Başlığın diğer anlamları için Babil (anlam ayrımı) sayfasına bakınız.

**Babil**, Mezopotamya’da adını aldığı Babil kenti etrafında MÖ 1894 yılında kurulmuş, Sümer ve Akad topraklarını kapsayan bir imparatorluktur. Babil'in merkezi bugünkü Irak'ın El Hilla kasabası üzerinde yer almaktadır. Babil halkının büyük bir kısmını tarih boyunca çeşitli Sami asıllı halklar oluşturmuştur. Bölgede konuşulmuş en yaygın dil Akadca olmuş olmasına rağmen Sümerce dinî dil olarak kullanılmıştır. Aramice ise ilerleyen yıllarda bölgenin geçer dili konumuna gelmiştir.

Başlangıçta Akad İmparatorluğu'nda yer alan önemsiz ve güçsüz bir şehirken, şehrin Amori hükümdarı Hammurabi tarafından kısa süre içinde büyüyen ve gelişen şehir, kısa ömürlü de olsa bölgedeki en güçlü imparatorluklardan biri hâline gelmiştir. Bu dönemden sonra tüm Güney Mezopotamya'ya Babil denilmeye başlanmış, devletin kutsal şehri Nippur olmuştur. Hammurabi'nin oğlu altında güçten düşen devlet uzun süre boyunca Asur, Kassit ve Elam egemenliği altında kalmıştır. Şehir Asurlular tarafından yıkılıp yeniden inşa edilmiştir. MÖ 609-539 yılları arasında hüküm sürmüş Yeni Babil İmparatorluğu, bağımsızlığını Asurlulardan Keldani Nebupolassar önderliğinde kazanmıştır. Bu devletin de çökmesi ile Babil şehri Ahameniş, Seleukos, Part, Roma ve Sasani egemenliği altında kalmıştır.

Tarih
-----

### Babil öncesi Sümer-Akkad dönemi

Mezopotamya'da Babil öncesi Sümer-Akkad dönemi, Sümer uygarlığının ortaya çıktığı MÖ 5400'lere kadar uzanan zengin bir tarihle karakterize edilir. Daha sonra Akad, Asur ve Babil'i oluşturacak olan Akadca konuşan Sami halkı MÖ 35. ve 30. yüzyıllar arasında ortaya çıkmıştır.

MÖ 3. binyıl boyunca Sümerce ve Akadca konuşanlar arasında önemli bir kültürel alışveriş olmuş, bu da yaygın iki dilliliğe ve karşılıklı dilsel etkiye yol açmıştır. Akadca, MÖ üçüncü binyıldan ikinci binyıla geçişte Mezopotamya'da konuşulan dil olarak yavaş yavaş Sümercenin yerini almıştır.

MÖ 24. yüzyılda Akad İmparatorluğu'nun yükselişinden önce Mezopotamya'da Ur, Lagaş ve Uruk gibi Sümer şehirleri ve şehir devletleri hâkimdi ve bir miktar Sami Akad etkisi vardı. MÖ 18. yüzyılın ortalarında Hammurabi'nin hükümdarlığı sırasında Babil öne çıkana kadar dini merkez tanrı Enlil'e adanmış olan Nippur'du.

Akad İmparatorluğu (MÖ 2334-2154) Akad Semitleri ve Sümerleri birleştirerek antik Yakın Doğu'da baskın bir güç haline gelmiştir. Ancak ekonomik zorluklar, iklim değişiklikleri ve iç çatışmaların ardından Zagros Dağları'ndan gelen Gutilerin saldırıları nedeniyle sonunda gerilemiştir.

Sümer, MÖ 22. yüzyılın sonlarında Üçüncü Ur Hanedanlığı (Neo-Sümer İmparatorluğu) ile yeniden bir diriliş yaşamış, Gutileri kovmuş ve kuzeyde Akadca konuşan Asur'un bazı bölgelerini kontrol altına almıştır.

MÖ 2002'de Elamlılar Sümer "Ur-III" hanedanını devirerek Amoritlerin kuzey Levant'tan güney Mezopotamya'ya göç etmesini sağladı. Asurlular kuzeyde bağımsızlıklarını yeniden kazanırken Amoritler küçük krallıklar kurdular.

Bu süre zarfında Asur Kralı Ilu-shuma, Amorlu istilacıları mı yendiği yoksa ayrıcalıklı ticaret anlaşmaları mı sunduğu tartışmalı olsa da, Akadlılar için özgürlük tesis etti.

Sonraki Asur hükümdarları, I. Sargon MÖ 1920'de Asur'u güney Mezopotamya'dan çekene kadar bu politikaları sürdürdü. Bu çekilme Amoritlerin bölgede yükselişine yol açtı. "Amorit döneminde" güçlü şehir devletleri arasında güneyde İsin, Eşnunna ve Larsa yer alırken, Asur kuzeyde etkili olmaya devam etti.

### İlk Babil hanedanı - Amorit hanedanı, MÖ 1894-1595

Hammurabi dua işareti olarak ellerini ağzının üzerinde tutar (Hammurabi kanunları stelinin üst kısmındaki kabartma)
MÖ 1894 civarında, bir Amorit lider olan Sumu-abum, komşu şehir devleti Kazallu'dan küçük Babil şehrini de içeren bir toprak parçasının kontrolünü ele geçirerek burayı kendi başına bir devlete dönüştürdü. Ancak Sumu-abum hiçbir zaman Babil Kralı unvanını talep etmedi, bu da Babil'in hâlâ küçük bir kasaba ya da şehir olduğunu ve krallığa layık olmadığını gösteriyordu. Halefleri de aynı belirsiz şekilde hüküm sürmüş, dönemin hiçbir yazılı kaydında Babil'in krallığına atıfta bulunulmamıştır. Sadece Sin-Muballit döneminde bir Amorit hükümdarı resmi olarak Babil kralı olarak kabul edilmiştir, ancak bu da sadece tek bir kil tablette yer almıştır. Bu krallar döneminde Babil, çok az toprağı kontrol eden küçük bir ulus olarak kaldı ve kuzeyde İsin, Larsa, Asur ve doğuda eski İran'da Elam gibi hem daha eski, hem daha büyük hem de daha güçlü olan komşu krallıkların gölgesinde kaldı. Elamlılar güney Mezopotamya'nın büyük bir bölümünü işgal etmişlerdi ve ilk Amor hükümdarları büyük ölçüde Elam'a vassal olarak bağlıydılar.

### Hammurabi İmparatorluğu

Babil başlangıçta küçük bir şehir devletiydi ve ilk dört Amorlu hükümdarı kral unvanını almadı. Daha eski ve güçlü Elam, İsin ve Larsa devletleri, MÖ 1792-1750 yılları arasında altıncı Amorit hükümdarı Hammurabi'nin saltanatına kadar Babil'i gölgede bıraktı. Hammurabi Babil'de büyük bir imar faaliyeti yürüttü ve Babil'i küçük bir kasabadan krallığa layık büyük bir şehre dönüştürdü. Vergilendirme ve merkezi yönetim ile bir bürokrasi kurdu ve Babil'i Elam hakimiyetinden kurtardı, Elamlıları güney Mezopotamya'dan tamamen sürerek Elam'ın kendisini işgal etti. Ardından İsin, Larsa, Eşnunna, Kiş, Lagaş, Nippur, Borsippa, Ur, Uruk, Umma, Adab, Sippar, Rapiqum ve Eridu şehirleri de dahil olmak üzere güney Mezopotamya'yı sistematik olarak fethetti. Onun fetihleri çalkantılı dönemlerden sonra bölgeye istikrar kazandırmış ve küçük devletlerden oluşan yamalı bohçayı tek bir ulus haline getirmiştir. Güney Mezopotamya'nın Babilonya adını alması ancak Hammurabi zamanında gerçekleşmiştir. Hammurabi ayrıca doğuda Elam'ı ve kuzeybatıda Mari ve Ebla krallıklarını istila ve fethetti. Daha önce küçük bir idari kasaba olan kenti büyük, güçlü ve etkili bir kente dönüştürdü, egemenliğini güney Mezopotamya'nın tamamına yaydı ve bir dizi bina inşa etti. Hammurabi'nin imparatorluğu oğlu Samsu-iluna döneminde zayıfladı ve Babil uzun süre Asur, Kassit ve Elam egemenliği altında kaldı.

### Düşüş

Doğal savunmadan yoksun olan Güney Mezopotamya dış tehditlere açıktı. Hammurabi'nin ölümünün ardından, bir zamanların güçlü imparatorluğu hızla dağıldı. Hammurabi'nin halefi Samsu-iluna (MÖ 1749-1712) döneminde güney bölgesi, Amorit liderliğindeki Babillileri deviren Akadca konuşan yerli bir kral olan Ilum-ma-ili'nin eline geçti. Bu, takip eden 272 yıl boyunca Babil egemenliğinden uzak kalan Sealand Hanedanlığı'nın ortaya çıkışına işaret ediyordu.

Bu arada kuzeyde Asur'da da bir güç değişimi yaşandı. MÖ 1740 civarında, Asur-Akkad valisi Puzur-Sin hem Babillileri hem de onların Amorit yöneticilerini bölgeden kovdu. Bunun üzerine çıkan iç karışıklıklar, yaklaşık MÖ 1735 yılında Adasi adında yerli bir kralın yükselmesine yol açtı. Adasi ve halefi Bel-bani, eski Babil ve Amorit topraklarını geri alarak egemenliklerini orta Mezopotamya'ya doğru genişlettiler.

Samsu-iluna'nın halefi Abi-Eşuh yönetimindeki Babil, zayıflamış bir durumda Sealand Hanedanlığı'nı yeniden ele geçirmek için nafile bir girişimde bulundu. Ancak, kral Damqi-ilishu II'nin ellerinde yenilgiye uğradılar. Sonuç olarak Babil, Hammurabi'nin hükümdarlığı öncesindeki mütevazı başlangıcına kıyasla şehrin kendisi daha zengin hale gelmesine rağmen, güç ve boyut olarak küçüldü.

Ammi-Ditana ve Ammi-Saduqa gibi sonraki hükümdarlar kaybedilen toprakları yeniden kazanacak güçten yoksundu ve bunun yerine Babil'deki iç kalkınma projelerine odaklandılar.

Babil'in son Amorit hükümdarı Samsu-Ditana, Kassitlerin dış baskıları ve MÖ 1595'te bir Hitit saldırısıyla karşılaştı. Hitit kralı I. Murşili, Babil'i yağmalayarak şehrin çöküşüne yol açmıştır. Hititler Babil'i uzun süre işgal etmediler, ancak saldırıları Kassitlerin kontrolü ele geçirmesinin yolunu açtı.

Babil'in Hititler tarafından yağmalanması tarihi antik Yakın Doğu kronolojisinde önemli bir rol oynamaktadır ve MÖ 1499 ile MÖ 1736 arasında değişen çeşitli tarihler önerilmiştir. I. Murşili'nin fetihleri Babil'i de kapsamış ve Hammurabi hanedanının sonunu getirmiştir.

Babil'in yağmalanması sırasında Hititler Esagil tapınağından Marduk ve Zarpanitu'nun heykellerini almışlardır. Bu heykeller yaklaşık yirmi dört yıllık bir sürgünden sonra bir Kassit kralı olan Agum-kakrime tarafından iade edilmiştir.

Fethin ardından I. Murşili tüm bölgeyi krallığına katmak yerine Kassitlerle ittifak kurarak Babil'de bir Kassit hanedanının kurulmasını sağladı.

### Kassit hanedanı, MÖ 1595-1155

Kassit hanedanı döneminde Babil İmparatorluğu'nun kapsamı
Ana madde: Kassitler
Kassit hanedanı Mari'li Gandash tarafından kurulmuştur. Kassitler, kendilerinden önceki Amorit hükümdarları gibi, aslen Mezopotamya'nın yerlisi değillerdi. Aksine, ilk olarak bugün kuzeybatı İran'da bulunan Zagros Dağları'nda ortaya çıkmışlardı.

Kassitlerin etnik aidiyeti belirsizdir. Yine de dilleri Semitik ya da Hint-Avrupa değildi. Ya izole bir dil olduğu ya da muhtemelen Anadolu'daki Hurro-Urartu dil ailesi ile ilişkili olduğu düşünülmektedir, ancak günümüze ulaşan metinlerin azlığı nedeniyle genetik bağına dair kanıtlar yetersizdir. Bununla birlikte, bazı Kassit liderleri Hint-Avrupa isimleri taşıyor olabilir ve daha sonra orta ve doğu Anadolu'daki Hurrileri yöneten Mitanni elitine benzer bir Hint-Avrupa elitine sahip olabilirler, diğerleri ise Sami isimlere sahipti.

Kassitler Babil'in adını Karduniaš olarak değiştirdiler ve hükümdarlıkları 576 yıl sürerek Babil tarihindeki en uzun hanedanlık oldu.

Bu yeni yabancı egemenlik, eski Mısır'daki Sami Hiksoslar'ın kabaca çağdaş yönetimiyle çarpıcı bir benzerlik sunar. Babil'in Amorit krallarına atfedilen tanrısal niteliklerin çoğu bu dönemde ortadan kalktı; "tanrı" unvanı hiçbir zaman bir Kassit hükümdarına verilmedi. Babil, krallığın başkenti ve eski Mezopotamya dini rahiplerinin tüm güce sahip olduğu ve kısa ömürlü eski Babil imparatorluğunun miras hakkının verilebildiği tek yer olan Batı Asya'nın "kutsal şehirlerinden" biri olmaya devam etti.

Babil, kısa süreli göreceli güç dönemleri yaşadı, ancak genel olarak Kassitlerin uzun egemenliği altında nispeten zayıf olduğunu kanıtladı ve uzun dönemleri Asur ve Elam egemenliği ve müdahalesi altında geçirdi.

Babil'de Kassit egemenliğinin tam olarak ne zaman başladığı belli değildir, ancak Anadolu'dan gelen Hint-Avrupalı Hititler şehrin yağmalanmasından sonra Babil'de uzun süre kalmamışlardır ve Kassitlerin kısa süre sonra buraya yerleşmiş olmaları muhtemeldir. Agum II MÖ 1595'te Kassitler adına tahta geçti ve İran'dan Fırat'ın ortasına kadar uzanan bir devleti yönetti; Yeni kral, Asur'un yerli Mezopotamya kralı Erishum III ile barışçıl ilişkilerini sürdürdü. Yirmi dört yıl sonra Hititler'in ele geçirdiği Marduk'un kutsal heykelini geri almış ve Marduk'u Kassit tanrısı Shuqamuna'ya eşit ilan etmiştir.

Toprak kaybına, genel askeri zayıflığa ve okuryazarlık ile kültürdeki belirgin azalmaya rağmen, Kassit hanedanı Babil'in en uzun ömürlü hanedanı olmuş, Babil'in Elamlı Shutruk-Nakhunte tarafından fethedildiği MÖ 1155 yılına kadar yaşamıştır.

### Erken Demir Çağı - Yerli yönetimi, ikinci İsin hanedanı, MÖ 1155-1026

Elamlılar, Asur ile başarısız bir savaşa girmeden önce kısa bir süre Babil'i kontrol ettiler ve bu da İsin'den Marduk-kabit-ahheshu'nun Babil Hanedanı IV'ü kurmasına izin verdi. Bu, Babil'i yöneten ilk yerli Akadca konuşan Güney Mezopotamya hanedanıydı ve Marduk-kabit-ahheshu, Asur kralı I. Tukulti-Ninurta'dan sonra Babil tahtına oturan ikinci yerli Mezopotamyalı oldu. Hanedanı 125 yıl boyunca iktidarda kaldı. Marduk-kabit-ahheshu, Elamlıları başarılı bir şekilde kovdu ve olası bir Kassit canlanmasını önledi. Saltanatının ilerleyen dönemlerinde Asur'la savaşa girmiş ve başlangıçta bazı başarılar elde etmiş, güney Asur şehri Ekallatum'u kısa süreliğine ele geçirdikten sonra I. Aşur-Dan karşısında yenilgiye uğramıştır.

İti-Marduk-balatu MÖ 1138'de babasının yerine geçti ve 8 yıllık hükümdarlığı sırasında Babil'e yönelik Elam saldırılarını başarıyla püskürttü. O da Asur'a saldırmak için girişimlerde bulundu, ancak hala hüküm süren I. Aşur-Dan'ın elinde başarısızlıkla karşılaştı.

Ninurta-nadin-shumi MÖ 1127'de tahta geçti ve Asur'u istila girişiminde bulundu. Ordularının doğu Aramea'dan (modern Suriye) geçtiği ve ardından batıdan Asur şehri Arbela'ya (modern Erbil) saldırma girişiminde bulunduğu görülmektedir. Ancak bu cesur hamle, daha sonra Babil kralını kendi lehine bir antlaşmaya zorlayan I. Aşur-reş-işi'nin elinde yenilgiye uğradı.

I. Nebukadnezar (MÖ 1124-1103) bu hanedanın en ünlü hükümdarıydı. Elamlılarla savaştı ve onları yendi, Elam'ı işgal etti, Elam'ın başkenti Susa'yı yağmaladı ve Kassitlerin düşüşü sırasında Babil'den götürülen kutsal Marduk heykelini geri aldı. Kısa bir süre sonra Elam kralı öldürüldü ve krallığı iç savaşa sürüklendi. Ancak Nebukadnezar, Aram ve Anadolu'da eskiden Hitit kontrolünde olan bölgelerin kontrolü için Orta Asur İmparatorluğu kralı I. Aşur-reş-işi (MÖ 1133-1115) tarafından birkaç kez yenilgiye uğratılarak Babil topraklarını daha da genişletmeyi başaramadı. I. Nebukadnezar, saltanatının ilerleyen yıllarında kendini barışçıl imar projelerine ve Asurlular, Elamlılar ve Aramilere karşı Babil'in sınırlarını güvence altına almaya adamıştır.

Nebukadnezar'ın yerine iki oğlu geçti; ilki Asur'a toprak kaybeden Enlil-nadin-apli (MÖ 1103-1100). İkincisi Marduk-nadin-ahhe (MÖ 1098-1081) de Asur'la savaşa girdi. Bu çatışmalardaki bazı başlangıç başarıları, Babil topraklarının büyük bölümünü ilhak eden ve böylece Asur İmparatorluğu'nu daha da genişleten güçlü Asur kralı I. Tiglath-Pileser'in (MÖ 1115-1076) ellerinde feci bir yenilgiye yol açtı. Bunu takiben Babil'i korkunç bir kıtlık sarmış, kuzeybatı Sami kabileleri olan Aramiler ve Sutealıların Levant'tan saldırı ve göçlerine davetiye çıkarmıştır.

MÖ 1072'de Babil kralı Marduk-shapik-zeri, Asur kralı Ashur-bel-kala ile bir barış antlaşması imzaladı. Ancak Marduk-shapik-zeri'nin halefi Kadašman-Buriaš'ın Asur'a dostça davranmaması, Asur kralının Babil'i işgal edip onu tahttan indirmesine ve Adad-apla-iddina'yı vassalı olarak tahta geçirmesine neden oldu. Marduk-ahhe-eriba ve Marduk-zer-X'in Asur'un vasalları olarak kabul edilmesiyle Asur egemenliği yaklaşık MÖ 1050 yılına kadar devam etti. MÖ 1050'den sonra Orta Asur İmparatorluğu bir iç savaş dönemine girmiş, ardından Aramiler, Frigler, Yeni Hitit devletleri ve Hurriler ile sürekli savaşlar yaşanmış ve Babil birkaç on yıl boyunca Asur boyunduruğundan büyük ölçüde kurtulmuştur.

Ancak Doğu Sami dillerini konuşan Babil, kısa süre sonra Bronz Çağı'nın çöküşü sırasında Levant'tan göç eden Batı Sami göçebe halkların tekrarlanan akınlarına maruz kalmaya başladı ve MÖ 11. yüzyılda Babil kırsalının büyük bir kısmı yeni gelen Aramiler ve Sutealılar tarafından ele geçirildi ve işgal edildi. Aramiler doğu ve orta Babil'deki kırsal alanların çoğuna, Sutealılar ise batı çöllerine yerleşmiş, zayıf Babil kralları bu göçleri durduramamıştır.

### Kaos dönemi, MÖ 1026-911

İktidardaki Babil hanedanı Nabu-shum-libur MÖ 1026'da yağmacı Aramiler tarafından tahttan indirildi ve başkent de dahil olmak üzere Babil'in kalbi anarşik bir duruma düştü ve Babil'i 20 yıldan fazla bir süre hiçbir kral yönetmedi.

Ancak güney Mezopotamya'da (eski Sealand Hanedanlığı'na tekabül eden bir bölge) V. Hanedanlık (MÖ 1025-1004) ortaya çıktı, bu bir Kassit klanının lideri olan Simbar-shipak tarafından yönetiliyordu ve aslında Babil'den ayrı bir devletti. Anarşi durumu Asur hükümdarı Ashur-nirari IV'e (MÖ 1019-1013) MÖ 1018'de Babil'e saldırma fırsatı verdi ve Babil'in Atlila şehrini ve Mezopotamya'nın bazı güney orta bölgelerini Asur için işgal edip ele geçirdi.

Güney Mezopotamya hanedanının yerini başka bir Kassit Hanedanı (Hanedan VI; MÖ 1003-984) aldı ve bu hanedan da Babil'in kontrolünü yeniden ele geçirmiş gibi görünüyordu. Elamlılar bu kısa süreli Kassit canlanmasını tahttan indirerek kral Mar-biti-apla-usur ile Hanedan VII'yi (MÖ 984-977) kurdular. Ancak Aramiler Babil'i bir kez daha yakıp yıkınca bu hanedanlık da yıkıldı.

Babil egemenliği Nabû-mukin-apli tarafından MÖ 977'de yeniden kuruldu ve Hanedan VIII'i başlattı. Hanedan IX, MÖ 941'den itibaren hüküm süren Ninurta-kudurri-usur II ile başlar. Babil bu dönemde zayıf kaldı, Babil'in tüm bölgeleri artık Arami ve Sute kontrolü altındaydı. Babilli yöneticiler sık sık, her ikisi de Babil topraklarını ele geçirmiş olan Asur ve Elam'ın baskılarına boyun eğmek zorunda kalıyorlardı.

### Asur yönetimi, MÖ 911-619

MÖ 10. yüzyıl sona ererken Babil kaos içindeydi. MÖ 9. yüzyılın başlarında Asur yıllıklarında "Kaldu" olarak tanımlanan bir başka göçebe kuzeybatı Sami halkı olan Keldaniler gelişiyle Levant'tan bir başka göçebe göçü meydana geldi. Keldaniler Babil'in uzak güneydoğusuna yerleşerek zaten uzun süredir var olan Aramiler ve Sutealılara katıldılar. MÖ 850'de göçmen Keldaniler Mezopotamya'nın en güneydoğusunda kendi küçük topraklarını kurmuşlardı.

MÖ 911'den itibaren Adad-nirari II tarafından Yeni Asur İmparatorluğu'nun (MÖ 911-605) kurulmasıyla Babil, sonraki üç yüzyıl boyunca kendisini bir kez daha diğer Mezopotamya devletinin egemenliği ve yönetimi altında buldu. Adad-nirari II, Babil'deki Şamaş-mudammiq'e iki kez saldırıp onu yenerek Diyala Nehri'nin kuzeyindeki geniş bir bölgeyi ve Mezopotamya'nın ortasındaki Hīt ve Zanqu şehirlerini ilhak etti. Saltanatının ilerleyen dönemlerinde Nabu-shuma-ukin I yönetimindeki Babil'e karşı daha fazla kazanım elde etti. Tukulti-Ninurta IIve Ashurnasirpal II de Babil'i vasallığa zorladı ve Shalmaneser III (MÖ 859-824) Babil'in kendisini yağmaladı, kral Nabu-apla-iddina'yı öldürdü, Babilonya'da yerleşmiş Arami, Sutean ve Keldani kabilelerine boyun eğdirdi ve Marduk-zakir-shumi I'i (MÖ 855-819) ve ardından Marduk-balassu-iqbi'yi (MÖ 819-813) vasalları olarak atadı. MÖ 850'lerin sonlarında, Şalmaneser III'ün yıllıklarında, Arap Yarımadası'nın bazı kuzey bölgelerinde yaşayan Keldaniler ve Araplar'dan yazılı tarih sayfalarında ilk kez bahsedilir.

Şalmaneser II'nin ölümü üzerine, Baba-aha-iddina Asur kraliçesi Şammuramat (Persler, Ermeniler ve Yunanlılar tarafından Semiramis olarak bilinir) tarafından vassallığa düşürüldü ve henüz bir çocuk olan halefi Adad-nirari III'e naiplik yaptı. Adad-nirari III sonunda Baba-aha-iddina'yı öldürdü ve Ninurta-apla-X taç giyene kadar MÖ 800'e kadar orada doğrudan hüküm sürdü. Ancak o da Adad-Nirari III tarafından boyunduruk altına alındı. Bir sonraki Asur kralı V. Şamşi-Adad daha sonra Marduk-bel-zeri'nin vassalı oldu.

Sennacherib'in (MÖ 705-681) Babil'in yıkımı ile sonuçlanan askeri seferlerinin kayıtlarını içeren prizması. Chicago Üniversitesi Doğu Enstitüsü'nde sergilenmektedir
MÖ 780'de Marduk-apla-usur Asur'daki iç savaş döneminden yararlanarak tahta çıktığında Babil kısa bir süre için başka bir yabancı hükümdarın eline geçti. Bir yüzyıl kadar önce Mezopotamya'nın uzak güneydoğu köşesinde, Basra Körfezi ve güneybatı Elam sınırındaki küçük bir bölgeye yerleşmiş olan Keldani kabilesinin bir üyesiydi. Şalmaneser IV ona saldırdı ve kuzey Babil'i geri alarak Asur'un lehine bir sınır anlaşması yapmaya zorladı. Ancak tahtta kalmasına izin verildi ve Babil'in kontrol ettiği kısmını başarılı bir şekilde istikrara kavuşturdu. Başka bir Keldani olan Eriba-Marduk MÖ 769'da ve oğlu Nabu-shuma-ishkun MÖ 761'de onun yerine geçti. Babil'in bu dönemde, kuzeyi Asur tarafından işgal edilmiş, tahtı yabancı Keldaniler tarafından ele geçirilmiş ve ülke genelinde iç huzursuzluk baş göstermiş bir kaos durumunda olduğu görülmektedir.

Babil kralı Nabonassar MÖ 748'de Keldani gaspçıları devirdi ve Asurlu V. Aşur-nirari tarafından rahatsız edilmeden Babil'i başarılı bir şekilde istikrara kavuşturdu. Ancak Tiglath-Pileser III'ün tahta çıkmasıyla (MÖ 745-727) Babil yeniden saldırıya uğradı. Babil istila edilip yağmalandı ve Nabonassar vassallığa indirgendi. Halefleri Nabu-nadin-zeri, Nabu-suma-ukin II ve Nabu-mukin-zeri de Tiglath-Pileser III'e kulluk ettiler, ta ki MÖ 729'da Asur kralı, Babil krallarının iki yüz yıl boyunca seleflerinin yaptığı gibi Asur'un vasalları olarak kalmalarına izin vermek yerine Babil'i doğrudan kralı olarak yönetmeye karar verene kadar.

Bu dönemde Doğu Aramice Asurlular tarafından Yeni Asur İmparatorluğu'nun lingua franca'sı olarak tanıtıldı ve hala konuşulan (Asurlular ve Mandeanlar tarafından) Mezopotamya Aramice'si yavaş yavaş hem Asur hem de Babil'in genel nüfusunun konuşma dili olarak Akadca'nın yerini almaya başladı.

Asur kralı V. Şalmaneser MÖ 727'de Babil kralı ilan edildi, ancak MÖ 722'de Samiriye'yi kuşatırken öldü.

Mezopotamya'nın uzak güneydoğusundaki Keldani malka (reis) Marduk-apla-iddina II, daha sonra güçlü Elam desteğiyle Asur egemenliğine karşı isyanı kışkırttı. Marduk-apla-iddina, Asur kralı Sargon II (MÖ 722-705) Asur'un eski İran'daki Pers ve Med vasal kolonilerine saldıran İskitler ve Kimmerler'i yenmekle meşgulken, MÖ 721 ile 710 yılları arasında Babil tahtını ele geçirmeyi başardı. Marduk-apla-iddina II sonunda Asurlu Sargon II tarafından yenilgiye uğratıldı ve Elam'daki koruyucularının yanına kaçtı. Daha sonra Sargon II Babil'de kral ilan edildi.

#### Babil'in Yıkılışı

Sargon II'nin yerine Sanherib (MÖ 705-681) geçti ve bir süre doğrudan hüküm sürdükten sonra oğlu Aşur-nadin-şumi'yi tahta geçirdi. Ancak Merodach-Baladan ve Elamlı koruyucuları Asur yönetimine karşı başarısız bir şekilde kışkırtmaya devam ettiler. Bir Elamlı olan Nergal-uşezib, Asur prensini öldürdü ve kısa süreliğine tahta geçti. Bu, çileden çıkan Asur kralı Sanherib'in Elam'ı istila edip boyun eğdirmesine ve Babil'i yağmalayarak bölgeyi harabeye çevirmesine ve şehri büyük ölçüde tahrip etmesine yol açtı. MÖ 681'de Ninova'da tanrı Nisroch'a dua ederken, Sanherib kısa süre sonra kendi oğulları tarafından öldürüldü. Yeni Asur kralı Esarhaddon Babil'deki tahta kukla bir kral Marduk-zakir-shumi II yerleştirdi. Ancak Marduk-apla-iddina Elam'daki sürgünden döndü ve Marduk-zakir-shumi'yi kısa süreliğine tahttan indirdi, bunun üzerine Esarhaddon ona saldırmak ve yenmek zorunda kaldı. Marduk-apla-iddina bir kez daha Elam'daki efendilerinin yanına kaçtı ve orada sürgünde öldü.

#### Restorasyon ve yeniden inşa

Esarhaddon (MÖ 681-669) Babil'i bizzat yönetmiş, şehri tamamen yeniden inşa ederek bölgeye canlılık ve barış getirmiştir. Ölümünden sonra, Kafkasya'dan Mısır ve Nubya'ya ve Kıbrıs'tan İran ve Hazar Denizi'ne kadar uzanan geniş imparatorluğu içinde uyumu sürdürme çabası içindeydi, en büyük oğlu Şamaş-şum-ukin'i Babil'e tabi bir kral olarak atadı ve en küçüğü olan yüksek eğitimli Aşurbanipal'i (MÖ 669-627) Asur kralı ve Şamaş-şum-ukin'in derebeyi olarak daha kıdemli bir konuma getirdi.

#### Babil isyanı

Asurlu bir muhafızın gözetimi altındaki Babilli esirler, Aşurbanipal dönemi MÖ 668-630, Ninova, British Museum ME 124788
Kendisi de bir Asurlu olmasına rağmen, Şamaş-şum-ukin, kardeşi Aşurbanipal'e onlarca yıl tabi olduktan sonra, Babil şehrinin (Asur şehri Ninova'nın değil) muazzam imparatorluğun merkezi olması gerektiğini ilan etti. Kardeşi Aşurbanipal'e karşı büyük bir isyan başlattı. Elam, Persler, Medler, güney Mezopotamya'daki Babilliler, Keldaniler ve Sutealılar, Levant ve güneybatı Mezopotamya'daki Aramiler, Arap Yarımadası'ndaki Araplar ve Dilmunlar ve Kenanlılar-Fenikeliler de dahil olmak üzere Asur boyunduruğu ve yönetimine kızgın olan halklardan oluşan güçlü bir koalisyona liderlik etti. Acı bir mücadeleden sonra Babil yağmalandı ve müttefikleri yenilgiye uğratıldı, bu süreçte Şamaş-şum-ukim öldürüldü. Elam kesin olarak yok edildi ve Babilliler, Persler, Keldaniler, Araplar, Medler, Elamlılar, Aramiler, Sutealılar ve Kenanlılar şiddetle boyun eğdirildi ve Asur birlikleri isyan eden halklardan vahşi bir şekilde intikam aldı. Asur kralı adına hüküm sürmek üzere Kandalanu adında bir Asur valisi tahta çıkarıldı. Ashurbanipal'in MÖ 627'de ölümü üzerine oğlu Ashur-etil-ilani (MÖ 627-623) Babil ve Asur'un hükümdarı oldu.

Ancak Asur kısa süre içinde çöküşüne neden olacak bir dizi acımasız iç savaşa sürüklendi. Ashur-etil-ilani, MÖ 623'te kendi generallerinden biri olan Sin-shumu-lishir tarafından tahttan indirildi ve o da kendisini Babil'de kral olarak ilan etti. Sürekli iç savaşın ortasında tahtta sadece bir yıl kaldıktan sonra, Sinsharishkun (MÖ 622-612) MÖ 622'de onu Asur ve Babil hükümdarı olarak devirdi. Ancak o da Asur'un merkez bölgesinde aralıksız devam eden iç savaşla kuşatılmıştı. Babil bundan yararlandı ve MÖ 850 civarında güneydoğu Mezopotamya'ya yerleşmiş olan Keldanilerin daha önce bilinmeyen bir "malka "sı (reis) olan Nabopolassar yönetiminde isyan etti.

Sin-shar-ishkun'un hükümdarlığı sırasında Asur'un geniş imparatorluğu çözülmeye başladı ve eski tebaası olan halkların çoğu haraç ödemeyi bıraktı, bunların en önemlileri Asurlulardı; Babilliler, Keldaniler, Medler, Persler, İskitler, Aramiler ve Kimmerler.

Yeni Babil İmparatorluğu
Nebukadnezar II'nin yeniden inşa edilen Güney Sarayı'nın panoramik görünümü, MÖ 6. yüzyıl, Babil, Irak
### Neo-Babil İmparatorluğu (Keldani İmparatorluğu)

Ana maddeler: Neo-Babil İmparatorluğu ve Keldani
MÖ 620'de Nabopolassar, halkın çoğunun desteğiyle Babil'in büyük bir kısmının kontrolünü ele geçirdi, sadece Nippur şehri ve bazı kuzey bölgeleri kuşatılmış Asur kralına sadakat gösterdi. Nabopolassar, Babil'i tamamen güvence altına alamadı ve sonraki dört yıl boyunca Babil'de kamp kurmuş, kendisini tahttan indirmeye çalışan işgalci bir Asur ordusuyla mücadele etmek zorunda kaldı. Ancak Asur kralı Sin-shar-ishkun, Ninova'daki halkı arasında sürekli isyanlarla boğuşuyordu ve bu nedenle Nabopolassar'ı kovması engellendi.

Bu çıkmaz, MÖ 615'te Nabopolassar'ın Babilliler ve Keldanileri, Asur'un eski bir vassalı ve İran halkları; Medler, Persler, Sagartlılar ve Partlar'ın kralı olan Siyaksares ile ittifaka sokmasıyla sona erdi. Siyaksares ayrıca Asur'un daha önce bölgesel olarak baskın olan İran öncesi Elam ve Mannean uluslarını yok etmesinden ve ardından Asur'daki anarşiden faydalanarak İran halklarını üç yüzyıl süren Asur boyunduruğundan ve bölgesel Elam egemenliğinden kurtarmıştı. Asur tarafından boyunduruk altına alınmış olan Kafkasya'nın kuzeyindeki İskitler ve Karadeniz'deki Kimmerler de bölgesel Arami kabileleri gibi ittifaka katıldı.

MÖ 615'te, Asur kralı hem Babil hem de Asur'daki isyancılarla savaşmakla meşgulken, Kyaxares Asur'un merkez bölgelerine sürpriz bir saldırı başlatarak Kalhu (İncil'deki Calah, Nimrud) ve Arrapkha (modern Kerkük) şehirlerini yağmaladı, Nabopolassar hala güney Mezopotamya'da sıkışmış durumdaydı ve bu nedenle bu atılıma dahil olmadı.

Bu noktadan sonra Babilliler, Keldaniler, Medler, Persler, İskitler, Kimmerler ve Sagartialılardan oluşan koalisyon, iç savaşın harap ettiği Asur'a karşı birlikte savaştı. Ashur, Arbela (modern Erbil), Guzana, Dur Sharrukin (modern Khorsabad), Imgur-Enlil, Nibarti-Ashur, Gasur, Kanesh, Kar Ashurnasipal ve Tushhan gibi büyük Asur şehirleri MÖ 614 yılında ittifakın eline geçti. Sin-shar-ishkun MÖ 613'te bir şekilde tüm zorluklara rağmen toparlanmayı başardı ve kendisine karşı sıralanan birleşik güçleri geri püskürttü.

Ancak ittifak ertesi yıl yeni bir birleşik saldırı başlattı ve beş yıl süren şiddetli çatışmalardan sonra Ninova MÖ 612'nin sonlarında, Sin-şar-işkun'un başkentini savunurken öldürüldüğü uzun süreli bir kuşatmanın ardından yağmalandı.

Ninova'da ev ev çatışmalar devam etti ve Asurlu bir general ve kraliyet ailesinin bir üyesi, Aşur-uballit II (MÖ 612-605) olarak tahta geçti. Babil Kroniği'ne göre ittifak liderleri tarafından kendisine vassallık pozisyonunu kabul etme şansı sunuldu. Ancak o bunu reddetti ve Ninova'dan çıkıp Yukarı Mezopotamya'daki kuzey Asur şehri Harran'a giderek burada yeni bir başkent kurmayı başardı. Asur kralı MÖ 607 yılına kadar ittifaka karşı direndiği için savaş devam etti, sonunda Medler, Babilliler, İskitler ve müttefikleri tarafından kovuldu ve aynı yıl şehri geri alma girişimi engellendi.

Nabonidus Steli British Museum'da sergilenmektedir. Kral, Ay, Güneş ve Venüs'e dua ederken gösterilmiş ve Ay'a en yakın kişi olarak tasvir edilmiştir
Hanedanı MÖ 671'de Asur'un vasalları olarak kurulan Mısır Firavunu Necho II, muhtemelen İskitler tarafından zaten tahrip edilmiş olan Mısır'ın Asur'un koruması olmadan yeni güçlere yenik düşeceği korkusuyla, gecikmeli olarak Mısır'ın eski Asurlu efendilerine yardım etmeye çalıştı. Asurlular, MÖ 605'te kuzeybatı Asur'daki Karkamış'ta kendilerine karşı muhtemelen kesin bir zafer elde edilene kadar Mısır'ın yardımıyla savaşmaya devam ettiler. Böylece imparatorluk merkezi, bin yıl önceki Hammurabi'den beri ilk kez Babil'e geçti.

Nabopolassar'ın yerine geçen oğlu Nebukadnezar II (MÖ 605-562) 43 yıl hüküm sürmüş ve bu süre zarfında Babil, uygar dünyanın önemli bir bölümü üzerindeki hâkimiyetini yeniden kazanmıştır. Nebukadnezar II, eski Asur İmparatorluğu bölgelerini fethederek Babil'in topraklarını genişletti. Medler doğu ve kuzeydoğu bölgelerinin kontrolünü ele geçirirken, İskitler uzak kuzeyi işgal etti.

Nebukadnezar II Asur direnişinin kalıntıları ve bir zamanlar Nabopolassar yönetimindeki Babil'in müttefikleri olan İskit ve Kimmerlerin potansiyel tehditleriyle karşı karşıya kaldı. Nebukadnezar imparatorluğunu güvence altına almak için Anadolu'ya yürüdü ve bu kuzey tehditlerini yendi.

Mısırlılar, muhtemelen Babil ve Medlere karşı koymak için Yakın Doğu'da varlıklarını sürdürmeye çalıştılar. Nebukadnezar Mısırlılara karşı sefer düzenleyerek onları Sina Yarımadası'na geri dönmeye zorladı. Ancak Mısır'ı fethetme girişimi, Yahuda'daki İsrailoğulları ve Kenan'daki Fenikeliler de dahil olmak üzere bölgedeki çeşitli grupların isyanları nedeniyle başarısız oldu.

Nebukadnezar II bu isyanları bastırdı, Yahuda kralı Yehoyakim'i tahttan indirdi ve halkın bir kısmını Babil'e sürdü. Ayrıca Sur, Sayda ve Şam gibi şehirlerin yanı sıra Mezopotamya'nın güneyindeki Arap ve Güney Arabistan halklarına da boyun eğdirdi.

MÖ 567'de Nebukadnezar II kısa süreliğine Mısır'ı işgal etti. İmparatorluğunu sağlamlaştırdıktan ve Medyalı bir prensesle evlendikten sonra, Babil'de ünlü Asma Bahçeleri de dahil olmak üzere etkileyici yapı projelerine odaklandı.

Nebukadnezar II'nin saltanatının ardından Amel-Marduk kısa bir süre hüküm sürdü ancak MÖ 560 yılında halefi Neriglissar tarafından tahttan indirildi ve öldürüldü. Neriglissar Aram ve Fenike'ye seferler düzenleyerek bu bölgelerdeki Babil kontrolünü sürdürdü. Ancak saltanatı kısa sürdü ve yerine MÖ 556'da oğlu Labaşi-Marduk geçti, o da aynı yıl bir saray komplosu nedeniyle tahttan indirildi ve öldürüldü.

Labaşi-Marduk'un yerine geçen Nabonidus (MÖ 556-539) Asur kökenliydi ve Harran'dan yönetiliyordu. Babil halkı onun çok tanrılı dini merkezileştirmesinden ve Babil'de bulunmamasından hoşnutsuzluk duymaya başlayınca saltanatı zorluklarla karşılaştı. Krallığının savunmasını yetenekli bir asker ama zayıf bir diplomat olan oğlu Belşassar'a bıraktı.

MÖ 549'da Büyük Kiros, efendisi Astyages'e karşı ayaklanarak Med İmparatorluğu'nun çöküşüne ve Kiros'un iktidara yükselişine yol açtı. MÖ 539'da Kiros Babil'i işgal etti. Opis'teki bir savaştan ve Sippar'ın teslim olmasından sonra Nabonidus Babil'e kaçtı. Şehir savaşmadan Kiros'un eline geçti ve Nabonidus yakalandı. Kiros Yahudi sürgünlerin kutsal tapınak kaplarıyla birlikte anavatanlarına dönmelerine izin verdi.

Kiros, Babil krallarının meşru halefi olduğunu iddia etti ve Nabonidus'un eylemleri nedeniyle Bel-Marduk'un varsayılan öfkesini yatıştırmaya çalıştı.

Zamanla Keldani kabilesi Babil'in kontrolünü kaybetti ve "Keldani" terimi bir insan ırkını ifade etmekten çıkıp Babil edebiyatı, özellikle de Astronomi ve Astroloji eğitimi almış rahiplerden oluşan bir sosyal sınıfa dönüştü. Selevkos İmparatorluğu döneminin ortalarında bu terim kullanımdan düşmüştür.

### Babil'in Düşüşü

Ahameniş ordusunun Babilli askeri, MÖ 480 civarı. I. Xerxes'in mezarının kabartması.
Başlığın diğer anlamları için Babil'in Düşüşü ve Akamenid Asur sayfasına bakınız.Babil, MÖ 539 yılında Ahameniş İmparatorluğu'na dahil edilerek Babiruş (*Bābiruš*) satraplığı haline geldi.

Kyros'un ölümünden bir yıl önce, MÖ 529'da, oğluII. Kambises'i hükûmette yükselterek Babil kralı yaptı ve kendisi için imparatorluğun "diğer eyaletlerinin kralı" unvanını saklı tuttu. Ancak I. Darius Pers tahtını ele geçirip Zerdüştlük dininin temsilcisi olarak yönetmeye başladığında eski gelenek bozuldu ve Babil'in Batı Asya hükümdarlarına meşruiyet kazandırma iddiası kabul görmez oldu.

Darius'un İran'ı ele geçirmesinden hemen sonra Babil, Nebukadnezar III adını alan ve MÖ Ekim 522'den Darius'un şehri ele geçirdiği MÖ Ağustos 520'ye kadar hüküm süren yerli hükümdar Nidinta-Bel yönetiminde kısa süreliğine bağımsızlığını kazandı; bu dönemde kuzeydeki Asur da isyan etti. Birkaç yıl sonra, muhtemelen MÖ 514'te Babil, Urartu kralı Nebukadnezar IV yönetiminde tekrar ayaklandı; bu sefer Persler tarafından ele geçirildikten sonra surlar kısmen yıkıldı. Ancak Bel'in büyük tapınağı Esagila hâlâ onarılmaya ve Babil dini duygularının merkezi olmaya devam ediyordu.

Büyük İskender MÖ 333 yılında Babil'i Yunanlılar için fethetti ve MÖ 323 yılında orada öldü. Babil ve Asur daha sonra Yunan Seleukos İmparatorluğu'nun bir parçası haline geldi.Seleucia'nın kuruluşunun nüfusu güney Mezopotamya'nın yeni başkentine yönlendirdiği ve eski şehrin kalıntılarının yeni hükûmet merkezinin inşaatçıları için bir taş ocağı haline geldiği uzun zamandır iddia edilmektedir, ancak Babi kroniklerin*'n*ın yakın zamanda yayınlanması, kentsel yaşamın Part İmparatorluğu (MÖ 150 - MS 226) döneminde de büyük ölçüde aynı olduğunu göstermiştir. Part kralı Mithridates MÖ 150 yılında bölgeyi Part İmparatorluğu'na kattı ve bölge Yunanlılar ile Partlar arasında bir savaş alanı haline geldi.

Trajan döneminde kısa bir Roma fethi (Asur ve Mezopotamya; MS 116-118) yaşandı, ardından Partlar kontrolü yeniden ele geçirdi.

Babil'in satraplığı MS 226'da başlayan Sasani İmparatorluğu döneminde Asōristān (Orta Farsçada "Asurluların ülkesi" anlamına gelir) içine çekildi ve bu zamana kadar Doğu Süryani Riti MS birinci yüzyılda Asur ve Yukarı Mezopotamya'da ortaya çıkan Süryani Hıristiyanlığı, Zerdüştlük veya Helen dinleri ve yöneticilerinin dillerini hiçbir zaman benimsememiş olan yerli Asur-Babil halkı arasında baskın din haline gelmişti.

MÖ 2. yüzyıldan MS 3. yüzyıla kadar kuzeydeki Adiabene, Osroene, Assur, Beth Garmai, Beth Nuhadra ve Hatra gibi küçük bağımsız Yeni Asur devletleri dışında Mezopotamya, Arap dönemine kadar büyük ölçüde Pers kontrolü altında kaldı. MS yedinci yüzyılda Müslümanların İran'ı fethi. Asōristān MS 637'de jeopolitik bir varlık olarak dağıldı ve Asur sürekliliğinin günümüze kadar devam ettiği kuzey Mezopotamya'nın aksine, güney ve orta Mezopotamya'nın Doğu Aramice konuşan ve büyük ölçüde Hristiyan olan yerli halkı (Mandeanlar hariç) yavaş yavaş Araplaşma ve İslamlaşma sürecine girdi.

Din
---

Babilliler, eski halkların çoğunda görüldüğü gibi birden fazla tanrıya taparlardı ve tanrıları üzerine kuşaklar boyu anlatılan mitlere inanırlardı. Bunların çoğu Sümer kaynaklıydı. 

Eski babil silindir mührü, Kral Şamaş'a bir hayvan sunuyor.
Evren'in ve insanların yaratılışını konu alan Sümer Destanı'nın kahramanı Gılgamış, efsaneye göre ölümsüzlük otunu bulmak için yola çıkar ve bu arayışı sırasında bin bir güçlükle karşılaşır. Serüven dolu yolculuğunun sonunda bulduğu otu suların dibinden sinsice gelen bir yılan, kayığından çalar. Bu hikâyenin sonraki yüzyıllarda Nuh Tufanı efsanesi ile ilgili ifadelere kaynaklık ettiği ve birçok yönden benzer unsurları taşıdığı ifade edilir.

### Tanrıları

Baş tanrıları Marduk'tu. Babil efsanelerinde Marduk, ejderha Tiamat ile dövüşüp onu yener. Yeri, göğü ve insanoğlunu yarattığına inanılan Marduk'un yeryüzündeki temsilcisi kraldı. Marduk dışında toprak, su, gökyüzü, güneş ve ay tanrıları gibi tanrılara tapılırdı. Asurlular da büyük ölçüde Sümerlilerin ve Babillilerin dinleriyle tanrılarını paylaşmaktaydı. Ama en büyük tanrıları, adını imparatorluğun başkentine verdikleri Asur'du. Hem Babilliler, hem de Asurluların baş tanrıçası ise Eski Yunanların aşk tanrıçası Afrodit'e çok benzeyen İştar'dı.

Yazı ve bilim
-------------

Ana madde: Çivi yazısı
Sümer yazısı bilinen en eski yazıdır. Sümerler, kil tabletleri üstüne yazı yazdıktan sonra pişirirlerdi. Arkeolojik kazılar sırasında bazıları 5000 yıllık olan binlerce tablet bulunmuştur. İlk yazı karakterlerini resimler oluşturuyordu. Bu resimler, yavaş yavaş Babillilerin ve Asurluların kullandıkları çivi yazısına dönüştü. Bu yazı biçiminde kavramları belirtmek için köşeli simgeler kullanılırdı. Bulunan tabletlerin üzerindeki yazılar din, matematik, yasalar, bilim ve başka konulara ilişkindir. Matematikte açılar konusunda bir tam dönüşü 60 birime bölmüşlerdir.

### Edebiyat

Ana madde: Akkad edebiyatı
Çoğu kentte ve tapınakta kütüphaneler vardı; eski bir Sümer atasözü "kâtiplerin okulunda başarılı olmak isteyen kişi şafakla birlikte kalkmalıdır" der. Erkeklerin yanı sıra kadınlar da okuma yazma öğreniyordu, ve Semitik zamanlarda bu, soyu tükenmiş Sümer dilinin ve karmaşık ve kapsamlı bir syllabary'nin (hece yazı) bilinmesini gerektiriyordu.

Babil edebiyatının önemli bir kısmı Sümerce asıllarından çevrilmiş ve din ve hukuk dili uzun süre Sümer'in eski eklemeli dilinde yazılmaya devam etmiştir. Öğrencilerin kullanımı için kelime hazineleri, gramerler ve satır arası çevirilerin yanı sıra eski metinler üzerine şerhler ve anlaşılması güç kelime ve deyimlerin açıklamaları da derlenmiştir. Hecenin tüm karakterleri düzenlenip adlandırıldı ve ayrıntılı listeleri hazırlandı.

Başlıkları bize kadar ulaşan birçok Babil edebi eseri vardır. Bunların en ünlülerinden biri, Sin-liqi-unninni adlı biri tarafından orijinal Sümerce'den çevrilen ve astronomik bir ilkeye göre düzenlenen on iki kitaplık Gılgamış Destanı'dır. Her bölüm Gılgamış'ın kariyerindeki tek bir maceranın öyküsünü içerir. Tüm hikâye bileşik bir üründür ve bazı hikâyelerin yapay olarak merkezi figüre eklenmiş olması muhtemeldir.

Babil steli, Louvre Müzesi
### Astronomi

Bilimler arasında astronomi ve astroloji Babil toplumunda göze çarpan bir yere sahipti. Astronomi Babil'de çok eskilere dayanıyordu. Zodyak çok eski bir Babil icadıydı; ve güneş ve ay tutulmaları önceden tahmin edilebiliyordu. Orijinal Mezopotamya tutulma gözlemlerinin düzinelerce çivi yazısı kaydı vardır.

Babil astronomisi, Antik Yunan astronomisi, klasik, Sasani, Bizans ve Suriye astronomisi, Ortaçağ İslam dünyasında astronomi ve Orta Asya ve Batı Avrupa astronomisinde yapılanların çoğunun temelini oluşturmuştur. Yeni Babil astronomisi bu nedenle antik Yunan matematiği ve astronomisinin çoğunun doğrudan öncülü olarak kabul edilebilir ve bu da Avrupa (Batı) bilimsel devriminin tarihsel öncülüdür.

### Tıp

Erkek ve kadın, Güney Mezopotamya'dan Eski Babil pişmiş kil levhası, Irak**Tıbbi tanı ve prognoz**

En eski "Babil" (yani Akad) tıp metinleri MÖ 2. binyılın ilk yarısındaki Birinci Babil hanedanlığı dönemine kadar uzanmaktadır en eski tıbbi reçeteler Ur'un Üçüncü Hanedanlığı döneminde Sümercede görülse de, Ancak en kapsamlı Babil tıp metni, Babil kralı Adad-apla-iddina (MÖ 1069-1046) döneminde Borsippa'nın "ummânû "su ya da baş bilgini Esagil-kin-apli tarafından yazılmış olan "Teşhis El Kitabı "dır.

Çağdaş eski Mısır tıbbı ile birlikte Babilliler diagnosis, prognosis, fiziksel muayene ve Tıbbi reçete kavramlarını ortaya atmışlardır. Buna ek olarak, "Teşhis El Kitabı" terapi ve etiyoloji yöntemlerini ve teşhis, prognoz ve terapide ampirizm, mantık ve rasyonalite kullanımını tanıtmıştır. Metin, tıbbi semptomların bir listesini ve genellikle ayrıntılı ampirik gözlemlerin yanı sıra bir hasta vücudunda gözlemlenen semptomları teşhis ve prognozla birleştirmede kullanılan mantıksal kuralları içerir.

Esagil-kin-apli çeşitli hastalıklar ve rahatsızlıklar keşfetmiş ve bunların belirtilerini "Teşhis El Kitabı "nda tanımlamıştır. Bunlar arasında birçok epilepsi çeşidinin ve ilgili rahatsızlıkların semptomları ile teşhis ve prognozları yer almaktadır. Geç dönem Babil tıbbı birçok yönden erken dönem Yunan tıbbı ile benzerlik göstermektedir. Özellikle Hipokrat Külliyatı'nın erken dönem risaleleri hem içerik hem de biçim açısından geç dönem Babil tıbbının etkisini göstermektedir.

Sanat ve mimarlık
-----------------

Babil'de kil bolluğu ve taş eksikliği, kerpiç kullanımının daha fazla olmasına yol açtı; Babil, Sümer ve Asur tapınakları, payandalarla desteklenen, yağmurun kanalizasyonla taşındığı, ham tuğladan yapılmış devasa yapılardı. Ur'daki böyle bir kanal kurşundan yapılmıştır. Tuğla kullanımı, pilaster ve sütunların, fresklerin ve emaye çinilerin erken gelişimine yol açtı. Duvarlar parlak renkliydi ve bazen çinilerin yanı sıra çinko veya altınla kaplandı. Meşaleler için boyalı pişmiş toprak koniler de sıvaya gömülmüştür. Babil'de, kabartma yerine, üç boyutlu figürlerin daha fazla kullanımı vardı – en eski örnekler, biraz hantal olsa da gerçekçi olan Gudea Heykelleridir. Babil'de taşın kıtlığı, her çakıl taşını değerli kıldı ve değerli taş kesme sanatında yüksek bir mükemmelliğe yol açtı.

### Babil'in Asma Bahçeleri

Ana madde: Babil'in Asma Bahçeleri
Dünyanın harikalarından Babil'in Asma Bahçeleri'nin temsili bir resmi
Babil'in Asma Bahçeleri, Dünyanın Yedi Harikası'ndan biridir. MÖ 7. yüzyılda Babil kralı Nebukadnezar tarafından yaptırılmıştır. Babil'in çorak Mezopotamya çölünün ortasında; ağaçlar, akan sular ve egzotik bitkilerin bulunduğu çok katlı bir bahçedir. Coğrafyacı Strabon'un 1. yüzyıldaki tanımına göre:

"*Bahçeler birbiri üzerinde yükselen kübik direklerden oluşuyordu. Bunların içleri çukurdu ve büyük bitkilerin ve ağaçların yetişebilmesi için toprakla doldurulmuştu. Kubbeler, sütunlar ve taraçalar pişmiş tuğla ve asfalttan yapılmıştı. Yüksekteki bahçeleri sulamak için Fırat Nehri'nden zincir pompalarla su yukarılara çıkarılıyordu. Bu şekilde üst seviyelere taşınan su, bahçeleri sulayarak teraslardan aşağıya doğru akıyordu*"

Söylenceye göre, Nebukadnezar bu yapıyı sıla hasreti çeken karısı Semiramis için yaptırmıştır. Semiramis, Medes kralının kızıdır. Mezopotamya'nın düz ve sıcak ortamı onu bunalıma itmiş, kral da karısının hasretini sona erdirmek için yapay dağların olduğu, suların aktığı yemyeşil bir bahçe yaptırmıştır. Bu yüzden bazen Semiramis'in asma bahçeleri olarak da anılır.

### İştar Kapısı

Ana madde: İştar Kapısı
II. Nebukadnezar döneminde inşa edilmiştir. Süreç içerisinde kentin ve krallığın simgelerinden biri olmuştur. Günümüzde Irak'ın Hillah bölgesinde sergilenmektedir.

Mirası
------

Babilonya (Babil imparatorluğu) ve özellikle de başkenti Babil, İbrahimi dinlerde aşırılığın ve ahlaksız gücün sembolü olarak uzun zamandır bir yer tutmaktadır. Babil'e Kutsal Kitap'ta hem gerçek anlamda (tarihsel) hem de alegorik olarak birçok atıfta bulunulmuştur. Tanah'ta bahsedilenler tarihsel veya kehanet niteliğinde olma eğilimindeyken, Yeni Ahit'te Babil Fahişesi'ne yapılan apokaliptik atıflar daha çok mecazi veya muhtemelen pagan Roma'ya veya başka bir arketipe yapılan şifreli atıflardır. Efsanevi Babil'in Asma Bahçeleri ve Babil Kulesi sırasıyla lüks ve kibirli gücün sembolleri olarak görülür.

İlk Hıristiyanlar bazen Roma'yı Babil olarak adlandırmışlardır: Elçi Peter ilk mektubunu şu öğütle bitirir: "Sizinle birlikte seçilmiş olan Babil'deki [Roma] kadın size selamlarını gönderiyor, oğlum Markos da öyle."

Revelation 14:8 şöyle der: "İkinci bir melek onu izledi ve, 'Düştü! Bütün uluslara zinalarının çılgın şarabını içiren Büyük Babil düştü' dedi". Diğer örnekler Revelation 16:19 ve Revelation 18:2'de bulunabilir.

Babil'e Kur'an'da Bakara Suresi'nin 2. bölümünün 102. ayetinde atıfta bulunulmaktadır:

> Onlar, Süleyman döneminde şeytanların teşvik ettiği sihre uydular. Süleyman asla inkâr etmedi, aksine şeytanlar inkâr etti. Babil'de iki meleğe, Hârût ve Mârût'a indirilenle birlikte insanlara sihir öğrettiler. İki melek, "Biz sadece sizin için bir imtihan vesilesiyiz, sakın imanınızı terk etmeyin" demeden kimseye bir şey öğretmezlerdi. Fakat insanlar, Allah'ın dilemesi dışında kimseye zarar veremeyecekleri halde, karı-kocanın arasını bile açan bir sihir öğrendiler. Kendilerine zarar veren ve fayda vermeyen şeyleri öğrendiler - oysa sihir satın alanın ahirette hiçbir payı olmayacağını zaten biliyorlardı. Ruhlarını ne pahasına sattıklarını keşke bilselerdi!"
> 
> — Bakara 2:102

Ayrıca bakınız
--------------

* Babil ve Asur uygarlıkları
* Hammurabi
* Marduk
* Şamaş

Kaynakça
--------

1. ↑  Babil kentinin koordinatları: 32°32′11″K 44°25′15″D﻿ / ﻿32.53639°K 44.42083°D﻿ / 32.53639; 44.42083
2. 1 2  "Babylonian Empire - Livius". 4 Temmuz 2019 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 9 Eylül 2019.
3. ↑  "Babylonia". *HISTORY* (İngilizce). 18 Nisan 2019 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 8 Ekim 2021.
4. ↑  Deutscher, Guy (2007). *Syntactic Change in Akkadian: The Evolution of Sentential Complementation*. Oxford University Press US. ss. 20-21. ISBN 978-0-19-953222-3. 18 Nisan 2023 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 5 Ekim 2023.
5. ↑
6. ↑  Woods C. 2006 "Bilingualism, Scribal Learning, and the Death of Sumerian". In S.L. Sanders (ed) *Margins of Writing, Origins of Culture*: 91–120 Chicago  29 Nisan 2013 tarihinde Wayback Machine sitesinde arşivlendi.
7. ↑  Roux, Georges (27 Ağustos 1992), "The Time of Confusion", *Ancient Iraq*, Penguin Books, s. 266, ISBN 9780141938257
8. ↑  Robert William Rogers, A History of Babylonia and Assyria, Volume I, Eaton and Mains, 1900.
9. ↑  Geographic, National (30 Kasım 2021). *Lost Cities, Ancient Tombs: A History of the World in 100 Discoveries* (İngilizce). Disney Electronic Content. ss. 144-145. ISBN 978-1-4262-2199-6.
10. ↑  Barmash, Pamela (24 Eylül 2020). *The Laws of Hammurabi: At the Confluence of Royal and Scribal Traditions* (İngilizce). Oxford University Press. s. 2. ISBN 978-0-19-752542-5.
11. ↑  Georges Roux, *Ancient Iraq*
12. ↑  van de Mieroop, M. (2007). *A History of the Ancient Near East, ca. 3000–323 BC*. Malden: Blackwell. 978-0-631-22552-2.
13. ↑  Liverani, Mario (2013). *The Ancient Near East: History, Society and Economy*. Routledge. p. 13, Table 1.1 "Chronology of the Ancient Near East". 9781134750917.
14. ↑  Schneider, Thomas (2003). "Kassitisch und Hurro-Urartäisch. Ein Diskussionsbeitrag zu möglichen lexikalischen Isoglossen". *Altorientalische Forschungen* (Almanca) (30): 372-381.
15. ↑  "India: Erken Vedik dönem". *Encyclopædia Britannica Online*. Encyclopædia Britannica, Inc. 17 Ekim 2012 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 8 Eylül 2012.
16. ↑  "Iranian art and architecture". *Encyclopædia Britannica Online*. Encyclopædia Britannica, Inc. 7 Kasım 2012 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 8 Eylül 2012.
17. ↑  Sayce 1911, s. 104.
18. ↑
19. 1 2  Sayce 1911, s. 106.
20. ↑  "Cyropaedia, by Xenophon". *www.gutenberg.org*. 15 Nisan 2023 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 6 Ekim 2023.
21. ↑  Al-Gailani Werr, L. 1988. Studies in the chronology and regional style of Old Babylonian Cylinder Seals. Bibliotheca Mesopotamica, Volume 23.
22. ↑  Tatlow, Elisabeth Meier *Women, Crime, and Punishment in Ancient Law and Society: The Ancient Near East* Continuum International Publishing Group Ltd. (31 Mart 2005) 978-0-8264-1628-5 s. 75  17 Mayıs 2023 tarihinde Wayback Machine sitesinde arşivlendi.
23. ↑  Aaboe, A. (1992). Babil matematiği, astroloji ve astronomi. J. Boardman, I. Edwards, E. Sollberger, & N. Hammond (der.), *The Cambridge Ancient History* (The Cambridge Ancient History, s. 276-292). Cambridge: Cambridge University Press 3 Haziran 2023 tarihinde Wayback Machine sitesinde arşivlendi.. doi:10.1017/CHOL9780521227179.010 31 Mayıs 2023 tarihinde Wayback Machine sitesinde arşivlendi.
24. ↑  D. Brown (2000), *Mesopotamian Planetary Astronomy-Astrology*, Styx Publications, 90-5693-036-2.
25. ↑  Leo Oppenheim (1977). *Ancient Mesopotamia: Portrait of a Dead Civilization*. University of Chicago Press. s. 290.  Geçersiz `|url-erişimi=registration` (yardım)
26. ↑  R D. Biggs (2005). "Medicine, Surgery, and Public Health in Ancient Mesopotamia". *Journal of Assyrian Academic Studies*. **19** (1): 7-18.
27. ↑  H. F. J. Horstmanshoff, Marten Stol, Cornelis Tilburg (2004), *Magic and Rationality in Ancient Near Eastern and Graeco-Roman Medicine*, s. 99, Brill Publishers, 90-04-13666-5.
28. ↑  Marten Stol (1993), *Epilepsy in Babylonia*, s. 55, Brill Publishers, 90-72371-63-1.
29. ↑  H. F. J. Horstmanshoff, Marten Stol, Cornelis Tilburg (2004), *Magic and Rationality in Ancient Near Eastern and Graeco-Roman Medicine*, s. 97-98, Brill Publishers, 90-04-13666-5.
30. ↑  Marten Stol (1993), *Epilepsy in Babylonia*, s. 5, Brill Publishers, 90-72371-63-1.
31. ↑  M. J. Geller (2004). H. F. J. Horstmanshoff; Marten Stol; Cornelis Tilburg (Ed.). *West Meets East: Erken Yunan ve Babil Teşhisi*. *Magic and rationality in ancient Near Eastern and Graeco-Roman medicine*. **27**. Brill Publishers. ss. 11-186. ISBN 978-90-04-13666-3. PMID 17152166.
32. ↑  Sayce 1911, s. 108.

Bibliyografya
-------------

* Önceki cümlelerden bir veya daha fazlası artık kamu malı olan bir yayından alınan metni içeriyor: Sayce, Archibald Henry (1911). "Babylonia and Assyria". Chisholm, Hugh (Ed.). *Encyclopædia Britannica*. **3** (11. bas.). Cambridge University Press.

| * g
* t
* d
Antik Mezopotamya |
| --- |
| Coğrafya | 

|  |  |
| --- | --- |
| Modern | 
* Basra Körfezi
* Yukarı Mezopotamya
* Dicle-Fırat havzası
	+ Dicle
	+ Fırat
* Mezopotamya Bataklıkları
* Suriye Çölü
* Toros Dağları
* Zagros Dağları

 |
| Antik | 
* Akad
* Asur
* Babil
* Keldan
* Elam
* Hatti
* Med
* Hurri
* Mitanni
* Sümer
* Urartu
* Şehirler

 |

 | Antik Mezopotamya silindir mühürü |
| Tarih | 

|  |  |
| --- | --- |
| Tarih öncesi | 
* Aşölyen
* Mousteryan
* Zarziyan
* Natufyan
* Çanak Çömlek Öncesi Neolitik A
* Çanak Çömlek Öncesi Neolitik B
* Hassuna/Samarra
* Halaf
* Obeyd
* Uruk
* Cemdet Nasr

 |
| Tarih | 
* Erken Hanedanlık
* Akad
* III. Ur
* Eski Babil
* Kasit
* Yeni Asur
* Yeni Babil
* Ahameniş
* Selevkos
* Part
* Roma
* Sasani
* Müslüman fethi

 |

 |
| Diller | 
* Akadca
* Amorice
* Aramice
* Eblaca
* Elamca
* Kutça
* Hititçe
* Hurrice
* Luvice
* Orta Farsça
* Eski Farsça
* Palaca
* Partça
* Proto-Ermenice
* Sümerce
* Urartuca

 |
| Kültür/Toplum | 
* Mimarisi
* Sanat
* Çivi yazısı
* Akad edebiyatı
* Sümer edebiyatı
* Müzik
* Mitoloji
* Din

 |
| Arkeoloji | 
* Irak Ulusal Müzesi
* Yağma
* Tell

 |

| Antik Suriye ve Mezopotamya |
| --- |
|  | **Suriye** | **Kuzey Mezopotamya** | **Güney Mezopotamya** |
| MÖ y. 3500-2350 | *Martu* | *Subartu* | Sümer şehir devletleri |
| MÖ y. 2350-2200 | Akad İmparatorluğu |
| MÖ y. 2200-2100 | *Gutiler* |
| MÖ y. 2100-2000 | Üçüncü Ur Hanedanı (*Sümer Rönesansı*) |
| MÖ y. 2000-1800 | Mari *ve diğer Amori şehir devletleri* | Asur İmparatorluğu (*Kuzey Asurlular*) | Isin/Larsa *ve diğer Amori şehir devletleri* |
| MÖ y. 1800-1600 | Eski Hitit Krallığı | Babil İmparatorluğu (*Güney Akadlılar*) |
| MÖ y. 1600-1400 | Mitanni (*Hurriler*) | Karduniaš (*Kassitler*) |
| MÖ y. 1400-1200 | Yeni Hitit Krallığı |  | Orta Asur İmparatorluğu |
| MÖ y. 1200-1150 | *Bronz Çağı Çöküşü* (*"Deniz Kavimleri"*) | *Aramiler* |
| MÖ y. 1150-911 | Fenike | Geç Hititler | Aram-Damascus | *Aramiler* | Orta Babil (*II. Isin*) | *Kel-**da-**niler* |
| MÖ 911-729 | Yeni Asur İmparatorluğu |
| MÖ 729-609 |  |  |
| MÖ 626-539 | Yeni Babil İmparatorluğu (*Keldaniler*) |
| MÖ 539-331 | Ahameniş İmparatorluğu (*Farslar*) |
| MÖ 336-301 | Makedon İmparatorluğu (*Antik Yunanistan ve Makedonlar)* |
| MÖ 311-129 | Seleukos İmparatorluğu |
| MÖ 129-63 | Seleukos İmparatorluğu | Part İmparatorluğu |
| MÖ 63-MS 243 | Roma İmparatorluğu/Bizans İmparatorluğu (*Suriye*) |
| MS 243-636 | Sasani İmparatorluğu |


| * g
* t
* d
Ahameniş İmparatorluğu vilayetleri (Behistun, Persepolis, Nakş-ı Rüstem, Susa, Daeva yazıtlarına göre) |
| --- |
| 
* Akaufaka
* Arabistan
* Arakosya
* Aria
* Asur
* Babil
* Baktriya
* Dahae
* Drangiana
* Eber-Nari
* Elam
* Ermenistan
* Gandhara
* Gedrosya
* Harezm
* Hinduş
* Hyrkania
* İyonya
* Kapadokya
* Karya
* Libya
* Maka
* Medya
* 1. Mısır Satraplığı / 2. Mısır Satraplığı
* Partya
* Persya
* Quadia
* Saka
* Sardis
* Sattagidya
* Skudra
* Soğdiana
* Yehud

 | The Achaemenid Empire at its maximum extent |
| Daha fazla bilgi için Herodot'a göre Ahameniş İmparatorluğu bölgelerine bakınız |

| * g
* t
* d
Irak Irak konuları |
| --- |
| 

| Tarih |
| --- |
| 

|  |  |
| --- | --- |
| Kronoloji | 
* Obeyd kültürü
* Hassuna kültürü
* Halaf kültürü
* Halaf-Obeyd Geçiş dönemi
* Samarra kültürü
* Uruk dönemi
* Cemdet Nasr dönemi
* Sümerler
* Subartu
* Akad İmparatorluğu
* Sümer Guti Hanedanı
* Neo-Sümer İmparatorluğu
* Isin-Larsa dönemi
* Birinci Babil Hanedanı
* Erken Asur dönemi
* Eski Asur dönemi
* Orta Asur İmparatorluğu
* Kassitler
* Simurrum kültürü
* Babil
* Asurlular
* Yeni Asur İmparatorluğu
* Yeni Babil İmparatorluğu
* Babil'in Düşüşü
* Ahameniş Asuru
* Selefkî Babili
* Part Babili
* Sassani Asoristanı

 |
| 638-1958 | 
* Müslümanların Mezopotamya'yı fethi
* Emevîler
* Abbâsîler
* Büveyhîler
* Karakoyunlular
* Akkoyunlular
* Safevîler

* Mezopotamya Memlûk Hanedanı

* Osmanlı Irak'ı
* Mezopotamya Mandası
* Irak Mandası
* Irak Krallığı
	+ Krallar
* Arap Federasyonu

 |
| Cumhuriyet | 
* 1958-1968
* 1968-2003
* 2003-2011
* 2011-günümüz

* Arap Sosyalist Baas Partisi - Irak Bölgesi
	+ Ulusal Komutanlık
* Saddam Hüseyin
* Irak-Kürt çatışması
* 1974-75 Şattülarap çatışması
* 1977 Irak'ta Şii ayaklanması
* 1979-1980 Irak'ta Şii ayaklanması
* Kitle imha silahları
* Irak-İran Savaşı
* Opera Operasyonu
* Kuveyt'in İşgali
* Körfez Savaşı
	+ 1991 ayaklanmaları
* Irak ambargosu
* Irak Savaşı
	+ ABD istilası
	+ Irak Direnişi
	+ ABD askerlerinin çekilmesi
* İsyan (2011-2013)
* İç Savaş (2014-2017)
	+ Musul Muharebesi
* İsyan
	+ 2019-2021 protestoları
* 2021-2022 Irak siyasi krizi

 |

 |

 |
| 

| Coğrafya |
| --- |
| 
* Fav yarımadası
* Yukarı Mezopotamya
* Aşağı Mezopotamya
* Sınırlar
* Fırat Nehri
* Hemrin Dağları
* Göller
* Adalar
* Mezopotamya
* Mezopotamya Bataklıkları
* Basra Körfezi
* Yerler
* Şattülarap
* Suriye Çölü
* Dicle Nehri
* Um Kasr
* Zagros Dağları
* Canlı türleri
* Sincar Dağları

 |

 |
| 

| Siyaset |
| --- |
| 
* İdari bölgeler
* Anayasa
* Temsilciler Meclisi (yasama organı)
* Seçimler
* Dış yardım
* Dış ilişkiler
* Hükûmet
	+ Bakanlar Kurulu
	+ Cumhurbaşkanlığı Konseyi
	+ Cumhurbaşkanı
		- Liste
	+ Başbakan
		- Liste
* İnsan hakları
	+ Saddam öncesi Irak'ta
	+ Saddam dönemi Irak'ta
	+ İstila sonrası Irak'ta
		- IŞİD kontrolündeki bölgede
	+ LGBT
	+ Din özgürlüğü
	+ Kadın hakları
* Hukuk
* Askeriye
* Polis
* Siyasi partiler
* Yargı
* Savaşlar ve çatışmalar

 |

 |
| 

| Ekonomi |
| --- |
| 
* Bankalar
* Merkez Bankası
* Şirketler
* Yolsuzluk
* Dinar (para birimi)
* Altyapı
* Yabancı yatırım
* Petrol endüstrisi
* Petrol rezervleri
* Menkul Kıymetler Borsası
* Telekomünikasyon
* Ulaşım
* Havayolları
* Demiryolları
* Turizm

 |

 |
| 

| Toplum |
| --- |
| 

|  |  |
| --- | --- |
| Demografi | 
* Iraklılar
* Diller
	+ Mezopotamya Arapçası
	+ Aramice
	+ Kürtçe
	+ Irak Türkmencesi
	+ Farsça
* Azınlıklar
	+ Ermeniler
	+ Süryaniler
	+ Çerkesler
	+ Kürtler
	+ Sâbiîler
	+ Bataklık Arapları
	+ Farslar
	+ Solluba
	+ Irak Türkmenleri
	+ Yahudiler
* Din
	+ İslam
	+ Hristiyanlık
	+ Sâbiîlik
	+ Yezîdîler
	+ Dinsizlik

 |
| Genel | 
* Sanat
* Sinema
* Mutfak
* Kültür
* Edebiyat
* Eğitim
* Sağlık
* Medya
* Televizyon
* Müzik
* Sigara
* Spor
* İşgal evi
* Resmi tatiller
	+ Mezopotamya bahar şenliği (Akitu)
	+ Sâbiî Yeni Yılı

 |

 |

 |
| 
* Kategori Kategori
* Commons sayfası Commons

 |

|  |  |
| --- | --- |
| Otorite kontrolü Bunu Vikiveri'de düzenleyin | 
* GND: 4004102-5
* NDL: 00560453
* NKC: ge134040
* VIAF: 245399798

 |