Caminin 1870'lerdeki görünümü
**Sancaktar Hayrettin Camii** *(Sancaktar Hayreddin Mescidi)* ya da **Azize Gastria Manastırı** (Yunanca: Μονῆ τῶν Γαστρίων *Monē tōn Gastríōn*), Osmanlı İmparatorluğu döneminde camiye çevrilen bir manastırdır. Bugün cami olarak kullanılan bölüm bir manastır kompleksinin yalnızca ayakta kalan küçük bir bölümü olduğu sanılmaktadır. Bu manastırın adının ne olduğu konusunda kesin kabul görmemiş değişik görüşler bulunmaktadır. Yapının Gastrion Manastırı'nın (Yunanca: Μονή των Γαστρίων - *Moni ton Gastrion*, *Vazolar Manastırı*) bir parçası olduğu düşünülse de, adı geçen manastırın fazla doğusunda olması nedeniyle bu görüş herkes tarafından kabul görmemektedir. İstanbul'da Komnenos ve Paleologos dönemi Bizans mimari yapıtlarının küçük bir örneğidir.

Konum
-----

Kesin olmamakla birlikte Orta Çağ'a ya da 3 ilâ 4. yüzyıllara tarihlendirilen yapı İstanbul'un Fatih ilçesinde, Samatya semti Teberdar Sokağı'nda bulunmaktadır. Sirkeci-Halkalı banliyö hattının Kocamustafapaşa istasyonundan 500 metre uzaklıkta bulunmaktadır. Caminin çevresi pek çok dükkân ile çevrilidir.

Geçmişi
-------

İstanbul'un yedinci tepesinde, Marmara Denizi'ne bakan bir yamaçta bulunan bu yapının, kökeniyle ilgili bilgiler oldukça yetersizdir ve kesinliği tartışmalıdır. Bunlar içinde en yaygın olan anlatıya göre, I. Konstantin'in annesi Helena, 325 yılında yanında Gerçek Haç ve İsa'nın çarmıha gerildiği Galgota'dan toplanmış hoş kokulu bitkilerin içinde olduğu vazolarla Samatya Liman'ndan şehre giriş yapmıştır. Helene, Samatya'da bu yapıya uğrayarak elindeki vazoları buraya bırakır ve burada bir manastır kurar. Ama tarihî kayıtlarda Konstantinopolis'te 4. yüzyılın son çeyreğinden önce manastır tarzı dinî yapılara rastlanmaz. Bu nedenle bu sav, büyük olasılıkla bir şehir efsanesinden ibarettir.

Caminin kuzeyden görünümü
Gastrion Manastırı'ndan tarihî kayıtlarda ilk kez, 9. yüzyılın başlarında söz edilmektedir. İmparator Theofilos'un karısı Theodora'nın annesi, Theoktisti bu dönemde Samatya'dan (Yunanca: Ψαμάθεια, *Psamatya*) bir ev almış ve burada bir manastır kurmuştur. Theoktisti öldükten sonra bu binaların kurucusu ve sahibi unvanı kızı Theodora'ya geçmiştir. Theodora tahttan indirildikten sonra kardeşi Bardas tarafından çocukları Anna, Anastasya ve Pulcherya ile birlikte bu manastıra getirilmiştir. VII. Konstantin'in *De Ceremoniis* isimli kitabında yazdığına göre burası aynı zamanda Theodora'nın aile mezarlığı gibi kullanılmaktaydı. Kendisi, kardeşi Petronas, annesi ve üç kızı burada gömülmüştür.

Şehir Türkler tarafından ele geçirilmeden önce yapının yazılı kaynaklarda adının son geçişi, bir Rus gezginin notlarındadır. 15. yüzyılın ikinci çeyreğinde şehri ziyarete gelen bu Rus gezgin ayrıca İstanbul surlarının yakınında çeşitli azizlere ait kutsal emanetlere ev sahipliği yapan bir manastırdan söz eder. Bu manastır Gastrion Manastırı ile ilişkilendirilmektedir.

Şehrin düşüşünden kısa bir süre sonra şehirdeki metruk yapıları şeneltme politikası uyarınca, II. Mehmed'in sancaktarı Hayrettin Efendi yapıyı bir mescide çevirmiş ve öldükten sonra naaşı buraya defnedilmiştir. Bu yapının ikamesi için kurulan vakıf günümüze ulaşmamıştır. 1894 yılında İstanbul'da meydana gelen büyük depremde yapının bir bölümü çökmüş; kapsamlı bir onarımı ancak 1973 ve 1976 yılları arasında görmüştür. 1877 yılına ait bir kitapta yer alan bilgilere göre, caminin kubbesi yoktur ve çatı kırmızı kiremit kaplıdır. Yapının doğu duvarında derin bir çatlak söz konusudur. 1894 yılındaki depremde binanın bir kısmının yıkılması büyük olasılıkla bu çatlak nedeniyledir. 1894 depreminde büyük zarar gören caminin çevresi daha sonraki yıllarda gecekondularla dolmuştur.

Mimari özellikleri
------------------

Bir dinî yapıya göre oldukça küçük kalan boyutları nedeniyle bu yapının, manastırın kilise bölümünden çok, önemli dinî kişiliklerin defin şapeli (türbesi) olarak kullanıldığı sanılmaktadır. 14. yüzyıl Paleologos dönemi yapılarıyla ilişkilendirilmektedir. Düzensiz sekizgen biçimde yapılan yapının iç kullanım alanı haç planlıydı. Doğuya doğru çıkıntı yapan bir apsisi vardı. Haç planlı iç kullanım alanı ve bu apsis büyük olasılıkla 1973 yılında başlatılan onarım çalışmalarında yeniden oluşturulmamıştır. Yapının içindeki tonozların kemerlerinin yaklaşık olarak 6,5 metre çapındaki bir kubbeyi taşıdıkları sanılsa da, kubbenin özgün biçimi bilinmediği için bu onarım sırasında kubbe de es geçilerek çatı eskiden olduğu gibi kiremitlerle örtülmüştür. Binanın aydınlatması, karşılıklı duvarlara açılan pencerelerle sağlanmıştır. Tüm pencereler derin bir kemerle çevrelenmiş olup yapının içine açılmaktadır. Duvar yapımında geleneksel Bizans mimarisinde olduğu gibi tuğla ve yontmataş birlikte kullanılmıştır. Yapının dış cephesine çokrenkli bir görünüm veren bu tarz, Paleologos dönemi mimarisinin en yaygın uygulamalarındandır. Kuzeybatı ve güney taraflarda günümüzde de hâlâ var olan duvarların onarım çalışmaları başlamadan önceki durumlarına bakıldığında, yapının izole hâlde olmadığı; bir başka yapıyla bitişik nizamda durduğu anlaşılmaktadır. Yapı camiye ilk çevrildiği dönemde kısa bir minareye sahipken; günümüzde var olan uzun gövdeli minare de yapıya 1973 yılında başlatılan onarım çalışmaları sırasında eklenmiştir.

Kaynakça
--------

* Janin, Raymond (1953). *La Géographie Ecclésiastique de l'Empire Byzantin. 1. Part: Le Siège de Constantinople et le Patriarcat Oecuménique. 3rd Vol. : Les Églises et les Monastères*. Paris: Institut Français d'Etudes Byzantines.

* Mamboury, Ernest (1953). *The Tourists' Istanbul*. İstanbul: Çituri Biraderler Basımevi.

* Eyice, Semavi (1955). *Istanbul. Petite Guide a travers les Monuments Byzantins et Turcs*. İstanbul: Istanbul Matbaası.

* Gülersoy, Çelik (1976). *A Guide to Istanbul*. İstanbul: Istanbul Kitaplığı. OCLC 3849706.

* Müller-Wiener, Wolfgang (1977). *Bildlexikon zur Topographie Istanbuls: Byzantion, Konstantinupolis, Istanbul bis zum Beginn d. 17 Jh*. Tübingen: Wasmuth. ISBN 9783803010223.

* Garland, Lynda (1999). *Byzantine Empresses: Women and Power in Byzantium AD 527-1204*. Routledge. ISBN 9780415146883.

### Kaynakça

1. 1 2  Janin, p. 72.
2. 1 2 3 4 5 6 7 8  Müller-Wiener, p. 194.
3. ↑  Janin, p. 73. "VII. Konstantin'e göre diğer erkek kardeşi Bardas'ın da çene kemiği aile bireylerinin yanında, mermer bir hazne içinde burada gömülüdür."
4. 1 2  Janin, p. 73.
5. 1 2 3 4  "Sancaktar Hayreddin Mescidi ve Tekkesi". 11 Mart 2016 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 28 Haziran 2010.
6. ↑  Eyice, p. 90.

|  |  |
| --- | --- |
|  | Wikimedia Commons'ta ***Sancaktar Hayrettin Camii*** ile ilgili ortam dosyaları bulunmaktadır. |

| * g
* t
* d
İstanbul'da camiye çevrilen kiliseler |
| --- |
| 
* Arap (San Paolo)
* Atik Mustafa Paşa (Azize Thekla)
* Bodrum (Mireleon)
* Eski İmaret (Pantepoptes)
* Fenari İsa (Lips Manastırı)
* Fethiye (Pammakaristos)
* Gül (Aya Theodosia)
* Ayasofya
* Hirami Ahmed Paşa (Aya Yani)
* İmrahor (Studios Manastırı)
* Kalenderhane (Kiriotissa)
* Kariye Camii
* Kasımağa Mescidi
* Kefeli (Manuel Manastırı)
* Kocamustafapaşa (Andreas Manastırı)
* Küçük Ayasofya (Aziz Sergios ve Bakkhos Manastırı)
* Sancaktar Hayrettin (Gastrion Manastırı)
* Vefa Kilise (Aziz Theodoros)
* Zeyrek (Pantokrator)

 |

| * g
* t
* d
Bizans dönemi Konstantinopolis'in kilise ve manastırları |
| --- |
| 
* Aziz Andreas Krisei
* Havariyyun Kilisesi
* Aziz Karpus ve Papilus Matirionu
* Kariye Camii
* Hristos Halkitis
* Christ Euergetes
* Christ Pantepoptes
* Christ Pantokrator
* Aziz Dominik
* Gastria Manastırı
* Aya İrini Kilisesi
* Lips Manastırı
* Aziz Yuhanna
* Manuel Manastırı
* Meryem Ana Kilisesi (Vlaherna)
* Azize Meryem
* Hodegon Manastırı
* Azize Meryem Kyriotissa
* Kanlı Kilise
* Azize Meryem Pammakaristos
* Azize Meryem Peribleptos
* Faros (Fener) Meryemi Kilisesi
* Balıklı Meryem Ana Rum Manastırı
* Aziz Şehitler Menodora, Metrodora, ve Nymphodora
* Myrelaion Manastırı
* Nea Ekklisia
* Ayios Polieuktos Kilisesi
* Azize Thekla
* Aziz Theodore
* Azizler Sergius ve Bacchus
* Ayasofya
* Stoudios Manastırı
* Bilinmiyor (Balaban Ağa)
* Bilinmiyor (Bogdan Saray)
* Bilinmiyor (Esekapısı)
* Bilinmiyor (Kasımağa)
* Odalar Camii
* Bilinmiyor (Palace Basilica)
* Bilinmiyor (Şeyh Süleyman)
* Bilinmiyor (Toklu Dede)

 |

| * g
* t
* d
Fatih'teki camiler |
| --- |
| 
* Abdi Çelebi Camii
* Ahi Çelebi Camii
* Ahmediye Camii
* Akbaba Mehmed Efendi Camii
* Akşemseddin Camii
* Arakiyeci Mehmed Ağa Camii
* Arpa Emini Mescidi
* Atik Mustafa Paşa Camii
* Ayasofya
* Bali Paşa Camii
* Bayezid Ağa Camii
* Bayezid Camii
* Beşir Ağa Külliyesi
* Bezmialem Valide Camii
* Bodrum Camii
* Burmalı Mescid Camii
* Cerrah Mehmed Paşa Camii
* Ceylani Camii
* Cezeri Kasım Paşa Camii
* Çivizade Camii
* Davud Paşa Camii
* Draman Yunus Camii
* Dülgerzade Camii
* Emir Buhari Camii
* Ese Kapı Camii
* Eski İmaret Camii
* Fatih Camii
* Fatma Sultan Camii
* Fenari İsa Camii
* Ferruh Kethüda Camii
* Fethiye Camii
* Firuz Ağa Camii
* Fuad Paşa Camii
* Gazi Ahmed Paşa Camii
* Gazi Atik Ali Paşa Camii
* Gül Camii
* Hacı Evhadüddin Camii
* Hacı İlyas Yatağan Camii
* Hacı İsa Camii
* Hadım İbrahim Paşa Camii
* Haraççı Kara Mehmet Camii
* Harbi Mescidi
* Haseki Sultan Camii
* Hazreti Kaab Camii
* Hekimoğlu Ali Paşa Camii
* Hırka-i Şerif Camii
* Hızır Çavuş Camii
* Hidayet Camii
* Hoca Ali Camii
* Hürrem Çavuş Camii
* İbrahim Paşa Camii
* İmrahor Camii
* İskenderpaşa Camii
* İsmailağa Camii
* İvaz Efendi Camii
* Kalenderhane Camii
* Kaptan-ı Derya Basmacızade İbrahim Paşa Camii
* Kariye Camii
* Kasımağa Mescidi
* Katip Muslihiddin Camii
* Katip Sinan Camii
* Katip Şemseddin Camii
* Keçeci Piri Camii
* Kefeli Camii
* Kemalpaşa Camii
* Kızıl Minare Camii
* Kocamustafapaşa Sümbül Efendi Camii
* Küçük Ayasofya Camii
* Kürkçübaşı Ahmet Şemsettin Camii
* Kürkçübaşı Camii
* Laleli Camii
* Mahmutpaşa Camii
* Manastır Mescidi
* Mehmed Ağa Camii
* Mesih Mehmed Paşa Camii
* Mihrimah Sultan Camii
* Mimar Acem Camii
* Mimar Hayreddin Cami
* Mimar Sinan Mescidi
* Molla Hüsrev Camii
* Molla Hüsrev Camii (Küçükmustafapaşa)
* Muhtesib Karagöz Mescidi
* Murat Paşa Camii
* Nakilbend Camii
* Nişancı Mehmet Paşa Camii
* Nuruosmaniye Camii
* Odabaşı Camii
* Odalar Camii
* Öküz Mehmed Paşa Camii
* Pertevniyal Valide Sultan Camii
* Pîrî Mehmed Paşa Camii
* Ramazan Efendi Camii
* Rüstem Paşa Camii
* Sancaktar Hayrettin Camii
* Sanki Yedim Camii
* Sekbanbaşı Camii
* Softa Hatip Camii
* Sokollu Mehmed Paşa Külliyesi
* Sultanahmet Camii
* Süleymaniye Camii
* Şehzade Camii
* Şepsafa Camii
* Şeyh Ebul Vefa Camii
* Şeyh Süleyman Mescidi
* Toklu Dede Mescidi
* Üç Mihraplı Camii
* Üsküplü Çakır Ağa Camii
* Vasat Atik Ali Paşa Camii
* Vefa Kilise Camii
* Yavuz Selim Camii
* Yeni Cami
* Yusuf Şucaeddin Camii
* Zeynep Sultan Camii
* Zeyrek Camii
* Zihgiri Kemal Mescidi

 |