Doğum ve ölüm tarihleri belli değildir. Abdülbaki Gölpınarlı’nın *Alevî - Bektâşî Nefesleri* adlı eserinde Virânî’nin 1587-1628 yılları arasında yaşayan Şah Abbas’la görüştüğünü kaydetmesinden hareketle onun XVI. yüzyılın ikinci yarısı ile XVII. yüzyılın ilk çeyreğinde yaşadığı söylenebilir. Eğriboz adasında doğduğu, bir süre Necef’te kaldığı, Hz. Ali Türbesi’nde türbedarlık yaptığı, Anadolu’ya ve Balkanlar’a seyahat ettiği, Bulgaristan’da Demir Baba Tekkesi postnişininden icâzet aldığı ve diğer Bektaşî tekkelerini ziyaret ettiği, Otman Baba’ya giderken Filibe Karlova/Karlıova’da Hâfızzâde Türbesi yanında vefat ettiği ve orada gömüldüğü yolunda bir rivayet aktarılır. Gölpınarlı ise Bektaşî geleneğinde Virânî’nin ölmeyip "sır olduğu" şeklinde bir inancın yaşadığını, Necef Bektaşî Dergâhı’nda üstünde taç bulunan bir sütunun Virânî’nin sır olduğu mekân kabul edilerek ziyaret edildiğini nakleder. Aslen Nusayrî olan Virânî’nin daha sonra Bektaşîliğe, Alîilâhîliğe (Aliyyullāhîlik) ve Hurûfîliğe meylettiği söylenir. Besim Atalay bu görüşe katılarak Virânî’nin (Viran Abdal) Fazlullah Esterâbâdî, Mîr Fâzıl Ali el-A‘lâ, Seyyid Nesîmî, Abdülmecîd b. Firişte, Seyyid Şemseddin, Muhyiddin Abdal gibi önemli Hurûfîler arasında yer aldığını belirtmektedir. Virânî’nin Balım Sultan’ın halifelerinden Kızıl Veli’ye/Deli’ye (Seyyid Ali Sultan) bir methiye yazması Balım Sultan’a intisap ettiğini doğrulamaktadır. Virânî, Alevî-Bektaşîler’in yedi şairinin (âşık) yedincisidir (diğerleri Nesîmî, Fuzûlî, Hatâî, Pîr Sultan Abdal, Kul Himmet, Yemînî). 

300 kadar şiirini aruz vezniyle yazdığı dikkate alınırsa Virânî’nin belli bir eğitim gördüğü söylenebilir. Ayrıca şiirlerinden dinî-tasavvufî bilgiye sahip bulunduğu anlaşılır. Samimi ve heyecanlı bir Ehl-i beyt muhibbi olan şairin divanındaki birkaç şiiri dışında bütün şiirleri Hz. Ali, on iki imamla tarikat ve Alevî-Bektaşî uluları hakkındadır. Koşma biçimindeki az sayıda şiiri yanında aruzla kaleme aldığı birkaç şiirinde dörtlük nazım birimini, "Esedullah’tır o" başlığını taşıyan şiirinde terciibend şeklini kullanmıştır. Diğer şiirlerinin tamamı uzunluklarından dolayı gazelden çok kasideyi andırmaktadır. Virânî aruzla rahatlıkla yazabilen vasat bir şair olup en etkili araç kabul ettiği şiirlerini inancını yaymak amacıyla kaleme almıştır. 

Virânî’nin divanı dışında asıl adı *İlm-i Câvidân* olan, *Virânî Baba Risâlesi*, *Buyruk* ve *Fakrnâme* isimleriyle de anılan bir eseri daha vardır. Bu eserin temel konularını Fâtiha sûresinin tefsiri, Ehl-i beyt, dört kapı kırk makam, tasavvufî kavramlar, âdâb ve erkân teşkil etmektedir. Eserde en çok Bektaşîliğin âdâb ve erkânına ve şeriat kapısında şart olan ibadetlere yer verilmiştir. Dinî tahsilin bilgi vermesi yanında ikna edici ve dini sevdirici olması gerektiği üzerinde duran Virânî tâliplerin duygu ve davranışlarının kaynağına inilerek onların bilinçlendirilmesi gerektiğine dikkat çekmiştir. Virânî nasihat dinlemeyen, âdâb ve erkâna uymayanların zulmette kalacağını söylemekte, tâliplerin mânevî yetenekleriyle birlikte nefsânî zayıflıklarını ve şeytanî duygularını keşfetmelerini sağlayacak ifadelere yer vermektedir. *İlm-i Câvidân*’da mevcut görüşlerinde İslâm’ın temel kaynaklarından hareket eden Virânî tarihî şahsiyetleri örnek göstermiş, soru-cevap metodundan ve benzetmelerden faydalanmış, inanç, ibadet ve ahlâk konularında önemli sayılabilecek görüşler ortaya koymuştur.

Virânî'nin deyişlerinden örnekler ;
"Gel Dilber Ağlatma Beni Şah-ı Merdan Aşkına 
  
Dü Cihanın Ranimasi Şir-i Yezdan Aşkına
  
Şahım Hasan Pir Hüseyin Kerbela Meydan İçin
  
Lütfedip Bağışla Cürmüm Ali Süphan Aşkına"

Kaynakça
--------

1. ↑  "TDV İslâm Ansiklopedisi". *NURETTİN ALBAYRAK, "VİRÂNÎ"*. Erişim tarihi: 15 Nisan 2024.

Dış bağlantılar
---------------

* Türkü Sitesi 5 Mayıs 2008 tarihinde Wayback Machine sitesinde arşivlendi.

| * g
* t
* d
Tasavvuf edebiyatı |
| --- |
| Önemli kavramlar | Tasavvuf · Tasavvuf edebiyatı · Sufi metafiziği · On Kural · Bilgelik · Tekke · Tarikat · Kamil insan · Mürşit · Çile |
| Nazım Türleri | İlahi · Tevhid · Münacaat · Mevlid · Naat · Hilye · Mersiye · Methiye · Devriye · Nutuk · Şathiye |
| Anadolu dışında Türk tasavvuf edebiyatı | Ahmed Yesevî · Süleyman Hakim Ata · I. İsmail · Mahtumkulu Firaki |
| Anadolu'da Türk tasavvuf edebiyatı | Yunus Emre · Abdal Musa · Kaygusuz Abdal · Said Emre · Hacı Bayram-ı Veli · Eşrefoğlu Abdullah Rûmî · Süleyman Çelebi · Kemal Ümmi · Emir Sultan · Rûşeni Ömer Dede · Mahmud Hüdayi · Vahib Ümmi · Pir Sultan Abdal · Muhyiddin Abdal · Kul Himmet · Âdem Dede · Ümmi Sinan · Niyâzî-i Mısrî · Kul Nesimi · Virani · İsmail Hakkı Bursevî · Erzurumlu İbrahim Hakkı · Salih Baba · Türabi · Müştak Baba · Aşık Kenzi · Edib Harabi · Mihrabi · Yozgatlı Hüzni · Aşık Molla Rahim |