|  |
| --- |
|  Makale serilerinden |
| **Hak** |
|  |
| Kuramsal ayrımlar
* Alacak hakları ve serbestlik hakları
* Aynî haklar
* Bireysel ve grup hakları
* Doğal haklar
* Negatif ve pozitif haklar
 |
| İnsan hakları
* Sivil haklar
* Ekonomik, sosyal ve kültürel haklar
* Üç nesil
 |
| Sahibine göre haklar
* Alacaklar
* Anneler
* Azınlıklar
* Babalar
* Bitkiler
* Ceninler
* Çocuklar
* Hastalar
* Hayvanlar
* Engelliler
* Erkekler
* Gençler
* İnsanlar
* İşçiler
* Kadınlar
* Krallar
* LGBT
* Öğrenciler
* Silahlar
* Şüpheli ve sanık hakları
* Tüketiciler
* Uluslararası
* Yaşlılar
* Yazarlar
* Yerliler
 |
| Diğer hak grupları
* Sivil haklar
* Dijital
* Dil hakları
* Meşru müdafaa
* Mülkiyet
* Self determinasyon
* Üreme
* Telif
 |
| * g
* t
* d
 |

Vietnam'da mülteci kampında bulunan bir çocuk (1980)
Hindistan'da dilenci çocuk
Üstünde İngilizce ve Yidiş dilinde "Çocuk Köleliğini Durdurun" sloganı yazılı olan bant taşıyan iki kız. Büyük olasılıkla 1 Mayıs 1909'daki New York işçi yürüyüşünde çekilmiş bir fotoğraftan.
10 yaşında bir çocuk işçi, New Jersey, 1910, fotoğraf Lewis Hine
Barış işaretini gösteren Iraklı çocuklar (2003)
10 yaşında bir Çinli çocuk asker (1944)
**Çocı**, kanunen veya ahlaki olarak dünya üzerindeki tüm çocukların doğuştan sahip olduğu; eğitim, sağlık, yaşama, barınma; fiziksel, psikolojik veya cinsel sömürüye karşı korunma gibi haklarının hepsini birden tanımlamakta kullanılan evrensel kavramdır.

Çocuk hakları, insan hakları kavramının içinde ele alınması gereken bir konudur. Bugün, dünyanın birçok yerinde var olan insan hakları ihlalleri, çocuk boyutunda daha geniş kapsamlı ve büyüyerek, müdahale edilmesi daha zor bir şekilde yer almaktadır. Uluslararası Af Örgütü'nün belirttiğine göre; az gelişmiş ve gelişmekte olan ülkelerde, emek sömürüsü, pornografi, şiddet, yasa dışılık gibi olumsuz etkenlerin dahilinde, çocuk hakları ihlalleri daha büyük boyutlarda olmaktadır.

Çocukların erişkinlerden farklı fiziksel, fizyolojik, davranış ve psikolojik özellikleri olduğu, sürekli büyüme ve gelişme gösterdiği bilincinin yerleşmesi, çocukların bakımının bir toplum sorunu olduğu ve bilimsel yaklaşımlarla herkesin bu sorumluluğu yüklenmesi gerektiği düşüncesi, Cenevre Çocuk Hakları Bildirisi ile şekillenmiştir. Günümüzde çocuk hakları ile ilgili olan uluslararası belge 20 Kasım 1989 tarihinde Birleşmiş Milletler tarafından kabul edilen ve 193 ülke tarafından onaylanmış olan Birleşmiş Milletler Çocuk Haklarına Dair Sözleşmedir.

Tarihçe
-------

Yirminci yüzyılın başlarında çocukların erişkinlerden farklı haklara sahip olduğu, dolayısıyla da bu hakların ayrıca tanınması gerektiği konusunda, değişik ülkelerde farklı hareketler ortaya çıkmaya başlamıştır. Leh eğitimci Janusz Korczak'ın 1919 yılında yayınlanan *How to Love a Child* (Bir Çocuğu Nasıl Sevmeli) adlı kitabında çocuk haklarından söz etmiştir. 1917 yılında, Ekim Devriminin ardından Proletkult örgütünün Moskova şubesi bir *Çocuk Hakları Bildirgesi* üretti. Ancak çocuk haklarını savunma konusunda ilk etkili girişim 1923 yılında Eglantyne Jebb tarafından taslağı hazırlanan ve 1924 yılında Milletler Cemiyeti tarafından kabul edilen Cenevre Çocuk Hakları Bildirisidir. Bu bildirge Birleşmiş Milletler tarafından kuruluşunda kabul edilmiş, 20 Kasım 1959 tarihinde Birleşmiş Milletler Çocuk Hakları Bildirisi olarak güncellenmiş ve 20 Kasım 1989 tarihinde daha geniş olan Birleşmiş Milletler Çocuk Haklarına Dair Sözleşme ile değiştirilmiştir. Bu sözleşme, BM üyesi ülkelerin ikisi hariç tamamı yani 193 ülke tarafından kabul edilmiştir.Amerika Birleşik Devletleri ve Somali hariç en fazla sayıda ülke tarafından onaylanan insan hakları belgesidir. Birleşmiş Milletler'in 1940'larda kuruluşundan bu yana çocuk hakları hareketi dünya üzerinde her zaman ilgi görmüştür. 20 Kasım günü günümüzde Evrensel Çocuk Günü (*Universal Children's Day*) veya *Çocuk Hakları Günü* olarak kabul edilmiştir. Bunun dışında çeşitli ülkelerde farklı günlerde çocuk günü kutlanmaktadır. 
Türkiye'de 23 Nisan Ulusal Egemenlik ve Çocuk Bayramı ilk olarak Nisan 1929'da kutlanmaya başlandı ve bu tarihte örgütlenen 4 bin çocuk ilk kez TBMM'den haklarını talep etti.
İlk olarak 1924'te çocukların korunmasına yönelik çalışma yürürlüğe girmiştir.

Temel çocuk hakları
-------------------

### Sağlıklı yaşam hakkı

Birleşmiş Milletler Çocuk Haklarına Dair Sözleşme'nin çok sayıda maddesi çocukların sağlıklı bir yaşam sürdürmelerini desteklemektedir. Sözleşme'nin 6. maddesine göre her çocuk esas olarak yaşama hakkına sahiptir. İlaveten, 24. madde gereğince her çocuk ulaşılabilir en yüksek sağlık standartlarından yararlanabilmelidir; gerekli tedavi ve iyileştirme hizmetlerinden faydalanabilmelidir. İhmal edilen, terk edilen, istismara uğrayan ya da işkenceye tâbi tutulan çocukların iyileştirilmesi ve yeniden topluma kazandırmasından devletler sorumludur.

### Eğitim hakkı

Eğitim hakkı, çocukların en önemli haklarından biridir. UNICEF'in 1999 tarihli raporunda da belirttiği gibi okuma-yazma bilmeme çok ciddi sorunlara neden olmaktadır. Anne ve çocuk ölümlerinin önde gelen etkenlerinden biri, annenin eğitim düzeyinin düşüklüğü veya okuma-yazma bilmemesidir. Kız çocuklarının okullaşma oranındaki 10 puanlık bir artış sonunda bebek ölüm hızı binde 4.1 azalmaktadır.[*kaynak belirtilmeli*]Bu halde çocuğun en temel hakkı olan yaşama hakkı ile eğitim hakkı arasında yakın bir ilişki bulunmaktadır. =
Yaşama hakkının yanı sıra, çocuğun bedensel, zihinsel, duygusal, sosyal ve ahlak gelişimi için eğitime gereksinimi vardır. İnsanın doğuştan getirdiği yeteneklerini geliştiren en önemli araç eğitimdir. Eğitimsizlik sonucu ortaya çıkan sorunlar şunlardır:

* İnsanlar üretken biçimde çalışamazlar.
* Sağlıklarına özen gösteremezler.
* Kendilerini ve ailelerini gereği gibi koruyamazlar.
* Kültürel açıdan zengin bir yaşam sürdüremezler.

Kız çocukların da gereksinimlerini karşılayacak ve kendilerine yaşam becerisi kazandıracak nitelikli eğitim görmeye hakkı vardır. Oysa tüm Dünya'da okula gitmeyen 6-11 yaşlarındaki 130 milyon çocuğun 73 milyonunu kız çocukları oluşturmaktadır.[*kaynak belirtilmeli*]Kız çocukların eğitiminin önemi 1990'lar boyunca her fırsatta vurgulanmıştır.

### Diğer temel çocuk hakları

Sözleşmeye göre, her çocuğun, temel yaşam hakkının yanında, nüfus kütüğüne kaydolma, isim, vatandaşlık ve mümkün olduğu ölçüde anne-babasını bilme ve onlar tarafından bakılma hakkı vardır. Buna paralel olarak, taraf devletlerin, çocuğun kimliği, tabiiyeti, isim ve aile bağları dahil olmak üzere her türlü koruma hakkına saygı gösterme ve bu konularda yasa dışı müdahalelerde bulunmama yükümlülüğü bulunur.

Şikayet hakkı
-------------

İsveç, Finlandiya ve Ukrayna başta olmak üzere pek çok ülke, çocuk haklarını korumaya yönelik şikayet merciileri oluşturmuştur. Çocuk hakları ihlallerinin değerlendirilmesine yönelik ilk şikayet mercii, 1981 yılında *Barneombudet* adı altında Norveç'te kuruldu. Başlıca görevleri arasında tehlike altında olan çocukların güvenliğini sağlamak, çocukların toplum içinde söz sahibi olmalarını teşvik etmek ve eğitim, sağlık, kültür gibi konuları esas alarak çocukların içinde yetiştikleri koşulları denetlemek olan ombudsman, yasalar çerçevesinde bağımsız ve tarafsız olarak hareket etmektedir. Ukrayna, dünyada çocukları bu merciiye atayan ilk ülkedir. 2005 yılı sonlarında göreve başlayan Ivan Cherevko ve Julia Kruk, bu ülkede hizmet veren ilk çocuk hakları ombudsmanları olmuştur.

Çocuk hakları ihlalleri
-----------------------

### Çocuk işçiliği

Birleşmiş Milletler Çocuk Hakları Bildirisi'nin 9. maddesi, çocukların her türlü istismar, ihmal ve sömürüye karşı korunmasını ve hiçbir şekilde ticaret konusu olmamasını beyan etmektedir. Ayrıca, çocukların uygun bir asgari yaştan önce çalıştırılmamasını; sağlığını ve eğitimini tehlikeye sokacak; fiziksel, zihinsel ve ahlaki gelişmesini engelleyecek bir işe girmeye zorlanmamasını gerektirmektedir.

Uluslararası Çalışma Örgütü'nün verilerine göre dünya genelinde 200 milyondan fazla çocuk işçi bulunuyor. Bu ülkelerin başında Hindistan bulunuyor. Çocuk işçiler için en tehlikeli sektörler arasında tarım, inşaat ve madencilik yer alıyor. Uluslararası Çalışma Örgütü, yaşları 5 ila 14 olan 132 milyon çocuğun tarım sektöründe çalışmaya zorlandığına ve bu nedenle eğitim ve sağlık olanaklarından yoksun kaldığına dikkat çekiyor. Ayrıca çocukların mafya ve çetelerin elinde; zorla gasp ve yankesicilik suçlarına yönlendirilmesi, duygusal istismarı göz önünde bulundurarak dilenciliğe teşvik ettirilmeleri verilecek örneklerden bazılarıdır.

### Çocukların yaşama hakkının ihlali

2003’ten bu yana, çocukken işledikleri suçlar nedeniyle Çin, İran ve ABD’de altı kişi idam edildi. Pakistan, Filipinler ve Sudan’da da çocuk suçlular infazı bekliyor. İran'da hâlen çocuk idamları sürmektedir. Uluslararası Af Örgütü yetkilileri, "Bir dizi insan hakları ihlalinden kurtulan kaçırılmış kadınlar ve kız çocuklar, kaçakçıların ellerinde ikinci bir dizi ihlale maruz kalmaktalar. Bundan da kurtulmayı başarsalar bile bu kez de, çoğu zaman üçüncü bir dizi ihlale maruz kalmaktalar. "açıklamasını yapmışlardır.

Savaş milyonlarca çocuk için gündelik hayatın bir parçasıdır. Bazıları başka bir yaşam tarzı tanımamış, bazılarının dünyası da savaşların ortaya çıkışıyla altüst olmuştur. Bu etkilerin sonucunda sayısız çocuk ölmüş, birçoğu da sakat veya öksüz kalmıştır. Birçokları aç kalmış veya açlıktan ölmüştür. Milyonlarcası sevdiklerinden ayrılarak mülteci ya da yerinden-yurdundan edilmiş olarak, yollara dökülmeye zorlanmıştır. Çoğu; şiddet, korku ve zorluk dolu ortamda travma içinde yaşamaktadır.

Binlerce çocuk cinayetlerde rol oynamaktadır. Eğitim hakkından yoksun kalan çocukların, topluma genel olumsuz etkisinin yanı sıra, suça eğilimli bireyler olma oranı yüksektir. Çoğu güvenlik güçleri ve silahlı muhalif güçler tarafından işe alınmış, diğerleri ise başka seçenekleri olmadığını düşündüklerinden gönüllü olmuşlardır. Deneyimsiz, korkusuz oluşları ve özellikle zor görevlerde kullanılmaları dolayısıyla çocuk askerler arasındaki ölü ve yaralı oranı çok yüksektir.

Kuzey Afrika ülkelerinde, açlık, salgın hastalıklar ve susuzluk nedeniyle ölenlerin başında çocuklar gelmektedir.

Yine UNICEF'in hazırladığı bir rapora göre çocuk ölümleri yapılan çalışmalar sonucunda giderek azalmaktadır. Buna göre dünyada 5 yaşından küçük ölen çocukların sayısı 2006’da, yılda 10 milyon barajının altına inerek 9,7 milyona düştü. Rapora göre Fas, Vietnam ve Dominik Cumhuriyeti’nde 5 yaşından küçük çocukların ölüm oranının üçte birin üzerinde, Madagaskar’da yüzde 41, Sao Tome ve Principe Demokratik Cumhuriyeti’ndeyse yüzde 48 azaldı. Bütün bu gelişmelere rağmen Orta ve Batı Afrika’nınsa çocuk ölümlerinin en fazla görüldüğü bölgeler olmaya devam etmektedir. BM Nüfus Fonu'na göre Afrika kıtasında 5 yaşın altındaki her 1000 çocuktan 155’inin öldüğü belirtilirken bu çocukların büyük çoğunluğu kızamık, tetanos ve çocuk felci gibi, aşısı olan hastalıklar yüzünden ölüyor.

Türkiye'de bazı kültürel anlayışların benimsediği töre kavramlarından ötürü, çocuklar töre kurbanı olmaktadır. Ayrıca ailelerin çocukları arasında kız-erkek ayrımı yapması, çocuk hakları ihlallerine verilebilecek örneklerden birisidir. Kız çocukların okutulmaması, onların başlık parası adı verilen ücret karşılığında evlendirilmesi, çocuk hakları ihlallerine çarpıcı bir örnektir.

### Çocuk askerler

Ana madde: Çocukların askerî kullanımı
Birleşmiş Milletler Çocuklara Yardım Fonu'nun belirlediği verilere göre, 2006 yılı içinde yaklaşık 250 bin çocuk silahlı çatışmalara sokuldu ya da bu amaçla silahlı gruplara dahil edildi. Çocukların asker olarak savaş alanlarında kullanılması Uluslararası Ceza Mahkemesi tarafından savaş suçu olarak tanımlanıyor. Buna rağmen Burma, Burundi, Fildişi Sahili, Kongo Demokratik Cumhuriyeti, Somali, Sudan, Çad, Filipinler, Kolombiya, Nepal, Sri Lanka, Uganda, Afganistan, Angola, Gine-Bissau, Liberya, Mozambik, Ruanda ve Sierra Leone gibi ülkelerde çocuklar asker olarak kullanılmaya devam ediyor.

Hamburg Üniversitesi'nin gerçekleştirdiği bir araştırmaya göre çocuklar dövülen, vurulan ve tecavüze uğrayan insanların şiddet sahnelerine tanık olup savaşmaya ve adam öldürmeye teşvik ediliyorlar. Bu araştırmada yer alan 169 çocuk ve gencin yaklaşık üçte birinin travma sonrasında gelen stres bozukluğu ile yaşadıkları tespit edildi.

Ayrıca bakınız
--------------

* Çocuk istismarı
* Cenevre Çocuk Hakları Bildirisi
* Birleşmiş Milletler Çocuk Hakları Bildirisi
* Birleşmiş Milletler Çocuk Haklarına Dair Sözleşme
* Türkiye'de çocuk hakları
* Eglantyne Jebb
* Uluslararası Çocuk ve Barış Ödülü
* Save the Children

Kaynakça
--------

|  |  |
| --- | --- |
|  | Vikikaynak'ta **Çocuk hakları belgeleri** ile ilgili metin bulabilirsiniz. |

1. ↑  Mally, Lyn (21 Eylül 2007). "Proletarian Utopias: Science, Family and Daily Life". *Culture of the Future: The Proletkult Movement in Revolutionary Russia*. *Eylül 1990* (İngilizce) (21 bas.). Berkeley: University of California Press. s. 180. The Moscow Proletkult even passed a "Declaration of Children's Rights," which guaranteed that children could pick their own form of education, their own religion, and could even leave their parents if they chose.
2. ↑  "Universal Children's Day", Birleşmiş Milletler resmî web sitesi. 14 Eylül 2012 tarihinde Archive.is sitesinde arşivlendi URL erişim tarihi: 21 Eylül 2007
3. ↑  "Çocuk Haklarına Dair Sözleşme: Özet" (HTML). UNICEF. 12 Ocak 2016 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 22 Eylül 2007.
4. ↑  Office of the UN High Commissioner for Human Rights 26 Eylül 2007 tarihinde Wayback Machine sitesinde arşivlendi. Erişim tarihi: 22 Eylül 2007 (İngilizce)
5. ↑  (İngilizce) Child Rights Information Network 27 Ekim 2010 tarihinde Wayback Machine sitesinde arşivlendi. Son erişim tarihi: 21 Eylül 2007
6. ↑  "78 yıl önce 4 bin çocuk Meclis'ten bir 'ricada' bulundu". Radikal-çevrimiçi. 14 Ocak 2007. 3 Aralık 2013 tarihinde kaynağından arşivlendi.
7. ↑  (İngilizce) Convention on the Rights of the Child 23 Ekim 2011 tarihinde Wayback Machine sitesinde arşivlendi. Son erişim tarihi: 21 Eylül 2007
8. ↑  (İngilizce) Convention on the Rights of the Child 23 Ekim 2011 tarihinde Wayback Machine sitesinde arşivlendi. Son erişim tarihi: 21 Eylül 2007
9. ↑  (İngilizce) Convention on the Rights of the Child 23 Ekim 2011 tarihinde Wayback Machine sitesinde arşivlendi. Son erişim tarihi: 21 Eylül 2007
10. 1 2  (İngilizce) About the Ombudsman for Children, Barneombudet 14 Ekim 2007 tarihinde Wayback Machine sitesinde arşivlendi. URL erişim tarihi: 8 Ekim 2007
11. ↑  (İngilizce) Objectives, Barneombudet 14 Ekim 2007 tarihinde Wayback Machine sitesinde arşivlendi. URL erişim tarihi: 8 Ekim 2007
12. 1 2  "Çocuk işçiliğine karşı yeni strateji", BBC Turkish, 12 Haziran 2007 25 Ağustos 2007 tarihinde Wayback Machine sitesinde arşivlendi. Son erişim tarihi: 19 Eylül 2007
13. ↑  "Uluslararası Af Örgütü web sayfası". 2 Ekim 2007 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 20 Eylül 2007.
14. ↑  "UNICEF: Çocuk ölümleri azalıyor". NTV.com. 21 Ağustos 2007. 15 Eylül 2007 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 24 Eylül 2007.
15. ↑  "Afrika'da çocuklar aşısızlıktan ölüyor". NTV.com. 18 Eylül 2007. 14 Ekim 2007 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 24 Eylül 2007.
16. 1 2  "Çocuklar asker olmasın", BBC Turkish, 05 Şubat 2007 17 Şubat 2007 tarihinde Wayback Machine sitesinde arşivlendi. Son erişim tarihi: 19 Eylül 2007
17. ↑  "Çocuk askerlere psikolojik yardım şart", BBC Turkish, 01 Ağustos 2007 23 Şubat 2014 tarihinde Wayback Machine sitesinde arşivlendi. Son erişim tarihi: 19 Eylül 2007

Dış bağlantılar
---------------

* Uluslararası Af Örgütü
* Birleşmiş Milletler Çocuk Haklarına Dair Sözleşme7 Ekim 2007 tarihinde Wayback Machine sitesinde arşivlendi. - UNICEF resmî web sayfası (Türkçe)
* Çocuk Hakları Sözleşmesi (Türkçe)
* Çocuk Hakları İzleme Raporlama Projesi6 Nisan 2019 tarihinde Wayback Machine sitesinde arşivlendi. (Türkçe)

| * g
* t
* d
Aile hakları |
| --- |
| Temel haklar | Cenin hakları **·**  Çocuk hakları **·**  Gençlik hakları **·**  Anne hakları **·**  Evlilik hakları **·**  Çoğalma hakları |
| Hak mücadelesi | Çocuk **·**  Baba **·**  Ebeveyn |
| İlgili konular | Aile hukuku **·**  Ebeveyn yükümlülüğü **·**  İnsan hakları |

| * g
* t
* d
İnsan hakları |
| --- |
| 
* Çocuk
* İnterseks
* Kadın

 |
| Temel kavramlarve görüşler | 

|  |
| --- |
| 
* Egemenlik
* Evrensel yargı yetkisi
* Doğal hukuk
* Pozitif hukuk

 |
| Ayrımlar | 
* Alacak hakları ve serbestlik hakları
* Bireysel haklar ve grup hakları
* Doğal ve yasal haklar
* Negatif ve pozitif haklar

 |
| Yaklaşımlar | 
* Bedensel ceza

 |

 |
| Örgütler | 
* İnsan hakları örgütleri listesi
* Ulusal insan hakları kurumları

 |
| Kıtaya göre | 

|  |
| --- |
| 
* Afrika
* Asya
* Avrupa
* Güney Amerika
* Kuzey Amerika
* Okyanusya

 |

 |
| İlgili | 
* Birleşmiş Milletler İnsan Hakları Ödülleri
* İnsan Hakları Evrensel Beyannamesi
* İnsan hakları tarihi
* İnsan hakları ödülleri listesi
* Ülkelerine göre insan hakları listesi

 |

| * g
* t
* d
İnterseks konuları |
| --- |
| İnterseks hakları ve yasal konular | 
* Zorunlu kısırlaştırma
* Ayrımcılık
* İnterseks hakları
* Yasal tanınma
* Tıbbî müdahale
* Cinsiyet ataması
* Cinsiyet özellikleri (yasal isnat)
* Ülkelerde interseks hakları

 |
| Tıp ve biyoloji | 
* Cinsiyet gelişim bozuklukları
* Hermafroditlik
* Tıbbî müdahale
* Cinsiyet farklılıkları

 |
| Toplum ve kültür | 
* Sivil toplum örgütleri
* Kurgu karakterler‎
* Filmler
* Bayrak
* İnterseks ve LGBT
* Edebiyat
* Kişiler
* Din
* Sporda cinsiyet doğrulama
* Televizyon

 |
| Tarih ve olaylar | 
* Tarih
	+ Ameliyat
	+ zaman çizelgesi
* İnterseks Farkındalık Günü
* İnterseks Anma Günü
* Uluslararası İnterseks Forumu

 |
| Ayrıca bakınız | 
* Çocuk hakları
* Engellilik
	+ haklar
* Cinsiyet
* LGBT
	+ Androginos
	+ Üçüncü cinsiyet
	+ Trans
* Tıp etiği
* Hak
* Cins

 |

|  |  |
| --- | --- |
| Otorite kontrolü Bunu Vikiveri'de düzenleyin | 
* BNF: cb11949245c (data)
* GND: 7507230-0
* LCCN: sh85023773
* NKC: ph124706
* NLI: 987007285656705171

 |