrâsına
Yukarıdaki dizelerdeki "â" ünlüsü tam uyaktır.

#### Zengin Kafiye

Dize sonlarındaki ikiden çok ses benzerliğine dayanan uyak türüdür.

Örnek:

Eteklerinde güneş rengi bir yığın yaprak,
Ve bir zaman bakacaksın semâya ağlayarak...
*Ahmet Haşim*
Burada "*yaprak*" ve "*ağlayarak*" (*-rak*) ekleri zengin uyağa örnektir.

### Dizilişlerine Göre Uyaklar

#### Düz Kafiye

Bir dörtlüğün bütün dizelerinin biribiriyle uyaklı ya da ilk üç mısra biribiriyle uyaklı dördüncü dize serbest şekilde olmasıdır.

Örnek:

*Gül büyütenlere mahsus hevesle*  a

*Renk renk dertlerimi gözümde besle*  a

*Yalnız, annem gibi o ılık sesle*    a

*İçimde dövünüp ağlama gurbet*    b

Necip Fazıl Kısakürek

#### Sarmal Kafiye

Bir dörtlüğün birinci ve dördüncü dizelerinin kendi arasında, ikinci ve üçüncü dizelerinin kendi arasında uyaklı olmasına dayanan uyak türüdür. ABBA biçimindedir.

Örnek:

*a* Balkonlara, yalılara dalar düşünürüm
*b* O günler uzaklaşan yelkenlerin peşi sıra
*b* Akan bulutlar gibi geçmiş: ne iz, ne hâtıra!
*a* Sır şimdi bunca güzel hayat, güzel ölüm!
*Necati Cumalı*
#### Çapraz Kafiye

Bir dörtlüğün birinci ve üçüncü dizelerinin kendi arasında, ikinci ve dördüncü dizelerinin kendi arasında uyaklı olmasına dayanan uyak türüdür. ABAB biçimindedir.

*a* Ne doğan güne hükmüm geçer,
*b* Ne halden anlayan bulunur;
*a* Ah aklımdan ölümüm geçer;
*b* Sonra bu kuş, bu bahçe, bu nur.
*C. S. Tarancı*
#### Örüşük Kafiye Şeması

Batı şiirinden şiirimize geçmiş kafiye şemasıdır. Özellikle TERZARİMA nazım şeklinde kullanılan bir kafiye şemasıdır. Üç dizeli bentliklerden oluşur. Son bent tek dizeden oluşur. Son kelimelere bakılır

Şeması; (a,b,a), (b,c,b), (c,d,c) şeklinde gösterilebilir.

#### Mani Tipi Kafiye

Halk Edebiyatı'ndaki manilerden yayılmış kafiye şemasıdır.
Manilerden oluşur

A Uzaklar **seçilmiyor**

A Gönüldür **geçilmiyor**

B Gönül bir top ibrişim

A Dolaşmış **açılmıyor**

Şeması; (a,a,b,a), (c,c,d,c), ... gösterilebilir.

### Uyakların dizelerdeki bulunma yerlerine göre

#### İç Kafiye

Dizelerin ortasında bulunan uyaktır.

Örnek:

Şeb-i hicran yanar **cânım** döker kan çeşm-i giryânım
Uyadır halkı **efganım** kara bahtım uyanmaz mı.
*Fuzulî*
Burada "*cânım*" ve "*efganım*" (*-an*) sözcüklerinde iç uyak görülmektedir.

#### Baş Kafiye

Dizelerin başında bulunan uyaktır. Altay aliterasyonu diye de bilinir.

Örnek:

Gönlümüz bağlandı zülfün teline
**Alınmaz** gözleri mestim alınmaz
Sencileyin cevredici kuluna
**Bulunmaz** gözleri mestim bulunmaz.
*Gevheri*
İkinci dizedeki "*alınmaz*" ile dördüncü dizedeki "*bulunmaz*" (-l) sözcükleri baş uyak oluştururlar.

### Özel durumlar

#### Tunç kafiye

Tunç kafiye için farklı isimler de kullanılmaktadır. Bir dizenin son sözcüğünün, bir diğer dizenin son sözcüğünü tamamen içermesine dayanan uyak türüdür. Zengin uyağın özel bir durumudur. Tunç uyağın olabilmesi için ses benzerliğinin en az üç sesten oluşması gerekir.

Örnek:

Garbın afakını sarmışsa çelik zırhlı du**var**.
Benim iman dolu göğsüm gibi serhaddim **var**.
*Mehmet Âkif Ersoy*
Örneğin bu beyitte "*duvar*" ve "*var*" sözcükleri tunç uyak oluşturur.
Aynı zamanda "var" sesleri zengin uyaktır.

#### Cinaslı Kafiye

Mısra sonlarında anlam olarak farklı ancak yazılış olarak aynı olan yani eş sesli kelimelerin kullanılması sonucu oluşan kafiyedir.

Örneğin; 
… bülbül,
Kapımdaki **asmaya**, 
… vazgeçmem
Götürseler **asmaya**.
Mısra sonlarında bulunan **asmaya** kelimeleri cinaslı kafiye örneğidir. "Asmak" iki farklı anlamda kullanılmış ve bu sayede ses ahengi oluşturularak "cinaslı kafiye" örneği verilmiştir.
Söyleniş bakımından aynı ancak anlam olarak farklı sözcüklerden ya da söz yüklemlerinden oluşan uyak türüdür.
Örnek:

Dönülmez akşamın ufkundayız, vakit çok **geç**:
Bu son fasıldır ey ömrüm, nasıl geçersen **geç**.
*Yahya Kemal*

*Buradaki alıntıda "geç" ve "geç" sözcükleri cinaslı uyak oluşturur*

**REDİFLER**

Uyaktan sonra gelen aynı anlam ve görevdeki ek ya da sözcüklere redif denir. Redif ve uyaklar karıştırılmamalıdır.
**ÖRNEK:**

Koyun verdi kuzu verdi süt **verdi**

Yemek verdi ekmek verdi et **verdi**

Kazma ile dövmeyince kıt **verdi**

Benim sadık yarim kara topraktır.

*Âşık Veysel*
Örneğin yukarıdaki alıntıda kalın olarak gösterilen sözcükler rediftir.

Kaynakça
--------



|  |  |
| --- | --- |
| Otorite kontrolü Bunu Vikiveri'de düzenleyin | 
* BNF: cb11966968n (data)
* GND: 4130015-4
* LCCN: sh85113812
* NKC: ph217769
* NLI: 987007536333605171
* TDVİA: kafiye

 |