**Crécy Muharebesi** 26 Ağustos 1346'da kuzey Fransa'da gerçekleşmiş bir muharebedir. Muharebe, Kral VI. Philipe komutasındaki bir Fransız ordusu ile Kral III. Edward liderliğindeki bir İngiliz ordusu arasında gerçekleşti. Fransızlar, Yüz Yıl Savaşları sırasında kuzey Fransa'yı geçerken İngilizlere saldırdılar, bu da İngiliz zaferine ve Fransız tarafına ağır can kaybına neden oldu.

İngiliz ordusu 12 Temmuz'da Cotentin Yarımadası'na inmişti. Fransa'nın en zengin topraklarının bazılarından Paris'in 3 km yakınına kadar uzanan bir yolu yakıp, üzerindeki birçok kasabayı yağmaladılar. Ardından İngilizler, Flandre'den saldırıya geçen müttefik Flaman ordusuyla bağlantı kurmak umuduyla kuzeye ilerledi. Flamanların geri döndüğünü duyan ve takipte olan Fransızları geçici olarak geride bırakan Edward, ordusuna Crécy-en-Ponthieu yakınlarındaki bir yamaçta savunma pozisyonu hazırlamasını sağladı. Sayıca çok üstün olan Fransız ordusu 26 Ağustos'un sonlarında İngilizlere saldırdı.

Kısa bir okçuluk düellosu sırasında, Fransız paralı arbaletçilerden oluşan büyük bir kuvvet, Galli ve İngiliz uzunyaycıları tarafından bozguna uğratıldı. Fransızlar daha sonra atlı şövalyeleri tarafından bir dizi süvari saldırısı başlattı. Bunlar, hazırlıksız olmaları, kaçan arbaletçilerin arasından zorla geçmek zorunda kalmaları, çamurlu zemin, yokuş yukarı hücum etmek zorunda kalmaları ve İngilizler tarafından kazılan çukurlar nedeniyle düzensizdi. Saldırılar, İngiliz okçularının ağır kayıplara neden olan etkili ateşiyle daha da kırıldı. Fransız hücumları, savaş için atlarından inmiş olan İngiliz man-at-armsa ulaştıklarında, itici güçlerinin çoğunu kaybetmişlerdi. Bunu takip eden göğüs göğüse çarpışma "canice, acımasız, zalimce ve çok korkunç" olarak anlatıldı. Fransız hücumları gece geç saatlere kadar devam etti ve hepsi de aynı sonucu verdi: şiddetli çatışmaların ardından Fransızların geri çekilmesi.

İngilizler daha sonra Calais limanını kuşattı. Savaş, Fransız ordusunun kuşatmayı hafifletme kabiliyetini bozdu; kasaba ertesi yıl İngilizlerin eline geçti ve 1558'e kadar iki yüzyıldan fazla İngiliz egemenliğinde kaldı. Crécy, uzun yayın Batı Avrupa savaş alanında baskın bir silah olarak etkinliğini ortaya koydu.

Arkaplan
--------

III.Edward
1066'daki Norman Fethi'nden bu yana, İngiliz hükümdarları Fransa'da kendilerini Fransa krallarının vasalı yapan unvanlara ve topraklara sahipti. Fransa Kralı VI. Philip (h. 1328-1350) ile İngiltere Kralı III. Edward (h. 1327-1377) arasında yaşanan bir dizi anlaşmazlığın ardından, 24 Mayıs 1337'de Philip'in Paris'teki Büyük Konseyi, Edward'ın vasal olarak yükümlülüklerini ihlal ettiği gerekçesiyle Edward'ın Fransa'da sahip olduğu toprakların Philip'in eline geçmesine karar verdi. Bu, 116 yıl sürecek olan Yüzyıl Savaşları'nın başlangıcı oldu.

Bunu sekiz yıl süren aralıklı ama pahalı ve sonuçsuz savaşlar izledi: Edward kuzey Fransa'ya üç kez sefer düzenledi ama sonuç alamadı; Gaskonya neredeyse tamamen kendi haline bırakıldı ve Fransızlar yıpratma savaşında önemli ilerlemeler kaydetti. 1345 başlarında Edward kuzeyde bir sefer daha düzenledi; ana ordusu 29 Haziran'da yola çıktı ve Edward diplomatik işlerle ilgilenirken 22 Temmuz'a kadar Flandre'daki Sluys açıklarında demirledi. Muhtemelen Normandiya'ya çıkarma yapma niyetiyle denize açıldığında, bir fırtına yüzünden dağıldı. Başka gecikmeler de oldu ve kış gelmeden bu kuvvetle herhangi bir harekâta girişmek imkânsız hale geldi. Bu arada Derby Kontu Henry, bir Anglo-Gaskon ordusunun başında Gaskonya'ya doğru hızlı bir sefer düzenledi. Bergerac ve Auberoche muharebelerinde iki büyük Fransız ordusunu ağır bir yenilgiye uğrattı, Périgord ve Agenais'de 100'den fazla Fransız kasabasını ve tahkimatını ele geçirdi ve Gaskonya'daki İngiliz mülklerine stratejik derinlik kazandırdı.

Mart 1346'da sayıları 15.000 ila 20.000 arasında değişen, Anglo-Gaskonların kraliyet ailesinin tüm subayları dahil sahaya sürebileceği tüm kuvvetlerden "muazzam derecede üstün", ve VI. Philip'in oğlu ve varisi Normandiya Dükü John tarafından komuta edilen bir Fransız ordusu Gaskonya üzerine yürüdü. Stratejik ve lojistik açıdan önemli olan Aiguillon kasabasını kuşattılar. 2 Nisan'da Fransa'nın güneyi için tüm sağlıklı erkekler için resmi silahlanma çağrısı olan *arrière-ban* ilan edildi. Fransızların mali, lojistik ve insan gücü çabaları bu saldırıya odaklanmıştı. Artık Lancaster olan Derby, Edward'a acil bir yardım çağrısı gönderdi. Edward sadece ahlaki olarak vasalına yardım etmekle yükümlü değildi, aynı zamanda sözleşmeye göre de bunu yapmak zorundaydı; Lancaster ile yaptığı sözleşmede, Lancaster'ın ezici bir sayı ile saldırıya uğraması durumunda Edward'ın "onu bir şekilde kurtaracağı" belirtiliyordu.

Bu arada Edward yeni bir ordu kuruyor ve bu orduyu taşımak için 700'den fazla gemi topluyordu - o güne kadarki en büyük İngiliz filosu. Fransızlar Edward'ın çabalarının farkındaydı ve kuzey Fransa'ya bir İngiliz çıkarması ihtimaline karşı güçlü donanmalarına güveniyorlardı. Bu güven yersizdi ve Fransızlar Edward'ın Manş Denizi'ni başarıyla geçmesini engelleyemediler.

Başlangıç
---------

Daha fazla bilgi: Crécy Seferiİngilizler 12 Temmuz 1346'da Saint-Vaast-la-Hougue, Normandiya'da karaya çıktılar. Tam bir stratejik sürpriz yaptılar ve güneye yürüdüler. Edward'ın askerleri önlerine çıkan her kasabayı yerle bir etti ve halktan alabildikleri her şeyi yağmaladı. Kuzeybatı Normandiya'nın kültürel, siyasi, dini ve mali merkezi olan Caen'e 26 Temmuz'da saldırıldı ve ardından beş gün boyunca yağmalandı. 5.000'den fazla Fransız askeri ve sivil öldürüldü; az sayıdaki tutsak arasında Fransa Başkumandanı Eu Kontu Raoul da vardı. Edward 29 Temmuz'da filosunu ganimet yüklü olarak İngiltere'ye geri gönderdi ve bir mektupla takviye, erzak ve para toplanmasını, sırasıyla gemiye yüklenmesini ve Somme Nehri'nin ağzının kuzey kıyısındaki Crotoy'da ordusuyla buluşmak üzere gönderilmesini emretti. İngilizler 1 Ağustos'ta Sen Nehri'ne doğru ilerledi.

III. Edward
Fransızların askeri durumu zordu. Philip'in oğlu ve varisi Normandiya Dükü John tarafından komuta edilen ana orduları, güney batıdaki zorlu Aiguillon kuşatmasına adanmıştı. Normandiya'ya yaptığı sürpriz çıkarmanın ardından Edward, Fransa'nın en zengin topraklarından bazılarını harap ediyor ve Fransa'da istediği gibi yürüyebilme yeteneğini sergiliyordu. 2 Ağustos'ta, çok sayıda Flaman tarafından desteklenen küçük bir İngiliz kuvveti Flandre'dan Fransa'yı işgal etti; buradaki Fransız savunması tamamen yetersizdi. Hazine neredeyse tamamen boşalmıştı. 29 Temmuz'da Philip kuzey Fransa için *arrière-ban* ilan ederek, gücü yeten her erkeğin Rouen'da toplanmasını emretti ve 31'inde Philip'in kendisi de oraya geldi. İngilizler 7 Ağustos'ta Rouen'in 12 mil (19 km) güneyine, Seine nehrine ulaştılar ve güneydoğuya döndüler. 12 Ağustos'ta Edward'ın ordusu Paris'ten 20 mil (30 km) uzaklıktaki Poissy'de kamp kurmuş, Seine Nehri'nin sol kıyısında 20 mil genişliğinde bir yıkım alanı bırakmış ve Paris'in 2 mil (3 km) yakınına kadar köyleri yakmıştı. Philip'in ordusu diğer kıyıdaki İngilizlere paralel olarak ilerledi ve Paris'in kuzeyinde kamp kurdu ve burada sürekli olarak takviye edildi. Paris kargaşa içindeydi, mültecilerle dolup taşıyordu ve başkenti sokak sokak savunmak için hazırlıklar yapılıyordu.

VI. Philippe
Philip, Normandiya Dükü John'a Aiguillon kuşatmasından vazgeçmesi ve ordusunu kuzeye taşıması konusunda ısrar eden emirler gönderdi; John da gecikme ve tereddütten sonra 20 Ağustos'ta bunu yaptı, ancak kuzeydeki olayların gidişatını değiştirecek zamana yetişemeyecekti. Paris dışındaki Fransız ordusu yaklaşık 8.000 man-at-arms, 6.000 yaylı tüfekçi ve çok sayıda piyadeden oluşuyordu. Philip 14 Ağustos'ta bir meydan okuma göndererek iki ordunun karşılıklı olarak kararlaştırılan bir zaman ve yerde savaşmasını önerdi. Edward, Philip'le Seine Nehri'nin güneyinde buluşacağını belirtti, ancak bu konuda bir taahhütte bulunmadı. 16 Ağustos'ta Fransızlar yerlerini aldılar; Edward derhal Poissy'yi yaktı, oradaki köprüyü yıktı ve kuzeye yürüdü.

III. Edward'ın 1346'daki chevauchée'sinin güzergah haritası
Fransızlar yakıp yıkma taktiği uygulamış, tüm yiyecek depolarını götürmüş ve böylece İngilizleri yiyecek aramak için geniş bir alana yayılmaya zorlamıştı ki bu da onları büyük ölçüde yavaşlatmıştı. Fransız köylü çeteleri bazı küçük toplayıcı gruplarına saldırdı. Philip, Edward'dan bir gün önce Somme Nehri'ne ulaştı. Amiens'te karargâh kurdu ve Amiens ile deniz arasındaki Somme Nehri üzerindeki her köprü ve geçidi tutmak için büyük müfrezeler gönderdi. İngilizler artık yiyecekleri tükenmiş bir bölgede sıkışıp kalmışlardı. Fransızlar Amiens'den çıkıp batıya, İngilizlere doğru ilerlediler. Artık savaşmaya istekliydiler ve İngilizler onları geçmeye çalışırken savunmada kalabilmenin avantajına sahip olacaklarını biliyorlardı.

Edward Somme'daki Fransız ablukasını kırmaya kararlıydı ve nehir boyunca batıya ilerlemeden önce Hangest ve Pont-Remy'ye boş yere saldırarak birkaç noktayı araştırdı. İngiliz erzağı tükenmek üzereydi ve ordu yırtık pırtıktı, açlık çekiyordu ve morali düşmeye başlamıştı. 24 Ağustos akşamı İngilizler Acheux'nün kuzeyinde, Fransızlar ise 6 mil (10 km) uzaklıktaki Abbeville'de kamp kurmuşlardı. Gece boyunca İngilizler Blanchetaque adlı bir nehir geçidine doğru ilerlediler. Uzak yaka 3.500 kişilik bir Fransız kuvveti tarafından savunuluyordu. İngiliz uzun yaylıları ve atlı man-at-armslar gelgitli nehre girdiler ve kısa, keskin bir savaştan sonra Fransızları bozguna uğrattılar. Ana Fransız ordusu İngilizleri takip etmiş ve gözcüleri bazı kaçakları ve birkaç arabayı ele geçirmişti ama Edward hemen takipten kurtulmuştu. Fransızlar Edward'ın Somme'dan geçmeyeceğine o kadar güveniyorlardı ki, Edward'ın ordusunun yağmalamasına ve ikmal yapmasına izin verecek şekilde ötesindeki bölge boşaltılmamıştı.

Bu arada, Estaires'de Fransızlar tarafından geri püskürtülen Flamanlar 14 Ağustos'ta Béthune'ü kuşattılar. Birkaç başarısızlıktan sonra kendi aralarında anlaşmazlığa düştüler, kuşatma ekipmanlarını yaktılar ve 24 Ağustos'ta seferden vazgeçtiler. Edward, Somme'u geçtikten kısa bir süre sonra Flamanlar tarafından takviye edilmeyeceği haberini aldı.Crotoy açıklarında beklemesi beklenen gemiler hiçbir yerde görünmüyordu. Edward elindeki güçle Philip'in ordusuna saldırmaya karar verdi. Fransız takibini geçici olarak savuşturduktan sonra, Crécy-en-Ponthieu'de bir savunma pozisyonu hazırlamak için bu fırsatı kullandı. Fransızlar Abbeville'e döndüler, oradaki köprüden Somme'u geçtiler ve inatla İngilizlerin peşinden tekrar yola koyuldular.

Karşıt kuvvetler
----------------

### İngiliz ordusu

İngiliz ordusu neredeyse tamamen İngiliz ve Galli askerlerden, VI. Philip'den hoşnut olmayan bir avuç Norman'dan ve birkaç Alman paralı askerden oluşuyordu; yabancıların sayısı muhtemelen 150'yi geçmiyordu. İngiliz kuvvetlerinin tam büyüklüğü ve bileşimi bilinmemektedir. Modern tahminler büyük farklılıklar göstermektedir; örneğin Froissart'ın *Chronicles*'ının üçüncü versiyonu, ilkindeki tahminin iki katından fazladır. Modern tarihçiler ordunun büyüklüğünü 7.000 ila 15.000 arasında tahmin etmişlerdir. Andrew Ayton 14.000 civarında bir rakam önermektedir: 2.500 man-at-arms, 5.000 uzun yaylı, 3.000 hobelar (hafif süvari ve atlı okçular) ve 3.500 mızraklı. Clifford Rogers 15.000 kişi olduğunu öne sürmektedir: 2.500 man-at-arms, 7.000 uzun yaylı, 3.250 hobelar ve 2.300 mızraklı. Jonathan Sumption, orijinal nakliye filosunun taşıma kapasitesinden yola çıkarak, kuvvetin 7.000 ila 10.000 civarında olduğuna inanmaktadır. Bin kadar adam sefer sonunda af vaadiyle görev yapan hüküm giymiş suçlulardı. Suçlular dahil olmak üzere İngilizlerin çoğu gaziydi; belki de yarısı kadar.

Her iki ordunun man-at-armsları da vücudu ve uzuvları kaplayan zincir zırhının altına kapitone bir gambeson giyerlerdi. Bu zırh, daha varlıklı ve deneyimli erkekler için daha fazla olmak üzere, vücut ve uzuvlarda değişen miktarlarda plaka zırhla desteklenirdi. Başlar basinetlerle korunurdu: açık yüzlü demir veya çelik miğferler, boğazı, boynu ve omuzları korumak için miğferin alt kenarına posta takılırdı. Hareketli bir viziyer (yüz koruması) yüzü koruyordu. Tipik olarak deri ile kaplanmış ince ahşaptan yapılmış kalkanlar taşınırdı. İngiliz man-at-armsların hepsi atsızdı. Kullandıkları silahlar kaydedilmemiştir, ancak benzer savaşlarda mızraklarını kargı olarak kullanmışlar, kısa mızrak olarak kullanmak için kesmişler ya da kılıç ve savaş baltalarıyla savaşmışlardır.

İngiliz uzun yayları tarafından zırhı delmek için kullanılan bodkin uçlu ok ucunun modern bir replikası
İngiliz ve Galli okçuların kullandığı uzun yay onlara özgüdür; ustalaşması on yıl kadar sürer ve 300 metrenin (980 ft) üzerine dakikada on ok atabilir. 2017'de yapılan bir bilgisayar analizi, ağır bodkin uçlu okların 225 metreden (738 ft) dönemin tipik plaka zırhını delebildiğini göstermiştir. Bu menzilde delme derinliği çok az olurdu; menzil kapandıkça veya o sırada mevcut olan en iyi kaliteden daha düşük zırhlara karşı tahmin edilen delme derinliği artardı. Çağdaş kaynaklar okların sıklıkla zırhı deldiğinden bahseder. Okçular standart olarak 24 okluk bir sadak taşırlardı. Savaş sabahı, adam başına toplam 72 ok düşecek şekilde her birine iki sadak daha verilirdi. Bu, maksimum hızda belki de on beş dakikalık atış için yeterliydi, ancak savaş ilerledikçe hız yavaşlayacaktı. Arka taraftaki arabalardan düzenli olarak cephane ikmali yapılması gerekiyordu; okçular da savaşa ara verildiğinde okları almak için ileri atılıyorlardı. Modern tarihçiler savaş sırasında yarım milyon ok atılmış olabileceğini öne sürmektedir.

Crécy Muharebesi'nde kullanılan bir İngiliz bumbartasının tasviri
İngiliz ordusu ayrıca sayıları bilinmeyen çeşitli barutlu silahlarla donatılmıştı: kurşun toplar atan küçük toplar; metal oklar ya da misket atan ribauldequinler; ve 80-90 milimetre (3+1⁄4-3+5⁄8 inç) çapında metal toplar atan erken bir top türü olan bumbartalar. Modern tarihçiler Crécy'de bu silahlardan ne tür ve kaç tane bulunduğu konusunda farklı görüşlere sahip olsalar da, savaş alanından bumbarta mühimmatıyla uyumlu birkaç demir top çıkarılmıştır.

### Fransız ordusu

Fransız ordusunun tam büyüklüğü, Crécy seferinin mali kayıtları kayıp olduğu için daha da az kesin olmakla birlikte, İngilizlerden önemli ölçüde daha büyük olduğu konusunda fikir birliği vardır. Modern kroniklerin hepsi ordunun o dönem için son derece büyük olduğunu belirtmektedir. Toplam sayıları veren iki kişi ordunun büyüklüğünü 72.000 ya da 120.000 olarak tahmin etmektedir. Atlı man-at-arms sayısı 12.000 ya da 20.000 olarak verilmektedir. Bir İtalyan kronikçi 100.000 şövalye (man-at-arms), 12.000 piyade ve 5.000 arbaletçi olduğunu iddia etmiştir. Çağdaş tarihçiler arbaletçilerin sayısını 2.000 ila 20.000 arasında tahmin etmektedir.

İtalyan arbaletçiler
Bu sayılar tarihçiler tarafından, savaştan altı yıl öncesine, 1340 yılına ait mevcut savaş hazinesi kayıtlarına dayanılarak abartılı ve gerçek dışı olarak nitelendirilmektedir. Clifford Rogers, "Fransız ordusunun [İngilizlerin] en az iki katı, belki de üç katı kadar büyük olduğunu" tahmin etmektedir. Modern tahminlere göre, 8.000 atlı asker Fransız ordusunun çekirdeğini oluşturuyor, büyük ticaret kenti Ceneviz'den kiralanan iki ila altı bin paralı yaylı arbaletçi ve "belirsiz sayıda da olsa çok sayıda piyade" tarafından destekleniyordu. Farklı donanım ve eğitim seviyelerine sahip ne kadar piyade, milis ve levazım askerinin mevcut olduğu kesin olarak bilinmemekle birlikte, tek başlarına İngiliz ordusundan sayıca üstün oldukları söylenebilir.

Fransız man-at-arms İngilizlere benzer şekilde donatılmıştı. Tamamen zırhsız atlara binerler ve genellikle kül renginde, demir uçlu ve yaklaşık 4 metre (13 ft) uzunluğunda tahta mızraklar taşırlardı. Fransız ordusundaki man-at-armsların çoğu yabancıydı: birçoğu macera ruhu ve sunulan cazip ücret oranları nedeniyle bireysel olarak katılmıştı. Diğerleri Philip'in müttefiklerinin katkıda bulunduğu birliklerdi: üç kral, bir prens-piskopos, bir dük ve üç kont Fransız olmayan bölgelerden gelen maiyetlere liderlik ediyordu.

Philip tahta çıktığından beri Fransız ordularında giderek artan oranda arbaletçi bulunuyordu. Fransa'da çok az okçu olduğundan, bunlar genellikle yurtdışından, genellikle Cenova'dan toplanırdı; yabancı kökenli olmaları sık sık paralı asker olarak adlandırılmalarına yol açıyordu. Profesyonel askerlerdi ve savaşta, her birinin arkasında üç arbaletçinin barınabildiği, kendi taşıyıcıları olan çok büyük kalkanlar olan pavisler tarafından saldırılardan korunuyorlardı. Eğitimli bir arbaletçi silahını dakikada yaklaşık iki kez, uzun yaylılardan yaklaşık 200 metre (220 yd) daha kısa bir etkili menzile ateşleyebilirdi.

### İlk konuşlandırmalar

A map showing the positions of both sides during the battleCrécy Muharebesi haritası  

|  |  |
| --- | --- |
| Mavi noktalar – İngiliz okçular
Mavi bloklar – diğer İngiliz piyadesi
 | Kırmızı noktalar – Fransız arbaletçiler
Kırmızı dikdörtgenler – Fransız man-at-arms
 |

Edward ordusunu Crécy-en-Ponthieu'de, eğimli bir yamaçta, güney doğuya bakan, çalılıklar ve teraslamalarla bölünmüş, özenle seçilmiş bir mevzide konuşlandırdı. Burası Edward'a annesinden miras kalan ve İngilizlerin birçoğu tarafından iyi bilinen bir bölgeydi; mevzinin uzun zamandır savaş için uygun bir yer olarak görüldüğü öne sürülmüştür. Sol taraf Wadicourt'a dayanmış, sağ taraf ise Crécy'nin kendisi ve ötesindeki Maye Nehri tarafından korunuyordu. Bu durum Fransızların onları yandan çevirmesini zorlaştırıyordu. İngilizlerin yenilmesi ya da dayanılmaz bir baskı altına girmesi durumunda, mevzide hazır bir geri çekilme hattı vardı. Fransızların kendilerine yetişmesini beklerken, İngilizler mevzilerinin önüne saldıran süvarilerin düzenini bozmak için çukurlar kazdılar ve birkaç ilkel barutlu silah yerleştirdiler. Edward, Galli mızrakçılar tarafından desteklenen ve okçular tarafından çevrelenen, silahsız man-at-armsdan oluşan sağlam piyade düzenlerine karşı Fransızları yokuş yukarı atlı bir hücuma kışkırtmak istiyordu. Ordu şafaktan beri mevzideydi, bu yüzden dinlenmiş ve iyi beslenmişlerdi, bu da onlara savaştan önce dinlenmeyen Fransızlara karşı bir avantaj sağlıyordu. İki gün önce büyük bir Fransız müfrezesini bozguna uğratmış olan İngiliz birliklerinin morali yüksekti.

İngiliz ordusu üç tabura ya da "bataille "e bölünmüştü ve bir sütun halinde konuşlandırılmıştı.Kralın oğlu Galler Prensi Edward, Northampton ve Warwick kontlarının (sırasıyla ordunun 'başkumandan' ve 'mareşali') yardımıyla 800 man-at-arms, 2.000 okçu ve Galli mızrakçılar da dâhil olmak üzere 1.000 piyade askeriyle öncü birliklere komuta etti. Sol tarafındaki diğer muharebeyi 800 man-at-arms ve 1.200 okçuyla Arundel Kontu yönetiyordu. Onların arkasında Kral, 700 silahlı adam ve 2.000 okçuyla yedek kuvvetlere komuta ediyordu. Her tümen, merkezde tamamı yaya olan man-at-armsdan, hemen arkalarında mızraklılardan ve her iki kanatta ve önlerinde bir çatışma hattında uzun yaylılardan oluşuyordu. Uzun yaylıların çoğu küçük ağaçlıklarda ya da olgun buğdayların arasına yatarak gizleniyordu. Yük katarı, atlar için bir park ve arkadan gelebilecek olası bir saldırıya karşı bir savunma ve yenilgi durumunda bir toplanma noktası olarak hizmet etmek üzere tüm ordunun arkasına yerleştirilmiş, çembere alınmış ve tahkim edilmişti.

26 Ağustos günü öğlen saatlerinde Abbeville'den kuzeye doğru ilerleyen Fransız keşif birlikleri İngilizlerle karşılaştı. Antonio Doria ve Carlo Grimaldi komutasındaki arbaletçiler Fransız öncülerini oluşturdu. Ardından, Philip'in kardeşi Alençon Kontu Charles'ın önderliğinde, Bohemya'nın kör Kralı Johann von Böhmen'un da eşlik ettiği büyük bir man-at-arms savaşı başladı. Bir sonraki muharebeyi Lorraine Dükü Rudolph ve Blois Kontu Louis yönetirken, Philip artçılara komuta etti. İngilizlerin savaşmak için geri döndükleri haberi gelince, Fransız birlikleri hızlandı ve birliklerin önüne ulaşmak için birbirleriyle itişip kakışmaya başladılar. İtalyanlar önde kalırken, atlı man-at-armslar beraberlerindeki piyadeleri ve vagonları arkada bıraktılar. Disiplin kaybolmuştu; Fransızlar, normalde ordularını toparlamak ve yönetmekten sorumlu olan ama Caen'de esir düşen Başkumandan'ın yokluğu nedeniyle zor durumdaydı. Durduktan sonra, Abbeville'den kuzey batıya doğru ilerleyen Philip'in savaşına sürekli olarak askerler, özellikle de piyadeler katılıyordu.

İngiliz mevzilerini keşfettikten sonra, zaferden tamamen emin olan üst düzey Fransız yetkililerin ertesi güne kadar olmayan bir saldırı tavsiyesinde bulunduğu bir savaş konseyi toplandı. Ordu 19 kilometrelik bir yürüyüşten yorulmuştu ve güçlü bir şekilde saldırabilmek için yeniden organize olması gerekiyordu. Savoy Kontu'nun 500'den fazla man-at-arms ile Fransızlara katılmak üzere yürüdüğü ve yakınlarda olduğu da biliniyordu. (Savaştan bir gün sonra hayatta kalan bazı Fransızların yolunu kesti). Bu tavsiyeye rağmen Fransızlar aynı gün öğleden sonra saldırıya geçtiler; bunun Philip'in bilinçli bir tercihi mi olduğu, yoksa çok sayıda Fransız şövalyenin ilerlemeye devam etmesi ve savaşın Philip'in isteği dışında mı başladığı çağdaş kaynaklardan anlaşılamıyor. Philip'in planı, arbaletçilerinin uzun menzilli atışlarını kullanarak İngiliz piyadelerini yumuşatmak, düzenlerini bozmak ve muhtemelen cesaretlerini kırmak, böylece beraberindeki atlı man-at-armsların saflarına girip onları bozguna uğratmasını sağlamaktı. Modern tarihçiler genellikle bunun pratik bir yaklaşım olduğunu ve diğer ordulara karşı başarısı kanıtlanmış bir yöntem olduğunu düşünmüşlerdir.

Savaş
-----

### Okçu düellosu

Crécy Muharebesi (19. yüzyıl gravürü)
Fransız ordusu öğleden sonra geç saatlerde, esir alınmayacağını belirten kutsal savaş sancakları *oriflamme*'yi açarak ilerledi. Onlar ilerlerken, alanda ani bir fırtına koptu. İngiliz okçular yaylarının tellerinin gevşemesini önlemek için yaylarını germediler. Bazı modern tarihçiler tarafından benimsenen çağdaş bir anlatıya göre, yağmur Ceneviz arbaletlerinin tellerini zayıflatarak güçlerini ve menzillerini azaltmıştır; diğer modern tarihçiler ise yay tellerinin deri kaplamalarla korunduğunu ve bu nedenle Cenevizlilerin fırtınadan İngiliz okçular kadar etkilenmediğini belirtmektedir.

Cenevizliler İngiliz uzun yaylılarıyla bir okçuluk düellosuna giriştiler. Uzun yaylılar rakiplerinin menzilini aştılar ve atış hızları üç kattan daha fazlaydı. Arbaletçiler ayrıca koruyucu pavislerinden yoksundular; bu pavisler ve yedek mühimmat stokları hâlâ Fransız yük vagonundaydı. Çamur aynı zamanda silahlarının üzengilerini yere bastırmalarını gerektirdiği için yeniden doldurma kabiliyetlerini de engelliyor ve dolayısıyla ateş hızlarını yavaşlatıyordu.

İtalyanlar hızla yenildiler ve kaçtılar; pavisleri olmadan savunmasız olduklarının farkında olarak, sadece göstermelik bir çaba göstermiş olabilirler. Modern tarihçiler ne kadar kayıp verdikleri konusunda hemfikir değildir; bazı çağdaş kaynaklar hiç atış yapamamış olabileceklerini öne sürerken, bu düello üzerine yakın zamanda yapılan bir uzman çalışması, aceleyle belki iki yaylım ateşi açtıkları ve ardından İngilizlerle gerçek bir değişim yaşanmadan geri çekildikleri sonucuna varmaktadır. Savaşın bu aşamasında İtalyan kayıpları muhtemelen azdı.

Alençon'un tümenini takip eden şövalyeler ve soylular, bozguna uğratılmış paralı askerler tarafından engellenerek geri çekilirken onlara saldırdılar. Çoğu çağdaş anlatıya göre arbaletçiler en iyi ihtimalle korkak, daha büyük ihtimalle de hain olarak görülüyordu ve birçoğu Fransızlar tarafından öldürüldü. Geri çekilen Cenevizliler ile ilerleyen Fransız süvarilerinin çarpışması, önde gelen savaşı kargaşaya sürükledi. Uzun yaylılar toplu birliklere ateş etmeye devam etti. İngiliz bumbarta toplarının ateşlenmesi karışıklığı daha da arttırdı, ancak çağdaş anlatılar bunların önemli kayıplar verdirip verdirmediği konusunda farklılık göstermektedir.

### Süvari hücumları

Alençon'un savaşı daha sonra bir süvari hücumu başlattı. Bu hücum, doğaçlama olması, kaçan İtalyanların arasından zorla geçmek zorunda kalması, çamurlu zemin, yokuş yukarı hücum etmek zorunda kalması ve İngilizler tarafından kazılan çukurlar nedeniyle düzensizdi. Saldırı, İngiliz okçularının çok sayıda kayba neden olan ağır ve etkili atışlarıyla daha da kırıldı. Okçuların mühimmatlarını Fransız zırhını delmek için makul bir şansları olana kadar korumuş olmaları muhtemeldir ki bu da yaklaşık 80 metrelik (260 ft) bir menzil olacaktır. Zırhlı Fransız binicilerin bir miktar koruması vardı ama atları tamamen zırhsızdı ve çok sayıda ölü ya da yaralı vardı. Sakatlanan atlar düşüyor, binicilerini düşürüyor ya da sıkıştırıyor ve takip eden safların onlardan kaçınmak için savrulmasına ve daha da fazla düzensizliğe düşmesine neden oluyordu. Yaralı atlar panik içinde yamaç boyunca kaçışıyordu. İngiliz man-at-arms ve mızrakçılardan oluşan sıkı düzen Fransız hücumunu karşıladığında, hücum gücünü büyük ölçüde kaybetmişti.

Crécy Muharebesi, muharebeden 80 yıl sonra düşünüldüğü şekliyle
Bir tarihçi, yaşanan göğüs göğüse çarpışmaları "canice, acımasızca, zalimce ve çok korkunç" olarak tanımlamıştır. Dengeyi kaybeden ya da yaralı atlardan düşen man-at-arms, ayaklar altında çiğnenmiş, düşen atlar ve cesetler tarafından ezilmiş ve çamurda boğulmuşlardır. Savaştan sonra birçok Fransız cesedi üzerinde hiçbir iz olmadan bulundu. Alençon da ölenler arasındaydı. Fransız saldırısı püskürtüldü. İngiliz piyadeleri Fransız yaralıları bıçaklamak, cesetleri yağmalamak ve okları toplamak için ilerledi. Bazı kaynaklar Edward'ın geleneklerin aksine esir alınmaması emrini verdiğini söyler; sayıca az olduğu için savaşan adamlarını esirlere eşlik etmek ve onları korumak için harcamak istememiştir. Her halükârda, savaşın ertesi gününe kadar esir alındığına dair bir kayıt yoktur.

Fransız süvarilerinden oluşan yeni kuvvetler tepenin eteklerinde mevzilendi ve Alençon'un hücumunu tekrarladı. Alençon'un kuvvetleriyle aynı sorunları yaşıyorlardı, buna bir de ilerledikleri arazinin ölü ve yaralı atlar ve adamlarla dolu olması dezavantajı eklenmişti. Ayton ve Preston, "düşmüş savaş atları ve adamlarından oluşan uzun tepecikler... İngiliz mevzisine yaklaşmaya çalışan yeni birliklerin karşılaştığı zorluklara... önemli ölçüde katkıda bulunuyordu" diye yazmaktadır. Yine de, o kadar düzensiz bir durumda olsalar da, İngiliz düzenine girmeyi yine deneyip başaramadılar. Uzun süren bir arbede yaşandı ve bir noktada Galler Prensi'nin dizlerine kadar dövüldüğü bildirildi. Bir rivayete göre Prens'in sancaktarının sancağının ele geçirilmesini önlemek için sancağının üzerinde durduğu belirtilmektedir. Modern bir tarihçi çatışmayı "korkunç bir katliam" olarak tanımlamıştır. Edward durumu kurtarmak için yedek birliklerinden bir müfrezeyi ileri gönderdi. Fransızlar yine geri püskürtüldü. Tekrar geldiler. İngiliz safları seyrelmişti ama arkadakiler boşlukları doldurmak için ileri atıldılar.

Fransızların kaç kez hücum ettiği tartışmalıdır, ancak gece geç saatlere kadar devam etmiş, alacakaranlık ve ardından karanlık Fransızları daha da dağıtmıştır. Hepsinin sonucu aynıydı: şiddetli çatışmalar ve ardından Fransızların geri çekilmesi. Bir saldırıda Blois Kontu adamlarını atlarından indirmiş ve yaya olarak ilerlemelerini sağlamıştı; Kontun cesedi arazide bulunmuştur.Fransız soyluları inatla teslim olmayı reddettiler. Her iki tarafta da cesaret eksikliği yoktu. Bohemya'nın kör Kralı John, atının dizginlerini maiyetindekilerin dizginlerine bağlayarak alacakaranlığa doğru dörtnala koştu; hepsi atlarından çekilerek öldürüldü. İngiliz muharebelerinin tamamının, önlerine çıkan kırık dökük Fransız hücumlarını temizlemek için zaman zaman ilerlediğine ve ardından eski mevzilerine düzenli bir şekilde geri çekildiğine dair kayıtlar vardır.

Philip'in kendisi de çatışmanın ortasında kalmış, altındaki iki at öldürülmüş ve çenesine bir ok yemişti. *Oriflamme*'nin taşıyıcısı İngiliz okçuları için özel bir hedefti; düştüğü görüldü ama hayatta kalmak için kutsal sancağı terk etti. Sonunda Philip, nedeni belli olmasa da savaş alanını terk etti. Neredeyse gece yarısı olmuştu ve Fransız ordusunun çoğunluğunun savaş alanından uzaklaşmasıyla savaş sona erdi. İngilizler savaştıkları yerde uyudular. Ertesi sabah önemli Fransız kuvvetleri hâlâ savaş alanına gelmeye devam ediyordu; artık ata binmiş, kilometrelerce onları takip edecek olan İngiliz man-at-arms tarafından hücuma uğruyorlardı. Sadece onların kaybı, Lorraine Dükü de dahil olmak üzere birkaç bin olarak rapor edilmiştir. Bu arada, birkaç yaralı ya da sersemlemiş Fransız, ölü adam ve ölmekte olan at yığınlarının arasından çıkarılıp esir alındı.

Kayıplar
--------

III. Edward Crécy savaş alanında ölüleri sayarken
Savaştaki kayıplar oldukça dengesizdi. Tüm çağdaş kaynaklar İngiliz kayıplarının çok düşük olduğu konusunda hemfikirdir. Savaştan sonra yapılan bir sayıma göre İngiliz ölülerinin üç ya da dört man-at-armsdan ve az sayıda rütbeli askerden oluştuğu ve toplamda kırk kişi olduğu bildirilmiştir. Bazı modern tarihçiler tarafından bu sayının çok az olduğu ve İngiliz ölümlerinin üç yüz civarında olabileceği öne sürülmüştür. Bugüne kadar savaşta ölen sadece iki İngiliz tespit edilebilmiştir; iki İngiliz şövalyesi de esir alınmıştır, ancak bunun savaşın hangi aşamasında gerçekleştiği belirsizdir.

Fransız kayıplarının çok yüksek olduğu düşünülmektedir. Savaştan sonra İngiliz subayları tarafından yapılan bir sayıma göre, 1.542 Fransız soylu man-at-arms cesedi bulunmuştur (belki de ertesi günkü çatışmada ölen yüzlerce kişi buna dahil değildir). 2.200'den fazla hanedan armasının İngilizler tarafından savaş ganimeti olarak savaş alanından alındığı bildirilmiştir. Teçhizatları yağmalanmaya değmediği için, daha düşük doğumlu piyade askerleri için böyle bir sayım yapılmamıştır. Onların da kayıplarının ağır olduğu düşünülmesine ve çok sayıda kişinin okla yaralandığı söylenmesine rağmen, aralarındaki kayıplar için güvenilir rakamlar mevcut değildir. Sadece savaşın ikinci gününde ölenlerin sayısının son derece fazla olduğu söylenir; tahminler 2.000 ile bizzat Edward III'e göre 4.000 arasında değişmektedir.

Fransız tarafında öldürülenler arasında bir kral (Johann von Böhmen), dokuz prens, on kont, bir dük, bir başpiskopos ve bir piskopos olmak üzere orantısız sayıda kodaman yer alıyordu. Ayton'a göre, bu ağır kayıplar dönemin şövalyelerinin sahip olduğu şövalyelik ideallerine de bağlanabilir; zira soylular, özellikle de şövalye yoldaşlarının gözünün önündeyken, onursuzca savaş alanından kaçmaktansa savaşta ölmeyi tercih ederlerdi.

Sıradan Fransız askerleri arasındaki kayıplar için güvenilir rakamlar mevcut değildir, ancak bunların da ağır olduğu düşünülmektedir. Jean Le Bel 15.000-16.000 kayıp olduğunu tahmin etmektedir. Froissart Fransız ordusunun toplam 30.000 ölü ya da esir verdiğini yazar. Modern tarihçi Alfred Burne, toplam 12.000 Fransız ölüsünden "saf bir tahmin" olarak 10.000 piyade tahmin etmektedir.

Sonrası
-------

2018'de savaş alanı
Savaşın sonucu Clifford Rogers tarafından "İngilizler için tam bir zafer", Ayton tarafından ise "eşi benzeri görülmemiş" ve "yıkıcı bir askeri aşağılanma" olarak tanımlanır. Sumption ise bunu "Fransız Kraliyeti için siyasi bir felaket" olarak değerlendirir. Savaş, 13 Eylül'de İngiliz parlamentosuna ilahi lütfun bir işareti ve savaşın o güne kadarki büyük maliyeti için bir gerekçe olarak övgü dolu ifadelerle rapor edildi. Çağdaş bir tarihçi "Fransızlar acelecilik ve dağınıklık yüzünden yok edildiler" diye yazmıştır. Rogers, diğer faktörlerin yanı sıra, İngilizlerin "üstün organizasyon, uyum ve liderlikten" ve "Fransızların disiplinsizliğinden" yararlandığını yazmaktadır. Ayton'a göre, "İngiltere'nin askeri bir güç olarak uluslararası ünü, bir akşamki zorlu savaşla sağlanmıştır."

Edward, on bir ay sonra düşecek olan Calais'yi kuşatarak seferi sonlandırdı, Crécy Muharebesi Fransız ordusunun şehri kurtarma yeteneğini zayıflatmıştı. Bu, kuzey Fransa'da iki yüz yıl boyunca elde tutulacak bir İngiliz antreposunu güvence altına aldı. Savaş, uzun yayın Batı Avrupa savaş alanında baskın bir silah olarak etkinliğini ortaya koydu. İngiliz ve Galli okçular İtalya'da önemli sayıda paralı asker olarak görev yaptı ve bazıları Macaristan'a kadar gitti. Modern tarihçi Joseph Dahmus, Crécy Muharebesi'ne *Orta Çağ'ın Yedi Belirleyici Muharebesi* adlı eserinde yer vermiştir.

Notlar
------

1. ↑  1345 seferi sırasında Derby Kontu olarak biliniyordu, ancak babası Eylül 1345'te öldü ve Lancaster Kontu oldu. Sumption 1990, s. 476
2. ↑  Bu menzil malzeme bilimciler tarafından verilmiş ve çoğu modern tarihçi tarafından desteklenmiştir. Bazı tarihçiler uzun yayın menzilinin 200 metreyi (660 ft) geçmeyeceğini savunmaktadır. Mitchell 2008, s. 242
3. ↑  2006'daki bilgisayar modellemesi replika yayların performansıyla eşleştirildiğinde, bunların "deneysel ölçümlerle iyi bir uyum içinde" olduğu görülmüştür. Pratt 2010, s. 216
4. ↑  Ceneviz arbaletçilerinin sayısı çeşitli şekillerde iki, dört  ve altı bin olarak verilmektedir. Schnerb, 1340 yılında tüm Fransa'da 2.000 arbaletçinin bulunduğu tahmininden daha yüksek olan rakamlaru sorgulamakta ve Cenova'nın tek başına birkaç bin arbaletçi toplayabileceğinden şüphe duymaktadır.

Kaynakça
--------

### Özel

1. ↑  Prestwich 2007, s. 394.
2. ↑  Sumption 1990, s. 184.
3. ↑  Rogers 2004, s. 95.
4. ↑  Fowler 1961, s. 136.
5. ↑  Lucas 1929, ss. 519-524.
6. ↑  Prestwich 2007, s. 305.
7. ↑  Gribit 2016, s. 1.
8. ↑  Sumption 1990, ss. 476-478.
9. 1 2  Wagner 2006, s. 3.
10. ↑  Sumption 1990, ss. 485-486.
11. ↑  Fowler 1961, s. 215.
12. ↑  Sumption 1990, s. 485.
13. ↑  Sumption 1990, s. 484.
14. ↑  Harari 1999, s. 384.
15. ↑  Sumption 1990, s. 493.
16. ↑  Rodger 2004, s. 102.
17. ↑  Burne 1999, s. 138.
18. 1 2  Sumption 1990, s. 494.
19. ↑  Rodger 2004, s. 103.
20. ↑  Harari 1999, s. 387.
21. ↑  Ayton 2007b, s. 75.
22. ↑  Sumption 1990, ss. 507-510.
23. ↑  Sumption 1990, ss. 512-513.
24. ↑  Livingstone & Witzel 2004, ss. 73-74.
25. ↑  Sumption 1990, ss. 515-517.
26. ↑  Ayton 2007b, s. 71.
27. ↑  Rogers 2000, s. 257.
28. ↑  Sumption 1990, ss. 514-515, 517.
29. ↑  Sumption 1990, ss. 512-513, 514, 519, 539..
30. ↑  Sumption 1990, ss. 517-519, 520.
31. ↑  Harari 1999, s. 385.
32. ↑  Sumption 1990, ss. 520-521, 522.
33. ↑  Ormrod 2012, s. 277.
34. ↑  Sumption 1990, s. 521.
35. ↑  Hardy 2010, ss. 64-65.
36. 1 2  Burne 1999, ss. 156-160.
37. ↑  Sumption 1990, s. 512, 524.
38. ↑  Sumption 1990, s. 524–525.
39. 1 2  Ayton 2007a, s. 19.
40. 1 2 3 4  DeVries 1998, s. 161.
41. ↑  DeVries 1998, s. 157 (not 6).
42. ↑  Ayton 2007c.
43. ↑  Rogers 2000, s. 217.
44. ↑  Sumption 1990, s. 497.
45. ↑  Ayton 2007b, s. 69.
46. ↑  Ayton 2007c, s. 195.
47. ↑  Rogers 2000, ss. 234-235.
48. ↑  Ayton 2007c, s. 203, 207, 217.
49. ↑  Edge & Paddock 1988, ss. 68-83.
50. 1 2  Prestwich 2007b, s. 155.
51. ↑  Rogers 2008, ss. 90-91.
52. ↑  Mallett 1974, s. 37.
53. ↑  Magier et al. 2017, s. 73, 77, 81, 84.
54. ↑  Rogers 1998, s. 239.
55. ↑  Strickland & Hardy 2011, ss. 31, 278-279.
56. ↑  Hardy 2010, s. 69.
57. ↑  Ayton & Preston 2007, ss. 360, 362.
58. ↑  Livingstone & Witzel 2004, ss. 58-59.
59. ↑  Burne 1999, ss. 187-198.
60. ↑  Sumption 1990, s. 528.
61. ↑  DeVries 1998, s. 164, n. 50.
62. ↑  DeVries 2015, s. 314.
63. 1 2  DeVries 1998, s. 164.
64. 1 2  Schnerb 2007, s. 269.
65. 1 2 3  Rogers 2000, s. 265.
66. ↑  Sumption 1990, ss. 517, 526.
67. ↑  Schnerb 2007, ss. 268-269.
68. 1 2  Ayton 2007a, s. 18.
69. ↑  Lynn 2003, s. 74.
70. ↑  Edge & Paddock 1988, s. 88.
71. 1 2  Schnerb 2007, s. 267.
72. ↑  Ayton 2007a, ss. 18-19.
73. 1 2  Livingstone & Witzel 2004, s. 61.
74. ↑  Magier et al. 2017, s. 70.
75. ↑  Bachrach & Bachrach 2017, s. 236.
76. 1 2 3  Rogers 1998, s. 238.
77. ↑  Ayton 2007b, s. 77.
78. 1 2  Curry 2002, s. 40.
79. ↑  Ayton 2007b, ss. 40, 78, 83.
80. ↑  Ayton & Preston 2007, s. 364.
81. 1 2  Livingstone & Witzel 2004, s. 263.
82. ↑  Harari 1999, s. 389.
83. ↑  DeVries 1998, ss. 161, 163, 164.
84. ↑  Bennett 1994, s. 8.
85. 1 2 3  DeVries 1998, s. 174.
86. ↑  Rogers 1993, s. 89.
87. ↑  Rothero 1981, s. 6.
88. ↑  Burne 1999, s. 162.
89. ↑  Ayton 2007c, s. 190.
90. ↑  
Rogers 2000, p. 266; Prestwich 2007b, pp. 143–144; Sumption 1990, p. 527.
91. ↑  
Prestwich 2007b, p. 143; Ayton 2007c, pp. 163, 164–165 (not 27); Livingstone & Witzel 2004, p. 275.
92. ↑  Ayton 2007c, s. 163.
93. ↑  
Prestwich 2007b, pp. 143, 149; Ayton 2007c, pp. 163, 164–165 (not 28).
94. ↑  
Rothero 1981, p. 7; Livingstone & Witzel 2004, p. 275–277.
95. 1 2 3 4  Rogers 2010, ss. 438-440.
96. ↑  Ayton & Preston 2007, s. 359.
97. ↑  DeVries 2015, s. 317.
98. ↑  Livingstone & Witzel 2004, ss. 277, 278.
99. ↑  Neillands 2001, s. 100.
100. 1 2  Sumption 1990, s. 526.
101. ↑  Strickland & Hardy 2011, s. 31.
102. ↑  Sumption 1990, ss. 507-511.
103. ↑  Livingstone & Witzel 2004, ss. 282-283.
104. ↑  Prestwich 2007b, s. 147.
105. ↑  Schnerb 2007, ss. 270-271.
106. ↑  Schnerb 2007, ss. 269, 271.
107. ↑  DeVries 1998, ss. 166-167.
108. ↑  DeVries 1998, s. 175.
109. 1 2  Ayton & Preston 2007, s. 369.
110. ↑  Mitchell 2008, ss. 248-249.
111. ↑  DeVries 1998, s. 166.
112. 1 2  King 2017, ss. 109-110.
113. 1 2  DeVries 2015, ss. 318-319.
114. ↑  DeVries 1998, s. 167.
115. 1 2  Sumption 1990, s. 532.
116. 1 2  Prestwich 2007b, s. 148.
117. ↑  Bennett 1994, s. 10.
118. ↑  Wailly 1987, s. 66.
119. ↑  DeVries 1998, ss. 168-169.
120. 1 2  Mitchell 2008, s. 249.
121. ↑  Mitchell 2008, s. 250.
122. ↑  DeVries 2015, s. 319.
123. ↑  Mitchell 2008, s. 242.
124. ↑  Bennett 1994, s. 7.
125. 1 2  Rogers 1998, s. 240.
126. ↑  Ayton & Preston 2007, s. 371.
127. ↑  Livingstone & Witzel 2004, s. 290.
128. 1 2  Ayton & Preston 2007, s. 373.
129. ↑  DeVries 1998, ss. 170-171.
130. 1 2  DeVries 1998, s. 171.
131. ↑  Livingstone & Witzel 2004, s. 292.
132. ↑  DeVries 2015, s. 313.
133. 1 2  Prestwich 2007b, s. 150.
134. ↑  Livingstone & Witzel 2004, s. 289.
135. ↑  Ayton 2007c, s. 192.
136. ↑  King 2002, s. 269-270.
137. ↑  DeVries 1998, s. 163.
138. 1 2 3  Prestwich 2007b, s. 157.
139. ↑  Ayton & Preston 2007, ss. 368, 376.
140. 1 2  Sumption 1990, s. 529.
141. ↑  Ayton & Preston 2007, s. 375.
142. ↑  DeVries 1998, s. 172.
143. ↑  Ayton & Preston 2007, ss. 375, 376.
144. ↑  Livingstone & Witzel 2004, s. 299.
145. ↑  DeVries 1998, ss. 172-173.
146. ↑  Burne 1999, s. 182.
147. ↑  DeVries 1998, ss. 173.
148. ↑  Oman 1998, s. 145.
149. ↑  Ayton 2007a, s. 20.
150. ↑  Burne 1999, s. 185.
151. ↑  Livingstone & Witzel 2004, s. 304.
152. 1 2  Prestwich 2007b, s. 151.
153. 1 2 3 4  Sumption 1990, s. 530.
154. ↑  Ayton 2007c, ss. 190-191 (+ nn. 151, 152).
155. 1 2 3  Rogers 2000, s. 270.
156. 1 2  Ayton 2007c, s. 191.
157. ↑  Ayton 2007a, s. 28.
158. ↑  Ayton 2007a, ss. 19-20.
159. 1 2  Ayton 2007a, ss. 19-20 n. 79..
160. ↑  Rogers 2000, ss. 270-271.
161. ↑  DeVries 1998, s. 173-174.
162. ↑  Ayton 2007a, s. 25-26.
163. ↑  Froissart 1908, ss. 99-107.
164. ↑  Wagner 2006, s. 80.
165. ↑  Burne 1999, s. 184.
166. 1 2  Rogers 1993, s. 99.
167. ↑  Ayton 2007a, ss. 7,20.
168. ↑  Ayton 2007a, s. 33.
169. ↑  Schnerb 2007, s. 271.
170. ↑  Ayton 2007b, s. 107.
171. ↑  Wagner 2006, s. 73.
172. ↑  Burne 1999, ss. 207-217.
173. ↑  Ayton 2007a, s. 30.
174. ↑  Dahmus 1983, s. 169.

### Genel

* Ayton, Andrew (2007a) [2005]. "The Battle of Crécy: Context and Significance" (PDF). Ayton, Andrew; Preston, Philip (Ed.). *The Battle of Crécy, 1346*. Woodbridge, Suffolk: Boydell Press. ss. 1-34. ISBN 978-1-84383-115-0. 5 Şubat 2019 tarihinde kaynağından (PDF) arşivlendi.
* Ayton, Andrew (2007b) [2005]. "The Crécy Campaign". Ayton, Andrew; Preston, Philip (Ed.). *The Battle of Crécy, 1346*. Woodbridge, Suffolk: Boydell Press. ss. 35-108. ISBN 978-1-84383-115-0.
* Ayton, Andrew (2007c) [2005]. "The English Army at Crécy". Ayton, Andrew; Preston, Philip (Ed.). *The Battle of Crécy, 1346*. Woodbridge, Suffolk: Boydell Press. ss. 159-251. ISBN 978-1-84383-115-0.
* Ayton, Andrew; Preston, Sir Philip (2007) [2005]. "Topography and Archery: Further Reflections on the Battle of Crécy". Ayton, Andrew; Preston, Philip (Ed.). *The Battle of Crécy, 1346*. Woodbridge, Suffolk: Boydell Press. ss. 351-377. ISBN 978-1-84383-115-0.
* Bachrach, Bernard S.; Bachrach, David S. (2017). *Warfare in Medieval Europe c.400–c.1453*. Abington, Oxfordshire; New York: Routledge. ISBN 978-1-138-88765-7.
* Bennett, Matthew (1994). "The Development of Battle Tactics in the Hundred Years War". Anne Curry; Michael Hughes (Ed.). *Arms, Armies and Fortifications in the Hundred Years War*. Woodbridge, Suffolk: Boydell Press. ss. 1-20. ISBN 978-0-85115-365-0.
* Burne, Alfred (1999) [1955]. *The Crécy War*. Ware, Hertfordshire: Wordsworth Editions. ISBN 978-1-84022-210-4.
* Curry, Anne (2002). *The Hundred Years' War 1337–1453* (PDF). Oxford: Osprey Publishing (13 Kasım 2002 tarihinde yayınlandı). ISBN 978-1-84176-269-2. 27 Eylül 2018 tarihinde kaynağından (PDF) arşivlendi.
* Dahmus, Joseph (1983). "The Battle of Crecy". *Seven Decisive Battles of the Middle Ages*. Chicago: Nelson-Hall. ss. 168-196. ISBN 978-0-8304-1030-9.
* DeVries, Kelly (1998) [1996]. *Infantry Warfare in the Early Fourteenth Century*. Woodbridge, Suffolk: Boydell Press. ISBN 978-0-85115-567-8.
* DeVries, Kelly (2015). "The Implications of the *Anonimo Romano* Account of the Battle of Crécy". Gregory I. Halfond (Ed.). *The Medieval Way of War: Studies in Medieval Military History in Honor of Bernard S. Bachrach*. Londra: Routledge (5 Mart 2015 tarihinde yayınlandı). ss. 309-322. ISBN 978-1-4724-1958-3.
* Edge, David; Paddock, John (1988). *Arms & Armor of the Medieval Knight*. New York: Crescent Books. ISBN 978-0-517-64468-3.
* Fowler, Kenneth (1961). *Henry of Grosmont, First Duke of Lancaster, 1310–1361* (PDF) (PhD thesis). Leeds: University of Leeds. 11 Ekim 2018 tarihinde kaynağından (PDF) arşivlendi. Erişim tarihi: 7 Mayıs 2019.
* Froissart, Jean (1908). G.C. Macaulay (Ed.). *The Chronicles of Froissart*. John Bourchier, Lord Berners tarafından çevrildi. Londra: MacMillan. ISBN 978-0-585-04908-3. OCLC 2925301.
* Gribit, Nicholas (2016). *Henry of Lancaster's Expedition to Aquitaine 1345–46*. Woodbridge, Suffolk: Boydell Press. ISBN 978-1-78327-117-7. 3 Ağustos 2020 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 8 Kasım 2020.
* Harari, Yuval (1999). "Inter-frontal Cooperation in the Fourteenth Century and Edward III's 1346 Campaign" (PDF). *War in History*. **6** (4): 379-395. doi:10.1177/096834459900600401. 22 Haziran 2019 tarihinde kaynağından (PDF) arşivlendi.
* Hardy, Robert (2010) [1976]. *Longbow: A Social and Military History* (PDF) (reprint of 4th bas.). Yeovil, Somerset: Haynes Publishing. ISBN 978-1-85260-620-6. 6 Aralık 2018 tarihinde kaynağından arşivlendi (PDF). Erişim tarihi: 7 Mayıs 2019.
* King, Andy (2002). "'According to the Custom used in French and Scottish wars': Prisoners and Casualties on the Scottish Marches in the Fourteenth Century" (PDF). *Journal of Medieval History*. **28** (3): 263-290. doi:10.1016/S0048-721X(02)00057-X. 22 Ekim 2019 tarihinde kaynağından (PDF) arşivlendi.
* King, Andy (2017). "'Then a Great Misfortune Befell Them': the Laws of War on Surrender and the Killing of Prisoners on the Battlefield in the Hundred Years War" (PDF). *Journal of Medieval History*. **43** (1): 106-117. doi:10.1080/03044181.2016.1236502. 22 Ekim 2019 tarihinde kaynağından (PDF) arşivlendi.
* Livingston, Michael (2022). *Crécy: Battle of Five Kings*. Oxford: Osprey. ISBN 978-1-4728-4706-5.
* Livingstone, Marilyn; Witzel, Morgen (2004). *The Road to Crécy: The English Invasion of France, 1346*. Londra: Routledge (19 Kasım 2004 tarihinde yayınlandı). ISBN 978-0-582-78420-8.
* Lucas, Henry S. (1929). *The Low Countries and the Hundred Years' War: 1326–1347*. Ann Arbor: University of Michigan Press. OCLC 960872598. 3 Ağustos 2020 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 8 Kasım 2020.
* Lynn, John (2003). *Battle: A History of Combat and Culture*. Boulder, CO: Westview Press. ISBN 978-0-8133-3371-7.
* Magier, Mariusz; Nowak, Adrian; Tomasz, Merda; Zochowski, Pawel (2017). "Numerical Analysis of English Bows used in Battle of Crécy". *Problemy Techniki Uzbrojenia*. **142** (2): 69-85. doi:10.5604/01.3001.0010.5152. ISSN 1230-3801.
* Mallett, Michael (1974). *Mercenaries and their Masters: Warfare in Renaissance Italy*. Londra: Bodley Head. ISBN 978-0-370-10502-4.
* Mitchell, Russell (2008). "The Longbow-Crossbow Shootout at Crécy (1346): Has the "Rate of Fire Commonplace" Been Overrated?". L. J. Andrew Villalon; Donald J. Kagay (Ed.). *The Hundred Years War (Part II): Different Vistas*. Leiden: Brill (29 Ağustos 2008 tarihinde yayınlandı). ss. 233-257. ISBN 978-90-04-16821-3.
* Neillands, Robin (2001). *The Hundred Years War*. Londra: Routledge. ISBN 978-0-415-26131-9.
* Oman, Charles (1998) [1924]. *A History of the Art of War in the Middle Ages: 1278–1485 A.D*. Londra: Greenhill Books. ISBN 978-1-85367-332-0. 3 Ağustos 2020 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 8 Kasım 2020.
* Ormrod, W. Mark (2012). *Edward III*. New Haven: Yale University Press. ISBN 978-0-300-11910-7. 4 Haziran 2020 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 8 Kasım 2020.
* Pratt, P.L. (2010). "Testing the Bows". Hardy, Robert (Ed.). *Longbow: A Social and Military History*. Yeovil, Somerset: Haynes Publishing. ss. 205-217. ISBN 978-1-85260-620-6.
* Prestwich, Michael (2007). *Plantagenet England 1225–1360*. Oxford: Oxford University Press. ISBN 978-0-19-922687-0.
* Prestwich, Michael (2007b) [2005]. "The Battle of Crécy". Ayton, Andrew; Preston, Philip (Ed.). *The Battle of Crécy, 1346*. Woodbridge, Suffolk: Boydell Press. ss. 139-157. ISBN 978-1-84383-115-0.
* Rodger, N.A.M. (2004). *The Safeguard of the Sea*. Londra: Penguin. ISBN 978-0-14-029724-9.
* Rogers, Clifford (1993). "Edward III and the Dialectics of Strategy, 1327–1360". *Transactions of the Royal Historical Society*. 6th series. **4**: 83-102. doi:10.2307/3679216. JSTOR 3679216. OCLC 931311378.
* Rogers, Clifford (1998). "The Efficacy of the English Longbow: A Reply to Kelly DeVries" (PDF). *War in History*. **5** (2): 233-242. doi:10.1177/096834459800500205. 3 Şubat 2019 tarihinde kaynağından (PDF) arşivlendi. Erişim tarihi: 22 Ekim 2018.
* Rogers, Clifford (2000). *War Cruel and Sharp: English Strategy under Edward III, 1327–1360*. Woodbridge, Suffolk: Boydell Press. ISBN 978-0-85115-804-4. 15 Mart 2022 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 9 Nisan 2016.
* Rogers, Clifford (2004). Bachrach, Bernard S; DeVries, Kelly; Rogers, Clifford J (Ed.). *The Bergerac Campaign (1345) and the Generalship of Henry of Lancaster*. *Journal of Medieval Military History*. **II**. Woodbridge: Boydell Press. ISBN 978-1-84383-040-5. ISSN 0961-7582. 9 Haziran 2021 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 8 Kasım 2020.
* Rogers, Clifford J. (2007). *Soldiers' Lives Through History*. Westport: Greenwood. ISBN 978-0-313-33350-7.
* Rogers, Clifford J. (2008). "The Battle of Agincourt". Villalon, L. J. Andrew; Donald J. Kagay (Ed.). *The Hundred Years' War (Part II): Different Vistas*. Leiden: Brill. ISBN 978-90-474-4283-7.
* Rogers, Clifford, (Ed.) (2010). *The Oxford Encyclopedia of Medieval Warfare and Military Technology, Volume 1*. New York: Oxford University Press. ISBN 978-0-85115-804-4.
* Rothero, Christopher (1981). *The Armies of Crécy and Poitiers* (PDF). Londra: Osprey Publishing. ISBN 978-0-85045-393-5. 27 Şubat 2019 tarihinde kaynağından (PDF) arşivlendi.
* Schnerb, Bertrand (2007) [2005]. "Vassals, Allies and Mercenaries: the French Army before and after 1346". Ayton, Andrew; Preston, Philip (Ed.). *The Battle of Crécy, 1346*. Woodbridge, Suffolk: Boydell Press. ss. 265-272. ISBN 978-1-84383-115-0.
* Strickland, Matthew; Hardy, Robert (2011). *The Great Warbow: From Hastings to the Mary Rose*. Somerset: J. H. Haynes & Co. ISBN 978-0-85733-090-1.
* Sumption, Jonathan (1990). *The Hundred Years War 1: Trial by Battle*. Londra: Faber & Faber. ISBN 978-0-571-13895-1.
* Wagner, John A. (2006). *Encyclopedia of the Hundred Years War* (PDF). Westport, CT: Greenwood Press. ISBN 978-0-313-32736-0. 16 Temmuz 2018 tarihinde kaynağından (PDF) arşivlendi.
* Wailly, Henri de (1987). *Crécy 1346: Anatomy of a Battle*. Poole, Dorset: Blandford Press. ISBN 978-0-7137-1930-7.

|  |  |
| --- | --- |
| Otorite kontrolü Bunu Vikiveri'de düzenleyin | 
* BNE: XX5366721
* BNF: cb119932589 (data)
* LCCN: sh85033854
* LNB: 000322059
* NKC: ph312534
* NLI: 987007531260105171

 |