Genelkurmay Başkanlığı internet sitesi
**E-muhtıra** ya da **27 Nisan Bildirisi**, Türk Silahlı Kuvvetleri adına Genelkurmay Başkanlığının cumhurbaşkanlığı seçimi dolayısı ile 27 Nisan 2007 tarihinde gece saat 23.20'de yaptığı, laiklikle ilgili açıklama. Türkiye kamuoyunda hâkim olan görüş, basın açıklamasının "muhtıra" olduğu yönündedir. Bildiri internet aracılığıyla verildiği için "e-muhtıra" olarak da adlandırılmıştır.

Genelkurmay Başkanlığının 12 Nisan tarihinde, yapılacak Türkiye cumhurbaşkanlığı seçimleri öncesinde yaptığı ve birçok köşe yazarının katıldığı, Türk Silahlı Kuvvetlerinin "Atatürkçülüğe, laikliğe ve cumhuriyetin temel ilkelerine sözde değil, özde bağlı" bir cumhurbaşkanı adayı profilinin çizildiği "basın bilgilendirme toplantısı"nın ardından yaşanan adaylık sürecinin ve rejim ile ilgili kaygıların değerlendirildiği ve şimdiye kadarki Genelkurmay Başkanlığı basın açıklaması metodolojisine uymayan açıklama ile başlayan süreç.

Açıklamanın ardından birçok gazeteci ve yazar tarafından yapılan değerlendirmelerde bu açıklamanın olağan bir açıklama sayılamayacağını, bunun Genelkurmay Başkanlığı tarafından alışılmadık bir üslup ile kaleme alındığı ve bir muhtıra olduğu görüşü ağırlık kazanmıştır.

Açıklama, 29 Ağustos 2011'de Genelkurmay Başkanlığının sitesinden kaldırılmıştır.

Bildiri
-------

|  |  |
| --- | --- |
|  | Vikikaynak'ta **Türk Genelkurmay Başkanlığı 27 Nisan 2007 tarihli basın açıklaması** ile ilgili metin bulabilirsiniz. |

27 Nisan gece yarısına az bir zaman kala resmî internet sitesi üzerinden yapılan açıklamada adaylık süreci ile 23 Nisan öncesi yurdun birçok yöresinde laiklik karşıtı ve din bezirgânlığı olarak nitelendirdikleri olayların gelişiminin vahim derecede olduğu ve bunun rejime meydan okuma olarak değerlendirilmesi gerektiği yer almış, bununla birlikte TSK'nin yasalar ile kendine düşen görev ve yetkileri kullanmaktan çekinmeyecekleri de dile getirilerek dönemin Genelkurmay Başkanı Yaşar Büyükanıt 2009 yılında katıldığı bir TV programında bu internet açıklamasının kendisi tarafından yazıldığını fakat bunun bir muhtıra olmadığını söylemiştir.

Bildiri metni
-------------

*Türkiye Cumhuriyeti devletinin, başta laiklik olmak üzere, temel değerlerini aşındırmak için bitmez tükenmez bir çaba içinde olan bir kısım çevrelerin, bu gayretlerini son dönemde artırdıkları müşahede edilmektedir. Uygun ortamlarda ilgili makamların, sürekli dikkatine sunulmakta olan bu faaliyetler; temel değerlerin sorgulanarak yeniden tanımlanması isteklerinden, devletimizin bağımsızlığı ile ulusumuzun birlik ve beraberliğinin simgesi olan milli bayramlarımıza alternatif kutlamalar tertip etmeye kadar değişen geniş bir yelpazeyi kapsamaktadır.*

*Bu faaliyetlere girişenler, halkımızın kutsal dini duygularını istismar etmekten çekinmemekte, devlete açık bir meydan okumaya dönüşen bu çabaları din kisvesi arkasına saklayarak, asıl amaçlarını gizlemeye çalışmaktadırlar. Özellikle kadınların ve küçük çocukların bu tür faaliyetlerde ön plana çıkarılması, ülkemizin birlik ve bütünlüğüne karşı yürütülen yıkıcı ve bölücü eylemlerle şaşırtıcı bir benzerlik taşımaktadır.*

*Bu bağlamda;*

*Ankara’da 23 Nisan Ulusal Egemenlik ve Çocuk Bayramı kutlamaları ile aynı günde kuran okuma yarışması tertiplenmiş, ancak duyarlı medya ve kamuoyu baskıları sonucu bu faaliyet iptal edilmiştir.*

*22 Nisan 2007 tarihinde Şanlıurfa’da; Mardin, Gaziantep ve Diyarbakır illerinden gelen bazı grupların da katılımı ile, o saatte yataklarında olması gereken ve yaşları ile uygun olmayan çağ dışı kıyafetler giydirilmiş küçük kız çocuklarından oluşan bir koroya ilahiler okutulmuş, bu sırada Atatürk resimleri ve Türk bayraklarının indirilmesine teşebbüs edilerek geceyi tertipleyenlerin gerçek amaç ve niyetleri açıkça ortaya konulmuştur.*

*Ayrıca, Ankara’nın Altındağ ilçesinde "Kutlu Doğum Şöleni" için ilçede bulunan tüm okul müdürlerine katılım emri verildiği, Denizli’de İl Müftülüğü ile bir siyasi partinin ortaklaşa düzenlediği etkinlikte ilköğretim okulu öğrencilerinin başları kapalı olarak ilahiler söylediği, Denizli’nin Tavas ilçesine bağlı Nikfer beldesinde dört cami bulunmasına rağmen, Atatürk İlköğretim Okulunda kadınlara yönelik vaaz ve dini söyleşi yapıldığı yolunda haberler de kaygıyla izlenmiştir.*

*Okullarda kutlanacak etkinlikler, Milli Eğitim Bakanlığı’nın ilgili yönergelerinde belirtilmiştir. Ancak, bu tür kutlamaların yönerge dışı talimatlarla yerine getirildiği tespit edilmiş ve Genelkurmay Başkanlığınca yetkili kurumlar bilgilendirilmesine rağmen herhangi bir önleyici tedbir alınmadığı gözlenmiştir.*

*Anılan faaliyetlerin önemli bir kısmının bu tür olaylara müdahale etmesi ve engel olması gereken mülki makamların müsaadesi ile ve bilgisi dahilinde yapılmış olması meseleyi daha da vahim hale getirmektedir. Bu örnekleri çoğaltmak mümkündür.*

*Cumhuriyet karşıtı olan ve devletimizin temel niteliklerini aşındırmaktan başka amaç taşımayan bu irticai anlayış, son günlerdeki bazı gelişmeler ve söylemlerden de cesaret almakta ve faaliyetlerinin kapsamını genişletmektedir.*

*Bölgemizdeki gelişmeler, din ile oynamanın ve inancın siyasi bir söyleme ve amaca alet edilmesinin yol açabileceği felaketlerin ibret alınması gereken örnekleri ile doludur. Kutsal bir inancın üzerine yüklenmeye çalışılan siyasi bir söylem veya ideolojinin inancı ortadan kaldırarak, başka bir şeye dönüştüğü, ülkemizde ve ülke dışında görülebilmektedir. Malatya’da ortaya çıkan olayın bunun çarpıcı bir örneği olduğu ifade edilebilir. Türkiye Cumhuriyeti devletinin çağdaş bir demokrasi olarak, huzur ve istikrar içinde yaşamasının tek şartının, devletin Anayasamızda belirlenmiş olan temel niteliklerine sahip çıkmaktan geçtiği şüphesizdir.*

*Bu tür davranış ve uygulamaların, Sn. Genelkurmay Başkanı’nın 12 Nisan 2007 tarihinde yaptığı basın toplantısında ifade ettiği "Cumhuriyet rejimine sözde değil özde bağlı olmak ve bunu davranışlarına yansıtmak" ilkesi ile tamamen çeliştiği ve Anayasanın temel nitelikleri ile hükümlerini ihlal ettiği açık bir gerçektir.*

*Son günlerde, Cumhurbaşkanlığı seçimi sürecinde öne çıkan sorun, laikliğin tartışılması konusuna odaklanmış durumdadır. Bu durum, Türk Silahlı Kuvvetleri tarafından endişe ile izlenmektedir. Unutulmamalıdır ki, Türk Silahlı Kuvvetleri bu tartışmalarda taraftır ve laikliğin kesin savunucusudur. Ayrıca, Türk Silahlı Kuvvetleri yapılmakta olan tartışmaların ve olumsuz yöndeki yorumların kesin olarak karşısındadır, gerektiğinde tavrını ve davranışlarını açık ve net bir şekilde ortaya koyacaktır. Bundan kimsenin şüphesinin olmaması gerekir.*

*Özetle, Cumhuriyetimizin kurucusu Ulu Önder Atatürk’ün, "Ne mutlu Türküm diyene!" anlayışına karşı çıkan herkes Türkiye Cumhuriyeti’nin düşmanıdır ve öyle kalacaktır.*

*Türk Silahlı Kuvvetleri, bu niteliklerin korunması için kendisine kanunlarla verilmiş olan açık görevleri eksiksiz yerine getirme konusundaki sarsılmaz kararlılığını muhafaza etmektedir ve bu kararlılığa olan bağlılığı ile inancı kesindir.*

*Kamuoyuna saygı ile duyurulur.*

Bildiri süreci
--------------

Türkiye Cumhuriyeti'nin 10. Cumhurbaşkanı Ahmet Necdet Sezer'in görev süresinin Mayıs ayında dolacak olması sebebi ile başlayan cumhurbaşkanı seçimi ile ilgili olarak özellikle ana muhalefet partisi CHP'nin, Türkiye'nin tepedeki üç makamın da *Millî Görüşçü* olmaması ve cumhurbaşkanının tüm partilerin uzlaşısı ile seçilmesi gerektiği düşüncesine birçok sivil toplum kuruluşu ile (cumhurbaşkanının, TSK'nin başkomutanı sıfatı taşıdığı gerekçesi ile) müdahil olması, AK Parti ve diğer sivil toplum kuruluşlarının da kendi adayını desteklemek istemesi taraflar arasında gerginliği tırmandırmıştır. Sezer'in bu gibi tutumlarla, dönemin Başbakanı Recep Tayyip Erdoğan ve bazı medya organları tarafından cumhurbaşkanının tarafsızlığına aykırı olduğu belirtilmiştir.

Genelkurmay Başkanı Orgeneral Yaşar Büyükanıt 12 Nisan'da cumhurbaşkanının Türk Silahlı Kuvvetleri'nin başkomutanı olması sıfatı ile bu seçimlerin kendilerini de yakından ilgilendirdiğini belirtmiş ve seçilecek cumhurbaşkanının cumhuriyetin temel ilke ve kuralları ile Atatürkçülüğün gereklerine sözde değil özde bağlı olması gerektiğini beyan etmesine ve birçok sivil toplum kuruluşu tarafından organize edilen 14 Nisan Cumhuriyet Mitingi'nin netice vermemesi sonucu süreç doğal olarak başlamıştır.

AK Parti Merkez Yönetim Kurulu Erdoğan'a seçimle ilgili tam yetki vermişti. Başbakan Recep Tayyip Erdoğan, cumhurbaşkanı adayını belirlemek üzere AK Parti içerisinde ağırlığı olan ve *Millî Görüşçü* olarak anılan TBMM Başkanı Bülent Arınç ile yaptığı görüşmeler sonucunda, sunduğu birkaç isimden hiçbirinin istenmemesi ve Arınç'ın *ya kendisinin ya da Abdullah Gül'ün olmasını* istemesi sonucu  Abdullah Gül'ü aday ilan etmiştir.

Etkileri
--------

|  |  |
| --- | --- |
|  | Vikikaynak'ta **Türkiye Başbakanlığı 28 Nisan 2007 tarihli basın açıklaması** ile ilgili metin bulabilirsiniz. |

Hükûmet bildiriyi üzerine almış ve Hükûmet Sözcüsü Cemil Çiçek ertesi gün bir basın açıklaması yaparak Hükûmetin de laiklikten yana olduğunu bildirmiştir. Hükûmet alışılmadık bir şekilde, daha önceki askerî müdahalelerin ardından hükûmetlerin takındığı tavırların aksine muhtırayı sert bir tepkiyle karşıladı. Cemil Çiçek konuşmasında Genelkurmay Başkanı'nın resmî olarak Başbakan'a bağlı olduğunu, görevleri itibarıyla Başbakan'a karşı sorumlu olduğunu belirtti.

Eski Cumhurbaşkanı ve 12 Eylül darbesini yapan Kenan Evren, ordunun gerek gördüğü için böyle bir açıklama yapmış olduğunu ve bunun görevi olduğunu belirtmiştir.[*kaynak belirtilmeli*]

Mecliste temsil edilen CHP, ANAP, DYP, HYP, SHP ile TBMM'de sandalyesi olmayan DSP, MHP, İP liderleri erken seçim kararı alınarak Cumhurbaşkanlığı seçimlerinin yeni Meclis tarafından yapılması gerektiğini basın açıklamaları ile belirtmişlerdir. Ancak Hükûmet, böyle bir yolu tercih etmediklerini ve seçim sürecinin devam edeceğini açıklamışlardır. Abdullah Gül ise adaylıktan çekilmeyeceğini açıklamıştır.

TBMM'de 27 Nisan 2007 tarihinde yapılan cumhurbaşkanlığı seçimi 1. turunda toplantı yeter sayısı olan 367 sayısına ulaşılamadığı gerekçesiyle CHP tarafından Anayasa Mahkemesi'ne yapılan itiraz başvurusu 1 Mayıs 2007 tarihinde haklı bulunarak Cumhurbaşkanlığı seçimlerinin 1. turu iptal edilmiştir. Bu gelişmeler üzerine Başbakan Recep Tayyip Erdoğan 24 Haziran ya da 1 Temmuz tarihinde erken seçime gidileceği açıklaması yaptı.

Ayrıca, 1971 ve 1980'de olduğu gibi askerlerin cumhurbaşkanlığı sürecine artık müdahil olmalarını engellemek için, Anavatan Partisinin teklifi TBMM tarafından kabul edilerek Anayasa değişikliği yapıldı ve bundan sonra cumhurbaşkanlarının 5 senede bir doğrudan halk (cumhur) tarafından seçilmesi kabul edildi. Dönemin Cumhurbaşkanı Ahmet Necdet Sezer ve CHP itiraz ettikleri için bu değişiklik referandum ile halkoyuna sunuldu ve %68 oy oranı ile kabul edilerek kesinleşti.

Yorumlar
--------

Muhtıra sonrası yapılan yorumların özeti:

* CHP Parti Sözcüsü Mustafa Özyürek (Muhtıranın yayınlanmasından hemen sonra NTV’ye telefonla bağlanarak): "Tabii bu bir muhtıradır. Hükûmetin bunun gereğini yerine getirmesi gerekir."
* CHP Genel başkan Yardımcısı Onur Öymen (Muhtıradan bir gün sonraki açıklaması): "Genelkurmay'ın tespitleri bizim tespitlerimizden farklı değildir. Altına imzamızı atarız. ‘Ne mutlu 'Türk'üm.' diyene!’ sözünü kimse küçümseyemez ve bunu küçümseyenleri devletin düşmanı sayarız. Türkiye'yi Atatürk düşmanlarına teslim etmeyeceğiz."
* CHP Genel Başkanı Deniz Baykal (Muhtıradan sonra verdiği ilk röportajında): "Bu tablonun değişeceğini meydanlar gösterdi. Müdahaleye uğrayan yönetimlere halk sahip çıkmadı. Halkımız devlet organlarıyla çatışanlara sahip çıkmaz. Bu ortamda mağduriyet yok dayatma var. Anayasa Mahkemesi 367 kararını onaylamazsa ülke çatışmaya gider."
* CHP Genel Sekreteri Önder Sav (Muhtıranın ardından Anayasa Mahkemesi’nin verdiği 367 kararından sonra): "Gözümüz aydın, Türkiye'nin gözü aydın."
* Nur Serter (Muhtıradan bir gün sonra Çağlayan’daki Cumhuriyet Mitingi’nde yaptığı konuşma): Genelkurmay Başkanı’na "memur" diyen bir zihniyete karşı Türk Silahlı Kuvvetlerinin önünde, şanlı ordumuzun önünde saygıyla eğiliyoruz. Türk ordusu çok yaşa. Türk ordusu, 27 Nisan’da bizim sesimizi duymuş, bizim sesimize sahip çıkmış, demokrasiye sahip çıkmıştır. 27 Nisan'da Türkiye Cumhuriyeti’nin gerçek iradesine sahip çıkmıştır.
* TÜSİAD Başkanı Arzuhan Doğan Yalçındağ: "AKP toplumda git gide artan ve TÜSİAD’ın da paylaştığı laik rejimi koruma kaygısını yeterince dikkate almıyor. Genelkurmay Başkanlığının açıklamasıyla yaratılan fiili durum demokratik teamüllere uygun değil. Laikliği ve demokrasiyi korumak için bir an önce genel seçimlere gidilmeli."
* Oktay Ekşi (Hürriyet): "Bu adı konmamış bir muhtıradır. Genelkurmay Başkanı’nın sözleri gayet açık, eğer demokrasinin kavram ve kuramlarını kullanarak bu cumhuriyetin laik karakterini tahrip etmek onu yıkmak istiyorsanız biz buna müsaade etmeyiz diyor."
* Tufan Türenç (Hürriyet): "Tabii ki bu bir muhtıradır. Bu muhtıranın özü AKP’nin çıkardığı cumhurbaşkanı adayına Türk Silahlı Kuvvetlerin karşı olduğunu açıklıyor."
* Ertuğrul Özkök (Hürriyet): "Demokrasi kaygısıyla sadece askeri eleştirmek, ne adil ne yararlı ne de sonuç verici bir girişim olacaktır. Çünkü o bildiride savunulan görüşler, toplumun önemli bir bölümü tarafından paylaşılmaktadır."
* Yılmaz Özdil (Sabah): "Hâlâ deniyor ki bundan sonraki adım ne olur? Bundan sonraki adım, tank olur. Gücüm var diye dayatırsan, gücü olan sana dayatır."
* (Hıncal Uluç): "Ordu sonuna kadar bekledi... Gerekli uyarıları en demokratik şekilde yaparak, "Sözde değil, özde" diyerek bekledi."
* Ural Akbulut (Eski ODTÜ Rektörü): "Bu ikinci 28 Şubat’tır. TSK her şeye rağmen soğukkanlı davranmıştır."
* İsmail Küçükkaya (Akşam): "Sürecin kötü yönetilmesiyle ‘kaçan fırsatı’ ve ‘Genelkurmay’ın çok sert açıklamasıyla yeni olanağı’ görelim."
* Ece Temelkuran (Milliyet): "Genelkurmay'ın açıklamasıyla mitinglerin daha da coşmuş olması bu mitingleri otomatik olarak militarist yapmaz."
* Fikret Bila (Milliyet): "TSK, türbanın ve temsil ettiği zihniyetin Çankaya'ya çıkmasına karşı ilkesel bir duruş sergilemiştir."
* Ahmet Hakan (Hürriyet): "'Muhtıraya karşıyız.’ diyeceğiz ve ötesini söyleyemeyecek miyiz? Ben ötesini de söylerim arkadaş."
* Nuray Mert (Radikal): "Şimdi Genelkurmay bildirisini öne çıkarıp, bu fetihçi zihniyetin arkasında durmak istemiyorum."
* Erdal Şafak (Sabah): "Rehn Beyefendi son olarak Genelkurmay Başkanlığının ‘e-muhtıra’sı için esip gürledi… Ama Batı basınında da özellikle son dönemde ısrarla vurgulanan ‘Türkiye’nin laik kurumlarının altının oyulması’ girişimleri için ‘Not ediyoruz.’ demekle yetindi."
* Emekli Orgeneral Tunçer Kılınç: "Kamuoyuna bilgi veriliyor ve bunların gereği yapılmazsa istenmeyen şeylerin olabileceği mesajı verilmek isteniyor."

Tepkiler
--------

Yabancı haber ajansları ise acil kodu ile üyelerine basın açıklamasını servis ettiler.Avrupa Birliği'nin Genişlemeden Sorumlu Üyesi Olli Rehn, TSK'nin demokratik laikliğe ve demokratik değerlere saygı gösterdiğini ispatlaması için seçim sürecine karışmamasının gerektiğini söyledi.

Dönemin ABD Dışişleri Bakanı Condoleezza Rice: "ABD Türkiye'nin demokrasi ve anayasal gelişim sürecini, dolayısıyla seçimle işbaşına gelenleri tam destekliyor. Cevabımız evettir, ABD de Avrupa Birliği'nin bu konuda Türkiye'ye verdiği destekle aynı pozisyondadır." şeklinde bir açıklama yaptı.

Türkiye'deki yazarlardan açıklamaya karşı çeşitli yorumlar geldi. Star gazetesi yazarlarından Mehmet Altan "'internet muhtırası' doğrudan demokrasiye bir müdahaledir" yorumda bulunurken Milliyet gazetesi Yazarı Hasan Cemal konuyla ilgili "Hayır!" başlıklı yazısında askerî müdahalelerin toplumsal düzen ve gelişime zarar verdiği yorumunda bulundu. Radikal gazetesinden İsmet Berkan, bildirinin bir askerî darbe uyarısı olduğu yorumunu yaparak geleceği haber verilen bu darbeden kurtulmak için alınması gerektiğine inandığı tedbirleri yazdı.

Özgürlük ve Dayanışma Partisi genel başkanı Ufuk Uras ise "Muhtıraya Hayır! Sözde Değil, Özde Demokrasi İstiyoruz" başlıklı bir basın açıklamasında bulunarak Genelkurmay açıklamasını eleştirdi.

Basın açıklaması, Genelkurmay Başkanlığı web sitesinden yapılması nedeniyle esprili olarak "e-muhtıra" şeklinde anıldı.

Bülent Arınç bildirinin yayımlanmasından dört yıl sonra katıldığı bir toplantıda yaptığı bir değerlendirmede *"Sakın ha! Cumhurbaşkanını seçmeyin anlamında. Bize aba altından sopa gösteriyor. Kime? Hükûmete. Kime? Meclis'e. Hiçbir demokraside böyle bir müdahaleyi kabul etmek mümkün değil. Ama zannettiler ki ben böyle yazar, korkutursam onlar teslim olurlar. 'Hazır ol' denildiği zaman hep başüstüne diyen sivil iktidarla karşılaştı onlar."* şeklinde demeç vererek bildirinin müdahale niteliğinde olduğunu ifade etmiştir..

Ayrıca bakınız
--------------

* Pretoryanizm

Kaynakça
--------

1. ↑  "Arşivlenmiş kopya". 14 Haziran 2009 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 14 Haziran 2009.
2. ↑  Çevrimiçi 13 Mart 2021 tarihinde Wayback Machine sitesinde arşivlendi. 29 Nisan 2007 tarihinde erişilmiştir
3. ↑  Hürriyet Gazetesi, Cüneyt Ülsever, 27 Nisan Muhtırası millete hayırlı olsun! 25 Mayıs 2007 tarihinde Wayback Machine sitesinde arşivlendi. 27 Nisan 2011 tarihinde erişildi
4. ↑  "Arşivlenmiş kopya". 14 Mart 2016 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 28 Nisan 2007.
5. ↑  radikal.com.tr 4 Haziran 2016 tarihinde Wayback Machine sitesinde arşivlendi. "e-muhtıra erken seçimi gündeme taşıdı" 29 Nisan 2007, Alındı 21 Mayıs 2008
6. ↑  WordPress Çevrimiçi 29 Nisan 2007 tarihinde Wayback Machine sitesinde arşivlendi. 29 Nisan 2007 tarihinde erişilmiştir
7. ↑  İsmail Küçükkaya, Akşam Gazetesi Çevrimiçi 16 Nisan 2007 tarihinde Wayback Machine sitesinde arşivlendi. 29 Nisan 2007 tarihinde erişilmiştir
8. ↑  Erol Manisalı, Hakimiyeti-Milliye Çevrimiçi 27 Eylül 2007 tarihinde Wayback Machine sitesinde arşivlendi. 29 Nisan 2007 tarihinde erişilmiştir
9. ↑  Metehan Demir, Sabah Gazetesi Çevrimiçi 30 Eylül 2007 tarihinde Wayback Machine sitesinde arşivlendi. 29 Nisan 2007 tarihinde erişilmiştir
10. ↑  CNNTürk Çevrimiçi 5 Mayıs 2007 tarihinde Wayback Machine sitesinde arşivlendi. 29 Nisan 2007 tarihinde erişilmiştir
11. ↑  NTVMSNBC- *Muhtıra gibi* haberi Çevrimiçi 13 Mart 2007 tarihinde Wayback Machine sitesinde arşivlendi. 28 Nisan 2007 tarihinde erişildi
12. ↑  "Arşivlenmiş kopya". 12 Nisan 2008 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 10 Nisan 2008.
13. ↑  "Arşivlenmiş kopya". 11 Mayıs 2009 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 8 Mayıs 2009.
14. ↑  "Arşivlenmiş kopya". 3 Ocak 2011 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 28 Nisan 2012.
15. ↑  Anka Haber Ajansı, 'Baykal'dan Gül'e "süklüm-püklüm" benzetmesi'24 Nisan 2007 13:43:28 GMT Önbellek görüntüsü 13 Mayıs 2009 tarihinde Wayback Machine sitesinde arşivlendi.29 Nisan 2007 tarihinde erişildi
16. ↑  Haberler.com, Baykal'dan Arınç'ın "Dindar Cumhurbaşkanı" Açıklamasına Sert Yanıt: "Sen Kim Oluyorsun, Sana Ne?"17 Nisan 2007 28 Eylül 2007 tarihinde Wayback Machine sitesinde arşivlendi. 29 Nisan 2007 tarihinde erişildi
17. ↑  Zaman Gazetesi 25 Nisan 2007 22:08:05 GMT Önbellek görüntüsü 27 Nisan 2007 tarihinde Wayback Machine sitesinde arşivlendi. 29 Nisan 2007 tarihinde erişildi
18. ↑  "Halkın demokrasi dersi: 2007 anayasa referandumu". 14 Mart 2017 tarihinde kaynağından arşivlendi.
19. ↑  ""Sezer'de tarafsızlığı göremedik"". 5 Aralık 2020 tarihinde kaynağından arşivlendi.
20. ↑  'Gül'ün arkasındaki güç Arınç mı?' 24 Eylül 2015 tarihinde Wayback Machine sitesinde arşivlendi. 30 Nisan 2007 tarihinde erişildi
21. ↑  Hürriyet Gazetesi, 'Bülent Arınç rolünü ilan etti' 27 Nisan 2007 tarihinde Wayback Machine sitesinde arşivlendi. 30 Nisan 2007 tarihinde erişildi
22. ↑  Bedavagazete, 'Abdullah Gül-Bülent Arınç görüşmesi AK Parti'yi rahatlattı' 29 Eylül 2007 tarihinde Wayback Machine sitesinde arşivlendi. 30 Nisan 2007 tarihinde erişildi
23. ↑  "Arşivlenmiş kopya". 8 Temmuz 2020 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 12 Temmuz 2008.
24. ↑  "Arşivlenmiş kopya". 6 Mart 2016 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 2 Mayıs 2007.
25. ↑  "Arşivlenmiş kopya". 1 Ağustos 2010 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 27 Ağustos 2010.
26. ↑  "Arşivlenmiş kopya". 29 Nisan 2007 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 28 Nisan 2007.
27. ↑  ""EU warns Turkish army over vote", BBC News". 14 Mayıs 2007 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 28 Nisan 2007.
28. ↑  "Arşivlenmiş kopya". 20 Kasım 2012 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 28 Nisan 2012.
29. ↑  "Arşivlenmiş kopya". 1 Mayıs 2007 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 29 Nisan 2007.
30. ↑  "Arşivlenmiş kopya". 1 Mayıs 2007 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 29 Nisan 2007.
31. ↑  "Arşivlenmiş kopya". 3 Mayıs 2007 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 1 Mayıs 2007.
32. ↑  "Arşivlenmiş kopya". 4 Mayıs 2007 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 2 Mayıs 2007.
33. ↑   5 Mayıs 2007 tarihinde Wayback Machine sitesinde arşivlendi. URL erişim tarihi: 1.Mayıs.2007.
34. ↑  *e-muhtıra, f-darbe, g-askeri yönetim* 20 Haziran 2009 tarihinde Wayback Machine sitesinde arşivlendi. Maden, Perihan, Radikal gazetesi, 1 Mayıs 2005
35. ↑  "Arınç: "Vatandaş hizmetle tanıştı"". hurriyet.com.tr. 21 Ocak 2011 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 17 Ocak 2011.

Dış bağlantılar
---------------

|  |
| --- |
| Vikipedi'nin kardeş projelerinden**E-muhtıra**hakkında daha fazla bilgi edinin  |
|
|
|
| Vikisöz'de ara | Vikisöz'de alıntılar |
| Vikikaynak'ta ara | Vikikaynak'ta belgeler |
|
|
|
|
|
|
|
|

* Genelkurmay Başkanlığı kurum sitesinden Basın Açıklamasının tam metni

| * g
* t
* d
Türkiye'de askerî müdahaleler |
| --- |
| Darbeler | 
* 27 Mayıs Darbesi (1960)
* 12 Eylül Darbesi (1980)

 |
| Muhtıralar | 
* 12 Mart Muhtırası (1971)
* 27 Aralık Muhtırası (1979)
* 28 Şubat Süreci (1997)
* E-muhtıra (2007)

 |
| Darbe girişimleri | 
* 21 Ekim 1961
* 22 Şubat 1962
* 20 Mayıs 1963
* 20 Mayıs 1969
* 9 Mart 1971
* 15 Temmuz 2016 (tasfiyeler  • uluslararası tepkiler  • davalar)

 |
| Darbe girişimiiddiaları/davaları | 
* Dokuz Subay Olayı (1957)
* 1993 darbe iddiaları
* Ergenekon davaları
* Balyoz darbe planı iddiası
* Sarıkız, Ayışığı, Yakamoz ve Eldiven (2003-04)
* Montrö Bildirisi (2021)

 |

| * g
* t
* d
1991'den beri yaşanmış darbeler, kendi kendine darbeler ve darbe girişimleri |
| --- |
| Darbeler ve darbe girişimleri listesi (ülkesine göre-2010'dan beri) |
| 1990'lar | 
* Mali (1991)c
* Lesotho (1991)c
* Tayland (1991)c
* Sovyetler Birliği (1991)
* Haiti (1991)c
* Gürcistan (1991–1992)c
* Venezuela (1992)
* Peru (1992)‡c
* Sierra Leone (1992)c
* Cezayir (1992)
* Guatemala (1993)‡
* Azerbaycan (1993)c
* Rusya (1993)‡c
* Libya (1993)
* Burundi (1993)
* Nijeria (1993)c
* Gambiya (1994)c
* Lesotho (1994)‡
* Azerbaycan (1995)
* Katar (1995)c
* São Tomé ve Príncipe (1995)
* Irak (1996)
* Burundi (1996)c
* Nijer (1996)c
* Katar (1996)
* Kamboçya (1997)c
* Türkiye (1997)c
* Zambiya (1997)
* Lesotho (1998)
* Kongo Cumhuriyeti (1998)
* Nijer (1999)c
* Pakistan (1999)c
* Fildişi Sahili (1999)c

 |
| 2000'ler | 
* Fiji (2000)c
* Ecuador (2000)c
* Burundi (2001)
* Orta Afrika Cumhuriyeti (2001)
* Venezuela (2002)
* Orta Afrika Cumhuriyeti (2003)
* Moritanya (2003)
* Filipinler (2003)
* Gine-Bissau (2003)
* São Tomé ve Príncipe (2003)
* Çad (2004)
* Haiti (2004)c
* Ekvador Ginesi (2004)
* Moritanya (2005)c
* Filipinler (2006)
* Çad (2006)
* Tayland (2006)c
* Madagaskar (2006)
* Fiji (2006)c
* Laos (2007)
* Filipinler (2007)
* Türkiye (2007)
* Doğu Timor (2008)
* Moritanya (2008)c
* Gine (2008)c
* Madagaskar (2009)c
* Honduras (2009)c

 |
| 2010'lar | 
* Nijer (2010)c
* Guinea-Bissau (2010)c
* Ekvador (2010)
* Madagaskar (2010)
* Demokratik Kongo Cumhuriyeti (2011)
* Bangladeş (2011)
* Papua Yeni Gine (2012)
* Mali (2012)c
* Malavi (2012)
* Gine-Bissau (2012)c
* Fildişi Sahili (2012)
* Sudan (2012)
* Orta Afrika Cumhuriyeti (2012–13)
* Benin (2013)
* Libya (Nisan 2013)
* Komorlar (2013)
* Çad (2013)
* Mısır (2013)c
* Libya (Ekim 2013)
* Güney Sudan (2013)
* Libya (2014)
* Tayland (2014)c
* Lesotho (2014)
* Gambiya (2014)
* Yemen (2014–15)c
* Sri Lanka (2015)
* Burundi (2015)
* Burkina Faso (2015)
* Türkiye (2016)
* Burkina Faso (2016)
* Karadağ (2016)
* Libya (2016)
* Gambia (2016–2017)‡
* Zimbabve (2017)c
* Ekvador Ginesi (2017)
* Yemen (2018)c
* Sri Lanka (2018)‡
* Gabon (2019)
* Sudan (2019)c
* Etiyopya (2019)

 |
| 2020'ler | 
* Mali (2020)c
* Orta Afrika Cumhuriyeti (2021)
* Myanmar (2021)c
* Ermenistan (2021)
* Nijer (2021)
* Çad (2021c
* Mali (2021)c
* Tunus (2021)‡
* Gine (2021)c
* Sudan (Eylül 2021)
* Sudan (Ekim 2021)c

 |
| c *Gerçekleşen darbe* · ‡ *Kendi kendine darbe* · Darbe girişimleri için herhangi bir işaret kullanılmamıştır |