**พระอนุชาติวุฒาธิคุณ (แพ ณ หนองคาย)** หรือ **พระยาวุฒาธิคุณวิบุลยศักดิ์ อัครสุรินทร์มหินทรภักดี** ทายาทผู้สืบเชื้อสายเจ้านายผู้ปกครองเมืองหนองคายในอดีต นายอำเภอจังหวัดอุดรธานี เดิมดำรงตำแหน่งนายอำเภอเมืองเพ็ญ เมืองอุดรธานี ปัจจุบันคืออำเภอเพ็ญ จังหวัดอุดรธานี ในภาคอีสานของประเทศไทย อดีตข้าหลวงกำกับราชการเมืองมุกดาหาร และเป็นผู้ได้รับพระราชทานนามสกุล **ณ หนองคาย** แห่งจังหวัดหนองคาย ของประเทศไทย

ประวัติ
-------

### ราชตระกูล

พระอนุชาติวุฒาธิคุณ (แพ ณ หนองคาย) มีนามเดิมว่า ท้าวแพ สมรสกับคุณหญิงบัวศรี ณ หนองคาย เป็นบุตรชายในพระยาวุฒาธิคุณวิบุลยศักดิ์ อรรคสุรินทร์มหินทรภักดี (เคน ณ หนองคาย) เจ้าเมืองหนองคายองค์ที่ ๒ อดีตท้าวราชวงศ์เมืองยศสุนทร (เมืองยโสธร) และอดีตพระอุปฮาตเมืองหนองคาย นอกจากนี้ พระอนุชาติวุฒาธิคุณ (แพ) ยังมีศักดิ์เป็นนัดดา (หลานปู่) ในพระประทุมเทวาภิบาล (บุญมา ณ หนองคาย) หรือท้าวสุวอธรรมา เจ้าเมืองหนองคายพระองค์แรก อดีตพระอุปฮาตเมืองยศสุนทร พระอนุชาติวุฒาธิคุณ (แพ) สืบเชื้อสายมาจากเจ้านายในคณะอาญาสี่ซึ่งถือเป็นคณะปกครองสูงสุดของเมืองยศสุนทร ฝ่ายพระประทุมเทวาภิบาล (บุญมา ณ หนองคาย) ผู้เป็นพระอัยกา (ปู่) ยังมีศักดิ์เป็นพระนัดดาในท้าวอัครฮาชเมืองยศสุนทร พระราชโอรสในเจ้าพระวิชัยราชสุริยวงศ์ขัตติยราช (ท้าวฝ่ายหน้า) พระประเทศราชผู้ครองนครจำปาศักดิ์พระองค์ที่ ๓ ซึ่งเป็นพระราชอนุชาร่วมพระราชบิดาพระราชมาดาเดียวกันกับพระประทุมวรราชสุริยวงศ์ (คำผง ณ อุบล) เจ้าเมืองอุบลราชธานีศรีวนาลัยประเทศราช ดังนั้น พระอนุชาติวุฒาธิคุณ (แพ) จึงสืบเชื้อสายราชวงศ์ล้านช้างเวียงจันทน์อันเก่าแก่และสืบเชื้อสายราชวงศ์แสนทิพย์นาบัว สถาปนาราชวงศ์เมื่อครั้งสร้างเมืองหนองบัวลุ่มพูขึ้น ซึ่งสืบมาจากวงศ์สามัญชนเชื้อสายชาวไทพวน จากเจ้าอุปราชนองและพระตา (พระวรราชปิตา) แห่งเมืองหนองบัวลุ่มภูด้วย

ประวัติและผลงาน
---------------

### เป็นข้าหลวงกำกับราชการเมืองมุกดาหาร

ในช่วงระหว่าง พ.ศ. ๒๔๔๒-๒๔๔๙ ก่อนที่จะมีการยุบเมืองมุกดาหารเป็นอำเภอมุกดาหารให้ขึ้นกับจังหวัดนครพนมนั้น ทางราชการฝ่ายสยามได้แต่งตั้งให้พระอนุชาติวุฒาธิคุณ (แพ) มาดำรงตำแหน่งข้าหลวงกำกับราชการเมืองมุกดาหารแทนขุนพิทักษ์ธุรกิจ พระอนุชาติวุฒาธิคุณ (แพ) มาดำรงตำแหน่งข้าหลวงกำกับราชการเมืองมุกดาหารใน พ.ศ. ๒๔๔๔ ซึ่งเป็นช่วงที่ประเทศฝรั่งเศสได้หัวเมืองลาวฝั่งซ้ายแม่น้ำโขงเป็นอาณานิคม ทางราชการบ้านเมืองฝ่ายเมืองมุกดาหารได้แต่งตั้งคณะปกครองเมืองมุกดาหารโดยให้พระยาศศิวงษ์ประวัติ (เมฆ จันทรสาขา) เป็นจางวางที่ปรึกษาราชการ ให้พระอนุชาติวุฒาธิคุณ (แพ ณ หนองคาย) เป็นข้าหลวงประจำเมือง ให้พระจันทรเทพสุริยวงษา (แสง จันทรสาขา) เป็นผู้ว่าราชการเมือง ให้พระดำรงมุกดาหาร (เสริม) เป็นปลัดเมือง ให้พระวิจารณ์อธิกรณ์ (แป้น) เป็นยกบัตรเมือง ให้หลวงธนากาญจนกิจ (แสง) เป็นผู้ช่วยราชการเมือง ให้พระวรบุตรภักดี (อ่าง ศรีประเสริฐ) รักษาการ เป็นนายอำเภอเมืองมุกดาหาร และให้หลวงอำนาจนรงค์ (บุศร์) รักษาการ เป็นนายอำเภอหนองสูง

### เป็นนายอำเภอเมืองเพ็ญ

อำเภอเพ็ญในอดีตชื่ออำเภอเมืองเพ็ญ เดิมเป็นเมืองเก่าชื่อว่าเมืองเพ็ญหรือเมืองเพ็ง เป็นหัวเมืองชั้นจัตวาขึ้นตรงต่อเมืองหนองคาย ก่อตั้งโดยพระยาศรีสุทโธ ขุนราชวรบุตรเมืองหนองหาน ขุนราชปากดีเมืองบางหนองคาย และพระยาคำสิงห์เมืองสกลนคร ต่อมาเมืองได้ร้างไป จนกระทั่งเมื่อปี พ.ศ. ๒๔๕๐ ได้รับการก่อตั้งเป็นอำเภอชื่ออำเภอเมืองเพ็ญขึ้นตรงต่อเมืองอุดรธานี โดยมีพระอนุชาติวุฒาธิคุณ (แพ) ข้าหลวงกำกับราชการเมืองมุกดาหารมาดำรงตำแหน่งเป็นนายอำเภอท่านแรกของอำเภอ ในระหวางปี พ.ศ. ๒๔๕๐-๒๔๕๖ ต่อมาในปี พ.ศ. ๒๔๖๐ กระทรวงมหาดไทยได้เปลี่ยนชื่ออำเภอจากอำเภอเมืองเพ็ญเป็นอำเภอเพ็ญ ขึ้นกับจังหวัดอุดรธานีมาจนถึงปัจจุบัน ในชั้นต้นพระยาอนุชาติวุฒาธิคุณ (แพ) ตั้งที่วำการอำเภอเพ็ญอยู่ ณ หมู่ที่ ๑ บ้านเพ็ญ ตำบลเพ็ญ ต่อมาได้ย้ายตัวที่ว่าการอำเภอมาตั้งอยู่ ณ หมู่ที่ ๑๑ ตำบลเพ็ญ เนื่องจากเป็นที่สูงใกล้เส้นทางคมนาคม และมีบริเวณกว้างขวางมากกว่าที่ตั้งเดิม อีกทั้งไม่ไกลจากชุมชนมากเกินไปนัก จากนั้นจึงได้ก่อสร้างที่ว่าการอำเภอเป็นอาคารไม้ขึ้นในปี พ.ศ. ๒๔๙๖

### ได้รับพระราชทานบรรดาศักดิ์เป็นพระยา

วันที่ ๑ มกราคม พระพุทธศักราช ๒๔๖๗ พระเจ้าอยู่หัวกรุงสยามทรงมีพระบรมราชโองการดำรัสเหนือเกล้าฯ ทรงพระกรุณาโปรดเกล้าฯ พระราชทานบรรดาศักดิ์แก่ข้าราชการในงานพระราชพิธีฉลองเฉลิมพระชนม์พรรษา ความว่า  *"กระทรวงมหาดไทย...ให้พระอนุชาติวุฒาธิคุณ (แพ ณหนองคาย) เปนพระยาวุฒาธิคุณ ตำแหน่งนายอำเภอจังหวัดอุดรธานี ถือศักดินา ๘๐๐..."*  โดยประกาศมาในราชกิจจานุเบกษา เล่ม ๔๑ น่า (หน้า) ๓๓๖๙

พระราชทานนามสกุล
----------------

พระบาทสมเด็จพระมงกุฎเกล้าเจ้าอยู่หัว (รัชกาลที่ ๖) ทรงพระกรุณาโปรดเกล้าฯ พระราชทานนามสกุลแก่ทายาทเจ้านายผู้ปกครองเมืองหนองคายว่า **ณ หนองคาย** ลำดับสกุลพระราชทานที่ ๑๑๘๑ เขียนเป็นอักษรโรมันว่า **na Nongkhai** ทรงพระราชทานนามสกุลนี้แก่พระอนุชาติวุฒาธิคุณ (แพ) นายอำเภอเมืองเพ็ญ เมืองอุดรธานี ปู่คือพระประทุมเทวา เจ้าเมืองหนองคาย บิดาคือ พระยาวุฒาธิคุณวิบุลยศักดิ์อรรคสุรินทร์มหินทรภักดี เจ้าเมืองหนองคาย ๑๗/๓/๑๓

อนุสรณ์
-------

### มูลนิธิพระยาวุฒาธิคุณ (แพ ณ หนองคาย) และคุณหญิงบัวศรี ณ หนองคาย

มูลนิธิพระยาวุฒาธิคุณ (แพ ณ หนองคาย) และคุณหญิงบัวศรี ณ หนองคาย เป็นองค์กรสาธารณกุศลที่จัดตั้งขึ้นโดยทายาทบุตรหลานผู้สืบสกุลจากพระยาวุฒาธิคุณ (แพ) และเครือญาติของผู้ได้รับพระราชทานนามสกุล ณ หนองคาย จากพระบาทสมเด็จพระมงกุฎเกล้าเจ้าอยู่หัว (รัชกาลที่ ๖) โดยมีวัตถุประสงค์ที่สำคัญเพื่อส่งเสริมการศึกษา ศิลปะ และวัฒนธรรม อาทิ การจัดเวทีเสวนาวิชาการเชิงประวัติศาสตร์เกี่ยวกับการกำเนิดเมืองหนองคาย และเมืองหนองคายกับอาเซียน เนื่องในวาระการเข้าสู่ประชาคมเศรษฐกิจอาเซียน ในปี พ.ศ. ๒๕๕๘  ตลอดจนการช่วยเหลืองานการสาธารณกุศลต่างๆ เช่น บริจาคและสมทบทุนช่วยเหลือมูลนิธิมหาจุฬาลงกรณราชวิทยาลัย กรุงเทพมหานคร ประจำเดือน สิงหาคม พ.ศ. ๒๕๕๕ เป็นต้น

พงศาวลี
-------

  


| * ด
* ค
* ก
ต้นสกุลนามสกุลพระราชทาน ณ |
| --- |
| สกุล ณ มหาไชย | พระยาเทพทวาราวดี (สาย) |
| สกุล ณ นคร | เจ้าพระยาวรเดชศักดาวุธ (แย้ม ณ นคร) |
| สกุล ณ สงขลา | พระยาพฤกษ์ภิรมย์ (ฑิตย์) |
| สกุล ณ ป้อมเพชร์ | พระยาชัยวิชิตวิศิษฏ์ธรรมธาดา (ขำ ณ ป้อมเพชร์) |
| สกุลโกมารกุล ณ นคร | พระยาไชยยศสมบัติ (เฉลิม) |
| สกุล ณ บางช้าง | หลวงขจรเนาวรัฐ (หลำ) · หลวงพิพิธวรรณการ (ม้วน) |
| สกุล ณ ถลาง | พระยาสุนทราทรธุรกิจ (หมี) · พระอาณาจักรบริบาล (อ้น) · พระพิไสยสุนทรการ (แปลง) |
| สกุล ณ ลำพูน | เจ้าจักรคำขจรศักดิ์ (เจ้าน้อยจักรคำ) |
| สกุล ณ กาฬสินธุ์ | พระยาชัยสุนทร (เก) |
| สกุล ณ เชียงใหม่ | เจ้าแก้วนวรัฐ (เจ้าแก้ว) |
| สกุล ณ น่าน | พระเจ้าสุริยพงษ์ผริตเดช (เจ้าสุริย) |
| สกุล ณ ลำปาง | เจ้าบุญวาทย์วงษ์มานิต (เจ้าบุญทวงศ์) |
| สกุล ณ หนองคาย | พระอนุชาติวุฒาธิคุณ (แพ) |
| สกุล ณ ร้อยเอ็จ | พระยาขัตติยวงษา เอกาธิกะสตานันต์ (เหลา) |
| สกุลภวภูตานนท์ ณ มหาสารคาม | พระเจริญราชเดช (อุ่น ภวภูตานนท์ ณ มหาสารคาม) |
| สกุลพรหมสาขา ณ สกลนคร | พระยาประจันตประเทศธานี (โง่นคำ) |
| สกุล ณ จัมปาศักดิ์ | เจ้าศักดิ์ประสิทธิ์ · เจ้าศักดิ์ประเสริฐ |
| สกุล ณ พัทลุง | หลวงวิบูลย์บุรขันฑ์ (นพ) |
| สกุล ณ ตะกั่วทุ่ง | หลวงราชภักดี (หร่าย) |
| สกุลรัตนดิลก ณ ภูเก็ต | หลวงวรเทพภักดี (เดช) |
| สกุล ณ ระนอง | พระยารัตนเศรษฐี (ยู่หงี) |
| สกุลสุคนธาภิรมย์ ณ พัทลุง | มหาดเล็กสำรองสมบุญ |
| สกุล ณ มโนรม | หลวงวินิจสารา (ดวง) |
| สกุล ณ วิเชียร | พระยาประเสริฐสงคราม (ใจ ณ วิเชียร) |
| สกุล ณ อุบล | พระอุบลเดชประชารักษ์ (เสือ ณ อุบล) |
| สกุลประทีป ณ ถลาง | หลวงราชอาณัติ (กล่อม) |
| สกุลสุนทรกุล ณ ชลบุรี | หม่อมหลวงจาบ |
| สกุล ณ เชียงตุง | เจ้าฟ้าสิริสุวรรณราชยสสรพรหมลือ |
| สกุล ณ พิศณุโลก | หม่อมคัทริน ณ พิศณุโลก |
| สกุล ณ อุบล | พระอุบลเดชประชารักษ์ (เสือ ณ อุบล) |

อ้างอิง
-------



1. ↑  "สำเนาที่เก็บถาวร". คลังข้อมูลเก่าเก็บจากแหล่งเดิมเมื่อ 2015-08-14. สืบค้นเมื่อ 2016-12-05.
2. ↑
3. ↑
4. ↑  "สำเนาที่เก็บถาวร". คลังข้อมูลเก่าเก็บจากแหล่งเดิมเมื่อ 2016-12-31. สืบค้นเมื่อ 2016-12-02.
5. ↑
6. ↑  "สำเนาที่เก็บถาวร". คลังข้อมูลเก่าเก็บจากแหล่งเดิมเมื่อ 2015-09-15. สืบค้นเมื่อ 2016-12-02.
7. ↑
8. ↑  "สำเนาที่เก็บถาวร". คลังข้อมูลเก่าเก็บจากแหล่งเดิมเมื่อ 2016-03-03. สืบค้นเมื่อ 2016-12-05.
9. ↑
10. ↑  "สำเนาที่เก็บถาวร" (PDF). คลังข้อมูลเก่าเก็บจากแหล่งเดิม (PDF)เมื่อ 2016-03-04. สืบค้นเมื่อ 2021-08-18.
11. ↑
12. ↑
13. ↑