Başlığın diğer anlamları için Fahrettin Altay (anlam ayrımı) sayfasına bakınız.

**Fahrettin Altay** (12 Ocak 1880, İşkodra - 25 Ekim 1974, Emirgan, İstanbul) Türk asker ve siyasetçi. Türk Kurtuluş Savaşı'ndaki Büyük Taarruz'dan sonra Yunan ordusunun geri çekilmesini sağlayarak İzmir'e giren 5. Süvari Kolordusunun komutanıydı.

Yaşamı
------

12 Ocak 1880 tarihinde Arnavutluk'un İşkodra kentinde doğdu. Babası Piyade Albayı İzmirli İsmail Bey, annesi Hayriye Hanım’dır. Ali Fikri adında kendinden küçük bir erkek kardeşi vardır.

Babasının görev yeri değişiklikleri nedeniyle öğrenim hayatı değişik kentlerde geçti. Mardin’de tamamladığı ilköğreniminin ardından askeri rüştiyeyi Erzincan'da, askeri idadiyi ise Erzurum'da bitirdi. 1897 yılında girdiği İstanbul Harp Okulundaki öğrenimini 1900 yılında birincilikle tamamladıktan sonra Harp Akademisine girdi. Bu okuldaki öğrenimini 1902 yılında altıncı olarak tamamladı ve meslek yaşamına başladı.

Harp Akademisi ikinci sınıf öğrencileri Hafız Hakkı Paşa (önde sol başta), Enver Paşa (önde sağdan ikinci) ve Fahrettin Altay’ın (ayakta soldan ikinci) bulunduğu süvari stajı sırasında çekilmiş görsel (1901)
İlk görev yeri olan Dersim ve çevresinde 8 yıl görev yaptı. 1905 yılında kolağası, 1908 yılında binbaşı rütbesine yükseldi. 1912 yılında İşkodralı Tahir Paşa'nın kızı Münime Hanım ile evlendi; bu evlilikten Hayrünisa ve Tarık adlı iki çocuğu oldu.

II. Balkan Savaşı sırasında Çatalca Aşiret Süvari Tugayı'nın başında görev yaptı. Edirne’ye kadar gelen Bulgar ordusunu püskürttü.

I. Dünya Savaşı başladığında 3. Kolordu Kurmay Başkanıydı. Çanakkale Cephesi'nde çarpıştı. Bu görev sırasında Mustafa Kemal ile tanıştı. Çanakkale Savaşı'ndan sonra kılıçlı altın liyakat ve gümüş imtiyaz savaş madalyaları ile ödüllendirildi. 1915 yılında Harbiye Nezareti Müsteşar Muavinliği görevine tayin oldu ve aynı yıl Miralay rütbesine terfi etti. Kısa bir süre Romanya İbrail Cephesi'nde görev yaptıktan sonra Filistin Cephesi'ne birlik komutanı olarak gönderildi. Filistin’deki yenilgiden sonra kolordu karargâhı Konya'ya taşınmıştı. Bu nedenle savaşın sonunda 12. Kolordu komutanı olarak Konya’daydı.

Konya'da Fahrettin Altay'ın çevresinde ulusal kurtuluş çalışmaları yapan kişiler bulunmaktaydı. Kendisi, ulusal harekete katılmak konusunda bir süre tereddüt içinde kaldı. İstanbul'un resmen işgalinden sonra Temsil Kurulu tarafından alınan İstanbul ile her türlü ilişkinin kesilmesi kararına karşı çıkması, Refet Bey'in emrinde atlı birliklerle Afyonkarahisar'dan Konya'ya gelmesine yol açtı. Refet Bey, Sarayönü İstasyonu’na gelerek Fahrettin Bey'i davet etmiş ve gelirken vali, belediye başkanı, müftü, Müdafaa-i Hukuk Cemiyeti ve muhalif tanınan kimseleri getirmesini istemişti. Grup, Mustafa Kemal'e bağlılıklarını fiilen göstermek üzere silahlı muhafızlar eşliğinde trene bindirildi. Mustafa Kemal'le Ankara'da yaptığı görüşmeden sonra tereddütleri ortadan kalkan Fahrettin Bey, İstanbul'dan değil Ankara'dan emir almak üzere kesin tavrını ortaya koydu. I. TBMM’de Mersin milletvekili olarak yer aldı. Mecliste gruplar oluştuğunda ne birinci ne de ikinci gruba girdi; bağımsızlar olarak adlandırılan grup listesinde bulundu.

Kurtuluş Savaşı boyunca 12. Kolordu Komutanı olarak Konya Ayaklanması'nın bastırılmasında, 1. ve 2. İnönü Savaşları'nda Sakarya Meydan Muharebesi'nde görev aldı. 1921 yılında Mirliva rütbesine terfi etti ve Paşa oldu. Akabinde Süvari Grup Komutanlığı'na atandı. Kurtuluş Savaşı'nın son yıllarında Uşak, Afyonkarahisar, Alaşehir çevresindeki çarpışmalarda süvarileri büyük hizmet gördü. Kütahya'nın Emet ilçesinden kendisi Emet halkı ve süvarileri tarafından kaçırılan Yunan ordusunu kovalayarak İzmir'e giren ilk süvari birlikleri Altay'ın komutasındaydı. 10 Eylül tarihinde İzmir'de Başkomutan Mareşal Gazi Mustafa Kemal Paşa'yı karşıladı. Büyük Taarruz'daki başarıları nedeniyle Ferik rütbesine terfi ettirildi.

İzmir'in kurtarılmasından sonra emrindeki Süvari Kolordusu ile Çanakkale Boğazı üzerinden İstanbul'a yöneldi. Bunun üzerine Birleşik Krallık, Fransa ve Kanada'da siyasi etkileri olan Çanakkale Krizi oluştu.

I. dönem TBMM'de Mersin milletvekili olarak bulunuyordu ama devamlı cephede görev yapmaktaydı. II. Dönem TBMM'de de İzmir milletvekili olarak yer aldı. Bir yandan da 5. Kolordu Komutanı olarak görev yaptı. Başkomutan Müşir Gazi Mustafa Kemal Paşa'nın 1924 yılındaki İzmir gezisine eşlik etti. Askerlik ve milletvekilliğini birlikte yürütmesi mümkün olmayınca Mustafa Kemal Paşa'nın isteğine uyarak meclisten ayrıldı ve orduda kaldı.

1926 yılında Orgeneral rütbesine terfi etti. 1927 yılında tedavi için Avrupa'ya giden Mareşal Fevzi Paşa'nın yerine Genelkurmay Başkanlığı'na vekalet etti. 1928 yılında Türkiye'yi ziyaret eden Afgan Kralı Emanullah Han ile eşi Kraliçe Süreyya'ya mihmandarlık etti. 1930 yılında Menemen Olayı'ndan sonra Menemen, Balıkesir, Manisa'da ilan edilen sıkıyönetim sırasında sıkıyönetim komutanlığına tayin edildi. 1933 yılında 1. Ordu Komutanlığı'na atandı.

1934 yılında Kızıl Ordu manevralarına davetli tek ülke olan Türkiye'den gidecek askeri heyetin başkanlığını yaptı. Aynı yıl İran ve Afganistan arasındaki sınır anlaşmazlığında hakemlik yaptı. Hazırladığı rapor anlaşmazlığın çözümlenmesine esas oluşturdu. Atabay Hakemliği adı verilen rapor, günümüz İran-Afganistan sınırının güney kısmının çizilmesini sağladı.

1936 yılında Birleşik Krallık hükümdarı VIII. Edward'ın Çanakkale Savaşı alanları gezisine refakat etti. 1937 yılında Trakya Manevraları'na katıldı. 1938 yılında Atatürk için yapılan cenaze törenine komutan tayin edildi. 1945 yılında, Yüksek Askerî Şûra üyeliği sırasında yaş haddinden emekliye ayrıldı.

1946-1950 yılları arasında CHP'den Burdur milletvekilliği yaptı. 1950'den sonra siyasi hayattan da çekilerek İstanbul'a yerleşti. 25 Ekim 1974'te uykudayken hayatını kaybetti. Aşiyan Mezarlığı'na defnedilen naaşı, 1988'de Ankara'daki Devlet Mezarlığı'na nakledildi.

Soyadı Kanunu ve "Altay" soyadı
-------------------------------

Atatürk, Altay ve Afet İnan Diyarbakır'da
1966 yılında Fahrettin Paşa, Altay kulübünü ziyaretinde Altay soyadını nasıl aldığını şöyle anlattı:

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| "| Ulu Önder Gazi Mustafa Kemal Paşa ile mütareke yıllarında İzmir’i ziyaretimizde Altay bir İngiliz donanma karması ile Alsancak’ta oynuyordu. Maçı beraber izledik. Altay çok güzel bir oyundan sonra İngilizleri yenince Ulu Önder çok duygulandı, gururlandı ve Altay için takdirlerini belirtti. Aradan epey zaman geçti. Gazi Mustafa Kemal Paşa, İran ile bir sınır anlaşmazlığını halletmek üzere beni görevlendirdi ve Tebriz’e gittim. Tebriz’de bulunduğum sırada; Meclis'te soyadı kanunu müzakere edilmiş ve ittifakla Gazi Mustafa Kemal Paşa’ya Atatürk soyadı verilmişti. Bütün yurt kendisini yeni soyadından dolayı tebrik ediyordu. Ben de hemen bir telgraf çekmiş ve kendilerini kutlamıştım. Atatürk’ten ertesi gün gelen cevab-ı telgraf şöyle idi:*Sayın Fahrettin Altay Paşa, Ben de seni tebrik eder Altay gibi şanlı şerefli günler dilerim.*Telgrafı aldığım zaman gözlerim dolu idi. Atatürk çok mutehassıs olduğu ve beraberce izlediğimiz Altay maçının hatırasına izafeten bana Altay soyadını layık görmüştü. | „ |
| —Fahrettin Altay |

Altay adının asıl kökeni ise Orta Asya'da bulunan sıradağlardır. Bu isim Ural-Altay dil ve etnik ailesini niteleyen başlıca iki kelimeden birisidir.

Hatırası
--------

2007 yılında çalışmalarına başlanan Türk yapımı Altay Tankı'nın adı Türk Kurtuluş Savaşı'nda 5. Süvari Kolordusu'nun Komutanı Fahrettin Altay'ın hatırasına binaen verildi. İzmir'in Karabağlar ilçesine bağlı Fahrettin Altay Mahallesi ile İzmir Metrosunun Fahrettin Altay istasyonu da adlarını komutandan almaktadır.

Eserleri
--------

* Türkiye İstiklâl Muhârebâtında Süvârî Kolordusunun Harekâtı
* İstiklâl Harbimizde Süvârî Kolordusu
* İslâm Dini
* On Yıl Savaşı ve Sonrası 1912-1922
* İzmir Faciasının Muhakemesi, Belleten, Sayı: 89, 1959 (makale)

Ayrıca bakınız
--------------

* Kurtuluş Savaşı'na katılan üst kademelerdeki komutanlar

Kaynakça
--------

|  |  |
| --- | --- |
|  | Wikimedia Commons'ta ***Fahrettin Altay*** ile ilgili ortam dosyaları bulunmaktadır. |

1. ↑  T.C. Genelkurmay Harp Tarihi Başkanlığı Yayınları, *Türk İstiklâl Harbine Katılan Tümen ve Daha Üst Kademelerdeki Komutanların Biyografileri*, Genelkurmay Başkanlığı Basımevi, Ankara, 1972, s. 102.
2. 1 2 3  Mustafa Okuklu, Fahrettin Altay, Dokuz Eylül Üniversitesi Atatürk İlkeleri ve İnkılâp Tarihi Enstitüsü, Yüksek Tez Çalışması, İzmir 2009
3. ↑  Bozkurt, Uğur (Nisan 2019). "II. Abdülhamid'in Valilerinden İşkodralı Tahir Paşa'nın (1848-1913) Hayatı ve Devlet Adamlığı" (PDF). *Iğdır Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi*. **8** (18). s. 239, 6 numaralı dipnot. 15 Temmuz 2020 tarihinde kaynağından arşivlendi (PDF). Erişim tarihi: 12 Mart 2021.
4. ↑  "askeriguc.com - Altay Ana Muharebe Tankı". 27 Aralık 2011 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 25 Eylül 2012.

|
|  |
| Askerî görevi |
|
| Önce gelen:**Ali Fuat Cebesoy** | **2. Ordu Komutanı**1 Kasım 1924 - 22 Kasım 1933 | Sonra gelen:**İzzettin Çalışlar** |
|
|
| Önce gelen:**Ali Sait Akbaytogan** | **1. Ordu Komutanı**22 Kasım 1933 - 19 Aralık 1943 | Sonra gelen:**Cemil Cahit Toydemir** |
|

| * g
* t
* d
2. Ordu komutanları |
| --- |
| 
* Yakub Şevki Paşa
* Ali Fuad Paşa
* Fahreddin Paşa
* İzzettin Çalışlar
* Nafiz Gürman
* Nuri Yamut
* Hakkı Akoğuz
* Muzaffer Tuğsavul
* Avni Akdağ
* Şahap Gürler
* Abdülkadir Seven
* Necati Tacan
* Rüştü Erdelhun
* Suat Kuyaş
* Celal Alkoç
* Ali Keskiner
* Refik Yılmaz
* Şefik İlter
* Muhittin Önür
* Ali Keskiner
* Refik Tulga
* Cemal Tural
* Kemalettin Gökakın
* Nazmi Karakoç
* Faruk Gürler
* Semih Sancar
* Nihat Tulunay
* Suat Aktulga
* Şükrü Olcay
* Vecihi Akın
* İbrahim Şenocak
* Bedrettin Demirel
* Mehmet Buyruk
* Hakkı Akansel
* Adnan Doğu
* Mehmet Önder
* Burhanettin Bigalı
* İbrahim Türkgenci
* Kemal Yavuz
* Necati İkizoğlu
* Fikret Özden Boztepe
* Rasim Betir
* Aytaç Yalman
* Edip Başer
* Fevzi Türkeri
* Şükrü Sarıışık
* Hasan Iğsız
* Necdet Özel
* Servet Yörük
* Galip Mendi
* Adem Huduti
* İsmail Metin Temel
* Sinan Yayla
* Metin Gürak
* Metin Tokel

 |  |


| * g
* t
* d
1. Ordu komutanları |
| --- |
| 
* Ali İhsan Paşa
* Sakallı Nureddin Paşa
* Musa Kâzım Paşa
* Ali Said Paşa
* Fahrettin Altay
* Cemil Cahit Toydemir
* Salih Omurtak
* Nuri Yamut
* Asım Tınaztepe
* Şükrü Kanatlı
* Zekâi Okan
* Nurettin Baransel
* Hakkı Tunaboylu
* Vedat Garan
* Nurettin Aknoz
* Nazmi Ataç
* Fazıl Bilge
* Fahri Özdilek
* Muzaffer Alankuş
* Cemal Tural
* Refik Yılmaz
* Memduh Tağmaç
* Haydar Sükan
* Kemal Atalay
* Faik Türün
* Doğan Özgöçmen
* Adnan Ersöz
* Nurettin Ersin
* Necdet Üruğ
* Haydar Saltık
* Necdet Öztorun
* Necip Torumtay
* Recep Ergun
* Doğan Güreş
* Muhittin Fisunoğlu
* İsmail Hakkı Karadayı
* Hikmet Bayar
* Hikmet Köksal
* Hüseyin Kıvrıkoğlu
* Atilla Ateş
* Çevik Bir
* Hilmi Özkök
* Necdet Timur
* Çetin Doğan
* Yaşar Büyükanıt
* Hurşit Tolon
* İlker Başbuğ
* Fethi Tuncel
* İsmail Koçman
* Ergin Saygun
* Hasan Iğsız
* Erdal Ceylanoğlu
* Hayri Kıvrıkoğlu
* Yalçın Ataman
* Ahmet Turmuş
* Salih Zeki Çolak
* Ümit Dündar
* Musa Avsever
* Kemal Yeni
* Ali Sivri

 |  |


| * g
* t
* d
Türkiye Türk Kurtuluş Savaşı'na katılan üst düzey subaylar listesi |
| --- |
| 
* Mustafa Kemal Atatürk
* Abdurrahman Nafiz Gürman
* Abdüllâtif Nacî Eldeniz
* Ahmet Derviş
* Ahmet Fuat Bulca
* Ahmet Naci Tınaz
* Ahmet Nuri Öztekin
* Ahmet Zeki Soydemir
* Akif Erdemgil
* Alaâddin Koval
* Ali Fuat Cebesoy
* Ali Hikmet Ayerdem
* Ali İhsan Sabis
* Ali Sait Akbaytogan
* Ali Sami Sabit Karaman
* Asım Gündüz
* Aşir Atlı
* Bekir Sami Günsav
* Cafer Tayyar Eğilmez
* Cavit Erdel
* Cemil Cahit Toydemir
* Cemil Conk
* Cevat Çobanlı
* Ethem Necdet Karabudak
* Ethem Servet Boral
* Fahrettin Altay
* Hacı Mehmet Arif Örgüç
* Halil İbrahim Çolak
* Halit Akmansü
* Halit Karsıalan
* Hasan Mümtaz Çeçen
* Hüseyin Hüsnü Emir Erkilet
* Hüseyin Nurettin Özsu
* İbrahim Refet Bele
* İsmail Hakkı
* İzzettin Çalışlar
* Kâzım Fikri Özalp
* Kâzım İnanç
* Kâzım Orbay
* Kâzım Sevüktekin
* Kemalettin Sami Gökçen
* Mahmut Nedim Hendek
* Mehmet Ali
* Mehmet Arif
* Mehmet Atıf Ateşdağlı
* Mehmet Emin Çolakoğlu
* Mehmet Emin Koral
* Mehmet Emin Yazgan
* Mehmet Hayri
* Mehmet Hayri Tarhan
* Mehmet Hulusi Conk
* Mehmet Kâzım Dirik
* Mehmet Kenan Dalbaşar
* Mehmet Muhittin Kurtiş
* Mehmet Nâzım Yücel
* Sakallı Nureddin
* Mehmet Nuri Conker
* Mehmet Rüştü Sakarya
* Mehmet Sabit Noyan
* Mehmet Sabri Erçetin
* Mehmet Salih Omurtak
* Mehmet Selahattin Adil
* Mehmet Sıtkı Üke
* Mehmet Suphi Kula
* Mehmet Şefik Aker
* Mehmet Vehbi Kıpçak
* Muhittin Akyüz
* Musa Kâzım Karabekir
* Mustafa Fevzi Çakmak
* Mustafa İsmet İnönü
* Mustafa Muğlalı
* Mustafa Münip Uzsoy
* Mürsel Bakü
* Nazif Kayacık
* Nazmi Solok
* Necip Okaner
* Nihat Anılmış
* Osman Nuri Koptagel
* Osman Zati Korol
* Ömer Halis Bıyıktay
* Ömer Lütfi Argeşo
* Reşat Çiğiltepe
* Rüştü Paşa
* Sadullah Güney
* Süleyman Sabri
* Şefik Avni Özüdoğru
* Şerif Yaçağaz
* Şevket Seyfi Düzgören
* Şükrü Naili Gökberk
* Veysel Özgür
* Yakup Şevki Subaşı
* Yusuf İzzet Met

 |

|  |  |
| --- | --- |
| Otorite kontrolü Bunu Vikiveri'de düzenleyin | 
* ISNI: 0000 0000 5159 3150
* LCCN: nr93031641
* NTA: 067656633
* SUDOC: 228308984
* VIAF: 46636482
* WorldCat: lccn-nr93031641

 |