Bilgisayar bilimi kavramı için Tam sayı (bilgisayar bilimi) sayfasına bakınız.
Karatahtaya yazı tipindeki kalın **Z** harfi, sıklıkla tüm tam sayılar kümesini temsil etmek amacıyla tercih edilir.
**Tam sayılar**, sayılar kümesinde yer alan sıfır (0), pozitif yönde yer alan doğal sayılar (1, 2, 3, …) ve bunların negatif değerlerinden oluşan negatif sayılardan (−1, −2, −3, …) oluşan sayı kümesidir.

Tüm tam sayıların oluşturduğu küme, çoğunlukla kalın harf biçimindeki **Z** veya karatahta vurgusu kullanılarak {\displaystyle \mathbb {Z} } şeklinde ifade edilir. Z harfi Almanca *Zahlen* (sayılar) sözcüğünden gelir.

Doğal sayılar kümesi {\displaystyle \mathbb {N} }, {\displaystyle \mathbb {Z} } tam sayılar kümesinin bir alt kümesi olarak tanımlanır. Bu tam sayılar kümesi, ardından tüm rasyonel sayılar kümesi {\displaystyle \mathbb {Q} }’nun ve bu küme de reel sayılar kümesi {\displaystyle \mathbb {R} }’nin bir alt kümesi olarak sıralanır. Doğal sayılar kümesine benzer biçimde, {\displaystyle \mathbb {Z} } tam sayılar kümesi de sayılabilir sonsuzluk özelliği gösterir. Tam sayı kavramı, kesirli bir kısmı bulunmayan ve böylelikle doğrudan reel sayı olarak ifade edilebilen sayılar için kullanılır. Mesela, 21, 4, 0 ve -2048 tam sayılardır; buna karşın 9.75, 5 1/2 ve √2 tam sayı olarak değerlendirilmez.

Doğal sayı kümelerini kapsayan yapılar içerisinde, tam sayılar hem en minimal grup hem de en minimal halka yapısını teşkil ederler. Cebirsel sayı teorisi alanında, tam sayılar zaman zaman, onları daha geniş bir kapsamda ele alınan cebirsel tam sayılar ile karıştırmamak adına **rasyonel tam sayılar** olarak özel bir şekilde tanımlanır. Gerçekte, rasyonel olarak ifade edilen tam sayılar, hem cebirsel tam sayı özelliklerini taşır hem de rasyonel sayılar kategorisinde değerlendirilirler.

Tarihçe
-------

İlk Türkçe *tam sayı* teriminin kullanımlarından biri 1955'e dayanır.

Tarih boyunca tam sayı terimi, 1'in katları olan sayılar için veya tam sayılı kesirlerin tam kısımlarını ifade etmek için kullanılmıştır. Başlangıçta yalnızca pozitif tam sayılar ele alınmış ve bu durum, terimin doğal sayılarla eşanlamlı hale gelmesine yol açmıştır. Tam sayı kavramının tanımı, negatif sayıların faydasının zamanla kabul edilmesiyle genişletilmiş ve bu sayılar da tanımın içine dahil edilmiştir. Örneğin, Leonhard Euler, 1765 tarihli *Cebirin Unsurları* adlı çalışmasında tam sayıları, hem pozitif hem de negatif sayıları içerecek biçimde tanımlamıştır. Bununla birlikte, Avrupalı matematikçilerin büyük bir kısmı 19. yüzyılın ortalarına kadar negatif sayılar konseptine karşı direnç göstermiştir.

Tam sayılar kümesini temsil etmek üzere 'Z' harfinin tercih edilmesi, Almanca'da "sayılar" anlamına gelen *Zahlen* kelimesinden kaynaklanmaktadır ve bu bağlamda David Hilbert ile ilişkilendirilir. Bu notasyonun ders kitaplarında ilk defa kullanıldığı bilinen örnek, 1947 yılında Nicolas Bourbaki grubu tarafından kaleme alınan Algébre isimli eserde yer almaktadır. Notasyonun benimsenmesi hemen gerçekleşmemiştir; mesela, bir başka ders kitabında 'J' harfi kullanılmış ve 1960 yılında yayımlanan bir makalede 'Z', yalnızca sıfır ve pozitif tam sayıları ifade etmek amacıyla tercih edilmiştir. Ancak 1961 itibarıyla, modern cebir metinleri genel olarak 'Z' harfini, hem pozitif hem de negatif tam sayıları kapsayacak şekilde kullanmaya başlamışlardır.

{\displaystyle \mathbb {Z} } sembolü, çeşitli kümeleri tanımlamak amacıyla farklı yazarların tercihlerine göre değişken notasyonlar ile sıklıkla sembolize edilir: Pozitif tam sayılar için {\displaystyle \mathbb {Z} ^{+}}, {\displaystyle \mathbb {Z} +} veya {\displaystyle \mathbb {Z} ^{>}} kullanılırken, sıfır ve pozitif tam sayılar için {\displaystyle \mathbb {Z} ^{0+}} veya {\displaystyle \mathbb {Z} ^{\geq }}, ve sıfır olmayan tam sayılar için {\displaystyle \mathbb {Z} ^{\neq }} tercih edilir. Bazı yazarlar, sıfır olmayan tam sayılar için {\displaystyle \mathbb {Z} ^{\*}} kullanırken, diğerleri bu notasyonu sıfır ve pozitif tam sayılar için veya {\displaystyle \mathbb {Z} }'nin birimler grubunu (İng. *unit (ring theory)*) ifade eden {–1, 1} için kullanmaktadır. Ek olarak, {\displaystyle \mathbb {Z} \_{p}} notasyonu, ya modüler *p* tam sayılarını (yani, tam sayıların denklik sınıflarını) ya da *p*-adik tam sayılarını tanımlamak için kullanılır.

1950'lerin başlarına dek, bütün sayılar ile tam sayılar arasında bir eşanlamlılık söz konusuydu. 1950'lerin sonlarına doğru, *New Math* hareketinin bir unsuru olarak, Amerikan ilkokul öğretmenleri "bütün sayılar" (İng. *whole numbers*) teriminin, negatif sayıları dışlayarak yalnızca doğal sayıları kapsadığını, "tam sayı" teriminin ise negatif sayıları da içerecek şekilde genişletildiğini derslerinde işlemeye başladılar. "Bütün sayı" kavramı (İng. *whole numbers*), günümüzde hala belirsizliğini sürdürmektedir.

Cebirsel özellikler
-------------------

Tam sayılar, teorik olarak sonsuz bir uzunluğa sahip olan sayı doğrusu üzerinde, birbirinden eşit mesafelerle ayrılmış, ayrık noktalar şeklinde tasavvur edilebilirler. İlgili gösterimde, negatif olmayan tam sayı kümeleri mavi renkle temsil edilmiş olup, negatif değerli tam sayılar ise kırmızı renk ile ifade edilmiştir.
Doğal sayılar kümesi gibi, {\displaystyle \mathbb {Z} } kümesi de toplama ve çarpma gibi ikili işlemler bakımından kapalı bir yapıya sahiptir; bu, herhangi iki tam sayının toplamının ve çarpımının yine bir tam sayı olacağı anlamına gelir. Bununla birlikte, negatif doğal sayıların ve özellikle 0'ın dahil edilmesi ile {\displaystyle \mathbb {Z} }, doğal sayılar kümesinden farklı olarak, çıkarma işlemine yönelik de kapalı bir karakter gösterir.

Tam sayılar kümesi, her bir birimli halka yapısı için, bu yapılara doğru tam sayılardan tekil bir halka homomorfizmasının (İng. *ring homomorphism*) tesis edilebildiği, temel bir birimli halka olarak işlev görür. Bu evrensel özellik (İng. *universal property*), özgül olarak halkaların kategorisi içerisinde bir başlangıç objesi (İng. *initial object*) olarak tanımlanabilirlik, {\displaystyle \mathbb {Z} } halkasının ayırt edici niteliğini belirler.

{\displaystyle \mathbb {Z} } kümesi, iki tam sayının birbirine bölünmesi işlemi (örnek olarak, 1 sayısının 2 sayısına bölünmesi durumu gösterilebilir) neticesinde her defasında tam sayı elde edilmeyebileceğinden, bölme işlemi açısından kapalı bir yapı sergilemez. Doğal sayılar kümesi, üs alma işlemine göre kapalılık özelliğine sahipken, tam sayılar kümesi bu özelliği taşımamaktadır; zira üssün negatif değer alması halinde, sonuç kesirli bir sayıya dönüşebilir.

Aşağıdaki tablo, herhangi bir *a*, *b* ve *c* tam sayısı için toplama ve çarpma işlemlerinin bazı temel özelliklerini listelemektedir:

Tam sayılarda toplama ve çarpma işlemlerinin özellikleri|  | Toplama | Çarpma |
| --- | --- | --- |
| Kapalılık: | *a* + *b* bir tam sayıdır | *a* × *b* bir tam sayıdır |
| Birleşme: | *a* + (*b* + *c*) = (*a* + *b*) + *c* | *a* × (*b* × *c*) = (*a* × *b*) × *c* |
| Değişme: | *a* + *b* = *b* + *a* | *a* × *b* = *b* × *a* |
| Etkisiz elemanın varlığı: | *a* + 0 = *a* | *a* × 1 = *a* |
| Ters elemanların varlığı: | *a* + (−*a*) = 0 | Tersinir tam sayılar (−1 ve 1 olarak adlandırılan birimler) dışında tersi olan tam sayı yoktur. |
| Dağılma: | *a* × (*b* + *c*) = (*a* × *b*) + (*a* × *c*) ve (*a* + *b*) × *c* = (*a* × *c*) + (*b* × *c*) |
| Sıfır bölensiz: |  | Eğer *a* × *b* = 0, o zaman *a* = 0 veya *b* = 0 (veya her ikisi) |

Toplama işlemi çerçevesinde, {\displaystyle \mathbb {Z} } kümesine ilişkin olarak sıralanan başlıca beş özelliğin tanımladığı yapı, bu kümenin bir abelyen grup olduğunu ifade eder. Bu küme, her biri sıfırdan farklı olan tam sayıların, sonlu bir 1 + 1 + ... + 1 veya (−1) + (−1) + ... + (−1) şeklindeki toplamları ile ifade edilebilirliği dolayısıyla, aynı zamanda bir devirli grup özelliği taşır (İng. *cyclic group*). Gerçekte, toplama işlemi altında {\displaystyle \mathbb {Z} }, herhangi bir sonsuz devirli grubun, {\displaystyle \mathbb {Z} } ile eşyapı grubu olduğu bağlamda, *tek* sonsuz devirli gruptur.

Çarpma işlemine ilişkin olarak sıralanan ilk dört özelliğin tanımı, {\displaystyle \mathbb {Z} } kümesinin çarpma altında bir değişmeli monoid yapısına sahip olduğunu gösterir. Ancak, 2 sayısının örneğinde olduğu gibi, her tam sayının çarpmaya ilişkin bir çarpımsal tersi bulunmamaktadır, bu durum {\displaystyle \mathbb {Z} } kümesinin çarpma işlemi bağlamında bir grup oluşturmadığını ifade eder.

Yukarıda sunulan özellikler cetvelinden (en sonuncu dışında) elde edilen kuralların tümü, toplama ve çarpma işlemleriyle bir arada {\displaystyle \mathbb {Z} } kümesinin, birimli değişmeli halka olarak tanımlandığını ortaya koyar. Bu yapı, benzer cebirsel yapılara ait nesnelerin ilk örneğidir. {\displaystyle \mathbb {Z} } içerisinde, değişkenlerin her bir değeri için gerçek olan, yalnızca herhangi bir birimli değişmeli halkada doğru kabul edilen eşitlikler ve ifadeler geçerlidir. Bazı sıfır olmayan tam sayılar, çeşitli halkalarda sıfır değerine karşılık gelir.

Tam sayılar kümesinde sıfır bölensizlerin bulunmaması (özellikler tablosundaki son özellik), değişmeli halka {\displaystyle \mathbb {Z} }'nin, bir tamlık bölgesi olarak nitelendirilebileceğini gösterir.

Çarpmaya ilişkin ters elemanların eksikliği, bu durumun {\displaystyle \mathbb {Z} } kümesinin bölme işlemine kapalı olmadığı gerçeği ile eşdeğer olduğundan, {\displaystyle \mathbb {Z} }'nin bir alan olarak tanımlanamayacağı anlamına gelir. Tam sayıları bir althalka olarak barındıran en küçük alan yapı, rasyonel sayılar alanıdır. Tam sayılar kümesinden rasyonel sayılar kümesinin türetilmesi süreci, herhangi bir tamlık bölgesi için kesirler cisminin (İng. *field of fractions*) oluşturulması amacıyla modellenebilir. Ayrıca, bir cebirsel sayı alanından (rasyonel sayılara bir uzantı olarak) başlanarak, içerisinde {\displaystyle \mathbb {Z} } kümesini de barındıran tam sayılar halkası (İng. *ring of integers*) elde edilebilir.

Her ne kadar {\displaystyle \mathbb {Z} } üzerinde geleneksel bölme işlemi tanımlanmamış olsa da, "kalan ile bölme" işlemi bu küme üzerinde tanımlanabilir. Bu işleme, Öklid bölmesi adı verilir ve şu kritik özelliği taşır: *b* ≠ 0 koşulunu sağlayan herhangi *a* ve *b* tam sayı çifti için, *a* = *q* × *b* + *r* ve 0 ≤ *r* < |*b*| ilişkilerini sağlayan benzersiz *q* ve *r* tams ayıları mevcuttur; burada |*b*|, *b* sayısının mutlak değerini ifade eder. Bu bağlamda, *q* tam sayısı *bölüm*, *r* ise *a* ile *b*'nin bölünmesi sonucu elde edilen *kalan* olarak isimlendirilir. En büyük ortak bölenlerin belirlenmesi sürecinde kullanılan Öklid algoritması, ardışık Öklid bölme işlemlerine dayanır.

İlgili metin, {\displaystyle \mathbb {Z} } kümesinin bir Öklid bölgesi (İng. *Euclidean domain*) olarak tanımlandığını belirtmektedir. Bu durum, aynı zamanda {\displaystyle \mathbb {Z} }'nin bir esas ideal bölgesi (İng. *principal ideal domain*) olduğunu gösterir ve her pozitif tam sayının, asal sayıların çarpımı şeklinde özünde benzersiz (İng. *essentially unique*) bir biçimde ifade edilebileceğini ima eder. Bu durum, aritmetiğin temel teoremi olarak bilinir.

Sıralama teorisine ilişkin özellikler
-------------------------------------

{\displaystyle \mathbb {Z} }, herhangi bir tam sıralama özelliği gösteren, fakat ne üst ne de alt sınır içeren bir kümedir. {\displaystyle \mathbb {Z} } kümesinin sıralama ilişkisi aşağıdaki gibi ifade edilir:
:... −3 < −2 < −1 < 0 < 1 < 2 < 3 < ...
Bir tam sayının sıfır değerinden büyük olması durumunda *pozitif*, sıfırdan küçük olması durumunda ise *negatif* olarak nitelendirilir. Sıfır değeri, ne negatif ne de pozitif olarak nitelendirilebilir.

Tam sayılar arasındaki sıralama ilişkisi, cebirsel işlemlerle aşağıdaki biçimde uyum içindedir:

*a* < *b* ve *c* < *d* olduğunda, *a* + *c* < *b* + *d* sonucu elde edilir.
*a* < *b* ve 0 < *c* olduğunda, *ac* < *bc* eşitsizliği geçerlidir.

Bunun sonucu olarak, {\displaystyle \mathbb {Z} } üzerinde tanımlanan bu sıralama ile birlikte, bir sıralı halka yapısını oluşturur.

Tam sayılar, pozitif elemanları iyi sıralı olan tek ciddi tam sıralı Abel grubudur. 
Bu, herhangi bir Noetherian halka değerleme halkasına (İng. *valuation ring*) ya bir cisim—ya da ayrık değerleme halkası (İng. *discrete valuation ring*) olduğu ifadesine eşdeğerdir.

Tanımlama
---------

### Geleneksel tanımlama

Temel eğitim süreçlerinde, tam sayı kavramı, genellikle pozitif doğal sayılar kümesi, sıfır ve doğal sayıların negatif karşılıklarının birleşimi olarak sezgisel bir yaklaşımla tanımlanmaktadır. Bu tanım, formal bir yapıya kavuşturulabilir: başlangıçta, Peano aksiyomları temel alınarak {\displaystyle N} doğal sayılar kümesi inşa edilir. Ardından, {\displaystyle N} kümesi ile her elemanı arasında birebir eşleme bulunan ve {\displaystyle N} kümesinden ayrık bir {\displaystyle N^{-}} kümesi tanımlanır. Bu bağlamda, {\displaystyle N^{-}} kümesi için, örneğin, {\displaystyle \psi } eşlemesi {\displaystyle n\mapsto (1,n)} olacak şekilde {\displaystyle (1,n)} formundaki sıralı çiftler seçilebilir. Son adımda, 0 elemanı, ne {\displaystyle N} kümesinde ne de {\displaystyle N^{-}} kümesinde yer almayacak şekilde, örneğin {\displaystyle (0,0)} sıralı çifti olarak belirlenir. Böylelikle, tam sayılar kümesi, {\displaystyle N\cup N^{-}\cup {0}} birleşimi ile tanımlanmış olur.

Geleneksel aritmetik işlemleri, tam sayılar kümesi üzerinde, pozitif sayılar, negatif sayılar ve sıfır olmak üzere, parçalı fonksiyonlar yardımıyla tanımlanabilir. Mesela, negasyon işlemi şu şekilde ifade edilir:



−
x
=

{

ψ
(
x
)
,

eğer 

x
∈
P


ψ

−
1

(
x
)
,

eğer 

x
∈

P

−



0
,

eğer 

x
=
0



{\displaystyle -x={\begin{cases}\psi (x),&{\text{eğer }}x\in P\\\psi ^{-1}(x),&{\text{eğer }}x\in P^{-}\\0,&{\text{eğer }}x=0\end{cases}}}

{\displaystyle -x={\begin{cases}\psi (x),&{\text{eğer }}x\in P\\\psi ^{-1}(x),&{\text{eğer }}x\in P^{-}\\0,&{\text{eğer }}x=0\end{cases}}}
Geleneksel tanımlama yöntemi, çeşitlilik arz eden durumların ortaya çıkmasına neden olur (her aritmetik işlemin, tam sayı türlerinin her birinin kombinasyonları üzerine tanımlanması gereklidir) ve tam sayıların aritmetik yasalarına olan uyumunun ispatı sürecini oldukça yorucu bir hale getirir.

### Sıralı ikili dizilerin eşdeğerlilik sınıfları

Sıralı ikili dizilerin eşdeğerlilik sınıflarının görselleştirilmesiKırmızı işaretler, doğal sayılar kümesine ait sıralı ikili dizileri ifade etmektedir. Birbirine bağlı olan kırmızı işaretler, çizginin uç kısmındaki mavi tam sayı değerlerini temsil eden eşdeğerlilik sınıflarını gösterir.
Çağdaş küme teorisine dayalı matematikte, aritmetik işlemilerin herhangi bir özgül durum ayrımına gerek kalmadan tanımlanabilmesine imkan veren daha soyut bir yapı tercih edilmektedir. Bu bağlamda, tam sayılar, doğal sayılardan oluşturulan sıralı ikili çiftlerin denklik sınıfları olarak formel bir biçimde kurulabilir (*a*,*b*).

Sezgisel olarak, (*a*,*b*) ifadesi, *b*'nin *a*'dan çıkarılması sonucunu temsil eder. 1 − 2 ile 4 − 5 gösterimlerinin aynı sayısal değeri temsil ettiği öngörümüzü teyit etmek amacıyla, bu ikili diziler üzerinde belirli bir kural çerçevesinde bir denklik ilişkisi ~ tanımlamaktayız:

{\displaystyle (a,b)\sim (c,d)}
yalnızca ve yalnızca

{\displaystyle a+d=b+c.}
Tam sayılar üzerinde gerçekleştirilen toplama ve çarpım işlemleri, doğal sayılara uygulanan benzer işlemler temel alınarak tanımlanabilir; [(*a*,*b*)] gösterimi, içerisinde (*a*,*b*) ögesini barındıran denklik sınıfını ifade etmek için kullanılır ve bu durumda işlemler şu şekilde ifade edilir:

{\displaystyle [(a,b)]+[(c,d)]:=[(a+c,b+d)].}
{\displaystyle [(a,b)]\cdot [(c,d)]:=[(ac+bd,ad+bc)].}
Bir tam sayının negatif değeri (veya toplamsal ters öge), ilgili ikilinin elemanlarının yer değiştirilmesiyle elde edilir:

{\displaystyle -[(a,b)]:=[(b,a)].}
Dolayısıyla, çıkartma işlemi, toplamsal ters ögenin eklenmesi şeklinde tanımlanabilir:

{\displaystyle [(a,b)]-[(c,d)]:=[(a+d,b+c)].}
Tam sayılara ilişkin standart sıralama kuralı aşağıdaki gibi ifade edilir:

{\displaystyle [(a,b)]<[(c,d)]} ancak ve ancak {\displaystyle a+d<b+c.}
Bu tanımlamaların, denklik sınıflarının temsilcilerinin seçimiyle ilgisiz olduğu kolaylıkla ispatlanabilir.

Her bir denklik sınıfı, (*n*,0) veya (0,*n*) (veya her iki durum için de) formunda özgün bir elemana sahiptir. Doğal sayı *n*, [(*n*,0)] sınıfıyla özdeşleştirilmekte (yani doğal sayılar, *n*'yi [(*n*,0)]'ye eşleyen bir fonksiyon aracılığıyla tam sayılara gömülmüştür), ve [(0,*n*)] sınıfı −*n* olarak ifade edilir (bu durum, kalan tüm sınıfları kapsar ve [(0,0)] sınıfını −0 = 0 olduğundan yeniden tanımlar).

Dolayısıyla, [(*a*,*b*)] gösterimi aşağıdaki gibi ifade edilir:

{\displaystyle {\begin{cases}a-b,&{\mbox{eğer }}a\geq b\\-(b-a),&{\mbox{eğer }}a<b.\end{cases}}}
Doğal sayıların, karşılık gelen tam sayılarla özdeşleştirilmesi durumunda (önceden bahsi geçen gömme metodu kullanılarak), bu gösterim yöntemi herhangi bir karmaşıklığa yol açmaz.

Bu gösterim yöntemi, tam sayıların {... −2, −1, 0, 1, 2, ...}  şeklindeki alışılagelmiş temsiline geri dönüş sağlar.

Örneklerden bazıları şu şekildedir:

{\displaystyle {\begin{aligned}0&=[(0,0)]&=[(1,1)]&=\cdots &&=[(k,k)]\\1&=[(1,0)]&=[(2,1)]&=\cdots &&=[(k+1,k)]\\-1&=[(0,1)]&=[(1,2)]&=\cdots &&=[(k,k+1)]\\2&=[(2,0)]&=[(3,1)]&=\cdots &&=[(k+2,k)]\\-2&=[(0,2)]&=[(1,3)]&=\cdots &&=[(k,k+2)].\end{aligned}}}
### Diğer yaklaşımlar

Teorik bilgisayar biliminde, tam sayıların inşası için otomatik teorem kanıtlama ve terim yeniden yazım motorları tarafından kullanılan diğer yaklaşımlar mevcuttur.
Tam sayılar, birkaç temel işlem (örneğin, **sıfır**, **bir sonraki**, **bir önceki**) kullanılarak ve muhtemelen, zaten inşa edilmiş olduğu varsayılan doğal sayılar kullanılarak oluşturulan cebirsel terimler (İng. *term algebra*) olarak temsil edilir (örneğin, Peano yaklaşımı kullanılarak).

İşaretli tam sayıların oluşturulması amacıyla, en azından on farklı yöntem mevcuttur. Bu yapılar, çeşitli parametrelere göre ayrışır: Yapıyı gerçekleştirmek amacıyla başvurulan temel işlemlerin adedi, bu işlemlerin kabul ettiği argümanların sayısı ve nitelikleri (çoğunlukla 0 ile 2 arasında değişir); belirli işlemler için doğal sayıların argüman olarak kullanılıp kullanılmadığı ve işlemlerin serbest yapılandırıcı olup olmadığı, yani bir tam sayının tek veya birden çok cebirsel ifadeyle ifade edilebilirliği.

Bir önceki bölümde tanıtılan tam sayıların inşası yöntemi, iki doğal sayıyı argüman olarak alan ve sonucunda bir tam sayı (bu durumda x-y'ye eşit) veren tekil bir temel işlem olan **çift**{\displaystyle (x,y)} işlemine dayanır. Bu işlem serbest nitelikte değildir; zira sıfır tam sayısı, **çift**(0,0), **çift**(1,1), **çift**(2,2) gibi çeşitli şekillerde ifade edilebilir. Bu inşa metodolojisi, ispat yardımcısı Isabelle yazılımı tarafından benimsenmiş olup; ancak, serbest yapılandırıcıları temel alan ve bilgisayar ortamlarında daha etkin bir şekilde implemente edilebilecek daha sade alternatif inşa teknikleri de mevcuttur.

Bilgisayar bilimi
-----------------

Ana madde: Tam sayı (bilgisayar bilimi)
Tam sayı, sıkça bilgisayar dililerindeki primitif bir veri tipidir. Ancak, tam sayı veri tipleri, pratik bilgisayarların sonlu kapasitesi nedeniyle tüm tam sayıların bir alt kümesini temsil edebilirler. Ayrıca, yaygın ikinin tümleyeni gösteriminde, işaretin içsel tanımı "negatif" ve "negatif olmayan" arasında ayrım yapar, "negatif, pozitif ve 0" değil. (Bununla birlikte, bir bilgisayarın bir tam sayı değerinin gerçekten pozitif olup olmadığını belirlemesi kesinlikle mümkündür.) Sabit uzunluklu tam sayı yaklaşım veri tipleri (veya alt kümeleri), birkaç programlama dilinde *int* veya *Integer* olarak adlandırılır (ALGOL 68, C, Java, Delphi, vb.).

Tam sayıların değişken uzunluklu temsilleri, bilgisayarın belleğine sığan herhangi bir tam sayıyı depolayabilir. Diğer tam sayı veri tipleri ise genellikle 2'nin bir kuvveti olan bir bit sayısı (4, 8, 16, vb.) veya akılda kalıcı bir ondalık basamak sayısı (örneğin, 9 veya 10) ile sabit bir boyutta uygulanır.

Sayallık (Kardinalite)
----------------------

Tam sayılar kümesi sayılabilir sonsuzdur, bu da her tam sayının benzersiz bir doğal sayı ile eşleştirilebileceği anlamına gelir. Böyle bir eşleştirmenin bir örneği şöyledir:

(0, 1), (1, 2), (−1, 3), (2, 4), (−2, 5), (3, 6), . . . , (1 − *k*, 2*k* − 1), (*k*, 2*k* ), . . .
Daha teknik bir ifadeyle, {\displaystyle \mathbb {Z} } kardinalitesinin ℵ0 (alef-sıfır) ile eşit olduğu söylenir. {\displaystyle \mathbb {Z} } ve {\displaystyle \mathbb {N} } elemanları arasındaki bu eşleştirme, bir bijection olarak adlandırılır.

Notlar
------

1. ↑  Her bir sayı sistemi, bir sonraki sayı sistemine izomorfik bir şekilde eşlenerek ve bu sistem içerisinde gömülü bir alt küme oluşturarak daha kesin bir yapılandırma sunar.
2. ↑  Kesirsiz ve ondalıksız sayıların tamamı tam sayılardır.

Ayrıca bakınız
--------------

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 

Sayı sistemleri| Karmaşık {\displaystyle :\;\mathbb {C} } | 

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| Reel {\displaystyle :\;\mathbb {R} } | 

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| Rasyonel {\displaystyle :\;\mathbb {Q} } | 

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| Tam sayı {\displaystyle :\;\mathbb {Z} } | 

|  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 

|  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| Doğal {\displaystyle :\;\mathbb {N} } | 

|  |
| --- |
| Sıfır: 0 |
| Bir: 1 |
| Asal sayılar |
| Bileşik sayılar |

 |

 |
| Negatif tam sayılar |

 |

 |
| 

|  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| Kesir | 

|  |
| --- |
| Sonlu ondalık sayı |
| İkili (sonlu ikili) |
| Devirli ondalık sayı |  |

 |

 |

 |

 |
| 

|  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- |
| İrrasyonel | 

|  |
| --- |
| Cebirsel irrasyonel |
| Aşkın |

 |

 |

 |

 |
| Sanal |

 |

 |

 |

Kaynakça
--------

1. ↑  "Türkçe Sözlük Ara-Bul". *www.dildernegi.org.tr*. 26 Nisan 2014 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 22 Ekim 2023.
2. ↑  *Science and Technology Encyclopedia* (İngilizce). University of Chicago Press. September 2000. s. 280. ISBN 978-0-226-74267-0. 30 Temmuz 2023 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 22 Şubat 2024.
3. 1 2 3  Miller, Jeff (29 Ağustos 2010). "Earliest Uses of Symbols of Number Theory". 31 Ocak 2010 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 20 Eylül 2010.
4. 1 2  Peter Jephson Cameron (1998). *Introduction to Algebra*. Oxford University Press. s. 4. ISBN 978-0-19-850195-4. 8 Aralık 2016 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 15 Şubat 2016.
5. ↑  Prep, Kaplan Test (4 Haziran 2019). *GMAT Complete 2020: The Ultimate in Comprehensive Self-Study for GMAT* (İngilizce). Simon and Schuster. ISBN 978-1-5062-4844-8. 30 Temmuz 2023 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 24 Şubat 2024.
6. ↑  "On The Bloch-Landau Constants". *Communications Faculty of Sciences University of Ankara Series A1 Mathematics and Statistics*. Ankara Üniversitesi. 24 Şubat 2024 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 24 Şubat 2024. pozitif tam sayı, ile gösterilen
iç açıları  33. harf sırasında bulunan `|alıntı=` parametresi line feed character içeriyor (yardım)
7. ↑  Smedley, Edward; Rose, Hugh James; Rose, Henry John (1845). *Encyclopædia Metropolitana* (İngilizce). B. Fellowes. s. 537. 8 Mayıs 2023 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 24 Şubat 2024. An integer is a multiple of unity
8. ↑  Encyclopaedia Britannica 1771, s. 367
9. ↑  Pisano, Leonardo; Boncompagni, Baldassarre (transliteration) (1202). *Incipit liber Abbaci compositus to Lionardo filio Bonaccii Pisano in year Mccij* [*The Book of Calculation*] (Latince). Sigler, Laurence E. tarafından çevrildi. Museo Galileo. s. 30. 8 Aralık 2023 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 24 Şubat 2024. Nam rupti uel fracti semper ponendi sunt post integra, quamuis prius integra quam rupti pronuntiari debeant.
10. ↑  Encyclopaedia Britannica 1771, s. 83
11. 1 2  Martinez, Alberto (2014). *Negative Math*. Princeton University Press. ss. 80-109.
12. ↑  Euler, Leonhard (1771). *Vollstandige Anleitung Zur Algebra* [*Complete Introduction to Algebra*] (Almanca). **1**. s. 10. Alle diese Zahlen, so wohl positive als negative, führen den bekannten Nahmen der gantzen Zahlen, welche also entweder größer oder kleiner sind als nichts. Man nennt dieselbe gantze Zahlen, um sie von den gebrochenen, und noch vielerley andern Zahlen, wovon unten gehandelt werden wird, zu unterscheiden.
13. ↑  *The University of Leeds Review* (İngilizce). 31-32. University of Leeds. 1989. s. 46. 13 Nisan 2023 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 24 Şubat 2024. Incidentally, Z comes from "Zahl": the notation was created by Hilbert.
14. ↑  Bourbaki, Nicolas (1951). *Algèbre, Chapter 1*. 2nd (Fransızca). Paris: Hermann. s. 27. Le symétrisé de **N** se note **Z**; ses éléments sont appelés entiers rationnels.
15. ↑  Birkhoff, Garrett (1948). *Lattice Theory*. Revised. American Mathematical Society. s. 63. the set *J* of all integers
16. ↑  Society, Canadian Mathematical (1960). *Canadian Journal of Mathematics* (İngilizce). Canadian Mathematical Society. s. 374. Consider the set *Z* of non-negative integers
17. ↑  Bezuszka, Stanley (1961). *Contemporary Progress in Mathematics: Teacher Supplement [to] Part 1 and Part 2* (İngilizce). Boston College. s. 69. 3 Mayıs 2023 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 24 Şubat 2024. Modern Algebra texts generally designate the set of integers by the capital letter Z.
18. ↑  Keith Pledger and Dave Wilkins, "Edexcel AS and A Level Modular Mathematics: Core Mathematics 1" Pearson 2008
19. ↑  LK Turner, FJ BUdden, D Knighton, "Advanced Mathematics", Book 2, Longman 1975.
20. ↑  Mathews, George Ballard (1892). *Theory of Numbers* (İngilizce). Deighton, Bell and Company. s. 2. 26 Haziran 2023 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 24 Şubat 2024.
21. ↑  Betz, William (1934). *Junior Mathematics for Today* (İngilizce). Ginn. 27 Haziran 2023 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 24 Şubat 2024. The whole numbers, or integers, when arranged in their natural order, such as 1, 2, 3, are called consecutive integers.
22. ↑  Peck, Lyman C. (1950). *Elements of Algebra* (İngilizce). McGraw-Hill. s. 3. 13 Nisan 2023 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 24 Şubat 2024. The numbers which so arise are called positive whole numbers, or positive integers.
23. ↑  Hayden, Robert (1981). *A history of the "new math" movement in the United States* (PhD). Iowa State University. s. 145. doi:10.31274/rtd-180813-5631. 8 Aralık 2023 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 24 Şubat 2024. A much more influential force in bringing news of the "new math" to high school teachers and administrators was the National Council of Teachers of Mathematics (NCTM).
24. ↑  *The Growth of Mathematical Ideas, Grades K-12: 24th Yearbook* (İngilizce). National Council of Teachers of Mathematics. 1959. s. 14. ISBN 9780608166186. 13 Nisan 2023 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 24 Şubat 2024.
25. ↑  Deans, Edwina (1963). *Elementary School Mathematics: New Directions* (İngilizce). U.S. Department of Health, Education, and Welfare, Office of Education. s. 42. 8 Mayıs 2023 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 24 Şubat 2024.
26. ↑  "entry: whole number". *The American Heritage Dictionary*. HarperCollins. 30 Temmuz 2023 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 24 Şubat 2024.
27. ↑  "Integer mathematics". *Encyclopedia Britannica* (İngilizce). 31 Ocak 2018 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 11 Ağustos 2020.
28. ↑  Lang, Serge (1993). *Algebra* (3.3yayıncı=Addison-Wesley bas.). ss. 86-87. ISBN 978-0-201-55540-0.
29. ↑  Warner, Seth (2012). *Modern Algebra*. Dover Books on Mathematics. Theorem 20.14, p. 185: Courier Corporation. ISBN 978-0-486-13709-4. 6 Eylül 2015 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 29 Nisan 2015.
30. ↑  Mendelson, Elliott (1985). *Number systems and the foundations of analysis*. Malabar, Fla. : R.E. Krieger Pub. Co. s. 153. ISBN 978-0-89874-818-5.
31. ↑  Mendelson, Elliott (2008). *Number Systems and the Foundations of Analysis*. Dover Books on Mathematics. Courier Dover Publications. s. 86. ISBN 978-0-486-45792-5. 8 Aralık 2016 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 15 Şubat 2016.
32. ↑  Ivorra Castillo: *Álgebra*
33. ↑  Kramer, Jürg; von Pippich, Anna-Maria (2017). *From Natural Numbers to Quaternions* (İngilizce) (1.1yer=Switzerland bas.). Springer Cham. ss. 78-81. doi:10.1007/978-3-319-69429-0. ISBN 978-3-319-69427-6.
34. ↑  Frobisher, Len (1999). *Learning to Teach Number: A Handbook for Students and Teachers in the Primary School*. The Stanley Thornes Teaching Primary Maths Series. Nelson Thornes. s. 126. ISBN 978-0-7487-3515-0. 8 Aralık 2016 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 15 Şubat 2016.
35. 1 2 3  Campbell, Howard E. (1970). *The structure of arithmetic*. Appleton-Century-Crofts. s. 83. ISBN 978-0-390-16895-5.
36. ↑  Garavel, Hubert (2017). *On the Most Suitable Axiomatization of Signed Integers*. Post-proceedings of the 23rd International Workshop on Algebraic Development Techniques (WADT'2016). Lecture Notes in Computer Science. 10644. Springer. ss. 120-134. doi:10.1007/978-3-319-72044-9\_9. ISBN 978-3-319-72043-2. 26 Ocak 2018 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 25 Ocak 2018.

= Bibliografya
==============

* Bell, E.T. (1986). *Men of Mathematics*. New York: Simon & Schuster. ISBN 0-671-46400-0. )
* Herstein, I.N. *Topics in Algebra* (2.2tarih=1975 bas.). Wiley. ISBN 0-471-01090-1.
* Mac Lane, Saunders; Birkhoff, Garrett. *Algebra* (3.3tarih=1999 bas.). American Mathematical Society. ISBN 0-8218-1646-2.
* A Society of Gentlemen in Scotland (1771). *Encyclopaedia Britannica* (İngilizce). Edinburgh.


| * g
* t
* d
Sayılar |
| --- |
| Sayılabilir küme | 
* Doğal sayılar ({\displaystyle \scriptstyle \mathbb {N} })
* Tam sayı ({\displaystyle \scriptstyle \mathbb {Z} })
* Rasyonel sayılar ({\displaystyle \scriptstyle \mathbb {Q} })
* Çizilebilir sayılar
* Cebirsel sayılar ({\displaystyle \scriptstyle \mathbb {A} })
* Periyotlar
* Hesaplanabilir sayılar
* Tanımlanabilir gerçel sayılar
* Aritmetik sayılar
* Gaussyen tam sayılar

 |
| Kompozisyon cebiri | 
* Bölüm cebiri: Reel sayılar ({\displaystyle \scriptstyle \mathbb {R} })
* Karmaşık sayılar ({\displaystyle \scriptstyle \mathbb {C} })
* Dördey ({\displaystyle \scriptstyle \mathbb {H} })
* Sekizeyler ({\displaystyle \scriptstyle \mathbb {O} })

 |
| Split türleri | 
* {\displaystyle \scriptstyle \mathbb {R} } üzerinde:  • Split-karmaşık sayılar  • Split-dördeyler

{\displaystyle \scriptstyle \mathbb {C} } üzerinde:  • Split-sekizeyler  • Bikompleksler  • Bidördeyler  • Bisekizeyler
 |
| Diğer hiperkarmaşık sayılar | 
* İkil sayılar
* İkil dördeyler
* İkil-karmaşık sayılar
* Hiperbolik dördeyler
* Onaltıyeyler ({\displaystyle \scriptstyle \mathbb {S} })
* Split-bidördeyler
* Çoklukarmaşık sayılar
* Geometrik cebir
	+ Fiziksel uzay cebri
	+ Uzay-zaman cebri

 |
| Diğer türler | 
* Kardinal sayılar
* Genişletilmiş gerçek sayılar
* İrrasyonel sayılar
* Bulanık sayılar
* Hiper gerçek sayılar
* Levi-Civita cismi
* Surreal sayılar
* Aşkın sayılar
* Ordinal sayılar
* *p*-sel sayılar (*p*-sel solenoidler)
* Süperdoğal sayılar
* Süper gerçek sayılar

 |
| İlgili diğer kavramlar | 
* Çift ve tek sayılar
* Devirli sayılar
* Hiperbolik sayılar
* Sonluötesi sayılar
* Cayley–Dickson yapısı
* Tessarine
* Musean hipersayısı
* ∞ (sonsuz)
* Tam sayı dizileri
* Büyük sayılar (Googol)
* Matematik sabitleri
* Nominal sayılar
* Asal sayılar
* Bileşik sayılar
* Sanal sayılar
* Arkadaş sayılar
* Mükemmel sayılar
* Eksik sayılar
* Artık sayılar
* Üçgensel sayılar
* Karesel sayılar
* Kare-üçgensel sayılar
* Beşgensel sayılar
* Dörtyüzlüsel sayılar
* Harshad sayıları
* Yarım tam sayılar
* Palindromik sayılar
* Lasa sayısı

 |
| 
* Sınıflandırma
* Liste Liste

 |


|  |  |
| --- | --- |
| Otorite kontrolü Bunu Vikiveri'de düzenleyin | 
* GND: 4134668-3
* NDL: 00570428
* NKC: ph135364

 |