**Leyla Saz** (d. 1850, İstanbul - ö. 6 Aralık 1936, İstanbul), Türk besteci, yazar, şair.

Osmanlı İmparatorluğu'nun son dönemi ve Türkiye Cumhuriyeti'nin ilk yıllarına tanıklık etmiş, bu dönemde yaşanan kültürel geçiş sürecini eserlerine yansıtmış bir sanatçıdır. Osmanlı harem hayatını ve İmparatorluğun son döneminde kadınların yaşamını anlatan anıları değişik dillere çevrilip ilgi görmüştür. Tanınmış mimar Vedat Tek’in ve İstanbul’un işgal yıllarında şehremini (belediye başkanı) olarak görev yapmış Yusuf Razi Bel’in annesidir. "*Yaslı gittim şen geldim*" dizesiyle başlayan ünlü marşın ve "*Seni sevda çiçeğim, tac-ı serim*" (hicaz) gibi şarkıların bestecisidir.

Yaşamı
------

Leyla Saz ve çocukları Yusuf Razi (Bel) (1870- 1947), Vedat (Tek) (1873-1942), Nezihe (Beler) ve Feride (Aynî)
1850 yılında İstanbul'da dünyaya geldi. Annesi Nefise Hanım; babası, Osmanlı saray hekimlerinden Hekim İsmail Paşa'dır. Babasının sarayın harem bölümünün özel doktoru olarak görev yapması sonucu Leyla Hanım, ablası ile birlikte sarayda yaşadı; çocukluğunda yedi yılı sarayda geçti. Bu sırada sultan hanımların nedimeliğini yaptı; harem hayatını yakından tanıdı ve iyi bir eğitim gördü. Sarayda kaldığı dönemde Nikoğos Ağa ve Medeni Aziz Efendi'den aldığı dersler ile Klasik Türk müziği alanında kendini geliştirdi, bestekârlık yeteneğini ilerletti; piyano dersi aldı. Sultan Abdülmecit’in ölümü üzerine 11 yaşında eve döndü.

Sultan Abdülmecit’in öldüğü yıl babası Girit’e vali olarak atanmıştı; onunla birlikte Girit’e gitti. Hanya’da geçen ilk gençliği sırasında Fransızca ve Rumca öğrendi; batı kültürünü yakından tanıdı; sarayda başladığı piyano eğitimini geliştirdi. Bir yandan da Giritli Kutbi Efendi’den Osmanlı şiirini öğrendi; ilk şiirini 14 yaşında yazdı.

Aydın’a vali olarak atanan babası ile bu kente giden Leyla Hanım; 19 yaşında iken Sırrı Efendi adlı gençle evlendi. Eşi, daha sonra "Giritli Sırrı Paşa" olarak anılacak bir devlet adamı, şair ve hattattır. 26 yıl süren evliliklerinden Yusuf Razi, Vedat (1873), Nezihe, Feride isimli çocukları dünyaya geldi. Eşinin görevleri nedeniyle Anadolu ve Balkanlar’da seyahat etti. Eşinin Bağdat valisi olduğu dönemde bir cariye ile ilişkisi olduğunu öğrenince o devirde bir kadın için boşanma çok zor olsa da padişahın izni ile eşinin yanına gitmedi ve böylece evliliğini bitirdi

1895’te İstanbul'a yerleşti; kendisini müziğe ve şiire adadı. Osmanlı’daki kadın hareketi içinde yer aldı. "*Hanımlara Mahsus Gazete*"’de yazılar yayımladı. Anılarını kaleme aldı. 70'li yaşlarında iken Bostancı semtinde bulunan köşkünün yanması ile notaları, şiirleri ve hatıra defterlerinin kül olunca eserlerini yeniden toparlama azmini gösterdi. Şiirlerini daha sonra "*Solmuş Çiçekler*" adlı kitapta bir araya getirdi (1928); anılarını yeniden yazdı.

1934’te Soyadı Kanunu’nun çıkmasından sonra "*Saz*" soyadını aldı.

Leyla Saz Hanım 6 Aralık 1936'da, İstanbul'da vefat etti. Edirnekapı Şehitliği’ne defnedildi.

Besteleri
---------

İki yüze yakın bestesi vardır ancak Leyla Hanım'ın Bostancı'daki köşkü İstanbul'un işgali yıllarında yandığında bütün eşyaları, şiirlerinin çoğu ve hatıra defterleriyle birlikte bu beste notalarının çoğu da yandı. Günümüze 52 eseri gelebildi. Bu eserleri arasında Hicaz makamındaki '**Seni sevda çiçeğim, tac-ı serim'** şarkısı vardır. Klasik eserlerin yanı sıra Cumhuriyetin ilk yıllarında çok sevilmiş olan "*Yaslı Gittim Şen Geldim*" marşının da bestecisidir.

Şiirleri
--------

Şiir yazmaya 14 yaşında başlamış olan Leyla Hanım, Fıtnat Hanım ile birlikte dönemin mecmualarında açık imzası görülen ilk kadın şairlerdendir. Divan geleneğini takip ederek yazdığı şiirlerinin toplanabilen kısmı ilk kez 1928'de '**Solmuş Çiçekler'** ismiyle yayımlanmıştır. Esere ünlü şair Abdülhak Hamit Tarhan bir önsöz yazmıştır. Klasik Osmanlı şiirlerinin yanı sıra sadeleştirilmiş bir Türkçe ile yazılmış şiirler de kaleme almıştır.

Anıları
-------

Leyla Hanım ayrıca *Harem ve Saray Adatı Kadimesi* ismini verdiği, saray çevresini ve âdetlerini anlatan anılarıyla da ünlenmiştir. Bu anılar önce 1920-1922 yılları arasında *Harem-i Hümayun ve Sultan Sarayları* başlığı altında Vakit gazetesinde, daha sonra da, 1974 yılında *Haremin İçyüzü* ismiyle kitap olarak yayımlanmıştır. Bostancı yangınından sonra hafızadan yeniden yazmak zorunda kaldığı bu anılar Türkiye'de ilk yayınlanışlarından kısa bir süre sonra 1925'te, oğlu Yusuf Razi Bel tarafından Fransızca'ya çevrilmiş, Claude Farrere'in önsözüyle Fransa'da, daha sonra da İngilizce olarak İngiltere'de yayınlanmıştır. Anılar iki bölümden oluşur. İlk bölümde Osmanlı sarayındaki harem hayatı; ikinci bölümde ise Saz'ın Osmanlı İmparatorluğunda 19. yüzyılda kadın yaşamına ilişkin gözlemleri anlatılır.

Bibliyografya
-------------

* Leyla Saz (2000). *Anılar 19. Yüzyılda Saray Haremi ISBN 975-6747-18-8*. Cumhuriyet Kitapları.

Kaynakça
--------

1. 1 2  "Cemal A. Kalyoncu, **Kızıltıoprak'ta Bir köşk ve Onun Renkli Sakini**, *Chronicle Dergisi, Sayı 2, 2005*". 4 Aralık 2012 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 22 Eylül 2011.

Notlar
1. ↑  Eşinin Fransız olması dolayısıyla Soyadı Kanunu'nda "Bel" soyadını almıştır.

| * g
* t
* d
Divan edebiyatında önemli müellifler |
| --- |
| 13. Yüzyıl | Şeyyad Hamza · Hoca Dehhâni · Ahmed Fakih · Mevlana· Sultan Veled |
| 14. Yüzyıl | Gülşehrî · Âşık Paşa · Ahmedî · Kadı Burhâneddin · Kul Mesud · Nesimi · Ahmed-i Dâ'i |
| 15. Yüzyıl | Şeyhî · Süleyman Çelebi · Ali Şîr Nevaî · Hoca Sinan Paşa · Ahmed Paşa · Babür · Mercimek Ahmet · Necâtî · Hamdullah Hamdi · Mihrî Hatun · Âşıkpaşazâde · Hayâlî |
| 16. Yüzyıl | Fuzûlî · Babür. Sehi Bey · Latîfî · Baki · Bağdatlı Ruhi · Seydi Ali Reis · Zâtî · Pîrî Reis · Kara Fazlî · Lâmiî Çelebi · Hoca Sâdeddin Efendi · Gelibolulu Mustafa Âlî · Ahdî |
| 17. Yüzyıl | Nef'i · Zekeriyazade Yahya Efendi · Nâ'ilî · Neşati · Nâbi · Kâtip Çelebi · Evliya Çelebi · Azmizade Haleti · Naîmâ · Koçi Bey · Veysî · Nergisi · İbrahim Peçevî |
| 18. Yüzyıl | Nedim · Şeyh Galip · Yirmisekiz Mehmed Çelebi · Enderûnlu Fâzıl · Esrâr Dede · Mütercim Âsım |
| 19. Yüzyıl | Enderunlu Vasıf · Yenişehirli Avni · Koca Mehmed Ragıp Paşa · Sünbülzade Vehbî · Keçecizade İzzet Molla · Akif Paşa · Leskofçalı Galip · Leyla Saz · Âdile Sultan |
| Önemli Kavramlar | Divan· Divan edebiyatı · Divan şairi · Aruz ölçüsü · Nazım biçimleri · Münşeat · Kaside · Gazel · Tasavvuf edebiyatı · Türk edebiyatı |

| * g
* t
* d
Klasik Türk müziği bestecileri |
| --- |
| Abdi Efendi (Tulum) **·**  Abdullah Yüce **·**  Abdülaziz Efendi (Hekimbaşı) **·**  Abdülkadir Meragi **·**  Abdülkadir Töre **·**  Ahmet Çalışır **·**  Ahmet Irsoy **·**  Ahmet Üstün (şarkıcı) **·**  Alaeddin Şensoy **·**  Alâeddin Yavaşca **·**  Ali Efendi (tamburi) **·**  Ali Fuat Aydın **·**  Ali Rıza Avni Tınaz **·**  Ali Rıza Şengel **·**  Ali Ufkî Bey **·**  Amir Ateş **·**  Aleko Bacanos **·**  Basmacı Abdi Efendi **·**  Bekir Sıdkı Sezgin **·**  Benli Hasan Ağa **·**  Mesut Cemil **·**  Cüneyd Kosal **·**  Dilhayat Kalfa **·**  Ebuishakzade Mehmed Esad Efendi **·**  Ekrem Güyer **·**  Emin Ongan **·**  Erdinç Çelikkol **·**  Erol Sayan **·**  Fahri Kopuz **·**  Faik Bey (Hacı) **·**  Feriha Tunceli **·**  Ferit Sıdal **·**  II. Gazi Giray **·**  Giriftzen Asım Bey **·**  Gültekin Çeki **·**  Gündoğdu Duran **·**  Hacı Arif Bey **·**  Hâfız Post **·**  Hamparsum Limonciyan **·**  Hasan Ferit Alnar **·**  Hayri Yenigün **·**  Hüseyin Mayadağ **·**  İlgün Soysev **·**  İsmail Hakkı Bey **·**  Kadı Fuat Efendi **·**  Kadri Çelebi **·**  Sadettin Kaynak **·**  Kazasker Mustafa İzzet Efendi **·**  Kemani Serkis Efendi **·**  Kemençeci Vasilaki **·**  Lavtacı Andon **·**  Lemi Atlı **·**  Leon Hanciyan **·**  Mahmud Hüdayi **·** 
Manyasizade Refik Bey **·**  Mehmet Reşat Aysu **·**  Mısırlı İbrahim Efendi **·**  Musa Süreyya Bey **·**  Muzaffer İlkar **·**  Muzaffer Özpınar **·**  Zeki Müren **·**  Müzehher Güyer **·**  Necdet Varol **·**  Necdet Yaşar **·**  Necil Kazım Akses **·**  Neveser Kökdeş **·**  Osman Babuşçu **·**  Semahat Özdenses **·**  Melahat Pars **·**  Pınar Köksal **·**  Radife Erten **·**  Rahmi Bey **·**  Rakım Elkutlu **·**  Rıdvan Aytan **·**  Rüştü Eriç **·**  Sabite Tur Gülerman **·**  Sadullah Ağa (Hacı) **·**  Safiyyüddin Urmevî **·**  Santurî Ethem Bey **·**  Leyla Saz **·** Selahattin Erköse **·**  Selahattin İnal (besteci) **·**  Selahattin Pınar **·**  III. Selim **·**  Suphi Ziya Özbekkan **·**  Şekerci Cemil Bey **·**  Şerif İçli **·**  Şerif Muhittin Targan **·**  Şevki Bey **·**  Tamburî Cemil Bey **·** Tanburi İsak Efendi **·**  Tatyos Efendi **·**  Turhan Taşan **·**  Türk Beşleri **·**  İsak Varon **·**  Yesari Asım Arsoy **·**  Yıldız İrengün **·**  Yorgo Bacanos **·**  Zati Arca **·**  Zekai Dede Efendi **·**  Zeki Arif Ataergin **·**  Zeki Duygulu **·**  Zeynettin Maraş |