**เวทางค์** (สันสกฤต: वेदाङ्ग) หรือ **เวทางคศาสตร์** คือวิชาประกอบการศึกษาพระเวท มี 6 อย่าง คือ 1. ศึกษา (วิธีออกเสียงคำในพระเวทให้ถูกต้อง) 2.ไวยากรณ์ 3. ฉันท์ 4. โชยติษ (ดาราศาสตร์) 5. นิรุกติ (ประวัติของคำ) และ 6. กัลปะ (วิธีประกอบพิธีกรรม)

ประวัติ
-------

"เวทางคศาสตร์" เป็นชื่อคัมภีร์ชุดหนึ่งของศาสนาฮินดู จัดอยู่ในประเภท**สมฤติ** (คือ คัมภีร์ที่จดจำมา) มีหมายความว่า ศาสตร์ที่ว่าด้วยองค์ประกอบของพระเวท คือเป็นหนังสือคู่มือสำหรับการอ่าน ท่องจำ สาธยาย และเรียนพระเวท ตลอดจนสำหรับการประกอบพิธีกรรมต่าง ๆ ให้ถูกต้องตามที่พระเวทว่าไว้

สำหรับพระเวทนั้นเป็นคัมภีร์ชั้นต้นหรือคัมภีร์ประเภท**ศรุติ** (คือ คัมภีร์ที่ได้ยินได้ฟังมา) เพราะเชื่อกันว่าพวกฤๅษีผู้มีฌานได้รับการเปิดเผยหรือวิวรณ์ (อังกฤษ: revelation) จากเทพเจ้าของศาสนาพราหมณ์มาโดยตรง แล้วนำมาบอกเล่าแก่ผู้อื่นโดยมิได้ต่อเติมเสริมแต่งตามความเห็นหรือมติ (อังกฤษ: opinion) ของตน ด้วยเหตุนี้ พระเวทจึงได้ชื่อว่าเป็น "อเปารุเษยะ" แปลว่า ไม่ใช่ผลงานของมนุษย์

องค์ประกอบ
----------

คัมภีร์เวทางคศาสตร์มีลักษณะสำคัญคือแต่งเป็นสูตรสั้น ๆ คล้ายทฤษฎีบททางคณิตศาสตร์เพื่อให้จำได้ง่ายและเร็ว แล้วมีคำอธิบายขยายความโดยละเอียดเพื่อความเข้าใจอันดียิ่งขึ้น ประกอบไปด้วยคัมภีร์หกคัมภีร์ซึ่งรวมกันเรียกว่า "เวทางคศาสตร์" ดังต่อไปนี้

1. **ศิกฺษ** หรือ**ศึกษาศาสตร์** ว่าด้วยการอ่านออกเสียงคำในพระเวทให้ถูกต้องตามอักขรวิธี ตามครุและลหุ ตลอดจนตามวิธีอ่านทั่วไป สูตรในศึกษาศาสตร์ที่สำคัญและรู้จักกันดีได้แก่ ปราติสาขยสูตร-ว่าด้วยกฎการอ่านออกเสียงภาษาพระเวทโดยนำคำต่าง ๆ ที่มีเสียงไพเราะมาประสมเข้าด้วยกันแล้วบอกวิธีอ่านออกเสียงที่มีลักษณะเด่นเฉพาะของสำนักพระเวทตาง ๆ เช่น สำนักฤคเวทที่ชื่อว่า "ศกกฺลยสาขาของเศานกะ (หรือของเสนกบัณฑิต)" สำนักยชุรเวทดำชื่อ "ไตตฺติรียปฺราติศาขฺยะ" สำนักยชุรเวทขาวชื่อ "วาชสเนยีปฺราติศาขฺยะ" และสำนักอถรรพเวทชื่อ "เศานกียตตุราธยายิกะ" ส่วนสามเวทไม่มีสำนักโดยเฉพาะ

2. **ฉนฺท** หรือ**ฉันทศาสตร์** ว่าด้วยวิธีอ่านมนตร์ด้วยทำนองเสนาะให้ถูกต้องตามลักษณะฉันท์ และว่าด้วยวิธีแต่งฉันท์ ฉันทศาสตร์ที่มีอายุเก่าแก่ที่สุดได้แก่ฉบับของปิงคละ เขียนเมื่อประมาณ พ.ศ. 300

3. **วฺยากรณ** หรือ**ไวยากรณศาสตร์** ว่าด้วยประเภทและระเบียบของคำที่ใช้ในพระเวท ไวยากรณศาสตร์ที่เก่าแก่ที่สุดเท่าที่พบได้แก่ฉบับของปาณินิ (ประมาณ พ.ศ. 190-290) แต่ในคัมภีร์นี้ปาณินีได้อ้างนักไวยากรณ์ไว้หลายคนที่มีชีวิตอยู่ก่อนหน้าตน หนึ่งในนั้นคือ ศากฎายนะ ผู้ซึ่งมีรายงานว่าผลงานส่วนหนึ่งได้รับการค้นพบแล้ว

4. **นิรุกฺต** หรือ**นิรุกติศาสตร์** ว่าด้วยภาษา ความเข้าใจภาษา และการรู้จักใช้คำให้ผู้อื่นเข้าใจ ตลอดจนที่มาของคำในพระเวทที่มีความหมายยาก ๆ นิรุกติศาสตร์ที่รู้จักกันดีได้แก่ฉบับของยาสกะผู้มีชีวิตของก่อนปาณินิ ก่อนหน้ายาสกะก็มีผู้แต่งนิรุกติศาสตร์แล้วสิบเจ็ดคน แต่ผลงานเหล่านั้นสูญหายไปหมดแล้ว นิรุกติศาสตร์ของยาสกะประกอบไปด้วยบทย่อยที่เรียกว่า "ภาค" จำนวนสามภาค ดังนี้

4.1 **ไนฆัณฑุกะ** (บาลีว่า **นิฆัณฑุ**) ว่าด้วยประเภทศัพทมูลวิทยาหรืออภิธานศัพท์คำพ้อง
4.2 **ไนคม** (บาลีว่า **นิคม**) ว่าด้วยประเภทอภิธานศัพท์คำเฉพาะในพระเวท
4.3 **ไทฺวตะ** ว่าด้วยประมวลคำที่เกี่ยวกับพระเจ้าและพิธีกรรม
5. **โชฺยติษฺ** หรือ**โชยติษศาสตร์** ว่าด้วยวิธีคำนวณการโคจรของดวงดาวต่าง ๆ ตามที่พระเวทระบุไว้ เพื่อใช้ประกอบในพิธีกรรมต่าง ๆ คัมภีร์นี้ได้แก่ดาราศาสตร์ในปัจจุบัน

6. **กลฺป** หรือ**กัลปศาสตร์** ว่าด้วยวิธีนำมันตระต่าง ๆ ของพระเวทไปใช้ในพิธีกรรมทั้งหลาย ประกอบไปด้วยสูตรจำนวนสามสูตร ดังนี้

6.1 **เศฺราตสูตร** ว่าด้วยสูตรพิธีกรรมสำคัญ
6.2 **คฺฤหยสูตร** ว่าด้วยพิธีสังสการ อันเป็นพิธีที่ต้องกระทำในชีวิตประจำวัน ตั้งแต่เกิดจนตาย รวมทั้งอาศรมทั้งสี่ของพราหมณ์ ได้แก่ พรหมจารี, คฤหัสถ์, วานปรัสถ์ และสันนยาสี
6.3 **ธรฺมสูตร** ว่าด้วยภาระ และหน้าที่ ข้อปฏิบัติของประชาชนทุกวรรณะ

อิทธิพลต่อพุทธศาสนา
-------------------

ในพระไตรปิฎกภาษาบาลีซึ่งเป็นคัมภีร์ชั้นต้นของศาสนาพุทธได้ปรากฏชื่อคัมภีร์ในเวทางคศาสตร์อยู่หลายแห่ง เช่น ในอัมพัฏฐสูตร โสณทัณฑสูตร กูฏทันตสูตร แห่งทีฆนิกาย สีลขันธวรรค (พระไตรปิฎกฉบับภาษาไทย เล่ม 9 ข้อ 356, 303 และ 331 ตามลำดับ) บรรยายความคงแก่เรียนของอัมพัฏฐพราหมณ์และกูฏทันตพราหมณ์ไว้ตรงกันว่า เป็นผู้คงแก่เรียน ทรงจำมนตร์ จบไตรเพทพร้อมทั้งนิฆัณฑุศาสตร์ เกฎุภศาสตร์ อักษรศาสตร์ และประวัติศาสตร์ ตลอดจนรู้ตัวบทและไวยากรณ์ ชำนาญโลกายตศาสตร์และการทำนายลักษณะมหาบุรุษ

ซึ่งอรรถกถาทีฆนิกายอธิบายชื่อคัมภีร์ดังกล่าวไว้ดังนี้

1. ที่ว่า "ทรงจำมนตร์" หมายถึง ทรงจำมันตระหรือบทสวดในฤคมันตระ (ฤคเวท) ยชุรมันตระ (ยชุรเวท) และสามมันตระ (สามเวท)

2. ที่ว่า "นิฆัณฑุศาสตร์" ตรงกับคัมภีร์ไนฆัณฑุกะของนิรุกติศาสตร์ เวทางคศาสตร์

3. ที่ว่า "เกฎุภศาสตร์" นั้นเป็นชื่อคัมภีร์ว่าด้วยกฎเกณฑ์การใช้ถ้อยคำให้เหมาะสมแก่การประกอบพิธีกรรมต่าง ๆ อันเป็นส่วนหนึ่งของคัมภีร์กัลปศาสตร์ ภาษาสันกฤตว่า "ไกฎกศาสตร์"

4. ที่ว่า "อักษรศาสตร์" นั้นเป็นชื่อคัมภีร์ว่าด้วยการเปล่งเสียง การออกเสียง ซึ่งตรงกับศึกษาศาสตร์ เวทางคศาสตร์ และว่าด้วยการอธิบายคำศัพท์โดยอาศัยประวัติและกำเนิดของคำ ซึ่งตรงกับนิรุกติศาสตร์ เวทางคศาสตร์

5. ที่ว่า "ประวัติศาสตร์" นั้นเป็นชื่อคัมภีร์ประเภทพงศาวดารเล่าเรื่องเก่า ๆ ตรงกับคัมภีร์อิติหาสะของศาสนาพราหมณ์

6. ที่ว่า "การทำนายลักษณะมหาบุรุษ" นั้นคือชื่อศาสตร์ที่ว่าด้วยลักษณะของบุคคลสำคัญ เช่น พระพุทธเจ้า อันมีอยู่ในคัมภีร์พราหมณ์ชื่อว่า "มันตระ" ในส่วนเฉพาะที่ว่าด้วยพระพุทธเจ้าเรียกว่า "พุทธมันตระ" มีหนึ่งหมื่นหกพันคาถา

อ้างอิง
-------

1. ↑  *พจนานุกรม ฉบับราชบัณฑิตยสถาน พ.ศ. 2554*, หน้า 1129

* ราชบัณฑิตยสถาน. *พจนานุกรม ฉบับราชบัณฑิตยสถาน พ.ศ. 2554*. พิมพ์ครั้งที่ ๒, กรุงเทพฯ : ราชบัณฑิตยสถาน, 2556. 1,544 หน้า. ISBN 978-616-7073-80-4
* ราชบัณฑิตยสถาน. (2545). *รายงานประจำปี 2544 ราชบัณฑิตยสถาน.* กรุงเทพฯ : โรงพิมพ์มหาจุฬาลงกรณราชวิทยาลัย. หน้า 118-121.
* เจริญ อินทรเกษตร. (2514-2516). "โชยติษ". *สารานุกรมไทยฉบับราชบัณฑิตยสถาน,* (เล่ม 11). กรุงเทพฯ : โรงพิมพ์รุ่งเรืองธรรม.
* มหาจุฬาลงกรณราชวิทยาลัย. (2539). *พระไตรปิฎกภาษาไทย,* (เล่ม 9). กรุงเทพฯ : โรงพิมพ์มหาจุฬาลงกรณราชวิทยาลัย.
* เสฐียรโกเศศ และ นาคะประทีป. (2503, 21 มกราคม). *ลัทธิของเพื่อน.* พระนคร : มปท. (ที่ระลึกงานฌาปนกิจศพนางส่งศรี อมาตยกุล ณ เมรุวัดมกุฏกษัตริยาราม วันที่ 21 มกราคม 2503).
* อติศักดิ์ ทองบุญ. (2532). *ปรัชญาอินเดีย.* (พิมพ์ครั้งที่ 2). กรุงเทพฯ : อมรินทร์พริ้มติ้งกรุพ จำกัด.
* John Dowson. (1957). *A Classical Dictionary of Hindu Mythology and Religion, Geography, History and Literatures.* London : Routledge & Kegan Paul, Ltd.
* R.C. Majumdar. (1968). "Literatures and Science (of Later Vedic Civilization)." *Advanced History of India.* London : Macmillan and Company, Ltd.
* Benjamin Walker. (1968). "Scriptures." *Hindu World,* (vol. 2). London : George Allen & Unwin, Ltd.

| * ด
* ค
* ก
บทความเกี่ยวกับศาสนาฮินดู |
| --- |
| 
* อภิธานศัพท์

 |
| แนวคิดและปรัชญา | 

|  |  |
| --- | --- |
| แนวคิด | 
* พรหมัน
* โอม
* อีศวร
* อาตมัน
* มายา
* กรรม
* สังสารวัฏ

* ปุรุษารถะ
	+ ธรรม
	+ อรรถะ
	+ กาม
	+ โมกษะ

* นิติ
	+ อหิงสา
	+ อัสเตยะ
	+ อปริคฤห์
	+ พรหมจรรย์
	+ สัตยะ
	+ ทาน
	+ ทมะ
	+ ทยา
	+ อโกรธะ

 |
| ปรัชญา | 
* อาสติกะ: สางขยะ
* โยคะ
* นยายะ
* ไวเศษิกะ
* มีมางสา
* เวทานตะ
	+ *ไทฺวตะ*
	+ *อไทฺวตะ*
	+ *วิศิษฎาไทวตะ*
* นาสติกะ: จารวาก

 |

 | Hindu "Om" symbol |
| คัมภีร์ | 

|  |  |
| --- | --- |
| ประเภท | 
* ศรุติ
* สมฤติ

 |
| พระเวท | 

|  |
| --- |
| 
* ฤคเวท
* ยชุรเวท
* สามเวท
* อาถรรพเวท

 |
| สาขา | 
* สังหิตะ
* พราหมณ์
* อารัณยกะ
* อุปนิษัท

 |
| อุปนิษัท | 
* ไอตเรยะ
* เกาษีตกิ
* พฤหทารัณยกะ
* อีศะ
* ไตติรียะ
* กฐะ
* ไมตรี
* เศวตาศวตโรปนิษัท
* ฉานโทคยะ
* เกนะ
* มุณฑกะ
* มาณฑูกยะ
* ปรัสนะ

 |

 |
| อปเวท | 
* อายุรเวท
* ธนุรเวท
* นาฏยศาสตร์
* สถาปัตยเวท

 |
| เวทางคศาสตร์ | 
* ศิกษา
* ฉันทศาสตร์
* วยากรณะ
* นิรุกตะ
* กัลปะ
* โชยติชะ

 |
| อื่น ๆ | 
* ภควัทคีตา
* อาคม
* อิติหาส
	+ รามายณะ
	+ มหาภารตะ
* ปุราณะ
* อุปนิษัทเล็ก
* อรรถศาสตร์
* ธรรมศาสตร์
	+ มณูสมฤติ
	+ นารดาสมฤติ
	+ ยากนวลสมฤติ
* สูตระ
* สโตตระ
* สุภาษิต
* ตันตระ
* โยคะวศิสฐ์
* *โยคะสูตรของปตัญชลี*

 |

 |
| เทพเจ้า | 
* ตรีมูรติ
	+ พระพรหม
	+ พระวิษณุ
	+ พระศิวะ
* พระอิศวร
* เทวี
* เทวะ
* พระแม่สุรัสวดี
* พระแม่ลักษมี
* พระแม่อุมาเทวี
* พระแม่อาทิศักติ
* พระตรีเทวี
* พระแม่ทุรคา
* พระแม่กาลี
* พระพิฆเนศ
* พระขันธกุมาร
* พระราม
* พระกฤษณะ
* พระหนุมาน
* พระประชาบดี
* พระรุทร
* พระอินทร์
* พระอัคนี
* ดิยุส
* พระแม่ธรณี
* พระพิรุณ
* พระวายุ

 |
| ธรรมเนียมปฏิบัติ | 

|  |  |
| --- | --- |
| การนมัสการ | 
* มนเทียร
* เทวรูป
* ปูชา
* ภักติ
* ชปะ
* ภชนะ
* ไนเวธยะ
* ยัญ
* โอม
* ตปะ
* ธยาน
* ตีรถทาน

 |
| สังสการ | 
* ครรภาธาน
* ปุงสวนะ
* สีมันโตนนยนะ
* ชาตกรรม
* นามกรณะ
* นิษกรมณะ
* อันนปราศนะ
* จูฑากรณะ
* กรรณเวธะ
* วิทยารัมภะ
* อุปนยนะ
* เกศานตะ
* ฤตุศุทธิ
* สมาวรรตนะ
* วิวาหะ
* อันเตฺยษฐิ

 |
| วรรณศรม | 
* วรรณะ
	+ พราหมณ์
	+ กษัตริย์
	+ แพศย์
	+ ศูทร

* อาศรมสี่
	+ พรหมจาริน
	+ คฤหัสถะ
	+ วานปรัสถะ
	+ สันนยาสะ

 |
| เทศกาล | 
* ทีปาวลี
* โฮลี
* มหาศิวราตรี
* รักษาบันดาล
* นวราตรี
	+ ทุรคาบูชา
	+ รามลีลา
	+ วิชัยทัศมี
* คเณศจตุรถี
* รามนวมี
* ชันมาษฏมี
* โอนาม
* โปงคัล
* เมษสังกรานติ
* ปีใหม่
	+ บิฮู
	+ คุทีปัทวา
	+ ปาห์ลาบอยชะฮ์
	+ พูฏานตู
	+ ไวสาขี
	+ วิษณุ
	+ อูกาตี
* กุมภเมลา
* รัถยาตรา
* ตีจ
* วสันต์ปัญจมี
* ไทปูซัม
* อื่นๆ

 |
| อื่นๆ | 
* สวาธยายะ
* นมัสเต
* บินดิ
* ติลักษณ์

 |

 |
| เรื่องที่เกี่ยวข้อง | 
* ประวัติศาสนาฮินดู
* นิกาย
* กฏหมาย
* ปฏิทิน
* การวิจารณ์
* ปรมาจารย์, ธรรมิกชน, นักปรัชญา
* ฮินดูศึกษา
* ประติมานวิทยา
* ปรัมปราวิทยา
* ชาตินิยม
	+ ฮินดูตวา
* การข่มเหง
* สถานที่แสวงบุญ
* อภิธานศัพท์
* ศาสนาฮินดูแบ่งตามประเทศ

 |
| 
* หมวดหมู่
* สถานีย่อย

 |