**Mehmed Feyzullah Efendi** (1639, Erzurum - 1703, Edirne), Osmanlı Devleti şeyhülislamı, kazasker, müderris, şehzade hocası, padişah danışmanı.

Hayatı
------

1639 yılında Erzurum'da doğdu. Asıl adı Mehmed idi. Erzurum müftüsü Seyyid Mehmed Efendi ile Şerife Hatun’un oğludur. Muhammed'in sülalesinden olduğunu iddia etmiş ve "Seyyid" lakabı taşımıştır. Fakat Uzunçarşılı "Silahdar tarihinin kaydına göre seyitliği yani evlad-ı peygamberiden olması sahte imiş" demektedir.

İlk eğitimini babasından aldı. Sonra Erzurum'da medrese eğitimini "Seyyid Abdülmümin"’den ve dayısının oğlu İsmâil Efendi’den alıp Arapça, Farsça, fıkıh ve fıkıh usulü okudu. Erzurum yöresinin seçkin âlimlerinden olan Vânî Efendi’nin derslerine de devam etti. Sonra padişah imamı olan "Vani Efendi"'nin daveti ile 1662 yılında İstanbul'a gitti. Burada Vani Efendi'nin kızı ile evlenip ona damat oldu.

1669'de IV. Mehmed'in oğlu Şehzade Mustafa hocası "Seyyid Mehmet Efendi"'nin ölmesi nedeniyle ve Vanı Efendi'nin damadı olması sebebiyle şehzadeye hoca tayin edildi. Padişahın bir hatt-ı hümayunu ile dersten mülazım sayılarak Süleymaniye Darülhadis Medresesi'ne müderris yapıldı. Sonra ilmiye sınıfı içinde hızla yükselerek Haydarpaşa, Üsküdar Mihrimah Sultan, Sahn-i Semân ve Ayasofya medreselerinde müderrislik yaptı. Bu yeni görevleri nedeni ile aynı yıl Şehzade Ahmet'e hoca olarak tayin edildi.

Feyzullah Efendi'ye şehzadelere hocalık yapmaya devam etmekte iken 1686'de Rumeli Kazaskeri unvanı verildi.

1686'da Üsküdar'da hazineye ait bulunan "Bayram Paşa Yalısı" çayırına at bağlaması dolayısı ile IV. Mehmed'in öfkesini çekti. Padişah önce Feyzullah Efendi'yi idam ettirmek istedi ama geleneksel olarak ulemanın idam edilmesi mümkün olmadığı padişahın danışmanları tarafından açıklanınca Feyzullah Efendi'nin ismi ulema defterinden silindi. Fakat 5 gün sonra Feyzullah Efendi'nin öğrencisi olan iki şehzadenin annesi olan Gülnuş Emetullah Sultan araya girdi ve onun padişah tarafından affedilmesini sağladı. Fakat şehzadeler hocalığına padişah imamı İbrahim Efendi tayin edildi. Feyzullah Efendi'ye Eyüp Kadılığı arpalık olarak verildi.

7 Kasım 1686’da nakîbüleşraf oldu. IV. Mehmed'in hal’i ve II. Süleyman’ın tahta çıkışından hemen sonra 14 Şubat 1688'de Debbağzade Mehmed Efendi'nin azli üzerine şeyhülislam oldu. Fakat o yıl Balkan cephesinden dönen kapıkulu askeri belirli zorba elebaşılar altında isyan edip padişahın tahttan indirilmesini istediler. Bu kapıkulu askeri isyanını bastırmak için saraydan "Sancağ-ı şerif" çıkarıldı ve çok geçmeden bu isyan bastırıldı. Fakat bu bastırma hareketine başlamak için Saraya çağrılan Şeyhülislam olan Feyzullah Efendi saraya gitmedi. Bu nedenle onun zorbalarla fikir birliğinde olduğu kabul edilerek Şeyhülislam görevinden azledildi. İsyan bastırılmasından sonra Feyzullah Efendi Saraya gitti; isyancılar tarafından öldürülmüş olan Siyavuş Paşa'dan öldürülmeden aldığı mühr-ü hümayunu padişaha getirip verdi ve yapılan Divan toplantısından azlinden haberdar olmamış gibi şeyhülislam mevkiinde oturdu. Fakat çağrıldığı zaman saraya gelmediği ve tahttan indirilmiş IV. Mehmet taraftarı olduğu düşünülerek azlinden sonra memleketine sürgüne gönderilme kararı alındı. Nisan 1688'de tek başına sandalla Kuzguncuk'a geçirildi ve oradan kendisine arpalık olarak verilen Erzurum'a gönderildi.

Feyzullah Efendi'nin kariyerinin en parlak dönemi eski öğrencisi olan II. Mustafa'nın tahta çıkmasıyla başladı. II. Mustafa devleti İstanbul yerine Edirne'den yönetmeyi tercih etti. Feyzullah Efendi'yi Erzurum'dan çağırtarak tekrar şeyhülislam yaptı. Zamanla Feyzullah Efendi Osmanlı Devleti'nin en güçlü devlet adamı haline geldi. Padişah devlet işlerinin büyük bir bölümünü ona bıraktı. II. Mustafa'nın emri ile o dönem sadrazamları, Rami Mehmed Paşa ve Daltaban Mustafa Paşa, onun sözüyle hareket etmeye mecbur edildi.

Feyzullah Efendi kendine bağlı olanlara bol bol gelir getiren arpalık malikaneler, memuriyet, rütbeler aldı. Örneğin büyük oğlu Fethullah Efendi'ye Hama ve Humus'da yerleştirilen Türkmen aşiretlerinin asarlarını, Siverek ve Samsat mukattasını ve Birgi, İzmir mükttaasını malikane olarak verdirtmişti. Bu oğlunu daha 25 yaşında iken Selanik kadısı ve kısa müddet sonra da "Rumeli Kazaskeri" tayin ettirmişti. Hatta Osmanlı tarihinde ilk defa olmak üzere oğlu Fethullah Efendi’nin kendinden sonra şeyhülislam olması hususunda padişahtan bir ferman bile almıştı. Ortanca oğlu Mustafa Efendi'yi iki yılda medreseyi devrettirdi. Sonra da ona Selanik Kadılığı, Anadolu Kazaskeri payesi ile Mekke kadılığı ve sonunda bilfiil Anadolu Kazaskerliği görevi verdi. Üçüncü oğlunu Anadolu Kazaskeri payesiyle Bursa kadısı ve 13 yaşında olan dördüncü oğlu İbrahim Efendi'yi Rumeli Kazaskeri payesiyle Yenişehir kadısı tayin ettirmişti. Kendisine bağlı olanlardan 50-60 kadarına Erzurum, Şam, Halep ve diğer yerlerin mukata gelirini malikane olarak tahsis ettirmişti.

Bu arada Osmanlı-Kutsal İttifak Savaşları Osmanlılar için büyük bir yenilgiyle sonuçlandı. Karlofça Antlaşması'yla Osmanlı Devleti büyük miktarda toprak kaybetti. 8 yıl süren şeyhülislamlığı sırasında Feyzullah Efendi'ye karşı büyük bir muhalefet oluştu. Devletin yönetimindeki başarısızlıktan sorumlu tutuldu.

İstanbul'da toplanan bir yeniçeri ve esnaf grubundan oluşan büyük bir ihtilaciler ordusu 9 Ağustos 1703 tarihinde Edirne'ye doğru yola çıktı. Edirne Vakası adıyla anılan bu ayaklanmanın sonucunda 22 Ağustos günü II. Mustafa tahttan indirildi yerine yine Feyzullah Efendi'nin talebesi olan III. Ahmed tahta geçirildi.

Feyzullah Efendi onu korumaya çalışan yeni padişah tarafından azledilip Eğriboz'a sürgün edildi. Fakat Feyzullah Efendi büyük oğlu Fethullah Efendi ile Edirne'den ayrılıp yola çıktığında arkasından ihtilalciler Karakaş Mustafa ve Durcan Ahmed idaresinde onları takip edip baba oğlu Pravadı’de ellerine geçirdiler. Feyzullah Efendi ve oğlunu çırılçıplak soyarak hakaretlerle Edirne'ye getirildiler. Burada baba-oğul üç gün mallarının nerede olduğunu öğrenmek için işkenceye tabi tutuldularsa da bu soruşturma sonuçsuz çıktı. İlmiye sınıfından oldukları için idam edilmeleri geleneksel olarak imkansızdı. Bunun üzerine sanal olarak Fezullah Efendi Kandiye sancakbeyi; oğlu Fethullah Efendi Alacahisar sancakbeyi yapılıp böylece ilmiye sınıfından çıkarıldılar. Yeni şeyhülislam İmam Mehmed Efendi idamları için fetva verdi. 3 Eylül 1703'te ihtilalciler onları Edirne zindanından çıkararak hamal beygirlerine bindirip Bit Pazarı'na getirdiler ve orada onları öldürdüler. Sonra cesetlerini ayaklarından ipler bağlatıp başlarında buhurdanlar ve kandiller taşıyan papazları ile 300 kadar Hristiyan tarafından şehir sokaklarında sürüklediler. Başları kesilip mızrağa geçirildi. Cesetleri Tunca Nehri'ne atıldı. Daha sonra cesedinin nehirden çıkarılarak Sitti Hatun Camii civarındaki Abdülkerim Mektebi avlusuna gömüldüğü rivayet edilir (Peremeci, s. 136).

Eserleri
--------

Feyzullah Efendi’nin Erzurum’da cami, medrese, dârülkurrâ, mektep ve hamamı; Şam’da dârülhadisi; Edirne’de çeşme ve sebili, Mekke’de mescidi; Medine’de medrese, kütüphane ve muallimhanesi; İstanbul Fatih’te medrese, kütüphane, mescid, mektep, muallimhâne, çeşme'den olusan "Feyziyye Dârülhadisi" isimli külliye vardır. "Feyziyye Dârülhadisi" günümüzde Millet Yazma Eser Kütüphanesi olarak kullanılmaktadır. Feyzullah Efendi Medine’de inşa ettirdiği medreseye 3000’den fazla yazam kitap vakfetmiştir. Saudi'lerin Harem-i Serif’i genisletilme imar sırasında bu medrese yıkılmıştır. Bu yazma kitaplar "Câmiatü Melik Abdilazîz"'e nakledilmiştir.

Elimizde bulunan yazma veya yayinlamis eserleri listesi sudur:

1.. *Fetâvâ-yı Feyziyye* Verdiği fetvaları derleyen mecmua (İstanbul 1266)
2.. *Nesâyihu’l-mülûk* (Millet Ktp. Feyzullah Efendi, nr. 2122/2)
3.. *Kitâbü’l-Ezkâr* (Mecmû ‘âtü’l-ezkâr, İstanbul Üniversitesi Ktp. AY, nr. 5744)
4.. *Mecmûa-i Hikâyât*. Muhâdarât’a dair Türkçe yazılan üç makaleden olusan bir risâledir. (İ.Ü Ktp. TY, nr. 1631).
5.. *Letâifnâme* (Beyazıt Devlet Ktp. nr. 5619).
6.. *Riyâzü’r-rahme*. Ahlâk hakkında bir eserdir (Beyazıt Devlet Ktp. Veliyüddin Efendi, nr. 3224).
7.. *Hâşiye ‘alâ Envârit-tenzîl* (İÜ Ktp. AY, nr. 2120).
8.. Feyzullah Efendi otobiyografisini Arapça olarak yazmıştır. (Süleymaniye Ktp. Yahyâ Tevfik Efendi, nr. 287, yeni nr. 1587; Beyazıt Devlet Ktp. nr. 5050),
9.. *Haşiye ‘alâ Cüz’i ‘n-Nebe*: "İsâmüddin el-İsferâyânî" adli Arap yazarinin eserine hâşiye
10.. *Hâşiye ‘alâ Şerhi’l-‘Akâ’id*: "Halhalî" adli Arap yazarinin eseine talikat.
11.. *Ravzü’l-ahyâr* Türkçe çevrisi: "İbü’l-Hatîb el-Amâsî" adli Arap yazarinin eseri. Süleymaniye Kütüphanesi’nde kayıtlı (Esad Efendi, nr. 2843)

"Mecmûatü Medâihi Şeyhülislâm Feyzullah Efendi" adlı bir yazma eserde Feyzullah Efendi ve ailesi hakkında yazılmış siirsel methiyeler bulunmaktadır.

Feyzullah Efendi Kütüphanesi
----------------------------

Günümüzde İstanbul'un Fatih ilçesinde Macar Kardeşler Caddesi ile Feyzullah Efendi Sokağı’nın kesiştiği noktada bulunan Feyzullah Efendi Kütüphanesi 1700 yılında şeyhülislam Feyzullah Efendi tarafından medrese olarak yaptırılmıştır. Kütüphanede Feyzullah Efendi'nin kendisi tarafından 1699 yılında bağışlanmış olduğu 2000'den fazla kitap mevcuttur.

Kaynakça
--------

1. ↑  Uzunçarşılı, İsmail Hakkı, (1954) *Osmanlı Tarihi III. Cilt, 2. Kısım , XVI. Yüzyıl Ortalarından XVII. Yüzyıl Sonuna kadar)*, Ankara: Türk Tarih Kurumu (Altıncı Baskı 2011 ISBN 978-975-16-0010) say.482-485
2. 1 2 3  "Millet Yazma Eserler Kütüphanesi resmi sitesi "Feyzullah Efendi" maddesi". 4 Ağustos 2012 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 26 Temmuz 2012.
3. ↑  Feyzullah Efendi[*ölü/kırık bağlantı*]
4. 1 2 3 4 5
5. ↑  Feyzullah Efendi[*ölü/kırık bağlantı*]
6. ↑  Silahtar Tarihi, c.2 şay..262
7. ↑  Sakaoğlu, Necdet (199), *Bu Mülkün Sultanları*, İstanbul:Oğlak Yayınları ISBN 975-329-2990 say.315
8. ↑  "Feyzullah Efendi Kütüphanesi (Fatih)". 28 Aralık 2008 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 17 Ağustos 2009.

Ayrıca bakınız
--------------

* Edirne Vakası
* Osmanlı şeyhülislamları listesi

Dış bağlantılar
---------------

* Uzunçarşılı, İsmail Hakkı, (1954) *Osmanlı Tarihi III. Cilt, 2. Kısım , XVI. Yüzyıl Ortalarından XVII. Yüzyıl Sonuna kadar)*, Ankara: Türk Tarih Kurumu (Altıncı Baskı 2011 ISBN 978-975-16-0010) say.482-485
* Millet Yazma Eserler Kütüphanesi resmi sitesi "Feyzullah Efendi" maddesi. 4 Ağustos 2012 tarihinde Wayback Machine sitesinde arşivlendi.

|
|  |
|
| Önce gelen:**Debbağzade Mehmed Efendi** | **Osmanlı Şeyhülislamı**1688 | Sonra gelen:**Debbağzade Mehmed Efendi** |
|
|
| Önce gelen:**İmam Mehmed Efendi** | **Osmanlı Şeyhülislamı**1695 - 1703 | Sonra gelen:**Paşmakçızade Seyit Ali Efendi** |
|

| * g
* t
* d
II. Mustafa dönemi (1695-1703) |
| --- |
| Ailesi | 
* IV. Mehmed
* Emetullah Râbia Gülnûş Sultan
* Âlicenâb Kadın
* Afife Kadın
* Hümaşah Kadın
* Saliha Sultan
* Şehsuvar Sultan
* Hatice Kadın
* I. Mahmud
* III. Osman
* Şehzade Mehmed
* Şehzade Selim
* Şehzade Murat
* Şehzade Ahmed
* Şehzade Hasan
* Şehzade Hüseyin
* Şehzade Ahmed
* Atike Sultan
* Ayşe Sultan
* Emine Sultan
* Safiye Sultan
* Emetullah Sultan
* Rukiye Sultan
* Hatice Sultan
* Fatma Sultan
* Esma Sultan
* Rukiye Sultan
* Ümmügülsüm Sultan
* Zeynep Sultan
* Ayşe Sultan
* Hatice Sultan
* Ümmü Gülsüm Sultan
* Fatma Sultan

 |
| Sadrazamlar | 
* Sürmeli Ali Paşa (1694-1695)
* Elmas Mehmed Paşa (1695-1697)
* Köprülü Amcazade Hacı Hüseyin Paşa (1697-1702)
* Daltaban Mustafa Paşa (1702-1703)
* Rami Mehmed Paşa (1703-1703)

 |
| Şeyhülislamlar | 
* Sadreddinzade Sadık Mehmed Efendi(1694 - 1695)
* İmam Mehmed Efendi (1695)
* Feyzullah Efendi (1695 - 1703)

 |

| * g
* t
* d
Osmanlı şeyhülislamları |
| --- |
| 15. yüzyıl | 
* Molla Fenari
* Fahreddin-i Acemi
* Molla Hüsrev
* Molla Gürânî
* Molla Abdülkerim Efendi
* Alâeddin Arabî Efendi
* Efdalzade Hamîdüddin Efendi

 |
| 16. yüzyıl | 
* Zenbilli Ali Efendi
* Kemalpaşazade Ahmet Şemsettin Efendi (İbn-i Kemal)
* Sadullah Sadi Efendi
* Çivizade Muhiddin Mehmed Efendi
* Abdülkadir Hamidî Çelebi
* Fenarîzade Muhyiddin Çelebi
* Ebussuud Efendi
* Çivizade Damadı Hamid Efendi
* Kadızade Ahmed Şemseddin Efendi
* Malûlzade Mehmed Efendi
* Çivizade Hacı Mehmed Efendi
* Abdülkadir Şeyhî Efendi
* Bostanzade Mehmed Efendi
* Bayramzade Zekeriya Efendi
* Hoca Sâdeddin Efendi
* Sunullah Efendi

 |
| 17. yüzyıl | 
* Hocazade Mehmed Efendi
* Ebülmeyamin Mustafa Efendi
* Hocazade Esad Efendi
* Zekeriyazade Yahya Efendi
* Ahîzâde Hüseyin Efendi
* Ebusaid Mehmed Efendi
* Muîd Ahmed Efendi
* Hacı Abdürrahim Efendi
* Bahâî Mehmed Efendi
* Karaçelebizade Abdülaziz Efendi
* Hüsamzade Abdurrahman Efendi
* Memikzade Mustafa Efendi
* Hocazade Mesud Efendi
* Hanefi Mehmed Efendi
* Balizade Mustafa Efendi
* Bolevî Mustafa Efendi
* Esiri Mehmet Efendi
* Sunizade Seyit Mehmet Emin Efendi
* Minkarizade Yahya Efendi
* Çatalcalı Ali Efendi
* Ankaravi Mehmed Emin Efendi
* Debbağzade Mehmed Efendi
* Feyzullah Efendi
* Ebusaidzade Feyzullah Efendi
* Sadreddinzade Sadık Mehmed Efendi
* İmam Mehmed Efendi

 |
| 18. yüzyıl | 
* Paşmakçızade Ali Efendi
* Yekçeşm Hüseyin Efendi
* Ebezade Abdullah Efendi
* Mehmed Ataullah Efendi
* İmam Mahmud Efendi
* Mirza Mustafa Efendi
* Menteşzade Abdürrahman Efendi
* Ebu İshak İsmail Efendi
* Yenişehirli Abdullah Efendi
* Mirzazade Şeyh Mehmed Efendi
* Paşmakçızade Abdullah Efendi
* Damadzade Ahmed Efendi
* Ebuishakzade İshak Efendi
* Dürri Mehmed Efendi
* Feyzullahefendizade Mustafa Efendi
* Pirizade Mehmed Sahib Efendi
* Hayatizade Mehmed Emin Efendi
* Seyit Mehmet Zeynelabidin Efendi
* Ebuishakzade Mehmed Esad Efendi
* Halilefendizade Mehmed Said Efendi
* Seyyid Murtaza Efendi
* Abdullah Vassaf Efendi
* Damadzade Feyzullah Efendi
* Dürrizade Mustafa Efendi
* Mehmed Salih Efendi
* Çelebizade İsmail Asım Efendi
* Veliyyüddin Efendi
* Ebubekirzade Ahmed Efendi
* Pirizade Osman Sahib Efendi
* Mirzazade Mehmed Said Efendi
* Seyyid Mehmed Şerif Efendi
* İvazpaşazade İbrahim Beyefendi
* Salihzade Mehmet Emin Efendi
* Vassafzade Mehmed Esad Efendi
* Mehmed Şerif Efendi
* Seyit İbrahim Efendi
* Dürrizade Mehmed Ataullah Efendi
* Arapzade Ataullah Efendi
* Dürrizade Mehmed Arif Efendi
* Müftizade Ahmet Efendi
* Mekkî Mehmet Efendi
* Seyit Mehmet Kamil Efendi
* Hamidizade Mustafa Efendi
* Yahyâ Tevfik Efendi
* Mustafa Aşir Efendi

 |
| 19. yüzyıl | 
* Sâmânizade Ömer Hulusi Efendi
* Salihzade Ahmed Esad Efendi
* Şerifzade Ataullah Mehmed Efendi
* Arapzade Mehmed Arif Efendi
* Dürrizade Abdullah Efendi
* Mehmed Zeynelabidin Efendi
* Mekkizade Mustafa Asım Efendi
* Çerkes Halil Efendi
* Yasincizade Abdülvehhab Efendi
* Ahmed Reşid Efendi
* Kadızade Mehmed Tahir Efendi
* Arif Hikmet Bey
* Meşrepzade Mehmed Arif Efendi
* Mehmed Sadeddin Efendi
* Atıfzade Hüsameddin Efendi
* Mehmed Refik Efendi
* Hasan Fehmi Efendi
* Ahmed Muhtar Molla Bey Efendi
* Turşucuzade Ahmed Muhtar Efendi
* Hasan Hayrullah Efendi
* Hasan Fehmi Efendi
* Hasan Hayrullah Efendi
* Kara Halil Efendi
* Uryanizade Ahmed Esad Efendi
* Bodrumlu Ömer Lütfi Efendi
* Cemaleddin Efendi

 |
| 20. yüzyıl | 
* Mehmed Ziyâeddin Efendi
* Mehmed Sahib Efendi
* Çelebizade Hüseyin Hüsnü Efendi
* Musa Kazım Efendi
* Abdurrahman Nesib Efendi
* Mehmed Esad Efendi
* Ürgüplü Mustafa Hayri Efendi
* Ömer Hulusi Efendi
* Haydarizade İbrahim Efendi
* Mustafa Sabri Efendi
* Dürrizade Abdullah Beyefendi
* Mehmed Nuri Efendi

 |

|  |  |
| --- | --- |
| Otorite kontrolü Bunu Vikiveri'de düzenleyin | 
* BNF: cb169258967 (data)
* GND: 1018786163
* ISNI: 0000 0000 7817 3455
* LCCN: no2010063692
* NLI: 987007526364905171
* SUDOC: 182031993
* TDVİA: feyzullah-efendi-seyyid
* VIAF: 120562679
* WorldCat: lccn-no2010063692

 |