**Harkov Fotoğraf Okulu** (HFO) (Ukraynaca: Харківська Школа Фотографії), Ukrayna'nın en önemli sanatsal fotoğrafçılık hareketlerinden biridir. 1934'ten 1980'lere kadar hüküm süren Sovyet sosyalist gerçekçilik sanat tarzına karşı kuruldu. HFO, 1960'larda Kruşçev çözülmesi döneminde Harkov'da sanatsal fotoğrafçılığın yeniden canlanmasıyla oluşmaya başladı. HFO'nun konformist olmayan bir yeraltı hareketi olarak resmi oluşumun, Harkov fotoğrafçıları tarafından Vremia Grubu 1971 adlı bir grubun kurulmasıyla başladığı ifade edilir; kuruluşu, modernist sanatın Harkov'daki canlanmasının temeli olarak kabul edilir.

Vremia Grubu, avangart gelenekler üzerine inşa edildi ve sosyalist gerçekçilik dogmalarını devreye soktu. Fotoğraf teknikleri ve yöntemleriyle ilgili uç deneyleri ve bunlardan birkaçını ortaya koyup geliştirmeleriyle tanınırlar. En önemli estetik buluşlarından biri, güçlü bir fotografik ifade oluşturmak amacıyla şok edici bir unsur kullanan "darbe teorisi"dir (veya "inme teorisi"). Bir başka teknikleri, eleştirmenlerin Sovyet fotoğrafçılığının kavramsalcılığının ilk örneği olarak adlandırdıkları "kötü fotoğraf" kavramıydı. Bazı HFO çalışmaları, Sovyetler Birliği'nde fotoğrafçılıkta türünün tek örneği ve Ukrayna fotoğrafçılığında estetik bir devrimin başlangıcı olarak kabul edilir.

Bu ilk HFO, 1971 yılında Harkov Bölgesel Fotoğraf Kulübü bünyesinde Jüri Rupin ve Evgeniy Pavlov tarafından kurulan Vremia Group tarafından temsil edildi ve daha sonra bu kulüpten ayrıldı. Grubun diğer üyeleri şunlardı: Boris Mikhailov, Oleg Maliovany, Gennadiy Tubalev, Oleksandr Suprun, Oleksandr Sitnichenko ve Anatoliy Makiyenko. 1975'te Vremia Grubu üyeleri Harkov Bölgesel Fotoğraf Kulübü'nün yönetim kuruluna katıldı ve 1975-1976'da radikal sanatsal faaliyetleri nedeniyle Fotoğraf Kulübü kapatıldı. Bununla birlikte, grup gayri resmi olarak faaliyetlerine devam etti ve üyeler iletişimlerini korudu.

İlerleyen yıllarda, birçok yeni sanatçı da bu harekete katıldı. Gosprom Grubu (başlangıçta Kontakty Grubu olarak adlandırıldı: Misha Pedan, Sergey Bratkov, Volodymyr Starko, Igor Manko, Guennadi Maslov, Leonid Pesin, Kostiantyn Melnyk ve Boris Redko) belgesel fotoğrafçılığı ("düz fotoğrafçılık" veya gizliçekim fotoğraflar) üzerinde çalıştı. Diğer sanatçılar arasında Viktor Kochetov, Roman Pyatkovka, Sergiy Solonsky, Andriy Avdeyenko, Igor Chursin, Igor Karpenko gibi isimler vardı.

HFO'nun en yeni jenerasyonu Shilo Grubu'nu (Sergiy Lebedynskyy, Vladyslav Krasnoshchok ve Vadym Trykoz'un yanı sıra daha sonra BOBA Grubu üyesi olan Vasylysa Nezabarom ve Yuliia Drozdek), Bella Logachyova, Igor Chekachkov ve Roman Minin'in de aralarında bulunduğu üyelerden oluşmaktaydı.

Uzun bir süre boyunca, Harkov fotoğrafçılığı şehre veya Ukrayna'ya atfedilmemişti ve Batı medyasında sadece "farklı Sovyet fotoğrafçılığı" olarak biliniyordu. Günümüzde ise hem Sovyet zamanlarında hem de sonrasındaki en güçlü Ukrayna fotoğraf okulu olarak kabul edilmektedir. 2018 yılında, Harkov Fotoğraf Okulu Müzesi ve bünyesinde bir yayınevi açıldı. Sergiy Lebedynskyy tarafından yönetilen müze, tüm HFO jenerasyonlarının yanı sıra diğer Ukraynalı ve uluslararası sanatçıların eserlerini toplar ve korur.

Tarihi
------

### Sovyet sanatı (1920'ler–1950'ler)

Ukrayna avangart hareketi ve genel olarak fotoğraf etkinliği, 1920'lerde dönemin saygın fotoğrafçıları çevresi içinde gelişti. Ancak 1930'larda ortaya çıkan siyasi ve sosyal gelişmeler fotoğrafçılıktaki her türlü gelişmeyi sonlandırdı. 1934'te Sovyetler Birliği'nde sosyalist gerçekçilik ana sanatsal stil olarak kabul edildi. Totalitarizmin gelişmesiyle birlikte eski sanatsal geleneklere izin verilmedi ve fotoğrafçılar hayali Sovyet gerçekliğini belgelemeye zorlandı. Kusursuzluk dışında herhangi bir gerçekliği tasvir etmek ve belirli yerlerin, olayların ve nesnelerin fotoğrafını çekmek kısıtlandı. Yasak konular arasında çıplaklık, sigara içmek, içki içmek ve benzer konuların yanı sıra hastalıklar bulunmaktaydı. Genel olarak, Sovyet fotoğrafçılığı ideolojisine ve "ütopik kavramlara" hizmet etti. Resmi fotoğraflar Komünist partinin gözetimi altında çekildi ve dağıtıldı.

"Sanatsal fotoğrafçılık" deyimi günümüzdeki anlamında kullanılmazdı; bu tabir ancak pasaport veya hatıra fotoğraflarının çekildiği salonların vitrinlerinde görülebiliyordu. O yıllarda fotoğrafçılık bir sanattan çok bir hobi olarak görülüyordu; kurallara uymayan fotoğrafçılar - hatta sadece kamera tutan bir kişi - hapse atılabilirdi.

1940'lardan itibaren, Sovyet sanatçıları Avrupa ve Amerikan sanatından izole oldu ve Harkov fotoğrafçılarının görebildiği tek "iyi" sanat eserleri Moskova sergilerinde sunuldu. Ukrayna fotoğrafçılığı, Stalin rejiminin ve propagandasının ayrıntılarının yavaş yavaş Sovyet toplumunda yüzeye çıkmaya başladığı Kruşçev çözülmesi döneminde (1950'lerin ortaları ile 1960'ların ortaları) bir canlanma yaşadı. Bu dönemden başlayarak, yeni bilgi kaynakları insanlara Sovyetler Birliği'nin resmedildiği kadar mükemmel olmadığını gösterdi ve bir bütün olarak toplumun ve özelde sanatın gelişimini daha da güçlü bir şekilde etkiledi.

### Harkov'da sanatsal canlanma (1950'ler-1960'lar)

1960'larda çeşitli kültürel girişimler ortaya çıktı. Altmışlılar Hareketi, avangart gelenekleri geri getirerek sanatta yeni gerçeklik biçimleri ve ifadeleri oluşturmak için mücadele etmeye başladı. Sanatsal hareketlerin başarısı ve uzun ömürlülüğü tamamen o zamanın alternatif birliklerine ve sanatsal "kulüplerine" bağlı olduğundan, ülke genelinde hızla ortaya çıktılar. Sendikalar ressamlar, müzisyenler ve yazarlar arasında yaygındı; fotoğrafçıların ise sadece "mesleki birlik" olarak hizmet alabilecekleri resmi fotoğraf kulüpleri vardı. Harkov'da hükümet tarafından onaylanmış yeni fotoğraf kulüpleri hızla gelişti. Bu kulüpler kentin kültüründe gelişen profesyonel ve demokratik hareketlerin ayrılmaz bir parçası haline geldi ve fotoğraf sanatını meşrulaştırdı.

Fotoğraf sanatının "parıldayan ateşi" Harkov'daydı. 1920'lerin Harkov avangart hareketinin tanınmış temsilcileri olan Boris Kosarev ve Vasyl Yermylov, radikal sanatsal eylemlerle sonuçlanan bir "yeni dalga" sanatını ateşlediler. İki sanatçı ve Olesiy Shcheglov'un sanat stüdyosu ile bağlantılı pedagojik faaliyetleri, 1920'lerin avangart geleneklerini Vagrich Bakhchanyan ve Volodymyr Grygorov gibi 1960'ların Harkov'lu genç sanatçılarına bağlamada ve avangart ilkeleri yeni nesillere aktarmada kilit bir rol oynadı.

1964 yılında, Harkov İnşaatçılar Kültür Sarayı'nda, suluboya ressamı ve avangart bir sanatçı olan Volodymyr Grygorov, HFO'nun ilk jenerasyonunun bazı önemli üyelerinin katıldığı bir sanatsal fotoğraf stüdyosu başlattı. Kulüplerin hızlı oluşumundan esinlenerek Harkov Fotoğraf Okulu kuruldu ve Harkov'u yeniden canlanan Ukrayna fotoğrafçılığının başkenti haline getirdiler.

Sovyet sanatının HFO üzerindeki etkisinin kapsamı tartışılmaktadır. Bazılarına göre, HFO Sovyetler Birliği'ne bağlı her şeyi reddediyordu; sanatsal bir özgürlüğe ulaşmayı amaçlıyordu ve standarttan farklı fotoğrafçılık yöntemlerindeki güçlü kısıtlamalara, fotoğraf çekimi için yasaklanmış bir dizi yer, eşya ve konuya ve özel ve kamusal alanlarda sık sık hükûmet aramalarına rağmen yeraltı grubu olarak çalıştı. Öte yandan HFO üyesi Misha Pedan, HFO üyelerinin Sovyetler Birliği'nde veya başka hiçbir yerde olmayan estetiği yaratırken bile Sovyet gerçekliğini temel olarak kullandıklarını belirtti.

### Vremia Grubu (1970'ler)

The co-founder of the Vremia Group, Jury Rupin, 1977. Vremia Grubu'nun kurucu ortağı Jury Rupin
1965 yılında Bölgesel Fotoğraf Kulübü açıldı ve kulüp içindeki konformist olmayan sanatsal hareketleri içinde Vremia Grubu kuruldu ve bu onu Harkov'un en önemli sanat merkezlerinden biri haline getirdi.

Vremia Grubu, 1971'de Jüri Rupin ve Evgeniy Pavlov tarafından kuruldu ve Harkov'da modernizm canlanmasının başlangıcını gözler önüne serdi. Grubun ilk üyeleri Oleg Maliovany, Boris Mikhailov, Gennadiy Tubalev, Oleksandr Suprun ve Oleksandr Sitnichenko idi; 18 ay sonra Anatoliy Makiyenko da onlara katıldı. Ressam Oleksandr Mishchan ve gerçeküstü kitapları benzersiz Harkov "samizdat" tekniğinin birer örneği olan yazar Vasyl Mishchan, Vremia Grubu'na yakınlık gösteriyordu.

Vremia Grubu yeni bir estetik bakış arıyordu. Sovyetler Birliği'ndeki muhafazakar, "gri" yaşam durumuyla savaşmaya çalışarak temalar ve baskı teknikleriyle deneyler yaptılar. Fotoğraf çekimi için çeşitli eski ve yeni teknikleri birleştirdiler. Evgeniy Pavlov'a göre, fotoğraf ve sanatın ayrı şeyler olarak görüldüğü bir zamanda, Vremia Grubu'nun ana görevi "arayı kapatmak"tı. 1970'lerde Harkov fotoğrafçıları, fotoğraf sanatlarını Litvanyalı fotoğrafçılarla karşılaştırdılar ve birbirlerinin görsel dillerini paylaştılar.

1975'te Vremia Grubu üyeleri, Bölgesel Fotoğraf Kulübü'nün yönetim kuruluna katıldı. Hükûmet onların avangart eğilimlerini tasdik etmiyordu, faaliyetlerini "yanlış" olarak nitelendirdi ve sonunda 1975 - 1976'da kulübü kapattı. Yine de, grup benzer fikirli sanatçıların katıldığı bir topluluk olarak faaliyetlerine devam etti. Bir makaleye göre, grup üyelerinin arkadaşlıkları Fotoğraf Kulübü kapandıktan sonra 10 yıl daha sürdü. Başka bir makale, Vremia Grubu'nun 1979'da bir sanat sendikası olarak çalışmalarına son verdiğini belirtti. Vremia Grubu'nun sendika olarak çalışmalarını durdurmasından sonra, Harkov sanat alanı 1980'lerin ortalarına kadar sessiz kaldı.

### Yeni jenerasyonlar (1980'ler – 1990'lar)

1970'lerde Sovyet ideolojisinin gerilemesi ve 1980'lerin sonlarında genişleyen ifade özgürlüğü ile birlikte, Harkov fotoğrafçılığı daha çok halka açık bir şekilde görünmeye ve uluslararası tanınırlık kazanmaya başladı. Ancak, güçlü yerel özgünlüğüne rağmen, Harkov fotoğrafçılığının başarısı şehre veya Ukrayna'ya atfedilmemişti ve Batı medyasında yalnızca "farklı Sovyet fotoğrafçılığı" olarak tanınmaya başlamıştır.

1980'lerde HFO daha da gelişti ve yeni jenerasyondan üyeler kazandı: Viktor Kochetov, Roman Pyatkovka, Sergiy Solonsky, Andriy Avdeyenko ve Leonid Konstantinov. Onlara, belirli bir fotoğraf grubuna ait olmayan ve sahnelenmiş stüdyo fotoğrafçılığı üzerinde çalışan Igor Chursin, Igor Karpenko ve Oleksandr Papakitsa katıldı.

Diğer HFO fotoğrafçıları yeni fotoğraf gruplarında toplanmaya başladı. Kontakty adlı grup (Misa Pedan, Volodymyr Starko, Igor Manko, Leonid Pesin, Boris Redko ve Guennadi Maslov) önce Maslov'un daha sonra Starko'nun çalıştığı İnşaatçılar Kültür Sarayı'nda toplandı. 1986'da grup orada bir sergiye ev sahipliği yaptı ve Starko kovuldu. Bir süre sonra gruba Sergey Bratkov ve Kostiantyn Melnyk katıldı. Harkov'daki tarihi Gosprom binasının önünde toplu fotoğraf çekildi ve grubun adı Kontakty'den Gosprom'a değişti. Yeni jenerasyon, kendi yöntemlerini ortaya çıkarmanın yanı sıra seleflerinin yöntemlerini de kullandı.

1990'ların başında, grubun hemen hemen her üyesi yaşamlarında ciddi değişiklikler yaşadı: sanatsal tarzda bir değişiklik, yeni bir meslek, hatta Harkov'danuzaklaşma.

### Sovyet sonrası fotoğrafçılık (1990'lardan günümüze)

Sovyetler Birliği'nin dağılmasından sonra Ukrayna'daki içler acısı sosyal ve ekonomik duruma rağmen, sanatsal yaşam fotoğrafçıların özel girişimleriyle gelişti. Örneğin, Harkov'da çağdaş sanatın ilk mekanı olan "Yukarı/Aşağı" galerisi, 1993'ten 1997'ye kadar Sergey Bratkov, Boris Mihaylov, Sergiy Solonsky, Igor Manko ve Igor Chursin önderliğinde açılmış ve varlığını sürdürmüştür. 1990'ların sonu - 2000'lerin başında Harkov'un kültürel gelişiminde önemli bir rol oynayan bir diğer kurum, Andriy Avdeyenko tarafından 1996'da düzenlenen ve yıllar içinde çok sayıda etkili sanat sergisine ev sahipliği yapan Palitra galerisiydi.

Sovyetler Birliği'nin dağılmasından sonra, Ukrayna ve Rus fotoğrafçılığı Batı uygulamalarını benimsedi. HFO, birr dizi Ukraynalı sanatçı tarafından temsil edildi ve küresel düzeyde tanınırlık kazandı.

HFO, Bella Logachyova, Igor Chekachkov, Roman Minin gibi yeni üyeler kazanmaya devam etti. Çağdaş HFO'nun en iyi bilinen temsilcilerinden bazıları Shilo Grubu'nun (2010'da kuruldu) kurucu üçlüsüydü: Sergiy Lebedynskyy, Vladyslav Krasnoshchok ve Vadym Trykoz. Üyeleri arasında daha sonra BOBA Grubu'nun üyesi olan Vasylysa Nezabarom ve Yuliia Drozdek de vardı. Grubun en bilinen eserlerinden biri, Boris Mihaylov'un *Bitmemiş Tezi*'nin (1984-1985) yeniden çevrimi ve Harkov Fotoğraf Okulu tarihine eşsiz bir övgü olan *Bitmiş Tez*'dir (2012). Shilo Grubu, Mikhailov da dahil olmak üzere Harkov fotoğrafçılarından oluşan çevreyle röportaj yaptı ve kitabını yeni projeleri için kullandı. Shilo Grubu, Sovyet sonrası ülkelerdeki sosyal süreçlere yönelik eleştirileriyle tanındı. Grubun fotoğraf projeleri tüm dünyada başarıyla sergilendi.

Vremia Grubu döneminde, "Harkov Fotoğraf Okulu" basit bir "konuşma figürü" olarak kabul edilirdi, ancak günümüzde bir Ukrayna fotoğrafçılığı "miti"nden daha fazlası olarak kabul edilir. Bugün, HFO "hem Sovyet döneminde hem de sonrasında Ukrayna'daki en güçlü fotoğraf okulu" olarak kabul edilmektedir.

### Harkov Fotoğraf Okulu Müzesi

Harkov Fotoğraf Okulu Müzesi'nin (HFOM) bir kısmı 2018 yılında halka açılmıştır. 2020 itibarıyla, müzenin ana binası halen yapım aşamasındadır, ancak resmi bir web sitesi ve bir koleksiyon arşivi vardır. Adına rağmen, müze sadece HFO çalışmalarının korunmasına ve sunumuna değil, aynı zamanda yeni nesil Harkov fotoğrafçılarının ve diğer Ukraynalı ve uluslararası sanatçıların fotoğraflarının toplanmasına da odaklanmaktadır. Müzenin kurucusu ve yöneticisi fotoğrafçı Sergiy Lebedynskyy'dir. Oleksandra Osadcha ve Nadiia Bernard-Kovalchuk da dahil olmak üzere müze personeli, fotoğrafçılık üzerine araştırmalar yayımlamaktadır.

Harkov fotoğrafçılarının ilk jenerasyonları yaşlanırken, müze çalışanları onların yaşam öykülerini ve etkinliklerini yakalamaya odaklanırken, müzede ilk kaynaktan ilk üyelerin anılarını, deneyimlerini ve çalışmalarını bir arada görebilmek mümkündür. HFOM, Ukraynalı fotoğrafçıların fotoğraf kitaplarından oluşan bir koleksiyon oluşturmayı ve yayınlamayı amaçlayan bir proje başlattı. Bunu gerçekleştirmek için müze bünyesinde bir yayınevi kuruldu. Letonyalı bir fotoğrafçı, Riga Photomonth'un küratörü ve Rigas Stradins Üniversitesi'nde Fotoğraf Profesörü Alnis Stakle, projeyi "Sovyet sonrası fotoğrafçılık arenasının tamamında 2018'in en ilgi çekici olaylarından biri" olarak nitelendirdi.

*HFOM* tarafından yayınlanan ilk kitap, HFO temsilcilerinden olan baba-oğul Viktor ve Sergiy Kochetov'un yazdığı *KOCHETOV* oldu. Kitap, renkli çizimleri ve Viktor Kochetov'un 1970'lerden 2000'lere kadar olan kariyerine ilişkin anılarını içeren bir fotoğraf koleksiyonu olarak basıldı. 2020 itibarıyla, okulun etkinliğinin ilk kapsamlı analizi yayımlandı: Nadiia Bernard-Kovalchuk'un monografisi, *Harkov Fotoğraf Okulu: aygıta karşı oynamak*.

### Önemli HFO etkinlikleri

* 1965: Oleg Malovany ilk sergiyi açtı.
* 1968: Boris Mikhailov bindirmeler yöntemini kullanarak gerçekleştirdiği *Kırmızı* (Ukraynaca: Червона) ve *Estetik* (Ukraynaca: Естетська) adlı sergilerini başlattı.
* 1973: Evgeniy Pavlov'un nehirde çıplak erkeklerden oluşan bir şirketi canlandıran ilk fotoğraf dizisi *Keman* (1972), Polonyalı bir eleştirmenin makalesiyle birlikte Polonya *Fotografia* dergisinde basıldı.
* 1983: Viremia Grubu ilk resmi sergisini Harkov'da düzenleyerek Vremia Grubu'nun sanatını tanıttılar ve eşsiz estetik ilkelerini şehrin sanat çevreleriyle paylaştılar.
* 1987-1988: Misha Pedan, Harkov'da *F-87* ve *F-88* adlı iki fotoğraf sergisini bir araya getirdi.
* 1987-1991: Ukraynaca deneysel sanat birliği "Panorama", fotoğraf bölümünden sorumlu Boris Mikhailov ile birlikte çalışıyordu. Birliğin üyeleri Harkov fotoğrafçıları Mikhailov, Pavlov, Solonsky, Pyatkovka, Kochetov, Bratkov, Manko, Starko ve bir dizi ressamdı. Birlik, Harkov ve Moskova'da sergilerin yanı sıra Rusya, Çek Cumhuriyeti, Finlandiya ve Almanya'da bir dizi uluslararası etkinlik düzenledi.
* 1989: Fransız *Fotoğraf* dergisinde Sovyet avangart fotoğrafçılığı ile ilgili bir makalede Harkov Fotoğraf Okulu ve üyelerinden bahsedildi. Moskova'da yayınlanan "Fotoğraf şiiri" adlı monografide Suprun ve Pavlov da dahil olmak üzere birçok Harkov fotoğrafçısından bahsedildi.
* 1993: Solonsky'nin "Yukarı/ Aşağı" galeri açılışında *VücutSanatı* sergisi.
* 1993-1997: Bir Harkov yeraltı "Yukarı/Aşağı" galerisi, Sergey Bratkov, Boris Mikhailov, Sergey Bratkov, Sergiy Solonsky, Igor Manko ve Igor Chursin liderliğinde konformist olmayan bir sanat merkezi haline geldi.
* 1990'ların ortalarında HFO'ya olan ilgi hızla arttı. Harkov sanatçıları hakkında sergilerinin ve projelerinin incelemeleri de dahil olmak üzere bir dizi makale yayınlandı. Maliovany ve Suprun hakkında makaleler, yeniden canlandırılan Lviv *Işık ve Gölge* dergisinde yayımlandı. Kiev'de Modern Sanat Merkezi açıldı ve yerel ve uluslararası uzmanlar arasındaki tartışmalar ve araştırmalar, modern sanat olarak "yeni Harkov fotoğrafçılığının" referanslarıyla sonuçlandı.
* 1993: Boris Mikhailov'un çalışmaları, Mark Steinmetz, Beat Streuli ve Christopher Giglio'nun çalışmalarının yanı sıra New York Modern Sanat Müzesi'ndeki *New Photography 9* ortak sergisinin bir parçası oldu.
* 1994: Boris ve Vita Mikhailov, Sergey Bratkov ve Sergiy Solonsky, "gerçek sanat" hareketine katılmak için Fast Reaction Group'u kurdular. Sanat müdahalesi, performans sanatı ve enstalasyon sanatının kesiştiği noktada çalıştılar.
* 1995'e gelindiğinde, Ukrayna fotoğrafçılığı ABD ve Avrupa'da biliniyordu. 1995'te *The New York Times*, ABD'deki Zimmerli Müzesi'ndeki Ukraynalı fotoğraf sergisinin bir özetini yayınladı. Harkov fotoğrafçıları, makalede bahsedilen Ukraynalı sanatçılar listesinde güçlü bir şekilde yer aldı.
* 1995: Stuttgart'ta Boris Mikhailov onuruna bir monografi çıktı. Bu, Mikhailov 'un Berlin, Amsterdam, Paris ve diğer büyük şehirlerdeki birçok sergiden sonra uluslararası üne resmi adımı olarak kabul edildi.
* 1996: Andriy Avdeyenko Palitra Sanat Galerisi'ni açtı. Galeri, bir dizi önemli sanat projesi için sergilere ev sahipliği yaptı ve Harkov'da sanat fotoğrafçılığının gelişimini teşvik etti. 2005 yılında kapandı.
* 2002, 2011: Boris Mikhailov'un *Vaka Tarihi* adlı fotoğraf koleksiyonu Londra'daki Saatchi Galerisi'nde (2002); New York'taki New Museum'da (2011); ve New York'taki Modern Sanat Müzesi'nde (2011) sergilendi. New York sergileri, Ukrayna sanat tarihinde önemli bir dönüm noktası oldu.
* 2010: Misha Pedan, geleneksel uygulamalar yerine fotoğrafçılıkta yenilikçi fikirleri uygulayan Ukraynalı sanatçıları birleştiren Ukrayna Fotoğraf Alternatifleri birliğini kurdu..
* 2012: HFO üyeleri Boris Mikhailov, Sergey Bratkov, Viktor Kochetov, Evgeniy Pavlov, Roman Pyatkovka, Vladyslav Krasnoshchok ve Vasylisa Nezabarom, Houston, Teksas'taki Fotofest 2012 Bienali'ne katıldı.
* 2013: Shilo Grubu, *Timoschenko'nun Kaçışı* ve *UİO Händehoch* adlı fotoğraf projelerini sundu.
* 2014: Boris Mihaylov, Ukrayna devrimi sırasındaki olayları fotoğrafladı. Shilo Grubu üyeleri Sergiy Lebedynskyy ve Vladyslav Krasnoshchok da Ukrayna Yevromaydan'ını fotoğrafladılar; bu fotoğraflar *Yavromaydan* adlı bir kitapta yayınlandı.
* 2015: Shilo Grubu, Fransa'daki Rencontres d'Arles Festivali'ndeki bir sergiye katıldı.
* 2015: Sergiy Lebedynskyy ilk kez ABD'de *Arabart Tükürüğü/Şifalı Çamurlar* fotoğraf projesini sergiledi.
* 2015: *Sınır Hattı. 1985-2004* adlı bir sergide, Ukrayna sanatının bugüne kadarki en büyük koleksiyonlarından biri sunuldu. Sergi PinchukArtCentre'de yapıldı ve en tanınmış Harkov Okulu fotoğrafçıları Mikhailov ve Bratkov'un yanı sıra Yeni Dalga ve Odessa Kavramsalcılık Okullarından 1990'ların bazı fotoğrafçıların çalışmalarını içeriyordu.
* 2017: HFO, fotoğraf projesi *Karibochki*'de Vladyslav Krasnoshchok tarafından, *Harkov. 18+* sergisinde Sergiy Lebedynskyy tarafından ve daha genç bir Harkov fotoğraf temsilcisi olan Sasha Maslov tarafından Odessa/Batumi Fotoğraf Günleri fotoğraf festivalindeki bir fotoğraf sergisinde temsil edildi.
* 2017: *Avangart Harkov* projesi (Ukraynaca: Місто Ха. Харків авангардний) olan geçmiş 100 yıllık Harkov görsel sanatının bir çalışması Kiev'de yapıldı. Aralarında Mikhailov, Pavlov, Bratkov, Kochetov ve Pyatkovka'nın da bulunduğu birçok Harkov fotoğrafçısının çalışmaları projede gösterildi.
* 2018: HFO, Halyna Hleba'nın 2018'deki "Harkov Fotoğraf Okulu: politika ve erotizm arasında" konulu araştırmasının konusuydu.
* 2018: Evgeniy Pavlov'un ana projelerinden oluşan bir sergi, Paris Photo 2018 kapsamında düzenlendi.
* 2018: Poltava'nın "Zıpla" galerisinde HFO fotoğrafçılarının çalışmalarının yer aldığı bir dizi sergi düzenlendi. Bilim insanları ve koleksiyonerler Tetyana ve Borys Grynyov'un yardımıyla ve küratörlüğünü Halyna Hleba ve Viktoria Bavykina'nın yaptığı, genellikle "Beden politikası" (Ukraynaca: Політика тіла) adıyla bilinen bir dizi sergi düzenlendi..
* 2019: Ukrayna tarihinin ilk fotoğraf kitabı festivali olan Kiev Fotoğraf Kitabı Festivali düzenlendi. Etkinlikte yerel ve uluslararası fotoğrafçılar, yayıncılar ve galerilerin yanı sıra Harkov Fotoğraf Okulu Müzesi ve Rodovid Press yer aldı. HFO, HFOM tarafından yayınlanan *KOCHETOV* kitabı ve Roman Pyatkovka'nın 1980'ler ve 1990'ların Sovyet ve Sovyet sonrası resimlerini içeren *Apartman 20* adlı kitabıyla temsil edildi.
* 2018-2019: HFOM, Harkov'daki İÇERİ GİRİN galerisinde Sergiy ve Viktor Kochetov, Oleksandr Suprun ve Sergiy Solonsky'nin çeşitli sergilerini gerçekleştirdi.
* 2019: Evgeniy Pavlov'un *Özgürlük Sokağı* sergisi Kiev sanat alanı SET'de yapıldı. Pavlov'un eserlerinden bazıları, *Keman* gibi tanınmış eserlerle birlikte ilk kez sergilendi.
* 2019: *Yasak Görüntü* sergisi, PinchukArtCentre'de, Boris Mihaylov ve farklı HFO jenerasyonlarından diğer üyelerin çalışmalarıyla gerçekleştirildi.
* 2020: *Revizyonlar* sergisi, küratör olarak Chekachkov Fotoğraf Akademisi'nin kurucusu ve fotoğrafçı Pyatkovka ve Igor Chekachkov ile Harkov'da gerçekleştirildi. Ukrayna'dan ve Ukrayna dışından 42 sanatçının (akademi öğrencileri) eserlerinin revize edilerek sunumu yapıldı, yeni fotoğraf teknikleri ve Harkov fotoğrafçılığının tarihi üzerine tartışmalar yapıldı.
* 2020: Harkov Fotoğraf Forumu, Harkov Fotoğraf Okulu'nun araştırma ve geliştirmesi için küresel bilimsel ve kültürel kurumları birleştirmek amacıyla başarılı bir girişim gerçekleştirdi.
* 2020: *Ukrzaliznytsia*, eski demiryolu şefi Julie Poly tarafından yayınlandı. Bu kitap, Ukrayna Devlet Demiryolu Taşımacılığı Akademisi'ndeki eğitiminin ve HFO gelenekleri ve yöntemleri üzerine yaptığı çalışmaların sonucuydu.

Sanatsal ilke ve yöntemler
--------------------------

### Sosyalist gerçekçilik ile oluşumu ve ilişkisi

Sovyet döneminde Ukrayna sanatının en dikkate değer hareketlerinden biri olarak kabul edilen Kharkiv Fotoğraf Okulu, 1970'lerde bir yeraltı konformist olmayan sanat fenomeni olarak ortaya çıktı. Sanatsal dogmaları ve yöntemleri, fotoğrafa sosyalist gerçekçilik sanat tarzının dikte ettiği fotoğraf doktrinleri ve yöntemleri aracılığıyla dahil edilen Sovyet gelenekleri ve ortak propagandayla mücadele etmeyi amaçlıyordu.

1934'te Sovyet sanatının "tek gerçek yöntemi" olarak resmen kabul edilen sosyalist gerçekçilik, 1920'lerin avangart hareket ilkelerini ve sanatta ifade özgürlüğünü bastırmayı amaçlıyordu ve Sovyetler Birliği'ndeki ilk baskı belirtilerinden biri olarak kabul edildi. Farklı sanatsal alanlardan sanatçılar üzerindeki propaganda etkisi, gerçekliğin değiştirilmiş bir temsilini (veya "Sovyet gerçekliğinin aşırı basitleştirilmiş ve yarı iyimser tasviri ve yüceltilmesi") teşvik etti. Sosyalist gerçekçilik ilkeleri ve hükümetin şiddetli sansürü nedeniyle, Sovyet fotoğrafçıları, Sovyet gerçekliğinin yalnızca "güzel" yönlerini gösteren çok dar bir ifade yelpazesine sahipti.

Sosyalist gerçekçilik dogmalarına bağlı olan ilk Harkov Fotoğraf Okulu üyeleri (Vremia Grubu) bazen onlara karşı mücadele etti, bazen de onların eksiklerini tamamlayarak onları kendi sanatlarına dahil etti; ama cennetvari bir gerçeklik göstermek yerine, fotoğrafçılık anlayışını değiştirmeye odaklandılar. Sosyal meseleler ve hayatın acımasızlığı da dahil olmak üzere gerçeği olduğu gibi göstermeye çalıştılar. HFO temsilcilerinden Roman Pyatkovka'ya göre, Harkov fotoğrafçılarının estetiği, büyük ölçüde sanatçıların, hükûmetin sanatsal faaliyetleri sansürleme ve kontrol etme arzusuna meydan okuyarak, o zamanın yerleşik kurallarıyla yüzleşmesine bağlıydı. Yeni sanatsal ifade arayışında, sıradan sosyalist gerçekçiliğin yarattığı Sovyet "ideolojik cephesinin" perde arkası bakışlarını sergilediler.

### Avangart gelenekler

Harkiv şehri, güçlü avangart geleneği ile tanınır. Örneğin, daha sonra enstitüye dönüşen kentin sanat okulu, "Sovyet avangardının son sığınağı" olarak kabul ediliyordu. Velimir Khlebnikov, Vladimir Mayakovsky, Boris Pasternak, Vasyl Yermylov, Boris Kosarev gibi sanatçılar yaşadığı ve orada çalıştığı için, Harkov malikanesi "Krasnaya polyana" 20. yüzyılın başlarında avangart sanatın merkezi olarak algılanıyordu. Avangart stil, dünyaca ünlü Gosprom binası tarafından temsil edilen mimari yapılandırmacılık ve sanatta imgeleri ve sözcükleri birleştirmeye odaklanan kavramsalcılık da dahil olmak üzere Harkov'da çeşitli biçimlerde gelişti. Boris Mihaylov'un *Bitmemiş Tezi*, HFO'nun dünyadaki ilk jenerasyon sanatçılarının en iyi bilinen kavramsal sanat projelerinden biridir.

HFO üyeleri, sanatsal fotoğraflarının herhangi bir tarihe veya geleneğe dayanmadığını ifade etmelerine rağmen, çalışmaları günümüzde 1920'lerde yaygın olarak popüler olan avangart tarzın bir uzantısı olarak kabul edilmektedir.

Avangart gelenekler, 20. yüzyılın başlarında Vasyl Yermylov'un ve Boris Kosarev'in (ve onların jenerasyonunun diğer birçok sanatçısının) avangart sanatsal etkinliğiyle başlayan bir öğretmen-öğrenci ilişkisi zinciri aracılığıyla öğretildi. Deneyimlerini 1950'den 1990'a kadar avangart yöntemler ve kurallar kullanan yeni nesil sanatçılara aktardılar. Öğrencilerden biri olan Volodymyr Grygorov, ilk HFO sanatsal birliğinin bazı önemli yaratıcılarını denetledi.

Küçük ayrıntılar, HFO sanatçılarının avangart olduğunu gösterdi, örneğin bir baykuş sembolü (Harkov avangart tarihine bağlı ve Vremia Grubu tarafından kullanılan bir işaret); ya da 20. yüzyılın başlarındaki fütürist fikirlere gönderme yapan yeni fotoğrafçılık yöntemleri. Avangart gelenekler, 2000'li yıllarda resim ve metin arasındaki bağlantıyı yeni bir düzeye getirmek için sosyal medya platformlarını deneyen ve kullanan en yeni jenerasyon Harkov sanatçılarının sanatında hala açıkça izlenebilir durumdadır.

### Vremia Grubu'nun metodolojisi ve sonrası

Member of the Vremia Group Boris Mikhailov. Vremia Grubu'nun en tanınmış üyelerinden biri olan Boris Mihaylov
Harkiv Fotoğraf Okulu, fotoğrafçılık teknikleri ve yöntemleriyle ilgili uç deneylerle tanınır. Avangart ilkeler geliştiren ve sosyalist gerçekçilik dogmalarında gezinen Vremia Grubu üyeleri, kendi görsel dillerini icat ettiler ve sanatlarında ironi kullandılar - ikincisi, Kharkiv okulunun önemli bir bileşeni olarak kabul edildi.

Harkov fotoğrafçıları, eski uygulamaları (montaj, kolaj ve diğerleri) genişleterek, bugün kendi buluşları olarak kabul edilen teknikler, yöntemler ve ilkelerle ortaya çıktılar. İlk jenerasyonun en önemli yeniliklerinden biri olan "darbe teorisi" (veya "inme teorisi"), fotoğrafın güçlü bir ifade iletmesi gerektiğini öne sürüyordu ve sanatsal bir etki ortaya çıkarmanın tek yolu şok edici bir unsurdu.

Harkov sanatsal fotoğrafçılığının liderlerinden ve eski Sovyetler Birliği'nin önemli fotoğrafçılarından biri olan Boris Mihaylov, fotoğrafçılıkta birçok icatla tanınır. Üst üste bindirme yöntemi (bazen *sandviç* olarak adlandırılır), iki renkli dia film çerçevesinin üst üste bindirilmesini ve bunların bir slayt gösterisi olarak bir ekrana yansıtılmasını veya renkli fotoğraf kağıdına yazdırılmasını ifade etmekteydi. Temiz, düzgün detaylarla bir dizi farklı fotoğraf kombinasyonu kullanma fırsatı ortaya çıkardı. Başka bir Mikhailov icadı olan "kötü fotoğraf" kavramı, genellikle odak dışı veya düşük karşıtlıklı (çoğunlukla profesyonel kalitede fotoğraf ekipmanı eksikliğinden dolayı) kusurlu siyah beyaz fotoğraflar çekimine odaklandı. Bu teknik Sovyetler Birliği'nin "iyimser anlatısına" karşıt olarak, Sovyet fikirlerini ve gerçek hayatı tasvir etmenin bir yolu olarak ortaya atıldı. İlerleyen yıllarda, bazı eleştirmenler bu kavramı "SSCB'de fotoğrafta kavramsalcılığın ilk örneği" olarak adlandırdı. Mihaylov ayrıca bir resmin veya birkaç resmin rötuşunu, büyütülmesini, elle renklendirilmesini ve montajını içeren *lurik* tekniğini de kullandı. Moskovalı sanatçı Ilya Kabakov ve Ermitazh birliği ile yaptığı ortaklık sayesinde fotoğrafik "sots art" ortaya çıktı.

İki sanatçının işbirliği aynı zamanda *livre d'artist* (ya da *artistik kitaplar*) hareketini de başlattı. Bu yöntem 2010'larda yeniden canlandırıldı ve tanınmaya başlandı.

1980'lerde ortaya çıkan Mikhailov'un fotoğraf kitapları, o zamanın kavramsal sanatına bir başka önemli katkıydı. Özellikle 1985 tarihli *Bitmemiş Tez*'i, sanatsal bir meydan okuma olarak kabul edildi. Sanatçının kitapları yeni estetik belirleyiciler ve Harkov sanatsal yeraltı hareketlerinin manifestosunu sunacak bir yer haline geldi. İnsanların özel hayatlarını, hastalıklarını, ilişkilerini, aile sırlarını ve o zamanlar sanatta alışılmadık diğer konuları gösterdiler. Kitaplar ayrıca, "yeni belgesel" kavramı ve Jacques Derrida'nın parergon (antik Yunan felsefi kavramı) yorumunda ve Roland Barthes'ın *Mitolojiler* kitabında tanıtılan sanat kavramları gibi Harkov modernizminin çeşitli yönlerini de resimliyordu. "Yeni belgesel" kavramı, Mikhailov tarafından yeni bir "sessiz ayar" sanatsal yöntemi olarak sunuldu ve yeni fotoğrafların çekildiği andan itibaren eski gibi görünmesi gerektiğini ifade etti.

Eşdensitometri tekniği, Vremia Grubu'nun başka bir üyesi olan Oleg Maliovany'nin uzmanlık alanıydı. Bugün bu yöntem bir Photoshop filtresi kullanılarak gerçekleştirilebilir, ancak 1970'lerde "bir fotoğrafta 'fotoğrafik olmayan' gerçekliği" elde etmek için karmaşık bir teknik süreç ve usta bir elle çalışmayı gerektirirdi.

Tüm HFO yöntemleri tamamen yeni değildi; bazıları eski teknikleri yeniden ortaya çıkarıyordu. Örneğin, siyah beyaz görüntüyü elle boyama 1920'lerde kartpostalları boyamak için kullanılıyordu ve Sovyetler Birliği stüdyo fotoğrafları 1960'lara veya 1970'lere kadar elle renklendirildi veya kimyasal olarak tonlandı. Bununla birlikte, siyah beyaz fotoğrafın elle renklendirilmesi, 1970'lerin fotoğrafçılığının bir başka yeni kavramsal kararı olarak yaygın bir şekilde bilinir hale geldi.

Fotomontaj 1920'lerden 1960'lara kadar farklı sanatçılar tarafından da yaygın olarak kullanıldı ve bu yöntem Harkov fotoğrafçılarının icadı olmasa da, HFO sanatçıları bualanda da ustalaştılar ve fotoğraflara kendi hilelerini eklediler. İyi bilinen bir örnek, aynı çiçek parçasının 51 kez kullanıldığı Oleksandr Suprun'un *Ormanda Bahar (Vadinin Zambakları)* (1975) montajıdır. Daha sonra Evgeniy Pavlov, elle boyama ve çizik ile siyah beyaz fotoğrafları kullanarak fotomontaj sanatında ustalaştı. Yurt dışından eleştirmenler tarafından geniş çapta tartışılan bir başka Harkov tekniği, yazarların keskin açıklamalarını örtmek için ve ülke yetkilileri tarafından teşvik edilen "şeffaf estetiğe" karşı kullanılan "kör noktalar" yöntemiydi.

Birkaç tekniğin kombinasyonu, birkaç Harkov fotoğrafçısı için yaygındı. Evgeniy Pavlov, 1994 *Tüm Fotoğraf* projesi için bunu denedi; herhangi bir fotoğrafın bir sanat eseri olabileceğini kanıtlamak için bildiği her tekniği kullandı.

1990'ların ortasında, Boris Mihaylov ve Evgeniy Pavlov gibi HFO üyeleri, fotoğraf ve resmi karıştırmayı denediler. İki sanat formunu birleştirmenin daha fazla sanatsal özgürlük sağladığını ortaya attılar.

Harkov fotoğrafçıları tarafından oluşturulan bir akım, farklı fotoğrafçıların eserlerini üst üste bindiren "çok yazarlı" sanattı. Mikhailov'un *Luriki'sinde*, Hızlı Tepki Grubu'nun (Boris ve Vita Mihaylov, Sergiy Solonsky ve Sergey Bratkov'dan oluşan) eserlerinde ve Evgeniy Pavlov ve Volodymyr Shaposhnikov'un eserlerinde kullanıldı.

Vremia Grubu'ndan Oleg Maliovany, fotomontajları yurtdışında da takip edilen bir üye oldu. Mikhailov'un "bindirmeleri" ve Suprun'un fotomontajları da yenilik ve grotesk, dramatik etkileri nedeniyle türünün tek örneği Sovyet sanat eseri olarak kabul edildi. 1980'lerde ve 90'larda fotomontajı yaygın olarak kullanan meslektaşları Sergiy Solonsky'nin Ukrayna fotoğrafçılığında estetik bir devrim başlattığı düşündüler.

### Yeni jenerasyonların metodolojisi

HFO'nun yeni jenerasyonları, ayrı sanatçılar olarak çalıştı veya yeni gruplarda toplandı ve sanatlarını daha da geliştirerek fotoğraf konularını ve tekniklerini çeşitlendirdi. 1980'lerde Harkov okuluna katılan Roman Pyatkovka, Ukrayna'daki 1932-1933 Büyük Kıtlığı'na adanmış *30'ların Fantomları* projesinde ortak HFO tekniklerini kullandı. Bu fotoğraf projesinde Pyatkovka, görüntülerin elle çizilerek çoklu çoğaltılması tekniğini kullandı. *Libido Oyunları* (1995) adlı dizisinde ayrıca "negatif fotomontaj" adı verilen yeni bir teknik icat etti: siyah-beyaz negatifleri cam bir levhaya yapıştırdı ve yapıştırıcı filmi aşındırırken fotoğrafı bastırarak yeni bir görsel efekt üretti. Başka bir bağlı olmayan sanatçı olan Viktor Kochetov, orijinal siyah beyaz görüntülerine renk uygulayarak "acımasız ve ödün vermeyen bir yaklaşımla" fotoğrafları elle renklendirme tekniğini geliştirdi.

Gosprom Grubu (Adını Harkov'un tarihi binalarından birinden alır) öncüllerinden ilham aldı ve Harkov fotoğrafçılığını farklı türler halinde geliştirdi. Gosprom Grubu, belgesel fotoğrafçılığı ve "düz fotoğrafçılık" (veya gizli çekim fotoğraflar) yöntemini geliştirdi.

Gosprom Grubu'nun bir üyesi olan Volodymyr Starko, yalnızca siyah beyaz fotoğrafçılık üzerinde çalıştı ve görüntülerini kırpmaktan kaçındı. Diğer bir üye, Misha Pedan, 2011 yılındaki "Stereo\_types" projesinde, ikili görüntüleri birleştirdiği grubun belgesel stilini daha da geliştirdi. Meslektaşı Sergey Bratkov, genellikle Harkov Okulu'nun temel özellikleri olarak kabul edilen "vahşet ve şefkat, komedi ve trajedi"yi birbirine bağlayan fotoğraflar üzerinde çalıştı. Bratkov, *Chapiteau Moscow* adlı çalışmasında fotoğrafları kolaj halinde birleştirerek katmanlı anlamlara sahip yeni, gerçeküstü görüntüler ortaya koydu. Merkezi bir odak kullanmak veya ışığa ve gölgelere dikkat çekmek gibi yaygın fotoğrafçılık kurallarını sıklıkla görmezden geldi.

1990'larda, "yeni Ukrayna fotomontajı" gibi diğer HFO yöntemleri ortaya çıktı; fotoğraf kitapları; sosyal sanat; kavramsal, taşist ve neo-ilkel fotoğrafçılık ve diğerleri.

### Harkov fotoğrafçılarının üçüncü dalgası

HFO sanatçılarının üçüncü dalgası, 2010 yılında kurulan Shilo Grubu'ydu. Grup, Mikhailov'un *Bitmemiş Tez* sanat kitabı projesini kendi kitaplarına *Bitmiş Tez* (2013) adını verdikten sonra yeniden yazarak HFO tarihine yazdı. Sanat tarihçisi Tetiana Pavlova *Biten* Tez'i "objets trouvés" veya bulunan nesne türü olarak tanımladı.

Shilo Grubu ayrıca Vremia Grubu, Gosprom Grubu ve Hızlı Reaksiyon Grubu tarafından sunulan, farklı jenerasyonların yazarlarıyla yakın iletişim halindeydi ve Harkov fotoğrafçılığında ortak eylem geleneği olan Boris Mikhailov'un mirasından ilham aldı. Gosprom Grubu'nun yöntemini geliştirdiler ve lith baskı tekniğinin kullanımını yaygınlaştırdılar.

Grup, projelerini bağlam, renk dokusu ve izleyiciyle diyalog açısından daha yoğun ve anlaşılır hale getirdi. Shilo Grubu'nun üyeleri, seleflerinin sanatının "dualizmini" korudular, ancak tersine çevirdiler: "kör noktalar"; ilk jenerasyonun ideoloji veya propaganda ile ilgili keskin ifadelerini daha ince katmanlar altında ele alırken, genç jenerasyon, keskin ifadelerini yüzeye koydu, arka plana daha "naif" konuları yerleştirdiler. Çalışmaları büyük ölçüde Harkov ve önceki jenerasyonların fotoğrafçılarına dayanmaktadır ve güçlü sosyal ve politik bağlamlara sahiptir.

Shilo Grubu'nun bir üyesi olan Sergiy Lebedynskyy, eski ekipman ve eski tekniklerle çalışmaktadır. *Arabat Tükürüğü/Şifalı Çamurlar* projesindeki fotoğrafları, eski Sovyet filmli Sovyet yapımı panoramik bir kamera ile çekildi ve Sovyet fotoğraf kağıdına basıldı.

HFO fotoğrafçılarından örnekler
-------------------------------

### Boris Mihaylov

Boris Mikhailov's exhibition in Hannover, Germany Boris Mikhailov'un Almanya'nın Hannover kentindeki Sprengel Müzesi'ndeki sergisi.
Genellikle tüm Sovyet sonrası sanat dalgasıyla ilişkilendirilen Mikhailov, en iyi bilinen Ukraynalı çağdaş sanatçı/fotoğrafçı ve eski SSCB'nin en önemli fotoğrafçılarından biri olarak kabul edilmektedir. Vremia Grubu'nun bir temsilcisi olan Mihaylov, "fotoğraf tarihinde bütün bir dönem" yaratması ve fotoğraf için çok sayıda yeni yöntem, yeni fotoğraf estetiği ve fikir üretmesiyle tanınır. KGB tarafından yakından izlendi, birkaç kez çalıştığı işten kovuldu ve sanatı nedeniyle neredeyse hapse atılacaktı.

Mikhailov'un fotoğrafları 1980'lerde yurtdışında görünmeye başladı ve kısa süre sonra Harkov Fotoğraf Okulu uluslararası düzeyde tanındı. 1960'lardan 1980'lere kadar, Mikhailov *Dün'ün Sandviçi*, *Luriki* ve *Kırmızı Seriler* gibi birçok tanınmış fotoğraf projesi ortaya koydu, ancak iki projesi onu dünya çapında tanınan bir sanatçı haline getirdi: *Vaka Tarihi* (1999'da kitap olarak yayınlandı) ve Dünyanın en iyi 10 fotoğraf kitabı arasında yer alan *Bitmemiş Tez*. Mikhailov'un en tartışmalı çalışması olarak kabul edilen *Vaka Tarihi* fotoğraf projesi, güzel sanatlar ve belgesel fotoğrafçılığın sınırında oluşturuldu. Bu projesinde Mikhailov SSCB'nin çöküşünü ve bunun Harkov toplumunun yaşamı üzerindeki etkisini evsiz insanların resimleriyle tasvir etti. *Vaka Tarihi* fotoğrafları, Mikhailov'un imza çalışması haline geldi, uluslararası modern müzelerde ve galerilerde birçok kez sergilendi. Mikhailov'un çalışmaları genel olarak dünya fotoğrafçılığının bir klasiği olarak kabul edilmektedir. Buna rağmen, Ukrayna toplumu Mikhailov'un sanatını anlamamakta, takdir etmemekte ya da reddetmektedir. Mikhailov Almanya'ya göç etmesine rağmen, projeler, üzerinde çalışmak, ders vermek veya sergilere katılmak gibi kişisel ve kamusal konularda sık sık Ukrayna'yı ziyaret etmektedir.

Mikhailov'un eserleri Metropolitan Sanat Müzesi (New York), Rus Müzesi (St. Petersburg), Japon Ulusal Sanat Müzesi (Osaka) ve Amsterdam, Hannover, Paris, Venedik, Boston, Krakow, Münih vb. diğer birçok modern sanat müzesinde kalıcı olarak sergilenmektedir. 2018'de Tate Modern (Londra), Mikhailov'un çalışmalarına ayrı bir sergi salonu ayırdı. Mikhailov, Hasselblad Vakfı Uluslararası Fotoğraf Ödülü'nü (2000) alan tek Ukraynalı'dır. Diğer ödülleri arasında Coutts Çağdaş Sanat Vakfı Ödülü (1996), Citibank Özel Banka Fotoğraf Ödülü (2001), Generalsatellite Corporation Sanat Ödülü (2003) ve Kaiser Ödülü (2015) bulunmaktadır. 2008 yılında Berlin Görsel Sanatlar Akademisi'ne üye oldu.

### Sergey Bratkov

Mikhailov'un "takipçilerinden" biri olan Sergey Bratkov, kuruluş yıllarında Harkov Okulu'nun "en umut verici" temsilcilerinden biri olarak biliniyordu ve daha sonra Belçika, ABD, İsviçre, ispanya, Fransa ve Almanya'da sergilediği eserlerle Ukrayna ve Rusya'nın en tanınmış fotoğraf klasiklerinden biri haline geldi.

Bratkov sanatsal yolculuğuna 1980'lerin başında, başta fotoğraf ve resim olmak üzere birçok sanatsal türü birleştirerek başladı ve daha sonra bu çalışmalarına sinemayı da ekledi. 1989'da profesyonel olarak resim yapmaya başladı ve daha sonra fotoğraf kolajları, elle boyama ve diğer fotoğraf dönüştürme teknikleri üzerinde çalıştı. 1993 yılında, Boris ve Vita Mikhailov, Sergiy Solonsky ile Hızlı Reaksiyon Grubu'nun kurucu ortağı ve aktif olarak çalıştı.

Sanatsal ilgi alanlarını çeşitli proje ve performanslarla birleştirerek önemli projelere imza attı: Su veya hava dolu cam kavanozlara konan fotoğraflardan oluşan *Dolap (Hepimiz Birbirimizi Yiyiyoruz*, 1991); Bratkov'un fotoğrafları beton bir levhaya koyduğu *Parsel*; ve donarak ölen 45 Harkov evsizini anmak amacıyla oluşturduğu *Dondurulmuş Manzaralar* (1994) projesi.

2000 yılında, Bratkov Moskova'ya taşındı ve kısa bir süre sonra *Çocuklar* fotoğraf serisi ile tanındı. 2007'de Venedik Bienali'nde Ukrayna'yı temsil eden Bratkov, 2010'da bir video çalışmasıyla Rusya'nın "İnovasyon" çağdaş sanat ödülünü aldı.

Bratkov, kadın askerlerin, işadamlarının, denizcilerin, sarhoşların ve fahişelerin ve her yaştan, cinsiyetten veya sosyal statüden diğer insanların fotoğraflarını çekti ve konularını asla sınırlamadı. 2000'lerin sonlarında, Bratkov, kahramanları fotoğraflamaktan dikkatini grup fotoğraflarına ve Sovyet sonrası toplumu araştıran büyük insan kalabalığına aktardı. Bu eğilim, 2012'de "Chapiteau Moskova" da dahil olmak üzere bir dizi projesinde açıkça izlenebilirdi. Sovyet ve Sovyet sonrası gerçekliği ve ayrıca kimlik sorununu araştıran ve analiz eden bir başka çalışması da "Rüyalar İmparatorluğu" adlı fotoğraf serisiydi. 1988'de tamamladığı serisini ve 2016-2017'de yeniden tasarladı. 2017 yılında seri Shevchenko Ulusal Ödülü'ne aday gösterildi.

### Evgeniy Pavlov

Pavlov, Mikhailov ile birlikte Harkov Fotoğraf Okulu'nun bir çağdaş sanat fenomeni haline gelmesine yardımcı oldu. Çalışmaları ABD, Almanya, Fransa ve Japonya'da sergilendi. Pavlov, eski fotoğraf teknolojilerini modern olanlardan daha çok beğenirdi; 2018 itibarıyla dijital fotoğrafçılığı hiç denememişti ve film sürecine sadık kalmıştı. Pavlov, sinemaya olan ilgisini sürdürmek için bir süre fotoğraftan ayrıldı, ancak 1981'de fotoğrafçılığa geri döndü. 1988 yılında *Arşiv Dizisi* projesini sundu. Pavlov kolaj ve renkli rötuşlarla çalıştı; *Tam Fotoğrafçılık* projesinde bu teknikleri birleştirdi. Dört yıllık bir süre içinde (1990-1994), Pavlov projesi için 100 fotoğraf oluşturdu. Daha sonra Pavlov fotoğraf resimleri üzerinde incelemeler gerçekleştirdi ve ressam Volodymyr Shaposhnikov ile çalıştı. Pavlov'a göre, son ortak çalışmaları *İkinci Cennet*, Sovyet kariyer yollarını "özetledi".

### Roman Pyatkovka

Genç bir adam olarak Pyatkovka, Harkov Genç Seyirci Tiyatrosu'ndaki aydınlatma tasarımı yönetmeni olarak yüksek maaşlı işini bırakıp Harkov fabrikasının Maliovany, Mikhailov ve Pavlov'dan ilham alan fotoğraf atölyesinde çalışmaya başladı. 2020 itibarıyla Pyatkovka, Ulusal Harkov Üniversitesi'nde Medya İletişimi Profesörü, Ukrayna Ulusal Fotoğrafçılar Birliği'nin kurucu ortağı ve Ukrayna Fotoğraf Alternatifi sanatsal birliğinin koordinatörüdür. Sony World Forum 2013'te Yılın En İyi Kavramsal Fotoğrafçısı seçildi. Pyatkovka'nın bazı çalışmaları Museum of Modern Photography (Chicago, ABD), Museum Ken Dame (Brescia, İtalya) ve Artothek (Nürnberg, Almanya) koleksiyonlarının bir parçasıdır.

Ayrıca bakınız
--------------

* Sosyalist gerçekçilik

Kaynakça
--------

1. 1 2 3 4 5 6  Stasjuk 2018.
2. ↑  Pavlova 2018, ss. 73, 318.
3. 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11  Kas'janova 2020.
4. 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 16 17 18 19 20 21 22 23 24 25 26 27 28  Manko 2015.
5. 1 2 3 4 5 6 7 8  Toomey 2007.
6. 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14  Akage 2018a.
7. ↑  Pavlova 2014, ss. 337, 343, 353.
8. 1 2 3 4  Akage 2018b.
9. 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 16 17 18 19  Zelenskaja 2013.
10. ↑  Pavlova 2018, s. 324.
11. ↑  Pavlova 2018, ss. 341, 367.
12. ↑  Pavlova 2014, ss. 354, 374.
13. 1 2 3  Pavlova 2007, s. 5.
14. 1 2 3  Pavlova 2007, s. 13.
15. ↑  Pavlova 2018, ss. 378, 385.
16. 1 2 3  Pavlova 2014, s. 373.
17. ↑  Pavlova 2018, ss. 13, 353, 385.
18. 1 2 3  Pavlova 2018, s. 342.
19. 1 2 3 4  Balashova 2015.
20. 1 2 3  Bernard-Kovalchuk 2019.
21. ↑  Pavlova 2018, s. 20.
22. 1 2 3  Pavlova 2018, s. 367.
23. 1 2 3  Pavlova 2014, s. 412.
24. 1 2 3 4 5  German 2013.
25. ↑  Pavlova 2014, s. 394.
26. 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 16  Pavlova 2017.
27. 1 2 3 4 5 6 7 8  Bilash 2020.
28. ↑  MOKSOP 2021.
29. ↑  Higgins 2014, s. 213.
30. 1 2 3 4 5 6 7 8  Pavlova 2018, s. 369.
31. 1 2 3  Pavlova 2018, ss. 369-370.
32. ↑  Pavlova 2007, ss. 5, 20.
33. 1 2 3 4  Pavlova 2014, s. 413.
34. 1 2  Pavlova 2021.
35. 1 2 3 4  Higgins 2014, s. 222.
36. ↑  Pavlova 2007, s. 7.
37. ↑  Pavlova 2012.
38. ↑  cultobzor.ru; Dec 1, 2013.
39. 1 2 3  Rafferty 2015.
40. 1 2 3 4 5 6 7  Kalach 2018.
41. 1 2 3  Stakle 2018.
42. ↑  Sanduljak 2018.
43. 1 2  Krakovich 2019.
44. ↑  Pavlova 2018, ss. 73, 369.
45. ↑  Pavlova 2020b.
46. ↑  Pavlova 2018, ss. 73-74.
47. 1 2 3  MOKSOP 2020.
48. 1 2  Pavlova 2018, s. 75.
49. 1 2  Pavlova 2018, s. 74.
50. ↑  MoMA 2020.
51. 1 2 3 4 5 6 7 8  Lozhkina 2011.
52. 1 2 3 4  Little 2011.
53. ↑  Chuzha 2015.
54. ↑  photography-now.com; Mar 16, 2012.
55. ↑  Candrowicz 2015.
56. ↑  dumskaya.net; Apr 20, 2017.
57. ↑  artukraine.com.ua; Apr 14, 2017.
58. 1 2 3 4 5 6 7  Bilash 2017.
59. ↑  Savchenko 2018.
60. ↑  Jakovlenko 2018.
61. ↑  Smyth 2019.
62. 1 2  Koval' 2019.
63. 1 2 3 4  Kunycyna 2020.
64. 1 2 3 4 5 6 7  Pozdeeva 2020.
65. 1 2 3  glavnoe.ua; Jul 9, 2020.
66. ↑  Pantall 2020.
67. ↑  Pavlova 2018.
68. ↑  Pavlova 2014, s. 371.
69. ↑  Pavlova 2014, ss. 385, 392.
70. ↑  Pavlova 2018, ss. 368, 385.
71. ↑  Pavlova 2007, s. 6.
72. ↑  Pavlova 2018, s. 368.
73. ↑  Pavlova 2018, ss. 367, 369-370.
74. ↑  Pavlova 2018, ss. 375-376.
75. ↑  Pavlova 2018, s. 353.
76. 1 2 3  Pavlova 2018, s. 370.
77. ↑  Pavlova 2018, ss. 371-372.
78. ↑  Pavlova 2018, s. 371.
79. ↑  Pavlova 2014, s. 374.
80. 1 2  Pavlova 2018, s. 373.
81. ↑  Pavlova 2018, ss. 366-367.
82. ↑  Pavlova 2007, ss. 13-14.
83. ↑  Pavlova 2018, s. 376.
84. ↑  Pavlova 2007, s. 20.
85. ↑  Higgins 2014, ss. 222-224.
86. ↑  cargocollective.com 2020.
87. 1 2 3  Teren 2008.
88. ↑  Higgins 2014, s. 231.
89. ↑  Higgins 2014, s. 232.
90. 1 2 3 4 5  Sergackova 2016.
91. 1 2  Pavlova 2020.
92. 1 2  Bojarinov 2014.
93. ↑  Higgins 2014.
94. ↑  Djogot' 2008.
95. ↑  Bratkov 2017.

Alıntılanan kaynaklar
---------------------

* Akage, Anna (21 Kasım 2018a), Naudet, Jean Jacques (Ed.), "From Ukraine: The Time of Yevgeniy Pavlov", *loeildelaphotographie.com*, Paris: The Eye of Photography, OCLC 883801381, 8 Mayıs 2021 tarihinde kaynağından arşivlendi, erişim tarihi: 9 Ekim 2020
* Akage, Anna (24 Eylül 2018b), Naudet, Jean Jacques (Ed.), "From Ukraine. The first story: Archives by Alexander Glyadyelov", *loeildelaphotographie.com*, Paris: The Eye of Photography, OCLC 883801381, 21 Şubat 2022 tarihinde kaynağından arşivlendi, erişim tarihi: 9 Ekim 2020
* Balashova, Ol'ga (31 Mayıs 2015), Musayeva, Sevgil (Ed.), "Neprostye otnoshenija iskusstva i obshhestva v PinchukArtCentre" Непростые отношения искусства и общества в PinchukArtCentre [The uneasy relationship between art and society at the PinchukArtCentre], *Ukrayinska Pravda* (Rusça), Kiev: Kyiv MediaHub, 28 Eylül 2020 tarihinde kaynağından arşivlendi, erişim tarihi: 2 Ekim 2020
* Bernard-Kovalchuk, Nadiia (10 Ağustos 2019), "Misha Pedan: All the Fears at the End of the Soviet Era Were Connected with the Fact that It Was Unclear Where the Danger Was Coming from", *MOKSOP*, Kharkiv: Museum of Kharkiv School of Photography, 24 Ekim 2020 tarihinde kaynağından arşivlendi, erişim tarihi: 3 Aralık 2020
* Bilash, Ksenija (21 Aralık 2017), Koshkina, Sonja (Ed.), "Paradoksy avangardu «Mista HA»" Парадокси авангарду «Міста ХА» [Paradoxes of the avant-garde "City Kha"], *lb.ua* (Ukraynaca), Kiev: LB.ua, 21 Şubat 2022 tarihinde kaynağından arşivlendi, erişim tarihi: 2 Ekim 2020
* Bilash, Ksenija (8 Eylül 2020), Koshkina, Sonja (Ed.), "Sergej Lebedinskij: «V sovremennoj fotografii ty ustaesh' ot ogromnogo kolichestva samorefleksii»" Сергей Лебединский: «В современной фотографии ты устаешь от огромного количества саморефлексии» [Sergey Lebedinsky: "You get tired of a huge amount of self-reflection in modern photography"], *lb.ua* (Rusça), Kiev: LB.ua, 3 Ekim 2020 tarihinde kaynağından arşivlendi, erişim tarihi: 2 Ekim 2020
* Bojarinov, Denis (30 Haziran 2014), "Chto takoe postsovetskij chelovek?" Что такое постсоветский человек? [What is a post-Soviet person?], *ovcharenko.art* (Rusça), Moskova: Ovcharenko Gallery, 21 Şubat 2022 tarihinde kaynağından arşivlendi, erişim tarihi: 5 Mart 2021
* Bratkov, Sergіj (2017), "Serіja robіt «Іmperіja snіv»" Серія робіт «Імперія снів» [The Empire of Dreams series of art works], *knpu.gov.ua* (Ukraynaca), Kyiv: Taras Shevchenko National Prize, 13 Mayıs 2021 tarihinde kaynağından arşivlendi, erişim tarihi: 5 Mart 2021
* Candrowicz, Krzysztof (6 Temmuz 2015), "Shilo Group", *rencontres-arles.com*, Arles: Rencontres d'Arles, 21 Şubat 2022 tarihinde kaynağından arşivlendi, erişim tarihi: 3 Aralık 2020
* Chuzha, Julia (30 Kasım 2015), "Misha Pedan: "Taking and giving to others is the logic of working in the art world"", *Bird In Flight* (Rusça), New York: Depositphotos, 3 Mart 2021 tarihinde kaynağından arşivlendi, erişim tarihi: 5 Mart 2021
* Djogot', Ekaterina (3 Temmuz 2008), "Sergej Bratkov: «Tema gadosti stanovitsja glavnoj»" Сергей Братков: «Тема гадости становится главной» [Sergey Bratkov: "The topic of nastiness becomes the main one"], *OpenSpace* (Rusça), Moskova: ArtMedia Group, 12 Kasım 2020 tarihinde kaynağından arşivlendi, erişim tarihi: 5 Mart 2021
* German, Lyzaveta (25 Kasım 2013), Prytula, Olena (Ed.), "Pokazat' vremja. Retrospektiva Borisa Mihajlova v Har'kove" Показать время. Ретроспектива Бориса Михайлова в Харькове [Show time. Retrospective of Boris Mikhailov in Kharkov], *Ukrayinska Pravda* (Rusça), Kiev: Kyiv MediaHub, 23 Ocak 2021 tarihinde kaynağından arşivlendi, erişim tarihi: 2 Ekim 2020
* Higgins, Jackie (2014), *The world atlas of street photography*, New Haven: Yale University Press, ISBN 0300207166, LCCN 2014940105, OCLC 902994387
* Jakovlenko, Kateryna (7 Kasım 2018), Koshkina, Sonja (Ed.), "Galyna Gleba: "Mecenatstvo legko peretvoryty na instrument manipuljacij"" Галина Глеба: "Меценатство легко перетворити на інструмент маніпуляцій" [Halyna Hleba: "Patronage is easy to turn into a tool of manipulation"], *lb.ua* (Ukraynaca), Kiev: LB.ua, 21 Şubat 2022 tarihinde kaynağından arşivlendi, erişim tarihi: 2 Ekim 2020
* Kalach, Stanislav (9 Kasım 2018), "V Har'kove otkryvaetsja muzej fotografii" В Харькове открывается музей фотографии [Museum of photography will be opened in Kharkiv], *Bird In Flight* (Rusça), New York: Depositphotos, erişim tarihi: 5 Ekim 2020
* Kas'janova, Dar'ja (17 Ağustos 2020), "«Chtoby snimat' vyshe tret'ego jetazha, nuzhno bylo oficial'noe razreshenie»: Publikuem fragment iz knigi o Har'kovskoj shkole fotografii" «Чтобы снимать выше третьего этажа, нужно было официальное разрешение»: Публикуем фрагмент из книги о Харьковской школе фотографии ["We needed official permission to shoot above the third floor": we are publishing an excerpt from a book about the Kharkiv School of Photography], *Bird In Flight* (Rusça), New York: Depositphotos, 20 Ekim 2020 tarihinde kaynağından arşivlendi, erişim tarihi: 5 Ekim 2020
* Koval', Valerija (9 Eylül 2019), Sokolova, Natasha (Ed.), "Ne propusty: 10 stolychnyh vystavok sentjabrja" Не пропусти: 10 столичных выставок сентября [Don't Miss: 10 Metropolitan Exhibitions in September], *kiev.vgorode.ua* (Rusça), Kiev: UMH group, 10 Eylül 2019 tarihinde kaynağından arşivlendi, erişim tarihi: 2 Ekim 2020
* Krakovich, Dmitriy (6 Mart 2019), Naudet, Jean Jacques (Ed.), "Kyiv Photo Book International Festival", *loeildelaphotographie.com*, Paris: The Eye of Photography, OCLC 883801381, 11 Ağustos 2020 tarihinde kaynağından arşivlendi, erişim tarihi: 9 Ekim 2020
* Kunycyna, Alisa (27 Haziran 2020), Zubanjuk, Viktor (Ed.), "U Kyjevi vidkrylasja vystavka vsesvitn'o vidomogo ukrai'ns'kogo fotografa" У Києві відкрилася виставка всесвітньо відомого українського фотографа [An exhibition of the world-famous Ukrainian photographer has opened in Kyiv], *lenta.ua* (Ukraynaca), Kiev: Lenta.UA, 21 Şubat 2022 tarihinde kaynağından arşivlendi, erişim tarihi: 2 Ekim 2020
* Little, Myles (31 Mayıs 2011), "Wrecked: Boris Mikhailov's "Case History"", *Time*, New York: Time Inc. ISSN 0040-781X, LCCN 25011669, OCLC 1767509, 26 Kasım 2020 tarihinde kaynağından arşivlendi, erişim tarihi: 2 Ekim 2020
* Lozhkina, Alisa (30 Temmuz 2011), Prytula, Olena (Ed.), "Zhestokij diagnoz ot Borisa Mihajlova" Жестокий диагноз от Бориса Михайлова [Severe diagnosis from Boris Mikhailov], *Ukrayinska Pravda* (Rusça), Kiev: Kyiv MediaHub, 21 Ekim 2020 tarihinde kaynağından arşivlendi, erişim tarihi: 2 Ekim 2020
* "Sergiy Solonsky", *MOKSOP*, Kharkiv: Museum of Kharkiv School of Photography, 28 Eylül 2020 tarihinde kaynağından arşivlendi, erişim tarihi: 14 Aralık 2020
* "Kharkiv regional photoclub", *MOKSOP*, Kharkiv: Museum of Kharkiv School of Photography, 17 Nisan 2021 tarihinde kaynağından arşivlendi, erişim tarihi: 5 Mart 2021
* Manko, Igor (2015), Muffoletto, Roberto (Ed.), "The Kharkiv School of Fine Art Photography", *Journal on Images and Culture*, Los Angeles: VASA Project, 27 Ekim 2020 tarihinde kaynağından arşivlendi, erişim tarihi: 2 Ekim 2020
* Peiffer, Prudence ((Ed.)), "New Photography 9: Christopher Giglio, Boris Mihailov, Mark Steinmetz, and Beat Streuli", *MoMA*, Manhattan: Museum of Modern Art, 21 Aralık 2020 tarihinde kaynağından arşivlendi, erişim tarihi: 14 Aralık 2020
* Pantall, Colin (19 Ağustos 2020), Oliverio, Giuseppe (Ed.), "The Wonderful World of the Ukrainian State Railway Transport Network", *phmuseum.com*, Londra: PHmuseum, 22 Eylül 2020 tarihinde kaynağından arşivlendi, erişim tarihi: 5 Ekim 2020
* Pavlova, Tetjana (2007), Sokoljúk, Ljudmíla (Ed.), *Fotomystectvo v hudozhnij kul'turi Harkova ostann'oi' tretyny XX stolittja (na materiali pejzazhnogo zhanru)(Doctoral dissertation)* Фотомистецтво в художній культурі Харкова останньої третини XX століття (на матеріалі пейзажного жанру) [*Photo art in the artistic culture of Kharkiv of the last third of the XX century (on the material of the landscape genre)*] (Ukraynaca), Harkiv: Academy of Design and Arts KSADA Kharkiv
* Pavlova, Tetjana (2012), ""Finished dissertation" by Shilo Group", *cargocollective.com*, Portland: Cargo, 21 Şubat 2022 tarihinde kaynağından arşivlendi, erişim tarihi: 10 Aralık 2020
* Pavlova, Tetjana (2014), *Mystci ukrai'ns'kogo avangardu v Harkovi* Мистці українського авангарду в Харкові [*Artists of the Ukrainian avant-garde in Kharkiv*] (Ukraynaca), Harkiv: Drukarnja «Madryd», ISBN 6177050492, OCLC 904390984
* Pavlova, Tetjana (29 Mayıs 2017), Baldynjuk, Vira (Ed.), "Cymmetrychnyj zhest Myhajlovu: Gruppa «Shylo»" Cимметричный жест Михайлову: Группа «Шило» [Symmetrical gesture to Mikhailov: The 'Shilo' Group], *Korydor* (Rusça), Kiev: CCA Foundation, 18 Eylül 2020 tarihinde kaynağından arşivlendi, erişim tarihi: 5 Ekim 2020
* Pavlova, Tetjana (2018), Sokoljúk, Ljudmíla (Ed.), *Avangard v obrazotvorchomu mystectvi Harkova ХХ stolittja (Postdoctoral dissertation)* Aвангард в образотворчому мистецтвi Харкова ХХ столiття [*Avant-garde in the fine arts of Kharkiv in XX century*] (Ukraynaca), Lviv: Lviv National Academy of Arts
* Pavlova, Tetjana, Szilagyi, Sandor (Ed.), "Avanguard red and green. From "Blow theory" to "Kontact"", *VASA*, Viyana: VASA Project, 1 Aralık 2020 tarihinde kaynağından arşivlendi, erişim tarihi: 10 Aralık 2020
* Pavlova, Tetjana (3 Ağustos 2020b), Kalyta, Nastja (Ed.), "Ob odnodnevnoj vystavke gruppy «Vremja» v Har'kovskom Dome uchenyh" Об однодневной выставке группы «Время» в Харьковском Доме ученых [The one-day exhibition of the "Vremia" group in the Kharkov House of Scientists], *Your Art* (Rusça), Kiev: Support Your Art, erişim tarihi: 5 Mart 2021 [*ölü/kırık bağlantı*]
* Pavlova, Tetjana, Szilagyi, Sandor (Ed.), "Andrey Avdeyenko", *VASA*, Viyana: VASA Project, 20 Ocak 2021 tarihinde kaynağından arşivlendi, erişim tarihi: 5 Mart 2021
* Pozdeeva, Anna (31 Ocak 2020), "Why Boris Mikhailov Is Considered a Genius Worldwide. And Not Liked Back Home", *Bird In Flight*, New York: Depositphotos, 25 Ekim 2020 tarihinde kaynağından arşivlendi, erişim tarihi: 5 Ekim 2020
* Rafferty, Rebecca (21 Ocak 2015), Towler, Marry Anna (Ed.), ""Arabat Spit/Healing Muds" by Sergiy Lebedynskyy", *City Newspaper*, Rochester: WMT Publications, Inc. **44** (20), s. 18, ISSN 1551-3262, OCLC 5685007, 27 Eylül 2020 tarihinde kaynağından arşivlendi, erişim tarihi: 5 Ekim 2020
* Sanduljak, Alina (21 Kasım 2018), "Vospominanija o Har'kovskoj shkole fotografii: Viktor Kochetov pro Mihajlova, cenzuru i sjemki na zakaz" Воспоминания о Харьковской школе фотографии: Виктор Кочетов про Михайлова, цензуру и съемки на заказ [Memories of the Kharkiv School of Photography: Viktor Kochetov about Mikhailov, censorship and shooting to order], *Bird In Flight* (Rusça), New York: Depositphotos, 28 Eylül 2020 tarihinde kaynağından arşivlendi, erişim tarihi: 5 Ekim 2020
* Savchenko, Gleb (20 Nisan 2018), "Anons: Lekcija Galiny Gleby «Har'kovskaja shkola fotografii: mezhdu politikoj i jerotikoj»" Анонс: Лекция Галины Глебы «Харьковская школа фотографии: между политикой и эротикой» [Announcement: Lecture by Galina Gleba "Kharkiv School of Photography: Between Politics and Erotica".], *Bird In Flight* (Rusça), New York: Depositphotos, erişim tarihi: 5 Ekim 2020
* Sergackova, Ekaterina (25 Mart 2016), "Sergej Bratkov: «Menja vsjo vremja okruzhali koshmary. Pojetomu ja, navernoe, nemnozhko mrachnyj»" Сергей Братков: «Меня всё время окружали кошмары. Поэтому я, наверное, немножко мрачный» [Sergey Bratkov: "I was surrounded by nightmares all the time. Therefore, I am probably a little gloomy "], *Bird In Flight* (Rusça), New York: Depositphotos, erişim tarihi: 5 Mart 2021
* Smyth, Diane (15 Ocak 2019), Bainbridge, Simon (Ed.), "The first-ever Kyiv Photo Book festival", *British Journal of Photography*, Londra: 1854 Media, ISSN 0007-1196, LCCN 95640364, OCLC 5928805, 27 Ekim 2020 tarihinde kaynağından arşivlendi, erişim tarihi: 5 Ekim 2020
* Stakle, Alnis (25 Aralık 2018), Bainbridge, Simon (Ed.), "Best of 2018: Alnis Stakle, Riga Photomonth", *British Journal of Photography*, Londra: 1854 Media, ISSN 0007-1196, LCCN 95640364, OCLC 5928805, 24 Eylül 2020 tarihinde kaynağından arşivlendi, erişim tarihi: 5 Ekim 2020
* Stasjuk, Iryna (11 Kasım 2018), Saliy, Yulia (Ed.), "U Harkovi vidkryvajet'sja muzej fotografii' MOKSOP" У Харкові відкривається музей фотографії MOKSOP [The MOKSOP Museum of Photography will be opened in Kharkiv], *hmarochos.kiev.ua* (Ukraynaca), Kiev: Hmarochos, 14 Şubat 2022 tarihinde kaynağından arşivlendi, erişim tarihi: 5 Ekim 2020
* Teren, Tetjana (20 Eylül 2008), Doroshenko, Myhajlo (Ed.), "Borys Myhajlov: iz fotografii' vyjshlo povitrja..." Борис Михайлов: із фотографії вийшло повітря... [Boris Mikhailov: air came out of the photo...], *umoloda.kiev.ua* (Ukraynaca), Kiev: Ukrayina Moloda (176), 12 Şubat 2022 tarihinde kaynağından arşivlendi, erişim tarihi: 5 Ekim 2020
* Toomey, Christine (3 Haziran 2007), "The barefaced cheek of Boris Mikhailov", *Sunday Times Magazine*, Londra: Times Newspapers Ltd. OCLC 37334919, 7 Ekim 2008 tarihinde kaynağından arşivlendi, erişim tarihi: 2 Ekim 2020
* Warner, Marigold (30 Ocak 2019), Bainbridge, Simon (Ed.), "Painting Photography: Victor and Sergey Kochetov", *British Journal of Photography*, Londra: 1854 Media, ISSN 0007-1196, LCCN 95640364, OCLC 5928805, 26 Eylül 2020 tarihinde kaynağından arşivlendi, erişim tarihi: 5 Ekim 2020
* Zelenskaja, Dar'ja (12 Temmuz 2013), Shevchuk, Elena (Ed.), "Fotografy proslavili Har'kov na ves' mir: foto-fakty" Фотографы прославили Харьков на весь мир: фото-факты [Photographers glorified Kharkov all over the world: photo facts], *Vecherniy Kharkov* (Rusça), Harkiv: OOO «Redakcija gazety «Vechernij Har'kov», OCLC 762014020, 21 Şubat 2022 tarihinde kaynağından arşivlendi, erişim tarihi: 2 Ekim 2020
* Lozhkina, Alisa, (Ed.) (14 Nisan 2017), "V Odesі pokazhut' harkіvs'ku andegraundnu fotografіju 70‒90-h rokіv" В Одесі покажуть харківську андеграундну фотографію 70‒90-х років [Kharkiv underground photography of the 70s and 90s will be shown in Odessa], *artukraine.com.ua* (Ukraynaca), Kyiv: ART UKRAINE, 21 Ekim 2020 tarihinde kaynağından arşivlendi, erişim tarihi: 14 Aralık 2020
* "about shilo", *cargocollective.com*, Portland: Cargo, 2 Şubat 2020 tarihinde kaynağından arşivlendi, erişim tarihi: 14 Aralık 2020
* "Akt nepovinovenija. Telo kak protest v har'kovskoj fotografii 1970-2010 gg." Акт неповиновения. Тело как протест в харьковской фотографии 1970-2010 гг. [An act of disobedience. Body as a protest in Kharkiv photography 1970-2010], *cultobzor.ru* (Rusça), Moskova: Cultobzor, 1 Aralık 2013, 11 Eylül 2019 tarihinde kaynağından arşivlendi, erişim tarihi: 7 Aralık 2020
* Konstantinov, Oleg, (Ed.) (20 Nisan 2017), "«Kazn' produktov» i «Narjadnaja publika» — fotofestival' v Muzee sovremennogo iskusstva Odessy" «Казнь продуктов» и «Нарядная публика» — фотофестиваль в Музее современного искусства Одессы ["Execution of groceries" and "Smart audience" - photo festival in the Museum of Modern Art of Odessa], *dumskaya.net* (Rusça), Odessa: Dumskaja, 21 Şubat 2022 tarihinde kaynağından arşivlendi, erişim tarihi: 5 Ekim 2020
* "NeMoj razgovor: "Revizii" s odnoj vystavki (foto)" НеМой разговор: "Ревизии" с одной выставки (фото) [NotMy conversation: "Revisions" from one exhibition (photo)], *glavnoe.ua* (Rusça), Harkiv: Glavnoe, 9 Temmuz 2020, 8 Ağustos 2020 tarihinde kaynağından arşivlendi, erişim tarihi: 2 Ekim 2020
* "Fotofest 2012 Biennial", *photography-now.com*, Berlin: Photography-Now, 16 Mart 2012, 9 Ocak 2020 tarihinde kaynağından arşivlendi, erişim tarihi: 3 Aralık 2020

Dış bağlantılar
---------------

* Harkov Okulu Müzesi'nin websitesi 21 Şubat 2022 tarihinde Wayback Machine sitesinde arşivlendi.

 *Bu makale, CC-BY-4.0 lisansı altında the Wenard Institute tarafından bağışlanan metne dayanmaktadır.*