***A priori*** ve ***a posteriori*** (sırasıyla 'önsel' ve 'sonradan'), felsefede bilgi, gerekçelendirme veya argüman türlerini ampirik kanıt veya deneyime güvenerek ayırt etmek için kullanılan Latince ifadelerdir. *A priori* bilgi, deneyimden bağımsız olandır. Örnek olarak matematik, totoloji ve saf akıldan çıkarımı içerir. *A* po*steriori* bilgi, deneysel kanıta dayalı olandır. Örnekler çoğu bilim alanını ve kişisel bilginin yönlerini içerir.

Her iki terim de *Öklid'in Elementleri*'nde yer alır, ancak felsefe tarihindeki en etkili eserlerden biri olan Immanuel Kant'ın *Saf Aklın Eleştirisi* tarafından popüler hale getirilmiştir.

Örnekler
--------

*A priori* ve *a posteriori* bilgi arasındaki sezgisel ayrım, en iyi şekilde örneklerle görülür:

### *A priori*

Şu önermeyi düşünün: "Eğer V. George en az dört gün hüküm sürmüşse, o zaman üç günden fazla hüküm sürmüştür." Bu, kişinin *a priori* bildiği bir şeydir, çünkü kişinin akıldan başka bir yola başvurmadan türetilebileceği bir ifadeyi ifade eder.

### *A posteriori*

Yukarıdakini şu cümleyle ifade edilen önermeyle karşılaştırın: "V. George 1910'dan 1936'ya kadar hüküm sürdü." Bu, (eğer doğruysa) kişinin *a posteriori* (sonradan) tanıması gereken bir şeydir, çünkü yalnızca akla göre bilinemeyen deneysel bir gerçeği ifade eder.

Tarihi
------

### Erken kullanımlar

*A priori* terimi Latincede 'önce gelen' anlamına gelir (veya daha az doğrudan anlamıyla 'deneyimden önceki ilk ilkelerden gelen'). Tersine, *posteriori* terimi Latince 'sonra gelenden' (veya 'deneyimden sonra') anlamına gelir.

Erken modern dönem Avrupasında geniş çapta hassas düşünme modeli olarak kabul edilen bir eser olan *Öklid'in Elementleri*'nin Latince çevirilerinde görünürler.

*A priori* bilginin erken felsefi kullanım örneklerinden (bu isimle kullanılmamış olsa da) Platon'un hatırlama öğretisidir. Meno diyaloğunda; *a priori* bilgiye benzer bir şeyin insan zihninde içten gelen bilgi olduğundan bahseder.

14. yüzyıl mantıkçılarından Saksonyalı Albert, hem *a priori* hem de *posteriori* üzerine yazmıştır.

G.W. Leibniz, "Bilgi, Hakikat ve Fikirler Üzerine Düşünceler" (1684) adlı kısa yazısında fikirlere *a priori* ve *a posteriori* kriterleriyle ayrım getirmiştir. *Monadology'*sinde (1714) Tanrı'nın varlığına dair *a priori* ve *a posteriori* argümanlar yer alır.

### Immanuel Kant

18. yüzyıl Alman filozofu Immanuel Kant (1781) rasyonalist ve ampirist teorilerin bir karışımını savundu. Kant, "Tüm bilişimiz deneyimle başlasa da, bunun deneyimden ortaya çıktığı [deneyim tarafından yapıldığı] sonucu çıkmaz" der. Kant'a göre, *a priori* biliş aşkındır veya olası tüm deneyimlerin *biçimine* dayanırken, *a posteriori* biliş deneyimin *içeriğine* dayalı olarak deneyseldir:

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| "| Ampirik bilgimizin, izlenimler yoluyla elde ettiğimiz ve biliş fakültesinin kendisinden duyumsal izlenimler [duyu verileri] sağladığı ve yalnızca *fırsat* [bir nedenin etkisini üretme fırsatı] verdiği bilginin bir bileşimi olması oldukça olasıdır. | „ |
|  |

Terimin çağdaş kullanımlarının aksine Kant, *a priori* bilginin deneyimin içeriğinden tamamen bağımsız olmadığına inanır. Rasyonalistlerin aksine Kant, saf haliyle, yani herhangi bir ampirik içeriğin karışımı olmadan, *a priori* bilişin, olası deneyim koşullarının çıkarımıyla sınırlı olduğunu düşünür. Bu *a priori* veya aşkın koşullar, kişinin bilişsel yeteneklerinde yer alır ve genel olarak deneyimle veya özel olarak herhangi bir deneyimle sağlanmaz (her ne kadar *a priori* sezgilerin deneyimle "tetiklenebileceğine" dair bir argüman olsa da).

### Johann Fichte

Kant'ın ölümünden sonra bazı filozoflar kendilerini, Kant'ın felsefesini düzeltirken buldular ve genişletici olarak gördüler, bu da Alman idealizmine yol açtı. Bu filozoflardan biri Johann Fichte idi.

Notlar
------

1. ↑  Bird 1995.
2. ↑  Hoiberg 2010, s. 1
3. 1 2  Look 2007.
4. ↑  Kant 1781

Kaynakça
--------

* Baehr, Jason S. (2006). "A Priori and A Posteriori". *Internet Encyclopedia of Philosophy*. 9 Mart 2010 tarihinde kaynağından arşivlendi.
* Bird, Graham (1995). Honderich, Ted (Ed.). *The Oxford Companion to Philosophy*. Oxford: Oxford University Press. ISBN 0-19-866132-0.
* Boghossian, Paul Artin (2003) [1997]. "14: Analyticity". Hale, Bob; Wright, Crispin (Ed.). *A Companion to the Philosophy of Language*. Blackwell Companions to Philosophy. Malden, MA: Blackwell Publishing. ISBN 978-0631213260.
* Fodor, Jerry (1998). *Concepts: Where Cognitive Science Went Wrong*. New York, NY: Oxford University Press. ISBN 978-0198236368.
* Hoiberg, Dale H. (Ed.) (2010). "a priori knowledge". *Encyclopædia Britannica, Vol. I: A-Ak - Bayes* (15. bas.). Chicago, Illinois: Encyclopædia Britannica, Inc. ISBN 978-1-59339-837-8.
* Kant, Immanuel (1781). *Kritik der reinen Vernunft* [*Critique of Pure Reason*]. Im Insel-Verlag. 19 Şubat 2021 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 23 Ocak 2021.
* Kitcher, Philip (2001). "A Priori Knowledge Revisited". Boghossian, Paul; Peacocke, Christopher (Ed.). *New Essays on the A Priori*. Oxford, England: Oxford University Press. ISBN 978-0199241279.
* Look, Brandon C. (22 Aralık 2007). "Gottfried Wilhelm Leibniz". Zalta, Edward N. (Ed.). *The Stanford Encyclopedia of Philosophy* (2020 İlkbahar bas.). Erişim tarihi: 22 Mayıs 2020 – Metaphysics Research Lab, Stanford University vasıtasıyla.
* Macleod, Christopher (25 Ağustos 2016). "John Stuart Mill". Zalta, Edward N. (Ed.). *The Stanford Encyclopedia of Philosophy* (Summer 2020 bas.) – Metaphysics Research Lab, Stanford University vasıtasıyla.
* Palmquist, Stephen (1 Aralık 1987). "*A Priori* Knowledge in Perspective: (II) Naming, Necessity and the Analytic A Posteriori". *The Review of Metaphysics*. **41** (2): 255-282.
* Quine, Willard Van Orman (1951). "Two Dogmas of Empiricism". *The Philosophical Review*. **60** (1): 20-43. doi:10.2307/2181906. JSTOR 2181906. 13 Kasım 2017 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 23 Ocak 2021.
* Sloman, A. (1 Ekim 1965). "'Necessary', 'a priori' and 'analytic'". *Analysis*. **26** (1): 12-16. doi:10.1093/analys/26.1.12.
* Sommers, Tamler (1 Mart 2003). Jarman, Casey (Ed.). "Galen Strawson (interview)". *Believer Magazine*. San Francisco, CA: McSweeney's McMullens. **1** (1). 25 Şubat 2012 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 10 Temmuz 2013.