M.Ö. 2000 yılında Anadolu'da konuşulan diller. Sarı renkle **Hitit** dilinin merkez bölgesi; mavi renkte ölü dil olan *Luvi* dilinin Anadolu Kolu; kırmızı renkli *Palaiko* adı verilen Hitit İmparatorluğu’na bağlı olan ve onun kuzeye doğru uzantısı durumunda bulunan bölgede ise M.Ö. 1500 yılına kadar konuşulan ve daha sonra Kafkasya’dan gelen göçler neticesinde ölü dil durumuna düşen *Palaik* dili gösterilmektedir.**Hititçe** veya **Hitit dili** (Hititçe: 𒉈𒅆𒇷; *nešili* veya *nešaumnili*), Tunç Çağı'nda Anadolu'da yaşamış Hititlerin veya dillerinde kendilerine verdikleri isimleri ile Neşalıların konuşmuş olduğu, Hint-Avrupa dillerinin Anadolu alt grubuna ait bir ölü dil. Dil, diğer Anadolu dilleri olan Luvice ve Palaca ile yakından ilişkilidir. Tarihte belgelenmiş en eski Hint-Avrupa dilidir.

Dilin tarihi, Asur Akadcasında yer alan alıntı sözcük ve özel isimler baz alınarak M.Ö. 20. yüzyıla kadar dayandırılabilir, ancak Hititçe yazılmış Anitta metinleri gibi ilk kaynakların tarihte ortaya çıkması M.Ö. 16. yüzyılda gerçekleşmiştir. Dil, Geç Tunç Çağı'nda yerini Luviceye bırakmaya başlamıştır. 13. yüzyılda ise Luvice, Hititlerin başkenti Hattuşaş'da dominant dil haline gelmiştir. Bronz Çağı Çöküşü sonrasında Hititçe ölü bir dil hâline gelse de Luvice, Geç Hitit Devletleri'nde varlığını bir süre daha sürdürmüştür.

Dil, Çek bilim insanı Bedřich Hrozný'nin çalışmaları sonunda çözümlenmiş, kendisi 1917'de ilk Hitit gramerini yayınlamıştır.

Dilin çözülmesi
---------------

1902 yılında Jørgen Alexander Knudtzon Mısır-Hitit hükümdarları arasındaki mektupları inceleyerek ve dilin morfolojik yapısını dikkate alarak Hititçenin Hint-Avrupa dili olabileceğini öne sürdü. Bu teori Hint-Avrupa dillerinin morfolojik özelliklerinin alakasız başka dillerde de var olmasından ötürü geniş ölçüde kabul görmedi.

Hugo Winckler, Boğazköy'de Akad çivi yazısıyla bilinmeyen bir dil ile yazılmış tabletler keşfetti. Bedřich Hrozný'nin bu tabletleri incelemesi ile dilin bir Hint-Avrupa dili olduğu kesinlik kazandı. Hrzony, bu çıkarımını Hint-Avrupa dillerinde yaygın olan, çekimlenen adlarda seslilerinin (ablaut, İngilizcedeki sing, sang, sung örneği gibi) ve sessizlerin (r/n) değişmesi gibi özelliklere dayandırarak yaptı. Örneğin "su" anlamına gelen tekil nominatif *watar* kelimesi, "suyun" anlamına gelen tekil genitif *wedenas* olarak çekimlenmekteydi. Hrozny, bu özelliklerin başka bir Hint-Avrupa dilinden alıntılanamayacağını öne sürmüştür.

Hrozny'nin ilk çözdüğü Hititçe cümle
Hrozny'nin ilk çözdüğü ve tercüme ettiği cümlenin ""*Nu NINDA-an ezzateni watar-ma ekuteni*" söz öbeği olduğu rapor edilmiştir. Hrozny, Babillerde kullanılan ve ekmek anlamına gelen *NINDA* ideogramını tanımış, *ezza* kelimesinin yemek yemek manasına gelebileceğini ve diğer Hint-Avrupa dillerinde yemek yemek anlamındaki Grekçe *edein*, Latince *edere* ve Almanca *essen* gibi kelimelerle eş asıllı olabileceğini düşünmüştür. Hozny bu benzerlikten yola çıkarak *nu* kelimesinin şimdi, *watar* kelimesinin su olduğunu, *ekutteni* sözcüğünün ise kelimenin başında yer alan *eku*- kelimesinin Latince *aqua* ile benzerliğini gözlemleyerek "su içmek" anlamına gelebileceğini öne sürmüştür ve cümleyi "Şimdi ekmek yiyecek ve su içeceksin." olarak çevirmiştir.

Yazı sistemi
------------

Dil, Akadca'dan alındığı düşünülen Hitit çivi yazısı kullanılarak yazılmıştır, ancak bunun yanında farklı yazılar da kullanımdaydı. Resmî diplomatik yazışmaları ve saray arşivleri Âsur (Akad) çivi yazısıyla yazılırken kayalardaki kabartmalar ve yazıtlar için Anadolu hiyeroglifleri de denilen yazı sistemi kullanılırdı. Günümüzde, bu harflerle yazılan dilin Hititçe yerine dil ile akraba bir Luvice lehçesi olduğu bilinmektedir.

Hititçe kelime örnekleri
------------------------

| Türkçe | Hititçe | Okunuşu |
| --- | --- | --- |
| ana, anne | an - na - aš | annaş |
| baba | at - ta - aš | attaş |
| büyükbaş hayvan | par - za - ḫa - an - na - aš | parzahannaş |
| çok | me - ek -ki | mekki |
| ekin | ḫal - ku - eš - šar | halkueşşar |
| gece | ne - ku - uz | nekuz |
| gök | ne - pi - iš | nepiş |
| göz yummak | ma - az - za - al - la - aš - ša | mazzallaşa |
| hilekâr | mar - še - eš | marşeş |
| isim | la - man | laman |
| karaciğer | liš - ši | lişşi |
| kil ocağı | pu - ru - ut - te - eš - šar | purutteşşar |
| mayalanmış | ḫar - na - an | harnant |
| mühür | par - za - ki | parzaki |
| parlak | la - lu - uk - ki - wa - an | lalukkiwant |
| sevgili | pu - pu | pupu |
| soyunmak | ne - ku - ma - an - da - ri - ya | nekumandariya |
| su | wa - a - tar | watar |
| sonbahar | ze - na - an | zenant |
| toparlamak | le - eš - ša- i | leşşai |
| ülke | ut - ne - e | utne |
| yemek (fiil) | ed-/ez - za - a | ed, ezza |
| yemin | li - in - ga - i | lingai |
| yeni | ne - wa | newa |
| zina | pu - pu - wa - tar | pupuwatar |

[*kaynak belirtilmeli*]

Galeri
------

* M.Ö. 1274 yılında Hitit İmparatorluğu'nun nufûz alanı.M.Ö. 1274 yılında Hitit İmparatorluğu'nun nufûz alanı.
* Hitit dilinde çözülmüş ilk cümleHitit dilinde çözülmüş ilk cümle
* Luvi hiyeroglifleriLuvi hiyeroglifleri
* Hitit Kralı Anitta'nın mızrak ucu, MÖ 18. yüzyılHitit Kralı Anitta'nın mızrak ucu, MÖ 18. yüzyıl
* Hattuşaş'dan Hititçe bronz çivi yazısı tablet, MÖ 13. yüzyılHattuşaş'dan Hititçe bronz çivi yazısı tablet, MÖ 13. yüzyıl

Kaynakça
--------

1. ↑  "2006-05-02 Hittite". 7 Temmuz 2004. 3 Şubat 2017 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 19 Aralık 2016.
2. ↑  Yakubovich, Ilya (2010). *Sociolinguistics of the Luwian Language*. Leiden: Brill. ISBN 9789004177918.  s:307
3. ↑  Hrozný, Bedřich, *Die Sprache der Hethiter: ihr Bau und ihre Zugehörigkeit zum indogermanischen Sprachstamm: ein Entzifferungsversuch* (Leipzig, Germany: J.C. Hinrichs, 1917).
4. ↑  J. D. Hawkins (2009). "The Arzawa Letters in Recent Perspective" (PDF). *British Museum Studies in Ancient Egypt and Sudan*. **14**: 73-83. 16 Haziran 2019 tarihinde kaynağından arşivlendi (PDF). Erişim tarihi: 17 Ocak 2023.
5. ↑  Beckman, Gary (2011). S.R. Steadman; G. McMahon (Ed.). "The Hittite Language: Recovery and Grammatical Sketch". *The Oxford Handbook of Ancient Anatolia 10,000-323 B.C.E.*: 518-519. hdl:2027.42/86652.
6. ↑  Silvia Alaura: "Nach Boghasköi!" Zur Vorgeschichte der Ausgrabungen in Boğazköy-Ḫattuša und zu den archäologischen Forschungen bis zum Ersten Weltkrieg, Benedict Press 2006. 3-00-019295-6
7. ↑  Fortson (2004:154)
8. ↑  "Bedřich Hrozný – Re-Discoverer of the Hittite Language". *Radio Prague International* (İngilizce). 8 Mart 2011. 20 Ekim 2020 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 17 Ocak 2023.

### Diğer

1. Editör: İlker KOÇ, Hititler, ODTÜ Yayıncılık,Ekim 2006, sayfa 18-19
2. Editörler: Hans GÜTERBOCK, Harry HOFFNER, Theo van den HOUT, The Hittite Dictionary

Dış bağlantılar
---------------

VikikitapVikikitap
Vikikitapta bu konu hakkında daha fazla bilgi var:
***Hititçe***

* Anatolianscripts.com - Luvi Hiyeroglifi

| * g
* t
* d
Anadolu dilleri |
| --- |
| Diller | 
* Hititçe
* Palaca
* Lidce

|  |  |
| --- | --- |
| Luvi grubu | 
* Luvice
* Likçe
* Milyanca
* Karca
* Sidece
* Pisidyaca
* Truvaca (?)
* İsauriaca (?)
* Antik Kapadokça
* Kalaşmaca (?)

 |

 |
| Rekonstrüksiyon | 
* Proto Anadolu dili

 |
| Yazı | 
* Çivi yazısı
* Anadolu hiyeroglifleri
* Lidya alfabesi
* Karya alfabesi
* Likya alfabesi
* Frig alfabesi

 |

| * g
* t
* d
Antik Mezopotamya |
| --- |
| Coğrafya | 

|  |  |
| --- | --- |
| Modern | 
* Basra Körfezi
* Yukarı Mezopotamya
* Dicle-Fırat havzası
	+ Dicle
	+ Fırat
* Mezopotamya Bataklıkları
* Suriye Çölü
* Toros Dağları
* Zagros Dağları

 |
| Antik | 
* Akad
* Asur
* Babil
* Keldan
* Elam
* Hatti
* Med
* Hurri
* Mitanni
* Sümer
* Urartu
* Şehirler

 |

 | Antik Mezopotamya silindir mühürü |
| Tarih | 

|  |  |
| --- | --- |
| Tarih öncesi | 
* Aşölyen
* Mousteryan
* Zarziyan
* Natufyan
* Çanak Çömlek Öncesi Neolitik A
* Çanak Çömlek Öncesi Neolitik B
* Hassuna/Samarra
* Halaf
* Obeyd
* Uruk
* Cemdet Nasr

 |
| Tarih | 
* Erken Hanedanlık
* Akad
* III. Ur
* Eski Babil
* Kasit
* Yeni Asur
* Yeni Babil
* Ahameniş
* Selevkos
* Part
* Roma
* Sasani
* Müslüman fethi

 |

 |
| Diller | 
* Akadca
* Amorice
* Aramice
* Eblaca
* Elamca
* Kutça
* Hititçe
* Hurrice
* Luvice
* Orta Farsça
* Eski Farsça
* Palaca
* Partça
* Proto-Ermenice
* Sümerce
* Urartuca

 |
| Kültür/Toplum | 
* Mimarisi
* Sanat
* Çivi yazısı
* Akad edebiyatı
* Sümer edebiyatı
* Müzik
* Mitoloji
* Din

 |
| Arkeoloji | 
* Irak Ulusal Müzesi
* Yağma
* Tell

 |


|  |  |
| --- | --- |
| Otorite kontrolü Bunu Vikiveri'de düzenleyin | 
* BNF: cb11932024z (data)
* GND: 4120195-4
* LCCN: sh85061276
* NDL: 00563291
* NKC: ph119165
* NLI: 987007563090405171

 |