**Uruk dönemi** (yaklaşık MÖ 4000-3100; **Protoliter dönem** olarak da bilinir) Mezopotamya tarihinde protohistorik Kalkolitik dönemden Erken Tunç Çağı dönemine kadar, Obeyd döneminden sonra ve Cemdet Nasr döneminden önce var oldu. Adını Sümer kenti Uruk'tan alan bu dönem, Mezopotamya'da kentsel yaşamın ve Sümer uygarlığının ortaya çıkışına tanıklık etti. Geç Uruk dönemi (34-32. yüzyıllar) çivi yazısının kademeli olarak ortaya çıkışına tanıklık etti ve Erken Tunç Çağı'na karşılık gelir; "Protoliter dönem" olarak da tanımlanmıştır.

Bu dönemde bakırın ve silindir mühürlerin popüler olmaya başlamasıyla çanak çömlek boyacılığı geriledi.

|  |
| --- |
| Suriye tarihi**dizisinin** bir parçası |
|  |
| 
Tarih öncesi |
| 
* Levanten koridoru
* Natufyan kültürü
* Halaf kültürü
* Uruk dönemi
* Ebu Hureyre
* Esvad
* Yarmukyan kültürü

 |
| 
Bronz Çağı |
| 
* Amoriler
* Akad İmparatorluğu
* Aramiler
* Kenanlılar
* Eski Asur dönemi
* Orta Asur dönemi
* Ebla
* Yamhad
* Katna
* Mari
* Ugarit
* Bronz Çağı Çöküşü

 |
| 
İlk Çağ |
| 
* Aram-Şam
* Geç Hititler
* Yeni Asur İmparatorluğu
* Yeni Babil İmparatorluğu
* Eber-Nari
* Seleukos İmparatorluğu
* Part İmparatorluğu
* Roma Suriyesi
* Palmira İmparatorluğu
* Bizans Suriyesi

 |
| 
Orta Çağ |
| * Müslüman fethi (636)
* Biladü'ş-Şam

* Tolunoğulları
* İhşîdîler
* Zengiler
* Hamdaniler
* Mirdasoğulları
* Fâtımîler
* Büyük Selçuklu İmparatorluğu

* Haçlı devletleri
	+ Urfa Kontluğu
	+ Antakya Prensliği
	+ Trablus Kontluğu

* Eyyûbîler (1174-1260)
* Memlûk Devleti (1260-1516)
 |
| 
Yeni Çağ |
| * Osmanlı Suriyesi (1516-1918)
 |
| Modern |
| * Suriye Arap Krallığı (1920)
* Fransız Mandası

* + Suriye Federasyonu (1922-25)
	+ Suriye Devleti (1925-30)
	+ Manda Yönetimindeki Cumhuriyet (1930-46)

* Bağımsız Birinci Cumhuriyet (1946-50)
* İkinci Suriye Cumhuriyeti (1950-58, 1961-63)
	+ Birleşik Arap Cumhuriyeti (1958-61)
* Baasçı Suriye (1963–günümüz)
 |
| **Zaman çizelgesi** |
| * g
* t
* d
 |

Tarihlendirme ve dönemlendirme
------------------------------

Uruk Kral-RahipGebel el-Arak Bıçağı üzerinde Hayvanların Efendisi olarak Mezopotamya kralı, MÖ 3300-3200 civarına tarihlenir, Abidos, Mısır. Bu sanat eseri, erken dönem Mısır-Mezopotamya ilişkilerine işaret etmekte, Mezopotamya'nın erken bir tarihte Mısır üzerindeki etkisini ve Mezopotamya kraliyet ikonografisinin Uruk dönemindeki durumunu göstermektedir. Louvre Müzesi.Uruk'ta kazılan ve MÖ 3300'e tarihlenen, kenarlı yuvarlak şapkalı ve büyük sakallı olası bir Uruk Kral-Rahibinin benzer portresi. Louvre Müzesi.
Uruk dönemi terimi 1930 yılında Bağdat'ta düzenlenen bir konferansta, önceki Obeyd dönemi ve sonraki Cemdet Nasr dönemi ile birlikte kullanıldı. Uruk döneminin kronolojisi oldukça tartışmalı ve hala çok belirsizdir. MÖ 4. binyılın büyük bir bölümünü kapsadığı bilinmektedir. Ancak ne zaman başladığı ya da bittiği konusunda bir fikir birliği yoktur ve dönem içindeki önemli kırılmaları belirlemek zordur. Bunun başlıca nedeni Uruk'un merkez mahallesinin orijinal stratigrafisinin çok eski ve belirsiz olması ve kazıların 1930'larda, birçok modern tarihleme tekniğinin varlığından önce yapılmış olmasıdır. Bu sorunlar büyük ölçüde uzmanların farklı arkeolojik alanlar arasında eşzamanlılık kurmakta ve daha güvenilir bir mutlak kronolojinin geliştirilmesini sağlayacak göreceli bir kronoloji oluşturmakta yaşadıkları zorluklarla bağlantılıdır.

Geleneksel kronoloji çok kesin değildir ve Uruk'taki Eanna mahallesinde bulunan bazı önemli sondajlara dayanmaktadır. Bu sondajların en eski tabakaları (XIX-XIII) Ubeyd döneminin sonuna aittir (Ubeyd V, MÖ 4200-3900 veya 3700); Uruk döneminin karakteristik çanak çömlekleri XIV/XIII tabakalarında görülmeye başlar.

Uruk dönemi geleneksel olarak birçok evreye ayrılır. Bunlardan ilk ikisi "Eski Uruk" (XII-IX. tabakalar), sonra da "Orta Uruk "tur (VIII-VI). Bu ilk iki evre çok az bilinmektedir ve kronolojik sınırları çok iyi tanımlanmamıştır; bilim dünyasında pek çok farklı kronolojik sistem bulunmaktadır.

Dördüncü binyılın ortalarından itibaren, yaklaşık MÖ 3200 veya 3100'e kadar devam eden ve en iyi bilinen dönem olan "Geç Uruk" dönemine geçiş yapar. Bu dönemde Uruk dönemi uygarlığının en karakteristik özelliği olarak görülen özellikler ortaya çıkar: yüksek teknolojik gelişme, heybetli anıtsal yapılara sahip önemli kentsel yığılmaların gelişimi (bunların en karakteristik olanı Eanna'nın IV. katıdır), devlet kurumlarının ortaya çıkışı ve Uruk uygarlığının tüm Yakın Doğu'ya yayılması.

### Cemdet Nasr dönemi

Bu "Geç Uruk" evresini, Uruk uygarlığının gerilediği ve Yakın Doğu'da bir dizi farklı yerel kültürün geliştiği bir başka evre (Eanna'nın III. evresi) takip eder. Bu dönem, bu adı taşıyan arkeolojik sit alanından dolayı genellikle Cemdet Nasr dönemi olarak bilinir. Kesin doğası oldukça tartışmalıdır ve özelliklerini Uruk kültürünün özelliklerinden açıkça ayırt etmek zordur, bu nedenle bazı akademisyenler bunun yerine bu dönemi "Son Uruk" dönemi olarak adlandırmaktadır. MÖ 3000-2900 yılları arasında sürmüştür.

Uruk Kralı-Rahibi kutsal sürüyü besliyorKral-rahip ve yardımcısı kutsal sürüyü besliyor. Uruk dönemi, yaklaşık M.Ö. 3200.Uruk dönemine ait silindir mühür ve baskısı, MÖ 3100 civarı. Louvre Müzesi
### Alternatif kronoloji

2001 yılında Santa Fe'de düzenlenen bir kolokyumun üyeleri tarafından, özellikle Mezopotamya dışındaki bölgelerde yapılan son kazılara dayanarak yeni bir kronoloji önerildi. Uruk dönemini "Geç Kalkolitik" (GK) olarak kabul etmektedirler. Onların GK 1'i Obeyd döneminin sonuna karşılık gelir ve Uruk döneminin ilk aşaması olan GK 2'nin başlangıcı ile MÖ 4200 civarında sona erer. "Eski Uruk"u iki evreye ayırırlar ve ayrım çizgisi MÖ 4000 civarındadır. MÖ 3800 civarında, "Orta Uruk" evresine karşılık gelen GK 3 başlar ve GK 4 tarafından takip edildiği MÖ 3400 civarına kadar devam eder. Hızla MÖ 3000'e kadar devam eden GK 5'e (Geç Uruk) geçiş yapar.

EYDİBK ekibi (Eski Yakın Doğu için İlişkili Bölgesel Kronolojiler) gibi bazı başka kronolojik öneriler de ortaya atılmıştır.

Uruk döneminin kronolojisi belirsizliklerle dolu olsa da MÖ 4000-3000 yılları arasını kapsayan kabaca bin yıllık bir süreye sahip olduğu ve birkaç evreye ayrıldığı genel olarak kabul edilmektedir: Obeyd döneminin sonundan (Eski Uruk) itibaren ilk kentleşme ve Uruk kültürel özelliklerinin detaylandırılması, ardından bir genişleme dönemi (Orta Uruk), 'Uruk uygarlığının' karakteristik özelliklerinin kesin olarak yerleştiği bir zirve (Geç Uruk) ve ardından Uruk etkisinin geri çekilmesi ve 'merkezin' gerilemesiyle birlikte Yakın Doğu'daki kültürel çeşitliliğin artması.

Bazı araştırmacılar bu son aşamayı Sami kökenli yeni halkların (gelecekteki Akadlar) gelişi olarak açıklamaya çalıştılar, ancak bunun kesin bir kanıtı yoktur. Araştırmacılar bunu Aşağı Mezopotamya'da, şüphesiz iktidarın yeniden düzenlenmesinin eşlik ettiği daha yoğun bir yerleşime geçişin görüldüğü Cemdet Nasr dönemi; güneybatı İran'da Proto-Elam dönemi; Yukarı Mezopotamya'da Ninova V (Gavra kültürünü takip eder); Diyala'da "Scarlet Ware" kültürü olarak tanımlamaktadır. Aşağı Mezopotamya'da Erken Hanedan Dönemi MÖ 3. binyılın başlarında başlar ve bu dönemde bu bölge komşuları üzerinde yine önemli bir etkiye sahiptir.

Aşağı Mezopotamya
-----------------

 Uruk ve Cemdet Nasr dönemlerinde Güney Mezopotamya'daki ana yerleşimlerin konumu.
Aşağı Mezopotamya, Uruk dönemi kültürünün çekirdeğidir ve bölge zamanın kültürel merkezi gibi görünmektedir çünkü başlıca anıtlar burada bulundu ve MÖ 4. binyılın ikinci yarısında gelişen devlet kurumlarına sahip bir kent toplumunun en belirgin izleri, ilk yazı sistemi ve bu dönemde Yakın Doğu'nun geri kalanı üzerinde en fazla etkiye sahip olan bu bölgenin maddi ve sembolik kültürü buradadır. Ancak bu bölge arkeolojik açıdan pek iyi bilinmemektedir, çünkü sadece Uruk'un kendisi bu bölgenin en dinamik ve etkili bölge olarak görülmesini haklı çıkaracak anıtsal mimari ve idari belgelerin izlerini sundu. Diğer bazı yerleşmelerde de bu döneme ait yapılar bulundu, ancak bunlar genellikle sadece sondajlardan bilinmektedir. Mevcut bilgiler ışığında, Uruk yerleşmesinin bu bölgede gerçekten tek olup olmadığını ya da diğerlerinden daha önemli görünmesini sağlayan şeyin sadece bir kazı kazası olup olmadığını belirlemek imkansızdır.

MÖ 4. binyılda gelişen ve arpa (hurma ağacı ve diğer çeşitli meyve ve baklagillerle birlikte) yetiştiriciliği ile yünü için koyun otlatmaya odaklanan sulama sisteminin bir sonucu olarak Yakın Doğu'nun tarımsal açıdan en verimli bölgesi burasıydı. Maden kaynaklarından yoksun olmasına ve kurak bir bölgede yer almasına rağmen, inkâr edilemez coğrafi ve çevresel avantajlara sahipti: geniş bir deltadan, su yollarıyla kesişen düz bir bölgeden oluşuyordu, bu da nehir veya kara yoluyla iletişimin kolay olduğu potansiyel olarak geniş bir ekilebilir arazi alanı ile sonuçlanıyordu. Ayrıca MÖ 4. binyılda sosyal hiyerarşisi, zanaat faaliyetleri ve uzun mesafeli ticareti ile oldukça kalabalık ve kentleşmiş bir bölge haline gelmiş olabilir. Bölge, Robert McCormick Adams, Jr. tarafından yürütülen arkeolojik araştırmaların odak noktası oldu ve çalışmaları bu bölgede kentsel toplumların ortaya çıkışının anlaşılması için çok önemlidir. MÖ 4. binyıl boyunca önemi gittikçe artan bir dizi yığılmanın hakim olduğu net bir yerleşim hiyerarşisi tespit edildi; bunlardan Uruk açık ara en önemlisi gibi görünmektedir, bu da bilinen en eski kentsel makrosefali vakasıdır, çünkü hinterlandı, dönemin son kısmında komşularının (özellikle kuzeydeki Adab ve Nippur çevresindeki bölge) aleyhine Uruk'un kendisini güçlendirmiş gibi görünmektedir.

Uruk döneminde bu bölgenin etnik yapısı kesin olarak belirlenememektedir. Bu durum Sümerlerin kökenleri ve Aşağı Mezopotamya'da ortaya çıkışlarının (bölgenin yerlileri olarak kabul edilirlerse) ya da gelişlerinin (göç ettikleri düşünülürse) tarihlendirilmesi sorunuyla bağlantılıdır. Bir göçün arkeolojik kanıtları ya da en eski yazı biçiminin zaten belirli bir dili yansıtıp yansıtmadığı konusunda bir anlaşma yoktur. Bazıları bunun aslında Sümerce olduğunu, bu durumda Sümerlerin bu yazının mucitleri olduğunu ve en geç 4. binyılın son yüzyıllarında bölgede zaten var olduklarını savunmaktadır (en yaygın kabul gören görüş bu gibi görünmektedir). Diğer etnik grupların, özellikle de Akadların Sami atalarının ya da bir veya birkaç 'Sümer öncesi' halkın (ne Sümer ne de Sami olan ve bölgede her ikisinden de önce gelen) mevcut olup olmadığı da tartışılmaktadır ve kazılarla çözülememektedir.

### Uruk

Ana madde: Uruk
Anu/Beyaz Tapınak ziguratı</img></img> Uruk'taki Anu/Beyaz Tapınak zigguratı. Orijinal piramidal yapı olan "Anu Zigguratı" MÖ 4000'lere tarihlenmektedir ve Beyaz Tapınak MÖ 3500 civarında üzerine inşa edilmiştir.
Bu kentsel yığılmalar arasında, döneme adını veren Uruk, mevcut bilgilere göre açık ara en büyüğüdür ve dönemin kronolojik sıralamasının oluşturulduğu başlıca yerdir. Geç Uruk dönemindeki zirve noktasında 230-500 hektarlık bir alanı kaplıyor olabilir; bu alan çağdaşı olan diğer büyük yerleşimlerden daha büyüktür ve 25.000-50.000 kişilik bir nüfusa sahip olabilir. Alanın mimari profili, 500 metre arayla yerleştirilmiş iki anıtsal gruptan oluşmaktadır.

En dikkat çekici yapılar Eanna olarak adlandırılan sektörde yer almaktadır (sonraki dönemlerde ve muhtemelen bu aşamada burada bulunan tapınaktan sonra). Beşinci kattaki 'Kireçtaşı Tapınağı'ndan sonra dördüncü katta şimdiye kadar benzeri görülmemiş bir inşaat programı başlatıldı. Bundan sonra binalar öncekilerden çok daha büyük oldu, bazıları yeni tasarımlara sahip oldu ve yapı ve dekorasyon için yeni inşaat teknikleri kullanıldı. Eanna'nın dördüncü katı iki anıtsal gruba ayrılır: batıda, IVB katındaki 'Mozaikli Tapınak' (boyalı kil konilerden yapılmış mozaiklerle süslü) merkezli bir kompleks, daha sonra IVA katındaki başka bir bina ('Riemchen Binası') tarafından örtülmüştür. Doğuda çok önemli bir yapı grubu bulunmaktadır - özellikle 'Kare Yapı' ve 'Riemchen Tapınak Binası', bunların yerini daha sonra 'Sütunlu Salon' ve 'Mozaikli Salon' gibi orijinal planlı diğer yapılar, kare bir 'Büyük Avlu' ve üçlü plana sahip iki çok büyük bina, 'Tapınak C' (54 x 22 m) ve 'Tapınak D' (80 x 50 m, Uruk döneminden bilinen en büyük bina) aldı.

İkinci anıtsal sektör, sit alanını kazanlar tarafından tanrı Anu'ya atfedilmiştir, çünkü yaklaşık 3000 yıl sonra bu tanrı için bir kutsal alanın bulunduğu yerdi. Obeyd döneminden sonra yüksek bir teras üzerine inşa edilen bir dizi tapınak buraya hakimdir. Bunlardan en iyi korunmuş olanı, 17,5 x 22,3 m boyutlarında olan ve adını duvarlarını kaplayan beyaz levhalardan alan dördüncü kattaki "Beyaz Tapınak "tır. Tabanında, 'Taş Bina' olarak adlandırılan labirent planlı bir bina inşa edilmiştir.

* Eanna, VI-V seviyeleri.Eanna, VI-V seviyeleri.
* Eanna, seviye IV.Eanna, seviye IV.
* An Sektörü, seviye IV-III.An Sektörü, seviye IV-III.

Büyüklükleri ve anıtsal gruplar halinde toplanmış olmaları bakımından benzersiz olan bu yapıların işlevi tartışmalıdır. Alanın kazıcıları, tarihi dönemde Eanna'nın tanrıça İnanna'ya, diğer bölümün ise tanrı An'a adanmış alan olmasından etkilenerek bunları 'tapınak' olarak görmek istemişlerdir. Bu, iki savaş arası dönemde moda olan 'tapınak-şehir' teorisine uymaktadır. Burasının aslında kentteki egemen güç tarafından arzulanan ve niteliği hala belirsiz olan farklı biçimlerdeki yapılardan (saray konutları, idari alanlar, saray şapelleri) oluşan bir iktidar mekanı olması mümkündür. Her halükarda, bu binaları inşa etmek için büyük çaba sarf etmek gerekmiştir ki bu da dönemin elitlerinin kapasitelerini göstermektedir. Uruk aynı zamanda, dördüncü ve üçüncü tabakalarda bulunan erken dönem yazı tabletlerinin en önemli keşiflerinin yapıldığı yerdir; bu tabletlerin atılmış olduğu, yani hangi bağlamda oluşturulduklarının bilinmediği bir bağlam söz konusudur. Cemdet Nasr dönemine denk gelen Uruk III'te, Eanna mahallesinin tamamen yeniden düzenlendiği, alandaki binaların yerle bir edildiği ve yerlerine daha önceki binaları yok sayan büyük bir teras inşa edildiği görülmektedir. Temellerinde, dönemin bazı önemli sanatsal eserlerini (büyük kült vazo, silindir mühürler, vb.) içeren, muhtemelen kült niteliğinde bir dolgu (Sammelfund) bulunmuştur.

### Aşağı Mezopotamya'daki diğer sitler

Üzerinde kabartma boğa frizi bulunan bir kâse parçası, yaklaşık MÖ 3300-2900. Geç Uruk-Cemdet Nasr dönemleri. Güney Mezopotamya
Uruk dışında, Güney Mezopotamya'da Uruk dönemiyle çağdaş tabakalara rastlanan çok az yer vardır. Mezopotamya'nın tarihi dönemdeki önemli şehirlerinin çoğunda yapılan sondajlar, bu dönemde iskân edildiklerini ortaya koymuştur (Kiş, Girsu, Nippur, Ur, belki Şuruppag ve Larsa ve daha kuzeyde Diyala'da Eşnunna ve Hafaje). Aşağı Mezopotamya'da Obeyd döneminin ana anıtsal yapılarının bulunduğu Eridu'nun kutsal mahallesi, Uruk Dönemi çanak çömleği bulunmasına rağmen Uruk dönemi için çok az bilinmektedir. Uruk dışındaki bölgeden şimdiye kadar bilinen MÖ 4. binyılın sonuna ait tek önemli yapı, Uruk döneminin sonuna ya da belki de Cemdet Nasr dönemine tarihlenen ve kült işlevine sahip olduğu belirlenen yaklaşık 18 x 22 m boyutlarındaki bir yapıyla üst üste bindirilmiş iki terastan oluşan Ukayir Tepesi platformundaki 'Boyalı Tapınak'tır. Daha yakın zamanda, Ebu Salabih ('Uruk Höyüğü') alanının güneydoğusunda, sadece 10 hektarlık bir alanı kaplayan Uruk dönemine ait bir tabaka ortaya çıkarılmıştır. Bu alan, sadece kısmen ortaya çıkarılan bir duvarla çevriliydi ve sadece izleri kalan bir binayı destekleyen bir platform da dahil olmak üzere birkaç yapı gün ışığına çıkarıldı. Uruk döneminden Erken Hanedanlık dönemine geçiş dönemine adını veren Cemdet Nasr yerleşimi ise iki ana anlatıya bölünmüştür ve en önemli yapı gün ışığına çıkarılan ikinci höyüktedir (B Höyüğü); bu höyükte önemli bir idari belge zulası bulunmaktadır - silindir mühür baskılı 200'den fazla tablet.

Komşu bölgeler
--------------

Uruk dönemine ilişkin kaynaklar, Mezopotamya'nın tamamını ve Orta İran ile Güneydoğu Anadolu'ya kadar komşu bölgeleri kapsayan geniş bir alana yayılmış bir grup yerleşimden gelmektedir. Uruk kültürünün kendisi kesinlikle Güney Mezopotamya'daki yerleşimlerle ve doğrudan bu bölgeden gelen göçler sonucu oluşmuş gibi görünen ve Uruk kültürünün bir parçası olduğu açık olan diğer yerleşimlerle ('koloniler' ya da 'emporia') karakterize edilir. Ancak Uruk yayılması olarak bilinen olgu, tüm Yakın Doğu'yu kapsayan geniş bir etki alanında yer alan ve aslında Aşağı Mezopotamya ile sınırlı olan Uruk kültürünün bir parçası olmayan bölgelerde tespit edilmiştir. Bu dönemde Basra Körfezi'nin az bilinen kültürleri ve Uruk kültürüyle kesin ilişkileri uzak ve tartışma konusu olan Mısır'ın yanı sıra Güney Mezopotamya'nın etkisinin zar zor hissedildiği Levant bölgesi gibi bazı bölgelerin Uruk kültürüyle ilişkileri çok belirsizdir. Ancak Yukarı Mezopotamya, Kuzey Suriye, Batı İran ve Güneydoğu Anadolu gibi diğer bölgelerde Uruk kültürü daha belirgindir. Bu bölgeler genellikle kentsel kümelenmelerin ve daha büyük siyasi oluşumların gelişmesiyle Aşağı Mezopotamya'dakine benzer bir evrim geçirmiş ve MÖ 3. binyılın başında kendi bölgesel kültürlerinin genel olarak güçlenmesinden önce, dönemin sonlarında (yaklaşık 3400-3200) 'merkezin' kültüründen güçlü bir şekilde etkilenmişlerdir. Uruk kültürünün komşu bölgelere yayılmasının yorumlanması çok sayıda sorun ortaya çıkarmaktadır ve bunu açıklamak için birçok açıklayıcı model (genel ve bölgesel) önerilmiştir.

### Susiana ve İran Platosu

Muhasebe simgeleriKil zarf ve simgeleri. Susa, Uruk dönemiKil muhasebe simgeleri. Susa, Uruk dönemi
Modern İran'ın güneybatısındaki Susa bölgesi, MÖ 5. binyıldan itibaren üzerinde güçlü bir etkisi olan aşağı Mezopotamya'nın hemen yanında yer alır ve MÖ 4. binyılın ikinci yarısında, fetih ya da daha kademeli bir kültürleşme sonucunda Uruk kültürünün bir parçası olduğu düşünülebilir, ancak kendine özgü özelliklerini korumuştur. Susa'daki Uruk dönemi tabakaları Susa I (MÖ 4000-3700 civarı) ve Susa II (MÖ 3700-3100 civarı) olarak adlandırılır ve bu dönemde Susa bir kent yerleşimi haline gelmiştir. Susa I'de, Susa II'de yaklaşık 60 x 45 metre ölçülerine yükseltilen bir "Yüksek Teras"ın inşası ile alanda anıtsal mimarinin başlangıcı görülmüştür. Bu sit alanının en ilginç yönü, Uruk dönemi sanatı ile yönetim ve yazının başlangıcına dair elimizdeki en önemli kanıtlar olan ve burada keşfedilen nesnelerdir. Susa I ve Susa II'nin silindir mühürleri çok zengin bir ikonografiye sahiptir ve özellikle günlük yaşam sahnelerini vurgular, ancak P. Amiet'in Geç Uruk'un 'rahip-kralları'ndan önce gelen bir 'proto-kraliyet figürü' olarak gördüğü bir tür yerel iktidar da vardır. Bu silindir mühürlerin yanı sıra bulla ve kil simgeler, MÖ 4. binyılın ikinci yarısında Susa'da yönetimin ve muhasebe tekniklerinin yükselişine işaret etmektedir. Susa aynı zamanda en eski yazı tabletlerinden bazılarını da ortaya çıkardı, bu da Susa'yı yazının kökenlerini anlamamız için kilit bir yer haline getirmektedir. Susiana'daki Caferebad ve Çoga Miş gibi diğer yerleşimler de bu döneme ait arkeolojik tabakalara sahiptir.

Daha kuzeyde, Zagros'ta, Kengaver Vadisi'ndeki Godin Tepe özellikle önemlidir. Bu alanın beşinci tabakası Uruk dönemine aittir. Merkezi bir avlu etrafında düzenlenmiş birkaç binayı çevreleyen oval bir duvarın kalıntıları ortaya çıkarılmıştır ve kuzeyde kamu binası olabilecek büyük bir yapı bulunmaktadır. Maddi kültür, Geç Uruk ve Susa II ile paylaşılan bazı özelliklere sahiptir. Godin Tepe'nin beşinci tabakası, Susa ve/veya Aşağı Mezopotamya'dan gelen tüccarların, özellikle İran platosu ve Afganistan'daki kalay ve lapis lazuli madenleriyle bağlantılı ticaret yolları üzerindeki konumuyla ilgilenen bir kuruluş olarak yorumlanabilir. Daha doğuda, Kaşan yakınlarındaki kilit yerleşim yeri Sialk Tepesi'nin üçüncü tabakasında Uruk kültürüyle bağlantılara dair net bir kanıt yoktur, ancak Elbourz'daki Gabristan Tepesi'ne kadar ve daha güneydoğudaki Kirman'daki bazı yerleşim yerlerinde devrik ağızlı kaseler bulundu.

Bu bölgede, Uruk kültürünün geri çekilmesi, Anşan ve Susiana bölgesinde merkezlenmiş gibi görünen ve Uruk kültürünün İran platosuyla olan bağlantılarını devralmış gibi görünen Proto-Elamit uygarlığı gibi özel bir olguyla sonuçlanmıştır.

### Yukarı Mezopotamya ve Kuzey Suriye

Orta Fırat bölgesinde, hidroelektrik barajlarının inşasından önceki kurtarma çalışmaları sırasında Uruk dönemine ait birçok önemli yerleşim yeri kazıldı. Büyük ölçüde bu kazılarda elde edilen bulgular sonucunda bir "Uruk genişlemesi" fikri ortaya çıktı.

En iyi bilinen yer, Suriye'de nehrin sağ kıyısında müstahkem bir liman olan Habuba Kabira'dır. Yaklaşık 22 hektarlık bir alanı kaplayan şehir, yaklaşık yüzde 10'u ortaya çıkarılan bir savunma duvarıyla çevrilidir. Bu alandaki binaların incelenmesi, buranın önemli araçlar gerektiren planlı bir yerleşim yeri olduğunu göstermektedir. Alandan elde edilen arkeolojik malzeme Uruk'unkiyle aynıdır; çanak çömlek, silindir mühürler, bulla ve dönemin sonuna ait sayısal tabletlerden oluşmaktadır. Dolayısıyla bu yeni şehir bir Uruk kolonisi olduğu izlenimini vermektedir. Çeşitli türlerde yaklaşık 20 konut kazıldı. Bunlar, bir iç avluya açılan fuayesi olan bir kabul salonu etrafında düzenlenmiş ve etrafında ek odalar bulunan üçlü bir plana sahiptir. Alanın güneyinde, yapay bir teras üzerinde spekülatif olarak 'tapınak' olarak tanımlanan birkaç yapıdan oluşan anıtsal bir gruba sahip olan Kanas Tepesi adlı bir tepe bulunmaktadır. Alan MÖ 4. binyılın sonunda, Uruk kültürünün geri çekildiği dönemde, görünüşe göre şiddet kullanılmadan terk edilmiştir.

Habuba Kabira, sadece 8 km daha kuzeyde, kayalık bir çıkıntı üzerinde yer alan yakınlardaki Cebel Aruda [fr]'ya birçok yönden benzemektedir. Habuba Kabira'da olduğu gibi, çeşitli türlerde konutlardan oluşan bir kent merkezi ve iki 'tapınaktan' oluşan merkezi bir anıtsal kompleks vardır. Bu kentin de 'Urukyalılar' tarafından inşa edildiği şüphesizdir. Biraz daha kuzeyde, Fırat'ın ortasında üçüncü bir Uruk kolonisi olan Şeyh Hassan bulunmaktadır. Bu yerlerin güney Mezopotamya'dan gelen insanlar tarafından bölgeye yerleştirilen bir devletin parçası olması ve önemli ticaret yollarından yararlanmak için geliştirilmiş olması mümkündür.

 Brak Tepesi harabeleri, Suriye.
Habur Vadisi'nde yer alan Brak Tepesi, MÖ 5. binyıldan itibaren önemli bir kent merkeziydi ve en yüksek noktasında 110 hektarlık bir alanı kapladığı için Uruk döneminin en büyüklerinden biriydi. Uruk'a özgü çanak çömleklerle birlikte döneme ait bazı konutlar ortaya çıkarılmıştır, ancak en çok dikkat çeken şey, kesinlikle kült amaçlı olan bir dizi anıttır. 'Göz Tapınağı' (son aşaması olarak bilinmektedir), mozaik oluşturan pişmiş toprak koniler ve renkli taş kakmalarla süslenmiş duvarlara ve sunak olabilecek ve altın varak, lapis lazuli, gümüş çiviler ve T şeklindeki merkezi bir odada beyaz mermer ile süslenmiş bir platforma sahiptir. En dikkat çekici buluntu ise yapıya adını veren iki yüzden fazla "göz figürini"dir. Bu figürinler devasa gözlere sahiptir ve kesinlikle adak eşyalarıdır. Brak Tepesi'nde yazıya dair kanıtlar da bulundu: Güney Mezopotamya'dakilere kıyasla bazı benzersiz özellikler gösteren bir sayısal tablet ve iki piktografik tablet, farklı bir yerel yazı geleneği olduğunu göstermektedir. Brak Tepesi'nin biraz doğusunda, 1999 yılında kazıların başladığı Hamoukar yer almaktadır. Bu geniş alan, Yukarı Mezopotamya'da Uruk etkisi altındaki yerlerde bulunan normal kanıtları (çanak çömlek, mühürler) ve Brak Tepesi gibi Uruk döneminde bu bölgede önemli bir kentsel merkezin varlığına dair kanıtlar sağladı. Yine daha doğuda, el-Hava Tepesi yerleşimi de Aşağı Mezopotamya ile temasların kanıtlarını göstermektedir.

Dicle üzerinde yer alan Ninova (Kuyunjik Tepesi, 4. tabaka) bazı önemli ticaret yolları üzerinde bulunuyordu ve aynı zamanda Urukların etki alanı içindeydi. Yerleşim, Kuyunjik Tepesi'nin tüm alanı olan yaklaşık 40 hektarı kaplıyordu. Döneme ait maddi kalıntılar çok sınırlıdır, ancak Geç Uruk dönemine özgü devrik ağızlı kaseler, bir hesap bulla ve bir sayısal tablet bulunmuştur. Yakınlarda, Obeyd döneminde de önemli olan Gavra Tepesi, MÖ 5. binyılın sonu ile 4. binyılın ilk yarısı arasında anıtsal mimarinin ve siyasi oluşumların değişen ölçeğini gösteren önemli bir örnektir (XII. Tabakadan VIII. Tabakaya). Buradaki kazılarda, Gavra Tepesi'nin bölgesel bir siyasi merkez olduğunu gösterebilecek çok zengin mezarlar, farklı türde konutlar, atölyeler ve resmi ya da dini işlevi olan çok büyük binalar (özellikle 'yuvarlak yapı') ortaya çıkarıldı. Ancak Urukların Yukarı Mezopotamya'ya yayılmasından önce gerilemiştir.

### Güneydoğu Anadolu

Anadolu'nun güneydoğusundaki Fırat Vadisinde, Orta Fırat'ın Uruk yerleşimleri bölgesine yakın birkaç yerleşim yeri kazıldı. Şanlıurfa'da modern Birecik yakınlarındaki Hacınebi, G. Stein tarafından kazıldı ve bazı önemli ticari yolların kavşağında yer almaktadır. Devrik ağızlı kaseler B1 evresinde (MÖ 3800/3700 civarı) ortaya çıkar ve kil koni mozaikleri, pişmiş toprak orak, silindir mühür desenli muhasebe bulla, yazısız kil tablet gibi Geç Uruk'a özgü diğer nesnelerle birlikte B2 evresinde (MÖ 3700-3300) de mevcuttur. Bu malzeme, baştan sona baskın olan yerel çanak çömlekle bir arada bulunmaktadır. Bölgenin kazı başkanı, bölgede yerel halkın çoğunlukta olduğu bir nüfusun yanı sıra Aşağı Mezopotamya'dan gelen insanların yaşadığı bir yerleşim bölgesi olduğunu düşünmektedir.

Samsat bölgesinde (yine Fırat vadisinde) başka yerleşimler de kazıldı. Samsat'ta, bir hidroelektrik barajının inşası nedeniyle bölge sular altında kalmadan önce yapılan acele bir kurtarma kazısı sırasında bir Uruk yerleşimi ortaya çıkarıldı. Bir duvar mozaiğine ait kil koni parçaları bulundu. Biraz daha güneydeki Kurban Höyük'te de üçlü yapılarda Uruk'a özgü kil koniler ve çanak çömlekler bulundu.

Daha kuzeyde, Malatya'nın banliyölerinde bulunan Arslantepe yerleşimi, dönemin Doğu Anadolu'sundaki en dikkat çekici yerleşimidir. M. Frangipane tarafından kazıldı. MÖ 4. binyılın ilk yarısında bu alana, kazı başkanları tarafından 'Tapınak C' olarak adlandırılan ve bir platform üzerine inşa edilmiş bir yapı hâkimdi. MÖ 3500 civarında terk edilmiş ve yerini bölgesel güç merkezi olduğu anlaşılan anıtsal bir kompleks almıştır. Geç Uruk kültürünün belirgin bir etkisi vardır ve bu etki en açık şekilde alanda bulunan ve birçoğu Güney Mezopotamya tarzında olan çok sayıdaki mühürde görülebilir. MÖ 3000 civarında, alan bir yangınla tahrip olmuştur. Anıtlar restore edilmemiş ve Güney Kafkasya merkezli Karaz kültürü alandaki baskın maddi kültür haline gelmiştir. Daha batıdaki Tepecik'te de Uruk kültüründen etkilenmiş çanak çömlekler bulundu. Ancak bu bölgede, Mezopotamya'dan uzaklaştıkça Uruk etkisi giderek geçici hale gelmektedir.

Uruk genişlemesi
----------------

"Uruk genişlemesi": "merkez" ve "çevre"yi temsil eden sitler.
1970'lerde Suriye'de Habuba Kabira ve Cebel Aruda'da bulunan ve Uruk uygarlığının kendi topraklarından uzakta yerleşmiş kolonileri ya da ticaret merkezleri olduğuna hızla karar verilen yerlerin keşfinden sonra, Aşağı Mezopotamya ile komşu bölgeler arasındaki ilişki hakkında sorular ortaya çıktı. Uruk bölgesi kültürünün özelliklerinin bu kadar geniş bir alanda (Kuzey Suriye'den İran platosuna kadar) ve Aşağı Mezopotamya'nın açık bir merkez olarak bulunması, bu dönemi inceleyen arkeologların bu olguyu bir "Uruk genişlemesi" olarak görmelerine yol açtı. Modern Yakın Doğu'daki siyasi durum ve Mezopotamya'da kazı yapmanın imkânsızlığı bu görüşü güçlendirdi. Son zamanlarda yapılan kazılar, Mezopotamya'nın dışındaki alanlara, bir 'çevre' olarak ve paradoksal bir şekilde bu dönemde en az bilinen bölge olan 'merkez' ile nasıl ilişkili olduklarına odaklandı - Uruk anıtlarının izlenimsel keşifleriyle sınırlıdır. Daha sonra, teoriler ve bilgiler, diğer yerlerden ve dönemlerden paralellikler kurarak genel modeller noktasına kadar gelişti, bu da modellerin ve paralelliklerin kazıların ortaya çıkardığı gerçeklere uyması açısından bazı sorunlar yarattı.

Guillermo Algaze, Immanuel Wallerstein'ın dünya sistemi teorisini ve uluslararası ticaret teorilerini benimseyerek Uruk uygarlığını açıklamaya çalışan ilk modeli geliştirdi. Algaze'nin bazı kesimlerce kabul gören ancak birçok eleştirmen de bulan görüşüne göre, 'Urukyalılar' Aşağı Mezopotamya dışında, önce Yukarı Mezopotamya'da (Habuba Kabira ve Cebel Aruda'nın yanı sıra kuzeyde Ninova, Brak Tepesi ve Samsat), ardından Susiana ve İran platosunda bir koloniler topluluğu oluşturmuşlardır. Algaze'ye göre bu faaliyetin motivasyonu bir tür ekonomik emperyalizmdir: Güney Mezopotamya'nın seçkinleri Dicle ve Fırat taşkın yataklarında bulunmayan çok sayıda hammaddeyi elde etmek istemiş ve kolonilerini geniş bir ticari ağı kontrol eden düğüm noktalarında kurmuşlardır (tam olarak neyin değiş tokuş edildiğini belirlemek imkansız olsa da) ve bazı Yunan kolonizasyon modellerinde olduğu gibi buralara mültecileri yerleştirmişlerdir. Aşağı Mezopotamya ile komşu bölgeler arasında kurulan ilişkiler bu nedenle asimetrik bir türdeydi. Aşağı Mezopotamya sakinleri, topraklarının yüksek verimliliğinin bir sonucu olarak komşu bölgelerle olan etkileşimlerinde avantajlıydı ve bu da bölgelerinin hem karşılaştırmalı bir avantaj hem de rekabet avantajı ile sonuçlanan "kalkışını" ("Sümer kalkışından" bahsediyor) sağladı. En gelişmiş devlet yapılarına sahiptiler ve böylece uzun mesafeli ticari bağlantılar geliştirebildiler, komşuları üzerinde etki kurabildiler ve belki de askeri fetihlere girişebildiler.

Susa King-priestImprintsReconstitutionYayıyla düşmanlarıyla savaşan kral-rahip, sağda boynuzlu tapınak. Susa II veya Uruk dönemi (MÖ 3800-3100), Susa kazılarında bulundu. Louvre Müzesi.
Algaze'nin teorisi de diğer alternatif modeller gibi eleştirildi, çünkü özellikle Uruk'ta kazılan iki anıtsal kompleks dışında Aşağı Mezopotamya'da Uruk uygarlığı yeterince bilinmezken sağlam bir model ortaya koymak zordur. Bu nedenle Güney Mezopotamya'nın gelişiminin etkisini değerlendirmek için neredeyse hiç arkeolojik kanıt bulunmuyor. Dahası, bu dönemin kronolojisi oturmuş olmaktan uzaktır ve bu da genişlemeyi tarihlendirmeyi zorlaştırmaktadır. Farklı alanlardaki seviyeleri tek bir döneme atfedecek kadar yakınlaştırmanın zor olduğu kanıtlanmış, bu da göreceli kronolojinin detaylandırılmasını çok karmaşık hale getirmiştir. Uruk yayılmasını açıklamak için ileri sürülen teoriler arasında ticari açıklama sıklıkla yeniden canlandırılmaktadır. Ancak her ne kadar uzun mesafeli ticaret, Güney Mezopotamya devletleri için yerel üretime kıyasla şüphesiz ikincil bir olgu olsa ve artan toplumsal karmaşıklığın nedeni olmaktan ziyade gelişimini takip ediyor gibi görünse de bu bir kolonizasyon sürecini kanıtlamaz. Diğer bazı teoriler, Aşağı Mezopotamya'daki toprak sıkıntısından kaynaklanan bir tür tarımsal kolonizasyon ya da Uruk bölgesinin ekolojik veya siyasi çalkantılara maruz kalmasının ardından yaşanan bir mülteci göçü önermektedir. Bu açıklamalar, küresel teoriler olmaktan ziyade, büyük ölçüde Süryani-Anadolu dünyasının yerleşim yerlerini açıklamak için ileri sürüldü.

Diğer açıklamalar, Uruk yayılmasına uzun vadeli bir kültürel olgu olarak odaklanmak için siyasi ve ekonomik faktörlerden kaçınmakta, söz konusu kültürel bölgelere ve alanlara göre farklılaşmalarını vurgulamak için koini, kültürleşme, melezlik ve kültürel öykünme kavramlarını kullanmaktadır. P. Butterlin, bu dönemde Güney Mezopotamya'yı komşularına bağlayan bağların ekonomik bir 'dünya sistemi'nden ziyade bir 'dünya kültürü' olarak görülmesi gerektiğini, Uruk bölgesinin komşularına bir model oluşturduğunu, her birinin daha uyarlanabilir unsurları kendi yöntemleriyle aldığını ve bazı yerel özellikleri temelde değiştirmeden koruduğunu öne sürdü. Bu, farklı etki ya da kültürleşme derecelerini açıklamayı amaçlamaktadır.

Sonuç olarak, Uruk etkisi genellikle belirli yerleşimler ve bölgelerde ayırt edilir ve bu da Uruk kültürünün karakteristiği olarak kabul edilen çok sayıda malzeme tipolojisinin (özellikle çanak çömlek ve devrik ağızlı kaseler) gelişmesine yol açtı. Gerçek Uruk yerleşimleri olabilecek kolonilerden, Uruk yerleşimi olan ticaret noktalarına ve Uruk etkisinin zayıf olduğu ya da hiç olmadığı çoğunlukla yerel olan yerleşimlerden, yerel kültürün yerini almadan temasların az ya da çok güçlü olduğu diğerlerine kadar çok sayıda yerleşimi tanımlamak mümkün oldu. Genellikle Suriye ve Anadolu yerleşimleri üzerinde çalışanlardan farklı akademisyenler tarafından incelenen Susiana ve İran platosu örneği, yerel gelişmelere, özellikle de bazen yayılmanın bir ürünü bazen de bir rakip olarak görülen proto-Elam kültürünün gelişimine dayanan bazı açıklama girişimlerine yol açtı. Güney Levant ve Mısır'ın durumu yine farklıdır ve Uruk kültürünün alıcıları olarak yerel kültürlerin rolünü vurgulamaya yardımcı olurlar. Levant'ta embriyonik şehirlere ve bürokrasiye sahip tabakalı bir toplum yoktu ve bu nedenle Uruk kültürünün yerel aracıları olarak hareket edecek güçlü bir elit yoktu ve sonuç olarak Uruk etkisi özellikle zayıftı. Mısır'da Uruk etkisi, prestijli ya da egzotik olarak görülen birkaç nesneyle (en önemlisi Cebel el-Arak'ın bıçağı) sınırlı görünmektedir ve bu nesneler gelişmekte olan bir devlette güçlerini göstermeleri gereken bir anda seçkinler tarafından seçilmiştir.

MÖ 4. binyıla ait olası Mezopotamya-Mısır ticaret yolları.
Bu dönemdeki ilişkilerin merkez/çevre etkileşimi olarak yorumlanmasının, dönemle çoğu zaman alakalı olsa da araştırmacıları kararları asimetrik ya da yayılmacı bir şekilde görme konusunda önyargılı hale getirme riski taşıdığı ve bunun nüanslı olması gerektiği de eklenebilir. Dolayısıyla, Suriye'deki büyük Brak Tepesi yerleşimi örneğinin gösterdiği gibi, Aşağı Mezopotamya'ya komşu bölgelerin ileri bir sosyal karmaşıklık ya da kentleşme sürecine başlamak için Urukyalıları beklemediği giderek daha fazla ortaya çıkmakta ve bu da bizi olguyu daha 'simetrik' bir açıdan hayal etmeye teşvik etmektedir.

Mısır
-----

Ana madde: Mısır-Mezopotamya ilişkileri
Mısır-Mezopotamya ilişkilerinin MÖ 4. binyıldan itibaren, Mezopotamya için Uruk döneminde ve Tarih Öncesi Mısır için okuma yazma öncesi Gerze kültüründe (MÖ 3500-3200 civarı) başlayarak geliştiği görülmektedir. Etkiler Mısır'ın görsel sanatlarında, ithal ürünlerde ve yazının Mezopotamya'dan Mısır'a olası transferinde görülebilir ve her iki kültürün erken dönemlerinde "köklü" paralellikler yaratmıştır.

Toplum ve kültür
----------------

 Üzerinde canavar aslanlar ve aslan başlı kartallar bulunan bir silindir mührün modern kil baskısı, Mezopotamya, Uruk dönemi (MÖ 4100-3000). Louvre Müzesi.
Tarih öncesi ile tarihin kesiştiği noktada yer alan Uruk dönemi, birçok açıdan 'devrimci' ve temel olarak kabul edilebilir. Ürettiği yeniliklerin birçoğu Mezopotamya ve hatta dünya tarihinde dönüm noktası olmuştur. Çömlekçi çarkının, yazının, kentin ve devletin genel görünümü bu dönemde ortaya çıkmıştır. Devlet toplumlarının gelişiminde yeni bir ilerleme vardır, öyle ki uzmanlar bunları 'karmaşık' olarak nitelendirmeyi uygun görürler ('basit' olduğu söylenen daha önceki toplumlarla karşılaştırıldığında).

Bu nedenle bilim dünyası bu döneme toplumun evriminde önemli bir adım olarak ilgi duymaktadır - kökleri 6000 yıldan daha önce Neolitik dönemin başlangıcında görülebilen ve Mezopotamya'da önceki Obeyd döneminde hız kazanan uzun ve kümülatif bir süreç. Bu durum, özellikle 1970'lerden bu yana kuramsal yaklaşımların büyük ölçüde antropolojiden esinlendiği ve Uruk dönemini erken devletlerin ortaya çıkışını, genişleyen bir toplumsal hiyerarşiyi, uzun mesafeli ticaretin yoğunlaşmasını vb. analiz ederken 'karmaşıklık' açısından inceleyen İngilizce akademik çalışmalar için geçerlidir.

Bu dönemi antik Yakın Doğu tarihinde çok önemli bir aşama haline getiren kilit gelişmeleri ayırt edebilmek için araştırmalar esas olarak merkeze, Aşağı Mezopotamya'ya ve burada ortaya çıkan uygarlıkla açıkça bütünleşmiş olan komşu bölgelerdeki yerleşimlere (özellikle de Orta Fırat'taki 'kolonilere') odaklanmaktadır. Burada izi sürülen unsurlar çoğunlukla en iyi bilinen ve şüphesiz en hızlı değişimin gerçekleştiği dönem olan Geç Uruk dönemine aittir - eski Mezopotamya uygarlığının karakteristik özelliklerinin oluştuğu andır.

### Teknoloji ve ekonomi

MÖ 4. binyıl, onları kullanan toplumlar üzerinde, özellikle de ekonomik alanda önemli etkileri olan yeni aletlerin ortaya çıkışına tanıklık etti. Bunlardan bazıları, önceki dönemde bilinmesine rağmen, ancak bu dönemde büyük ölçekte kullanılmaya başlandı. Bu icatların kullanımı, siyasi yapıların ve idari devletlerin ortaya çıkışıyla birlikte ekonomik ve sosyal değişimler yarattı.

#### Tarım ve hayvancılık

 Silindir mühür ve baskı: ahırdaki sığır sürüsü. Beyaz kireçtaşı, Mezopotamya, Uruk dönemi (MÖ 4100-3000).
Tarımsal alanda, Obeyd döneminin sonu ile Uruk dönemi arasında, toplamda 'İkinci Tarım Devrimi' (ilki Neolitik Devrim) olarak adlandırılan birkaç önemli yenilik yapılmıştır. İlk grup gelişme tahıl ekimi alanında gerçekleşmiş, bunu MÖ 4. binyılın sonlarına doğru, toprakta uzun oluklar açılmasını sağlayan ve bir hayvan (eşek ya da öküz) tarafından çekilen ahşap bir saban olan "ard"ın icadı izlemiştir. Bu da ekim mevsimindeki tarım işlerini, bu işin çapa gibi aletlerle elle yapılması gereken önceki dönemlere kıyasla çok daha basit hale getirmiştir. Obeyd döneminden sonra pişmiş toprak oraklarının yaygınlaşmasıyla hasat daha kolay hale gelmiştir. Sulama teknikleri de Uruk döneminde gelişmiş görünmektedir. Bu farklı buluşlar, antik Aşağı Mezopotamya'nın karakteristik özelliği olan yeni bir tarımsal peyzajın aşamalı olarak gelişmesini sağlamıştır. Bu peyzaj, her biri küçük bir sulama kanalıyla sınırlanmış, karıklarda işlenmeye uygun uzun dikdörtgen tarlalardan oluşuyordu. M. Liverani'ye göre bunlar, elle zahmetli bir şekilde sulanan eski havzaların yerini almıştır. Hurma ağacına gelince, arkeolojik keşiflerden bu meyvelerin MÖ 5. binyılda Aşağı Mezopotamya'da tüketildiğini biliyoruz. İnsanoğlu tarafından ilk yetiştirilme tarihi kesin olarak belirlenememektedir: bu ağacın kültürünün Geç Uruk döneminde geliştiği varsayılmaktadır, ancak metinler bu konuda açık değildir. İki bin yıl boyunca aşamalı olarak gelişen bu sistem daha yüksek verim sağlamış ve tayınları çoğunlukla arpadan oluşan işçiler için öncekinden daha fazla artık bırakmıştır. İnsan, malzeme ve teknik kaynaklar artık ücretli emeğe dayalı tarım için mevcuttu, ancak aile temelli çiftçilik temel birim olarak kalmaya devam etti. Tüm bunlar kuşkusuz nüfus artışına ve dolayısıyla kentleşmeye ve devlet yapılarının gelişmesine yol açtı.

Uruk dönemi aynı zamanda hayvancılık alanında da önemli gelişmelere sahne olmuştur. Her şeyden önce, bu dönemde Asya yaban eşeği nihayet eşek olarak evcilleştirilmiştir. Eşek bölgedeki ilk evcilleştirilmiş atgildir ve Yakın Doğu'daki en önemli çalışan hayvan haline gelmiştir (tek hörgüçlü eşek ancak MÖ 3. binyılda Arabistan'da evcilleştirilmiştir). Yüksek taşıma kapasitesiyle (bir insanın yaklaşık iki katı), kısa ve uzun mesafelerde ticaretin daha da gelişmesini sağladı. Zaten evcilleştirilmiş olan hayvanların (koyun, at, sığır) pastoralizmi de daha da gelişti. Daha önce bu hayvanlar esas olarak et kaynağı olarak yetiştirilirken, artık sağladıkları ürünler (yün, kürk, post, süt) ve yük hayvanı olarak daha önemli hale geldiler. Bu son husus, özellikle ardın ortaya çıkmasıyla tarlalarda çalışmak için gerekli hale gelen sığır ve malların taşınmasında önemli bir rol üstlenen eşekle bağlantılıydı.

 Uruk Yalağı, büyükbaş hayvanları ve bir ahırı gösteriyor. MÖ 3300-3000 civarı, British Museum
#### El sanatları ve inşaat

Tekstil üretiminde giderek ketenin yerini alan yün işçiliğinin gelişmesinin önemli ekonomik sonuçları olmuştur. Koyun yetiştiriciliğinin yaygınlaşmasının ötesinde, bunlar özellikle kurumsal çerçevedeydi ve bu hayvanlar için tarlalarda, dönüştürülebilir hayvancılık olarak ve Mezopotamya çevresindeki tepelik ve dağlık bölgelerde (bir tür konargöçerliği takiben) otlakların kullanılmaya başlanmasıyla tarımsal uygulamalarda değişikliklere yol açtı. Keten için keten ekiminin göreceli olarak azalması, tahılların yanı sıra bu dönemde Aşağı Mezopotamya'ya getirilen ve susam yağı sağladığı için keten yerine karlı bir ikame olan susamın yetiştirilmesi için araziyi serbest bıraktı. Daha sonra bu durum, birçok silindir mühür baskısıyla kanıtlanan önemli bir tekstil endüstrisinin gelişmesiyle sonuçlandı. Bu da büyük ölçüde kurumsal bir gelişmeydi çünkü yün, arpa ile birlikte işçilere sağlanan bakım tayınlarında temel bir unsur haline geldi. 'Arpa döngüsü' (Mario Liverani tarafından kullanılan terimler) ile birlikte bu 'yün döngüsü'nün kurulması, işleme ve yeniden dağıtımı için aynı sonuçları doğurmuş, eski Mezopotamya ekonomisine iki temel endüstri kazandırmış ve büyük sistemlerin ekonomik gelişimiyle birlikte gitmiştir. Dahası, yün kolayca ihraç edilebilirdi (bozulabilir gıda ürünlerinin aksine), bu da Mezopotamyalıların birincil maddelere daha fazla sahip olan komşularıyla değiş tokuş edebilecekleri bir şeye sahip oldukları anlamına geliyor olabilir.

##### Çömlekçilik

 Geç Uruk döneminden çanak çömlekler: sağda çark yapımı çanak çömlekler ve solda devrik ağızlı kaseler, Bergama Müzesi.
Çanak çömlek üretimi 4. binyılda çömlekçi çarkının icadıyla devrim yaratmış ve bu çark iki aşamada geliştirilmiştir: önce yavaş, sonra hızlı bir çark. Bunun sonucunda artık seramikleri sadece ellerle şekillendirmek gerekmiyordu ve şekillendirme süreci daha hızlıydı. Çömlekçi fırınları da geliştirildi. Çömlekler yüzeyi pürüzsüzleştirmek için basitçe astarla kaplandı ve dekorasyon temelde hiç kalmayana kadar giderek daha az karmaşık hale geldi. Boyalı çanak çömlekler ikinci plandaydı ve nadir görülen dekorasyon örnekleri çoğunlukla kazımalardı (baklava desenleri ya da ızgara çizgileri). Bu döneme ait arkeolojik alanlar, özellikle büyük idari sistemlerle temas halinde olan şehirlerde, daha büyük bir nüfus için yeni bir seri üretim seviyesine ulaşıldığını gösteren büyük miktarlarda çanak çömlek üretmektedir. Çömlekler çoğunlukla çeşitli tarımsal ürünlerin (arpa, bira, hurma, süt, vs.) saklanması için kullanılmış ve bu nedenle günlük yaşamda yaygın olarak yer almıştır. Bu dönem, büyük miktarlarda çanak çömlek üretiminde uzmanlaşmış çömlekçilerin ortaya çıkışına işaret eder ve bu da topluluklar içinde uzmanlaşmış bölgelerin ortaya çıkmasına neden olmuştur. Kalite düşük olsa da çömlekçiliğin hizmet ettiği işlevlerin çeşitlenmesiyle şekil ve boyut çeşitliliği eskisinden daha önemli hale gelmiştir. Bu dönemin tüm çanak çömleği çömlekçi çarkında üretilmemiştir: Uruk döneminin en belirgin kapları olan devrik ağızlı kaseler elle kalıplanmıştır.

* Uruk dönemi vazosu. Pişmiş toprak, yaklaşık MÖ 3500-2900. Telloh, Girsu antik kentinden. Louvre Müzesi.Uruk dönemi vazosu. Pişmiş toprak, yaklaşık MÖ 3500-2900. Telloh, Girsu antik kentinden. Louvre Müzesi.
* Vazo. Kırmızı astarlı pişmiş toprak, yaklaşık MÖ 3500-2900. Telloh, Girsu antik kentinden. Louvre Müzesi.Vazo. Kırmızı astarlı pişmiş toprak, yaklaşık MÖ 3500-2900. Telloh, Girsu antik kentinden. Louvre Müzesi.
* Vazo. Pişmiş toprak, yaklaşık MÖ 3500-2900. Telloh, Girsu antik kentinden.Vazo. Pişmiş toprak, yaklaşık MÖ 3500-2900. Telloh, Girsu antik kentinden.
* Güney Habuba Kabira'dan (Suriye) Uruk dönemi devrik ağızlı kase, yaklaşık 3400-3200. Mainz Üniversitesi, AlmanyaGüney Habuba Kabira'dan (Suriye) Uruk dönemi devrik ağızlı kase, yaklaşık 3400-3200. Mainz Üniversitesi, Almanya

##### Metalurji

Metalürji de bu dönemde daha da gelişmiş gibi görünmektedir, ancak günümüze çok az nesne ulaşmıştı. Önceki Obeyd dönemi, bakır nesnelerin üretiminin başlamasıyla kalkolitik ya da 'bakır çağı' olarak bilinen dönemin başlangıcına işaret eder. Bu nedenle MÖ 4. binyıl yerleşimlerinde bulunan metal nesneler her şeyden önce bakırdan yapılmıştır ve dönemin sonuna doğru bazı alaşımlar ortaya çıkar, en yaygın olanı bakır ve arsenik (arsenik tunç) alaşımıdır, bakır-kurşun alaşımı da bulunur, kalay tunç ise bir sonraki binyıla kadar yayılmaya başlamaz (Geç Uruk Dönemi'nin 'Tunç Çağı'nın başlangıcı olduğu varsayılır). Metalürjinin gelişmesi aynı zamanda uzun mesafeli metal ticaretinin de gelişmesi anlamına gelir. Mezopotamya'nın İran ya da Anadolu'dan metal ithal etmesi gerekiyordu; bu da MÖ 4. binyılda geliştiğini gördüğümüz uzun mesafeli ticareti motive ediyor ve Mezopotamyalı metal işçilerinin neden ham metal kullanımında çok ekonomik olan teknikleri tercih ettiklerini açıklıyordu.

##### Mimari

 Arkaik Eanna'dan mozaiklerle süslü sütunlar, Pergamon Müzesi
Mimaride de Uruk dönemindeki gelişmeler kayda değerdir. Geç Uruk döneminde Uruk'un Eanna bölgesinde inşa edilen, ölçekleri ve yöntemleri açısından daha önce benzeri görülmemiş bir dizi yapı sırasında mimari yeniliklerin patlamasını gösteren yapılar bunu göstermektedir. İnşaatçılar kalıplanmış kerpiç tuğlanın yapı malzemesi olarak kullanımını mükemmelleştirmiş ve daha sağlam pişmiş toprak tuğlaların kullanımı yaygınlaşmıştır. Ayrıca tuğlaları asfaltla su geçirmez hale getirmeye ve harç olarak alçı kullanmaya başladılar. Kil tek yapı malzemesi değildi: bazı yapılar taştan, özellikle de Uruk'un yaklaşık 50 km batısında çıkarılan kireç taşından (alçı taşı ve kumtaşının da bulunduğu) inşa edildi. Uruk'taki Eanna'nın karakteristik özelliği olan mozaiği yapmak için boyalı çömlek külahlarının kullanılması, yarı kenetli sütunlar ve sabitleme saplamaları gibi yeni dekorasyon türleri kullanılmaya başlandı. Uruk'taki bu yapılarda iki standart kalıplanmış kerpiç biçimi görülmektedir: kullanımı kolay küçük kare tuğlalar (*Riemchen* olarak bilinir) ve teras yapmak için kullanılan büyük tuğlalar (*Patzen*). Bunlar özellikle Uruk'ta büyük kamu binalarında kullanılmıştır. Daha küçük tuğlaların üretilmesi, daha sonra Mezopotamya mimarisinin karakteristik bir özelliği olacak olan dekoratif nişlerin ve çıkıntıların yaratılmasını sağlamıştır. Binaların düzeni de yeniydi, çünkü Obeyd döneminden miras kalan üçlü planı devam ettirmiyorlardı: bu dönemde Eanna'daki binalar, dikdörtgen bir bina içinde uzun sütun salonları olan labirent planlara sahipti. Bu sitelerde çalışan mimarlar ve zanaatkârlar bu sayede yüksek düzeyde yaratıcılık sergileme fırsatı bulmuşlardır.

#### Ulaşım aracı

Ulaşım alanında tartışılan bir soru da tekerleğin Uruk döneminde icat edilip edilmediğidir. Uruk döneminin sonlarına doğru, silindir mühürlerde o zamana kadar en yaygın kara ulaşım aracı olan kızaklar giderek daha az tasvir edilmektedir. Tekerlekli gibi görünen ilk araçları göstermeye başlarlar, ancak bunların gerçekten tekerlekleri tasvir ettikleri kesin değildir. Her halükarda tekerlek son derece hızlı bir şekilde yayılmış ve çok daha büyük yüklerin çok daha kolay taşınmasını sağlayan araçların yaratılmasını sağlamıştır. MÖ 3. binyılın başında güney Mezopotamya'da kesinlikle savaş arabaları vardı. Tekerlekleri yekpare bloklardan oluşuyordu; tekerlek parmakları MÖ 2000'lere kadar icat edilmemişti.

Eşeğin evcilleştirilmesi de büyük önem taşıyan bir gelişmeydi, çünkü dağlık bölgelerde ve uzun mesafeli yolculuklarda, parmaklı tekerleğin icadından önce, tekerlekten daha kullanışlı bir ulaşım aracıydı. Eşek, sonraki bin yıl boyunca Yakın Doğu'da ticarete hâkim olacak kervan sistemini mümkün kıldı, ancak bu sisteme Uruk döneminde rastlanmamaktadır.

Aşağı Mezopotamya'da yerel ve bölgesel düzeyde ulaşım için saz ve ahşaptan yapılan tekneler, nehirlerin yerleri birbirine bağlamadaki önemi ve kara taşımacılığından çok daha büyük yükleri taşıyabilmeleri nedeniyle çok önemliydi.

### Şehir devletleri

MÖ 4. binyıl, Neolitik dönemden sonra Yakın Doğu toplumunun siyasi gelişiminde yeni bir aşamaya tanıklık etmiştir: siyasi güç daha güçlü, daha organize, daha merkezi hale gelmiş, mekan kullanımı ve sanatta daha görünür olmuş ve dönemin sonunda gerçek bir devletin gelişimiyle sonuçlanmıştır. Bu gelişme başka büyük değişiklikleri de beraberinde getirdi: ilk şehirlerin ve çeşitli faaliyetleri organize edebilen idari sistemlerin ortaya çıkışı. Bu gelişmelerin nedenleri, araçları ve birbirleriyle olan ilişkileri kapsamlı bir tartışma konusudur.

#### İlk devletler ve kurumları

 Ritüel olarak çıplak 'Rahip-Kral' heykeli, Geç Uruk, Louvre.
Uruk dönemi, Yakın Doğu'da devletlerin varlığına dair en erken işaretleri vermektedir. Anıtsal mimari bir önceki döneme göre daha heybetlidir; Eanna'nın 'D Tapınağı' yaklaşık 4600 m2'lik bir alanı kaplamaktadır - Obeyd döneminin bilinen en büyük tapınağı olan ve sadece 280 m2'lik bir alana sahip Eridu'nun altıncı katına kıyasla önemli bir artış - ve Eridu'nun Obeyd tapınağı tek başına bir yapı iken, Eanna kompleksinin diğer binaları 1000 m2'lik bir alanı daha kaplamaktadır. Büyüklükteki değişim, merkezi otoritelerin insan ve maddi kaynakları harekete geçirme kabiliyetindeki bir adım değişikliği yansıtmaktadır. Mezarlar aynı zamanda zenginliğin giderek farklılaştığını ve dolayısıyla, mümkünse ticaret yoluyla prestij malları elde ederek ve giderek uzmanlaşan zanaatkârları istihdam ederek kendilerini nüfusun geri kalanından ayırmaya çalışan, giderek güçlenen bir elit tabakayı göstermektedir. Uruk döneminde ilk şehirlerin ortaya çıkışıyla eşzamanlı olarak gerçek bir devletin ortaya çıktığı fikri (Gordon Childe'ı takip ederek) bilim dünyasında genel olarak kabul görse de özellikle MÖ 24. yüzyıldaki Akad İmparatorluğu'nu ilk gerçek devlet olarak görmeyi tercih eden ve Geç Uruk'u sadece "şehir devletleri" (ki ona göre bunlar tam devlet değildir) olarak değerlendiren J.D. Forest gibi bazı akademisyenler tarafından eleştirilmiştir. Ne olursa olsun, devlet benzeri siyasi yapıların kurulması Uruk döneminin diğer bazı olgularıyla eşzamanlıdır.

Uruk döneminde ne tür bir siyasi örgütlenmenin var olduğu tartışmalıdır. Algaze ve diğerlerinin öne sürdüğü gibi, bu dönemde Uruk merkezli bir tür 'proto-imparatorluğun' geliştiği fikrini destekleyen hiçbir kanıt yoktur. Muhtemelen en iyisi, MÖ 3. binyılda var olanlara benzer 'şehir devletleri' şeklinde bir örgütlenmeyi anlamaktır. Cemdet Nasr döneminde Sümer şehirleri Uruk, Ur, Larsa, vs. sembollerini taşıyan 'şehir mühürleri'nin varlığı bunu destekliyor gibi görünmektedir. Bu sembollerin bir arada bulunması, güney Mezopotamya şehirlerini belki dini amaçlarla, belki de içlerinden birinin (Uruk?) otoritesi altında birleştiren bir tür birlik ya da konfederasyona işaret ediyor olabilir.

 Uruk Vazosu'nda olduğu gibi kamış demetleriyle çerçevelenmiş iki koçla sembolize edilen tanrıça İnanna'nın sürüsünü besleyen, kenarlı şapkalı ve uzun paltolu bir "kral-rahibi" gösteren silindir mühür baskısı. Geç Uruk dönemi, MÖ 3300-3000. Bergama Müzesi / Berlin Antik Yakın Doğu Müzesi. Benzer bir kral-rahip de bir geminin üzerinde dururken görülür.
Bu dönemde toplumun siyasi örgütlenmesinde büyük değişiklikler olduğu açıktır. İktidar sahiplerinin niteliğini belirlemek kolay değildir çünkü yazılı kaynaklarda tanımlanamazlar ve arkeolojik kanıtlar çok bilgilendirici değildir: iktidarın uygulanması için hiçbir saray veya başka bina kesin olarak tespit edilmemiştir ve bir hükümdar için anıt mezar da bulunmamıştır. Steller ve silindir mühürler üzerindeki resimler biraz daha çağrıştırıcıdır. Bir tür otoriteye sahip olduğu açıkça belli olan önemli bir figür uzun zamandır dikkat çekmektedir: genellikle çan şeklinde bir etek giymiş ya da ritüel olarak çıplak tasvir edilen baş bantlı sakallı bir adam. Genellikle insan düşmanlarla ya da vahşi hayvanlarla savaşan bir savaşçı olarak temsil edilir; örneğin Uruk'ta bulunan ve yayıyla aslanları alt ettiği 'Av Steli'nde. Ayrıca zafer sahnelerinde tutsaklar ya da yapılarla birlikte bulunur. Ayrıca, Cemdet Nasr dönemine ait Uruk'tan bir vazoda olduğu gibi, kült faaliyetlerine liderlik ederken gösterilmiştir; bu vazoda neredeyse kesinlikle İnanna olan bir tanrıçaya doğru bir alaya liderlik ederken gösterilmiştir. Diğer durumlarda ise hayvanları beslerken gösterilir ki bu da kralın halkını bir araya toplayan, onları koruyan ve ihtiyaçlarıyla ilgilenerek krallığın refahını sağlayan bir çoban olduğu fikrini akla getirir. Bu motifler daha sonraki Sümer krallarının işlevleriyle örtüşmektedir: savaş lideri, baş rahip ve inşaatçı. Araştırmacılar bu figürün 'Rahip-Kral' olarak adlandırılmasını önermişlerdir. Bu hükümdar, Uruk III tabletlerinde *en* unvanıyla belirtilen kişi olabilir. Mezopotamya'da daha sonra var olacak monarşik tipte bir gücü temsil ediyor olabilir.

Devletin daha büyük bir merkezi kontrol ve daha güçlü bir sosyal hiyerarşi ile karakterize edilen görünümünü analiz eden araştırmacılar, bir kişi ve kurumlar ağı üzerindeki güçlerini pekiştirmeye ve organize etmeye ve prestijlerini artırmaya çalışan seçkinlerin rolüyle ilgilenmektedirler. Bu gelişme aynı zamanda ikonografideki değişikliklerle ve yeni bir tür siyasi varlığın inşasını desteklemeyi amaçlayan bir kraliyet ideolojisinin ortaya çıkışıyla da bağlantılıdır. Seçkinler, özellikle kurban ritüellerinde ve düzenledikleri ve toplumsal düzenin temeli olarak sembolik işlevlerini güvence altına alan festivallerde, ilahi dünya ile insan dünyası arasında dini aracılar olarak rol oynamışlardır. Bu yeniden yapılanma, Uruk'un büyük kaymak taşı vazosunun üzerindeki frizlerde ve ritüellerde kullanılacak malların taşınmasından bahseden birçok idari metinde açıkça görülmektedir. Aslında, sonraki dönemde bilinen Mezopotamya ideolojisine göre, insanlar tanrılar tarafından onlara hizmet etmek için yaratılmıştı ve toplumun refahını güvence altına almak için tanrıların iyi niyeti gerekliydi.

 İlk devletlerin hizmetkârları: Uruk'tan büyük bir kaymaktaşı vazo olan Varka Vazosu üzerinde adak taşıyan hamallar, Irak Ulusal Müzesi.
Kaynakların daha merkezi bir şekilde kontrol edilmesine yönelik bu gelişmeyle ilgili olarak, Geç Uruk tabletleri toplumda, ekonomide ve şüphesiz çağdaş siyasette önemli bir rol oynayan kurumların varlığını ortaya koymaktadır. Bu kurumların tapınak mı yoksa saray mı olduğu tartışmalıdır. Her durumda, her iki kurum da Aşağı Mezopotamya tarihinin sonraki dönemlerinde baskındı. Bu kurumlarla ve personeliyle ilgili sadece iki isim deşifre edilmiştir: Uruk'ta NUN işaretiyle gösterilen ve bir baş yöneticisi, bir ulağı, bazı işçileri vs. olan büyük bir otorite; Cemdet Nasr'da AB NI+RU işaretleriyle gösterilen ve bir baş rahibi (SANGA), yöneticileri, rahipleri vs. olan başka bir otorite. Bu kurumların kâtipleri toprağın yönetimi, köleler de dâhil olmak üzere işçilerin tayınlarının (arpa, yün, yağ, bira vs.) dağıtımı ve hayvanların başlarının listelenmesiyle ilgili idari belgeler hazırlıyorlardı. Bu kurumlar prestij mallarının üretimini, yeniden dağıtımı, uzun mesafeli ticareti ve bayındırlık işlerinin yönetimini kontrol edebiliyordu. Giderek uzmanlaşan işçileri destekleyebiliyorlardı. En büyük kurumlar tek bir faaliyete (tarlaların ekimi, sürüler, vs.) adanmış birden fazla 'departman' içeriyordu.

Ancak bu kurumların üretimin merkezileştirilmesi sürecinde nüfusun çoğunluğunun denetiminde bir rol oynadığına dair hiçbir kanıt yoktur. Ekonomi, büyük kurumlardan mütevazı aile gruplarına kadar, modern terimlerle 'kamusal' ya da 'özel' olarak sınıflandırılabilecek ve birbirleriyle sürekli etkileşim halinde olan farklı büyüklüklerdeki bir grup alana (ya da Sümercede É, 'evlere' / 'hanelere') dayanıyordu. Bazı arşivler muhtemelen Susa, Habuba Kabira ve Cebel Aruda'daki konutlarda özel bir bağlamda üretilmiştir. Ancak bu belgeler nispeten ilkel bir muhasebeyi temsil etmekte ve daha küçük ölçekli bir ekonomik faaliyete işaret etmektedir. Aşağı Mezopotamya'daki Ebu Salabih'te yapılan bir çalışma, üretimin farklı büyüklük, zenginlik ve güce sahip farklı haneler arasında dağıtıldığını ve en tepede büyük kurumların yer aldığını göstermiştir.

Bu siyasi yapıların ortaya çıkış nedenlerine ilişkin araştırmalar, yaygın olarak kabul gören herhangi bir teori üretmemiştir. Açıklamalara yönelik araştırmalar evrimci çerçevelerden büyük ölçüde etkilenmiştir ve aslında daha çok uzun bir sürecin ürünü olan ve 'şefliklerin' ortaya çıkmasından önce gelen devletin ortaya çıkmasından önceki dönemle ilgilenmektedir. Bu süreç doğrusal bir ilerleme olmayıp (arkeolojik kültürlerin 'çöküşü' gibi) büyüme ve gerileme evreleriyle işaretlenmiştir. Kökleri Neolitik dönem toplumlarına uzanan bu süreç, uzun vadede toplumsal eşitsizliğin artmasıyla karakterize edilir ve özellikle de kendisini bir kolektif olarak güçlendiren ve gücünü giderek daha sağlam bir şekilde kullanmayı başaran elit grupların anıtsal mimari ve mezar malzemeleri yaratmasıyla görünür hale gelir. İşlevselci devlet modelinin savunucuları tarafından öne sürülen başlıca nedenler arasında, bir topluluğun demografik büyümesini daha iyi yönetme ya da tarımsal üretim veya ticaret yoluyla kaynak sağlama ihtiyacı gibi pratik sorunlara (özellikle ciddi krizler veya çıkmazların ardından) kolektif bir yanıt yer alırken, alternatif olarak diğerleri bu kaynakları güvence altına alma sürecinden kaynaklanan çatışmaları yatıştırma veya yönlendirme ihtiyacından kaynaklandığını öne sürmektedir. Diğer açıklayıcı modeller ise bireylerin güç ve prestij arayışlarındaki kişisel çıkarlarına daha fazla vurgu yapmaktadır. Bu açıklamalardan birkaçının konuyla ilgili olması muhtemeldir.

#### Kentleşme

 Sümer ileri geleni, Uruk, MÖ 3300-3000 civarı. Irak Ulusal Müzesi.
Uruk dönemi, bazı yerleşimlerin yeni bir önem ve nüfus yoğunluğu kazanmasının yanı sıra anıtsal sivil mimarinin gelişimine de tanıklık etmiştir. Bu yerleşimler tam anlamıyla şehir olarak adlandırılabilecek bir seviyeye ulaşmıştır. Buna eşlik eden bir dizi sosyal değişim sonucunda, nüfusun kendi kendini besleyemeyen ve giderek büyüyen kısmına yiyecek sağlayan 'kırsal' toplumdan farklı olarak 'kentsel' toplum olarak adlandırılabilecek bir yapı ortaya çıkmıştır; ancak bu iki grup arasındaki ilişkiyi ve dönemin insanlarının bu ayrıma dair görüşlerini anlamak hâlâ güçtür. Bu olgu, 1950'lerin başında Gordon Childe tarafından 'Neolitik devrim' ile bağlantılı ve ilk devletlerin ortaya çıkışından ayrılamayan bir 'kentsel devrim' olarak nitelendirilmiştir. Maddi kanıtlara dayanan bu model o zamandan beri yoğun bir şekilde tartışılmaktadır. Kentlerin ortaya çıkış nedenleri çok tartışılmıştır. Bazı akademisyenler ilk şehirlerin gelişimini törensel dini merkezler olarak oynadıkları rolle, diğerleri ise uzun mesafeli ticaretin merkezi olmalarıyla açıklamaktadır, ancak en yaygın teori büyük ölçüde Robert McCormick Adams tarafından geliştirilen ve şehirlerin ortaya çıkışını, serveti ve insanları merkezi yerleşimlere çeken ve sakinleri giderek daha fazla uzmanlaşmaya teşvik eden devletin ve kurumlarının ortaya çıkışının bir sonucu olarak gören teoridir. Dolayısıyla bu teori, kentlerin kökeni sorununu devletin ve eşitsizliğin kökeni sorununa geri götürmektedir.

Geç Uruk döneminde, Uruk kentsel yerleşimi diğerlerinin çok ötesindeydi. Yüzölçümü, anıtlarının ölçeği ve burada ortaya çıkarılan idari araçların önemi, buranın önemli bir güç merkezi olduğunu göstermektedir. Bu nedenle sık sık 'ilk şehir' olarak anılır, ancak yüzyıllar önce başlayan ve Aşağı Mezopotamya dışında (Eridu'nun anıtsal yönü dışında) büyük ölçüde kanıtlanmış bir sürecin sonucudur. Önemli proto-kentsel merkezlerin ortaya çıkışı MÖ 4. binyılın başlarında güneybatı İran'da (Çogha Miş, Susa) ve özellikle Cezire'de (Brak Tepesi, Hamoukar, el-Hava Tepesi, Gray Reş) başlamıştır. Son bölgedeki kazılar, kentleşmenin Mezopotamya'da başladığı ve daha sonra komşu bölgelere yayıldığı fikriyle çelişme eğilimindedir; Brak Tepesi'nde bir kent merkezinin ortaya çıkması, daha önce ayrı yaşayan köy topluluklarının aşamalı olarak bir araya gelmesiyle ve herhangi bir güçlü merkezi gücün etkisi olmaksızın (Uruk'taki durumun aksine) yerel bir süreçten kaynaklanmış gibi görünmektedir. Bu nedenle erken kentleşme, MÖ 4. binyılda Yakın Doğu'nun çeşitli bölgelerinde eşzamanlı olarak gerçekleşen bir olgu olarak düşünülmelidir, ancak bu süreci daha net hale getirmek için daha fazla araştırma ve kazı yapılması gerekmektedir.

Bu dönemdeki şehircilik örnekleri hâlâ nadirdir ve Aşağı Mezopotamya'da kazısı yapılmış tek yerleşim alanı, sınırlı büyüklükte bir yerleşim olan Ebu Salabih'tir. Nispeten iyi bilinen bir şehircilik örneği için Suriye'ye ve komşu Habuba Kabira ve Cebel Aruda yerleşmelerine dönmek gerekir. Habuba Kabira 22 hektarlık bir alandan oluşuyordu, etrafı bir duvarla çevriliydi ve bazı önemli binalar, ana caddeler ve dar sokaklar ile bir avlu etrafında düzenlenmiş benzer şekilli bir grup konut etrafında organize edilmişti. Köyden kente pasif bir şekilde gelişen bir yığılma değil, açıkça *ex nihilo* olarak yaratılmış planlı bir şehirdi. Dolayısıyla bu dönemin planlamacıları eksiksiz bir kent planı oluşturma yeteneğine sahipti ve böylece iç organizasyonu ve başlıca anıtları da dahil olmak üzere bir kentin ne olduğuna dair bir fikirleri vardı. Uruk kültürünün etki alanının her yerinde kentleşmeye rastlanmaz; en kuzey ucundaki Arslantepe'de kayda değer büyüklükte bir saray vardı ama etrafı herhangi bir kentsel alanla çevrili değildi.

 Habuba Kabira'dan bir evin bir kısmının mobil mülküyle birlikte yeniden inşası, Bergama Müzesi.
Habuba Kabira ve Cebel Aruda yerleşimlerindeki evlerin incelenmesi, kentsel toplumun ortaya çıkışına eşlik eden sosyal evrimi ortaya koymuştur. Daha iyi bilinen ilk sit alanında, ortalama 400 m2'lik bir alanı kaplayan farklı boyutlarda evler bulunurken, en büyükleri 1000 m2'den fazla bir alana sahiptir. Kanas Tepesi'nin anıtsal grubunun 'tapınakları' şehrin liderleri için konutlar olabilir. Dolayısıyla bunlar, Geç Uruk döneminin kent merkezlerinde (önceki dönemden çok daha fazla) var olan sosyal farklılaşmayı gösteren oldukça hiyerarşik yaşam alanlarıdır. Yeni oluşmakta olan kent toplumunun bir başka özelliği de evsel mekânın düzenlenişinde ortaya çıkmaktadır. Evler, Obeyd döneminde geçerli olan üçlü plandan geliştirilen, ancak bir kabul alanı ve diğer odaların etrafında düzenlendiği merkezi bir mekânla (belki de gökyüzüne açık) genişletilen yeni bir kat planıyla kendi içlerine katlanıyor gibi görünmektedir. Dolayısıyla bu evler, misafirlerin kabul edilebileceği kamusal bir alandan ayrılmış özel bir alana sahipti. Köy toplumlarından çok daha büyük bir topluluğa sahip olan kent toplumunda, hane dışındaki insanlarla ilişkiler daha mesafeli hale gelmiş ve bu da evin bu şekilde ayrılmasına yol açmıştır. Böylece eski kırsal ev, kentsel toplumun gerçeklerine uyarlandı. Bu merkezi mekânlı ev modeli, sonraki dönemlerde Mezopotamya kentlerinde çok yaygın kaldı, ancak konutların kat planlarının çok çeşitli olduğu ve farklı yerlerdeki şehirciliğin gelişimine bağlı olduğu unutulmamalıdır.

#### "Sembolik teknoloji", muhasebe ve bürokrasinin gelişimi

 Proto-çivi yazısı piktografik karakterler içeren tablet (MÖ 4. binyıl sonu), Uruk III.
 Muhasebe simgeleriyle birlikte kil zarf, Geç Uruk dönemi, Susa'dan, Louvre.
Uruk dönemi, özellikle geç evresinde, "sembolik teknoloji"nin patlamasıyla karakterize edilir: daha karmaşık bir insan toplumunu verimli bir şekilde yönetmek için işaretler, imgeler, sembolik tasarımlar ve soyut sayılar kullanılmıştır. Bazı önemli ekonomik işlevlere sahip kurumların ve hanelerin ortaya çıkmasına, idari araçların ve ardından muhasebe araçlarının geliştirilmesi eşlik etmiştir. Bu gerçek bir 'yönetim devrimiydi'. Geç Uruk döneminde bir kâtip sınıfı gelişmiş ve bürokrasinin gelişimine katkıda bulunmuştur, ancak bu sadece büyük kurumlar bağlamında gerçekleşmiştir. Birçok metin, yazmayı öğrenmek için sözcük listelerini de kullanabilen çırak kâtipler için yönetsel metinlerin üretiminde eğitimin varlığına işaret ediyor gibi görünmektedir. Bu, özellikle, kâtibin sorumluluğundaki depolarda stokta bulunan ürünlerin tam sayısını tutmak için ürünlerin geliş ve gidişlerini - bazen alım ve satım olarak sunulan - not ederek ticaret merkezlerini hassasiyetle yönetmelerini sağlamıştır. Bu depolama alanları kapatılır ve sorumlu yöneticinin mührü ile işaretlenirdi. Kâtip sınıfı uzun yıllar boyunca devleti anlama ve yönetme, tarlaların, birliklerin ve zanaatkârların sömürü ve üretim kapasitesiyle ilgilenmiş, bu da envanterlerin üretilmesini gerektirmiş ve bir kurumun ya da onun alt bölümlerinden birinin faaliyetlerinin gerçek arşivlerinin oluşturulmasına yol açmıştır. Bu, daha fazla yönetim aracının, özellikle de gerçek yazının giderek gelişmesi sayesinde mümkün olmuştur.

Mühürler, stoklanan ya da takas edilen malları güvence altına almak, depolama alanlarını emniyete almak ya da bir yöneticiyi veya tüccarı tanımlamak için kullanılmıştır. MÖ 7. binyılın ortalarından itibaren kullanıldıkları kanıtlanmıştır. Kurumların ve uzun mesafeli ticaretin gelişmesiyle birlikte kullanımları yaygınlaşmıştır. Uruk dönemi boyunca silindir mühürler (üzerine bir motif kazınmış silindirler, kilin üzerine yuvarlanarak bir sembol basılabilir) icat edilmiş ve basit mühürlerin yerini almıştır. Kil zarfları ve tabletleri mühürlemek, nesneleri ve malları doğrulamak için kullanıldılar çünkü mührü uygulayan kişi ya da temsil ettikleri kurum için bir imza işlevi görüyorlardı. Bu silindir mühürler birkaç bin yıl boyunca Yakın Doğu medeniyetinin karakteristik bir unsuru olarak kalacaktır. Başarılarının nedeni, bir imge ve dolayısıyla daha ayrıntılı, öyküsel bir yapıya ve belki de bir büyü unsuruna sahip bir mesaj sunma olanaklarında yatıyordu.

Uruk döneminde ayrıca muhasebe araçları olarak görünen simgeler ve simge içeren kil zarflar da geliştirilmiştir. Bunlar üzerine silindir mühür vurulmuş kil toplardır ve içlerinde simgeler (*calculi* olarak da adlandırılır) bulunur. Bu sonuncular çeşitli biçimlerde olabilir: toplar, koniler, çubuklar, diskler, vs. Bu modellerin her birinin belirli bir sayısal değeri ya da belirli bir mal türünü temsil ettiği belirlenmiştir. Kurumların (malların gelişi ve gidişi) veya ticari işlemlerin yönetimi için bilgi depolamayı ve bu bilgileri başka yerlere göndermeyi mümkün kıldılar. Bu *calculi*'ler belki de sonraki birkaç bin yıl boyunca Yakın Doğu'daki yerleşimlerde bulunan ve işlevleri belirsizliğini koruyan simgelerle aynı türdendir. *Calculi*'leri içeren kil topların yüzeyine çentikler atılarak, gerçek yazının geliştirilmesinden önce (bu konuda aşağıya bakınız) yardımcı bir bellek görevi gören sayısal tabletlerin oluşturulduğu düşünülmektedir.

Yazının gelişimi, muhasebe uygulamalarından kaynaklansın ya da kaynaklanmasın, bilgilerin daha kesin ve uzun vadeli olarak not edilmesini mümkün kılan yeni bir yönetim aracını temsil ediyordu. Bu idari uygulamaların gelişimi, neyi ölçeceklerine (hayvanlar, işçiler, yün, tahıl, aletler, çanak çömlek, yüzeyler, vs.) bağlı olarak değişen bir ölçüm sisteminin geliştirilmesini gerektirmiştir. Bu sistemler çok çeşitlidir: bazıları sonraki dönemlerde evrensel sistem haline gelecek olan seksajimal sistemi (60 tabanı) kullanırken, diğerleri ondalık sistemi (10 tabanı) ya da hatta 'biseksajimal' adı verilen karma bir sistemi kullanmaktadır ki tüm bunlar metinlerin anlaşılmasını daha da zorlaştırmaktadır. Zaman sayma sistemi de Geç Uruk dönemindeki kurumların kâtipleri tarafından geliştirilmiştir.

### Entelektüel ve sembolik yaşam

Uruk döneminde toplumun yaşadığı gelişmeler, zihinsel ve sembolik alanda bir dizi farklı olgu olarak ortaya çıkan bir etkiye sahipti. İlk olarak, yazının ortaya çıkışı şüphesiz ilk devletin yönetimsel ihtiyaçlarıyla bağlantılı olsa da derin entelektüel değişimlere yol açmıştır. Sanat aynı zamanda siyasi güç tarafından daha fazla şekillendirilen bir toplumu yansıtmış ve dini kültler daha öncekinden daha etkileyici ve gösterişli hale gelmiştir. Bu dönemde dini düşüncenin gelişimi çok az anlaşılmıştır.

#### Yazı

 Uruk'tan idari tablet, Uruk IV'ten (MÖ 3350-3200 civarı), piktografik formda işaretler. Bergama Müzesi.
Yazı, Orta Uruk döneminde çok erken ortaya çıkmış, Geç Uruk ve Cemdet Nasr dönemlerinde daha da gelişmiştir. Kamış kalemle yazılmış ilk kil tabletler Uruk IV'te (Eanna mahallesinde yaklaşık 2000 tablet bulunmuştur) ve bazıları da Susa II'de bulunmuştur ve sadece sayısal işaretlerden oluşmaktadır. Cemdet Nasr dönemi için daha fazla yerden daha fazla kanıt vardır: çoğunluk Uruk III'ten (yaklaşık 3000 tablet), aynı zamanda Cemdet Nasr, Ukair Tepesi, Umma, Hafadce, Eşnunna, Ninova, Brak Tepesi, Habuba Kabira, vb. ve İran'da (özellikle Susa) Yakın Doğu'da geliştirilen ikinci yazı sistemi olan proto-Elamit yazıya sahip tabletlerden gelmektedir.

Bu döneme ait metinler çoğunlukla idari tiptedir ve özelden ziyade kamusal gibi görünen bağlamlarda (saraylar veya tapınaklar) bulunur. Ancak bu döneme ait toplam külliyatın çoğunluğunu oluşturan Uruk metinleri, üretildikleri ve kullanıldıkları bağlamdan ziyade bir çöp yığınında bulunmuştur; bu da onları tanımlamayı zorlaştırmaktadır. Arkaik karakterleri nedeniyle yorumlanmaları da aynı derecede sorunludur. Yazı henüz çivi yazısı değildir, ancak çizgiseldir. Bu metinler 1930'larda ilk yayıncıları Adam Falkenstein tarafından yanlış anlaşılmış ve ancak sonraki 20 yıl boyunca Alman araştırmacılar Hans Nissen, Peter Damerow ve Robert Englund'un çalışmaları sayesinde önemli ilerlemeler kaydedilmiştir. İdari metinlerin yanı sıra, yazının başlangıcından itibaren, Mezopotamya uygarlığının karakteristiği olan ve farklı temalara göre işaretleri derleyen (zanaat, metal, çanak çömlek, tahıl, yer adları vb. listeleri) bazı edebi metinler, sözcük listeleri, bilimsel türde sözlük çalışmaları keşfedilmiştir. Dikkate değer bir örnek, geç Uruk'taki çok sayıda uzman işçi türünü gösteren çeşitli farklı zanaatkâr türlerinin (çömlekçiler, dokumacılar, marangozlar, vb.) listelendiği *Meslekler Listesi*'dir (MÖ 3. binyıldan bilinen Lú.A serisinin atası).

Yazının kökenlerinin nedenleri ve seyri tartışmalıdır. Baskın teori, bunların daha eski muhasebe uygulamalarından, özellikle de yukarıda bahsedilen kalkülüslerden türediğine dayanmaktadır. Denise Schmandt-Besserat tarafından geliştirilen modelde, simgeler önce kil zarflara, daha sonra kil tabletlere rapor edilmiş ve bu da ilk yazılı işaretlerin, piktogramların, fiziksel bir nesneyi temsil eden çizimlerin (logogramlar, bir işaret = bir kelime) yaratılmasına yol açmıştır. Ancak bu çok tartışmalıdır çünkü simgeler ile onların yerini alan piktogramlar arasında açık bir benzerlik yoktur. Genel olarak, ilk gelişme (MÖ 3300-3100 civarında meydana gelen) muhasebe ve yönetim uygulamalarına dayandığı için korunmuş ve H. Nissen ve R. Englund tarafından daha ayrıntılı olarak incelenmiştir. Bu yazı sistemi piktografiktir ve kamış kalem kullanılarak kil tabletlere kazınmış çizgisel işaretlerden oluşur (hem kamış hem de kil Güney Mezopotamya'da çok kolay erişilebilirdir).

Uruk dönemine ait metinlerin çoğu yönetim ve muhasebe ile ilgilidir; dolayısıyla yazının, daha karmaşık işlemleri kaydetme ve bir arşiv oluşturma imkanı sunduğu için, zaman içinde daha fazla yönetimle uğraşan devlet kurumlarının ihtiyaçlarına yanıt olarak geliştirildiğini düşünmek mantıklıdır. Bu açıdan bakıldığında, MÖ 3400-3200 yılları arasında gelişen yazı öncesi sistem bir yardımcı bellek işlevi görüyordu ve tam cümleleri kaydetme yeteneğine sahip değildi çünkü yalnızca gerçek nesneler, özellikle de mallar ve insanlar için semboller, çok sayıda farklı metrolojik sistem için çok sayıda sayısal işaret ve yalnızca birkaç eylem içeriyordu (Englund bu aşamayı 'sayısal tabletler' ve 'sayısal-ideografik tabletler' olarak adlandırmaktadır). Daha sonra işaretler daha fazla sayıda değer almaya başladı ve idari işlemlerin daha kesin bir şekilde kaydedilmesini mümkün kıldı (yaklaşık MÖ 3200-2900, Englund'un proto-çivi yazısı aşaması). Bu dönemde ya da daha sonra (en geç MÖ 2800-2700 civarında), resfebe ilkesi aracılığıyla başka bir anlam türü kaydedildi: piktogramların bir araya gelmesi eylemleri gösterebilirken (örneğin *baş* + *su* = *içmek*), fikirleri temsil etmek için homofoni kullanılabilirdi ('ok' ve 'hayat' Sümercede aynı şekilde telaffuz edilirdi, bu nedenle 'ok' işareti, aksi takdirde resimsel olarak temsil edilmesi zor olan 'hayat'ı belirtmek için kullanılabilirdi). Böylece bazı ideogramlar ortaya çıktı. Aynı prensibi takiben, fonetik işaretler yaratıldı (fonogramlar, bir işaret = bir ses). Örneğin, 'ok' Sümercede TI olarak telaffuz ediliyordu, bu nedenle 'ok' işareti [ti] sesini belirtmek için kullanılabilirdi). MÖ 3. binyılın başlarında, Mezopotamya yazısının temel ilkeleri - logogramlar ve fonogramların ilişkilendirilmesi - yerine oturtulmuştu. Yazı artık dilin gramer unsurlarını ve dolayısıyla tam cümleleri kaydedebiliyordu ki bu olanak birkaç yüzyıl sonrasına kadar doğru düzgün kullanılmamıştı.

Jean-Jacques Glassner tarafından savunulan daha yeni bir teori, yazının başlangıçtan itibaren sadece bir yönetim aracı olmadığını, aynı zamanda kavramları ve dili (örneğin Sümerce) kaydetmek için bir yöntem olduğunu, çünkü icadından itibaren işaretlerin sadece gerçek nesneleri (piktogramlar) değil, aynı zamanda fikirleri (ideogramlar) ve bunlarla ilişkili sesleri (fonogramlar) de temsil ettiğini savunmaktadır. Bu teori, yazıyı radikal bir kavramsal değişim olarak sunmakta ve dünyanın algılanma biçiminde bir değişikliğe yol açmaktadır. Yazının başlangıcından itibaren kâtipler idari belgelerin kenarlarına sözcük listeleri yazmıştır. Bunlar, işaretleri 'ailelerine' göre sınıflandırmada, yeni işaretler icat etmede ve yazı sistemini geliştirmede yazı sisteminin olanaklarını keşfetmelerini sağlayan uygun bilimsel çalışmalardı, ancak daha genel olarak, yaşadıkları dünyayı oluşturan şeylerin bir sınıflandırmasını da üretiyor ve onu anlamalarını geliştiriyorlardı. Glassner'a göre bu, yazının icadının tamamen maddi kaygılarla ilişkilendirilemeyeceğini göstermektedir. Böyle bir sistemin icadı, özellikle soyut olanı temsil etmek için imge ve bir işaretin taşıyabileceği farklı anlamlar üzerine düşünmeyi gerektirmiştir.

#### Sanat

 Uruk'ta keşfedilen bir kadın başı, "Varka'nın Maskesi".
Uruk dönemi, sembolik alanda önemli değişikliklere eşlik eden kayda değer bir yenilenmeye sahne olmuştur. Bu durum öncelikle sanatsal araçlarda görülür: çömlekçi çarkının geliştirilmesinden sonra çömlek formları daha ilkel hale gelmiş, bu da dekoratif unsurlara odaklanmadan seri üretime olanak sağlamıştır. Boyalı çanak çömlekler önceki dönemlere kıyasla daha az yaygındır; süsleme yoktur ya da sadece çentik veya topaklar vardır. Toplumun daha karmaşık hale gelmesi ve güçlerini daha farklı şekillerde ifade etmek isteyen daha güçlü elitlerin gelişmesi, kendilerini başka araçlarla ifade edebilen sanatçılara yeni fırsatlar sundu. Heykel, ister yuvarlak oyulmuş olsun, ister steller ve özellikle de ilk kez Orta Uruk döneminde ortaya çıkan silindir mühürler üzerine kabartma olarak yapılmış olsun, olağanüstü bir önem kazanmıştır. Bunlar çok sayıda araştırmanın konusu oldu çünkü bu dönem insanlarının zihinsel evrenine dair çok iyi kanıtlardır ve damga mühürlere göre daha karmaşık sahneleri temsil etme olasılığının bir sonucu olarak sembolik mesajların yayılması için bir araçtır, çünkü süresiz olarak yuvarlanabilirler ve damgalardan daha fazla dinamizme sahip bir anlatım yaratırlar.

Dönemin sanatsal kanonları, önceki dönemlere kıyasla açıkça daha gerçekçidir. İnsan bu sanatın merkezinde yer almaktadır. Susa'da (II. tabaka) bulunan silindir mühürler ve silindir mühür baskıları dönemin en gerçekçi örnekleridir: bunlar toplumun merkezi figürü olan hükümdarın yanı sıra gündelik hayatla, tarımla ve zanaatla (çömlekçilik, dokumacılık) uğraşan sıradan insanları da temsil etmektedir. Bu gerçekçilik 'hümanist' olarak adlandırılabilecek gerçek bir değişime işaret eder, çünkü Mezopotamya sanatında bir dönüm noktasına ve daha genel olarak zihinsel evrende insanı ya da en azından insan formunu daha önce hiç olmadığı kadar önemli bir konuma yerleştiren bir değişime işaret eder. Belki de Uruk döneminin sonunda, sonraki dönemlerde norm haline gelen ilahların antropomorfizminin ilk işaretleri ortaya çıkar. Uruk vazosu hiç kuşkusuz tanrıça İnanna'yı insan biçiminde temsil etmektedir. Buna ek olarak, gerçek ve fantastik hayvanlar mühürlerde her zaman yer almış, çoğu zaman sahnenin ana konusu olmuştur. Çok yaygın bir motif, silindir mührün sunduğu yeni olanaklardan yararlanarak, bir dizi hayvanı kesintisiz bir çizgi halinde temsil eden 'döngü' motifidir.

Heykeltıraşlık, mühürlerin tarzını ve temalarını takip etmiştir. Tanrıları ya da 'rahip-kralları' temsil eden küçük heykeller yapılmıştır. Uruk sanatçıları, özellikle Eanna'nın III. tabakasındaki (Cemdet Nasr dönemi) Sammelfund'da (istif) bulunan eserlerle temsil edilen birçok dikkate değer eser yaratmışlardır. 'Av steli' ya da büyük kaymaktaşı vazo gibi steller üzerinde bulunan bazı kabartmalar, bir tanrıçaya, kuşkusuz İnanna'ya sunu sunan bir adam sahnesini temsil etmektedir. Bu eserler aynı zamanda askeri başarılar gerçekleştiren ve dini kültleri yöneten bir otorite figürünü ön plana çıkarır. Bu eserler aynı zamanda bireylerin özelliklerinin tasvirindeki gerçekçilik düzeyleriyle de karakterize edilirler. Uruk III sanatçılarının son dikkat çekici eseri, hasarlı bir halde keşfedilen, ancak muhtemelen orijinalinde bütün bir bedenin parçası olan, gerçekçi oranlara sahip yontulmuş bir kadın başı olan Varka Maskesi'dir.

#### Din

 Muhasebe tableti, Uruk III (MÖ 3200-3000 civarı): Tanrıça İnanna'nın bir festivali için hububat teslimatını listeliyor. Bergama Müzesi.
Geç Uruk döneminin dini evrenini anlamak çok zordur. Daha önce de belirtildiği gibi, özellikle Uruk'taki Eanna bölgesinde kült yerlerini arkeolojik olarak tespit etmek çok zordur. Ancak birçok durumda, yapıların kült temelleri, daha sonraki dönemlerde kesinlikle kutsal alan olan yapılarla benzerliklerine dayanarak çok olası görünmektedir: Uruk'un beyaz tapınağı, Eridu tapınakları, Ukair Tepesi. Burada sunak ve leğen gibi bazı dini yapılar bulunmuştur. Tanrılara tapınaklarda tapınıldığı anlaşılmaktadır. 'Ev' (É) işareti ile gösterilen birkaç tapınağı akla getirmektedirler, çünkü bu binalar tanrının dünyevi ikametgâhı olarak görülmüştür. Dini personel ('rahipler') bazı metinlerde iş listeleri gibi görünmektedir.

Tabletlerde en iyi tasvir edilen figür, MÙŠ işaretiyle gösterilen tanrıça, tapınağı Eanna'da bulunan Uruk'un büyük tanrıçası İnanna'dır (daha sonra İştar). Uruk'un diğer büyük tanrısı Anu (Gök) bazı metinlerde yer alıyor gibi görünse de kesin değildir çünkü onu gösteren işaret (bir yıldız) genel anlamda tanrıları da gösterebilir (DINGIR). Bu tanrılar günlük kültlerde ve sonraki dönemlerde olduğu gibi festival törenlerinde çeşitli sunular alırlardı. Uruk'un büyük vazosu da frizde sembolü görülen tanrıça İnanna'ya sunular getiren bir alayı temsil ediyor gibi görünmektedir. MÖ 4. binyılın dini inançları tartışma konusu olmuştur: Thorkild Jacobsen doğa ve bereket döngüsüyle bağlantılı tanrılara odaklanan bir din görmüştür, ancak bu çok spekülatif kalmıştır.

Diğer analizler, Cemdet Nasr dönemi Sümer şehirlerinde, tanrıça İnanna ve Uruk'taki mabedine odaklanan ve bu nedenle üstün bir konuma sahip olan kolektif bir kültün varlığını ortaya çıkarmıştır. Tanrılar, MÖ 3. binyıldan itibaren Mezopotamya'nın karakteristik özelliği olduğu üzere, belirli doğa güçleriyle bağlantılı olmaktan ziyade belirli şehirlerle ilişkilendirilmiş gibi görünmektedir. Kurumlar ve bürokrasiyle çevrili, zenginlik üretme ya da toplama kapasitelerine dayanan ve görünüşe göre bir kraliyet figürü tarafından kontrol edilen bir kültün varlığı, kaynaklarda görülen dinin, kurban eyleminin insanlar ve tanrılar arasındaki iyi ilişkileri korumak olarak görüldüğü ve böylece ikincisinin birincisinin refahını sağlayacağı resmi bir din olduğunu göstermektedir.

Uruk döneminin sonu
-------------------

Bazı yorumcular Uruk döneminin sonunu, Holosen dönemi iklim tarihinde ani bir soğuk ve yağışlı dönem olan Piora Salınımı ile bağlantılı iklim değişiklikleriyle ilişkilendirdi. Yapılan bir diğer açıklama da Kiş uygarlığı tarafından temsil edilen Doğu Sami kabilelerinin gelişidir.

|  |  |
| --- | --- |
|  | Wikimedia Commons'ta ***Uruk dönemi*** ile ilgili ortam dosyaları bulunmaktadır. |

Kaynakça
--------

1. ↑  Crawford 2004, s. 69
2. ↑  Crawford 2004, s. 75
3. ↑  Örneğin, ilk bölümün dönemi kapsadığı Frankfort 1970'de olduğu gibi.
4. 1 2  "Archaeological Periodisation [CDLI Wiki]". *cdli.ox.ac.uk*. 3 Aralık 2015 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 2 Aralık 2022.
5. ↑  Langer 1972, s. 9
6. ↑  "Site officiel du musée du Louvre". *cartelfr.louvre.fr*. 11 Kasım 2020 tarihinde kaynağından arşivlendi.
7. ↑  Cooper, Jerrol S. (1996). *The Study of the Ancient Near East in the Twenty-first Century: The William Foxwell Albright Centennial Conference* (İngilizce). Eisenbrauns. ss. 10-14. ISBN 9780931464966.
8. ↑  "Site officiel du musée du Louvre". *cartelfr.louvre.fr*. 11 Kasım 2020 tarihinde kaynağından arşivlendi.
9. ↑  Matthews, Roger (2002), *Secrets of the dark mound: Jemdet Nasr 1926–1928*, Iraq Archaeological Reports, **6**, Warminster: BSAI, ISBN 0-85668-735-9
10. ↑  Butterlin 2003, ss. 286–297
11. ↑  Benoit 2003, ss. 57–58
12. ↑  U. Finkbeiner and W. Röllig, (ed.), *Jamdat Nasr: period or regional style ?*, Wiesbaden, 1986
13. 1 2 3  R. Matthews, "Jemdet Nasr: The Site and the Period," *The Biblical Archaeologist* 55/4 (1992) pp. 196–203
14. ↑  M. S. Rothman (ed.
15. ↑  M.-J. Seux in Sumer 1999–2002, col. 342–343
16. ↑  B. Lafont in Sumer 1999–2002, col. 135–137
17. ↑  Huot 2004, ss. 94–99 ; Forest 1996, ss. 175–204
18. 1 2  Liverani 2006, ss. 32–52 Arkaik devletin farklı ekonomik faaliyetleri ve bunların varsayılan 'karmaşıklık' dereceleri üzerine.
19. ↑  Algaze 2008, ss. 40–61
20. 1 2  Liverani 2006, ss. 19–25
21. ↑  R. McC.
22. ↑  Glassner 2000, ss. 66–68
23. ↑  See thus Englund 1998, ss. 73–81
24. ↑  For a summary of the debate on this point, see: J. S. Cooper in Sumer 1999–2002, col. 84–91; B. Lafont in Sumer 1999–2002, col. 149–151; M.-J. Seux in Sumer 1999–2002, col. 339–344
25. ↑  Crüsemann, Nicola; Ess, Margarete van; Hilgert, Markus; Salje, Beate; Potts, Timothy (2019).
26. ↑  P. Michalowski in Sumer 1999–2002, col. 111
27. ↑  Convenient summary of the buildings in the levels of Uruk belonging to the Late Uruk period in Englund 1998, ss. 32–41, Huot 2004, ss. 79–89, Benoit 2003, ss. 190–195.
28. ↑  Forest 1996, ss. 133–137 sees these remains as a palatial complex.
29. ↑  Lloyd, S. "Uruk Pottery: A Comparative Study in relation to recent Finds at Eridu", Sumer, vol. 4, pp. 39-51, 1948
30. ↑  Englund 1998, ss. 27–29.
31. ↑  Summary of the excavations of this level, by S. Pollock, M. Pope and C. Coursey, "Household Production at the Uruk Mound, Abu Salabikh, Iraq," *American Journal of Archaeology* 100/4, 1996, pp. 683–698
32. ↑  Englund 1998, ss. 24–27
33. ↑  Englund 1998, ss. 24–27
34. ↑  M.-J. Stève, F. Vallat, H. Gasche, C. Jullien et F. Jullien, "Suse," *Supplément au Dictionnaire de la Bible* fasc. 73, 2002, col. 409–413
35. ↑  P. Amiet, "Glyptique susienne archaïque," *Revue Assyriologique* 51, 1957, p. 127
36. ↑  G. Johnson and H. Wright, "Regional Perspectives on Southwest Iranian State development," *Paléorient* 11/2, 1985, pp. 25–30
37. ↑  H. Weiss and T. Cuyler Young Jr. "Merchants of Susa: Godin V and plateau-lowland relations in the late Fourth Millennium B.C." *Iran* 10 (1975) pp. 1–17
38. ↑  Y. Majidzadeh, "Sialk III and the Pottery Sequence at Tepe Ghabristan: The Coherence of the Cultures of the Central Iranian Plateau," *Iran* 19 (1981) p. 146
39. 1 2  Butterlin 2003, ss. 139–150
40. ↑  P. Amiet, *L'âge des échanges inter-iraniens, 3500–1700 av.*
41. 1 2  Huot 2004, ss. 89–93
42. 1 2  E. Strommenger, *Habuba Kebira, eine Stadt vor 5000 Jahren*, Mayence, 1980
43. ↑  Butterlin 2003, ss. 347–357
44. ↑  I. L. Finkel, "Inscriptions from Tell Brak 1984," *Iraq* 47, 1985, pp. 187–189
45. ↑  "The Hamoukar Expedition". *The Oriental Institute of the University of Chicago* (İngilizce). 14 Şubat 2007 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 17 Nisan 2013.
46. ↑  D. Collon and J. Reade, "Archaic Nineveh," *Baghdader Mitteilungen* 14 (1983) pp. 33–41; G. Algaze, "Habuba on the Tigris: Archaic Nineveh Reconsidered," *Journal of Near Eastern Studies* 45/2 (1986) pp. 125–137; D. Stronach, "Village to Metropolis: Nineveh and the Beginnings of Urbanism in Northern Mesopotamia," in S. Mazzoni (ed.
47. ↑  Forest 1996, ss. 91–103; Huot 2004, ss. 75–78.
48. ↑  Summary of the campaign and interpretation in *Paléorient* 25/1, 1999.
49. ↑  B. Helwing, "Cultural interaction at Hassek Höyük, Turkey, New evidence from pottery analysis," *Paléorient* 25/1, 1999, pp. 91–99
50. ↑  M. Frangipane (ed.
51. ↑  Stein, Gil. ""World Systems Theory and Alternative Modes of Interaction in the Archaeology of Culture Contact"". 4 Aralık 2022 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 4 Aralık 2022.
52. ↑  Pitskhelauri, Konstantine (2012). "Uruk Migrants in the Caucasus" (PDF). *Bulletin of the Georgian National Academy of Sciences*. **6** (2). Gürcistan Ulusal Bilimler Akademisi. 7 Ekim 2013 tarihinde kaynağından (PDF) arşivlendi. Erişim tarihi: 3 Aralık 2022.
53. 1 2  e.g.
54. ↑  Debate begun in G. Algaze, "The Uruk Expansion: Cross Cultural Exchange in Early Mesopotamian Civilization," *Current Anthropology* Volume 30/5 (1989) pp. 571–608; the theory was presented in a more complete fashion in Id. *The Uruk World System: The Dynamics of Early Mesopotamian Civilization*, Chicago (1993, revised edition in 2005) and revised in Id. "The Prehistory of Imperialism: The case of Uruk Period Mesopotamia," M. S. Rothman (ed.
55. ↑  Butterlin 2003, ss. 98–107
56. ↑  G. Algaze, "Initial Social Complexity in Southwestern Asia: The Mesopotamian Advantage," *Current Anthropology* 42/2 (2001) pp. 199–233; Algaze 2008, ss. 40–63.
57. ↑  Álvarez-Mon, Javier (2020). *The Art of Elam CA. 4200–525 BC* (İngilizce). Routledge. s. 101. ISBN 978-1-000-03485-1.
58. ↑  "Louvre Museum Sb 2125". 17 Temmuz 2020 tarihinde kaynağından arşivlendi.
59. ↑  "Site officiel du musée du Louvre, Sb 2125". *cartelfr.louvre.fr*. 12 Kasım 2020 tarihinde kaynağından arşivlendi.
60. ↑  Cheng, Jack; Feldman, Marian (2007). *Ancient Near Eastern Art in Context: Studies in Honor of Irene J. Winter by her Students* (İngilizce). BRILL. s. 48. ISBN 978-90-474-2085-9.
61. ↑  J. N. Postgate, "Learning the Lessons of the Future: Trade in Prehistory through a Historian's Lens," *Bibliotheca Orientalis* 60/1–2, 2004, pp. 5–26.
62. ↑  Butterlin 2003, ss. 131–137
63. ↑  Butterlin 2003, ss. 386–390 for the conclusions.
64. ↑  Butterlin 2003, ss. 232–254, 334–338
65. ↑  Huot 2004, ss. 102–104; Butterlin 2003, ss. 151–157.
66. ↑  G. Philip, "Contacts between the 'Uruk' world and the Levant during the fourth millennium BC: evidence and interpretation," J. N. Postgate (ed.
67. ↑  B. Midant-Reynes, *Aux origines de l'Égypte, Du Néolithique à l'émergence de l'État*, Paris, 2003, pp. 296–301.
68. ↑  Redford, Donald B. *Egypt, Canaan, and Israel in Ancient Times.*
69. 1 2  Hartwig, Melinda K. (2014). *A Companion to Ancient Egyptian Art* (İngilizce). John Wiley & Sons. s. 427. ISBN 9781444333503.
70. 1 2  Butterlin 2003, ss. 66–70
71. 1 2  J. A. Ur, P. Karsgaard and J. Oates, "Early urban development in the Near East," *Science* 317/5842, (August 2007)
72. ↑  Shaw, Ian.
73. 1 2  Mitchell, Larkin. "Earliest Egyptian Glyphs". *Archaeology*. Archaeological Institute of America. 17 Şubat 2013 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 29 Şubat 2012.
74. ↑  On the details and range of changes in this foundational period in Mesopotamia in relation to other civilizations, see especially the contributions in M. Lamberg-Karlovsky (ed.
75. ↑  X. Faivre, "Outils," in Joannès (ed.) 2001, s. 608
76. ↑  Liverani 2006, ss. 15–19
77. ↑  M. Paszke, "Date palm and date palm inflorescences in the Late Uruk period (c. 3300 BC): botany and archaic script", in *Iraq* 81, 2019, pp. 221-239.
78. ↑  Englund 1998, ss. 181–213
79. ↑  B. Lafont, "Équidés," in Joannès (dir.) 2001, ss. 299–300
80. 1 2  Algaze 2008, ss. 66–68, 141–142
81. ↑  The 'secondary products revolution' of A. Sherratt "Plough and pastoralism: aspects of the secondary products revolution," in I. Hodder, G. Isaac and N. Hammond (ed.
82. ↑  Englund 1998, ss. 143–150
83. ↑  Liverani 2006, ss. 36–40; Algaze 2008, ss. 77–92.
84. ↑  Benoit 2003, s. 59; X. Faivre, "Céramique," in Joannès (ed.) 2001, s. 171; Butterlin 2003, ss. 71–72.
85. ↑  M. Yon (ed.
86. ↑  M. Müller-Karpe, "Aspects of early metallurgy in Mesopotamia", *Archeometry* 90, 1991, pp. 105-116; Algaze 2008, ss. 74–77
87. ↑  Forest 1996, s. 132
88. ↑  C. Castel and F. Joannès, "Pierre," in Joannès (ed.) 2001, s. 652
89. ↑  M. Sauvage, *La brique et sa mise en œuvre en Mésopotamie, Des origines à l'époque achéménide*, Paris, 1998, pp. 109–114
90. ↑  B. Lyonnet, «Véhicules», in Joannès (dir.) 2001, ss. 905–906
91. ↑  C. Michel, «Caravane», Joannès (dir.) 2001, s. 159
92. ↑  Algaze 2008, ss. 50–62
93. ↑  Forest 1996, ss. 160–161, 241–244; followed by J.-L. Huot, "Vers l’apparition de l’État en Mésopotamie.
94. 1 2  Butterlin 2003, ss. 92–94.
95. ↑  *Art of the First Cities: The Third Millennium B.C. from the Mediterranean to the Indus* (İngilizce). Metropolitan Museum of Art. 2003. s. 481. ISBN 9781588390431.
96. ↑  "Vorderasiatisches Museum Berlin". *repository.edition-topoi.org*. 2 Nisan 2019 tarihinde kaynağından arşivlendi.
97. ↑  "Vorderasiatisches Museum Berlin". *repository.edition-topoi.org*. 2 Nisan 2019 tarihinde kaynağından arşivlendi.
98. ↑  Benoit 2003, s. 61; D. P. Hansen, "Art of the Early City-States", in J. Aruz (ed.), *Art of the First Cities: The Third Millennium B.C. from the Mediterranean to the Indus*, New York, 2003, pp. 22-24.
99. 1 2  Benoit 2003, ss. 196–197
100. 1 2 3  Benoit 2003, ss. 208–211
101. ↑  P. Steinkeller, *History, Texts and Art in Early Babylonia*, Berlin and Boston, 2017, pp. 82-104
102. ↑  B. Lafont in Sumer 1999–2002, col. 134–135
103. 1 2  Liverani 2006, ss. 63–64; F. Joannès, "Sacrifice," Joannès (dir.) 2001, ss. 743–744
104. ↑  A. L. Oppenheim, *La Mésopotamie, Portrait d'une civilisation*, Paris, 1970, pp. 108–122.
105. ↑  Glassner 2000, ss. 238–250
106. ↑  Englund 1998, ss. 123–213 is a complete study of all the administrative sectors attested in texts from Late Uruk.
107. ↑  B. Lafont in Sumer 1999–2002, col. 160–162
108. ↑  Glassner 2000, ss. 231–238
109. ↑  S. Pollock, M. Pope and C. Coursey, "Household Production at the Uruk Mound, Abu Salabikh, Iraq," *American Journal of Archaeology* 100/4 (1996) pp. 683–698
110. ↑  Demoule, J.-P. (2009). "Naissance des inégalités et prémisses de l'État". Demoule, J.-P. (Ed.). *La Révolution néolithique dans le monde* (Fransızca). Paris. ss. 411-426.
111. ↑  J.-D. Forest, "The State: The Process of State Formation as Seen from Mesopotamia," S. Pollock and R. Bernbeck (ed.
112. ↑  *Art of the first cities : the third millennium B.C. from the Mediterranean to the Indus.* (İngilizce). s. 25.
113. ↑  *The Looting Of The Iraq Museum Baghdad The Lost Legacy Of Ancient Mesopotamia*. 2005. s. viii.
114. ↑  G. Emberling, "Urban Social Transformations and the Problem of the 'First City': New Research from Mesopotamia," M. L. Smith (ed.
115. ↑  V. G. Childe, "The Urban Revolution," *Town Planning Review* 21 (1950) pp. 3–17.
116. ↑  M. Van de Mieroop, *The Ancient Mesopotamian City*, Oxford, 1997, pp. 23–28 and following pages.
117. ↑  Algaze 2008, ss. 117–122 foregrounds the fact that the model of urbanism in northern Mesopotamia proved less durable than that of the south, since it declined at the beginning of the 3rd millennium BC.
118. 1 2  R. Vallet, "Habuba Kebira ou la naissance de l'urbanisme," *Paléorient*, 22/2 (1997) pp. 45–76
119. ↑  Forest 1996, ss. 154–157
120. ↑  Conference, William Foxwell Albright Centennial (1996). *The Study of the Ancient Near East in the Twenty-first Century: The William Foxwell Albright Centennial Conference* (İngilizce). Eisenbrauns. ss. 14-15. ISBN 9780931464966.
121. ↑  Englund 1998, ss. 106–111
122. ↑  Forest 1996, ss. 150–154; Liverani 2006, ss. 53–57
123. ↑  Englund 1998, ss. 43–45; Glassner 2000, ss. 219–223; Butterlin 2003, ss. 48–51, 77–80
124. ↑  On this evolution, notably demonstrated by the stratigraphy of Elam, see in particular A. Le Brun and F. Vallat, "Les débuts de l'écriture à Suse," *Cahiers de la DAFI* 8 (1978) pp. 11–59.
125. 1 2  Denise Schmandt-Besserat, *Before Writing*, 2 vol. Austin, 1992; Ead. *How Writing Came About*, Austin, 1996
126. 1 2  Discussions in Englund 1998, ss. 46–56 and Glassner 2000, ss. 87–112.
127. ↑  Glassner 2000, ss. 246–250
128. ↑  Englund 1998, ss. 111–120
129. ↑  Englund 1998, ss. 121–127
130. ↑  "Tablet W 9579,d /VAT 14674 : description on CDLI". 24 Temmuz 2012 tarihinde kaynağından arşivlendi.
131. ↑  Glassner 2000, ss. 45–68
132. ↑  B. Lafont in Sumer 1999–2002, col. 141–143
133. ↑  R. K. Englund (1998). "Elam iii. Proto-Elamite". *Encyclopaedia Iranica*. 20 Eylül 2017 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 4 Aralık 2022.
134. ↑  Publications in the series *Archaische Texte aus Uruk* (*ATU*), which was begun in 1936 by Adam Falkenstein, in the series *ADFU*, Leipzig / Berlin, 5 vol. parus.
135. ↑  Englund 1998, ss. 82–106; Glassner 2000, ss. 251–256.
136. ↑  For a quick representation of this tradition account, see J. Bottéro, «De l'aide-mémoire à l'écriture», dans *Mésopotamie, l'Écriture, la Raison et les Dieux*, Paris, 1997, pp. 132–166.
137. ↑  Glassner 2000 note pp. 180–215.
138. ↑  Glassner 2000, ss. 231–239
139. ↑  Benoit 2003, s. 62
140. ↑  Huot 2004, s. 75, refers to a 'humanist revolution.'
141. ↑  E. Rova, "Animali ed ibridni nel repertorio iconografico della glittica del periodico di Uruk," E. Cingano, A. Ghersetti, L. Milano (ed.
142. ↑  Benoit 2003, ss. 212–213
143. ↑  "Tablet W 5233,a/VAT 15245 : description on CDLI". 25 Eylül 2011 tarihinde kaynağından arşivlendi.
144. ↑  J.-C. Margueron, "Sanctuaires sémitiques," *Supplément au Dictionnaire de la Bible* 64B–65, Paris, 1991, col. 1119–1147
145. ↑  On this goddess in documents of the Uruk period, see the works of K. Szarzynska, "Offerings for the goddess Inana in archaic Uruk," *Revue d'assyriologie et d'archéologie orientale* 87/1 (1993) pp. 7–28; Ead. "The Cult of the Goddess Inanna in Archaic Uruk," *NIN: Journal of Gender Studies in Antiquity* 1 (2000) pp. 63–74
146. ↑  T. Jacobsen, *The Treasures of Darkness: A History of Mesopotamian Religion*, New Haven, 1976, pp. 23–73
147. ↑  Lamb 1995, s. 128
148. ↑  Lucy Wyatt (16 Ocak 2010). *Approaching Chaos: Could an Ancient Archetype Save C21st Civilization?*. s. 120. ISBN 9781846942556.

Konuyla ilgili yayınlar
-----------------------

### Tarih öncesi ve proto-historik Mezopotamya üzerine genel çalışmalar

* Briend, Jacques; Quesnel, Michel, (Ed.) (1999–2002). "Sumer". *Supplément au Dictionnaire de la Bible fasc. 72–73* (Fransızca). col. 77–359: Letouzey and Ané. SDB.
* Benoit, Agnès (2003). *Art et archéologie : les civilisations du Proche-Orient ancien*. Manuels de l'école du Louvre (Fransızca). Paris: RMN. BEN.
* Charvát, Petr (2002). *Mesopotamia Before History* (İngilizce). London & New York: Routledge. CHA.
* Crawford, Harriet E. W. *Sumer and the Sumerians* (2.2yıl=2004 bas.). Cambridge University Press. ISBN 9780521533386.
* Forest, Jean-Daniel (1996). *Mésopotamie: L'apparition de l'État, VIIe-IIIe millénaires* (Fransızca). Paris: Paris-Méditerranée. FOR.
* Huot, Jean-Louis (2004). *Une archéologie des peuples du Proche-Orient: vol. I, Des peuples villageois aux cités-États (Xe-IIIe millénaire av. J.-C.)* (Fransızca). Paris: Errances. Huot.
* Joannès, Francis (2001). *Dictionnaire de la civilisation mésopotamienne*. Bouquins (Fransızca). Paris: Robert Laffont. DIC.
* Lamb, Hubert H. (1995). *Climate, History, and the Modern World*. Londra: Routledge. ISBN 0-415-12735-1.
* Nissen, Hans-Jörg (1988). *The Early History of the Ancient Near East* (İngilizce). Chicago: University of Chicago Press. NIS.

### Uruk dönemi üzerine çalışmalar

* Algaze, Guillermo (2008). *Ancient Mesopotamia at the Dawn of Civilization: The Evolution of an Urban Landscape* (İngilizce). Chicago: University of Chicago Press. ALG.
* Algaze, Guillermo (1993). *The Uruk world system: the dynamics of expansion of early Mesopotamian civilisation* (İngilizce). Chicago; London: The University of Chicago Press.
* Butterlin, Pascal (2003). *Les temps proto-urbains de Mésopotamie: Contacts et acculturation à l'époque d'Uruk au Moyen-Orient* (Fransızca). Paris: CNRS Éditions. BUT.
* Englund, Robert K. (1998). "Texts from the Late Uruk Period". Bauer, Joseph; Englund, Robert K.; Krebernik, Manfred (Ed.). *Mesopotamien: Späturuk-Zeit und Frühdynastische Zeit*. Orbis Biblicus et Orientalis (İngilizce). Fribourg et Göttingen: Universitätsverlag Freiburg Schweiz and Vandenhoeck and Ruprecht. ss. 15-233. ENG.
* Glassner, Jean-Jacques (2000). *Écrire à Sumer: L'invention du cunéiforme*. L'Univers historique (Fransızca). Paris: Éditions du Seuil. GLA.
* Liverani, Mario (2006). *Uruk: The First City* (İngilizce). Zainab Bahrani and Marc Van de Mieroop tarafından çevrildi. Londra: Equinox. LIV.

| * g
* t
* d
Antik Mezopotamya |
| --- |
| Coğrafya | 

|  |  |
| --- | --- |
| Modern | 
* Basra Körfezi
* Yukarı Mezopotamya
* Dicle-Fırat havzası
	+ Dicle
	+ Fırat
* Mezopotamya Bataklıkları
* Suriye Çölü
* Toros Dağları
* Zagros Dağları

 |
| Antik | 
* Akad
* Asur
* Babil
* Keldan
* Elam
* Hatti
* Med
* Hurri
* Mitanni
* Sümer
* Urartu
* Şehirler

 |

 | Antik Mezopotamya silindir mühürü |
| Tarih | 

|  |  |
| --- | --- |
| Tarih öncesi | 
* Aşölyen
* Mousteryan
* Zarziyan
* Natufyan
* Çanak Çömlek Öncesi Neolitik A
* Çanak Çömlek Öncesi Neolitik B
* Hassuna/Samarra
* Halaf
* Obeyd
* Uruk
* Cemdet Nasr

 |
| Tarih | 
* Erken Hanedanlık
* Akad
* III. Ur
* Eski Babil
* Kasit
* Yeni Asur
* Yeni Babil
* Ahameniş
* Selevkos
* Part
* Roma
* Sasani
* Müslüman fethi

 |

 |
| Diller | 
* Akadca
* Amorice
* Aramice
* Eblaca
* Elamca
* Kutça
* Hititçe
* Hurrice
* Luvice
* Orta Farsça
* Eski Farsça
* Palaca
* Partça
* Proto-Ermenice
* Sümerce
* Urartuca

 |
| Kültür/Toplum | 
* Mimarisi
* Sanat
* Çivi yazısı
* Akad edebiyatı
* Sümer edebiyatı
* Müzik
* Mitoloji
* Din

 |
| Arkeoloji | 
* Irak Ulusal Müzesi
* Yağma
* Tell

 |

| * g
* t
* d
Irak Irak konuları |
| --- |
| 

| Tarih |
| --- |
| 

|  |  |
| --- | --- |
| Kronoloji | 
* Obeyd kültürü
* Hassuna kültürü
* Halaf kültürü
* Halaf-Obeyd Geçiş dönemi
* Samarra kültürü
* Uruk dönemi
* Cemdet Nasr dönemi
* Sümerler
* Subartu
* Akad İmparatorluğu
* Sümer Guti Hanedanı
* Neo-Sümer İmparatorluğu
* Isin-Larsa dönemi
* Birinci Babil Hanedanı
* Erken Asur dönemi
* Eski Asur dönemi
* Orta Asur İmparatorluğu
* Kassitler
* Simurrum kültürü
* Babil
* Asurlular
* Yeni Asur İmparatorluğu
* Yeni Babil İmparatorluğu
* Babil'in Düşüşü
* Ahameniş Asuru
* Selefkî Babili
* Part Babili
* Sassani Asoristanı

 |
| 638-1958 | 
* Müslümanların Mezopotamya'yı fethi
* Emevîler
* Abbâsîler
* Büveyhîler
* Karakoyunlular
* Akkoyunlular
* Safevîler

* Mezopotamya Memlûk Hanedanı

* Osmanlı Irak'ı
* Mezopotamya Mandası
* Irak Mandası
* Irak Krallığı
	+ Krallar
* Arap Federasyonu

 |
| Cumhuriyet | 
* 1958-1968
* 1968-2003
* 2003-2011
* 2011-günümüz

* Arap Sosyalist Baas Partisi - Irak Bölgesi
	+ Ulusal Komutanlık
* Saddam Hüseyin
* Irak-Kürt çatışması
* 1974-75 Şattülarap çatışması
* 1977 Irak'ta Şii ayaklanması
* 1979-1980 Irak'ta Şii ayaklanması
* Kitle imha silahları
* Irak-İran Savaşı
* Opera Operasyonu
* Kuveyt'in İşgali
* Körfez Savaşı
	+ 1991 ayaklanmaları
* Irak ambargosu
* Irak Savaşı
	+ ABD istilası
	+ Irak Direnişi
	+ ABD askerlerinin çekilmesi
* İsyan (2011-2013)
* İç Savaş (2014-2017)
	+ Musul Muharebesi
* İsyan
	+ 2019-2021 protestoları
* 2021-2022 Irak siyasi krizi

 |

 |

 |
| 

| Coğrafya |
| --- |
| 
* Fav yarımadası
* Yukarı Mezopotamya
* Aşağı Mezopotamya
* Sınırlar
* Fırat Nehri
* Hemrin Dağları
* Göller
* Adalar
* Mezopotamya
* Mezopotamya Bataklıkları
* Basra Körfezi
* Yerler
* Şattülarap
* Suriye Çölü
* Dicle Nehri
* Um Kasr
* Zagros Dağları
* Canlı türleri
* Sincar Dağları

 |

 |
| 

| Siyaset |
| --- |
| 
* İdari bölgeler
* Anayasa
* Temsilciler Meclisi (yasama organı)
* Seçimler
* Dış yardım
* Dış ilişkiler
* Hükûmet
	+ Bakanlar Kurulu
	+ Cumhurbaşkanlığı Konseyi
	+ Cumhurbaşkanı
		- Liste
	+ Başbakan
		- Liste
* İnsan hakları
	+ Saddam öncesi Irak'ta
	+ Saddam dönemi Irak'ta
	+ İstila sonrası Irak'ta
		- IŞİD kontrolündeki bölgede
	+ LGBT
	+ Din özgürlüğü
	+ Kadın hakları
* Hukuk
* Askeriye
* Polis
* Siyasi partiler
* Yargı
* Savaşlar ve çatışmalar

 |

 |
| 

| Ekonomi |
| --- |
| 
* Bankalar
* Merkez Bankası
* Şirketler
* Yolsuzluk
* Dinar (para birimi)
* Altyapı
* Yabancı yatırım
* Petrol endüstrisi
* Petrol rezervleri
* Menkul Kıymetler Borsası
* Telekomünikasyon
* Ulaşım
* Havayolları
* Demiryolları
* Turizm

 |

 |
| 

| Toplum |
| --- |
| 

|  |  |
| --- | --- |
| Demografi | 
* Iraklılar
* Diller
	+ Mezopotamya Arapçası
	+ Aramice
	+ Kürtçe
	+ Irak Türkmencesi
	+ Farsça
* Azınlıklar
	+ Ermeniler
	+ Süryaniler
	+ Çerkesler
	+ Kürtler
	+ Sâbiîler
	+ Bataklık Arapları
	+ Farslar
	+ Solluba
	+ Irak Türkmenleri
	+ Yahudiler
* Din
	+ İslam
	+ Hristiyanlık
	+ Sâbiîlik
	+ Yezîdîler
	+ Dinsizlik

 |
| Genel | 
* Sanat
* Sinema
* Mutfak
* Kültür
* Edebiyat
* Eğitim
* Sağlık
* Medya
* Televizyon
* Müzik
* Sigara
* Spor
* İşgal evi
* Resmi tatiller
	+ Mezopotamya bahar şenliği (Akitu)
	+ Sâbiî Yeni Yılı

 |

 |

 |
| 
* Kategori Kategori
* Commons sayfası Commons

 |

| * g
* t
* d
Suriye Suriye konuları |
| --- |
| Tarih | Zaman çizelgesi

|  |  |
| --- | --- |
| Tarih öncesi Suriye | 
* Levanten koridoru
* Natufyan kültürü
* Halaf kültürü
* Uruk dönemi
* Ebu Hureyhe
* Esvad
* Yarmukyan kültürü

 |
| Antik Suriye | 
* Amoriler
* Akad İmparatorluğu
* Aramiler
* Kenan
* Eski Asur dönemi
* Orta Asur dönemi
* Ebla
* Yamhad
* Katna
* Mari
* Ugarit
* Aram-Şam
* Geç Hititler
* Yeni Asur İmparatorluğu
* Yeni Babil İmparatorluğu
* Eber-Nari
* Seleukos İmparatorluğu
* Part İmparatorluğu
* Roma Suriyesi
* Palmira İmparatorluğu
* Bizans Suriyesi

 |
| Orta Çağ Suriyesi | 
* Müslüman fethi (636)
* Biladü'ş-Şam
* Tolunoğulları
* İhşîdîler
* Zengiler
* Hamdaniler
* Mirdasoğulları
* Fâtımîler
* Büyük Selçuklu İmparatorluğu
* Haçlı devletleri
	+ Urfa Kontluğu
	+ Antakya Prensliği
	+ Trablus Kontluğu
* Eyyûbîler (1174-1260)
* Memlûk Devleti (1260-1516)

 |
| Yeni Çağ Suriyesi | 
* Osmanlı Suriyesi (1516-1918)

 |
| Modern Suriye | 
* Suriye Arap Krallığı (1920)
* Hacı Fadıl Hükûmeti
* Fransız Mandası
	+ Suriye Federasyonu (1922-25)
	+ Suriye Devleti (1925-30)
	+ Manda Yönetimindeki Cumhuriyet (1930-46)
* Bağımsız Birinci Cumhuriyet (1946-50)
* İkinci Suriye Cumhuriyeti (1950-58, 1961-63)
* Birleşik Arap Cumhuriyeti (1958-61)
* İç savaş

 |

 | Suriye arması |
| Coğrafya | 
* Sınırlar
* Şehirler
* İlçeler
* İller
* Nehirler
* Yanardağlar

|  |  |
| --- | --- |
| Özellikler | 
* Anti-Lübnan Dağları
* Asi Nehri
* Fırat
* Golan Tepeleri
* Havran
* Hermon
* Suriye Çölü
* Yukarı Mezopotamya

 |
| İlgili | 
* Bereketli Hilal
* Levant
* Güney Suriye
* Suriye (bölge)

 |

 |
| Siyaset | 
* Anayasa
* Kabine
* Bakanlıklar
	+ Başbakan
		- liste
* Devlet başkanı
	+ liste
* Başkan yardımcısı
* Dış ilişkiler
	+ Golan Tepeleri hak iddiası
	+ İskenderun
* Golan Tepeleri'nin statüsü
* İnsan hakları
	+ LGBT
* Parlamento
	+ Başkanlar
* Milliyetçilik
* Seçimler
* Siyasi partiler
	+ Arap Sosyalist Baas Partisi
		- ulusal / bölgesel komutanlık
	+ Ulusal İlerici Cephe
	+ Değişim ve Özgürlük için Halk Cephesi
* Terörizm
* Yargı
	+ Yüksek Anayasa Mahkemesi
	+ Yüksek konsey

|  |  |
| --- | --- |
| Askeriye | 
* Ordu
* Hava kuvvetleri
	+ Hava savunma kuvvetleri
* Donanma
* Kitle imha silahları

 |

 |
| Ekonomi | 
* Borsa
* Merkez Bankası
* Para birimi
* Sanayi
* Şirketler
* Tarım
* Uluslararası sıralama

|  |  |
| --- | --- |
| Altyapı | 
* Enerji ve mineral kaynakları
	+ Petrol endüstrisi
* İletişim
* Su temini ve sanitasyon
* Ulaşım

 |

 |
| Toplum | 
* Demografi
* Eğitim
* Halk
	+ diaspora
	+ mülteciler (2011-günümüz)
* İzcilik
* Resmi tatiller
* Sağlık

|  |  |
| --- | --- |
| Kültür | 
* Arma
* Bayrak
* Dil
* Din
* Filmler
* Medya
	+ Televizyon
* Millî marş
* Mutfak
* Müzik
* Sigara

 |

 |
| 
* Kategori Kategori
* Commons sayfası Commons
* VikiProje Vikiproje

 |