**Afganistan İç Savaşı**, 14 Kasım 1928'den 13 Ekim 1929'a kadar süren savaştı. Habibullāh Kalakāni komutasındaki Sakkavist (*Sakāwīhā*) kuvvetleri, Afganistan Krallığı'ndaki çeşitli muhalif kabilelere ve rakip hükümdarlara karşı savaştı, bunlar arasında Muhammed Nadir Han sonunda baskın bir rol elde etti. 17 Ocak 1929'da Kabil'in ele geçirilmesi ve Emanullah Han'ın yenilmesi veya 3 Haziran'da Kandehar'ın ele geçirilmesi gibi erken başarılara rağmen, Sakkavistler sonunda 13 Ekim 1929'da Nadir Han liderliğindeki Sakkavist karşıtı güçler tarafından yönetimden indirildi ve Nadir'in 3 Kasım 1933'teki suikastine kadar hüküm süren Afganistan Kralı olarak yükselişine yol açtı.

Savaş, Şinvari kabilesinin Celalabad'da isyan etmesi ve beşi Emanullah'ın kadınların statüsüne karışmasıyla ilgili on şikayetten oluşan bir manifesto çizmesiyle başladı. Bu isyan Ali Ahmed Han liderliğindeki bir güç tarafından bastırılmış olsa da, kuzeyde eş zamanlı bir Sakkavist ayaklanması, 14 Aralık 1928'de Kabil'e saldırmadan önce kuşatılmış Cebel es-Sirac şehrini ele geçirmeyi başardı. Kabil'e yapılan ilk Sakkavist saldırısı püskürtülmesine rağmen, ikinci Sakkavist saldırısı 17 Ocak 1929'da Kabil'i ele geçirmeyi başardı. O zamanlar hükûmet, kadın haklarının genişletilmesi ve daha önce başarısız Alizay isyanına ve Host isyanına yol açan bir askeri taslağın kabul edilmesi gibi sosyal reformlara odaklanmıştı. Kalakani rakiplerini kafir ilan etti. Kuvvetleri tecavüz ve yağma gibi eylemlere girişti.

Kabil'i ele geçirdikten sonra, Sakkavistler 9 Şubat'ta Celalabad'da Ali Ahmed Han tarafından yönetilen rakip bir hükûmeti de mağlup ettiler. Mart ayı başlarında Şeyhabad Muharebesi'ndeki bir gerilemeye rağmen, Sakkavistler kısa bir kuşatmanın ardından Haziran ayında kontrollerini Kandehar'a kadar genişletmeyi başardılar. Ancak, Mart ayında Emanullah ile birlikte bölgeye giren - 23 Mayıs'ta ülkeyi terk etti - Lovgar Vadisi'ndeki Nadir Han'ı yenemediler. Aylarca süren bir çıkmazdan sonra, Nadir Han sonunda Sakkavistleri Ekim 1929'da Kabil'e ve ardından Arg'a çekilmeye zorlamayı başardı. 13 Ekim 1929'da Arg'ın ele geçirilmesi ile birlikte her ne kadar Sakkavist faaliyeti 1931'e kadar devam etmesine rağmen, iç savaşın sonu geldi. İç savaş, Basmacı Hareketi'yle savaşmak için Kuzey Afganistan'da gerçekleştirilen bir Sovyet operasyonuyla eş zamanlı olarak yapıldı.

Kabil'in Sakkavist karşıtı kuvvetler tarafından ele geçirilmesi sırasında, Nadir'in kuvvetleri onun emirlerine uymayarak şehri yağmaladı. İç savaştan sonra Nadir, Afgan tahtının kontrolünü Emanullah'a geri bırakmadı ve bu durum Şinvari İsyanı, Kuhistan İsyanı, Gilzay İsyanı ve Mezrak'ın İsyanı dahil olmak üzere çeşitli isyanlara yol açtı. İkinci Dünya Savaşı sırasında Emanullah, Mihver Devletlerinin yardımıyla tahtını geri kazanmaya çalışsa da planı başarısızlıkla sonuçlanacaktı.

Arka plan
---------

Emanullah Han 1919'dan itibaren Afganistan'da hüküm sürdü ve kısa bir süre sonra Britanya İmparatorluğu'ndan tam bağımsızlığını kazandı. 1921'de Ravalpindi Antlaşması imzalanmadan önce Afganistan, 1919'da Rusya Sovyet Federatif Sosyalist Cumhuriyeti ile diplomatik ilişkiler de dahil olmak üzere kendi dış politikasını oluşturmaya başlamıştı. 1920'lerde Afganistan, çoğu büyük ülke ile diplomatik ilişkiler kurdu.

Nihai barış için İngiliz-Afgan müzakerelerinin ikinci turu sonuçsuz kaldı. Her iki taraf da, önceki anlaşmada öngörüldüğü gibi, dış ilişkilerde Afgan bağımsızlığı konusunda anlaşmaya hazırdı. Bununla birlikte, iki ülke, Anglo-Afgan ilişkilerini on yıllardır rahatsız eden ve daha birçokları için sürtüşmeye neden olmaya devam edecek olan Durand Hattı'nın her iki tarafındaki Peştun kabileleri üzerindeki otorite konusunda anlaşamadı. Afganlar ısrar ederken İngilizler, hattın İngiliz tarafındaki kabileler üzerinde Afgan kontrolünü reddetti. Afganlar, 1921 anlaşmasını yalnızca gayri resmi bir anlaşma olarak gördüler.

1917 Bolşevik Devrimi'nin Moskova'da getirdiği dramatik hükûmet değişikliği olmasaydı, bölgedeki büyük güçlerin rekabeti bastırılmış olarak kalabilirdi. Yeni Sovyet liderleri Müslümanları kendi sınırları içine yerleştirme çabalarında komşu Müslüman devletlerle samimi ilişkiler kurmaya hevesliydiler. Afganistan örneğinde, Sovyetler ikili bir amaca ulaşabilirdi: Kabil'deki liderlikle ilişkileri güçlendirerek, Sovyetler Birliği'nde karşı devrimi destekleyen Batılı devletlerden biri olan İngiltere'yi de tehdit edebilirlerdi. Emanullah, Afgan dış politikası üzerindeki İngiliz kontrolünü sona erdirme girişimlerinde 1919'da Moskova'ya bir elçi gönderdi; Vladimir Lenin elçiyi sıcak bir şekilde karşıladı ve Emanullah hükûmetine yardım teklif etmek için Kabil'e bir Sovyet temsilcisi göndererek yanıt verdi.

Emanullah'ın saltanatı boyunca, Sovyet-Afgan ilişkileri, Afganistan'ın Sovyet liderliği için değerine göre değişiklik gösterdi; Afganistan ya Sovyet Müslüman azınlıklarla başa çıkmak için ya da İngilizleri tehdit etmek için bir araç olarak görülüyordu. Sovyetler, İngilizlere karşı yardım karşılığında Orta Asya'daki Bolşevik karşıtı unsurları bastırmak için Emanullah'ın yardımını ararken; Afganlar, 19. yüzyılda Rusya'ya kaybettiği Ceyhun boyunca süren toprakları geri almakla daha çok ilgileniyorlardı. Afganların Merv ve Panjdeh vahalarını yeniden kazanma girişimleri Sovyet Kızıl Ordusu tarafından kolayca bastırıldı.

Mayıs 1921'de Afganlar ve Sovyetler, Afganistan'ın 1919'da tam bağımsızlık kazanmasından bu yana ilk uluslararası anlaşması olan bir Dostluk Antlaşması imzaladılar. Sovyetler, Emanullah'a nakit, teknoloji ve askeri teçhizat şeklinde yardım sağladılar. Buna rağmen Emanullah, özellikle Müslüman kardeşlerinin sınırın ötesinde genişleyen baskısına tanık olduğu için, Sovyetlerle ilgili giderek daha fazla hayal kırıklığına uğradı.

İngiliz-Afgan ilişkileri, özellikle birkaç Sovyet uçağının Afganistan'a girmesiyle birlikte, İngilizlerin Afgan-Sovyet dostluğundan duyduğu korku nedeniyle soğudu. Emanullah Hint milliyetçileriyle temaslarını sürdürüp onlara Kabil'de sığınma hakkı verdiğinde ve ayrıca sınırın ötesindeki Peştun kabileleri arasında huzursuzluk çıkarmaya çalıştığında İngilizlerin rahatsızlığı arttı. İngilizler, Emanullah'a "Majesteleri" diye hitap etmeyi reddederek ve Hindistan üzerinden malların geçişine kısıtlamalar getirerek karşılık verdi.

Emanullah'ın iç reformları, dış politika girişimlerinden daha az dramatik değildi, ancak bu reformlar onun tam ve kalıcı bağımsızlık başarısıyla boy ölçüşemezdi. Emanullah'ın kayınpederi ve Dışişleri Bakanı Mahmud Tarzi, hükümdarın sosyal ve siyasi reforma olan ilgisini teşvik etti, ancak bunun Kemal Atatürk döneminde Türkiye'de olduğu gibi, kademeli olarak güçlü bir merkezi hükûmet temelinde inşa edilmesini istedi. Sosyal olarak Emanullah, o dönemde Mahmud Tarzi'nin kadınlara daha fazla hak verilmesi ve yayın yoluyla basın özgürlüğüne izin verilmesi gibi pek çok düşüncesinden yararlandı. Batı'dan büyük ölçüde etkilenen Tarzi, bu etkiyi Afganistan'a getirdi - Emanullah Batılı kıyafet ve görgü kurallarını beğendi. Eşi Kraliçe Süreyye Tarzi, Emanullah Han'ın kadınlarla ilgili reformlarının yüzü oldu.

Emanullah'ın reformları Afgan yaşamının birçok alanına dokundu. 1921'de sadece birkaç Sovyet uçağı ve pilotuyla da olsa bir hava kuvveti kurdu; Afgan personel daha sonra Fransa, İtalya ve Türkiye'de eğitim aldı. Ordu desteğiyle iktidara gelmesine rağmen Emanullah, hem maaşlarını hem de kuvvetlerin büyüklüğünü azaltarak ve aşiret liderlerinin hizmete kimlerin katıldığını kontrol etmelerini engellemek için askere alma modellerini değiştirerek birçok ordu personelini yabancılaştırdı. Emanullah'ın Türk danışmanları, kralın, daha profesyonel bir ordunun oluşumuna karşı koyabilecekleri, yollarına set koymuş olan daha yaşlı subayları emekliye ayırmasını önerdi. Amanullah'ın savaş bakanı ve kraliyet ailesinin Musahiban şubesinin bir üyesi olan General Muhammed Nadir Han, bu değişikliklere karşı çıkarak, bunun yerine kabile hassasiyetlerini tanımayı tercih etti. Kral, Nadir Han'ın tavsiyesini reddetti ve orduda Türk karşıtı bir grup kök saldı; 1924'te Nadir Han, Fransa'ya büyükelçi olmak için hükûmetten ayrıldı.

Tam olarak yürürlüğe girseydi, Emanullah'ın reformları Afganistan'ı tamamen değiştirecekti. Bununla birlikte, önerilerinin çoğu tahttan çekilmesiyle birlikte gerçekleşemedi. Dönüştürücü sosyal ve eğitim reformları şunları içeriyordu: güneş takvimini benimsemek, Kabil'in bazı kısımlarında ve başka yerlerde Batı kıyafetlerini zorunlu kılmak, kadınların örtünmesini ve inzivaya çekilmesini caydırmak, köleliği ve zorla çalıştırmayı ortadan kaldırmak, laik eğitimi (erkekler için olduğu kadar kadınlar için de) uygulamaya koymak; yetişkin eğitimi sınıfları ve eğitici göçebeler uygulaması. Ekonomik reformları arasında tüm vergi yapısının yeniden yapılandırılması ve rasyonalize edilmesi, kaçakçılık ve yolsuzlukla mücadele kampanyaları, vergilendirme amaçlı bir hayvancılık sayımı, ilk bütçe hesaplaması (1922'de), metrik sistemin uygulanması (tutmadı), 1928'de Bank-i-Melli'yi (Ulusal Banka) kurulması ve 1923'te Afgani yeni para birimi olarak tanıtılması vardı. Emanullah'ın önerdiği siyasi ve adli reformlar, o dönem için eşit derecede radikaldi ve Afganistan'ın ilk anayasasının (1923'te), sivil hakların (önce kararnameyle ve daha sonra anayasal olarak) güvence altına alınmasını, vatandaşlar için ulusal kayıt ve kimlik kartlarının oluşturulmasını, bir yasama meclisinin kurulması, yeni laik ceza, medeni ve ticari kanunların uygulanması için bir mahkeme sistemi, kan parasının yasaklanması, aşiret reisleri ve kraliyet ailesi için sübvansiyonların ve ayrıcalıkların kaldırılmasını içeriyordu.

Şeriat (İslam hukuku) hukukun esin kaynağı olmasına rağmen, 1924–25 Host isyanından sonra yeniden önem kazandı. Habibullah Han döneminde nüfuz kazanan dini liderler, Emanullah'ın kapsamlı dini reformlarından memnun değildi. Yaygın inanış, Emanullah'ı deviren kabile isyanının reform programına muhalefetten büyüdüğünü, ancak reformlarından en çok etkilenenlerin kabilelerden ziyade onun politikalarına evrensel olarak muhalif olmayan şehir sakinleri olduğudur. Yine de kral, dini liderleri ve ordu mensuplarını yabancılaştırmayı başarmıştı.

Yabancı katılımı
----------------

### Britanya İmparatorluğu

Afganistan'daki İngiliz büyükelçisi William Kerr Fraser-Tytler'e göre, Britanya İmparatorluğu resmi olarak tarafsız olmasına rağmen, Afganistan'daki durum hakkında çok endişeliydi ve "durumu yönetmek için bir dizi kural oluşturdular. Bir Afgan'ın Afganistan'a girişini reddetmekte tarafsız değildi, ancak bir kez girdikten sonra o kişi yarışmacı olurdu ve tekrar çatışmaya girmeden önce kısa bir sığınma talebinde bulunarak sınırı tekrar geçmesine izin vermek tarafsızlık olurdu. Ve böylece, kriket ve futbol kurallarının bir karışımında, bir oyuncunun bir kez sahaya çıkması ve taç için oynaması emredildi. Ama zorla temas ettirilirse ve gönüllü olsun ya da olmasın çizgiyi tekrar geçerse, 'dışarıda'ydı ve hakem onu tekrar oyuna sokmayacaktı." 

Afganistan'da ve başka yerlerde çok sayıda yorumcu, Emanullah'ın düşüşünde İngiliz istihbaratının rol oynadığını iddia etti; Sovyet tarihçiliği arasında da öne çıkan bir teoridir. Encyclopædia Iranica'ya göre, "Göz ardı edilemese de, bu döneme ilişkin çoğu İngiliz Hint arşivinde bu görüşü destekleyecek hiçbir kanıt bulunamadığı gerçeği devam ediyor. Bununla birlikte, İngilizlerin 1929 krizi boyunca sürdürdükleri resmi tarafsızlık duruşunun arkasında, Emanullah'ın tahtını yeniden ele geçirmesine yardım etme konusundaki isteksizliği ve Nadir Han'ın hareketlerine karşı bir hayırseverlik bulunduğuna şüphe yoktur. Sovyet makamları (isteksiz de olsa) Emanullah'ı tercih ederken ve onun adına Ḡolām Nabi Čarḵī'nin Balḵ bölgesindeki bir baskınına yardım ederken, İngiliz yetkililer Nadir Han'ın Hindistan üzerinden Afganistan'a yeniden girmesine ve binlerce silahlı Vezir ve Mes'ud sınır kabilelerinden asker toplamasıyla kararlı bir güç artışı elde etmesine izin verdi. Afganistan'daki Nakşibendi *mollalarını* taraf değiştirmeye ikna etmede görünüşte belirleyici bir rol oynayacak olan ve daha sonra Nadir Şah'ın ilk adalet bakanı olacak olan Fazıl 'Ömer Müceddi'yi Hindistan'da sabit bir adreste ikamet etmeye zorlayan bir kısıtlama emrini kaldırma kararları da yardımcı oldu. Kısacası, tüm kanıtlar Bačča-ye Sakkā'nın (Kalakani) yükselişinin yalnızca Kral Emanullah rejiminin iç parçalanmasından kaynaklandığını gösterse de, İngiliz politikasının açıktan ziyade zımnen Bačča-ye Sakkā'nın düşüşüne yardımcı olduğuna şüphe yoktur.

### Sovyetler Birliği

Ana madde: Afganistan'a Kızıl Ordu'nun müdahalesi (1929)
 Afganistan'daki Kızıl Ordu birlikleri.
Afganistan'da iktidara geldikten sonra, Sakkavistler Basmacı isyancılarının kuzey Afganistan'da faaliyet göstermesine izin verdiler ve Basmacılar Mart 1929'a kadar Kunduz, Takhar ve Badakshshan vilayetlerine yerleştiler. Sovyet topraklarına tekrarlanan Basmacı akınları, sonunda Afganistan'da bir Sovyet operasyonunun başlamasına neden oldu.

### İran

İran askerî ataşesi Albay Ali Han, İran Şahı tarafından Afganistan'daki Şii topluluğunu İran'a bir Sakkavist saldırıya davet etmeyecek şekilde mümkün olan en büyük ölçüde koruma talimatı altındaydı.

### Almanya

Almanya'nın kendisi savaşta yer almamışken, Kalakani tarafından 15 Nisan 1929'da Afgan-Alman Ticaret Şirketi'nden Emanullah Han'a suikast düzenlemesi istendi ve bunu yaparlarsa büyük bir ödül vadedildi.

Savaşın seyri
-------------

### Savaşın başlangıcı (Kasım – Aralık 1928)

#### Şinvari İsyanı

Çözülme, Şinvari Peştun kabilelerinin isyan edip Celalabad'ı 14 Kasım 1928'de ele geçirerek, telgraf tellerini kesmesi ve başkente giden yolu kesmesiyle başladı. Bundan sonra beşi Emanullah'ın kadınların statüsüne dayanılmaz müdahalesi olarak gördükleriyle ilgili olan on şikayetten oluşan bir manifesto hazırladılar. Ancak, iki yıl sonra Şinvari İsyanı sırasında, Şinvari bu isyanın "Celalabad'daki yerel vergi tahsildarlarına karşı olduğu kadar anti-Emanullah olmadığını" iddia etti. Hükûmetin ilk tepkisi Celalabad'ı kurtarmak için küçük bir birlik göndermek oldu. Daha sonra bu birlik Celalabad'ın 32 km batısındaki Nimla'da durduruldu ve kısa süre içerisinde yok edildi. Daha sonra Emanullah, ayaklanmayı bastırmak için iki temsilci gönderdi - Dışişleri Bakanı Gulam Sıddık Han ve Ulusal Konsey başkanı Şeyr Ahmed Han. Ancak kasım ayı sonlarında araları bozuldu ve Fayiz Muhammed'e göre kabilelerle ayrı ayrı pazarlık yapıyorlardı. Gulam Sıddık'ın bazı Şinvarileri Şeyr Ahmed Han'a saldırmaya teşvik ettiği söyleniyor, bunun ana sonucu Şinvarilerin Emir'in Celalabad'daki kışlık sarayını yakması oldu.

3 Aralık 1928'de Emanullah, kayınbiraderi Ali Ahmed Han Luynab'a sorunu çözmesi için göndermeye karar verdi ve onu düzenli birlikler, milis askerleri ve aşiret liderlerini uzlaştırmak için büyük bir hazine ile gönderdi. Gulam Sıddık ve Şeyr Ahmed'e Kabil'e geri dönmeleri emredildi.

Bu arada, Şinwari Ayaklanması'yla başa çıkmakta düzenli orduya yardım etmek için kabilelere çağrılar yapıldı. Vaziri, Vardak, Gilzay ve Tacik kabile üyelerini içeren doğu, güney ve batıdan silahlı kabileler ve ayrıca daha yakın zamanda Mangal kabile üyeleri (son zamanlarda Emanullah hükûmetiyle savaş halindeydi) yardım etmek için başkente akın etti. Bu insanların hükûmete özel bir sadakati yoktu ve durumu sadece zenginleşme için bir fırsat olarak gördüler. Anlaşıldığı üzere onları Celalabad'a göndermeye gerek yoktu. Ali Ahmed Şinvari liderlerini uzlaştırmayı ve ayaklanmayı sona erdirmeyi başardı. Ancak bu haberin kırsal kesime yayılması biraz zaman aldığından kabile üyeleri başkente gelmeye devam etti.

#### Cebel es-Sirac Kuşatması

Emanullah muhtemelen uzlaşma haberlerini memnuniyetle karşıladı. Bununla birlikte, herhangi bir rahatlama hissi çok geçici olurdu - Tacik lider Habibullah Kalakani liderliğindeki kuvvetler kuzeyden Kabil'e doğru ilerliyordu. Kalakani, Kabil'in otuz kilometre kuzeyinde bir köy olan Kalakan'ın yerlisiydi. Kasım sonunda, Kabil'in kuzeyindeki Cebel es-Sirac'ı kuşattılar ve 18 günlük kuşatmanın ardından 11 veya 12 Aralık'ta, Ahmed Ali Lodi kaleyi barışçıl bir şekilde teslim etti. Kaledeki bütün hükûmet kaynakları, belirsiz sayıda ağır silah ve tüfek ile 18 makineli tüfek de teslim edildi.

#### Birinci Kabil Muharebesi

Zaferden cesaretlenen Kalakani, 14 Aralık 1928'de 2000 adamla (yalnızca 200'ü tüfekli ve geri kalanı sopa ve baltalarla silahlı) Kabil'e saldırdı. O ve güçleri, Heyr Henah köyü yakınlarındaki Kuh-i Kutal'ın kuzey yamaçlarındaki Murad Bey Kalesi'ne girdiler. Bir emiri görevden almanın şeriata aykırı olacağını düşünen isyancılar, ayin yaparak Kalakani'yi yeni emir ilan ettikten sonra saat 15.00'te Dih-i Kupak köyünden geçtiler. Saat 15.15 civarında Bağ-ı Bala parkına ulaştılar. Ayrıca, eskiden Abdurrahman Han'ın yazlık ikametgâhı olan ve şimdi Emir'in kişisel muhafızları için bir askerî hastaneye dönüştürülen ve bir Türk doktor olan Behçet Bey'in ikametgâhı olan Bagh-i Bala sarayını da işgal ettiler. Muhafızları ve elçiliği silahsızlandırıp görevden aldıktan sonra, kendi muhafızlarını görevlendirdiler ve elçilik çalışanlarına ulusun misafirleri olduklarına ve bu nedenle kendilerine bir zarar gelmeyeceklerine dair güvence verdiler.

İsyancılar, Muhammed Ekber Han'ın oğlu Türk subayı Şevket Bey tarafından savunulan evine ve Şahr Ara'nın kale kulesine de girmeyi başardılar. Küçük kuvveti ve bir grup süvari subayı, isyancıların eski şehre girmesini engellemeyi başardı.

Muharebe devam ederken, tüm şehir top ve silah sesleri ile doldu. Ancak, yalnızca Emir'in kişisel muhafızlarının süvarileri ve diğer birkaç sadık asker Kalakani'nin güçlerine karşı gerçekten savaştı. Ordunun geri kalanı, subayları askerin erzaklarına el koyduğu için isyankâr bir ruh hali içindeydi. Sorundan isyancılar yerine komutanlarını sorumlu tutan askerler, ateş etme emri verildiğinde silahlarını havaya ateşlediler. Kargaşa ve karışıklık artık yaygındı. Emir isyanı duyunca öfkelendi ve tüm silahların Kabil sakinlerine ve şehre gelen ancak Şinwarilerle savaşmak için henüz Celalabad'a gitmemiş olan kabile üyelerine dağıtılmasını emretti. Ancak, Afganların Emanullah'a olan nefreti, onların çoğunluğunun Kalakani'ye karşı silaha sarılmayı reddetmesine yol açtı. Emanullah'ın işlerini daha da kötüleştirmek için, bazı Veziri, Mangal ve Ahmedzay kabileleri Kalakani'ye sığındı, Kabil'in merkezindeki Asmay Tepesi'nde pozisyon aldı ve Emir'in birliklerine ateş açtı.

Babası Malik Cehended Ahmadzay, bir isyan sonrasında idam edilen Gulam Gavs, 300'den fazla tüfekle memleketi maliyetlerine yöneldi, oradaki insanları silahlandırdı ve hükûmete karşı ayaklandı. Diğer kabileler de benzer şekilde davrandılar çünkü silahların dağıtımı üzerinde hiçbir kontrol yoktu.

Kalakani, 25 Aralık'ta bir hava bombası nedeniyle omzundan yaralandığında, 20 kilometre kuzeye, Kuhdaman bölgesindeki Murad Bey Kalesi'ne geri çekilmesine neden olduğunda, savaş sert bir dönüş yaptı.

### Emanullah hükûmetinin düşüşü (Ocak 1929)

#### Murad Bey Kalesi Kuşatması

Kalakani'nin geri çekilmesi Emanullah'a yeniden bir araya gelme şansı verdi. Aralık ayı sonlarında Murad Bey Kalesi'ni bombalamaya başladı ve bu bombardıman 13 Ocak'a kadar sürdü. Ancak, bombardıman herhangi bir sonuç vermedi ve bu, kralın cesaretini kırdı. 14 Ocak sabahının erken saatlerinde, Emanullah tahtını, Britanya Hindistanı'na sürgüne kaçmadan önce sadece üç gün hüküm süren en büyük kardeşi İnayetullah Han'a bıraktı. Emanullah'ın küçük, kötü donanımlı bir kuvveti Kabil'e doğru yönlendirerek gücü geri kazanma çabaları başarısız oldu. Tahttan ayrılan kral, Britanya Hindistanı'na geçti ve İtalya'da sürgüne gitti ve 1960'ta İsviçre'nin Zürih kentindeki ölümüne kadar Avrupa'da kaldı. Emanullah tahttan çekildiği sırada Emanullah'ın birlikleri, Kabil'in 11 km kuzeyindeki Hayr Hanah (Khirskhanah) geçidinde savaşmaktaydı.

#### İkinci Kabil Muharebesi

İnayetullah Han, Afgan tahtına çıktıktan sonra Kalakani'ye bir barış elçisi gönderdi. Elçiler Kalakani'ye İnayetullah'ın tahta çıkışının şeriata göre yasadışı olduğunu, çünkü Kalakani'nin İslami Receb ayında tahta çıktığını ve İnayetullah'ın tahta çıkışının İslami Şaban ayında gerçekleştiğini bildirdiler. Kalakani ve 28 silahlı adam eşliğinde silahsız bir grup Kuhdamanlı, Dih-i Afganan köyünden geçerek başkente saldırdı ve "ya chahar yar" diye bağırarak havaya ateş açtı. İnayetullah, saltanatının ilk gününde, birkaç bakanıyla birlikte Arg'da barikat kurmak zorunda kaldı.

16 Ocak'ta Bihsud'dan 80 Hazara, Kalah-ı Buland Kalesi'ni ve Kulula Paşa'daki cephaneliği savunurken, bazı görevliler Kalakani'ye bağlılıklarını bildirdiler. Bunlar arasında ulusal konsey başkanı Şeyr Ahmed, eski ticaret bakanı Feyiz Muhammed Han, maliye bakanı Abdulhadi Han ve Abdurrahman Han'ın oğulları: Mir Haşim, Serdar Aminallah Han, Muhammad Ömer Han ve bir dizi bakan yardımcısı ile devlet dairesi başkanları vardı.

17 Ocak'ta Kabillilerin desteğini göremeyen İnayetullah, Kalakani'ye teslim oldu ve tahttan çekildi. Kalakani, İnayetullah'ın ailesi ve 3000 rupi ile Kabil'den barışçıl bir şekilde ayrılmasına izin verdi.

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| "| Kardeşim Habibullah! Padişah olmak istemediğim herkes tarafından biliniyor. Babamın ölümünden sonra taht için hiçbir arzu beslemedim. Tahta çıkmamı halkın refahı ve İslam'ın güçlenmesi ile ilişkilendiren liderlerin ısrarı üzerine kabul etmek zorunda kaldım. Ama şimdi Müslümanların kanının döküldüğünü görünce, Afgan Emirliği üzerindeki iddiamdan vazgeçmeye ve diğer gerçek mümin Müslümanlar gibi size biat etmeye karar verdim. | „ |
| —İnayetullah Han, tahttan feragat anlaşmasında |

### Kalakani Kabil'i yönetir, Sakkavist taarruzları (Şubat - Ağustos 1929)

Afganistan Kralı olan Kalakani, aşağıdakiler de dahil olmak üzere bir dizi kişiyi göreve atadı:

* Eski süvari komutanı Şeyr Can, mahkeme bakanı oldu.
* Ata el-Hak dışişleri bakanı oldu.
* Safi kabilesinden Muhammed Şah Tarabi'nin oğlu Abdulgaffur Han, içişleri bakanı oldu.
* Malik Muhsin, Merkez Vilayeti Genel Valisi oldu.
* Seyyid Hüseyin savunma bakanı oldu.
* Purdil Han, ordunun mareşali oldu.
* Abdulvakil Han, Purdil Han'ın yanında ordunun mareşali oldu.
* Hamid Allah "fahri serdar" oldu.
* Seyyid Muhammed Arg komutanı oldu.
* Mirza Muştaba Han maliye bakanı oldu.
* Muhammed Mahfuz savaş bakanı oldu.
* Kaçarlu kabilesinden Kaka Muhsin Hazaristan valisi (Bihsud merkezli) oldu.
* Muhammed Kerim Han Gazne valisi oldu.
* Havacah Mir Alam, Mezar-ı Şerif valisi oldu.
* Gulam Muhammed HanTagab valisi oldu.
* Cighil Han Çarikar valisi oldu.
* Nadir Ali, Caguri ve Malistan valisi oldu.

9 Mayıs'ta Kalakani, Kabil vatandaşlarının şehirden izinsiz olarak ayrılmalarını, hatta hükûmet kontrolündeki Bandar-i Arghandah, Çarasya, Bini Hisar, Butkhak, Kutal-i Pay Manar, Kutal-i Hayr Hanah, Maydan, Calriz, Lovgar, Kurd Kabil, Tangi Garu veya Dih Sabız'a bile gitmelerini yasaklayan bir kararname çıkardı.

31 Mayıs'ta Kalakani, Kabil'in 9,6 km batısındaki Pegman Bölgesi'nde bulunan Şeyh Muhammed Rıza-yi Horasani köyünün yukarısındaki Çihil Tan köyünün yakınında bulunan Mezar-i Khwajah Musafir'deki türbeyi ziyaret etti.

#### Kalakani, Ali Ahmed Han'a karşı

 Ali Ahmed Han
İktidarı devralmasının ardından, Emanullah sadıklarının karşı saldırısından korkan Kalakani, hazineyi hızla Kudhaman'a taşıdı.

Kalakani'ye karşı ilk toplu muhalefet, Şinvari İsyanı'nı bastırdıktan sonra hâlâ Celalabad'da görev yapan Ali Ahmed Han'dan geldi. Kalakani'nin tahta çıktığı haberini alan yerel halk Ali'yi yeni emir ilan etti. Ali daha sonra birliklerini Samucha-i Molla Ömer, Tangi Hurd Kabil ve Çanri'ye yürüttü ve o bölgelerde mevzi aldı. 2.000 kişilik güçlü bir ordunun ve bir kabile milisinin başında, Cagdalak'a yürüdü ve burada kendisine katılmaya söz veren Mohmands'ın bir kuvvetini bekledi. 23-29 Ocak tarihleri arasında Ali, yeni emirliğinin Kabil'e, Lovgar'a, Hazarahcat'a, Güney vilayetine ve başka yerlere bildiriler gönderdi ve insanları kendisine katılmaya çağırdı.

Başlangıçta Ali ile ittifak yapan Hugyani kabilesinden Malik Kays, Kalakani'ye iltica edip Ali'yi ele geçirdi ve Ali'yi 17.000 rupi ve korgeneral rütbesi karşılığında Kalakani'ye getirdi, Ali'nin saltanatı 9 Şubat'ta sona erdi.

#### Kalakani, Sakkavist karşıtı kabilelere karşı

13 Mart'tan bir süre önce, Kabil'den 74 km uzaklıkta ve ve Kabil-Gazne yolunun yarısında Şeyhabad Muharebesi gerçekleşti.

Kalakani'ye bağlılık sözü vermeyi reddeden Kerim Han Vardak'ın savunma hazırlıklarını yaptığı yer burasıydı. Bu sıralarda, daha önce Kalakani tarafından mareşal olarak atanan Abdülvekil Han, 3.000 kişilik bir kuvvetle Gazne ve Kandehar'a sevk edildi. Abdülvekil, Kabil'den 30 mil (48 kilometre) uzaklıktaki Bini Badam ve Kalah-i Durrani köyüne ulaştığında, Kerim Han Vardak'ın güçleriyle uğraşmak için orada durdu, ancak o zaman devam etti. Ama Kerim Han, Emanullah'ı desteklemek için toplanan Vezir ve Hazara liderleriyle birlikte mareşale ortak bir mesaj gönderdi ve şunları söyledi:

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| "| Biz, Vardak bölgesinin halkları, kendimizi Emir Habibullah'ın kulları olarak görüyoruz. Ancak henüz kendisine biat etmediğimiz için, ordusunun gelmesi durumunda bize saldırmasından ve mallarımızı yağmalamasından korkuyoruz. Ama bizleri affeder ve bu dört şartı kabul ederse, muzaffer ordunuzun önünde durmayacağız. Koşullarımız aşağıdaki gibidir:
* Birincisi: Emir Emanullah ile Kandehar'a giden Abdulahad Han'ın kalesi, yağmadan ve halkı cezadan korunmalıdır.
* İkincisi: Emir Emanullah tarafından bize dağıtılan tüfekler elimizde bırakılmalıdır.
* Üçüncüsü: Gazne'ye kadar olan topraklarda yaşayan bizler, Vardaklılar, henüz biat etmemiş olmamıza rağmen yağma ve şiddete maruz kalmamalıdır.
* Dördüncüsü: Ordunuz iki günlük yürüyüşü sırasında topraklarımızdan geçtiğinde, her türlü yem ve erzak, nakit ve piyasa fiyatları üzerinden alınmalı; bedelsiz veya talep şeklinde alınmamalıdır.

Ordunuz geçtikten sonra, Kabil'e gideceğimize ve Emir'e samimi kalplerimizle bağlılık yeminimizi sunacağımıza söz veriyoruz. | „ |
| —Kerim Han Vardak, Abdülvekil'e mesajı |

Abdülvekil bu mesajı kabul etti, ve o sırada 1.800 kişilik ve Qal ah-yi Durrani'de konuşlanmış Model Taburu, 400 kraliyet süvarisi, 800 Kuhistani ve Bini Badam köyü yakınlarında duran Kuhdamani piyade milisleri ile birlikte Şeyhabad üzerine yürümesi için gönderdi. Karla kaplı tepelerde yorucu bir yürüyüşten sonra, Abdülvekil'in kuvvetleri Zarani yakınlarında, Daht-i Tup çorak arazisinin kenarında, bir askerin Kalakani'nin askerlerinin yakınlarda olduğunu bir kuşa ateş açarak askerleri uyarması üzerine tepelerden gürleyen Vardak kabileleri tarafından pusuya düşürüldü. Abdülvekil'in askerlerinin çoğu pusuda öldürüldü; 400 süvariden sadece 20'si hayatta kaldı.

Meydan, Calriz ve Sanglah halkı Kalakani'ye bağlılık teklif etmeyi reddetti ve Wardak ile ittifak kurup Maydan'da Kalakani'nin ordularını kuşattılar. Sonra onları Kalah-i Durrani'de yendiler - Kabil'in 22,5 kilometre batısında, Arghandah'a ilerlemeden önce - burada bazı Kalakani kuvvetleri Kalah-i Kazi, Çardihi ve Kuhdaman'a doğru geri çekilmeye karar verdiler.

22 Mart'ta 5.30'da Kalakani, askerlerinin moralini yükseltmek için bizzat Kabil'den Arghandah'a gitti ve askerleri, Unay Geçidi'nin batısındaki yolun kesiştiği yerdeki küçük bir köy olan Kutal-i Şeyh'e ilerlemeye ikna etmeyi başardı. Kutal-ı Şeyh Muharebesi akşama kadar sürdü ve Kalakani'nin zaferiyle sonuçlandı.

23 Mart sabahı Kalakani, 500 milis askerinin Necrab'tan Kabil'e geri getirilmesini emretti. Çünkü Tagabilere karşı savaşmışlardı ve Kalakani, Necrab'tan kaçabileceğinden endişeliydi. 24 Mart'ta Kalakani, bazı Kuhdamanlılara, Kuhistanlılara, Dih-i Nur, Maydan ve Arghandah köylerinden insanlara o sırada Kalah-i Durrani ve Pul-i Meydan'da bulunan ordunun arkasını korumalarını ve böylece yenilgiyi bekleyenleri Chardihi ve Kuhdaman'a yürüme şansından mahrum edilmesini emretti. Aynı günün ilerleyen saatlerinde, Kalakani'nin Mareşali Purdil Han (o zamandan beri Savunma Bakanı olarak adlandırılmıştı) Meydan'ı bombaladı ve bu da Meydan, Arghandah ve Sanglah arasında Kalakani'ye karşı savaşma kararlılığını güçlendirdi. 25 Mart'ta Purdil Han, Meydan'ı ele geçirmeyi başardı, ancak verilen büyük kayıplar onun Vardak ve Gazne'ye ilerlemesini engelledi ve ertesi gün Arghandah ve Kalah'a geri çekildi.

##### Kalakani, geri dönen Emanullah'a karşı

Bu sırada, Emanullah Afganistan'a geri dönmüştü ve Durrani, Hattak, Gilzay ve Hazara savaşçılarından oluşan bir orduyla Kandehar'dan yürüyordu. Afganistan'a girdikten dört gün sonra Emanullah, Herat'ta bir Sakkavist ayaklanması olduğunu öğrendi. 27 Mart'ta Habibullah Kalakani, kardeşi Hamidullah Kalakani'ye, 14 kuşatma topuyla desteklenen bir Panjşiri kuvvetini Meydan'a götürmesini emretti. Kutal-i Şeyh'te bu kuvvet, 25 esir aldığı ve birkaç kaleyi yok ettiği Meydan'a doğru ilerlemeye devam etmesine izin veren büyük bir zafer kazandı. 28 Mart gecesi, Sakkavist karşıtı kabile üyeleri Hamidullah'ın kuvvetini pusuya düşürdüler ve büyük kayıplar verdirmeyi ve çok sayıda sahra silah ile tüfeği ele geçirmeyi başarırken, Hamidullah'ı pozisyonundan çıkaramadılar. Ayın 30'unda, Sakkavist karşıtı kabileler savaşı yenilediler ve bu sefer Hamidullah'ın kuvvetlerini, Kalah-ı Abdulgani Han Bey Samandi olarak bilinen ve Şeyhabad'ın 22,5 km batısındaki bir kalede kuşatılmış birkaç müfreze dışında, Meydan'dan neredeyse tamamen çıkarmayı başardılar. Hamidullah'ın mağlup ordusunun büyük bir kısmı Arghandah ve Kalah-ı Kazi'ye geri çekildi.

31 Mart'ta, Kalakani Meydan'a başka bir saldırı başlattı ve biraz ilerleme kaydetti. 2 Nisan'da Bihsuf'tan bir kuvvet Unay Geçidi'ni işgal etti ve Surkh-i Parsa, Türkman, Bamyan, Balkhab ve Şeyh Ali Hazara milisleri ile Ghurband Vadisi yolu üzerinden Kuhistan ve Kuhdaman'a ve aynı anda Meydan üzerindeki karayolu üzerinden Kabil'e saldırmaları için bir anlaşmaya vardı. 3 Nisan'da Kalakani'nin güçleri Gazne'nin 3 km kuzeyindeki Şaş Gav'da çatıştı. 7 Nisan'da, Vardak'ta Şiniz yakınlarındaki Gazne'den çok uzak olmayan yol boyunca ilerlerken yenildiler. 7 Nisan'da Şiniz'de, 9 Nisan'da Gazne'nin kuzeybatısındaki Şeyhabad ve Caghatu'da çatıştılar. Fayiz Muhammed, Kalakani'nin 9 Nisan'da Gazne yakınlarında büyük bir yenilgiye uğradığını ve güçlerinin Kalah-i Durrani'ye kaçtığını bildiriyor, ancak tarihçi Robert D. McChesney bunun yanlış olduğuna inanıyor. Ayın 12'sinde, Kabil'de Gazne'nin Sakkavist karşıtı güçler tarafından kuşatıldığına dair söylentiler vardı. Ocak ayında Fransa'dan ayrılan Muhammed Nadir Şah, Mart ayı ortalarında, Kalakani'ye karşı olan muhalefeti merkezileştirmek için Celalabad'a geldi. 16 Nisan'da Gazne'nin Sakkawist karşıtı güçlere düştüğü ve Kalakani'nin güçlerinin Mecid Geçidi yakınındaki Şeyh Amir'de yenildiği bildirildi. Ayın 20'sinde, Sakkavist karşıtı güçlerin Kabil'in hemen batısındaki Pagman'ın kapısında olduğuna ve Bihsud'dan gelen Hazara güçlerinin Unay geçidini geçip Gurband'a doğru yola çıktıklarına, başka bir gücün de Kalakani'nin Hazarahcat'a geçmesini engellemek için oradaki mevzileri işgal ettiğine dair haberler vardı. Gazne'ye gönderilen kuvvetler Şiniz-i Vardak'a çekildi. 21 Nisan'da, Kalakani'ye sadık askerler, Gazne'yi takviye etmek için Kabil'den ayrıldı. Bu sırada Kalakani, isyancı kabilelerin kaleyi geçmesini önlemek için Kalah-ı Durrani kalesini güçlendirmeye karar verdi. 24 Nisan'da, Kalakani'nin güçleri Gazne'nin 21 km kuzeybatısındaki Şaş Gav'da çatışıyorlardı. 26 Nisan'da, Gazne'yi kuşatırken Emanullah, açıklanamaz bir şekilde Kandehar'a geri çekilme emrini vermişti. 28 Nisan'da, Kalakani'nin ordusunun Gazne'yi ele geçirdiği bildirildi. 30 Nisan'da Sakkawist karşıtı güçler yeniden Gazne'ye girerek savaşı yeniledi. Aynı gün, Sakkavist karşıtı büyük bir saldırı Kalakani'nin güçlerini Şeykhabad, Takiya ve Şaş Gav'daki mevzilerinden çıkarmayı başardı ve bazılarını Daşt-i Tup'a doğru geri çekilmeye zorladı. 1 Mayıs'ta Sakkavist karşıtı güçler saldırılarına devam ederek Daşt-i Tup ve Şeykhabad'da çatıştı ve 2 Mayıs'ta Şeykhabad, Daşt-i Tup ve Kalah-i Durrani'de çatışmalar yaşandı. 7 Mayıs'ta birlikler Kabil'den Mahtab ve Arghandah'a savunma hazırlamak için gönderildi. 8 Mayıs'ta Daşt-i Tup ve Bini Badam'da çatışmalar devam ederken Purdil Han komutasındaki Sakkavist güçleri Çarikar'a doğru yola çıktı. Kalakani'nin generallerinden Muhammed Unar Han, 14 Mayıs'ta öldü. Ertesi gün Kalakani, Kuh-i Asmay ve Şeyr Darvazah'a birlikler gönderdi. 19 Mayıs'ta, Emanullah'ın Kandahar'ın 128.75 km kuzeyindeki Kalat'ta kuşatıldığı söylendi. 23 Mayıs'ta, Emanullah Han Afganistan'dan Britanya Hindistanı'na kaçtı ve kardeşi İnayetullah Han'ı Sakkavist karşıtı direnişten sorumlu bıraktı. O zamana kadar Kalakani, tüm Gazne bölgesinin kontrolünü elinde tutuyordu ve Gazne'nin güneyindeki yol açıktı. 1 Haziran'a kadar, o sırada Karabağ'da bulunan Sakkawist karşıtı güçler Kandehar'a geri çekilmeye karar verirken, Kalakani'nin orduları Kalat'ı alabildi ve 3 Haziran veya 31 Mayıs'ta gerektiği gibi düşen Kandahar şehrini kuşattı.

##### Kalakani, Nadir'e karşı

8 Mart'ta Nadir Han, Kurram Vadisi'ndeki Matun'un hemen doğusundan Afganistan'a geçti. 16 Mart'ta Kalakani iki yöne asker gönderdi: Kalah-ı Mahtab Bagh, Kalah-i Durrani, Kalah-i Kazi, ve Arghandah üzerinden Meydan'a ve Çarasya ile Musay üzerinden Lovgar'a. Kalakani tarafından Lovgar Vadisi'ne de 129 asker gönderildi, bunlar Vahcan Gorge'de (Kulangar'daki Kuşi ile Şikar Kalah arasında) yenildi ve Kabil'in güneyindeki Rişkhur'a çekildiler. 23 Mart'ta Kabil'in kuzeyindeki Necrap'ta şiddetli çatışmalar yaşandı. Ertesi gün, Çarasya'dan Kulangar'a yürüyen Kalakani'nin 500 askeri pusuya düşürüldü, birçoğu öldü veya yaralandı.

31 Mart'a kadar, Meydan cephesinde Kalakani için bazı geri dönüşler yaşandı. 23 Mart'ta 6000 Mangal kabilesi üyesi Host'ta Nadir Han'a katıldı. Nadir Han, dört gün sonra 5 Nisan'da ulaştığı Urgun'a hareket etti. Birkaç gün sonra Balada'yı aldı ve ayın 15'inde Gardez'i ele geçirdi. Ayın 23'ünde Nadir, Altamur (veya Tirah) geçidinin güney girişindeki Safid Kalah'ta ikamet ediyordu. Ayın 24'ünde, Kalakani tarafından gönderilen bir kuvvetle karşı karşıya kaldığı Çarkh'a geçişten devam etti. Çarkh'taki Dabar köyünü ele geçirmedeki ilk başarıdan sonra, ayın 27'sinde, sonunda Gardiz'in doğusundaki Sicinak'a çekilmek zorunda kaldı. Ayın 22'sinde Kalakani, birlikleri aynı gün içinde Dubandi'yi ve Kuşi köyünü ele geçiren Nadir'e karşı savunmak için Lovgar'a asker gönderdi. Ayın 23'ünde Kabil'e Kalakani'nin ordularının yenildikleri ve Meydan-Gazne yolu üzerindeki Kalah-i Durrani'ye çekilmek zorunda kaldıkları söylentileri vardı. Ayın 23'ünde, Nadir Vahcan Gorge'ye ulaştı. Ayın 24'ünde, Kabil'de Nadir'in güçlerinin Kabil'in 35,4 kilometre güneyindeki Aghujan köyüne girdiğine dair söylentiler vardı. Ayın 25'inde, Nadir Lovgar Vadisi'ndeki Hisarak'a ulaştı ve aynı gün Tirah Geçidi'ndeki bir savaşta yenilgiye uğradığı söylendi. 1 Mayıs'ta, Güney Vilayeti'nde üç gündür devam eden bir savaş sırasında, Kalakani'nin güçleri Lovgar'da Huşi'ye bir baskın düzenledi ve sakinlerini yağmaladı. 3 Mayıs'ta Nadir, Surkhab'da bir kale kurmuştu ve Kalakani'nin Güney Vilayeti'ne ilerlemesini önlemek için Kalakani'nin birliklerini taciz ediyordu. 6 Mayıs'ta, Kalakani Çarikar'a yeni birlikler gönderdi. Ayın 11'inde, Nadir'in Lovgar'daki Çarkh'a geldiğine dair söylentiler vardı. Robert D. McChesney bunun yanlış olduğuna inanıyor ve bunun sadece bir temenni olduğunu söylüyor. 8 Mayıs'ta Haşim (Nadir Han'ın kardeşi) Doğu Vilayeti'nin kabilelerini Kalakani'ye karşı birleşmeye ikna etti. Aynı gün, Nadir'in güçleri Gandamak'taki Pul-i Haşim Hayl bölgesine ulaştı ve Tagab'da yolun aşağısından ilerlemeyi planladı. 11 Mayıs'ta Nadir yanlısı kabileler Kabil'e doğru ilerlediler ancak Surkrud'da Sakkavist Şinvari tarafından durduruldular. 12 Mayıs'ta Nadir'in Bidak'ta Kalakani'yi bozguna uğrattığı söylentileri vardı. 15 Mayıs'ta Nadir, Tirah Geçidi'ni geçti ve Lovgar Vadisi'ne bir saldırı başlattı; bu saldırı, Nadir'in Kulangar, Kutti Hayl ve Muhammed Aghah'a kadar yerel Sakkavist güçlerini takip ettiği ve Gurband Vadisi'nin kontrolü için savaştığı 16 Mayıs'a kadar devam etti. Yine ayın 16'sında Nadir, Hisarak üzerinden yol üzerinden Hak-ı Cebbar'a ulaştı. 23'ünde, barış müzakereleri devam ederken Kalakani, Lovgar'a 300 kişilik bir kuvvet gönderdi. 26 Haziran'da Kalakani'nin güçleri Gardiz'i geri aldı.

14 Temmuz'da Nadir Han'ın kuvvetleri Lovgar Vadisi'ne girdi, Padvab-ı Rughani'de bir zafer kazandı, oradan Surkhab'a ilerlediler. Burada Kalakani'nin Kariz-i Derviş'teki güçlerinden birini kuşattılar ve Kalakani'nin kuvvetleri ertesi gün teslim oldu. 18 Temmuz'da Kalakani'nin kuvvetleri Hurd Kabil yakınlarında Kugyani ile bir savaşa girdi. Kalakani, muharebede üstünlük sağlamak için Kabil'deki tüm otomobillere ve at arabalarına el koydu, böylece takviyeler daha hızlı gelebildi. Bu plan işe yaradı ve 19 Temmuz'da durum istikrara kavuştu. 18 Ağustos'ta Nadir, karargâhını Jaji kabilesi ile Ali Hayl'a taşıdı ve ona sarsılmaz sadakatlerini garanti etti.

##### Tagab Cephesi

17 Mart'tan bir süre önce, Tagab'dan Sakkavist karşıtı kabileler Sarubi ve Gugamandan'a sürpriz bir saldırı başlattı ve Robert D. McChesney'nin "Tagab Cephesi" olarak adlandırdığı cepheyi açtı. Bu saldırı, yerel garnizonları şaşırttı ve Tagablıların iki top, silah ve diğer askeri malzemeleri ele geçirmesine sebep oldu. Bu başarının ardından Tagablılar, Kuzeydeki Kuhistan'daki Cemal Afgha'ya doğru bir saldırı planladılar. Saldırı 18 Mart'ta başarıyla sonuçlandı. 23 Mart'ta Durnama, Sucnan ve Bulaghin halkı Tagablılara saldırdı, onları yendi ve Tagab Cephesini istikrara kavuşturan pozisyonlarını işgal etti. 1 Nisan'da Tagab'dan mahkumlar geldi.

2 Ağustos'ta yerel bir ayaklanmanın ardından Tagab Cephesi yeniden açıldı. 12 Ağustos'ta, günlerce süren çatışmalardan sonra, Kalakani'nin güçleri büyük bir karşı saldırı başlattı ve Tagablıları ertesi gün teslim olmaya zorladı. Bu, Tagab Cephesi'ni sona erdirdi.

##### Gurband Cephesi

2 Nisan'da Kabil'de Sakkavist karşıtı Hazaraların Belh'te mevzileri işgal ettiği, diğerlerinin ise Akçah, Andkhuy, Meymeneh ve Mezar-ı Şerif'e yürüyebildiğine dair söylentiler vardı. 7 Nisan'da, Sakkavist karşıtı güçler Gurband'daki Siyahgird'e ulaştı. Ayın 17'sinde Seyyid Hüseyin, Çarikar'a doğru yola çıktı. Sakkavist karşıtı güçler, Gurband Vadisi'nde Kuhistan ve Kuhdaman'a giden yolu kapattı ve 18 Nisan'da Gurband'a ulaştıklarını bildirdiler. Ayın 19'unda, Gulam Rasul Han'ın Hazaralara karşı düzenlediği bir karşı saldırı, bunun yerine yerel Sakkavist partizanların saldırısına uğradığı bildirilen Çarikar'a odaklanmak isteyen Kalakani tarafından iptal edildi. Ayın 20'sinde Seyyid Hüseyin, Çarikar'a gitti ve burada Ata Muhammed'i pusuya düşürerek öldürdü. Seyyid Hüseyin, Ata Muhammed'in nişanlısını yıllar önce kendisine eş olarak almıştı ve Ata Muhammed bunun üzerine kendisini öldürmeye yemin etmişti. 26 Nisan'da, Kabil'de Hazara birliklerinin Şakar Dara'nın batısındaki Katan dağına ulaştığı ve oradan Şakar Darra, Farza, Gaza, Saray Hacah ve Çarikar'ın Hudamani köylerini ele geçirdiği haberi yayıldı. 27 Nisan'da, Sakkavist karşıtı Hazaraların Farza, Şakar Darra ve İstalif'e (Kuhdaman'daki kasabalar) saldırdığı bildirildi. Aynı gün, Hazaraların ilerlemesine yanıt olarak Kalakani, Hamidullah'ı Hazaraları geri çekilmeye zorlatan bir karşı saldırıya gönderdi. Ancak, Kalakani için durum vahim kaldı ve 3 Mayıs'ta Gurband cephesini güçlendirmek için diğer cephelerden asker ve mühimmatını geri çekti. 4 Mayıs'ta - Emanullah'ın Vardak'tan çekildiği gün - Kabil'de, Kalakani'nin generallerinden Seyyid Hüseyin'in Gurband'da bir ilerleme kaydettiği ve ertesi gün Kunduz'dan geçen yol üzerinden Mazar-ı Şerif'e yürüdüğü söylentileri vardı. Mezar-ı Şerif'e yapılan bu yürüyüşten önce, şehir Kuhistani ve Kuhdamani güçlerinin Kalakani'nin Kabil'i ele geçirmesinin ardından ocak ayında başlayan ve 30 Nisan'da Sakkavist karşıtı güçler tarafından sona eren bir isyanın yeriydi. Bu noktadan sonra kaynaklar aynı fikirde değiller. Fayiz Muhammed, Mezar-ı Şerif isyancılarının Herat'a çekildiklerini ve 15 Mayıs'tan bir süre önce burayı ele geçirdiklerini kaydeder. Ademec ise, Sakkavist güçlerinin Haziran ayında Mezar-ı Şerif'i ele geçirmesinden bir süre sonra, Emanullah'ın Afganistan'ı Britanya Hindistanı'na doğru terk etmesinin ve ardından kontrolünü yavaş yavaş Maymanah'a ve ardından Herat'a genişletmesinden sonra Herat'ın ele geçirildiğini söyler.

10 Mayıs'ta Kabil'de Gulam Celani Han'ın Katagan'daki Andarab ve Hanabad'ı işgal ettiği ve Katagan-Badakhshan Vilayeti valisi Mir Baba Sahib Çarikari'nin öldürüldüğü haberi yayıldı. 9 veya 10 Mayıs'ta Seyyid Hüseyin, 12.000 kişilik güçlü ordusunun sığırlarının yok edilmesinin intikamını almak isteyen yerel bir Hazara milisleri tarafından bozguna uğratıldığı ve Seyyid'in Mezar-ı Şerif'i alma umutlarını sona erdirdiği Şibar Geçidi Muharebesi'nde ciddi bir gerileme yaşadı. 12 Mayıs'ta Seyyid kendisini Kuhistan'da kuşatılmış olarak buldu ve bildirildiğine göre yaralıydı. Aynı gün, Kalakani'nin generallerinden biri olan Abdülvekil Han, Badakşan'da Fayzabad'ı ele geçirirken, bazı birimleri Farcaghan'a (Tagab ve Necrab yakınlarındaki Alişang Vadisi'nin başında) ulaştı. Ayrıca 12 Mayıs'ta Sakkavist karşıtı güçler, Tagab üzerine yürüdükten sonra Pul-i Matak yakınlarındaki bir savaşta zafer kazandı. 13 Mayıs'ta Kalakani'nin ordusundan 900 adam kısa bir savaştan sonra Gurband'da yakalandı. 14 Mayıs'ta, 2000 Sakkavist askeri daha yenildi ve silahlarına, malzemelerine ve mühimmatlarına el konuldu.

Ayın 15'inde Seyyid Hüseyin, Sakkavist karşıtı güçlere karşı başka bir saldırı başlattı, ancak 15 Mayıs'ta Pencşir Vadisi'ni aldıktan sonra, 16 Mayıs'ta Hawak Geçidi'nde durduruldu. Ayın 19'unda, Kabil'de Seyyid Hüseyin'in öldüğü ve Sakkavist karşıtı güçlerin Çarikar'a yürüdüğüne dair söylentiler vardı ki, Robert D. McChesney bunu ya çok abartılı ya da tamamen yanlış bulmaktadır. 26 Mayıs'ta Seyyid Hüseyin Kabil'e sağ ve iyi döndü, ölümüyle ilgili söylentileri dağıttı ve haziran ayının başında Gurband Vadisi ile Salang ve Kavak Geçitleri'nden geçen yollar Kalakani'nin elindeydi. 29 Mayıs'ta Gurband cephesini güçlendirmek için kuzeye 2300 adam gönderildi. 31 Mayıs'ta Mezar-ı Şerif yolunda Bamyan'a kadar ilerleyen Kalakani'nin ordusu bozguna uğradı ve Cebel el-Siraj'a çekilmek zorunda kaldı. 11 Nisan'da Nadir, Lovgar Vadisi'ndeki Kuşi'ye geldi. 20 Nisan'da Ata Muhammed'in Mezar-ı Şerif'te Kalakani'ye karşı isyan çıkaran kardeşi Abdullah Han Tukhi'nin oğlu Kabil'de asıldı. 7 Mayıs'ta 12.000 Sakkavist karşıtı güçler Unay Geçidi ve Safidhak Geçidi'ni işgal ederken, diğerleri Pegman ve Şakar Darrah'ın alt yamaçlarına yerleştirildi. O anda, çeşitli Sakkavist karşıtı kabileler Kabil'e koordineli bir saldırı planlamıştı. Ancak etnik farklılıklar ve zayıf iletişim, saldırının asla gerçekleşmemesine neden oldu. 2 Haziran'da Kalakani, Sar-i Çaşmah'a asker gönderdi ve burada silahsız oldukları sürece biat edenlere ateş etmemeleri emredildi. 23 Mayıs'ta Emanullah son kez Afganistan'dan ayrıldı ve bir daha geri dönmedi. Aynı gün, Kalakani Hazarahcat'ı fethetmek için 6500 adam gönderdi. 19 Haziran'dan bir süre önce, Kalakani'nin kuvvetleri Bamyan'da bir zafer kazandı. 23 Haziran itibarıyla, Sakkavist karşıtı güçler Unay Geçidi'ni işgal etmeye devam etti. 27 Haziran itibarıyla, Sakkavist karşıtı güçler Unay Geçidi'nden Sar-i Çaşmah'a doğru 3,2 km ilerlemişlerdi. 28 Haziran'da Kalakani'nin güçleri, Kalah-i Karim'de Hazara milislerine karşı bir saldırı savaşı verdi. Köyü ele geçirdikten ve yaktıktan sonra, Hazaralar tarafından pusuya düşürüldüler ve daha sonra topçu ateşi ile sürüldüler ve dağlara çekilmek zorunda kaldılar. Bu zaferden sonra Kalakani'nin kuvvetleri Unay Geçidi'nin kontrolünü ele geçirdi. 29 Haziran'da Kalakani'nin kuvvetleri Kalah-i Yurt'a doğru ilerledi. 30 Haziran'da Kalakani'nin kuvvetleri Cavkul'a kadar ulaştıktan sonra Kalah-i Yurt'a doğru ilerledi. 1 Temmuz'da Kalakani'nin güçleri Takana, Calriz ve Kuhnah Humar'daki evleri yağmaladılar. 2 Temmuz'da Kalakani'nin kuvvetleri Cavkul'da bir yenilgiye uğradı ve Sar-i Çaşmah'a ve ardından Bazar-i Sar-i Çavk, Bagban Kuçan ve Çandavul üzerinden Çandavul'a çekilmek zorunda kaldılar. 3 Temmuz'da Hamidullah taarruzunu yeniledi, ancak Hazara milisleri tarafından kuşatıldıktan sonra geri püskürtüldü ve ardından geri çekilmesi için Sar-i Çaşmah'a kadar takip edildi. 8 Temmuz itibarıyla, Hazaralar Kalakani'nin güçleriyle savaşmaya devam ettiler ve 5000 kişilik bir alaya saldırarak onları Calriz'e çekilmeye zorladılar. Ancak, Hazaralar bu zaferin ardından Kabil'e bir saldırı ile gelmediler. Robert D. McChesney, Afganistan'daki siyasetin aşırı derecede yerel olma eğiliminde olduğuna ve Hazaralar kendi bölgelerinin kontrolünü ele geçirdikten sonra, daha fazla bölge için savaşmakla çok az ilgilendiklerine dikkat çekmektedir.

10 Temmuz'da Ömer Han, Kalakani'ye Hazaralara boyun eğdireceğine ya da onları ezeceğine dair söz verdi. Fauiz Muhammed, "Purdil Han Gazne'yi aldı ve Kandehar'ı ele geçirdi; Tümgeneral Muhammed Sıddık ve Abdülkayyım İbrahim Hayl Peghmani Güney Vilayeti'ne doğru ilerledi ve Muhammed Ömer General Sur-i Satranc muhalefeti sayısız muharebede yendi. Burada yaşıtlarıma zemin kaybetmek istemiyorum. Hazaraların işini kısa sürede bitirmeli ve onların teslimiyetlerini çıkarabilmeliyim." şeklinde dediklerini alıntıladı. Ömer Han, Calriz'e doğru yola çıktı ve yakın zamanda Hazaralarla çatışmaya giren askerlerle bağlantı kurdu, Sar-i Çasmah'ta bir zafer kazandı ve Takana'ya kadar operasyonlar yürüttü. Ancak, başarı kısa sürede durdu ve bacağından yaralandıktan sonra, Ömer geri çekilmek zorunda kaldı ve Hazaraları tüm kayıp toprakları yeniden işgal etmeye terk etti.

17 Temmuz'da Hazara milisleri, Unay Geçidi ve Kalah-i Safid'de Sakkavist güçlere saldırdı, onları bozguna uğrattı ve Takana ile Calriz'e kadar takip etti. 25-29 Temmuz tarihleri arasında Calriz'de çatışmalar yaşandı, ancak 30 Temmuz'da Hazaralar, Nadir Han'ın doğu bölgesinde gerilemeler yaşadığını ve bu durumun Nadir'in Kabil'e yönelik çok yönlü bir saldırıda Hazaraların saldırıya katılma umutlarını sona erdirdiğini duyduktan sonra Calriz'den Hazaracat'a geri çekildiler. 1 Ağustos'ta Hazaralar, Kalah-i Mecid'e (Siyah Baghal yakınlarında) ve Unay Geçidi'ndeki bir kale olan Kalah-i Safid'e saldırarak Kalakani'nin güçlerini bir kez daha Calriz'e kadar kovalayarak başka bir taarruza başladılar. 3 Ağustos'ta Kalakani'nin kuvvetlerinin bir kez daha Calriz'de yenildiği bildirildi. 15 Ağustos'ta Hazara milisleri, 31 Temmuz'da Kalakani'ye biat eden, Darrah-i Suf, Kuh-i Şadyan ve Marmal'da mevzilerini işgal eden ve Dih Dadi (antik Balkh bölgesi ile Mezar-ı Şerif arasında bir garnizon köyü) kalesini kuşatan Türkmen kabilelerine karşı bir saldırı başlattı.

### Sakkavistlerin çöküşü ve iç savaşın sonu (Ağustos - Ekim 1929)

 Afganistan'da popüler olarak *Bacha-i Sakkao* olarak bilinen Tacik eşkıya Habibullah Kalakani, Kasım 1929'da idam edilmeden önce tutsak olarak gösterildi.
18 Ağustos'ta Bamyan, Guri ve Baglan'da, Kalakani'nin gücünün Türkistan'a giden yolunu kapatan ve onları Gurband'a çekilmeye zorlayan bir Sakkavist karşıtı ayaklanma gerçekleşti. 21 Ağustos'ta Şeyh Ali Seyyidi, Kalakani'ye karşı bir saldırı başlattı ve Kanabad, Andarab ve Gurband'a kadar ilerledi. 26 Ağustos'ta Kabil'de Hazara yerleşimcilerinin Mezar-ı Şerif'e başarılı bir şekilde saldırdığına dair söylentiler vardı. Eylül ayı başlarında Sakkavistler Celalabad'ı alarak son zaferlerini kazandılar. 23 Eylül'de Kandehar'da Nadir Han yanlısı bir ayaklanma, Kalakani'nin güçlerini şehirden çıkarmayı başardı. 29 Eylül'de Şah Veli komutasındaki Nadir Han yanlısı bir güç Durand Hattı'nı geçti ve Huşi'yi işgal etti. 30 Eylül'de, Lovgar Vadisi yolundaki geçit olan Tangi Vagcan'a 1000 kişilik bir kuvvet gönderdi. 3 Ekim'de, yoğun bir savaştan sonra Sakkavist karşıtı güçler Muhammed Aghah kasabasını ele geçirerek, Kabil'in çarpıcı bir mesafesine yerleştiler. Kalakani'nin kendisi de bu savaşa katılarak askerinin moralini yükseltmeye çalıştı, ama işe yaramadı. Sakkavist karşıtı güçler, 5 Ekim'de Çarasya, Çihil Tan ve Çihil Sutun'u ele geçirerek yavaş yavaş Kabil'e doğru ilerlemeye devam ettiler. 7 Ekim'e kadar Kalakani'nin kuvvetleri Kabil dışındaki hemen hemen tüm bölgelerden geri çekildi ve son direnişine hazırlandı. 9 Ekim'de Kabil'de onlarca saat süren sokak çatışmalarının ardından Arg kuşatma altına alındı. 13 Ekim'de, birkaç gün süren bombardımandan sonra, Nadir'in güçleri Arg'a girdi ve kısa ama şiddetli bir savaştan sonra Arg'ı ele geçirerek iç savaşı sona erdirdi. Bu haberi duyduktan sonra, Kalakani'nin Cebel es-Sirac'da kuşatılan ordusunun küçük bir birliği aynı gün teslim olmaya karar verdi.

Sonrası
-------

Ana madde: Emanullah sadakati
15 Ekim'de Muhammed Nadir Şah, Kalakani'nin yenilgisini duyduktan sonra Kabil'e geldi. Kalakani'yi affetmeyi düşündü, ancak sadık kabilelerin baskısı onu 1 Kasım 1929'da Kalakani'yi idam etmeye yöneltti. Kalakani, kardeşi ve diğer 9 kişi; Arg'ın batı duvarına karşı sıraya dizildiler ve kurşuna dizilerek idam edildiler. Nadir'in saltanatı sırasında, Sakkavistler başka bir ayaklanma girişiminde daha bulundular, Kuhistan Ayaklanması (Temmuz 1930) bir hafta içinde bastırıldı. Sakkavist faaliyetleri 1930'a kadar Kuhdaman'da ve 1931'e kadar Herat'ta devam etti.

Nadir, iç savaşı kazandıktan sonra Afgan tahtının kontrolünü Emanullah'a bırakmadı ve bu da birkaç isyana yol açtı. Bunlardan Şinvari isyanı ve Kuhistan isyanı (Şubat-Nisan 1930), 1930'da meydana geldi. 1938'de Gilzay isyanı gerçekleşti. 1940'larda, Muhammed Zahir Şah birkaç kabile isyanıyla karşı karşıya kaldı ve Zadran İsyanı'nın lideri Mazrak Zadran, Emanullah'ı yeniden tahta oturtmaya çalıştı. İkinci Dünya Savaşı sırasında Batı basını, Emanullah Han'ın Berlin'de Nazi Almanyası için bir ajan olarak çalıştığını bildirdi. Mihver Devletlerinin yardımıyla tahtını geri alma planları yaptığına inanılmaktadır.

*Resort to war: a data guide to inter-state, extra-state, intra-state, and non-state wars, 1816–2007*'a göre, her iki taraf da iç savaş sırasında 7500 muharebe ölümü yaşadı.

İnsan hakkı ihlalleri
---------------------

### Sakkavistler tarafından

Afganistan İç Savaşı sırasında Sakkavist birlikleri tarafından tecavüz ve yağma olayları yaşandı. Buna örnek bir olay 28 Haziran 1929'da Sakkavistlerin Kalah-i Kerim'deki Hazara yerleşimine saldırarak taşınabilir her şeyi yağmalayıp çiftlik hayvanlarını kovduklarında meydana geldi. 23 Temmuz 1929'da meydana gelen bir başka olay, çağdaş Afgan tarihçi Fayiz Muhammed tarafından şöyle anlatılmıştır:

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| "| Bugün, Takana'da bir evi ve bir arsası olan Şii seyyid Ebu'l-Kâsım; un, taze ayran, biraz yağ ve öğlen kesip etini kavurduğu bir koyundan yapılmış somun ekmekler hazırladı. Aç ve susuz kalan Habibullah'a ve eşkıyalarına ikram etmek için yiyecekle yola çıktı. Seyyid, hırsızların liderine yaklaştığında, ona kim olduğu ve nereden geldiği soruldu. Tüm Şiilere yönelik vahşi, fanatik bir nefretle kör olmuş Calrizli bir Sünni Tacik, adamın bir Şii seyyid olduğunu ve bir gece önce Şah Nur'un oğlu Hazara'ya kalesinde sığınma vermiş bir partizan olduğunu söyledi. Bunu duyunca Habibullah öfkelendi. Getirdiği ekmek, et, yağ ve ayran için ona teşekkür etmesi gerektiği halde, düşünmeden tabancasıyla seyyide yedi el ateş etti. Habibullah daha sonra evinin yakılmasını ve eşyalarına el konulmasını emretti. İki karısını ve nişanlı kızını Kuhdamanilere teslim etti. Zorbanın küçük kardeşi Hamidullah, kaleyi yakmaya, seyyidin eşyalarını aramaya ve eşlerini ve çocuklarını ele geçirmeye katılmak için savaş alanından koşarak geldi. Sekiz aylık oğlunu annesinden kopararak, bebeği ayaklarından yakalayıp tüm gücüyle yere fırlatarak bebeği öldürdü. Calriz ve Takanah'ın Tacikleri seyyidin evinden her şeyi alıp götürdüler. Seyyidin mal varlığı oldukça iyi durumda olduğu için, her Tacik önemli miktarda para kazandı. | „ |
| —Fayiz Muhammed |

### Sakkavist karşıtları tarafından

Ekim 1929'da Sakkavist karşıtları tarafından ele geçirilmesinin ardından Kabil, Nadir'in güçleri tarafından yağmalandı. Bazı kaynaklar, bu yağmanın Nadir tarafından yetkilendirildiğini belirtir, ancak buna tarihçi Vartan Gregorian tarafından itiraz edilmiştir.

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| "| Tüm kanıtlara bakılırsa, böyle bir iddia için hiçbir gerekçe yoktur (ve bu kanıtlar, o sırada Kabil'deki tek yabancı muhabir olan Andrée Viollis'in ifadesini de içerir). Görünüşe göre yağma, Nadir'in şehre girmesinden önceki beş gün içinde gerçekleşti ve resmen göz yumulmadı. Gerçekten de Nadir, kabile mensuplarına yabancıların can ve malına saygı göstermelerini aksi halde idam edileceklerini belirten bir manifesto yayınlamıştı. Onun emirleri basitçe görmezden gelindi. | „ |
| —Vartan Gregorian |

Konuyla ilgili yayınlar
-----------------------

* *My Life: From Brigand to King*. Octagon Press. April 1990. ISBN 9780863040474. 17 Ekim 2021 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 14 Ekim 2021.  - Habibullah Kalakani'nin otobiyografisi.

Ayrıca bakınız
--------------

* Afganistan'da Avrupa etkisi
* Asya'da Batı emperyalizmi
* Kızıl Ordu'nun Afganistan Operasyonu (1929)

Notlar
------

1. ↑  Encyclopædia Iranica'ya göre, Kandahar 31 Mayıs'ta düştü. Fayiz Muhammed'e göre ise 3 Haziran'da düştü.

Kaynakça
--------

1. ↑  Ritter, William S. (1990). "Revolt in the Mountains: Fuzail Maksum and the Occupation of Garm, Spring 1929". *Journal of Contemporary History*. **25** (4). ss. 547-580. doi:10.1177/002200949002500408. ISSN 0022-0094. JSTOR 260761.
2. ↑  Ali, Mohammed (1933). *Progressive Afghanistan*. Punjab Educational Electric Press. ss. 19.
3. 1 2  Muḥammad, Fayz̤; Hazārah, Fayz̤ Muḥammad Kātib (1999). *Kabul Under Siege: Fayz Muhammad's Account of the 1929 Uprising*. Markus Wiener Publishers. s. 128. ISBN 9781558761551. 24 Ekim 2021 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 14 Ekim 2021.
4. 1 2 3 4 5 6 7  *Kabul under siege: Fayz Muhammad's account of the 1929 Uprising*. Markus Wiener Publishers. 1999. ss. 70, 71, 72. ISBN 9781558761544. 4 Nisan 2019 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 14 Ekim 2021.
5. ↑  Muḥammad, Fayz̤; Hazārah, Fayz̤ Muḥammad Kātib (1999). *Kabul Under Siege: Fayz Muhammad's Account of the 1929 Uprising*. Markus Wiener Publishers. s. 174. ISBN 9781558761551. 24 Ekim 2021 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 14 Ekim 2021.
6. 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10  *Kabul Under Siege: Fayz Muhammad's Account of the 1929 Uprising*. Markus Wiener Publishers. 1999. ss. 35, 36, 37. ISBN 9781558761551. 24 Ekim 2021 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 14 Ekim 2021.
7. 1 2 3 4  *Kabul Under Siege: Fayz Muhammad's Account of the 1929 Uprising*. Markus Wiener Publishers. 1999. ss. 42, 43. ISBN 9781558761551. 24 Ekim 2021 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 14 Ekim 2021.
8. ↑  Muḥammad, Fayz̤; Hazārah, Fayz̤ Muḥammad Kātib (1999). *Kabul Under Siege: Fayz Muhammad's Account of the 1929 Uprising*. Markus Wiener Publishers. s. 163. ISBN 9781558761551. 24 Ekim 2021 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 14 Ekim 2021.
9. ↑  Muḥammad, Fayz̤; McChesney, R. D. (1999). *Kabul under siege: Fayz Muhammad's account of the 1929 Uprising*. Markus Wiener Publishers. s. 54. ISBN 9781558761544. 4 Nisan 2019 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 14 Ekim 2021.
10. ↑  "6. Afghanistan (1919-present)". *uca.edu* (İngilizce). 1 Kasım 2014 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 17 Ağustos 2019.
11. ↑  "Lessons for Leaders: What Afghanistan Taught Russian and Soviet Strategists | Russia Matters". *www.russiamatters.org*. 1 Mart 2019 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 24 Aralık 2019. In 1929 Stalin sent 1,000 Red Army soldiers into Afghanistan disguised as Afghan soldiers to operate jointly with some of Khan's loyalists, according to Lyakhovsky's book and a 1999 article in Rodina by Pavel Aptekar. The joint Soviet-Afghan unit took Mazar-i-Sharif in April 1929, but Stalin then had to recall his troops after learning that Khan had fled to India.
12. 1 2 3  *Resort to war: a data guide to inter-state, extra-state, intra-state, and non-state wars, 1816–2007* (İngilizce). CQ Press. 1 Temmuz 2010. s. 402. ISBN 9780872894341.
13. ↑  *Kabul under siege: Fayz Muhammad's account of the 1929 Uprising* (İngilizce). Markus Wiener Publishers. 1999. s. 265. ISBN 9781558761544. 4 Nisan 2019 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 14 Ekim 2021.
14. ↑  *Kabul under siege: Fayz Muhammad's account of the 1929 Uprising* (İngilizce). Markus Wiener Publishers. 1999. s. 142. ISBN 9781558761544. 4 Nisan 2019 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 14 Ekim 2021.
15. ↑  *Kabul under siege: Fayz Muhammad's account of the 1929 Uprising* (İngilizce). Markus Wiener Publishers. 1999. s. 203. ISBN 9781558761544. 4 Nisan 2019 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 14 Ekim 2021.
16. ↑  "Afghanistan and the Search for Unity 25 Şubat 2021 tarihinde Wayback Machine sitesinde arşivlendi." Omrani, Bijan, published in Asian Affairs, Volume 38, Issue 2, 2007, pp. 145–157.
17. ↑  *Kabul under siege: Fayz Muhammad's account of the 1929 Uprising* (İngilizce). Markus Wiener Publishers. 1999. s. 293. ISBN 9781558761544. 4 Nisan 2019 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 14 Ekim 2021.
18. 1 2 3  "BAČČA-YE SAQQĀ – Encyclopaedia Iranica". *www.iranicaonline.org*. 29 Nisan 2011 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 7 Temmuz 2019.
19. ↑  Ritter, William S (1990). "Revolt in the Mountains: Fuzail Maksum and the Occupation of Garm, Spring 1929". Journal of Contemporary History 25: 547. DOI:10.1177/002200949002500408.
20. ↑  *Kabul under siege: Fayz Muhammad's account of the 1929 Uprising* (İngilizce). Markus Wiener Publishers. 1999. s. 211. ISBN 9781558761544. 4 Nisan 2019 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 14 Ekim 2021.
21. ↑  *Kabul under siege: Fayz Muhammad's account of the 1929 Uprising* (İngilizce). Markus Wiener Publishers. 1999. s. 99. ISBN 9781558761544. 4 Nisan 2019 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 14 Ekim 2021.
22. ↑  *Progressive Afghanistan*. Punjab Educational Electric Press. 1933. ss. 15.
23. ↑  *Kabul Under Siege: Fayz Muhammad's Account of the 1929 Uprising*. Markus Wiener Publishers. 1999. s. 15. ISBN 9781558761551. 24 Ekim 2021 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 14 Ekim 2021.
24. ↑  *Afghanistan: Political Frailty and External Interference* (İngilizce). Routledge. 18 Nisan 2006. s. 34. ISBN 9781135990176.
25. 1 2 3 4  *Kabul Under Siege: Fayz Muhammad's Account of the 1929 Uprising*. Markus Wiener Publishers. 1999. ss. 38, 39. ISBN 9781558761551. 24 Ekim 2021 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 14 Ekim 2021.
26. ↑  *Kabul Under Siege: Fayz Muhammad's Account of the 1929 Uprising*. Markus Wiener Publishers. 1999. ss. 39, 40. ISBN 9781558761551. 24 Ekim 2021 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 14 Ekim 2021.
27. 1 2  *Kabul Under Siege: Fayz Muhammad's Account of the 1929 Uprising*. Markus Wiener Publishers. 1999. ss. 44, 45. ISBN 9781558761551. 24 Ekim 2021 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 14 Ekim 2021.
28. ↑  *Kabul under siege: Fayz Muhammad's account of the 1929 Uprising*. Markus Wiener Publishers. 1999. ss. 57, 58. ISBN 9781558761544. 4 Nisan 2019 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 14 Ekim 2021.
29. ↑  *Kabul Under Siege: Fayz Muhammad's Account of the 1929 Uprising*. Markus Wiener Publishers. 1999. s. 137. ISBN 9781558761551. 24 Ekim 2021 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 14 Ekim 2021.
30. ↑  *Kabul under siege: Fayz Muhammad's account of the 1929 Uprising*. Markus Wiener Publishers. 1999. s. 50. ISBN 9781558761544. 4 Nisan 2019 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 14 Ekim 2021.
31. 1 2  *Kabul under siege: Fayz Muhammad's account of the 1929 Uprising*. Markus Wiener Publishers. 1999. ss. 52, 53. ISBN 9781558761544. 4 Nisan 2019 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 14 Ekim 2021.
32. ↑  "Afghanistan". *www.worldstatesmen.org*. 6 Ağustos 2002 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 20 Ocak 2019.
33. ↑  *Kabul under siege: Fayz Muhammad's account of the 1929 Uprising*. Markus Wiener Publishers. 1999. ss. 64, 65. ISBN 9781558761544. 4 Nisan 2019 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 14 Ekim 2021.
34. 1 2  *Kabul under siege: Fayz Muhammad's account of the 1929 Uprising*. Markus Wiener Publishers. 1999. s. 65. ISBN 9781558761544. 4 Nisan 2019 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 14 Ekim 2021.
35. 1 2  *Kabul under siege: Fayz Muhammad's account of the 1929 Uprising*. Markus Wiener Publishers. 1999. ss. 66, 67. ISBN 9781558761544. 4 Nisan 2019 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 14 Ekim 2021.
36. 1 2 3  *Kabul under siege: Fayz Muhammad's account of the 1929 Uprising*. Markus Wiener Publishers. 1999. ss. 67, 68. ISBN 9781558761544. 4 Nisan 2019 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 14 Ekim 2021.
37. 1 2  *Kabul under siege: Fayz Muhammad's account of the 1929 Uprising*. Markus Wiener Publishers. 1999. s. 69. ISBN 9781558761544. 4 Nisan 2019 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 14 Ekim 2021.
38. ↑  *Progressive Afghanistan*. Punjab Educational Electric Press. 1933. ss. 65, 66.
39. ↑  Muḥammad, Fayz̤; McChesney, R. D. (1999). *Kabul under siege: Fayz Muhammad's account of the 1929 Uprising*. Markus Wiener Publishers. ss. 82, 83. ISBN 9781558761544. 4 Nisan 2019 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 14 Ekim 2021.
40. ↑  *Kabul under siege: Fayz Muhammad's account of the 1929 Uprising*. Markus Wiener Publishers. 1999. s. 91. ISBN 9781558761544. 4 Nisan 2019 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 14 Ekim 2021.
41. ↑  *Kabul Under Siege: Fayz Muhammad's Account of the 1929 Uprising*. Markus Wiener Publishers. 1999. s. 102. ISBN 9781558761551. 24 Ekim 2021 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 14 Ekim 2021.
42. ↑  *Kabul Under Siege: Fayz Muhammad's Account of the 1929 Uprising*. Markus Wiener Publishers. 1999. s. 155. ISBN 9781558761551. 24 Ekim 2021 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 14 Ekim 2021.
43. ↑  *Kabul Under Siege: Fayz Muhammad's Account of the 1929 Uprising*. Markus Wiener Publishers. 1999. s. 103. ISBN 9781558761551. 24 Ekim 2021 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 14 Ekim 2021.
44. ↑  *Kabul Under Siege: Fayz Muhammad's Account of the 1929 Uprising*. Markus Wiener Publishers. 1999. s. 112. ISBN 9781558761551. 24 Ekim 2021 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 14 Ekim 2021.
45. ↑  *Kabul Under Siege: Fayz Muhammad's Account of the 1929 Uprising*. Markus Wiener Publishers. 1999. s. 226. ISBN 9781558761551. 24 Ekim 2021 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 14 Ekim 2021.
46. ↑  *Kabul Under Siege: Fayz Muhammad's Account of the 1929 Uprising*. Markus Wiener Publishers. 1999. ss. 113, 114. ISBN 9781558761551. 24 Ekim 2021 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 14 Ekim 2021.
47. ↑  *Kabul Under Siege: Fayz Muhammad's Account of the 1929 Uprising*. Markus Wiener Publishers. 1999. s. 164. ISBN 9781558761551. 24 Ekim 2021 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 14 Ekim 2021.
48. ↑  *Kabul under siege: Fayz Muhammad's account of the 1929 Uprising*. Markus Wiener Publishers. 1999. ss. 121, 122. ISBN 9781558761544. 4 Nisan 2019 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 14 Ekim 2021.
49. ↑  *Kabul Under Siege: Fayz Muhammad's Account of the 1929 Uprising*. Markus Wiener Publishers. 1999. s. 287. ISBN 9781558761551. 24 Ekim 2021 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 14 Ekim 2021.
50. ↑  *Kabul Under Siege: Fayz Muhammad's Account of the 1929 Uprising*. Markus Wiener Publishers. 1999. s. 125. ISBN 9781558761551.
51. ↑  *Kabul Under Siege: Fayz Muhammad's Account of the 1929 Uprising*. Markus Wiener Publishers. 1999. s. 131. ISBN 9781558761551. 24 Ekim 2021 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 14 Ekim 2021.
52. ↑  *Kabul Under Siege: Fayz Muhammad's Account of the 1929 Uprising*. Markus Wiener Publishers. 1999. s. 166. ISBN 9781558761551. 24 Ekim 2021 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 14 Ekim 2021.
53. ↑  *Kabul under siege: Fayz Muhammad's account of the 1929 Uprising* (İngilizce). Markus Wiener Publishers. 1999. s. 80. ISBN 9781558761544. 4 Nisan 2019 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 14 Ekim 2021.
54. ↑  *Kabul Under Siege: Fayz Muhammad's Account of the 1929 Uprising*. Markus Wiener Publishers. 1999. s. 195. ISBN 9781558761551. 24 Ekim 2021 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 14 Ekim 2021.
55. ↑  *Kabul Under Siege: Fayz Muhammad's Account of the 1929 Uprising*. Markus Wiener Publishers. 1999. s. 201. ISBN 9781558761551. 24 Ekim 2021 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 14 Ekim 2021.
56. ↑  *Kabul Under Siege: Fayz Muhammad's Account of the 1929 Uprising*. Markus Wiener Publishers. 1999. s. 218. ISBN 9781558761551. 24 Ekim 2021 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 14 Ekim 2021.
57. ↑  *Kabul Under Siege: Fayz Muhammad's Account of the 1929 Uprising*. Markus Wiener Publishers. 1999. s. 252. ISBN 9781558761551. 24 Ekim 2021 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 14 Ekim 2021.
58. ↑  *Kabul Under Siege: Fayz Muhammad's Account of the 1929 Uprising*. Markus Wiener Publishers. 1999. s. 274. ISBN 9781558761551. 24 Ekim 2021 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 14 Ekim 2021.
59. ↑  *Kabul Under Siege: Fayz Muhammad's Account of the 1929 Uprising*. Markus Wiener Publishers. 1999. ss. 275, 276. ISBN 9781558761551. 24 Ekim 2021 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 14 Ekim 2021.
60. ↑  *Progressive Afghanistan*. Punjab Educational Electric Press. 1933. ss. 179, 180.
61. ↑  "MOḤAMMAD NĀDER SHAH – Encyclopaedia Iranica". *www.iranicaonline.org*. 29 Nisan 2011 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 23 Nisan 2019. The following year, his enthronement was legitimated by a Lōya jerga (9–20 September 1930), whilst the final strongholds of Saqawi resistance were repressed in Kohdāman in 1930 (Eṣlāḥ I/67-70, 1930), and in Herat in 1931.
62. ↑  "THE CONTRIBUTION OF INDIAN MUSLIMS IN DEVELOPING PRINT MEDIA AND SPREADING ENLIGHTENMENT IN AFGHANISTAN(1870–1930)" (PDF). Central Asia Journal. Kış 2014. s. 130. 1 Mayıs 2020 tarihinde kaynağından arşivlendi (PDF). Erişim tarihi: 2 Mayıs 2022.
63. ↑  "EX-KING AMANULLAH NOW WORKS FOR HITLER". *Argus (Melbourne, Vic. : 1848 – 1957)*. 24 Mayıs 1941. s. 4. Erişim tarihi: 29 Ağustos 2019.
64. ↑  Times (29 Nisan 1979). "Afghan King, In Rome Exile, Tightens Belt". *The New York Times* (İngilizce). ISSN 0362-4331. 8 Mart 2021 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 29 Ağustos 2019.
65. ↑  Muḥammad, Fayz̤; McChesney, R. D. (1999). *Kabul under siege: Fayz Muhammad's account of the 1929 Uprising* (İngilizce). Markus Wiener Publishers. ss. 246, 247. ISBN 9781558761544. 4 Nisan 2019 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 14 Ekim 2021.
66. ↑  Muḥammad, Fayz̤; McChesney, R. D. (1999). *Kabul under siege: Fayz Muhammad's account of the 1929 Uprising* (İngilizce). Markus Wiener Publishers. s. 142. ISBN 9781558761544. 4 Nisan 2019 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 14 Ekim 2021.
67. ↑  Muḥammad, Fayz̤; McChesney, R. D. (1999). *Kabul under siege: Fayz Muhammad's account of the 1929 Uprising* (İngilizce). Markus Wiener Publishers. s. 203. ISBN 9781558761544. 4 Nisan 2019 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 14 Ekim 2021.
68. ↑  Gregorian, Vartan (9 Ocak 2013). *The Emergence of Modern Afghanistan: Politics of Reform and Modernization* (İngilizce). Stanford University Press. ss. 285, 286. ISBN 9780804783002.