**Kaynak eleştirisi** (veya **bilgi değerlendirmesi**), bir belge, kişi, konuşma, parmak izi, fotoğraf, gözlem veya bilgi edinmek için kullanılan herhangi bir şey den oluşan bilgi kaynağını değerlendirme sürecidir. Bir amaçla ilgili bilgi kaynağı az çok geçerli, güvenilir veya ilgili olabilir. Genel olarak "kaynak eleştirisi", bilgi kaynaklarının değerlendirildiği ("bu kaynağın gösterdiği bilgi ne kadar güvenilir bilgidir" sorusuna cevap veren) disiplinler arası çalışmadır.

Anlam
-----

Terim Almanca *Quellenkritik* kelimesinden türetilmiştir ve Alman tarihçi Leopold von Ranke (1795 – 1886) ile yakından ilişkilidir. Tarihçi Wolfgang Hardtwig şunları yazdı:

> [Ranke']nin çalışması *Geschichte der romanischen und germanischen Völker von 1494 – 1514* büyük bir başarıydı. Ranke, *Zur Kritik neuerer Geschichtsschreiber* (Son Tarihçilerin Eleştirel Yöntemleri Üzerine) adlı ayrı bir ciltte kaynaklarının örnek bir eleştirel analizini yaptığı için tarihyazımı açısından önem taşıyordu. Bu çalışmasında, 18. yüzyılın sonlarında, özellikle klasik filolojide kullanılan metin eleştirisi yöntemini, bilimsel tarih yazımının standart yöntemine yükseltti. (Hardtwig, 2001, s. 12739)
> 
> 

 21. yüzyılda, kaynak eleştirisi, diğer alanların yanı sıra kütüphane ve bilgi biliminde büyüyen bir alandır. Bu bağlamda kaynak eleştirisi, örneğin tarih veya İncil araştırmalarından daha geniş bir perspektiften incelenir.

Prensipler
----------

Aşağıdaki ilkeler, tarihçiler Olden-Jørgensen (1998) ve Thurén (1997) tarafından yazılan kaynak eleştirisi üzerine iki İskandinav ders kitabında yer alır:

* İnsan kaynakları kalıntılar (örneğin bir parmak izi) veya anlatılar (örneğin bir ifade veya bir mektup) olabilir. Kalıntılar, anlatılardan daha güvenilir kaynaklardır.
* Belirli bir kaynak sahte veya bozuk olabilir; kaynağın özgünlüğünün güçlü belirtileri, güvenilirliğini artırır.
* Bir kaynak, betimlediğini iddia ettiği olaya ne kadar yakınsa, gerçekte ne olduğunun doğru bir betimlemesini yapacağına o kadar çok güvenilebilir.
* Birincil kaynak ikincil kaynaktan daha güvenilirdir ve bu da üçüncül kaynaktan daha güvenilirdir vb.
* Birkaç *bağımsız* kaynak aynı mesajı içeriyorsa, mesajın güvenilirliği büyük ölçüde artar.
* Bir kaynağın **eğilim**i, bir tür önyargı motivasyonudur. Eğilimler en aza indirilmeli veya karşıt motivasyonlarla desteklenmelidir.
* Tanık veya kaynağın önyargı yaratmakta doğrudan bir çıkarı olmadığı gösterilebilirse, mesajın güvenilirliği artar.

Diğer iki ilke şunlardır:

* Kaynak eleştirisi, konu bilgisinin yerine geçemez:

> "Her kaynak size konunuz hakkında daha fazla şey öğrettiği için, olası herhangi bir kaynağın yarar ve değerini giderek artan bir kesinlikle değerlendirebilirsiniz. Başka bir deyişle, konu hakkında ne kadar çok şey bilirseniz, neleri öğrenmeniz gerektiğini o kesinlikte belirleyebilirsiniz". (Bazerman, 1995, s. 304).
> 
> 

* Belirli bir kaynağın güvenilirliği, kendisine sorulan sorulara da bağlıdır.

> "Deneysel vaka çalışması, çoğu insanın, bilişsel otorite ve medya güvenilirliği sorularını değerlendirmeyi genel anlamda zor bulduğunu gösterdi. Dolayısıyla, bu değerlendirmeler durumsal olarak hassas olma eğilimindedir. Gazeteler, televizyon ve internet, yönlendirici bilgi kaynakları olarak sıklıkla kullanıldı, ancak güvenilirlikleri, eldeki asıl konuya bağlı olarak değişti" (Savolainen, 2007).
> 
> 

American Library Association ve Engeldinger'e (1988) göre aşağıdaki sorular genellikle herhangi bir kaynak hakkında sorulması gereken sorulardır:

1. Kaynak nasıl bulundu?
2. Ne tür bir kaynak?
3. Yazar kimdir ve yazarın ele alınan konuyla ilgili nitelikleri nelerdir?
4. Bilgi ne zaman yayınlandı?
5. Hangi ülkede yayınlandı?
6. Yayıncının itibarı nedir?
7. Kaynak belirli bir kültürel veya politik önyargı gösteriyor mu?

Edebi kaynaklar için tamamlayıcı kriterler şunlardır:

1. Kaynak bir bibliyografya içeriyor mu?
2. Materyal bir grup meslektaş tarafından gözden geçirildi veya düzenlendi mi?
3. Makale/kitap, benzer makale/kitaplarla nasıl karşılaştırılır?

Genellik seviyeleri
-------------------

Kaynak eleştirisinin bazı ilkeleri evrenseldir.

Doğa bilimleri ve beşeri bilimlerdeki kaynak eleştirisi arasındaki benzerlik veya farklılıklar konusunda bir fikir birliği yoktur.

Mantıksal pozitivizm, tüm bilgi alanlarının aynı ilkelere dayandığını iddia etti. Mantıksal pozitivizm pozitivizmin bilimlerin, yorumbilimin ise beşeri bilimlerin temeli olduğunu ileri sürer. Bu, örneğin Jürgen Habermas'ın pozisyonuydu.

Bununla birlikte, doğa bilimcilerin eski bilimsel makaleler gibi akademik sahtekarlığa yol açabilen insan ürünlerini kullanmaları da olasıdır.

Katkıda bulunan alanlar
-----------------------

### Epistemoloji

Epistemolojik teoriler bilginin nasıl elde edildiği ve bilgi kaynaklarının nasıl değerlendirileceğine dair en genel teorilerdir.

* Ampirizm, kaynakları dayandıkları gözlemleri (veya duyumları) dikkate alarak değerlendirir. Tecrübeye dayanmayan kaynaklar geçerli görülmez.
* Rasyonalizm, gözlemlere dayalı kaynaklara düşük öncelik verir. Gözlemlerin anlamlı olabilmesi için açık fikir veya kavramlarla açıklanması gerekir. Bilgi kaynaklarının rasyonalist bakış açısıyla değerlendirilmesinde odak noktası olan mantıksal yapı ve iyi tanımlanmışlıktır.
* Tarihselcilik, bilgi kaynaklarını sosyokültürel bağlamlarını yansıtmaları ve teorik gelişimleri temelinde değerlendirir.
* Pragmatizm, kaynakları, belirli sonuçlara ulaşmak için değerlerine ve kullanışlılığına göre değerlendirir. Pragmatizm, tarafsız olduğu iddia edilen bilgi kaynaklarına şüpheyle yaklaşır.

Bilgi veya bilgi kaynaklarının değerlendirilmesi, bilginin yapılandırılmasından daha kesin olamaz. Eğer biri yanılabilirlik ilkesini kabul ederse, o zaman kaynak eleştirisinin bilgi iddialarını asla %100 doğrulayamayacağını da kabul etmelidir. Bir sonraki bölümde tartışıldığı gibi, kaynak eleştirisi bilimsel yöntemlerle yakından bağlantılıdır.

Kaynaklarda yanlış argümanların varlığı, kaynakları değerlendirmek için başka bir tür felsefi kriterdir. Yanılgılar Walton (1998) tarafından sunulmuştur. Safsatalar arasında *ad hominem* yanılgısı (bir kişinin savını çürütmek için kişiliğine saldırının kullanılması) ve saman adam yanılgısı (bir tartışmacının diğerinin konumunu olduğundan daha az inandırıcı göstermek için yanlış beyan etmesi) vardır.

### Araştırma metodolojisi

Araştırma yöntemleri, bilimsel bilgi üretmek için kullanılan yöntemlerdir. Bilgi üretmek için geçerli olan yöntemler aynı zamanda bilgiyi değerlendirmek için de geçerlidir.

### Bilim çalışmaları

Hakem değerlendirmesi, kitap incelemeleri gibi kalite değerlendirme süreçleri ve bilimsel araştırmaların değerlendirilmesinde kullanılan normatif kriter çalışmalarıdır. Başka bir alan, bilimsel suiistimali incelemektir.

Harris (1979), psikolojide ünlü Küçük Albert deneyi'nin, yazarın (Watson) kendisi, genel ders kitabı yazarları, davranış terapistleri ve önde gelen bir öğrenme teorisyeninden başlayarak psikoloji tarihi boyunca çarpıtılışına dair bir vaka çalışması sunar.

Harris, bu çarpıtmaların olası nedenleri ve psikoloji tarihindeki mit yaratmanın bir örneği olarak Albert çalışmasını analiz ediyor.

### Metin eleştirisi

Metin eleştirisi (veya metin filolojisi), yalnızca metinlerin incelenmesine değil, aynı zamanda onların "bilimsel", "standart" veya "tarihsel" "güvenilir", "güvenilir", "metin basımları" veya "eleştirel" basımlar gibi sürümlerini düzenlemek ve üretmek için kullanılan, filolojinin bir parçasıdır. Burada okuyucunun yayınlanan sürümlerdeki değişiklikleri karşılaştırma ve yargılamasına olanak tanınır.

Başka bir deyişle, belirli bir eserin çoğu baskısının yayıncılar tarafından sağlanan gürültü ve hatalarla dolu olduğu varsayılır, bu nedenle "bilimsel baskılar" üretmek önemlidir. Metin filolojisinin sağladığı çalışma, beşeri bilimlerde kaynak eleştirisinin önemli bir parçasıdır.

### Psikoloji

Görgü tanığı ifadesinin incelenmesi, mahkemelerde tanıklığı değerlendirmek için kullanılan önemli bir çalışma alanıdır. Görgü tanığı yanılabilirliğinin temelleri, kötü görüş koşulları, kısa süreli maruz kalma ve stres gibi faktörleri içerir. Beklentiler, önyargılar ve kişisel klişeler gibi daha incelikli faktörler araya girerek hatalı raporlar oluşturabilir. Loftus (1996) tüm bu faktörleri tartışır ve ayrıca görgü tanığı hafızasının şaşırtıcı şekilde yanılabileceğini gösterir. Bir dizi dahice deney, bir görgü tanığının hafızasının olaydan sonra kökten değiştirilebileceğini ortaya koyuyor. Sorgulama sırasında yeni anılar ekilebilir ve eskileri bilinçsizce değiştirilebilirdi.

Anderson (1978) ve Anderson & Pichert (1977), bakış açısındaki değişikliğin insanların başka bir bakış açısıyla hatırlanamayan bilgileri hatırlama yeteneğini gösteren zarif bir deney bildirdiler.

Psikanalizde savunma mekanizması insan bilgi kaynaklarının güvenilirliğini bozan psikolojik mekanizmaları açıklayan, kaynak eleştirisi teorisine ek bir katkı olarak kabul edilebilir.

### Kütüphane ve bilgi bilimi (LIS)

Kütüphane ve bilgi bilimi okullarında, kaynak eleştirisi, bilgi okuryazarlığı alanının bir parçası olarak öğretilir.

İlgililik, belge türleri, kalite göstergeleri ve nitelikleri gibi konular kaynak eleştirisi ile ilgilidir. Bibliometrics genellikle en etkili dergiyi, yazarları, ülkeleri ve kurumları bulmak için kullanılır.

Kütüphane ve bilgi biliminde kontrol listesi yaklaşımı sıklıkla kullanılmıştır.

Kongre Kütüphanesi'nin bir "Birincil Kaynaklarla Öğretim" (TPS) programı vardır.

### Etik

Kaynak eleştirisi aynı zamanda etik davranış ve kültürle, bilgi kaynaklarının saldırıdan korunması da dahil olmak üzere özgür bir basın ve açık bir toplumla da ilgilidir (bkz. Whistleblower ).

Belirli alanlarda
-----------------

### Fotoğraflar

Savaşlar sırasında ve siyasi amaçlarla fotoğraflar manipüle edilebilir. İyi bilinen bir örnek, Joseph Stalin'in 5 Mayıs 1920' tarihli bir fotoğrafı manipüle etmesidir. (bkz. Kral, 1997). Yakın tarihli bir örnek, Healy (2008) tarafından Kuzey Kore lideri Kim Jong Il hakkında bildirilmiştir.

### İnternet kaynakları

İnternet kaynaklarının (Wikipedia gibi) değerlendirilmesine büyük ilgi, kütüphane ve bilgi bilimi ile diğer alanlardaki bilimsel literatüre yansır. İnternet kaynaklarını inceleyen literatür örnekleri arasında Chesney (2006), Fritch & Cromwell (2001), Leth & Thurén (2000) ve Wilkinson, Bennett ve Oliver (1997) yer alır.

### Arkeoloji ve tarih

*Tarihsel yöntem* terimi ilk kez on altıncı yüzyılda Jean Bodin'in kaynak eleştirisi üzerine yazdığı *Methodus ad facilem historiarium cognitionem* (1566) adlı incelemesinde tanıtıldı. Bodin'in incelemesi, kaynaklardan aktarılan bilgilerin güvenilirliğini birbirine karşı ve çıkar ilişkileri açısından da değerlendirerek geçmişe dair güvenilir bilgi elde etmenin yollarını oluşturmayı amaçlıyordu. (Lorenz, 2001, s. 6870).

Yukarıda yazıldığı gibi, tarihteki modern kaynak eleştirisi, oldukça farklı şekillerde de olsa, Atlantik Okyanusu'nun her iki yakasındaki tarihsel yöntemleri etkileyen Alman tarihçi Leopold von Ranke (1795 – 1886) ile yakından ilişkilidir.

19. yüzyılın en iyi bilinen kural kitaplarından ikisi Bernheim (1889) ve Langlois & Seignobos'tur (1898). Bu kitaplar yedi adımlık bir prosedür sağladı (burada Howell & Prevenier'den alıntılanmıştır, 2001, s. 70–71):

1. Kaynakların tümü bir olay hakkında hemfikirse, tarihçiler olayı kanıtlanmış kabul edebilirler.
2. Ancak çoğunluk hükmetmez; Çoğu kaynak olayları tek bir şekilde anlatsa bile, eleştirel metin analizi testini geçmediği sürece bu sürüm geçerli olmayacaktır.
3. Bazı kısımlarında dış makamlara atıfta bulunularak hesabı teyit edilebilen kaynağa, aynı şekilde metnin tamamını doğrulamak imkansızsa, tamamına güvenilebilir.
4. İki kaynak belirli bir noktada fikir ayrılığına düştüğünde, tarihçi en fazla "yetkiye" sahip kaynağı, yani uzman veya görgü tanığı tarafından oluşturulan kaynağı tercih edecektir.
5. Görgü tanıkları, genel olarak, özellikle sıradan bir gözlemcinin olup bitenleri doğru bir şekilde aktarabileceği durumlarda ve daha spesifik olarak, çoğu çağdaş tarafından bilinen gerçeklerle uğraşırken tercih edilmelidir.
6. Bağımsız olarak oluşturulmuş iki kaynak bir konuda hemfikirse, her birinin güvenilirliği ölçülebilir şekilde artar.
7. İki kaynak aynı fikirde olmadığında (ve başka bir değerlendirme yolu olmadığında), tarihçiler sağduyuya en uygun görünen kaynağı alır.

Gudmundsson (2007, s. 38) şöyle yazdı: "Kaynak eleştirisi sonraki derslere tamamen hakim olmamalı, örneğin tarih felsefesi zarar görmemeli". Bu alıntı, kaynak eleştirisi ile tarih felsefesi arasında bir ayrım yapar. İncelenen alanla ilgili kaynakların seçimi, yorumlanması ve kullanım şekli önemli sonuçlar doğurabilir. Örneğin, feminist akademisyenler, kadınlar tarafından yapılmış kaynakları seçebilir ve kaynakları feminist bir bakış açısıyla yorumlayabilir. Özellikle "eğilim analizi" ve epistemoloji kaynak eleştirisinin bir parçası olarak düşünülmelidir.

Arkeolojide radyokarbon tarihleme, bilgi kaynaklarının çağını belirlemek için önemli bir tekniktir. Bu tür yöntemler, 1880'lerin sonlarında tarihin kendisini hem bilimsel bir disiplin hem de "bilimsel" ilkelere dayalı bir meslek olarak kurdu. Tarihteki ampirist hareket, hem bir araştırma yöntemi olarak "kaynak eleştirisini" hem de birçok ülkede önemli mektuplar ve resmi belgeler (örneğin faks veya transkripsiyon gibi) gibi "kaynak materyallerin" geçerli baskılarını yapmak için büyük ölçekli yayıncılık çabalarını beraberinde getirdi.

Tarih yazımı ve tarihsel yöntem, örneğin yazarlık, yazarın güvenilirliği ve metnin özgünlüğü veya bozulması açısından kullanılan kaynakların güvenilirliğinin incelenmesini içerir.

### İncil çalışmaları

İncil eleştirisinde kullanılan terim olarak kaynak eleştirisi, son metnin yazarı ve/veya redaktörü tarafından kullanılan kaynakları belirleme girişimi anlamına gelir. "Edebiyat eleştirisi "terimi zaman zaman eşanlamlı olarak kullanılır.

İncil kaynak eleştirisi, 18. yüzyılda, klasik antik dönem metinlerini (özellikle Homeros'un İlyada'sını ) araştırmak için halihazırda geliştirilmiş yöntemleri Yaratılış Kitabı'nın kaynaklarına uyarlayan Jean Astruc'un çalışmasıyla ortaya çıktı. Amacı, eski İsrail'in dini tarihi kadar İncil metninin tarihini de yeniden inşa etmekti.

İlgili olarak, redaktörün (editörün) kaynakları nasıl ve neden bir araya getirdiğini belirlemeye çalışan redaksiyon eleştirisi de vardır. Ayrıca, tespit edilen yazılı kaynakların ardındaki sözlü tarih öncesini yeniden inşa etmeye çalışan biçim eleştirisi ve gelenek tarihi de ilişkilidir.

### Gazetecilik

Gazeteciler genellikle güçlü bir zaman baskısı altında çalışırlar ve haber büroları, röportaj yapılabilecek kişiler, gazeteler, dergiler vb. gibi yalnızca sınırlı sayıda bilgi kaynağına erişebilirler. Bu nedenle gazetecilerin ciddi kaynak eleştirisi yapma imkanları, örneğin tarihçilerin imkanlarına kıyasla sınırlıdır.

### Yasal çalışmalar

Yasal kaynaklar parlamento, hükûmet, mahkemeler ve hukuk araştırmacıları tarafından oluşturulur. Yazılı veya gayri resmi olabilir ve yerleşik uygulamalara dayalı olabilirler. Kaynakların kalitesine ilişkin görüşler hukuk felsefeleri arasında farklılık gösterir: Hukuki pozitivizm, kanun metninin ayrı ayrı ele alınması gerektiği görüşüdür; hukuki gerçekçilik, yorumculuk (hukuk), eleştirel hukuk çalışmaları ve feminist hukuk eleştirisi, kanunu daha geniş bir kültürel temelde yorumlar.

notlar
------

Kaynakça
--------



1. ↑  Hjørland, Birger (2012). Methods for evaluating information sources: An annotated catalogue. *Journal of Information Science* 38(3), 258–268. DOI:10.1177/0165551512439178
2. ↑  Balin, A. & Grafstein, A. (2010). The critical assessment of research: Traditional and new methods of evaluation. Oxford: Chandos Publishing.
3. ↑  "Checklists for Internet sources". 10 Şubat 2013 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 30 Ekim 2012.
4. ↑  "About the Program: Teaching with Primary Sources – Teacher Resources – Library of Congress". *www.loc.gov*. 28 Haziran 2020 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 22 Mart 2023.
5. ↑  "Was the Dear Leader Photoshopped In?". *The New York Times*. 7 Kasım 2008. 20 Eylül 2021 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 22 Mart 2023.  Birden fazla yazar-name-list parameters kullanıldı (yardım); Yazar `|ad1=` eksik `|soyadı1=` (yardım)