| Dilbilim |
| --- |
| dizisinin bir parçası |
| * Anahatlar
* Tarihçe
* Dizin
 |
| Alt dallar
* Adli
* Anlambilim
* Antropolojik
* Biçimbilim
* Bilgisayarlı
* Edinim
* Dil felsefesi
* Edimbilim
* Psikodilbilim
* Ses bilgisi
* Sesbilim
* Sinirdilbilim
* Söylem çözümlemesi
* Sözdizim
* Sözlükbilim
* Tarihsel
* Toplumdilbilim
* Uygulamalı
 |
| Dilbilgisi yaklaşımları
* Bağımsal
* Bilişsel
* İşlevsel
* Kısıtlara dayalı
* Olasılıklı
* Üretici
 |
| Konular
* Betimlemecilik
* Dilbilim antropolojisi
* Dilbilim felsefesi
* Dilin kökeni
* Etimoloji
* İkinci dil edinimi
* İnternet dilbilimi
* Konuşmanın kökeni
* Kuralcılık
* LGBT dilbilimi
* Muhafazakârlık / yenilikçilik
* Ortografi
* Yapısalcılık
 |
| * g
* t
* d
 |

**Dilbilgisi** ya da **gramer** (Grekçe: γραμματική, grammatiki), bir dilin ses, biçim ve cümle yapısını inceleyip, kurallarını saptayan bilim dalı. Bir dili seslerinden cümlelere kadar, içerdiği bütün dil birliklerini, geniş bir şekilde anlam ve görevlerini kapsayacak şekilde inceler ve sözcüklerden anlam üretmeyi sağlar. Dilbilgisi kuralları, bir grup tarafından hazırlanmayıp, o dili kullanan insanların zaman içinde gerekli kuralları yaratmaları veya var olan kuralları dilin gelişimine göre değiştirmeleri sonucu oluşur. Bir dili veya bir dilin değişkesini akıcı olarak konuşanlar bu kuralları içselleştirmişlerdir.

Dilbilgisi incelediği dil unsurlarına göre kendi içinde bölümlere ayrılır. Dilin seslerini inceleyen kısmına ses bilgisi (fonetik), yapı yönünden kelime ve şekilleri konu edinen kısmına şekil bilgisi (morfoloji veya *sarf*), kelime ve şekillerin çıkış yerlerini, yani menşelerini araştıran kısmına menşe veya türeme bilgisi (etimoloji), kelime ve şekillerin aralarındaki münasebetler ile cümleleri inceleyen dalına ise cümle bilgisi veya söz dizimi, sentaks veya *nahv*, dilin anlam oluşturma mekanizmalarını inceleyen kısmına semantik denmektedir. Dil ancak bu saydığı unsurlarla tamamlandığı gibi, dilbilgisi de bu unsurlardan oluşmaktadır. Bu bölümlerin hemen hepsi dilbilgisi içinde ayrı ayrı incelenmelerine rağmen, birbirlerinden kesin çizgilerle ayrılmazlar ve her zaman birbirlerine karışırlar. Bu yüzden dilbilgisi, bir dili bütün cepheleriyle bir bütün olarak ele alıp incer.

İnsanoğlu tarihi akış içinde, zamanla biriken bilgiler sayesinde hemen her şeyi inceleme ve araştırma konusu yapmış, dillerin sırrını çözmeye çalışmış ve böylece yeni bir bilim dalı ortaya çıkarmıştır. Dillerin incelenmesi, Eski Yunan ve Hintlerden başlayarak dillerin bağlı olduğu kuralla saptanmaya çalışılmış ve bu kuralların ortaya çıkardığı bilgiye de *gramer bilgisi* denmiştir. Buna paralel olarak her dilin sözcük dağarcığı toplanarak sözlükler ortaya çıkmıştır. Gramer sayesinde dillerin doğru okunup yazılması gerçekleşmiştir.

Tarihçe
-------

Dilbilgisi çok eski bilimlerdendir. Grekçeden, Latinceye, oradan diğer dillere yayılmıştır. En eski gramercilerin Hintler olduğu bilinir. MÖ 1. yüzyılda batıda dilbilgisinin kurucusu Aristoteles kabul edilir. Aristo, grameri, mantığın aynası haline getirmiştir. Dionysos MÖ 1. yüzyılda *Dilbilgisi Sanatı* adıyla ilk dilbilgisi kitabını yazmıştır. MS 4. asırda Romalı Donatus'un yazdığı dilbilgisi kitabı, batıda yıllarca okutulmuştur. Bunların dışında İskenderiye dil okulunun gramer ve sözlük konularında önemli yer tuttuğu görülür. İslami devirde görülen dilbilgisi çalışmaları daha çok bu okulu örnek almıştır. Emevilerden itibaren İslam dünyasında pek çok gramer kitabı ve sözlük yazılmıştır.Türkiye'de 1858 yılında rüşdiyelerin açılması ile dilbilgisi okutulmaya başlanır.

18. yüzyıla kadar filozofların elinde kalan dil, onlar tarafından şekilci mantığın sözdeki şekli olarak yorumlandığı gibi, düşüncenin de değişmez kanunlarına bağlılığı şeklinde değerlendirilmiştir. Böylece dilbilgisi yalnız gramerin değil, aklın da temsilcisi olmuştur. Fakat 19. yüzyıldan sonra dilin apayrı bir kurum olduğu, kendi kanunlarına bağlı, canlılığa sahip bulunduğu fikri ortaya çıkmıştır. Yine bu dönemde diller arasındaki akrabalıklar saptanırken, dillerin ayrı aileler oluşturduğu keşfedilmiştir. Böylece dilleri inceleyen, karşılaştırmalı dilbilgisi ortaya çıkmıştır. Ayrıca dilbilgisinin; bir dilin tarihini ve zaman içindeki değişme ve gelişmesini inceleyen tarihi dilbilgisinin yanında, bir dilin veya lehçenin belirli bir zamandaki durumunu konu edinen *tasviri dilbilgisi* gibi çeşitleri vardır. Bunun yanında bütün dilleri karşılaştırarak, sınıflara ayıran, onların iç ve dış kanunlarını araştıran bilim dalına da genel dil bilimi denmektedir. Ayrıca dillerle uğraşan ve bir dil üzerinde araştırmalar yapan dil bilginine de dilbilimci adı verilmektedir.

Türkçe ilk dilbilgisi kitabı, bugün elde bulunmayan Kaşgarlı Mahmud'un 11. asırda yazdığı Cevahirü'n-Nahv adlı eseridir. Ebu Hayyan'ın Arap diliyle, Arapça dilbilgisi yöntemine göre düzenlenmiş eseri Kitabü'l-İdrak li-Lisani'l-Etrak (yazılışı 1312 baskı 1931) ilk Türk dilbilgisidir. Osmanlı Türkçesinde yazılmış ilk dilbilgisi kitabı ise; Bergamalı Kadri'nin 
Müyessiret-ül-Ulum (1530) adlı eseridir.

19. yüzyıla kadar bütün dilbilgisi kitaplarında Arap dilbilgisi yöntemi izlenmiştir. Türk dilinin yapısı, kaideleri bu usule göre tespit edilmiştir. Kimisinde Arap, kimisinde Fransız dilbilgisi yöntemine uyularak yazılan, Osmanlıcanın yapısını anlatan eserler şunlardır:

* Ahmed Cevdet ve Fuad paşaların Medhal-i Kavaid (1851),
* Kavaid-i Osmaniye (1865),
* Kavaid-i Türkiye (1875),
* Abdullah Ramiz Paşanın Lisan-ı Osmani'nin Kavaidini Havi Emsile-i Türki (1866),
* Ali Nazmi'nin Lisan-ı Osmani (1880),
* Selim Sabit'in Nahv-ı Osmani (1881),
* Abdurrahman Fevzi'nin Mikyasül-Lisan Kırtasü'l-Beyan (1881),
* Manastırlı Rıfat'ın Külliyat-ı Kavaid-i Osmaniye (1885),
* Şemseddin Sami'nin Nev-Usul Sarf-ı Türki (1892),
* Necib asım'ın Osmanlı Sarfı (1894).

Fransız dilinin yöntemini uygulayan yazarlar ve eserleri: 

* Şeyh Vasfi, Mufassal Yeni Sarf-ı Osmani (1901),
* Mufassal Nahv-ı Osmani (1901);
* Hüseyin Cahid Türkçe Sarf u Nahv (1908);
* Ahmed Cevad, Lisan-ı Osmani (1912);
* Anton Tıngır; Türk Dilinin Sarf-ı Tahlisi.

Meşrutiyet döneminde Tedkikat-ı Lisaniye Encümeni tarafından Maarif Nezaretince Sarf ve Nahv-ı Türki (1930) yayınlanmıştır.

Cumhuriyet döneminde kurulan Dil Encümeni (1928) abece ve dilbilgisi hakkında da iki rapor hazırlamış; 1928'de Latin harfleri TBMM'de kabul edilmiş, bir süre sonra da 1932'de Türk Dili Tedkik Cemiyeti kurulmuştur. Daha sonra ortaöğretimde kullanılacak dilbilgisi kitabını Tahsin Banguoğlu hazırlamıştır (1940). Bu tarihten sonra dilbilgisi çalışmaları iki kolda gelişir. İlk ve ortaöğretimde kullanılmak üzere yazılan dilbilgisi kitapları ile Türkçenin ana grameri vasfında ilim dilbilgileri ve monogrofiler (T.N. Gencan, K. Demiray, A.C. Emre ve Prof. Dr. M. Ergin gibi...) Ayrıca Prof. Dr. Faruk K. Timurtaş, tarihi Türkiye Türkçesi ile ilgili olarak Eski Türkiye Türkçesi ile Osmanlı Türkçesi Grameri III, adlı eserlerini bu dönemde vermiştir.

Avrupa'da Türk dili ve dilbilgisi üzerindeki çalışmaların tarihi çok eskidir. Alman H. Megiser'in (1612) eseri, yazarı bilinmeyen İbrahim Müteferrika baskısı eser (1732) gibi Birinci Dünya Savaşından sonra Türklere karşı duyulan ilgiyle Avrupa üniversitelerinde doğu dilleri ve Türk dili bölümleri açıldı ve pek çok Türkçe dilbilgisi kitapları yazıldı. J.W. Redhouse (1884), J. Deny (1912), J.Nemeth (1916), Ettore Rossi (1939), S.Topalina (1940), A.N.Koronov (1941), A.Tietze, S.G.Lisse (1943), Harbert Jansky (1943), Robert Godel (1945), N. Nitek (1945), Normon A. Mcquown (1946), Heinz Appenzeller (1948), P.H.Rühl (1949), L.Rosony (1960), G.L.Lewis (1967).

Türk dillerinin karşılaştırmalı dilbilgisi yazılmamış olmakla beraber bu alanda yerli ve yabancı birçok bilim insanı çalışmıştır. W.Radloff (1882-1883), A.Cevad Emre (Türk Lehçeleri Mukayeseli Grameri 1949), N.K. Dimitriev (1956-1959, 1961, 1962) gibi.

Ayrıca bakınız
--------------

* Dilbilim
* Dilbilgisellik

Kaynakça
--------

Dış bağlantılar
---------------

* Dil derneği 17 Mayıs 2008 tarihinde Wayback Machine sitesinde arşivlendi.
* TDK25 Temmuz 2017 tarihinde Wayback Machine sitesinde arşivlendi.

| * g
* t
* d
Dil |
| --- |
| Temel kavramlar | 
* İletişim
* Dilbilim
* Dilbilgisi
* Dil felsefesi
* Konuşma
* Lehçe
* Ağız (dilbilim)
* Şive
* Doğal dil
* Yapay dil
* Yazı dili
* Konuşma dili
* İşaret dili

 |
| Temel terimler | 
* Ses
* Harf
* Hece
* Kök
* Ek
* Sözcük
* Cümle
* Bağlam
* Sesbirim
* Biçimbirim
* Telaffuz
* Ortografi
* Ses değişmeleri
* Dil evrimleşmesi

 |
| Yapı bakımından diller | 
* Tek heceli diller
* Eklemeli diller
* Çekimli diller
* Ergatif diller

 |
| Dil aileleri | 

|  |  |
| --- | --- |
| Hint-Avrupa dil ailesi | 
* Anadolu dilleri
* *Arnavutça*
* Baltık-Slav dilleri
	+ Slav dilleri
	+ Baltık dilleri
* Cermen dilleri
	+ Batı Cermen dilleri
	+ Doğu Cermen dilleri
	+ İskandinav dilleri
* *Ermenice*
* *Frigce*
* Helenik diller
* Hint-İran dilleri
	+ Hint-Aryan dilleri
	+ İrani diller
	+ Nuristani
* İlirya dilleri
* İtalik diller
	+ Latino-Faliskan dilleri (Latin dilleri)
	+ Osko-Umbriya dilleri
* Kelt dilleri
	+ Ada Kelt dilleri
	+ Kıta Kelt dilleri
* Tohar dilleri
* *Trakça*

 |
| Ural dilleri | 
* Fin-Ugor dilleri
	+ Baltık-Fin dilleri
	+ Ugor dilleri
* Samoyed dilleri

 |
| Türk dilleri | 
* Şaz grubu
	+ Oğuz dilleri
	+ Karluk dilleri
	+ Sibirya Türk dilleri
	+ Kıpçak dilleri
* Ogur grubu

 |
| Afro-Asya dilleri | 
* Sami dilleri
	+ *Arapça*
	+ Kenan dilleri
* Mısır dilleri
	+ *Kıptice*
	+ Eski Mısır dili
* Berber dilleri
* Çad dilleri
* Kuşitik diller
* Omotik diller

 |
| Avustronezya dilleri | 
* Malaya-Polinezya dilleri
	+ *Cavaca*
	+ *Malayca*
	+ *Malgaşça*
	+ *Maorice*
	+ *Havaice*
* Formosa dilleri
	+ Atayal dilleri
	+ *Bununca*
	+ *Paivanca*
	+ *Puyumaca*
	+ *Rukaice*
	+ Tsou dilleri

 |
| Avustroasya dilleri | 
* Asli dilleri
* Bahnar dilleri
* Kasi–Kmuik dilleri
* Katu dilleri
* *Kmerce*
* Mang dilleri
* Mon dilleri
	+ *Monca*
	+ *Nyah Kur dili*
* Viet dilleri
	+ *Vietnamca*
* Munda dilleri
	+ *Santalice*
* Nikobar dilleri
* Pear dilleri

 |
| Diğer dil aileleri | 
* Algonkin–Yurok dilleri
	+ Algonkin dilleri
* And-Ekvator dilleri
* Andaman dilleri
* Aravak dilleri
* Barbakoan dilleri
* Çimu dilleri
* Çin-Tibet dilleri
* Çoko dilleri
* Çon dilleri
* Çukçi-Kamçatka dilleri
* Çumaş dilleri
* Dene-Yenisey dilleri
	+ Na-Dene dilleri
	+ Yenisey dilleri
* Dravid dilleri
* Eskimo - Aleut dilleri
	+ Aleut dilleri
	+ Eskimo dilleri
* Ge dilleri
* Güney Asya dilleri
* Güney Kafkas dilleri
* Hivaro dili
* Hmong-Mien dilleri
* Hurri-Urartu dilleri
* İrokua dilleri
* Kado dilleri
* Karib dilleri
* Kaveskar dilleri
* Keçumara dilleri
	+ Aymara dilleri
	+ Keçuva dilleri
* Keres dilleri
* Khoisan dilleri
* Kore dilleri
* Kuzeydoğu Kafkas dilleri
* Kuzeybatı Kafkas dilleri
* Japon dilleri
* Makro-Çipça dilleri
	+ Çipça dilleri
	+ Misumalpa dilleri
* Mande dilleri
* Maskoke dilleri
* Maya dilleri
* Mişe-Zoke dilleri
* Moğol dilleri
* Nijer-Kongo dilleri
* Nil-Sahra dilleri
* Oto-Mange dilleri
* Pama-Nyungan dilleri
* Pano-Takana dilleri
* Penuti dilleri
	+ Çinuk dilleri
	+ Vintu dilleri
	+ Çimmesyan dilleri
* Saliş dilleri
* Sepik dilleri
* Siyu dilleri
* Songay dilleri
* Tano dilleri
* Tay-Kaday dilleri
* Torricelli dilleri
* Trans-Yeni Gine dilleri
* Tukanoan dilleri
* Tunguzca
* Tupi dilleri
	+ Tupi-Guarani dilleri
* Tuu dilleri
* Uto-Aztek dilleri
* Vakaş dilleri
* Yanomami dilleri
* Yuki-Vapo dilleri
* Yuma-Koçimi dilleri
* Yukagir dilleri

 |

 |
| İzole diller | 
* Abinomn
* Abun
* Aynuca
* Bangime
* Baskça
* Buruşaski
* Çikitano
* Çimariko
* Elamca
* Gilyakça
* Hadzaca
* Hattice
* Haydaca
* Huaoranice
* Huavece
* Kamsaca
* Kofanca
* Kunza
* Kuot
* Leko
* Kusundaca
* Kutenayca
* Itonamaca
* Maybrat
* Movimaca
* Nihali
* Sandavece
* Serice
* Sümerce
* Tambora dili
* Tarasca dili
* Timucuaca
* Tivice
* Trumaice
* Varaoca
* Vaşoca
* Yamanaca
* Yanaca
* Yokutsca
* Yuçice
* Yuracarece
* Zunice

 |
| Alt alanlar | 
* Dilbilgisi
* Kökenbilim
* Anlambilim
* Sesbilim
* Söz dizimi
* Yapı bilgisi
* Göstergebilim
* Pragmatik
* Adbilim
* Sinirdilbilim
* Ruhdilbilim
* Toplumdilbilim
* Adli dilbilim
* Retorik
* Metindilbilim

 |

|  |  |
| --- | --- |
| Otorite kontrolü Bunu Vikiveri'de düzenleyin | 
* BNF: cb12042781h (data)
* GND: 4021806-5
* LCCN: sh85056259
* LNB: 000051799
* NDL: 00561024
* NKC: ph115331
* NLI: 987007535902805171

 |