| * g
* t
* d
Karadeniz (1914-18) |
| --- |
| 
* Karadeniz Baskını
* Sarıç Burnu
* 10 Mayıs 1915
* Kefken
* 8 Ocak 1916
* Danube Delta

 |

**Sarıç Burnu Muharebesi** veya **Balıklava Muharebesi**, I. Dünya Savaşı esnasında Sarıç Burnu açıklarında gerçekleşen bir deniz muharebesidir.

15 Kasım 1914'te denize açılan Rus Karadeniz Filosu, 17 Kasım'da Trabzon'u bombalamıştı. Rus saldırısının ardından Amiral Souchon komutasındaki Osmanlı muharebe kruvazörü *Yavuz Sultan Selim* ve hafif kruvazör *Midilli* Rusları karşılamak üzere İstanbul'dan yola çıktı. Souchon'un İstanbul'dan ayrıldığı haberini alan Rus amiral Andrei Eberhardt, çatışma için hazırlanmaya başladı. 18 Kasım'da Alman Amiral Wilhelm Souchon komutası altındaki iki Osmanlı gemisi, Trabzon bombardımanından dönen Amiral Andrei Eberhardt komutasındaki *Yevstafi* ile *İoann Zlatoust*, *Panteleimon*, *Tri Sviatitelia*, *Rostislav* zırhlıları; üç kruvazör; yedi muhrip ve altı torpido botundan oluşan Rus filosu ile Kırım'daki Sarıç Burnu'nun 17 deniz mili (31 km; 20 mil) açığında karşılaştı. On dört dakika süren ana muharebe sonucunda iki tarafın da birer gemisinde hafif hasar oluştu; Rus filosunda isabet alan *Yevstafi* mürettebatında 34 ölü, 24 yaralı varken, *Yavuz* mürettebatından 13 denizci ölmüş, üç denizci yaralanmıştı. Souchon çatışmayı kesip ayrıldı, Rus kuvveti ise Osmanlı gemilerini takip etmekte başarısız oldu. Sarıç Burnu Muharebesi, I. Dünya Savaşı'nda zırhlılar arasında gerçekleşen ilk çatışmaydı.

Arka plan
---------

Alman Akdeniz Tümeni'ni oluşturan *Moltke* sınıfı muharebe kruvazörü SMS *Goeben* ve *Magdeburg* sınıfı hafif kruvazör SMS *Breslau*, I. Dünya Savaşı'nın savaşın başlaması ile Akdeniz'de sıkışmış, Birleşik Krallık ve Fransız gemilerinden kaçarak İstanbul'a gelmişti. Gemilerin İstanbul'a demirlemeleri Rusya, Fransa ve özellikle de Birleşik Krallık'ın protestolarına neden oldu. Osmanlı İmparatorluğu savaşta hâlâ tarafsızdı ve uluslararası anlaşmalar gereği Alman gemilerinin boğazlardan geçişini önlemekle yükümlüydü. Bu sorunun etrafından dolanmak üzere Alman büyükelçisinin önerisiyle gemilerin Türk donanmasına katılması kararlaştırıldı. Protestolara cevap olarak söz konusu iki geminin parası peşin olarak ödenmiş olduğu halde Britanya hükâmetince el konulan *Reşadiye* ve *Sultan Osman-ı Evvel* yerine Almanlardan satın alınmış olduğu, gemiler için 500.000 altın lira ödendiği ve isimlerinin *Yavuz* ve *Midilli* olarak değiştirilerek Osmanlı Donanması'na dahil edildiği bildirildi. 16 Ağustos'ta gemilerin resmî devir töreni yapıldı ve Alman bayrakları indirilerek direklere Osmanlı bayrağı çekildi. Bahriye nazırı tarafından Osmanlı donanmasına kabul edilen gemilerin Alman mürettebatına, ertesi gün fes dağıtıldı. Ancak Amiral Wilhelm Souchon halen gemilerin kumandanıydı, Alman mürettebat ise yerinde idi.

Osmanlı ve Rus gemilerinin manevralarının haritası
Amiral Souchon, İmparator II. Wilhelm'den aldığı talimatla 14 Eylül 1914 tarihinden itibaren Osmanlı donanmasının tatbikat için Karadeniz'e açılması yönünde çaba harcamaya başladı. 9 Eylül'de Souchon, Donanma Birinci Komutanlığına atandı. Souchon'un ataması ile Osmanlı donanması Alman etkisine girdi. Süregelen Rus ve Fransız diplomasisi Osmanlı İmparatorluğunu savaşın dışında kalmaya ikna etse de, 27 Ekim 1914 günü Amiral Souchon komutasında *Goeben*, *Breslau* ve dokuz Osmanlı savaş gemisinden oluşan bir filo Karadeniz'e açıldı. Karadeniz Baskını olarak adlandırılan bu harekâtta filo, 29 Ekim 1914 sabahı Rus liman ve gemileriyle temas kurdu. Odessa, Sivastopol, Novorossiysk ve Kefe (Feodosya) limanlarını bombaladı. Bir mayın gemisi ve on beş askeri nakliye gemisi batırılıp bir torpido botuna ağır hasar verilirken bir kömür gemisi, 3'ü subay 75 personeliyle esir alındı. Novorossiysk'de buğday silolarıyla elli petrol deposu tahrip edildi. Bu gelişmeler bir dönüm noktası oldu ve 2 Kasım'da Rusya, 5 Kasım'da Birleşik Krallık, Osmanlı İmparatorluğu'na karşı savaş ilan etti. 5 Kasım'da Rus muhripleri *Grevnı*, *Pronzitelnı* ve *Derzki*, İstanbul Boğazı önlerini mayınladı. 6 Kasım'da *Rostislav*, *Kagul* ve altı muhrip Zonguldak'ı bombalamasının yanı sıra buharlı gemi *Beykoz* ile *Dauphin* ve *Eule* romörklarına zarar verdi. Ardından dört Türk gemisini; *Nikna*, *Bahriye Amer*, *Bezm-i Alem* ve *Mithat Paşa*'yı batırdı. 7 Kasım'da *Midilli* Poti'yi bombalarken, 14 Kasım'da bir Rus denizaltısı Trabzon'u top atışına tuttu.

Muharebe
--------

Rus Karadeniz Filosu, 15 Kasım'da öğle vakti denize açılmış ve 17 Kasım 07.00'de, Osmanlıların Kafkasya Cephesi'ni desteklemek için kullandığı ana liman olan Trabzon'u bombalamıştı. Şehirdeki Britanyalı bir gözlemciye göre liman; vinçler, askerî mavnalar ve savaş malzemeleri önemli hasar gördü. Rus saldırısının ardından Amiral Souchon komutasındaki Osmanlı muharebe kruvazörü *Yavuz Sultan Selim* ve hafif kruvazör *Midilli* Rusları karşılamak üzere İstanbul'dan saat 13.00'te yola çıktı. İki geminin de mürettebatı Alman ve Türklerden oluşmaktaydı. Souchon'un İstanbul'dan ayrıldığı haberini alan Rus amiral Andrei Eberhardt, çatışma için hazırlanmaya başladı.

18 Kasım sabahı Rus filosu Sivastopol'e dönüş yolunda, kuzeye doğru bir rota izliyordu. Yoğun sis açılmaya başlamış, görüş mesafesi artıyordu. Rus gücü Koramiral Andrei Eberhardt komutasındaki bayrak gemisi *Yevstafi* ile *İoann Zlatoust*, *Panteleimon*, *Tri Sviatitelia*, *Rostislav* zırhlıları; *Kagul*, *Pamiat Merkuriia*, *Almaz* kruvazörleri; *Gnevnı*, *Bespokoynı*, *Pronzitelnı*, *Leytenant Şestakov*, *Kapitan-leytenant Baranov*, *Leytenant Zatsaryonni*, *Kapitan Saken* muhripleri ve *Jutki*, *Jivoi*, *Jarki*, *Jivuçi*, *Zvonki*, *Zorki* torpido botlarından oluşuyordu. Rusların düzeni önde *Almaz* ve kruvazörler, 7.000 yard gerisinde zırhlılar ve onların ardında diğer gemilerden oluşuyordu. *Zorki* pervane sorunu nedeniyle geride kalmış, *Jivoi* yardımına gitmişti. *Yavuz* ve *Midilli*, Rus Karadeniz Filosu'yla Kırım'daki Sarıç Burnu'nun 17 deniz mili (31 km; 20 mil) açığında karşılaştılar. Saat 11.40'ta *Almaz*, batıda duman gördüğünü raporladı. Eberhardt fizilimi sıkılaştırdı ve küçük gemilerini geriye aldı. 12.05'te Midilli de *Almaz*'ı görmüştü. Souchon *Yavuz*'u tam yola çıkarttı, Rus kruvazörleri ise kendi zırhlılarının arkasına geçtiler.

Rus Karadeniz Filosu, 1905 Rus-Japon Savaşı'nın deneyimiyle savaştan önce birçok geminin ateşinin bir ana gemi tarafından yönlendirilerek tek bir düşman üzerine yoğunlaştırılmasına dayanan bir savaş taktiği geliştirmiş e Karadeniz'de bu konuda eğitim yapmıştı. Eberhardt bu taktikle öndeki üç zırhlısını *İoann* *İoann Zlatoust*'ta yer alan merkezi ateş idare sistemi kullanarak *Yavuz*'a odaklamayı hedefliyordu ancak *İoann Zlatoust*'un geride kalarak *Yavuz*'un mesafesini tespit edememesi ve filonun mevcut rotasının *Yavuz*'un T geçişi yapmasına, *Yevstafi*'i tüm gücüyle vurmasına ve diğer Rus gemilerinin çatışamaya girememesine olanak sağlaması yüzünden rota değiştirmek zorunda kaldı. Osmanlı gemilerinin tam rotasından emin olamayan Eberhardt, gemilerinin maksimum hızına yakın olan 14 deniz mili hıza çıkarak 90 derece güneybatıya dönme emri verdi. Rus zırhlıları 12.19'da dönüşe başladılar. Souchon da birkaç dakika sonra bu manevraya cevap vererek güneye döndü ve Eberhardt'ın hattının 9.000 metre batısında, Rusların biraz gerisinde ve yavaşça yaklaşan bir rotaya koydu. Filoyla beraber ilerleyen Rus kruvazör ve muhripleri, Osmanlı gemilerinin atış menzili dışında kalarak muharebeye katılmadılar.

Çatışmanın en başında *İoann Zlatoust*'ta yer alan ve *Yevstafi* ile *Panteleimon*'ın toplarını da kumanda eden ateş idare sistemleri arızalandı. Gemiler sisli hava ve dumanın da etkisiyle farklı mesafe ölçümleri yapıyordu. Daha fazla beklemek istemeyen Eberhardt, saat 12.24'te *Yevstafi*'e diğer gemilerden bağımsız olarak çatışmaya girmesini emretti. *Yavuz Sultan Selim* ile *Yevstafi* böylece on dört dakika sürecek bir çatışmaya giriştiler. *Yevstafi*'in 7.700 yard (7.000 m) mesafeden attığı ilk 12 inçlik (300 mm) salvodan bir mermi *Yavuz*'un 150 mm'lik toplarından birine isabet etti. İsabet sonucu topun zırhlı kazamatı kısmen delindi ve atışa hazır bekletilen mühimmat alev aldı, toplam 13 mürettebat öldü, üç mürettebat ise yaralandı. Osmanlı gemilerinin muharebedeki kaybı bu top ve mürettebatından ibaret olacaktı. İsabet sonucunda Yavuz'un ikincil bataryası bir süre çatışma dışı kaldı. Bu kritik isabetin haberi kumanda kulesine ulaştığında Souchon geri çekilme kararı vermişti. Hasarın kontrol altına alındığı haberi ulaştığında *Yavuz* Rus gemilerinden tam hız uzaklaşır durumdaydı. 12.33'te Eberhardt en hızlı muhripleri *Gnevnı*, *Bespokoinı* ve *Pronzitelnı*'a torpido saldırısı yapmalarını emretti.

Saat 12.26'da *Yavuz*, ateşe karşılık verdi. *Yavuz*'un ilk salvosu 200 yard (180 m) uzun olmasına rağmen mermilerden biri *Yevstafi*'i orta bacasından vurdu ve bu mermi, bacadan geçip ateş idare telsizinin antenini parçaladı. Telsiz bağlantısını kaybeden *Yevstafi*, *İoann Zlatoust*'un hatalı menzil ölçümünü düzeltemeyince filonun geri kalanı ya hatalı atış komutlarını kullandılar ya da *Yavuz*'u hiç göremediler ve hiçbir isabet kaydedemediler. Sonunda *Yevstafi* doğru mesafe ölçümü yaparak *Yavuz*'a atışlarını daha isabetli hale getirmeye başladı. *Yavuz*'un üçüncü salvosu *Yevstafi*'nin ön ve orta 6 inçlik toplarına isabet etti ve geminin ortasında ciddi bir yangına sebep oldu. Mermilerden ikincisi kazamat zırhını delerek subay yemekhanesi içinde patlamış, şarapnelin bir kısmı aşağıdaki kazan dairesine ulaşmıştı. Diğer Rus gemileri *Yavuz*'un atışlarını geminin aldığı isabetler olarak yorumluyor, önemli hasar verdiklerini düşünüyordu. Saat 12.29'da *Yavuz* batıya rota değiştirince bu düşünceleri güçlendi. 12.35'te *Yavuz*, *Yevstafi*'in çok yakına son bir mermi daha isabet ettirdi. Merminin şarapneli, geminin teknesinin zırhsız olan bu kısmında büyük şarapnel hasarı verdi ve revirin uzunlamasına bölmesini parçaladı. Tümamiral Wilhelm Souchon 14 dakikalık muharebenin ardından temas kesmeye karar verdi. 12.39 itibarıyla *Yavuz* gözden kaybolmuştu. Üç muhrip de daha sonra *Yavuz*'u bulamayarak geri döndü.

Daha geride *Tri Sviatitelia* ve *Rostislav*, *Midilli* ile çatışmaya girmiş ancak Osmanlı kruvazörü sisin içine girerek izini kaybettirmişti.

*Yavuz* muharebede on ikisi Ruslarla paralel ilerlediği esnada, yedisi ise döndükten sonra toplam 19 adet 28 cm'lik mermi ateşledi. Bu mermilerden üçü doğrudan isabet ederken biri çok yakına düştü ve mermiler toplam 34 Rus mürettebatı öldürirken 24'ünü yaraladı. *Yevstafi*'nin ateşlediği 2 adet 12 inç (300 mm), 14 adet 8 inç (200 mm) ve 19 adet 6 inç (150 mm) mermiden biri *Yavuz*'a isabet etti. *İoann Zlatoust* altı, *Sviatitelia* ise 12 adet 12 inç (300 mm) mermi ateşledi ancak hiçbiri hedefini vuramadı. Panteleimon görüş şartları sebebiyle hiç ateş etmedi. *Rostislav*, *Midilli*'ye iki adet 10 inç (250 mm) ve altı adet 6 inç (150 mm) mermi atarken *Sviatitelia* da 6 inç (150 mm) toplarıyla ateş etti; ancak hafif kruvazör hiçbir isabet almadı.

Muharebe sonrası
----------------

Yavuz ve Peyk-i Şevket gemileri 20 Kasım 1914’e kadar denizde kaldılar ancak Rus donanmasına ait hiçbir şey göremediler. 20 Kasım'da, Hamidiye Rusların Trabzon bombardımanına karşılık olarak Tuapse’yi bombaladı. 15 kilometreden 30 mermi atarak, yağ sarnıçlarını ve bunlara ait binalar ile telsiz istasyonunu tahrip etti. Bundan sonra Osmanlı donanması İstanbul’a döndü.

Sonuçlar
--------

Muharebe sonunda *Yevstafi*'de 34 ölü, 24 yaralı vardı; geminin tamiri bir ay sürdü. *Yavuz*'da 13 ölü ve 3 yaralı vardı, üç hafta sonra tekrar denize açıldı. Diğer gemilerde ölü veya yaralı yoktu. Yavuz'a isabet eden mermi geminin ateş açmasından hemen önce sancak tarafındaki üçüncü kazamata isabet etmişti. Merminin isabeti, geminin kendi topları tam o esnada ateş etmeye başladığı için hemen fark edilmedi. *Yevstafi*'bin 12 inç (300 mm) çapındaki mermisi 150 mm kalınlığındaki kazamat zırhını ucu ucuna delmiş, şarapneli ise torpido ağlarını parçalamıştı. İsabet sonucu kazamatın kullanıma hazır tuttuğu üç 150 mm'lik tahrip mermisi patlamış, 150 mm'lik topların sevk barutlarından da 16'sı yanmıştı. Barut gazı top güvertesinde bir metrekarelik bir delik açmıştı. Patlayan 150 mm'lik mermiler güverteye şarapnel saçmıştı; zırh delici mermiler ise hasar görmesine rağmen patlamamıştı. Sevk barutunun alevi üçüncü ve dördüncü cephanelik asansörlerinden geçmiş ancak buradaki mermi ve barutlar sağlam kalmıştı. İsabet alan üçüncü kazamattın mürettebatı yanmış veya parçalanmıştı. Daha sonra gemideki kullanıma hazır cephane miktarı azaltıldı.

Sarıç Burnu Muharebesi, I. Dünya Savaşı'nda zırhlılar arasındaki ilk çatışmaydı. Souchon, daha üstün gemilere sahip olduğu ve daha çok hasara yol açtığı halde çatışmayı neden bıraktığını hiçbir zaman açıklamadı. Souchon'un geri çekilmesine rağmen Eberhardt çatışma sonrasında birçok eleştiri aldı. Donanma komuta kademesi, Sarıç Burnu Muharebesi'nin sonuçsuz kapanmasını Eberhardt'ın fazla temkinli olmasına bağladı, amiralin *Yevstafi* tamir edilene dek yeniden denize açılmamasını buna kanıt olarak gördüler. İlerleyen aylarda Rus ve Osmanlı kuvvetleri arasında çatışmalar devam etti.

Notlar
------

1. ↑  Alman/Türk kaynakları Rusların çatışmadan çekildiğini yazmaktadır.
2. ↑  Alman donanması topların çapını santimetre olarak belirtmektedir. Toplar gerçekte 283 mm çapındadır.

Kaynakça
--------

Özel

1. ↑  Sevengül, s. 80.
2. ↑  Massie, s. 65.
3. ↑  Massie, s. 48-49.
4. ↑  Massie, s. 65-66.
5. 1 2  Sevengül, s. 52.
6. ↑  Noppen, s. 18.
7. ↑  Sevengül, ss. 55-69.
8. ↑  Langensiepen & Güleryüz, s. 45.
9. ↑  Ewin, Toby (4 Mayıs 2016). "A British Account of the Action off Cape Sarych, 1914". *The Mariner's Mirror* (İngilizce). **102** (2). ss. 211-217. doi:10.1080/00253359.2016.1167402.
10. 1 2 3 4  O'Hara & Heinz, ss. 61-62.
11. ↑  O'Hara & Heinz, s. 63.
12. ↑  McLaughlin, s. 131.
13. ↑  Staff, s. 19.
14. 1 2 3  O'Hara & Heinz, ss. 63-64.
15. 1 2  Noppen, s. 27.
16. ↑  Langensiepen & Güleryüz, s. 46.
17. 1 2 3 4 5 6  O'Hara & Heinz, s. 64.
18. 1 2 3  Staff, s. 120.
19. ↑  McLaughlin, ss. 129-130.
20. ↑  "28 cm/50 (11") SK L/50". navweaps.com. 5 Haziran 2020. 7 Nisan 2020 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 11 Ekim 2020.
21. ↑  McLaughlin, ss. 131, 133.
22. ↑  "Birinci Dünya Savaşı'nda Doğu Cephesi Harekâtı", ATASE Yayınları, Ankara (2005), s.264
23. ↑  O'Hara & Heinz, s. 65.

Genel

|  |  |
| --- | --- |
|  | Wikimedia Commons'ta ***Sarıç Burnu Muharebesi*** ile ilgili ortam dosyaları bulunmaktadır. |

* McLaughlin, Stephen (2001). "Predreadnoughts vs a Dreadnought: The Action off Cape Sarych, 18 November 1914". Preston, Antony (Ed.). *Warship 2001–2002* (İngilizce). Londra: Conway Maritime Press. ss. 117-40. ISBN 0-85177-901-8.
* Langensiepen, Bernd; Güleryüz, Ahmet (1995). *The Ottoman Steam Navy 1828–1923* (İngilizce). Londra: Conway Maritime Press. ISBN 978-0-85177-610-1.
* Massie, Robert (2004). *Castles of Steel: Britain, Germany and the winning of the Great War* (İngilizce). Random House. ISBN 0-224-04092-8.
* Noppen, Ryan K. (2015). *Ottoman Navy Warships 1914–18* (İngilizce). Oxford: Osprey Books. ISBN 978-1-4728-0620-8.
* O'Hara, Vincent P.; Heinz, Leonard R. (2017). *Clash of Fleets: Naval Battles of the Great War, 1914-18* (İngilizce). Annapolis, Maryland: Naval Institute Press. ISBN 9781682470190.
* Sevengül, Hüsamettin (1976). *Birinci Dünya Harbinde Türk Harbi - Deniz Harekatı* (PDF). **8**. Genelkurmay Harp Tarihi Başkanlığı. 18 Mayıs 2021 tarihinde kaynağından arşivlendi (PDF). Erişim tarihi: 11 Ekim 2020.
* Staff, Gary (2006). *German Battlecruisers: 1914–1918* (İngilizce). Oxford: Osprey Books. ISBN 978-1-84603-009-3.

| * g
* t
* d
*Yavuz* ve *Midilli* |
| --- |
| Gemiler | 
* *Yavuz Sultan Selim*
* *Midilli*

 |
| Muharebeler | 
* *Goeben* ve *Breslau*'nun takibi (1914)
* Karadeniz Baskını (1914)
* Sarıç Burnu Muharebesi (1914)
* İmroz Deniz Muharebesi (1918)

 |