Dünya ve Venüs'ün evrimsel yolları. Venüs, Dünya'ya benzeyen bir gezegen ve böyle bir gezegenin nasıl farklılaşabileceği konusunda en önemli örnek olmuştur.
Dünya analoğu, Dünya ikizi veya ikinci Dünya olarak da adlandırılan **Dünya benzeri**, Dünya'da bulunanlara benzer çevresel koşullara sahip bir gezegen veya öte uydudur. Dünya benzeri gezegen terimi de kullanılır, ancak bu terim herhangi bir karasal gezegeni ifade edebilir.

Bu olasılık astrobiyologların ve gökbilimcilerin özellikle ilgisini çekmektedir, çünkü bir gezegen Dünya'ya ne kadar benziyorsa, karmaşık dünya dışı yaşamı sürdürme olasılığı da o kadar yüksektir. Bu nedenle uzun zamandır spekülasyon konusu olmuş ve bu konu bilim, felsefe, bilim kurgu ve popüler kültürde dile getirilmiştir. Uzay kolonizasyonu ve uzay ve hayatta kalma savunucuları uzun zamandır yerleşim için bir Dünya analoğu aramaktadır. Uzak gelecekte, insanlar dünyalaştırma yoluyla yapay olarak bir Dünya benzeri üretebilir.

Güneş dışı gezegenlerin bilimsel olarak araştırılması ve incelenmesinden önce, bu olasılık felsefe ve bilim kurgu yoluyla tartışılıyordu. Filozoflar, evrenin büyüklüğünün, bir yerlerde neredeyse özdeş bir gezegenin var olmasını gerektirdiğini öne sürmüşlerdir. Sıradanlık ilkesi, Dünya gibi gezegenlerin Evren'de yaygın olması gerektiğini öne sürerken, Nadir Dünya hipotezi bunların son derece nadir olduğunu öne sürmektedir. Şimdiye kadar keşfedilen binlerce dış gezegen yıldız sistemi Güneş Sistemi'nden son derece farklıdır ve Nadir Dünya Hipotezini desteklemektedir.

4 Kasım 2013 tarihinde gökbilimciler, Kepler uzay misyonu verilerine dayanarak, Samanyolu Galaksisi'ndeki Güneş benzeri yıldızların ve kırmızı cüce yıldızların yaşanabilir bölgelerinde 40 milyar kadar Dünya büyüklüğünde gezegenin yörüngede olabileceğini bildirdiler. Böyle bir gezegenin en yakınının, istatistiksel olarak Dünya'dan 12 ışık yılı uzaklıkta olması beklenebilir. Eylül 2020'de gökbilimciler, astrofiziksel parametrelerin yanı sıra Dünya'daki bilinen yaşam formlarının doğal geçmişine dayanarak 4000'den fazla doğrulanmış dış gezegen arasından 24 süper yaşanabilir gezegen (Dünya'dan daha iyi gezegenler) adayı belirledi.

11 Ocak 2023'te NASA bilim insanları, Dünya benzeri bir ötegezegen olan ve James Webb Uzay Teleskobu tarafından keşfedilen ilk ötegezegen olan LHS 475 b'nin tespit edildiğini bildirdi.

Artist's representation of a hypothetical habitable exoplanet with three natural satellites Üç doğal uydusu olan varsayımsal yaşanabilir bir ötegezegenin tasviri
1990'lardan bu yana elde edilen bilimsel bulgular astrobiyoloji, gezegensel yaşanabilirlik modelleri ve dünya dışı zeka arayışı (SETI) alanlarının kapsamını büyük ölçüde etkilemiştir.

Tarih
-----

 Percival Lowell, Mars'ı kuru ama Dünya benzeri bir gezegen ve dünya dışı bir medeniyet için yaşanabilir bir gezegen olarak tasvir etti
 Dünya'daki Namib Çölü'ndeki kum tepeleri (üstte), Titan'daki Belet'teki kum tepeleriyle karşılaştırıldığında
1858 ile 1920 yılları arasında, aralarında bazı bilim adamlarının da bulunduğu pek çok kişi Mars'ın Dünya'ya çok benzediğini, yalnızca daha kuru, kalın bir atmosfere sahip olduğunu, benzer eksenel eğime, yörüngeye ve mevsimlere ve aynı zamanda büyük Mars kanalları inşa eden bir Mars uygarlığına sahip olduğunu düşünüyordu. Bu teoriler Giovanni Schiaparelli, Percival Lowell ve diğerleri tarafından geliştirildi. Bu nedenle kurguda Mars, kızıl gezegeni Dünya'nın çöllerine benzer şekilde tasvir ediyordu. Ancak Mariner (1965) ve Viking uzay sondalarından (1975-1980) alınan görüntüler ve veriler, gezegenin çorak, kraterli bir dünya olduğunu ortaya çıkardı. Ancak devam eden keşiflerle birlikte diğer Dünya karşılaştırmaları da devam etti. Örneğin, Mars Okyanusu Hipotezi'nin kökenleri Viking misyonlarına dayanıyordu ve 1980'lerde popüler hale geldi. Geçmiş su ihtimaliyle birlikte Mars'ta yaşamın başlamış olabileceği ihtimali de ortaya çıktı ve Mars'ın daha çok Dünya'ya benzediği bir kez daha algılandı.

Benzer şekilde, 1960'lara kadar, bazı bilim insanları da dahil olmak üzere birçok kişi tarafından Venüs'ün, kalın bir atmosfere sahip, sıcak ve tozlu ya da su bulutları ve okyanusları olan nemli, Dünya'nın daha sıcak bir versiyonu olduğuna inanılıyordu. Kurguda Venüs genellikle Dünya'ya benzerlikleriyle tasvir edilmiş ve birçok kişi Venüs uygarlığı hakkında spekülasyonlar yapmıştır. Bu inançlar 1960'larda ilk uzay sondalarının gezegen hakkında daha doğru bilimsel veriler toplaması ve Venüs'ün 9,2 MPa (1.330 psi) yüzey basıncına sahip asidik bir atmosfer altında 462 °C (864 °F)  civarında yüzey sıcaklığına sahip çok sıcak bir dünya olduğunu keşfetmesiyle ortadan kalktı.

2004'ten itibaren Cassini-Huygens, Satürn'ün uydusu Titan'ın yaşanabilir bölgenin dışındaki en Dünya benzeri gezegenlerden biri olduğunu ortaya koymaya başladı. Önemli ölçüde farklı bir kimyasal yapıya sahip olmasına rağmen, 2007 yılında Titan göllerinin, nehirlerinin ve akarsu süreçlerinin doğrulanması gibi keşifler, Dünya ile karşılaştırmaları ilerletti  Hava olayları da dahil olmak üzere yapılan diğer gözlemler, Dünya benzeri gezegenlerde işleyebilecek jeolojik süreçlerin anlaşılmasına yardımcı olmuştur.

Kepler uzay teleskobu 2011 yılından itibaren yaşanabilir bölgedeki potansiyel karasal gezegenlerin geçişlerini gözlemlemeye başladı  Bu teknoloji gezegenleri tespit etmek ve doğrulamak için daha etkili bir araç sağlamış olsa da, aday gezegenlerin gerçekte ne kadar Dünya benzeri olduğu konusunda kesin bir sonuca varamamıştır. 2013 yılında, 1,5 Dünya yarıçapından daha küçük birkaç Kepler adayının yıldızların yaşanabilir bölgesinde yörüngede olduğu doğrulandı. Bir güneş adayının yörüngesinde dönen Dünya'ya yakın büyüklükteki ilk aday olan Kepler-452b'nin açıklanması 2015 yılını buldu 

11 Ocak 2023'te NASA bilim insanları Dünya benzeri bir ötegezegen olan ve James Webb Uzay Teleskobu tarafından keşfedilen ilk ötegezegen olan LHS 475 b'nin tespit edildiğini bildirdi.

Nitelikler ve kriterler
-----------------------

Bir Dünya benzeri bulma olasılığı çoğunlukla benzer olması beklenen özelliklere bağlıdır ve bunlar büyük ölçüde değişir. Genel olarak bunun karasal bir gezegen olacağı düşünülür ve bu tür gezegenleri bulmayı amaçlayan çeşitli bilimsel çalışmalar yapılmıştır. Genellikle ima edilen ancak bunlarla sınırlı olmayan kriterler arasında gezegen boyutu, yüzey yerçekimi, yıldız boyutu ve türü (yani Güneş benzeri), yörünge mesafesi ve kararlılığı, eksenel eğim ve dönüş, benzer coğrafya, okyanuslar, hava ve hava koşulları, güçlü manyetosfer ve hatta Dünya benzeri karmaşık yaşamın varlığı gibi kriterler yer almaktadır. Eğer karmaşık yaşam varsa, karanın büyük bir kısmını kaplayan ormanlar olabilir. Zeki yaşam varsa, karanın bazı kısımları şehirlerle kaplı olabilir. Böyle bir gezegen için varsayılan bazı faktörler Dünya'nın kendi tarihi nedeniyle olası olmayabilir. Örneğin, Dünya'nın atmosferi her zaman oksijen bakımından zengin değildi ve bu fotosentetik yaşamın ortaya çıkışından kalma bir biyo-imzadır. Ay'ın oluşumu, varlığı, bu özellikler üzerindeki etkisi (gelgit kuvvetleri gibi) de bir Dünya benzeri bulmada sorun teşkil edebilir.

Dünya analoglarını belirleme süreci çoğu zaman belirsizlik ölçümüne ilişkin çeşitli kayıtların uzlaştırılmasını içerir. Antropolog Vincent Ialenti'nin analojik akıl yürütmenin epistemolojisi üzerine çalışmasının gösterdiği gibi, bazı gezegen bilimcileri "zaman ve mekan arasında köprü kurmak ve iki farklı nesneyi bir araya getirmek için inanç sıçraması yapma konusunda diğerlerine göre daha rahattır".

### Boyut

 Boyut Karşılaştırmaları: Venüs ve Dünya ile Kepler-20e  ve Kepler-20f 
Büyüklüğün genellikle önemli bir faktör olduğu düşünülür, çünkü Dünya büyüklüğündeki gezegenlerin doğada karasal olma ve Dünya benzeri bir atmosferi muhafaza etme olasılığının daha yüksek olduğu düşünülmektedir.

Liste, 0,8-1,9 Dünya kütlesi aralığındaki gezegenleri içermektedir; bunların altı genellikle alt-Dünya, üstü ise süper-Dünya olarak sınıflandırılmaktadır. Buna ek olarak, yalnızca 0,5-2,0 Dünya yarıçapı (Dünya'nın yarıçapının yarısı ile iki katı arasında) aralığında olduğu bilinen gezegenler dahil edilmiştir.

Boyut kriterlerine göre, bilinen yarıçap veya kütleye göre en yakın gezegen kütleli nesneler şunlardır:

|  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- |
| **İsim** | **Dünya kütleleri ( M )** | **Dünya yarıçapı ( R )** | **Not** |
| Kepler-69c | 0,98 | 1.7 | Başlangıçta yıldız çevresi yaşanabilir bölgede (CHZ) olduğu düşünülüyordu, şimdi ise çok sıcak olduğu düşünülüyor. |
| Kepler-9d | >1,5  | 1.64 | Aşırı derecede sıcak. |
| CoRoT-7b | <9 | 1.58 |
| Kepler-20f | < 14,3  | 1.03  | Biraz daha büyük ve muhtemelen daha büyük kütleli, Dünya benzeri olamayacak kadar sıcak. |
| Tau Ceti b | 2 |  | Aşırı derecede sıcak. Transit olduğu bilinmiyor. |
| Kepler-186f |  | 1.1  | Yaşanabilir bölgedeki yörüngeler. |
| *Toprak* | 1 | 1 | Yörüngeler yaşanabilir bölgede. |
| Venüs | 0,815 | 0,949 | Çok daha ateşli. |
| Kepler-20e | < 3,08  | 0,87  | Dünya benzeri olamayacak kadar sıcak. |
| Proxima Centauri b | >1,27 | >1.1 | Dünya'ya en yakın dış gezegen. |

Bu karşılaştırma, özellikle yaşanabilirlik açısından büyüklüğün tek başına zayıf bir ölçü olduğunu gösteriyor. Sıcaklık ayrıca Venüs ve Alpha Centauri B (2012'de keşfedildi), Kepler-20 (2011'de keşfedildi  ), COROT-7 (2009'da keşfedildi) ve Kepler-'in üç gezegeni gezegenleri olarak da dikkate alınmalıdır. 42 (tümü 2011'de keşfedildi) çok sıcaktır ve Mars, Ganymede ve Titan soğuk dünyalardır, bu da çok çeşitli yüzey ve atmosfer koşullarına neden olur. Güneş Sistemi'ndeki ayların kütleleri Dünya'nınkinin çok küçük bir kısmıdır, oysa güneş sistemi dışı gezegenlerin kütlelerinin doğru bir şekilde ölçülmesi çok zordur. Ancak Dünya boyutunda karasal gezegenlerin keşifleri, Dünya benzeri gezegenlerin olası sıklığını ve dağılımını gösterebileceğinden önemlidir.

### Karasal

Satürn'ün uydusu Titan'ın bunun gibi yüzeyleri (Huygens sondası tarafından çekildi) Dünya'nın taşkın yataklarıyla yüzeysel benzerlikler taşıyor
Sıklıkla atıfta bulunulan bir diğer kriter de bir Dünya analoğunun karasal olması, yani benzer bir yüzey jeolojisine, benzer yüzey malzemelerinden oluşan bir gezegen yüzeyine sahip olması gerektiğidir. Bilinen en yakın örnekler Mars ve Titan'dır ve yeryüzü şekilleri ve yüzey bileşimlerinde benzerlikler olsa da, sıcaklık ve buz miktarları gibi önemli farklılıklar da vardır.
Dünya'nın yüzey materyallerinin ve yeryüzü şekillerinin birçoğu suyla etkileşim sonucu (kil ve tortul kayalar gibi) veya yaşamın bir yan ürünü olarak (kireçtaşı veya kömür gibi), atmosferle etkileşim sonucu, volkanik veya yapay olarak oluşmuştur. Dolayısıyla gerçek bir Dünya analoğunun benzer süreçlerle oluşmuş olması, bir atmosfere, yüzeyle volkanik etkileşimlere, geçmişte veya günümüzde sıvı suya ve yaşam formlarına sahip olması gerekebilir.

### Sıcaklık

Gezegen sıcaklıklarını belirleyebilecek çeşitli faktörler ve dolayısıyla atmosferik koşulların bilinmediği gezegenlerde Dünya'nınkiyle karşılaştırma yapılabilecek çeşitli ölçütler vardır. [Atmosferi olmayan gezegenler için denge sıcaklığı kullanılır. Atmosferi olan gezegenlerde sera etkisi olduğu varsayılır. Son olarak yüzey sıcaklığı kullanılır. Bu sıcaklıkların her biri, gezegenin yörüngesinden ve dönüşünden (veya gelgit kilitlenmesinden) etkilenen iklimden etkilenir ve bunların her biri başka değişkenler ortaya çıkarır.

Aşağıda, Dünya'ya bilinen en yakın sıcaklıklara sahip teyit edilmiş gezegenlerin bir karşılaştırması yer almaktadır.

|  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- |
| Sıcaklık karşılaştırmaları | Venüs | Dünya | Kepler-22b | Mars |
| Küresel denge sıcaklığı | 307 k<br /> 34 °C<br /> 93 °F | 255 k<br /> −18 °C<br /> −0,4 °F | 262 k<br /> −11 °C<br /> 22.2 °F | 206 k<br /> −67 °C<br /> −88,6 °F |
| + Sera gazı etkisi | 737 k<br /> 464 °C<br /> 867 °F | 288 k<br /> 15 °C<br /> 59 °F | 295 k<br /> 22 °C<br /> 71.6 °F | 210 k<br /> −63 °C<br /> −81 °F |
| Gelgit kilitli  | Neredeyse | HAYIR | Bilinmeyen | HAYIR |
| Küresel Tahvil albedosu | 0,9 | 0,29 | 0,25 |
| Referanslar  |

### Güneş benzeri

Ana madde: Solar analog
İdeal bir yaşam barındıran dünya analoğunun bir diğer kriteri de bir güneş analoğunun, yani Güneş'e çok benzeyen bir yıldızın yörüngesinde olmasıdır. Ancak, birçok farklı yıldız türü yaşama elverişli yerel bir ortam sağlayabileceğinden bu kriter tam olarak geçerli olmayabilir. Örneğin Samanyolu'ndaki yıldızların çoğu Güneş'ten daha küçük ve sönüktür. Böyle bir yıldız olan TRAPPIST-1, 12 parsek (39 ışık yılı) uzaklıkta yer alır ve Güneş'ten kabaca 10 kat daha küçük ve 2.000 kat daha sönüktür, ancak yaşanabilir bölgesinde en az altı Dünya benzeri gezegen barındırır. Bu koşullar bilinen yaşam için elverişsiz görünse de, TRAPPIST-1'in 12 trilyon yıl boyunca yanmaya devam etmesi bekleniyor (Güneş'in kalan 5 milyar yıllık ömrüne kıyasla) ki bu da yaşamın abiyogenez yoluyla ortaya çıkması için yeterli bir süre  Karşılaştırma yapmak gerekirse, Dünya'da yaşam sadece bir milyar yılda evrimleşmiştir.

### Yüzey suyu ve hidrolojik döngü

 Su, Dünya yüzeyinin %70'ini kaplar ve bilinen tüm yaşam için gereklidir
Güneş benzeri bir yıldızın yaşanabilir bölgesinde bulunan Kepler-22b, bugüne kadar keşfedilen dünya dışı yüzey suyu için en iyi dış gezegen adayı olabilir, ancak Dünya'dan önemli ölçüde daha büyüktür ve gerçek bileşimi bilinmemektedir
Suyun yüzeyde bulunabileceği bir bölgeyi tanımlayan yaşanabilir bölge (veya Sıvı Su Bölgesi) kavramı, hem Dünya'nın hem de Güneş'in özelliklerine dayanmaktadır. Bu modele göre, Dünya kabaca bu bölgenin merkezinde veya "Goldilocks" konumunda yörüngede döner. Dünya, şu anda büyük yüzey suyu kütlelerine sahip olduğu doğrulanan tek gezegendir. Venüs bölgenin sıcak tarafında, Mars ise soğuk tarafındadır. Her ikisinin de kalıcı yüzey suyuna sahip olduğu bilinmemektedir, ancak Mars'ın eski geçmişinde buna sahip olduğuna dair kanıtlar mevcuttur  ve aynı durumun Venüs için de geçerli olduğu tahmin edilmektedir. Dolayısıyla Goldilocks konumunda olan ve önemli bir atmosfere sahip güneş dışı gezegenler (ya da uydular) Dünya'daki gibi okyanuslara ve su bulutlarına sahip olabilir. Yüzey suyuna ek olarak, gerçek bir Dünya benzeri okyanuslar veya göller ile su veya kara ile kaplı olmayan alanların bir karışımını gerektirecektir.

Bazıları gerçek bir Dünya analoğunun sadece gezegen sisteminin benzer bir konumuna sahip olması değil, aynı zamanda bir güneş analoğunun yörüngesinde olması ve Dünya gibi sürekli yaşanabilir kalması için neredeyse dairesel bir yörüngeye sahip olması gerektiğini savunmaktadır.

Güneş Dışı Dünya benzeri
------------------------

Sıradanlık ilkesi, tesadüfi olayların başka bir yerde karmaşık, çok hücreli yaşamın ortaya çıkmasına olanak tanıyacak Dünya benzeri bir gezegenin oluşmasına izin vermiş olabileceği ihtimalini öne sürmektedir. Buna karşılık, Nadir Dünya hipotezi, en katı kriterler uygulandığında, böyle bir gezegenin, eğer varsa, insanların yerini asla tespit edemeyeceği kadar uzakta olabileceğini ileri sürer.

Güneş Sistemi'nin Dünya benzeri bir gezegenden yoksun olduğu kanıtlandığından, arayış güneş dışı gezegenlere doğru genişledi. Astrobiyologlar, Dünya'nın benzerlerinin büyük olasılıkla sıvı suyun var olabileceği ve yaşamı destekleyecek koşulları sağlayan bir yıldız yaşanabilir bölgesinde bulunacağını ileri sürmektedirler. Dirk Schulze-Makuch gibi bazı astrobiyologlar, yeterince büyük bir doğal uydunun Dünya'ya benzer yaşanabilir bir uydu oluşturabileceğini tahmin etmektedir.

### Tarih

#### Tahmini sıklık

Dünya benzeri gezegenler tasviri 
Hem Samanyolu'nda hem de daha büyük evrende Dünya benzeri gezegenlerin sıklığı hala bilinmemektedir. En uç Nadir Dünya hipotezi tahminlerinden - bir (yani Dünya) - sayısız arasında değişmektedir.

Kepler misyonu da dahil olmak üzere birçok güncel bilimsel çalışma, geçiş yapan gezegenlerden elde edilen gerçek verileri kullanarak tahminleri iyileştirmeyi amaçlamaktadır. Arizona Üniversitesi'nden gökbilimci Michael Meyer'in 2008 yılında Güneş benzeri yıldızların yakınlarındaki kozmik toz üzerinde yaptığı bir çalışma, Güneş'in benzerlerinin %20 ila %60'ında kayalık gezegenlerin oluşumuna dair kanıtlar bulunduğunu göstermektedir. Meyer'in ekibi yıldızların etrafında kozmik toz diskleri buldu ve bunu kayalık gezegenlerin oluşumunun bir yan ürünü olarak görüyor.

2009 yılında Carnegie Bilim Enstitüsü'nden Alan Boss, sadece Samanyolu galaksisinde 100 milyar karasal gezegen olabileceğini tahmin etmiştir.

2011 yılında NASA'nın Jet İtiş Gücü Laboratuvarı (JPL), Kepler Misyonu'ndan elde edilen gözlemlere dayanarak, Güneş benzeri yıldızların %1.4 ila %2.7'sinin yıldızlarının yaşanabilir bölgelerinde Dünya büyüklüğünde gezegenlere sahip olmasının beklendiğini öne sürmüştür. Bu, sadece Samanyolu galaksisinde iki milyar kadar Dünya büyüklüğünde gezegen olabileceği anlamına gelir ve tüm galaksilerin Samanyolu'na benzer sayıda gezegene sahip olduğu varsayılırsa, gözlemlenebilir evrendeki 50 milyar galakside yüz kentilyon kadar Dünya benzeri gezegen olabilir. Bu, Dünya'nın her santimetrekaresinde yaklaşık 20 dünya benzerine karşılık gelecektir.

2013 yılında, Harvard-Smithsonian Astrofizik Merkezi, ek Kepler verilerinin istatistiksel analizini kullanarak, Samanyolu'nda en az 17 milyar Dünya boyutunda gezegen olduğunu öne sürdü. Ancak bu onların yaşanabilir bölgeyle ilgili konumları hakkında hiçbir şey söylemiyor.

2019 yılında yapılan bir çalışma, Güneş benzeri yıldızların 6'da 1'inin etrafında Dünya büyüklüğünde gezegenler olabileceğini belirledi.

#### Dünya 2.0 görevi

2022 İlkbaharında Çin, "geniş bir yörünge periyodu aralığında ve güneş tipi yıldızların etrafında dönen yaşanabilir Dünya benzeri gezegenler (0.8-1.25 Dünya yarıçapı) olan Dünya 2.0'lar da dahil olmak üzere yıldızlararası uzayda binlerce karasal dış gezegeni" tespit etmek amacıyla bir uzay teleskobu içeren teknik bir misyon önerdi. Bu fikri ortaya atan gökbilimcilere göre görev, bu tür saptamalara olanak sağlayacak "mikro mercek teleskobuyla birleştirilmiş uzay tabanlı ultra yüksek hassasiyetli bir CMOS fotometre" kullanacaktır.

Dünyalaştırma
-------------

 Olası bir Dünya benzeri olan dünyalaştırılmış bir Venüs tasviri
Bir gezegenin, ayın veya başka bir cismin dünyalaştırılması (terraforming, kelimenin tam anlamıyla "Dünya'yı şekillendirmek"), insanlar için yaşanabilir hale getirmek için atmosferini, sıcaklığını, yüzey topografyasını veya ekosistemlerini Dünya'nınkine benzer şekilde kasıtlı olarak değiştirme varsayımsal sürecidir.
Yakınlık ve boyut benzerliği nedeniyle Mars,ve daha az ölçüde Venüs, dünyalaştırma için en olası adaylar olarak gösterilmiştir.

Ayrıca bakınız
--------------

* Yaşanabilir öte gezegen
* Doğal uyduların yaşanabilirliği
* Süper yaşanabilir gezegen

Kaynakça
--------

1. 1 2  "Far-Off Planets Like the Earth Dot the Galaxy". *The New York Times*. 4 Kasım 2013. 22 Mayıs 2019 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 5 Kasım 2013.  Birden fazla yazar-name-list parameters kullanıldı (yardım); Yazar `|ad1=` eksik `|soyadı1=` (yardım)
2. 1 2  Petigura (1 Kasım 2013). "Prevalence of Earth-size planets orbiting Sun-like stars". *Proceedings of the National Academy of Sciences*. **110** (48): 19273-19278. arXiv:1311.6806 $2. doi:10.1073/pnas.1319909110. PMC 3845182 $2. PMID 24191033.
3. ↑  Schulze-Makuch (18 Eylül 2020). "In Search for a Planet Better than Earth: Top Contenders for a Superhabitable World". *Astrobiology*. **20** (12): 1394-1404. doi:10.1089/ast.2019.2161. PMC 7757576 $2. PMID 32955925.
4. 1 2  "James Webb Telescope finds its first exoplanet - The planet is almost the same size as Earth, according to a research team led by astronomers at the Johns Hopkins University Applied Physics Laboratory". *NBC News*. 11 Ocak 2023. 11 Ocak 2023 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 12 Ocak 2023.  Birden fazla yazar-name-list parameters kullanıldı (yardım); Yazar `|ad1=` eksik `|soyadı1=` (yardım)
5. ↑  Simpson, J.A. (10 Eylül 1965). "Search for Trapped Electrons and a Magnetic Moment at Mars by Mariner IV". *Science*. New Series. **149** (3689): 1233-1239. doi:10.1126/science.149.3689.1233. PMID 17747452.  Birden fazla yazar-name-list parameters kullanıldı (yardım); Yazar `|ad1=` eksik `|soyadı1=` (yardım); Yazar eksik `|soyadı2=` (yardım)
6. ↑  Davis Jr. Leverett; Coleman Jr. Paul J. (10 Eylül 1965). "Magnetic Field Measurements Near Mars". *Science*. New Series. **149** (3689): 1241-1242. doi:10.1126/science.149.3689.1241. PMID 17747454.  Birden fazla yazar-name-list parameters kullanıldı (yardım); Yazar `|ad1=` eksik `|soyadı1=` (yardım); Yazar eksik `|soyadı2=` (yardım)
7. ↑  Murray, Bruce C.; Sharp, Robert P. (6 Ağustos 1965). "Mariner IV Photography of Mars: Initial Results". *Science*. New Series. **149** (3684): 627-630. doi:10.1126/science.149.3684.627. PMID 17747569.  Birden fazla yazar-name-list parameters kullanıldı (yardım); Yazar `|ad1=` eksik `|soyadı1=` (yardım); Yazar eksik `|soyadı2=` (yardım)
8. ↑  Cain, Dan L.; Levy, Gerald S. (10 Eylül 1965). "Occultation Experiment: Results of the First Direct Measurement of Mars's Atmosphere and Ionosphere". *Science*. New Series. **149** (3689): 1243-1248. doi:10.1126/science.149.3689.1243. PMID 17747455.  Birden fazla yazar-name-list parameters kullanıldı (yardım); Yazar `|ad1=` eksik `|soyadı1=` (yardım); Yazar eksik `|soyadı2=` (yardım)
9. ↑  "Martian Biology". *Science*. New Series. **136** (3510): 17-26. 6 Nisan 1962. doi:10.1126/science.136.3510.17. PMID 17779780.  Birden fazla yazar-name-list parameters kullanıldı (yardım); Yazar `|ad1=` eksik `|soyadı1=` (yardım)
10. ↑  Drummond, Robert R.; Sagan, Carl (1966). "A Search for Life on Earth at Kilometer Resolution". *Icarus*. **5** (1–6): 79-98. doi:10.1016/0019-1035(66)90010-8.  Birden fazla yazar-name-list parameters kullanıldı (yardım); Yazar `|ad1=` eksik `|soyadı1=` (yardım); Yazar eksik `|soyadı2=` (yardım)
11. 1 2  Hashimoto, G. L. (2008). "Felsic highland crust on Venus suggested by Galileo Near-Infrared Mapping Spectrometer data". *Journal of Geophysical Research: Planets*. **113** (E9): E00B24. doi:10.1029/2008JE003134.
12. 1 2  "Venus Fact Sheet". 8 Mart 2016 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 10 Mart 2016.
13. ↑  "Cassini Reveals Titan's Xanadu Region To Be An Earth-Like Land". Science Daily. 23 Temmuz 2006. 29 Haziran 2011 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 27 Ağustos 2007.
14. ↑  "Seeing, touching and smelling the extraordinarily Earth-like world of Titan". ESA News, European Space Agency. 21 Ocak 2005. 7 Ekim 2011 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 28 Mart 2005.
15. ↑  "Cassini-Huygens: News". Saturn.jpl.nasa.gov. 8 Mayıs 2008 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 20 Ağustos 2011.
16. ↑  "NASA's Kepler Confirms Its First Planet in Habitable Zone of Sun-like Star". *NASA Press Release*. 5 Aralık 2011. 7 Haziran 2013 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 6 Aralık 2011.
17. ↑  "Kepler-22b: Facts About Exoplanet in Habitable Zone". *Space.com*. 15 Kasım 2017. 22 Ağustos 2019 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 10 Şubat 2019.
18. ↑  Petigura (2013). "Prevalence of Earth-size planets orbiting Sun-like stars". *Proceedings of the National Academy of Sciences*. **110** (48): 19273-19278. arXiv:1311.6806 $2. doi:10.1073/pnas.1319909110. ISSN 0027-8424. PMC 3845182 $2. PMID 24191033.
19. ↑  Jenkins (23 Temmuz 2015). "Discovery and Validation of Kepler-452b: A 1.6 R⨁ Super Earth Exoplanet in the Habitable Zone of a G2 Star". *The Astronomical Journal*. **150** (2): 56. arXiv:1507.06723 $2. doi:10.1088/0004-6256/150/2/56. ISSN 1538-3881. KB1 bakım: göster-yazarlar (link)
20. ↑  "NASA telescope discovers Earth-like planet in star's 'habitable zone". *BNO News*. 23 Temmuz 2015. 4 Mart 2016 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 23 Temmuz 2015.
21. ↑  "Deep Time Reckoning". *MIT Press* (İngilizce). 14 Ağustos 2022 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 14 Ocak 2023.
22. ↑  "Searching Earth For Alien Worlds" (İngilizce). 12 Ocak 2023. 24 Mart 2023 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 24 Ağustos 2023.  Birden fazla yazar-name-list parameters kullanıldı (yardım); Yazar `|ad1=` eksik `|soyadı1=` (yardım)
23. 1 2 3  NASA Staff (20 Aralık 2011). "Kepler: A Search For Habitable Planets – Kepler-20e". NASA. 10 Mart 2012 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 23 Aralık 2011.
24. 1 2 3  NASA Staff (20 Aralık 2011). "Kepler: A Search For Habitable Planets – Kepler-20f". NASA. 10 Mart 2012 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 23 Aralık 2011.
25. ↑  Erkaev (2014). "Escape of the martian protoatmosphere and initial water inventory". *Planetary and Space Science*. **98**: 106-119. arXiv:1308.0190 $2. doi:10.1016/j.pss.2013.09.008. ISSN 0032-0633. PMC 4375622 $2. PMID 25843981.
26. ↑  Torres (2011). "Modeling Kepler transit light curves as false positives: Rejection of blend scenarios for Kepler-9, and validation of Kepler-9d, a super-Earth-size planet in a multiple system". *Astrophysical Journal*. **727** (24): 24. arXiv:1008.4393 $2. doi:10.1088/0004-637X/727/1/24.
27. ↑  "NASA's Kepler Discovers First Earth-Size Planet In The 'Habitable Zone' of Another Star". *NASA*. 17 Nisan 2014. 17 Nisan 2014 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 17 Nisan 2014.
28. ↑  "NASA Discovers First Earth-size Planets Beyond Our Solar System". NASA. 20 Aralık 2011. 4 Mayıs 2019 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 20 Aralık 2011.  Yazar `|ad1=` eksik `|soyadı1=` (yardım)
29. ↑  "Kepler discovers first Earth-sized exoplanets". *Nature*. 20 Aralık 2011. doi:10.1038/nature.2011.9688.  Birden fazla yazar-name-list parameters kullanıldı (yardım); Yazar `|ad1=` eksik `|soyadı1=` (yardım)
30. ↑  To stellar primary
31. ↑  "NASA, Mars: Facts & Figures". 23 Ocak 2004 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 28 Ocak 2010.
32. ↑  Mallama, A. (2006). "Venus phase function and forward scattering from H2SO4". *Icarus*. **182** (1): 10-22. doi:10.1016/j.icarus.2005.12.014.
33. ↑  Mallama, A. (2007). "The magnitude and albedo of Mars". *Icarus*. **192** (2): 404-416. doi:10.1016/j.icarus.2007.07.011.
34. ↑  Snellen (February 2017). "Earth's seven sisters". *Nature*. **542** (7642): 421-422. doi:10.1038/542421a. PMID 28230129.
35. ↑  Cabrol, N. and E. Grin (eds.). 2010. Lakes on Mars. Elsevier. NY
36. ↑  Clifford (2001). "The Evolution of the Martian Hydrosphere: Implications for the Fate of a Primordial Ocean and the Current State of the Northern Plains". *Icarus*. **154** (1): 40-79. doi:10.1006/icar.2001.6671.
37. ↑  Villanueva (2015). "Strong water isotopic anomalies in the martian atmosphere: Probing current and ancient reservoirs". *Science*. **348** (6231): 218-221. doi:10.1126/science.aaa3630. PMID 25745065. 1 Kasım 2021 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 24 Ağustos 2023.
38. ↑  "Artist's Concept of Earth-Like Planets in the Future Universe". ESA/Hubble. 27 Mayıs 2016 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 22 Ekim 2015.
39. ↑  "Planet-hunters set for big bounty". *BBC News*. 17 Şubat 2008. 27 Ağustos 2017 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 24 Ağustos 2023.  Birden fazla yazar-name-list parameters kullanıldı (yardım); Yazar `|ad1=` eksik `|soyadı1=` (yardım)
40. ↑  "Galaxy may be full of 'Earths,' alien life". *CNN*. 25 Şubat 2009. 26 Ocak 2018 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 24 Ağustos 2023.  Yazar `|ad1=` eksik `|soyadı1=` (yardım)
41. ↑  "New Estimate for Alien Earths: 2 Billion in Our Galaxy Alone". *Space.com*. 21 Mart 2011. 3 Temmuz 2013 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 24 Nisan 2011.
42. ↑  "Wolfram|Alpha: Making the world's knowledge computable". *www.wolframalpha.com* (İngilizce). 20 Mart 2018 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 19 Mart 2018.
43. ↑  Hsu (14 Ağustos 2019). "Occurrence Rates of Planets Orbiting FGK Stars: Combining Kepler DR25, Gaia DR2, and Bayesian Inference". *The Astronomical Journal*. **158** (3): 109. arXiv:1902.01417 $2. doi:10.3847/1538-3881/ab31ab. ISSN 1538-3881.
44. ↑  Ge, Jian ve diğerleri. (14 Haziran 2022). "ET White Paper: To Find the First Earth 2.0". *arXiv*.
45. ↑  "China is hatching a plan to find Earth 2.0 - A satellite will scour the Milky Way for exoplanets orbiting stars just like the Sun". *Nature*. **604** (7906): 415. 12 Nisan 2022. doi:10.1038/d41586-022-01025-2. PMID 35413995.  Birden fazla yazar-name-list parameters kullanıldı (yardım); Yazar `|ad1=` eksik `|soyadı1=` (yardım)
46. ↑  "China Reveals Massive Project to Find 'Earth 2.0' - A new 115-page paper reveals in detail China's plan to find "Earth 2.0" and answer the question: Are we alone in the universe?". *Vice/Motherboard*. 29 Haziran 2022. 2 Temmuz 2022 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 3 Temmuz 2022.  Birden fazla yazar-name-list parameters kullanıldı (yardım); Yazar `|ad1=` eksik `|soyadı1=` (yardım)
47. ↑  Robert M. Zubrin (Pioneer Astronautics), Christopher P. McKay. NASA Ames Research Center (c. 1993). "Technological Requirements for Terraforming Mars". 1 Şubat 2016 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 24 Ağustos 2023.
48. ↑  Mat Conway (27 Şubat 2007). "Now We're There: Terraforming Mars". Aboutmyplanet.com. 23 Temmuz 2011 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 20 Ağustos 2011.
49. ↑  Peter Ahrens. "The Terraformation of Worlds" (PDF). Nexial Quest. 9 Haziran 2019 tarihinde kaynağından (PDF) arşivlendi. Erişim tarihi: 18 Ekim 2007.
50. ↑  "The Planet Venus". *Science*. **133** (3456): 849-58. 1961. doi:10.1126/science.133.3456.849. PMID 17789744.  Birden fazla yazar-name-list parameters kullanıldı (yardım); Yazar `|ad1=` eksik `|soyadı1=` (yardım)
51. ↑  *Entering Space: Creating a Spacefaring Civilization*. 1999. ISBN 9781585420360.  Yazar `|ad1=` eksik `|soyadı1=` (yardım)
52. ↑  *Terraforming: Engineering Planetary Environments*. SAE International, Warrendale, PA. 1995. ISBN 1-56091-609-5.  Yazar `|ad1=` eksik `|soyadı1=` (yardım)
53. ↑  "Terraforming Venus Quickly" (PDF). *Journal of the British Interplanetary Society*. **44**: 157. 1991. 3 Ocak 2015 tarihinde kaynağından arşivlendi (PDF). Erişim tarihi: 24 Ağustos 2023.  Birden fazla yazar-name-list parameters kullanıldı (yardım); Yazar `|ad1=` eksik `|soyadı1=` (yardım)
54. ↑  "Colonization of Venus". *Conference on Human Space Exploration, Space Technology & Applications International Forum, Albuquerque NM*. Feb 2–6, 2003.  Birden fazla yazar-name-list parameters kullanıldı (yardım); Yazar `|ad1=` eksik `|soyadı1=` (yardım)

| * g
* t
* d
Ötegezegenler |
| --- |
| 
* Gezegen
	+ Tanım
* Gezegen bilimi

 |
| Ana konular | 
* Gezegen sistemi
* Ötegezegen
* Ötegezegenleri tespit etme yöntemleri

 |  |
| Boyutlarve türler | 

|  |  |
| --- | --- |
| Karasal | 
* Buz gezegeni
* Cüce gezegen
* Çekirdeksiz gezegen
* Çöl gezegeni
* Demir gezegeni
* Dev Dünya
* Hiyanus gezegeni
* Karbon gezegeni
* Lav gezegeni
* Okyanus gezegeni

 |
| Gaz | 
* Buz devi
* Dev Neptün
* Dev Jüpiter
* Dış merkezli Jüpiter
* Helyum gezegeni
* Mini-Neptün
* Sıcak Jüpiter
* Sıcak Neptün
* Süper-puf

 |
| Diğer türler | 
* Alt-Neptün
* Blanet
* Çift gezegen
* Dev gezegen
* Gezegenimsi
* Kahverengi cüce
* Proto-gezegen

 |

 |
| Oluşumu ve evrimi | 
* Asteroit kuşağı
* Atılım\_diski
* Ayrık cisim
* Çöküntü çemberi
* Çöküntü örtüsü
* Dağınık disk
* Dış uzay
* Dünya dışı malzemeler
* Enkaz diski
* Gezegen halkası
* Gezegen oluşumu
* Gezegen sistemi
* Gezegenimsi
* Gezegenler arası ortam
* Gezegenler arası toz bulutu
* Gezegenler arası uzay
* Hills bulutu
* Kozmik toz
* Kuiper Kuşağı
* Kütleçekimsel çökme
* Moleküler bulut
* Moloz yığını
* Nebula hipotezi
* Oort bulutu
* Ön gezegen diski
* Yığılma
* Yığılma diski
* Yıldız oluşumu
* Yıldızlararası bulut
* Yıldızlararası ortam
* Yıldızlararası toz
* Yıldızlararası uzay

 |
| Sistemler | 
* Öte komet
	+ Yıldızlararası
* Öte uydu
* Yetim gezegen
* Yörüngeler
	+ Ortalama hareket rezonansları
	+ Ters yön
	+ Titius-Bode yasası

 |
| Ev sahibi yıldızlar | 
* A
* Altdev
* Atarca
* B
* Beyaz cüceler
* F (Sarı-beyaz) cüceler
* G (Sarı) cüceler
* Herbig Ae/Be
* İkili yıldız
* K (Turuncu) cüceler
* Kahverengi cüceler
* Kırmızı\_dev
* M (Kırmızı) cüceler
* Sarı devler
* T Tauri

 |
| Tespit | 
* Astrometri
* Dikey hız
* Doğrudan görüntüleme
* Geçiş yöntemi
* Mikromercekleme
* Polarimetri
* Zamanlama

 |
| Yaşanılabilirlik | 
* Astrobiyoloji
* Doğal uyduların yaşanabilirliği
* Dünya dışı sıvı su
* İkiz dünya
* Süper yaşanabilir gezegen
* Yaşanabilir bölge

 |
| Diğer | 
* Carl Sagan Enstitüsü
* Ekstragalaktik gezegen
* Küresel kümelerdeki gezegenler

 |