Bu madde cinsel yolla üreyen canlılarda ortaya çıkan cinsler hakkındadır.  Diğer kullanımlar için Cins (anlam ayrımı) sayfasına bakınız.
Dişi gametini (ovum) dölleyen eril gameti (sperm)

|  |
| --- |
| Makale serilerinden |
| **Biyolojik cinsiyet** |
|  |
| 
Biyolojik terimler |
| * Eşeysel dimorfizm
* Cinsel farklılaşma
	+ Kadınlaşma
	+ Virilizasyon
* Biyolojik cinsiyet belirleme sistemi
	+ XY
	+ X0
	+ ZW
	+ Z0
	+ Sıcaklığa bağlı
	+ Haplodiploidi
* Heterogametik seks
* Homogametik seks
* Seks kromozomu
	+ X Kromozomu
	+ Y Kromozomu
* Testi belirleyen faktör
* Hermafroditlik
	+ Sıralı hermafroditizm
	+ Eşzamanlı hermafroditizm
* Interseks (biyoloji)
* Çiftleşme türü
 |
| Eşeyli üreme |
| * Eşeyli üremenin evrimi
	+ Anizogami
	+ İzogami
* Germ hücresi
* Mayoz
* Gametogenez
	+ Spermatogenez
	+ Oogenez
* Gamet
	+ spermatozoon
	+ yumurta
* Döllenme
	+ Dış döllenme
	+ İç döllenme
* Cinsel seçilim
* Bitkilerde üreme
* Mantar üremesi
* Hayvanlarda cinsel üreme
	+ Cinsel ilişki
	+ Çiftleşme
	+ İnsan üremesi
	+ Lordosis davranışı
	+ Pelvik baskı
 |
| İnsan cinselliği |
| * Bitki cinselliği
* Hayvan cinselliği
* İnsan cinselliği
	+ Mekaniği
	+ Farklılaşma
	+ Etkinlik
 |
| Cinsel sistem |
| * İki evcikli
* Ayrı eşeylilik
* Hermafroditlik
 |
| * g
* t
* d
 |

Birçok türün canlıları her biri **cinsiyet** veya **eşey** olarak bilinen dişi ve eril çeşitlerine özelleşmiştir. Eşeyli üreme genetik özelliklerin karışımı ve birleşimini içerir: Gamet olarak bilinen özelleşmiş bu hücreler her bir ebeveynden özelliklerini kalıtsal yolla alan yavrular oluşturmak için birleşir. Gametler form ve fonksiyonda özdeş (izogami) olabilir, fakat birçok durumda iki cinsiyete özgü gamet (heterogamet) tiplerinin oluşması (anizogami) gibi bir asimetri evrilebilir. Eril gametleri küçüktür, hareket edebilirler ve genetik bilgilerini bir mesafe boyunca taşıyabilmeye uyum sağlamışlardır; dişi gametleri ise büyüktür, hareket edemezler ve genç canlının ilk gelişimi için gerekli olan besini barındırırlar. İnsanlar ve diğer memeliler arasında, eriller genellikle XY kromozomlarını taşırken, dişiler ise genellikle XX kromozomlarını taşırlar ve XY cinsiyet belirleme sisteminin bir parçasıdır.

Bir canlı tarafından üretilen gamet onun cinsiyetini belirler: Eriller eril gametlerini (hayvanlarda sperm veya sperm hücresi, bitkilerde polen) üretirken dişiler ise dişi gametlerini (ova veya yumurta hücreleri) üretirler; hem eril hem de dişi gametlerini üreten canlılar ise erdişi terimiyle adlandırılır. Çoğunlukla, fiziksel farklılıklar farklı canlı cinsiyetleriyle ilişkilendirilir; bu Eşeysel dimorfizm cinsiyetlerin yaşadığı farklı üreme baskılarını yansıtabilir.

Evrim
-----

Ana madde: Eşeyli üremenin evrimi
Eşeyli üremenin ilk olarak yaklaşık bir milyar yıl önce görüldüğü ve atasal tek hücreli ökaryotlardan evrildiği düşünülmektedir. Cinsiyetin ilk evrim gerekçesi ve günümüze kadar hayatta kalma gerekçeleri halen tartışma konusudur. Birçok akla yatkın teoriden birkaçı: Cinsiyetin yavrular arasında çeşitlilik oluşturduğu; yararlı özelliklerin yayılmasında, zararlı özelliklerin ise yok olmasında yardımcı olduğudur.

Eşeyli üreme ökaryotlara, yani hücrelerinde bir çekirdek ve mitokondrisi bulunan canlılara, özgül bir işlemdir. Hayvanlara, bitkilere ve mantarlara ek olarak, diğer okaryotlar (örn. malaria paraziti) da eşeyli üremede bulunabilir. Bazı bakteriler hücreler arası genetik madde aktarmak için konjugasyon kullanır; eşeyli üreme ile aynı olmamakla birlikte bu da genetik özelliklerin karışımı ile sonuçlanır.

Ökaryotlardaki eşeyli üreme tanımlamasında düşünülen şey gametler ile döllenmenin ikili doğası arasındaki farktır. Bir tür içerisindeki gamet tiplerinin çoğulluğu yine de bir eşeyli üreme biçimi olarak düşünülecektir. Ancak üçüncü bir gamet tipi çok hücreli hayvanlarda bilinmemektedir.

Cinsiyetin evrimi prokaryot veya erken ökaryot evresine kadar uzanırken, kromozomal cinsiyet belirlemenin kökeni ökaryotlarda oldukça erken olabilir. ZW cinsiyet belirleme sistemi kuşlar, bazı balıklar ve bazı kabuklular tarafından paylaşılmaktadır. Memelilerin çoğunun yanı sıra bazı böcekler (Drosophila) ve bitkiler (Ginkgo) XY cinsiyet belirleme sistemini kullanır. X0 cinsiyet belirleme ise bazı böceklerde bulunmaktadır.

Kuş ZW ve memeli XY kromozomları arasında hiçbir gen paylaşılmamaktadır ve tavuk ile insan arasında yapılan bir karşılaştırmada, Z kromozomunun X veya Y'den ziyade insandaki otozomal kromozom 9'a benzediği görülmüştür, bu da ZW ve XY cinsiyet belirleme sistemlerinin bir kökeni paylaşmadığını, ancak cinsiyet kromozomlarının kuşların ve memelilerin ortak atasındaki otozomal kromozomlardan türediğini düşündürmektedir. 2004 tarihli bir makale tavuk Z kromozomu ile platypus X kromozomlarını karşılaştırmış ve iki sistemin ilişkili olduğunu öne sürmüştür.

Biyolojik cinsiyet belirlemesi
------------------------------

Ana madde: Biyolojik cinsiyet belirleme sistemi
Cinsiyet üreme boyunca yararlı özelliklerin yayılmasına yardımcı olur. Diyagramlar eşeysiz bir popülasyon (altta) ile eşeyli bir popülasyondaki (üstte) alel evrim frekansını karşılaştırmaktadır. Dikey eksen frekansı, yatay eksen ise zamanı göstermektedir. a/A ve b/B alelleri rastgele oluşmaktadır. Bağımsız olarak ortaya çıkan yararlı A ve B alelleri eşeyli üreme tarafından hızlı bir şekilde en yararlı birleşim olan AB'ye birleşebilmektedir. Eşeysiz üremenin bu birleşimi başarması için daha uzun süre gerekmektedir, çünkü AB yalnızca bireyde A ortaya çıkarken B önceden varsa, veya tam tersi geçerliyse, üretilebilir.
En basit cinsel sistem tüm canlıların erdişi olduğu, yani hem eril hem de dişi gametlerinin üretildiğidir. Bu durum bazı hayvanlarda (örn. salyangozlar) ve çiçekli bitkilerin büyük çoğunluğunda geçerlidir. Birçok durumda, ancak cinsiyetin özelleşmesi bazı canlıların yalnızca eril veya yalnızca dişi gametlerini üretmesi gibi evrilmiştir. Bir canlının bir cinsiyette veya diğerinde gelişmesinin biyolojik nedeni cinsiyet belirlemesi olarak adlandırılır.

Cinsiyet özelleşmesinin olduğu türlerin büyük çoğunluğunda, canlılar ya er (yalnızca eril gametlerini üreten) ya da dişidir (yalnızca dişi gametlerini üreten). İstisnalar yaygındır —örneğin, *C. elegans* yuvarlak solucanında cinsiyetler erdişi ve erildir (androdioecy denilen bir sistem).

Bazen bir canlının gelişimi dişi ile eril arasındadır, bu duruma interseks denir. Bazen interseks bireyler "erdişi" olarak adlandırılır; fakat biyolojik erdişilerden farklı olarak, interseks bireyler alışılmadık durumlardır ve hem dişi hem de eril açısından genellikle doğurgan değildir.

Kaynakça
--------

1. ↑  sex 30 Aralık 2014 tarihinde Wayback Machine sitesinde arşivlendi.. CollinsDictionary.com. Collins English Dictionary – Complete & Unabridged 11th Edition. Retrieved 3 December 2012.
2. ↑  "Book Review for *Life: A Natural History of the First Four Billion Years of Life on Earth*". Jupiter Scientific. 27 Eylül 2015 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 7 Nisan 2008.
3. ↑  Schaffer, Amanda (updated September 27, 2007) "Pas de Deux: Why Are There Only Two Sexes?" 14 Aralık 2007 tarihinde Wayback Machine sitesinde arşivlendi. *Slate*.
4. ↑  Hurst, Laurence D. (1996). "Neden Yalnızca İki Cins Var?". *Proceedings: Biological Sciences*. **263** (1369). s. 415–422. doi:10.1098/rspb.1996.0063. JSTOR 50723.
5. ↑  Haag ES (2007). "Neden iki cins? Çok hücreli canlılarda cins belirlemesi ve protist birleşme tipleri". *Seminars in Cell and Developmental Biology*. **18** (3). s. 348–9. doi:10.1016/j.semcdb.2007.05.009. PMID 17644371.
6. ↑  Stiglec R, Ezaz T, Graves JA (2007). "A new look at the evolution of avian sex chromosomes". *Cytogenet. Genome Res*. **117** (1–4). ss. 103-109. doi:10.1159/000103170. PMID 17675850. KB1 bakım: Birden fazla ad: yazar listesi (link)
7. ↑  Grützner, F. (2004). "In the platypus a meiotic chain of ten sex chromosomes shares genes with the bird Z and mammal X chromosomes". *Nature*. **432** (7019). ss. 913-917. doi:10.1038/nature03021. PMID 15502814.
8. ↑

Konuyla ilgili yayınlar
-----------------------

* Arnqvist, G. & Rowe, L. (2005) *Sexual conflict*. Princeton University Press, Princeton. ISBN 0-691-12217-2
* Alberts B, Johnson A, Lewis J, Raff M, Roberts K, and Walter P (2002). *Molecular Biology of the Cell*. 4. New York: Garland Science. ISBN 0-8153-3218-1. KB1 bakım: Birden fazla ad: yazar listesi (link)
* Ellis, Havelock (1933). *Psychology of Sex*. London: W. Heinemann Medical Books. xii, 322 p. *N.B*.: One of many books by this pioneering authority on aspects of human sexuality.
* Gilbert SF (2000). *Developmental Biology*. 6. Sinauer Associates, Inc. ISBN 0-87893-243-7.
* Maynard-Smith, J. *The Evolution of Sex*. Cambridge University Press, 1978.

Dış bağlantılar
---------------

* P. C. Sizonenko'dan Human Sexual Differentiation9 Şubat 2010 tarihinde Wayback Machine sitesinde arşivlendi.

Ayrıca bakınız
--------------

* Konjugasyon çeşitleri

| * g
* t
* d
İnterseks konuları |
| --- |
| İnterseks hakları ve yasal konular | 
* Zorunlu kısırlaştırma
* Ayrımcılık
* İnterseks hakları
* Yasal tanınma
* Tıbbî müdahale
* Cinsiyet ataması
* Cinsiyet özellikleri (yasal isnat)
* Ülkelerde interseks hakları

 |
| Tıp ve biyoloji | 
* Cinsiyet gelişim bozuklukları
* Hermafroditlik
* Tıbbî müdahale
* Cinsiyet farklılıkları

 |
| Toplum ve kültür | 
* Sivil toplum örgütleri
* Kurgu karakterler‎
* Filmler
* Bayrak
* İnterseks ve LGBT
* Edebiyat
* Kişiler
* Din
* Sporda cinsiyet doğrulama
* Televizyon

 |
| Tarih ve olaylar | 
* Tarih
	+ Ameliyat
	+ zaman çizelgesi
* İnterseks Farkındalık Günü
* İnterseks Anma Günü
* Uluslararası İnterseks Forumu

 |
| Ayrıca bakınız | 
* Çocuk hakları
* Engellilik
	+ haklar
* Cinsiyet
* LGBT
	+ Androginos
	+ Üçüncü cinsiyet
	+ Trans
* Tıp etiği
* Hak
* Cins

 |

|  |  |
| --- | --- |
| Otorite kontrolü Bunu Vikiveri'de düzenleyin | 
* GND: 4020547-2

 |