นายกรัฐมนตรีไทย ในปี 2489

ศาสตราจารย์ **ปรีดี พนมยงค์** น.ร. ป.จ. ม.ป.ช. ม.ว.ม. อ.ป.ร. ๑ GCMG หรืออำมาตย์ตรี **หลวงประดิษฐ์มนูธรรม** (11 พฤษภาคม พ.ศ. 2443 – 2 พฤษภาคม พ.ศ. 2526) เป็นนักกฎหมาย อาจารย์ นักกิจกรรม นักการเมือง และนักการทูตชาวไทย ผู้ได้รับการยกย่องเกียรติคุณอย่างสูง เป็นรัฐบุรุษอาวุโส ผู้สำเร็จราชการแทนพระองค์ นายกรัฐมนตรีไทยคนที่ 7 และรัฐมนตรีหลายกระทรวง หัวหน้าคณะราษฎรสายพลเรือน ผู้ประศาสน์การ (ผู้ก่อตั้ง) มหาวิทยาลัยวิชาธรรมศาสตร์และการเมือง (ปัจจุบันคือ มหาวิทยาลัยธรรมศาสตร์) และเป็นผู้ก่อตั้งธนาคารชาติไทย (ปัจจุบันคือ ธนาคารแห่งประเทศไทย)

เขาเกิดในครอบครัวชาวนาที่กรุงเก่า แต่ได้รับการส่งเสียให้ได้รับการศึกษาที่ดี สำเร็จการศึกษาจากเนติบัณฑิตยสภา และสอบไล่ได้เป็นเนติบัณฑิตตั้งแต่อายุ 19 ปี เป็นนักเรียนทุนศึกษาต่อด้านกฎหมายที่ประเทศฝรั่งเศส จนสำเร็จการศึกษาขั้นดุษฎีบัณฑิต ณ มหาวิทยาลัยปารีส ในปี 2469 เขาเป็นหนึ่งในสมาชิกผู้ก่อตั้งคณะราษฎรในประเทศฝรั่งเศสในปีเดียวกัน จากนั้นเดินทางกลับประเทศเพื่อประกอบอาชีพเป็นผู้พิพากษา ผู้ช่วยเลขานุการกรมร่างกฎหมาย และอาจารย์ผู้สอนวิชากฎหมายปกครอง ณ โรงเรียนกฎหมาย หลังการปฏิวัติสยามในปี 2475 เขามีบทบาทสำคัญในการร่างรัฐธรรมนูญสองฉบับแรกของประเทศ และวางแผนเศรษฐกิจ หลังเดินทางออกนอกประเทศช่วงสั้น ๆ เนื่องจากปฏิกิริยาต่อแผนเศรษฐกิจของเขา เขาเดินทางกลับมารับตำแหน่งรัฐมนตรีหลายกระทรวงในรัฐบาลพระยาพหลพลพยหุเสนาและแปลก พิบูลสงคราม มีบทบาทสำคัญในการปรับปรุงกฎหมายให้ทันสมัย การวางรากฐานการบริหารราชการแผ่นดินโดยเฉพาะราชการส่วนท้องถิ่น การเจรจาแก้ไขสนธิสัญญาไม่เป็นธรรมกับต่างประเทศ ตลอดจนการปฏิรูปภาษี

ความเห็นของเขาแตกกับแปลก พิบูลสงคราม เขาได้รับแต่งตั้งเป็นผู้สำเร็จราชการแทนพระองค์ในสมเด็จพระเจ้าอยู่หัวอานันทมหิดลระหว่างปี 2484 ถึง 2488 และเป็นผู้นำขบวนการเสรีไทยในประเทศช่วงสงครามโลกครั้งที่สอง เขาพยายามบ่อนทำลายความชอบธรรมของประกาศสงครามกับฝ่ายสัมพันธมิตรในสมัยรัฐบาลจอมพล ป. จนฝ่ายสัมพันธมิตรไม่ถือโทษเป็นประเทศผู้แพ้สงคราม หลังสงครามยุติพระเจ้าอยู่หัวอานันทมหิดลมีพระบรมราชโองการโปรดเกล้าฯ ยกย่องในฐานะรัฐบุรุษอาวุโส

ความขัดแย้งกับกลุ่มการเมืองอื่นทวีความรุนแรงขึ้น หลังกรณีสวรรคตของสมเด็จพระเจ้าอยู่หัวอานันทมหิดล จากคำบอกเล่าของชาวบ้านชุมชนท่าเตียนว่าเขา

เป็นผู้บงการ: 54–5 ทำให้เขาลาออกจากตำแหน่งนายกรัฐมนตรีสองครั้ง ต่อมาเกิดรัฐประหารปี 2490 เป็นเหตุให้เขาต้องลี้ภัยการเมืองนอกประเทศ ปี 2492 เขากับพันธมิตรทางการเมืองพยายามรัฐประหารรัฐบาลในขณะนั้นแต่ล้มเหลว ทำให้เขาและพันธมิตรหมดอำนาจทางการเมืองโดยสิ้นเชิง จากนั้นเขาลี้ภัยการเมืองในประเทศจีนและฝรั่งเศสโดยไม่ได้กลับสู่ประเทศไทยอีก เขายังแสดงความเห็นทางการเมืองในประเทศไทยและโลกอยู่เรื่อย ๆ จนถึงแก่อสัญกรรมในปี 2526 ณ กรุงปารีส ประเทศฝรั่งเศส มีการนำอัฐิเขากลับประเทศในปี 2529 และพระบาทสมเด็จพระปรมินทรมหาภูมิพลอดุลยเดช บรมนาถบพิตร พระราชทานผ้าไตรในพิธีทักษิณานุประทาน

อนุสรณ์ของเขาประกอบด้วยวันปรีดี พนมยงค์, สถาบันปรีดี พนมยงค์ ตลอดจนอนุสาวรีย์ และสถานที่และสิ่งมีชีวิตต่าง ๆ ที่ตั้งตามชื่อเขา เขามีภาพลักษณ์ตั้งแต่เป็นนักประชาธิปไตยไม่นิยมเจ้าไปจนถึงผู้นิยมสาธารณรัฐ การถูกกล่าวหาว่าเป็นผู้บงการปลงพระชนม์พระเจ้าอยู่หัวอานันทมหิดลเป็นจุดด่างพร้อยในชีวประวัติของเขา และศัตรูเขานำมาใช้โจมตีแม้หลังสิ้นชีวิตไปแล้ว อย่างไรก็ตาม ในคดีหมิ่นประมาทที่ปรีดีเป็นโจทก์ฟ้องนั้น ศาลยุติธรรมให้เขาชนะทุกคดี เขาเป็นสัญลักษณ์ของผู้ต่อต้านเผด็จการทหาร เสรีนิยม มหาวิทยาลัยธรรมศาสตร์ ในปี 2542 ยูเนสโกยกให้เขาเป็นบุคคลสำคัญของโลก และร่วมเฉลิมฉลองในวาระครบรอบ 100 ปี ชาตกาล

ปฐมวัยและการงาน
---------------

ปรีดี สมัยเรียนมัธยมศึกษา
ปรีดี พนมยงค์เกิดเมื่อวันที่ 11 พฤษภาคม 2443 ณ เรือนแพหน้าวัดพนมยงค์ ตำบลท่าวาสุกรี อำเภอกรุงเก่า เมืองกรุงเก่า ในครอบครัวชาวนา เป็นบุตรของเสียงและลูกจันทน์ พนมยงค์

บรรพบุรุษของปรีดีตั้งถิ่นฐานอยู่ใกล้วัดพนมยงค์มาช้านาน บรรพบุรุษข้างบิดานั้นสืบเชื้อสายมาจากพระนมในสมัยกรุงศรีอยุธยาชื่อ "ประยงค์" พระนมประยงค์เป็นผู้สร้างวัดในที่สวนของตัวเอง วัดนั้นได้ชื่อตามผู้สร้างว่า วัดพระนมยงค์ หรือ วัดพนมยงค์ ล่วงมาจนมีการประกาศใช้พระราชบัญญัติขนานนามสกุล พ.ศ. 2456 ทายาทจึงได้ใช้นามสกุลว่า "พนมยงค์": 11

บรรพบุรุษรุ่นปู่-ย่าของปรีดีประกอบกิจการค้าขายมีฐานะเป็นคหบดีใหญ่: 9: 2 แต่บิดาชอบชีวิตอิสระไม่ชอบประกอบอาชีพค้าขาย จึงหันไปยึดอาชีพกสิกรรม เริ่มต้นด้วยการทำป่าไม้ และต่อมาได้ไปบุกเบิกถางพงร้างเพื่อจับจองที่ทำนาบริเวณทุ่งหลวง อำเภอวังน้อย: 4–6 แต่ประสบปัญหาภัยธรรมชาติและสัตว์รังควานทำให้ผลผลิตออกมาไม่ดี ซ้ำรัฐบาลให้สัมปทานบริษัทแห่งหนึ่งขุดคลองผ่านที่ดินของบิดาและยังเรียกเก็บค่าขุดคลอง: 10 ซึ่งบิดาของปรีดีต้องกู้เงินมาจ่ายเป็นค่ากรอกนา ทำให้ฐานะทางเศรษฐกิจของครอบครัวเลวลงจนเป็นหนี้สินอยู่หลายปี: 11–4

จากการเติบโตในครอบครัวชาวนา เขาจึงทราบซึ้งถึงสภาพความเป็นอยู่และความทุกข์ยากของชนชั้นชาวนา และการถูกเอารัดเอาเปรียบจากเจ้าที่ดินศักดินา เหล่านี้เป็นแรงกระตุ้นให้ปรีดีดำริเปลี่ยนแปลงสังคม เศรษฐกิจ และการเมืองของประเทศในเวลาต่อมา: 48–55 เขาเริ่มมีความสนใจเรื่องการเมืองมาตั้งแต่อายุ 11 ปี จากเหตุการณ์ปฏิวัติในจักรวรรดิชิงที่นำโดย ซุน ยัตเซ็น และเหตุการณ์กบฏ ร.ศ. 130 ในสยาม ซึ่งเขาแสดงความเห็นอกเห็นใจอย่างมากต่อผู้ที่ถูกลงโทษในครั้งนั้น

### การศึกษา

ปรีดีขณะศึกษาอยู่ ณ มหาวิทยาลัยก็อง
แม้นเกิดในครอบครัวชาวนา แต่บิดาของเขาเป็นผู้ใฝ่รู้และเล็งเห็นประโยชน์ของการศึกษา และสนับสนุนให้บุตรได้รับการศึกษาที่ดีมาโดยตลอด: 6 ปรีดีเริ่มเรียนหนังสือที่บ้านครูแสง ตำบลท่าวาสุกรี: 13–4 และสำเร็จการศึกษาในระดับประถมที่โรงเรียนวัดศาลาปูน: 20 อำเภอกรุงเก่า จากนั้นไปศึกษาชั้นมัธยมเตรียมที่โรงเรียนมัธยมวัดเบญจมบพิตร: 23 แล้วย้ายไปศึกษาต่อที่โรงเรียนตัวอย่างประจำมณฑลกรุงเก่า (ปัจจุบันคือ โรงเรียนอยุธยาวิทยาลัย): 25 จนสอบไล่ได้ชั้นมัธยม 6 ซึ่งเป็นชั้นสูงสุดสำหรับหัวเมือง แล้วไปศึกษาต่อที่โรงเรียนสวนกุหลาบวิทยาลัย ในปี 2460 อายุได้ 17 ปี เข้าศึกษาที่โรงเรียนกฎหมาย กระทรวงยุติธรรม และศึกษาภาษาฝรั่งเศสที่เนติบัณฑิตยสภา: 14 รู้สึกประทับใจกับอาจารย์ชาวฝรั่งเศสคนหนึ่งชื่อ เลเดแกร์ (Laydeker) ซึ่งเป็นที่ปรึกษากระทรวงยุติธรรมด้วย ต่อมาสอบไล่วิชากฎหมายชั้นเนติบัณฑิตได้ในขณะมีอายุ 19 ปี เขาเคยว่าความคดีเดียว โดยเป็นทนายความจำเลยในคดีที่จำเลยก่อให้เกิดความเสียหายต่อบริเวณสถานที่ของพระมหากษัตริย์ ซึ่งเขาให้เหตุผลจนชนะคดีว่าเป็นเหตุสุดวิสัย: 28 ต่อมาเขาทำงานเป็นเสมียนกรมราชทัณฑ์โดยได้รับการสนับสนุนจากอธิบดี พระยาชัยวิชิตวิศิษฏ์ธรรมธาดา (ขำ ณ ป้อมเพชร์) ซึ่งปรีดียกย่องว่าได้รับความรู้เรื่องการบริหารรัฐกิจจากเขา: 28–9

ต่อมาได้รับการคัดเลือกจากกระทรวงยุติธรรมให้ทุนไปศึกษาต่อที่ประเทศฝรั่งเศสในปี 2463: 12 เขาใช้เวลาเรียนเตรียมภาษาฝรั่งเศส ภาษาละติน และภาษาอังกฤษก่อนหนึ่งปี: 29 แล้วสามารถสอบเข้าศึกษาวิชากฎหมายที่มหาวิทยาลัยก็อง (Université de Caen) จนสอบไล่ได้ปริญญารัฐเป็น "บาเชอลีเย" สาขากฎหมาย (bachelier en droit) และได้ปริญญารัฐเป็น "ลีซ็องซีเย" สาขากฎหมาย (Licencié en Droit) ตามลำดับ: 15–7 ทั้งนี้หลักสูตรลิซองซิเอของฝรั่งเศสได้รวบรวมความรู้หลายด้าน ทั้งการยุติธรรม ศาล มหาดไทย คลัง ต่างประเทศ: 16 เขาสำเร็จการศึกษาระดับปริญญาเอกสาขานิติศาสตร์ จากคณะนิติศาสตร์ มหาวิทยาลัยปารีสในปี 2469 โดยเขาเสนอวิทยานิพนธ์ชื่อ "ในกรณีที่หุ้นส่วนคนหนึ่งถึงแก่ความตาย ฐานะของห้างหุ้นส่วนส่วนบุคคลจะเป็นอย่างไร (ศึกษาตามกฎหมายฝรั่งเศสและกฎหมายเปรียบเทียบ)" (Du Sort des Sociétés de Personnes en cas de Décés d'un Associé (Étude de droit français et de droit comparé)): 17: 29 ซึ่งอุทิศให้แก่เลเดแกร์: 14 นับเป็นคนไทยคนแรกที่ได้ปริญญาเอกแห่งรัฐ (doctorat d'état) เป็น "ดุษฎีบัณฑิตกฎหมาย" (docteur en droit) ฝ่ายนิติศาสตร์ (sciences juridiques): 19 นอกจากนี้เขายังสอบไล่ได้ประกาศนียบัตรการศึกษาชั้นสูงในสาขาเศรษฐศาสตร์การเมือง (diplôme d'études supérieures d'économie politique) อีกด้วย: 29: 13–7

ในปี 2467 ปรีดีก่อตั้งสมาคมนักเรียนไทยในกรุงปารีส สามัคยานุเคราะห์สมาคม และได้รับเลือกตั้งเป็นประธานสมาคม ต่อมาเขาเกิดพิพาทกับพระวรวงศ์เธอ พระองค์เจ้าจรูญศักดิ์กฤดากร อัครราชทูตสยามประจำกรุงปารีส เนื่องจากขัดคำสั่งพระองค์ที่ห้ามส่งตัวแทนสมาคมนักเรียนไปยังสหราชอาณาจักรในปี 2469: 30–1 ต่อมา บรรดาผู้บริหารสมาคมฯ กำลังร่างคำร้องทุกข์ขอเพิ่มเงินเดือนเนื่องจากเงินบาทแข็งค่าขึ้นเมื่อเทียบกับสกุลฟรังก์ ทำให้อัครราชทูตหมดขันติ: 32 พระองค์ทำหนังสือกราบบังคมทูลว่า ปรีดีเป็นหัวหน้าชักชวนนักเรียนขัดคำสั่งเอกอัครราชทูตเห็นจะเป็นภัยต่อราชบัลลังก์และให้เรียกตัวกลับ: 51 ด้านพระบาทสมเด็จพระปกเกล้าเจ้าอยู่หัวทรงดำริว่าไม่ทรงถือปรีดีเป็นภัยคุกคามต่อราชบัลลังก์ แต่มีการกระทำที่อวดดีแบบคนหนุ่ม: 52–3 และให้ยุบสมาคมฯ: 32–3 อย่างไรก็ดี บิดาของปรีดีถวายฎีกาขอให้ผ่อนผันการเรียกตัวปรีดีกลับประเทศจนกว่าจะสำเร็จปริญญาเอก: 33–4 กระทรวงยุติธรรมโดยเจ้าพระยาพิชัยญาติขอเอาตัวเองเป็นประกันขอให้ปรีดีศึกษาต่อจนสำเร็จการศึกษา: 19 อีกหลายปีถัดมา ปรีดีให้สัมภาษณ์ยอมรับว่าเขาตั้งใจปลุกปั่นนักเรียนให้เกิดสำนึกทางการเมืองจริงซึ่งจะนำไปสู่การเปลี่ยนแปลงทางการเมืองในอนาคต: 34 นอกจากนี้ ปรีดียังถูกเพ่งเล็งจากกรณีไปพบผู้แทนสาธารณรัฐจีนคนหนึ่งโดยไม่ทราบสาเหตุ: 53

### วิชาชีพกฎหมาย

เมื่อกลับถึงจังหวัดพระนครในเดือนเมษายน 2470: 34 เขาเริ่มทำงานในตำแหน่งผู้พิพากษาประจำกระทรวงยุติธรรม ต่อมาได้เลื่อนตำแหน่งเป็นผู้ช่วยเลขานุการกรมร่างกฎหมาย (ปัจจุบันคือ สำนักงานคณะกรรมการกฤษฎีกา) และได้รับพระราชทานบรรดาศักดิ์เป็น "หลวงประดิษฐ์มนูธรรม" (ต่อมาได้ลาออกจากบรรดาศักดิ์ในปี 2485) เขาเกี่ยวข้องกับการร่างกฎหมายโดยเฉพาะประมวลกฎหมาย นอกจากนี้ยังเป็นที่ปรึกษากฎหมายของแผ่นดิน และทำหน้าที่เป็นศาลปกครองพิจารณาข้อพิพาทระหว่างข้าราชการและราษฎร: 23 เมื่อปี 2471 ขณะมีอายุ 28 ปี ต่อมาในปี 2475 ได้รับแต่งตั้งเป็นกรรมการกรมร่างกฎหมาย ระหว่างนั้นเขาได้รวบรวมกฎหมายไทยตั้งแต่กฎหมายตราสามดวงจนถึงเวลานั้นเป็นเล่มเดียว ใช้ชื่อว่า *ประชุมกฎหมายไทย* และได้รับการตีพิมพ์ในปี 2473 ที่โรงพิมพ์นิติสาสน์ซึ่งเป็นกิจการส่วนตัวของเขาเอง หนังสือเล่มนี้ได้รับความนิยมและสร้างรายได้ให้แก่เขาเป็นอย่างมาก: 22

นอกจากงานที่กรมร่างกฎหมายแล้ว ปรีดียังเป็นอาจารย์ผู้สอนที่โรงเรียนกฎหมาย กระทรวงยุติธรรม ในชั้นแรกได้สอนวิชากฎหมายแพ่งและพาณิชย์ บรรพ 3 ว่าด้วยลักษณะหุ้นส่วน บริษัทและสมาคม ต่อมาได้สอนวิชากฎหมายระหว่างประเทศ แผนกคดีบุคคล ในปี 2474 ปรีดีเป็นคนแรกที่เริ่มสอนวิชากฎหมายปกครอง (Droit Administratif): 22 กล่าวกันว่าวิชากฎหมายปกครองนี้ เป็นวิชาที่สร้างชื่อเสียงแก่ปรีดีเป็นอย่างมาก: 35 เพราะสาระของวิชานี้ เป็นส่วนหนึ่งของวิชากฎหมายมหาชน ซึ่งอธิบายการแยกใช้อำนาจอธิปไตยซึ่งขัดต่อหลักสมบูรณาญาสิทธิราชย์ จูงใจให้ผู้ศึกษาใส่ใจกิจการบ้านเมือง รู้สึกอยากปกครองตนเอง: 24 ในคำบรรยายของเขากล่าวถึงหลักการรัฐธรรมนูญ การพัฒนาการบริหารราชการแผ่นดินของสยาม และเศรษฐกิจการเมืองและการคลังสาธารณะเบื้องต้น: 35 หนังสือวิชากฎหมายปกครองของเขากลายเป็นเครื่องมือสำคัญในการปลุกเร้ามวลชนในการปฏิวัติสยาม: 19

สมาชิกคณะราษฎรกับบทบาทการเมืองช่วงแรก
-------------------------------------

### ส่วนร่วมในการปฏิวัติสยาม

ข้อมูลเพิ่มเติม: ความเคลื่อนไหวสู่การปฏิวัติสยาม
ถนนซอเมอราร์ในกรุงปารีส ประเทศฝรั่งเศส เป็นที่ประชุมครั้งแรกของผู้ก่อตั้งคณะราษฎร
ระหว่างศึกษาอยู่ในประเทศฝรั่งเศส ปรีดี พนมยงค์เริ่มตกลงความคิดในการเปลี่ยนแปลงการปกครองกับร้อยโท ประยูร ภมรมนตรี ในเดือนสิงหาคม 2467: 44 และร่วมกับผู้คิดเห็นตรงกันอีก 5 คน ประชุมอย่างเป็นทางการครั้งแรกเพื่อก่อตั้ง "คณะราษฎร" เมื่อเดือนกุมภาพันธ์ 2469 ณ เลขที่ 5 ถนนซอเมอราร์ กรุงปารีส: 45 ผู้ร่วมประชุมประกอบด้วยร้อยโท แปลก ขิตตะสังคะ, ร้อยตรี ทัศนัย มิตรภักดี, ตั้ว ลพานุกรม, หลวงสิริราชไมตรี (จรูญ สิงหเสนี), แนบ พหลโยธิน โดยมีปณิธานให้สยามบรรลุเป้าหมาย 6 ประการ ซึ่งต่อมาเรียก "หลัก 6 ประการของคณะราษฎร" ปรีดีได้รับมอบหมายให้ร่างนโยบายและโครงการต่าง ๆ เพื่อใช้หลังเปลี่ยนแปลงการปกครอง: 46

เมื่อปรีดีเป็นอาจารย์สอนวิชากฎหมายในสยาม เขามีศิษย์หลายคนที่เลื่อมใสระบอบประชาธิปไตยและระบบเศรษฐกิจแบบสังคมนิยมและตัดสินใจเข้าร่วมขบวนการ เช่น สงวน ตุลารักษ์, ดิเรก ชัยนาม และหาผู้มีความประสงค์ร่วมกัน เช่น ประจวบ บุนนาค, จรูญ สืบแสง, วิลาศ โอสถานนท์ เป็นต้น: 69–70 ในการประชุมสมาชิกคณะราษฎรครั้งหนึ่ง ปรีดีได้แจกจ่ายโครงร่างแผนเศรษฐกิจของตนที่เป็นรูปแบบสหกรณ์ ซึ่งทั้งหมดเห็นพ้องและยกให้ปรีดีเป็นผู้ดำเนินการตามแผนนั้น: 71–2 สำหรับในการปฏิวัตินั้น ปรีดีเป็นผู้เสนอให้จับเจ้านายและสมาชิกรัฐบาลพระองค์สำคัญเป็นตัวประกันเพื่อเลี่ยงการเสียเลือดเนื้ออย่างการปฏิวัติฝรั่งเศสและการปฏิวัติรัสเซีย: 72

วันที่ 24 มิถุนายน 2475 ปรีดีร่วมกับสมาชิกคณะราษฎรปฏิวัติการปกครองจากพระบาทสมเด็จพระปกเกล้าเจ้าอยู่หัวได้สำเร็จโดยไม่มีการเสียเลือดเนื้อ หลังจากนั้นคณะราษฎรโดยปรีดี พนมยงค์ ได้จัดให้มีการประชุมระหว่างคณะราษฎร และเสนาบดี ปลัดทูลฉลอง ขึ้น ณ พระที่นั่งอนันตสมาคม เพื่อชี้แจงจุดประสงค์ หลักการระบอบใหม่ กฎหมายพระธรรมนูญการปกครองแผ่นดินโดยย่อ และขอความร่วมมือในการบริหารราชการแผ่นดินต่อไป

### การประนีประนอมกับอำนาจเก่า

ภายหลังการปฏิวัติ ปรีดีถือเป็นผู้มีบทบาทสำคัญในการจัดวางรูปแบบการปกครองในระบอบใหม่ เป็นผู้ร่างพระราชบัญญัติธรรมนูญการปกครองแผ่นดินสยามชั่วคราว เช่นเดียวกับรัฐธรรมนูญฉบับ 10 ธันวาคม 2475 อันเป็นรัฐธรรมนูญถาวรฉบับแรกของสยาม สำหรับรัฐธรรมนูญฉบับหลังนี้ปรีดีได้ถวายแก้ข้อข้องใจของพระบาทสมเด็จพระปกเกล้าเจ้าอยู่หัวจนเป็นที่พอพระราชหฤทัย: 23–5 ที่ใช้เป็นบรรทัดฐานของการปกครองในระบอบใหม่ เขายังได้รับแต่งตั้งจากสภาผู้แทนราษฎรให้เป็นเลขาธิการสภาผู้แทนราษฎรคนแรก ด้วยตำแหน่งดังกล่าว ทำให้เขามีบทบาทด้านนิติบัญญัติในการวางหลักสิทธิ เสรีภาพ และความเสมอภาคให้แก่ราษฎร โดยเป็นผู้ยกร่างพระราชบัญญัติการเลือกตั้งฉบับแรก และเป็นผู้ริเริ่มสิทธิออกเสียงเลือกตั้งทั่วไป

เขาเป็นสมาชิกคณะกรรมการราษฎรและรัฐมนตรีไม่สังกัดกระทรวงในรัฐบาลพระยามโนปกรณ์นิติธาดา นายกรัฐมนตรีคนแรก พระยามโนฯ แสดงออกหลายครั้งว่าปรีดีเป็นผู้บงการรัฐบาลบ้าง เป็นผู้คุมเสียงในสภาบ้าง: 20 ในการร่างรัฐธรรมนูญถาวรฉบับแรก เขากับพระยามโนฯ เป็นปรปักษ์กันเพราะฝ่ายพระยามโนฯ พยายามร่างรัฐธรรมนูญให้คล้ายกับรัฐธรรมนูญเมจิที่พระมหากษัตริย์มีพระราชอำนาจอย่างกว้างขวาง: 108–9 นอกจากนี้ ปรีดียังเสนอให้ปรับปรุงภาษีอากรบางชนิดโดยเร็ว เช่น ยกเลิกอากรนาเกลือ ภาษีสมพัตสร ปรับปรุงภาษีการธนาคารและการประกันภัย ลดภาษีโรงเรือนที่ดิน ลดและเลิกอัตราเก็บเงินค่าที่สวน การเก็บเงินค่านา มีการออกพระราชบัญญัติว่าด้วยการยึดทรัพย์สินของกสิกรเพื่อให้ทรัพย์สินที่มีความจำเป็นต่อการสร้างตัวของกสิกรถูกเจ้าหนี้ยึดไปไม่ได้: 113–4 รัฐบาลยังออกกฎหมายหลายฉบับ เช่น พระราชบัญญัติห้ามเรียกดอกเบี้ยเกินอัตรา พระราชบัญญัติสำนักงานจัดหางาน พระราชบัญญัติภาษีเงินได้ซึ่งมีอัตราภาษีแบบก้าวหน้า: 114–8

การคิดที่จะบำรุงความสุขสมบูรณ์ของราษฎรนี้ ข้าพเจ้าได้เพ่งเล็งถึงสภาพอันแท้จริง ตลอดจนนิสสัยใจคอของราษฎรส่วนมากว่า การที่จะส่งเสริมให้ราษฎรได้มีความสุขสมบูรณ์นั้น ก็มีอยู่ทางเดียว ซึ่งรัฐบาลจะต้องเป็นผู้จัดการเศรษฐกิจเสียเอง โดยแบ่งการเศรษฐกิจนั้นออกเป็นสหกรณ์ต่าง ๆ ความคิดที่ข้าพเจ้าได้มีอยู่เช่นนี้ ไม่ใช่เป็นด้วยข้าพเจ้าได้มีอุปาทานผูกมั่นอยู่ในลัทธิใด ๆ ข้าพเจ้าได้หยิบเอาส่วนที่ดีของลัทธิต่าง ๆ ที่เห็นว่าเหมาะสมแก่ประเทศสยามแล้ว จึงได้ปรับปรุงยกขึ้นเป็นเค้าโครงการ
—ปรีดี พนมยงค์

ในปี 2476 เขาได้เสนอเค้าโครงการเศรษฐกิจ ชื่อร่างว่า "พระราชบัญญัติว่าด้วยการประกันความสุขสมบูรณ์ของราษฎร" หรือ "สมุดปกเหลือง" ต่อรัฐบาลเพื่อใช้เป็นนโยบายเศรษฐกิจของประเทศ โดยดำเนินเศรษฐกิจแบบสหกรณ์ ทั้งยังมีวิสัยทัศน์เรื่องการตั้งหลักประกันสังคม: 16–7 เขาประสงค์ให้รัฐบาลเป็นเจ้าของที่ดินและแรงงาน ให้จัดสรรที่ดินที่ไม่ได้ใช้ประโยชน์มาใช้เพื่อการกสิกรรม และให้แบ่งปันกำไรอย่างเสมอภาค ฐาปนันท์ นิพิฏฐกุล อาจารย์มหาวิทยาลัยธรรมศาสตร์ ระบุว่าความคิดทางเศรษฐกิจของปรีดีมาจากปรัชญาภราดรภาพนิยม (solidaritism) ซึ่งผสานระหว่างความคิดแบบสังคมนิยมกับเสรีนิยมแบบรูโซ

หม่อมเจ้าวัลภากร วรวรรณ ซึ่งถือเป็นผู้เชี่ยวชาญด้านเศรษฐกิจผู้หนึ่ง ทรงเห็นด้วยกับเค้าโครงของปรีดีเช่นกัน: 131 รายงานการประชุมกรรมการพิจารณาเค้าโครงเศรษฐกิจ เมื่อวันที่ 12 มีนาคม 2475 (นับแบบเก่า) ระบุว่าผู้เข้าร่วมประชุมส่วนใหญ่เห็นชอบกับแผนดังกล่าว: 33–54 รัฐมนตรีบางคนไม่เห็นชอบโดยอ้างว่าทำไม่ได้บ้าง หรือใช้เวลา 50–100 ปีบ้าง นอกจากนี้พระยามโนฯ ยังให้มีมติของที่ประชุมว่าที่ประชุมยังเห็นไม่ลงรอยกัน และหากรัฐบาลเห็นชอบและประกาศใช้แผนดังกล่าว ถือว่าปรีดีประกาศโครงการเศรษฐกิจในนามของตนแต่ผู้เดียว: 133–35

ปรีดีขณะเดินทางไปประเทศฝรั่งเศส ปี 2476 หลังความขัดแย้งเรื่องสมุดปกเหลือง
เค้าโครงเศรษฐกิจดังกล่าวถูกคัดค้านอย่างหนักจากกลุ่มอนุรักษนิยมและถูกกล่าวหาว่าเป็นคอมมิวนิสต์ พระยามโนปกรณนิติธาดา ยกพระบรมราชวินิจฉัยของพระบาทสมเด็จพระปกเกล้าเจ้าอยู่หัวที่ทรงไม่เห็นด้วยมาเป็นเครื่องชี้ขาดและตีตกไป: 55–6 สุพจน์ ด่านตระกูลเขียนว่าในสมุดปกเหลืองยังมีแผนตั้งสภาเศรษฐกิจแห่งชาติ หลักประกันสังคมหรือสังคมสงเคราะห์ และการตั้งธนาคารแห่งชาติซึ่งถูกล้มไปพร้อมกับแผนนั้น ในเวลาต่อมามีการจัดตั้งขึ้นทั้งสิ้น: 32

เกิดความขัดแย้งขึ้นตามมาจนนำไปสู่การปิดสภาผู้แทนราษฎรและงดใช้รัฐธรรมนูญบางมาตรา ซึ่งพระบาทสมเด็จพระปกเกล้าเจ้าอยู่หัวมีส่วนสนับสนุนด้วยเพราะทรงวิตกเรื่องการจัดสรรที่ดินใหม่: 19–20 พระยามโนปกรณนิติธาดาแถลงพาดพิงปรีดีว่า: 56

> ระหว่างเวลาที่หลวงประดิษฐ์ เป็นรัฐมนตรีอยู่ในคณะรัฐบาลใหม่นั้นคราวใดที่มีการจับกุมลงโทษจีนที่เป็นคอมมิวนิสต์แล้ว หลวงประดิษฐ์มักจะท้วงว่า ผู้ซึ่งนับถือลัทธิคอมมิวนิสต์ไม่ควรมีความผิด ถ้าได้รับโทษต่อเมื่อใดที่เขายุยงหรือใช้กำลังกายก่อให้เกิดความไม่สงบขึ้นแล้วเมื่อนั้นจึงถือว่าผู้นั้นเป็นผู้ทำผิดกฎหมาย การที่ได้ยินหลวงประดิษฐ์กล่าวอยู่เช่นนี้เสมอ ๆ ทำให้ข้าพเจ้าและรัฐมนตรีบางท่านเกิดระแวงขึ้นมา ถึงโครงการเศรษฐกิจที่หลวงประดิษฐ์รับภาระไปนั้นว่าจะมีเข็มไปในทางคอมมิวนิสต์เสียกระมัง
> 
> 

การโฆษณาความเห็นต่อแผนเค้าโครงเศรษฐกิจของเขาโดยกลุ่มเจ้าและอนุรักษนิยมทำให้เกิดการต่อต้านและมีการแห่ถอนเงินจากธนาคาร การต่อต้านดังกล่าวทำให้ปรีดีเดินทางออกนอกประเทศชั่วคราวเพื่อลดความขัดแย้ง: 58 วันที่ 6 เมษายน พระยามโนปกรณ์เข้าพบปรีดีและแจ้งเขาว่าการให้เขาออกนอกประเทศไปจะเป็นประโยชน์ต่อบ้านเมือง และรัฐบาลจะออกค่าใช้จ่ายให้ 1,000 ปอนด์ต่อปี: 68 ก่อนถึงวันเดินทาง กระทรวงการต่างประเทศออกหนังสือสำคัญให้แก่ปรีดีโดยระบุว่าเขาเดินทางไปเพื่อ "ศึกษาภาวะทางเศรษฐกิจอื่น ๆ": 266–7

เขาเดินทางออกนอกประเทศโดยทางท่าเรือบีไอ ในวันที่ 12 เมษายน 2476 หนังสือพิมพ์ *ศรีกรุง* ลงข่าวว่า มีคนไปส่งปรีดีที่ท่าเรือ 2,000 คน "ด้วยน้ำตาไหลพรากไปตาม ๆ กันเป็นส่วนมาก": 268 พร้อมกับภรรยา และเพื่อนอีก 3 คน เดินทางถึงสิงคโปร์เมื่อวันที่ 15 เมษายน และได้รับการต้อนรับให้พักอยู่กับคหบดีชาวไทยที่พำนักอยู่ที่นั่น: 290 เขาและคณะเดินทางต่อไปยังเมืองท่ามาร์แซย์ของฝรั่งเศส แล้วนั่งรถไฟต่อไปยังกรุงปารีส เขาพำนักอยู่ที่ชานกรุงและพบปะกับนักเศรษฐศาสตร์และนักการเมือง บ้างก็เดินทางไปยังสหราชอาณาจักร: 293 หลังจากนั้นรัฐบาลใหม่ออกกฎหมายต้านคอมมิวนิสต์ ซึ่งทำให้เข้าใจได้ว่าต้องการขัดขวางปรีดีมิให้เดินทางกลับประเทศอีก: 71

### รัฐบาลคณะราษฎร

หลังรัฐประหารเดือนมิถุนายน 2476 ส่งผลให้พระยาพหลพลพยุหเสนา สมาชิกคณะราษฎร เป็นนายกรัฐมนตรี รัฐบาลเรียกตัวปรีดีกลับสยามในเดือนกันยายนปีเดียวกัน สุพจน์ ด่านตระกูลเล่าว่าขณะนั้นปรีดีกำลังศึกษาปริญญาด้านศาสนาและปรัชญา: 61 ส่วนไสว สุทธิพิทักษ์เล่าว่าปรีดีจะขอรัฐบาลเดินทางไปประเทศสเปนซึ่งขณะนั้นมีการปฏิวัติเป็นสาธารณรัฐแล้ว: 300–1 โดยก่อนหน้านั้นรัฐบาลกราบทูลพระบาทสมเด็จพระปกเกล้าเจ้าอยู่หัวว่าจะไม่รื้อฟื้นแผนเค้าโครงเศรษฐกิจอีก: 58–9 ปรีดีเดินทางออกจากท่ามาร์แซย์ในวันที่ 1 กันยายน และถึงประเทศสยามในวันที่ 29 กันยายน โดยมีหลวงธำรงนาวาสวัสดิ์ เลขาธิการคณะรัฐมนตรี เดินทางมาต้อนรับ: 302–4 นับแต่นั้นปรีดีปรากฏชื่ออยู่ในรัฐบาลที่มีนายกรัฐมนตรีเป็นสมาชิกคณะราษฎรสองคน คือ พระยาพหลพลพยุหเสนา และจอมพล ป. พิบูลสงคราม

#### รัฐมนตรีว่าการกระทรวงมหาดไทย

เขาได้รับแต่งตั้งเป็นรัฐมนตรีลอยในวันที่ 1 ตุลาคม 2476: 63 ความไม่พอใจในตัวปรีดีในหมู่อำนาจเก่ายังมีอยู่ จนเป็นชนวนเหตุของกบฏบวรเดชในที่สุด อย่างไรก็ดี กระแสต่อต้านปรีดีเสื่อมกำลังลงหลังกบฏบวรเดชเป็นฝ่ายปราชัย: 60 เมื่อพระยาพหลฯ จะกราบบังคมทูลพระบาทสมเด็จพระปกเกล้าฯ เพื่อมีพระบรมราชโองการแต่งตั้งปรีดีเป็นรัฐมนตรีว่าการกระทรวงมหาดไทย ทรงมีพระราชโทรเลขตอบว่า "ว่าการมหาดไทยไม่ขัดข้อง แต่ถ้าว่าการศึกษา ขัดข้อง": 327 ทีแรกปรีดียังไม่รับเป็นรัฐมนตรีว่าการกระทรวงมหาดไทยเพราะยังมีมลทินเรื่องคอมมิวนิสต์อยู่ มีสมาชิกสภาผู้แทนราษฎรเปิดญัตติให้สอบสวนว่าปรีดีเป็นคอมมิวนิสต์หรือไม่ในวันที่ 25 ธันวาคม 2476: 329 โดยมีหม่อมเจ้าวรรณไวทยากร วรวรรณเป็นประธานกรรมการ ซึ่งคณะกรรมาธิการของสภาผู้แทนราษฎรได้มีมติเอกฉันท์ว่าไม่ได้เป็น: 120 เมื่อพ้นมลทินแล้ว มีการแต่งตั้งเขาเป็นรัฐมนตรีว่าการกระทรวงมหาดไทยในวันที่ 24 มีนาคม 2476 (นับแบบเก่า): 437

เขาเป็นผู้มีบทบาทสำคัญในการร่างพระราชบัญญัติระเบียบราชการบริหารแห่งราชอาณาจักรสยาม พ.ศ. 2476 แบ่งการบริหารราชการแผ่นดินออกเป็นราชการส่วนกลาง ส่วนภูมิภาคและส่วนท้องถิ่น เพื่อกระจายอำนาจสู่ท้องถิ่นให้สอดคล้องกับหลักการประชาธิปไตย และยังร่างพระราชบัญญัติจัดระเบียบเทศบาล พ.ศ. 2476 ถือได้ว่าเป็นผู้ให้กำเนิดระบบเทศบาลในประเทศไทย: 148 สำหรับการจัดระเบียบการปกครองนั้น เนื่องจากเขาเป็นผู้รู้ด้านระเบียบแบบแผนการปกครองและบริหารราชการ จึงได้แนะนำซักซ้อมกับข้าราชการกระทรวงมหาดไทยทุกระดับตั้งแต่ปลัดกระทรวงจนถึงนายอำเภอ: 153 อย่างไรก็ดี แผนงานของเขาถูกขัดขวางจากรัฐมนตรีด้วยกัน เช่น คำขอให้ข้าหลวงประจำจังหวัดและนายอำเภอท้องที่ชายแดนให้ตั้งจากนายทหาร ขณะที่ปรีดีต้องการให้ตั้งจากพลเรือน: 439–41 ไสว สุทธิพิทักษ์เล่าว่าปรีดีจวนเจียนจะเดินทางออกนอกประเทศอยู่แล้วเพื่อรักษาความสามัคคีในหมู่คณะ แต่พระยาพหลฯ มาขอให้อยู่ต่อ: 442

เมื่อพระบาทสมเด็จพระปกเกล้าเจ้าอยู่หัวทรงสละราชสมบัติในปี 2477 (นับแบบเก่า) รัฐบาลที่มีปรีดีเป็นหัวแรงขอความเห็นชอบของสภาผู้แทนราษฎรอัญเชิญพระวรวงศ์เธอ พระองค์เจ้าอานันทมหิดลสืบราชสมบัติต่อ: 106 นอกจากนี้ปรีดียังมีส่วนสำคัญในการคัดเลือกคณะผู้สำเร็จราชการแทนพระองค์ในยุวกษัตริย์: 106–8

ปรีดีขณะให้โอวาทบัณฑิตมหาวิทยาลัยธรรมศาสตร์และการเมืองรุ่นแรก, ปี 2478
ในเวลานั้นเห็นว่าการพัฒนาคนมีความสำคัญมากกว่าแผนโครงการเศรษฐกิจแล้ว: 125 และเขายังเห็นว่าข้าราชการควรมีความรู้นิติศาสตร์ เศรษฐศาสตร์ รัฐศาสตร์และสาขาที่เกี่ยวข้อง เรียกว่า "จริยศาสตร์": 96 จึงได้สถาปนามหาวิทยาลัยวิชาธรรมศาสตร์และการเมือง (มธก.) ขึ้นเมื่อ 27 มิถุนายน 2477 เขามีบทบาทเป็นผู้ร่างโครงการ หาที่ตั้ง และวางหลักสูตร: 126 เกิดจากการรวมโรงเรียนกฎหมาย กระทรวงยุติธรรมกับคณะนิติศาสตร์และรัฐศาสตร์ของจุฬาลงกรณ์มหาวิทยาลัย: 96 เขาได้รับแต่งตั้งเป็นผู้ประศาสน์การ (ปี 2477–2490) โดยตั้งใจให้เป็นมหาวิทยาลัยตลาดวิชาให้ราษฎรมีความเสมอภาคในการเข้าถึงการศึกษา เงินทุนของมหาวิทยาลัยอาศัยเงินค่าสมัครเข้าเรียนของนักศึกษาและดอกผลของธนาคารแห่งเอเชียเพื่อพาณิชยกรรมและอุตสาหกรรมซึ่งปรีดีเป็นผู้ก่อตั้ง โดยให้มหาวิทยาลัยถือหุ้นถึง 80%: 126 นอกจากนี้ปรีดียังได้ยกกิจการโรงพิมพ์นิติสาส์นของตนให้มหาวิทยาลัยเพื่อพิมพ์ตำรา: 22 ต่อมา มธก. ถูกกล่าวหาว่าเป็นฐานอำนาจของปรีดีเพื่อใช้แข่งขันกับจอมพล ป. พิบูลสงครามที่มีฐานอำนาจในกองทัพ: 96

ปรีดีมีความสนใจตั้งองค์การของรัฐที่มีหน้าที่พิทักษ์ประโยชน์ของราษฎร ให้ยกฐานะกรมร่างกฎหมายเป็นคณะกรรมการกฤษฎีกาเป็นองค์การอิสระไม่ขึ้นกับกระทรวงยุติธรรม การแต่งตั้งคณะกรรมการกฤษฎีกาต้องได้รับความเห็นชอบของสภา: 149 ทำหน้าที่ยกร่างกฎหมายและเป็นที่ปรึกษากฎหมายของแผ่นดิน ทั้งยังพยายามผลักดันให้คณะกรรมการกฤษฎีกาทำหน้าที่ศาลปกครองอีกด้วย แต่ความพยายามประสบอุปสรรคมาโดยตลอด: 23 ให้ยกกรมตรวจเงินแผ่นดินเป็นสำนักงานการตรวจเงินแผ่นดินมีหน้าที่ตรวจตราการใช้จ่ายของราชการทุกส่วนตามกฎหมาย โดยไม่ต้องฟังคำสั่งผู้บังคับบัญชาเหมือนแต่ก่อน: 151–2 มีการปรับปรุงกลไกการปกครอง โดยออกพระราชบัญญัติระเบียบข้าราชการพลเรือน พระราชบัญญัติระเบียบข้าราชการตุลาการ และพระราชบัญญัติจัดระเบียบป้องกันราชอาณาจักร: 152

เขายังจัดทำกฎหมายว่าด้วยครอบครัว มรดก กฎหมายวิธีพิจารณาความแพ่งและอาญา และกฎหมายว่าด้วยพระธรรมนูญศาลยุติธรรม ซึ่งความสำเร็จในครั้งนี้มีผลสืบเนื่องกับการประกาศใช้ประมวลกฎหมาย และความสำเร็จในการเจรจาขอแก้ไขสนธิสัญญาไม่เป็นธรรมกับต่างประเทศดังที่จะกล่าวต่อไปด้วย: 172–3

วันหนึ่งที่ประชุมคณะรัฐมนตรีพบว่ารัฐบาลชุดก่อนสมัยสมบูรณาญาสิทธิราชย์ไปกู้จากต่างประเทศโดยเสียดอกเบี้ยสูงมาก ปรีดีรับไปเจรจาขอลดอัตราดอกเบี้ยเงินกู้ดังกล่าวพร้อมกับไปเจริญสัมพันธไมตรีกับต่างประเทศ: 442–4 เขาออกเดินทางไปถึงนครตรีเยสเต ราชอาณาจักรอิตาลี ในเดือนตุลาคม 2479 โดยมุสโสลินีสัญญาจะยกเลิกสัญญาอันไม่เป็นธรรมโดยเร็วที่สุด: 446–7 สำหรับการเจรจากับสาธารณรัฐฝรั่งเศส นาซีเยอรมนีและสหราชอาณาจักรนั้นเพียงแต่ได้รับคำตอบว่าจะไปพิจารณาแก้ไขสนธิสัญญาอันไม่เป็นธรรม แต่เซอร์ ซามูเอล ฮอร์ (Samuel Hoare) ตกลงลดดอกเบี้ยเงินกู้ให้: 447–9 คือ ลดจากร้อยละ 6 เหลือร้อยละ 4 ทำให้ประหยัดงบประมาณได้ 600,000–700,000 บาทต่อปีในระยะเวลา 30 ปี: 127 รัฐสภาแสดงความขอบคุณปรีดีในโอกาสดังกล่าว: 127 ต่อมา ปรีดีเข้าพบรัฐมนตรีว่าการกระทรวงการต่างประเทศสหรัฐ คอร์ดัล ฮัลที่กรุงวอชิงตัน และได้รับคำตอบว่ายกเลิกสนธิสัญญาไม่เป็นธรรมโดยเร็ว สุดท้ายเขาเข้าเฝ้าจักรพรรดิฮิโรฮิโตะแห่งญี่ปุ่นและนายกรัฐมนตรีญี่ปุ่น เขาปฏิเสธเข้ากับนโยบายผิวเหลือง-ผิวขาว แต่ในเรื่องสนธิสัญญาไม่ธรรมญี่ปุ่นยอมยกเลิก: 449–51

#### รัฐมนตรีว่าการกระทรวงการต่างประเทศ

ปรีดีขณะเดินทางไปเจรจาแก้ไขสนธิสัญญากับชาติยุโรป, ปี 2481
เมื่อจัดระเบียบวางแผนให้กระทรวงมหาดไทยแล้ว เขามอบหมายงานต่อให้พลเรือตรี ถวัลย์ ธำรงนาวาสวัสดิ์: 153 ส่วนตัวเขาหันมารับตำแหน่งรัฐมนตรีว่าการกระทรวงการต่างประเทศในวันที่ 12 กุมภาพันธ์ 2478 (นับแบบเก่า) ปรีดีมีนโยบายเป็นมิตรกับทุกประเทศ และดำริปลดเปลื้องพันธกรณีของประเทศจากสนธิสัญญาอันไม่เป็นธรรม ได้แก่ สิทธิถอนคดีของกงสุลต่างประเทศจนกว่าออกประมวลกฎหมายแล้ว 5 ปี ซึ่งเป็นการเสียเอกราชทางการศาล การถูกจำกัดด้านเอกราชทางเศรษฐกิจ เช่น การห้ามเก็บอากรศุลกากรสินค้าบางชนิด การให้สัญชาติอังกฤษและฝรั่งเศสแก่คนในบังคับอังกฤษและฝรั่งเศสที่เกิดในประเทศ และห้ามเก็บอากรศุลกากรในแม่น้ำโขง เป็นต้น: 471

ปรีดีเจรจาเรื่องสนธิสัญญาทางไมตรี พาณิชย์และการเดินเรือใหม่และสิ้นสุดลงในเดือนพฤศจิกายน 2479 นานาประเทศลงนามในสนธิสัญญาฉบับใหม่ในปี 2480 ได้แก่ สวิตเซอร์แลนด์ เบลเยียม สวีเดน เดนมาร์ก สหรัฐ นอร์เวย์ สหราชอาณาจักร อิตาลี ฝรั่งเศส (รวมการยกเลิกการห้ามเก็บภาษีศุลกากรในเขต 25 กิโลเมตรจากชายแดนด้วย) ญี่ปุ่นและเยอรมนี: 474–5 โดยเจรจาขอยกเลิกสิทธิถอนคดี: 158–60 ส่วนเรื่องอัตราศุลกากร ปรีดีเจรจาแก้ไขสนธิสัญญาจนเริ่มจากสหรัฐในปี 2463 แม้ยังมีการกำหนดเพดานสูงสุดของภาษีศุลกากรที่สยามสามารถเรียกเก็บได้อยู่เป็นเวลา 10 ปี จนในช่วงปี 2480–1 สนธิสัญญาใหม่ทำให้ไทยมีอิสระเต็มที่ทางรัษฎากร: 162 ความชอบในการแก้ไขสนธิสัญญากับต่างประเทศทำให้รัฐบาลขอพระราชทานเหรียญดุษฎีมาลา เข็มราชการแผ่นดินให้เป็นบำเหน็จ: 170–1 เขายังมีส่วนเจรจาปักปันเขตแดนใหม่กับบริเตน ทำให้สยามได้ดินแดนเพิ่มขึ้นในแม่น้ำลายที่จังหวัดเชียงราย และดินแดนที่อยู่ในลุ่มแม่น้ำปากจั่นที่จังหวัดระนอง: 173

เมื่อพระยาพหลพลพยุหเสนาลาออกจากตำแหน่งนายกรัฐมนตรีและไม่ขอรับตำแหน่งอีกในปี 2481 กลุ่มคณะราษฎรเสนอชื่อบุคคลเพื่อรับตำแหน่งนายกรัฐมนตรีรวม 4 คน รวมทั้งปรีดีด้วย แต่ผลปรากฏว่าแพ้หลวงพิบูลสงคราม เชื่อว่าสาเหตุส่วนหนึ่งเป็นเพราะปรีดีมีความคิดก้าวหน้าและถูกมองว่านิยมระบอบสาธารณรัฐ: 70–1 อีกส่วนหนึ่งคือจำเป็นต้องเตรียมการป้องกันประเทศท่ามกลางสถานการณ์โลกที่ผันผวน: 124

#### รัฐมนตรีว่าการกระทรวงการคลัง

ปรีดี พนมยงค์ในคณะรัฐมนตรี ป. พิบูลสงคราม
เมื่อปรีดีเป็นรัฐมนตรีว่าการกระทรวงการคลังในปี 2481 เขาประกาศใช้พิกัดอัตราอากรศุลกากรใหม่หลังเจรจายกเลิกอัตราเดิมไปแล้วก่อนหน้านี้: 179 เขาลดหรือเลิกเก็บอากรศุลกากรสินค้าบางประเภทเพื่อส่งเสริมการนำเข้า เช่น สินค้าเพื่ออุดหนุนเกษตรกรรมหรืออุตสาหกรรม การแพทย์ วิทยาศาสตร์และการศึกษา เป็นต้น ทั้งมีการเปลี่ยนให้เก็บภาษีขาออกเป็นตามราคา โดยยอมลดรายได้จากภาษีขาออกเพื่อให้ชาวนาส่งออกข้าวได้มากขึ้น: 486–7 เขายังปฏิรูปโดยตัดภาษีที่มีอัตราถอยหลัง ประกอบด้วยภาษีรัชชูปการ อากรค่านา อากรสวน ภาษีไร่อ้อยและภาษีไร่ยาสูบซึ่งจะทำให้งบประมาณขาดดุลประมาณ 12 ล้านบาทต่อปี: 491 และเพิ่มรายได้โดยการปรับปรุงภาษีที่มีอยู่แล้วให้มีความเป็นธรรมมากขึ้น ประกอบด้วยภาษีเงินได้ ภาษีโรงค้า ภาษีธนาคาร อากรสแตมป์ และเพิ่มอากรใหม่ ประกอบด้วยอากรมหรสพ เงินช่วยบำรุงท้องที่ (เสียให้ราชการท้องถิ่น) เงินช่วยบำรุงการประถมศึกษา จนสุดท้ายมีการประมวลเป็นประมวลรัษฎากรในวันที่ 1 เมษายน 2482: 491–4 ผลทำให้รายได้ภาครัฐเพิ่มขึ้นร้อยละ 25 (132 ล้านบาทในปี 2481 เป็น 194 ล้านบาทในปี 2484): 128

สำหรับรายได้ที่ยังขาดดุลอยู่นั้น ปรีดีเพิ่มอากรศุลกากรสินค้าที่ผลิตได้เองในประเทศเพื่อสนับสนุนอุตสาหกรรม และเพิ่มภาษีสรรพสามิตโดยเรียกเก็บจากสุรา รัฐผูกขาดและจำหน่ายฝิ่นเพื่อหวังลดการบริโภค: 500–1 มีการขยายชลประทานเพื่อส่งเสริมการทำนาเกลือ: 193 เขายังส่งเสริมให้รัฐบาลร่วมลงทุนในเขตดังกล่าวและประกันรับซื้อเกลือสมุทร: 129 เขาให้กรมสรรพสามิตซื้อบริษัทบริติชอเมริกันทูแบโก ซึ่งมีการออกกฎหมายให้รัฐบาลผูกขาดยาสูบ: 502–3 อีกทั้งเข้าเป็นเจ้าของโรงงานสุรา เช่น โรงงานสุราบางยี่ขัน เป็นต้น: 192 ปรีดีศึกษาเรื่องยาสูบอย่างใกล้ชิด จนมีหนังสือพิมพ์ลงข่าวว่าเขาทดลองผสมยาสูบและสูบเองจนมึนเมา: 503 ปรีดียังสั่งให้ตรวจสอบทรัพย์สินส่วนพระมหากษัตริย์ จนเกิดคดีแพ่งระหว่างสำนักงานทรัพย์สินส่วนพระมหากษัตริย์กับพระบาทสมเด็จพระปกเกล้าเจ้าอยู่หัว: 133

ปรีดีแสดงทองคำแท่งที่รัฐบาลซื้อมาแก่ผู้แทนสื่อมวลชน, ปี 2483
ต่อมาก็ได้รื้อฟื้นเรื่องการจัดตั้งธนาคารกลางหรือธนาคารแห่งชาติมาพิจารณาใหม่อย่างจริงจัง โดยเริ่มจากจัดตั้งสำนักงานธนาคารชาติไทยขึ้นก่อน มีหน้าที่เหมือนธนาคารพาณิชย์อย่างเดียว และเร่งฝึกพนักงาน ต่อมาจึงจัดตั้งธนาคารชาติไทยขึ้นในปี 2483 ซึ่งมีหน้าที่ออกธนบัตรเพิ่มขึ้นมาด้วย: 525–8 ในเวลานั้นเป็นช่วงใกล้สงครามโลกครั้งที่สองปะทุขึ้น ปรีดีคาดการณ์ว่าเงินปอนด์สเตอร์ลิงซึ่งสยามประเทศใช้เป็นทุนสำรองระหว่างประเทศอยู่ในขณะนั้นอาจมีมูลค่าลดลงได้ จึงนำเงินปอนด์ไปซื้อทองคำแท่งมาเก็บสำรองแทน นอกจากนี้ยังแลกเปลี่ยนเป็นสกุลดอลลาร์สหรัฐ: 144–5: 512–20 ธุรกรรมครั้งนั้นทำให้รัฐบาลได้กำไร 5.05 ล้านบาท: 131 ทุนนี้เป็นทุนตั้งต้นของสำนักงานธนาคารชาติไทยโดยไม่ต้องพึ่งงบประมาณแผ่นดินแม้แต่บาทเดียว: 131 ปรีดีได้ฝากทองคำบางส่วนไว้ในต่างประเทศ ประกอบด้วยบริเตน สหรัฐและญี่ปุ่น ซึ่งในเวลาต่อมาจะเป็นทุนสำหรับขบวนการเสรีไทยในต่างประเทศด้วย: 182 เขาริเริ่มการจัดทำงบประมาณแผ่นดินให้เป็นแบบแผนและให้ขึ้นกับความเห็นชอบของสภาผู้แทนราษฎร: 182

ในปี 2482 เกิดกรณีพิพาทอินโดจีน เขาดำริจะเรียกร้องดินแดนของอินโดจีนคืนแก่สยามด้วยวิถีทางตามกฎหมาย แต่จอมพล ป. พิบูลสงคราม นายกรัฐมนตรี เลือกใช้วิธีทวงดินแดนด้วยกำลังแทน: 193 ช่วงก่อนสงครามเขาขัดขวางคำขอกู้ของรัฐบาลญี่ปุ่น โดยกำหนดเงื่อนไขให้ญี่ปุ่นชำระคืนเป็นทองคำแท่ง ทำให้ญี่ปุ่นไม่พอใจมาก และมองว่าปรีดีเป็นตัวการขัดขวาง: 143

นอกจากนี้ เขายังเป็นผู้มีบทบาทในการปฏิรูปการปกครองของสงฆ์โดยร่างพระราชบัญญัติสงฆ์ พ.ศ. 2484 ใช้แทนพระราชบัญญัติคณะสงฆ์ ร.ศ. 121 ทำให้การปกครองสงฆ์เป็นประชาธิปไตย

บทบาทในช่วงสงครามโลกครั้งที่สอง
-------------------------------

### ผู้สำเร็จราชการแทนพระองค์

เมื่อญี่ปุ่นเคลื่อนพลเข้าประเทศไทยในวันที่ 8 ธันวาคม 2484 ปรีดีกับดิเรก ชัยนาม รัฐมนตรีว่าการกระทรวงการต่างประเทศขณะนั้น เป็นผู้คัดค้านการยอมให้ทัพญี่ปุ่นเคลื่อนทัพผ่านประเทศของทูตญี่ปุ่น และคัดค้านการเข้าเป็นพันธมิตรกับญี่ปุ่น: 206–7 ปรีดีพ้นจากตำแหน่งรัฐมนตรีว่าการกระทรวงการคลังและรับตำแหน่งผู้สำเร็จราชการแทนพระบาทสมเด็จพระเจ้าอยู่หัวอานันทมหิดลในวันที่ 16 ธันวาคม 2484 ซึ่งเป็นตำแหน่งที่ถูกมองว่าไร้อำนาจ โดยมติของสภาผู้แทนราษฎร การแต่งตั้งนี้มีมูลเหตุมาจากความขัดแย้งส่วนตัวระหว่างปรีดีกับจอมพล ป. พิบูลสงคราม ตลอดจนอิทธิพลบีบบังคับของญี่ปุ่นเนื่องจากปรีดีในฐานะรัฐมนตรีว่าการกระทรวงการคลังขัดขวางมิให้ญี่ปุ่นนำเงินสกุลเยนมาแลกเงินบาทเพื่อใช้ซื้อเสบียงเลี้ยงกองทัพญี่ปุ่น และไม่ยอมให้กู้ยืมเงินบาท: 204–5, 208–9: 537–8, 540 คล้อยหลังปรีดีพ้นจากตำแหน่งรัฐมนตรี รัฐบาลก็ได้ทำสัญญาเป็นพันธมิตรทางทหารกับญี่ปุ่นในวันที่ 21 ธันวาคม และเมื่อรัฐบาลประกาศสงครามต่อสหราชอาณาจักรและสหรัฐเมื่อวันที่ 25 มกราคม 2485 ปรีดีในฐานะหนึ่งในคณะผู้สำเร็จราชการแทนพระองค์หลีกเลี่ยงการร่วมลงนามในประกาศสงคราม อันจะทำให้ประกาศไม่มีผลสมบูรณ์: 212 ระหว่างสงคราม ปรีดีถวายความปลอดภัยให้แก่พระบรมวงศานุวงศ์โดยจัดให้ไปพำนักอยู่ที่พระราชวังบางปะอิน: 566

ช่วงเดือนกุมภาพันธ์ 2486 ปรีดีได้รับคำสั่งจากจอมพล ป. พิบูลสงครามในฐานะผู้บัญชาการทหารสูงสุด ให้ไปประจำกองบัญชาการทหารสูงสุดในฐานะผู้เชี่ยวชาญทางกฎหมาย แต่เขาไม่ยอมปฏิบัติตามเพราะเห็นว่าการสั่งผู้สำเร็จราชการเป็นโมฆะตามกฎหมาย ในที่สุดปรีดีได้รับการอารักขาจากทหารเรือ: 547–9 ในวันที่ 22 กันยายน 2486 จอมพล ป. ตั้งกรรมการสอบสวนปรีดีโดยกล่าวหาว่าเขาว่าแผนจะจับตนเพื่อเป็นการต่อต้านญี่ปุ่น แต่รอดพ้นจากข้อหาไปได้อย่างหวุดหวิด: 553

ปรีดีเป็นผู้มีบทบาทสำคัญผลักดันให้ควง อภัยวงศ์ เป็นนายกรัฐมนตรีในปี 2487 หลังรัฐบาลจอมพล ป. ลาออกจากตำแหน่งเนื่องจากแพ้เสียงร่างพระราชบัญญัติสำคัญ 2 ฉบับ: 224 เขายังแต่งตั้งพลเอก พจน์ พหลโยธินเป็นรัฐมนตรีลอย, แม่ทัพใหญ่ (แทนตำแหน่งผู้บัญชาการทหารสูงสุดที่ถูกยกเลิกไป) และผู้บัญชาการทหารบก ตลอดจนตั้งให้จอมพล ป. พิบูลสงครามเป็นที่ปรึกษาราชการแผ่นดิน เพื่อป้องกันรัฐประหาร: 230–6

### หัวหน้าขบวนการเสรีไทย

|  |
| --- |
| 123 |
| ผู้นำเสรีไทยในประเทศ

|  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 

|  |  |
| --- | --- |
| 1 | ปรีดี พนมยงค์ |
| 2 | อดุล อดุลเดชจรัส |

 | 

|  |  |
| --- | --- |
| 3 | หม่อมราชวงศ์เสนีย์ ปราโมช |

 |

 |

ปรีดี พนมยงค์เป็นผู้นำจัดตั้งองค์การต่อต้านญี่ปุ่นหรือขบวนการเสรีไทยในประเทศ: 195–200 ทวี บุณยเกตุ เล่าว่า ปรีดีติดต่อฝ่ายสัมพันธมิตรแล้วส่งคนออกนอกประเทศเป็นสาย ๆ และดำริแผนให้ทวีได้รับเลือกเป็นประธานสภาผู้แทนราษฎรแล้วจัดตั้งรัฐบาลพลัดถิ่นนอกประเทศ แต่จอมพล ป. ขัดขวาง: 215–7 เมื่อแผนตั้งรัฐบาลพลัดถิ่นไม่สำเร็จ จึงเปลี่ยนมาใช้วิธีตั้งขบวนการเสรีไทยในประเทศ ซึ่งสำนักงานบริการด้านยุทธศาสตร์ (โอเอสเอส) และหน่วย 136 ที่เป็นฝ่ายข่าวกรองของสหรัฐ และบริเตนในอินเดียตามลำดับ ตั้งรหัสนามให้ว่า "รู้ธ" (Ruth) ทั้งสองประเทศก็ขอส่งตัวแทนมาขอตั้งหน่วยปฏิบัติการลับในพระนครด้วย: 218–9

ในเดือนพฤษภาคม 2488 ปรีดีแจ้งให้รัฐมนตรีว่าการกระทรวงการต่างประเทศทราบว่า ไทยจะใช้อุบายบอกเลิกสัญญาต่าง ๆ กับญี่ปุ่น: 556: 236–7 และเสรีไทยจำนวน 8 หมื่นคนทั่วประเทศพร้อมที่จะลุกฮือขึ้นเพื่อทำสงครามกับทหารญี่ปุ่นอย่างเปิดเผย แต่ฝ่ายสัมพันธมิตรได้ร้องขอให้ชะลอแผนนี้ไว้ก่อน อย่างไรก็ดี สำหรับการเจรจาการเมืองเรื่องการรับรองเอกราชของไทยนั้น สหราชอาณาจักรไม่ยอมตอบ สุดท้ายมีการกำหนดวันที่ 1 กันยายน 2488 เป็นวันจับอาวุธลุกขึ้นสู่กับทหารญี่ปุ่นในประเทศ: 557–8 อย่างไรก็ดี จักรวรรดิญี่ปุ่นยอมจำนนต่อฝ่ายสัมพันธมิตรในวันที่ 15 สิงหาคมก่อนวันลงมือ

บทบาททางการเมืองหลังสงครามโลกครั้งที่สอง
----------------------------------------

### ประกาศสันติภาพ

ปรีดีประกาศสันติภาพในปี 2488
วันที่ 16 สิงหาคม 2488 ปรีดี พนมยงค์ ในฐานะผู้สำเร็จราชการแทนพระองค์ ออกประกาศสันติภาพ ใจความว่าการประกาศสงครามต่อสหรัฐและบริเตนใหญ่เมื่อวันที่ 25 มกราคม 2485 เป็นโมฆะ และประเทศไทยพร้อมที่จะให้ความร่วมมือกับสหประชาชาติในการสถาปนาสันติภาพในโลกนี้ ต่อมารัฐบาลได้ประกาศให้วันที่ 16 สิงหาคม ของทุกปีเป็นวันสันติภาพไทย: 202–9 ภายหลังประกาศสันติภาพ ปรีดีประกาศยกเลิกขบวนการเสรีไทย

เมื่อญี่ปุ่นยอมจำนน จอมพล เจียง ไคเชก หัวหน้ารัฐบาลชาตินิยมจีนเรียกร้องจะเข้ามาปลดอาวุธทหารญีปุ่นที่อยู่เหนือเส้นขนานที่ 16 องศาเหนือ หรือเกือบครึ่งประเทศ ปรีดีได้ขอแฮร์รี ทรูแมน ประธานาธิบดีสหรัฐให้ยับยั้งคำขอดังกล่าวได้สำเร็จ: 587–8 ฝ่ายสัมพันธมิตรเรียกร้องให้ไทยจับตัวผู้ที่ถูกระบุตัวเป็นอาชญากรสงครามไปขึ้นศาลทหารระหว่างประเทศสำหรับตะวันออกไกลในประเทศญี่ปุ่น: 597 ด้านจอมพล ป. พิบูลสงครามก็เขียนจดหมายถึงปรีดีขอให้ฝ่ายหลังช่วยเหลือ: 139–40 สุดท้ายด้วยการเจรจาของปรีดีทำให้ไทยได้รับความยินยอมให้มีกฎหมายอาชญากรสงครามของไทยโดยเฉพาะมาใช้บังคับ และจัดตั้งศาลอาชญากรสงครามขึ้นในประเทศไทย: 598

ฝ่ายสัมพันธมิตรแจ้งให้ปรีดีทราบว่า สัมพันธมิตรไม่ถือว่าประเทศไทยเป็นผู้แพ้สงคราม ประเทศไทยไม่ต้องถูกยึดครอง รัฐบาลไทยไม่ต้องยอมจำนน กองทัพไทยไม่ต้องวางอาวุธ และให้รีบออกแถลงการณ์ปฏิเสธการประกาศสงครามระหว่างไทยกับสัมพันธมิตร เพื่อลบล้างข้อผูกพันทั้งหลายที่รัฐบาลจอมพล ป. พิบูลสงคราม ได้ทำไว้กับญี่ปุ่น

เมื่อบ้านเมืองสงบเรียบร้อยดีแล้วปรีดี พนมยงค์จึงขออัญเชิญสมเด็จพระเจ้าอยู่หัวอานันทมหิดลเสด็จนิวัติประเทศไทยเพื่อทรงบริหารราชการแผ่นดินด้วยพระองค์เองต่อไป โดยได้เสด็จกลับถึงพระนครวันที่ 5 ธันวาคม 2488 สมเด็จพระเจ้าอยู่หัวมีพระราชดำรัสตอบปรีดีที่ไปเฝ้ารับเสด็จบางตอนว่า "ข้าพเจ้าขอขอบใจท่านเป็นอันมากที่ได้ปฏิบัติกรณียกิจแทนข้าพเจ้า ด้วยความซื่อสัตย์สุจริตต่อข้าพเจ้าและประเทศชาติ ข้าพเจ้าขอถือโอกาสนี้ แสดงไมตรีจิตในคุณงามความดีของท่าน ที่ส่งเสริมความเจริญรุ่งเรืองให้แก่ประเทศชาติ และช่วยบำรุงรักษาความเป็นเอกราชของชาติไว้": 33 ด้วยคุณูปการที่เป็นผู้นำในการกอบกู้บ้านเมืองในยามคับขัน พระบาทสมเด็จพระเจ้าอยู่หัวอานันทมหิดลจึงมีพระบรมราชโองการโปรดเกล้าฯ ยกย่องปรีดี พนมยงค์ในฐานะรัฐบุรุษอาวุโส ลงในราชกิจจานุเบกษาวันที่ 8 ธันวาคม 2488 ในโอกาสนี้พระบาทสมเด็จพระเจ้าอยู่หัวได้ทรงพระกรุณาโปรดเกล้าฯ พระราชทานเครื่องราชอิสริยาภรณ์อันเป็นโบราณมงคลนพรัตนราชวราภรณ์ ซึ่งเป็นเครื่องราชอิสริยาภรณ์ชั้นสูงสุดที่สามัญชนพึงได้รับพระราชทานแก่เขา เมื่อวันที่ 11 ธันวาคม 2488

### นายกรัฐมนตรีและทูตสันถวไมตรี

ปรีดีกับสมเด็จพระเจ้าอยู่หัวอานันทมหิดล ในปี 2489
หลังสงคราม ปรีดีพยายามรักษาฐานอำนาจของตนผ่านการควบคุมตำรวจ สารวัตรทหารและกลุ่มเสรีไทย: 202 ซึ่งสถานเอกอัครราชทูตอเมริกันวิจารณ์ว่า อาวุธในมือเสรีไทยเป็น "คลังแสงส่วนตัวของกองทัพส่วนตัว": 202 ในเดือนมกราคม 2489 หลังการเลือกตั้งใหม่แทนสภาชุดเดิมที่ยุบไปหลังสงครามยุติ ปรีดีด้วยเห็นว่าความคิดทางการเมืองของควงเปลี่ยนไปจากคณะปฏิวัติเดิมแล้ว จึงสนับสนุนให้ดิเรก ชัยนามเป็นนายกรัฐมนตรี แต่แพ้เสียงควง อภัยวงศ์ พรรคประชาธิปัตย์จึงได้จัดตั้งรัฐบาลช่วงสั้น ๆ ระหว่างเดือนมกราคมถึงมีนาคม 2489 ต่อมา รัฐบาลไม่เห็นด้วยกับร่างกฎหมายที่ผ่านสภา จึงลาออกจากตำแหน่ง พรรคสหชีพและพรรคแนวรัฐธรรมนูญสนับสนุนปรีดีให้ดำรงตำแหน่งนายกรัฐมนตรี คนที่ 7: 250 เขาเจรจาแก้ไขความตกลงสมบูรณ์แบบในข้อที่ไทยจะต้องส่งข้าวเปล่าให้แก่สหราชอาณาจักร กลายเป็นต้องซื้อข้าวไทยแทน: 251 เขาเป็นผู้ก่อตั้งหอสมุดดำรงราชานุภาพ: 48 รัฐธรรมนูญแห่งราชอาณาจักรไทย พุทธศักราช 2489 ที่ได้ชื่อว่าเป็นประชาธิปไตยมากที่สุดเนื่องจากสมาชิกสภาผู้แทนราษฎรและพฤฒสภามาจากการเลือกตั้งทั้งสองสภา ก็ได้ประกาศใช้ในสมัยของเขาด้วย ผู้แทนทางทูตอเมริกันประเมินว่า นโยบายของรัฐบาลเขา "ไม่มีสังคมนิยมเจือปน" จะมีก็แต่การสนับสนุนสหกรณ์เกษตรกรและรัฐวิสาหกิจเท่านั้น: 188

วันที่ 9 มิถุนายน 2489 สมเด็จพระเจ้าอยู่หัวอานันทมหิดลเสด็จสวรรคต รัฐบาลปรีดีที่เพิ่งชนะเลือกตั้งตามรัฐธรรมนูญฉบับใหม่ จึงขอความเห็นชอบต่อรัฐสภาให้อัญเชิญพระเจ้าน้องยาเธอ เจ้าฟ้าภูมิพลอดุลยเดช ขึ้นครองราชย์สืบสันตติวงศ์ต่อไป เมื่อสภามีมติเห็นชอบแล้ว ปรีดีก็ลาออกจากตำแหน่งนายกรัฐมนตรีในวันที่ 11 มิถุนายน 2489 แต่สภาผู้แทนราษฎรก็สนับสนุนให้ปรีดีดำรงตำแหน่งตามเดิม: 122–9 เขายังได้รับเลือกตั้งเป็นสมาชิกพฤฒสภาช่วงสั้น ๆ ก่อนลาออกไปสมัครรับเลือกตั้งเป็นสมาชิกสภาผู้แทนราษฎร จังหวัดพระนครศรีอยุธยา เขต 2 ซึ่งเขาได้รับเลือกตั้งเพราะไม่มีผู้อื่นลงสมัครแข่ง: 259 สำหรับบทบาทของปรีดีในกรณีสวรรคต ส. ศิวรักษ์เขียนว่า เขาปกป้องเชื้อพระวงศ์ที่ประพฤติผิด และไม่ได้ให้อธิบดีกรมตำรวจและรัฐมนตรีว่าการกระทรวงมหาดไทยชันสูตรพระศพแต่แรก และจับกุมผู้ทำลายหลักฐาน: 5–6

กรณีสวรรคตของพระบาทสมเด็จพระเจ้าอยู่หัวอานันทมหิดลได้ทำให้ศัตรูทางการเมืองของปรีดี ซึ่งประกอบด้วยกลุ่มทหารสายจอมพล ป. พิบูลสงคราม ที่สูญเสียอำนาจหลังสงครามโลกครั้งที่สอง พรรคการเมืองฝ่ายค้านนำโดย พรรคประชาธิปัตย์: 54 และกลุ่มอำนาจเก่า ฉวยโอกาสนำมาใช้ทำลายปรีดีทางการเมือง โดยการกระจายข่าวไปตามหนังสือพิมพ์ และสถานที่ต่าง ๆ รวมทั้งส่งคนไปตะโกนในศาลาเฉลิมกรุงว่า *"ปรีดีฆ่าในหลวง"*: 54–55: 668 และนำไปสู่การลาออกจากตำแหน่งนายกรัฐมนตรีของเขาในเดือนสิงหาคม 2489 โดยหลังจากนั้นหลวงธำรงนาวาสวัสดิ์ได้รับการสนับสนุนจากกลุ่มปรีดีให้ขึ้นเป็นนายกรัฐมนตรีแทน: 129–134

ต้นเดือนพฤศจิกายน 2489 ภายหลังจากที่ปรีดีลาออกจากตำแหน่งนายกรัฐมนตรีแล้ว ก็ได้รับเชิญจากรัฐบาลหลายประเทศให้ไปเยือนประเทศเหล่านั้น รัฐบาลไทยทราบจึงแต่งตั้งเขาเป็นทูตสันถวไมตรี โดยได้ไปเยือนประเทศจีนเป็นแห่งแรก จากนั้นก็ไปฟิลิปปินส์ สหรัฐ อังกฤษ ฝรั่งเศส สวิตเซอร์แลนด์ เดนมาร์ก สวีเดน และนอร์เวย์ รวม 9 ประเทศ และกลับมาถึงกรุงเทพมหานคร เมื่อวันที่ 20 กุมภาพันธ์ 2490 ประเทศไทยเข้าเป็นสมาชิกสหประชาชาติลำดับที่ 55 ในวันที่ 16 ธันวาคม 2489 โดยปรีดีใช้สายสัมพันธ์ส่วนตัวกับผู้นำประเทศฝรั่งเศสและสหภาพโซเวียตมิให้ทั้งสองประเทศนี้ในฐานะสมาชิกถาวรของคณะมนตรีความมั่นคงแห่งสหประชาชาติใช้อำนาจยับยั้งการสมาชิกเข้าเป็นสมาชิกของไทย: 260–1

เขายังได้มีข้อเสนอแนะด้านการพัฒนาเกษตรกรรมแก่รัฐบาล เช่น ส่งเสริมการผสมพันธุ์ฝ้าย การใช้เครื่องจักรช่วยในการกสิกรรม จัดระเบียบอุตสาหกรรมเลี้ยงสัตว์และการจับปลาใหม่ ส่งเสริมโครงการสร้างบ้านเป็นงานอาคารสงเคราะห์ สร้างสวนสาธารณะ ส่งเสริมการท่องเที่ยวจากต่างประเทศ: 747–50 เขาเสนอให้สร้างเขื่อนชัยนาทโดยรัฐบาลก็เห็นชอบข้อเสนอดังกล่าว: 756 ในปี 2490 ปรีดีพยายามขอการสนับสนุนจากชาติตะวันตกแก่รัฐบาลเขา แต่นอกเหนือจากนั้น ยังเป็นไปเพื่อขอการสนับสนุนแก่บริษัทเขาและเขื่อนชัยนาท นอกจากนี้ยังเป็นผู้นำคนแรกที่ขอรับการช่วยเหลือทางเศรษฐกิจและทหารจากสหรัฐ: 203–4 เขายังพยายามเข้าเป็นพันธมิตรทางทหารของสหรัฐ และขอที่ปรึกษาทางทหารมาเพื่อปรับปรุงกองทัพไทย แต่สหรัฐปฏิเสธว่าไม่ได้รับอนุมัติจากรัฐสภา: 204 อย่างไรก็ดี เขามีความสัมพันธ์อันดีกับฝ่ายเรียกร้องเอกราชในเอเชียตะวันออกเฉียงใต้ โดยเฉพาะเวียดนาม โดยผู้แทนเวียดนามระบุว่า มีความปรารถนาก่อตั้งสหพันธ์ชาติเอเชียตะวันออกเฉียงใต้ และเชื่อว่าปรีดีจะเป็นหัวหน้าสหพันธ์ดังกล่าวโดยธรรมชาติ: 205

ลี้ภัย
------

ปรีดีลี้ภัยที่สิงคโปร์หลังรัฐประหารปี 2490
ต่อมาในวันที่ 8 พฤศจิกายน 2490 คณะทหารแห่งชาติที่มีพลโท ผิน ชุณหะวัณ เป็นผู้นำ และมีจอมพล ป. พิบูลสงครามเป็นหัวหน้าใหญ่ ยึดอำนาจการปกครองประเทศจากรัฐบาลพลเรือตรี ถวัลย์ ธำรงนาวาสวัสดิ์ คณะรัฐประหารยังหยิบยกข้อกล่าวหารุนแรงว่าปรีดีเป็นผู้บงการลอบปลงพระชนม์อดีตพระมหากษัตริย์ด้วย หลังจากยึดอำนาจสำเร็จ คณะรัฐประหารได้นำกำลังทหารพร้อมรถถังบุกยิงทำเนียบท่าช้างวังหน้าซึ่งปรีดีและครอบครัวอาศัยอยู่หวังจะจับกุมตัวเขา แต่เขาก็หลบหนีไปได้ภายใต้การอารักขาของทหารเรือและได้อาศัยฐานทัพเรือสัตหีบเป็นที่หลบภัยอยู่ชั่วระยะหนึ่ง เมื่อพิจารณาเห็นว่ายังไม่พร้อมต่อต้านคณะรัฐประหาร จึงได้ลี้ภัยการเมืองโดยความช่วยเหลือของสถานทูตสหราชอาณาจักรและสหรัฐไปยังประเทศสิงคโปร์ จนถึงปลายเดือนพฤษภาคม 2491 จึงออกเดินทางต่อไปยังสาธารณรัฐจีน: 50–60 ระหว่างนั้นทางการไทยออกหมายจับปรีดีในคดีลอบปลงพระชนม์ อีกทั้งขอให้ทางการสหราชอาณาจักรส่งตัวปรีดีเป็นผู้ร้ายข้ามแดนด้วย แต่ทางการสหราชอาณาจักรปฏิเสธ: 784 ทั้งนี้ ทางการสหรัฐปฏิเสธตรวจลงตราเดินทางแก่ปรีดีเพราะไม่อยากสร้างความขุ่นเคืองแก่จอมพล ป. พิบูลสงคราม: 208

หลังลี้ภัยอยู่ในประเทศจีนได้ประมาณ 7 เดือน ก็ลอบกลับเข้าประเทศเพื่ออำนวยการ "ขบวนการประชาธิปไตย 26 กุมภาพันธ์" ซึ่งประกอบด้วยนายทหารเรือและอดีตเสรีไทยหลายนาย ในความพยายามยึดอำนาจคืนเมื่อวันที่ 26 กุมภาพันธ์ 2492 แต่กระทำไม่สำเร็จ (เรียกกันว่า "กบฏวังหลวง") หลังเหตุการณ์ ปรีดีลอบพำนักอยู่ในประเทศไทย 6 เดือนก่อนโดยสารเรือจำปลาขนาดเล็กหนีไปพำนักยังสิงคโปร์ ก่อนมุ่งหน้าต่อไปยังฮ่องกง ปรีดีเขียนเล่าว่า ขณะเปลี่ยนเรือไปชิงเต่า ได้รับการต้อนรับจากพรรคคอมมิวนิสต์จีนในฐานะผู้ลี้ภัยการเมือง และได้เชิญเข้าร่วมพิธีสถาปนาสาธารณรัฐประชาชนจีนด้วย: 792–3 ระหว่างนั้น ปรีดีอยู่ในฐานะแขกของรัฐบาลจีนซึ่งออกค่าใช้จ่ายให้ทั้งหมด ซ้ำยังได้รับข้อเสนอว่าทางการจีนพร้อมเปิดสงครามกลางเมืองคอมมิวนิสต์ในไทยเพื่อให้ปรีดีกลับไปมีอำนาจ แต่เขาปฏิเสธ: 797–801 ขณะพำนักอยู่ในประเทศจีน ปรีดีได้มีโอกาสพบปะสนทนาแลกเปลี่ยนความคิดเห็นกับผู้นำพรรคและรัฐบาลจีนไม่ว่าจะเป็นประธานาธิบดีเหมา เจ๋อตง, นายกรัฐมนตรีโจว เอินไหล, เติ้ง เสี่ยวผิง เลขาธิการพรรคคอมมิวนิสต์จีน, นอกจากนี้ได้รับเชิญไปงานศพของโฮจิมินห์ ผู้นำปฏิวัติเวียดนาม, พบเจ้าสุวรรณภูมา นายกรัฐมนตรีลาว: 806–7 ในปี 2499 ขั้วอำนาจจอมพล ป. และพลตำรวจเอก เผ่า ศรียานนท์ พยายามชักชวนปรีดีกลับประเทศเพื่อต่อสู้คดีสวรรคตอีก เพื่อช่วยคานอำนาจกับขั้วอำนาจจอมพล สฤษดิ์ ธนะรัชต์ และศักดินา ด้านรัฐบาลสหรัฐเตือนจอมพล ป. ว่าจะทำให้เกิดความวุ่นวาย ในปี 2501 ปรีดีเสนอให้รัฐบาลจอมพลถนอมขุดคลองที่คอคอดกระ: 8–9

ปรีดีเข้าพบเหมา เจ๋อตง ผู้นำจีน ในปี 2508
ต้นเดือนพฤษภาคม 2513 นายกรัฐมนตรีจีนโจว เอินไหลทราบความประสงค์ของปรีดีที่ต้องการเดินทางไปกรุงปารีสเพื่ออยู่กับครอบครัว จึงออกหนังสือเดินทางคนต่างด้าวให้ปรีดีเดินทางจากประเทศจีนไปยังกรุงปารีส ด้วยความช่วยเหลือจากกีโยม จอร์จ-ปีโก (Guillaume Georges-Picot) มิตรเก่าซึ่งเคยเป็นอุปทูตฝรั่งเศสประจำประเทศสยาม: 839–40 ถึงกรุงปารีสในวันที่ 8 พฤศจิกายน 2513 ปรีดีจึงได้พำนักอยู่ ณ ประเทศฝรั่งเศสนับแต่นั้น มาถึงไม่นานเกิดความขัดแย้งที่ทางการไทยไม่ยอมออกหนังสือรับรองการมีชีวิตอยู่และไม่ยอมจ่ายเงินบำนาญให้ จึงฟ้องร้องจนได้รับทั้งสองประการ: 841 ปรีดีจึงได้รับความรับรองจากทางราชการในฐานะคนไทยโดยสมบูรณ์ตามกฎหมายทุกประการ และได้รับเงินบำนาญตลอดจนได้รับหนังสือเดินทางของไทย

เวลา 11 นาฬิกาเศษ ของวันที่ 2 พฤษภาคม 2526 ณ บ้านอ็องโตนี ชานกรุงปารีส ปรีดี พนมยงค์ สิ้นใจด้วยอาการหัวใจวายขณะกำลังเขียนหนังสืออยู่ที่โต๊ะทำงาน

ครอบครัวให้อัญเชิญอัฐิของปรีดีกลับประเทศไทยเมื่อวันที่ 7 พฤษภาคม 2529: 336 พระบาทสมเด็จพระมหาภูมิพลอดุลยเดชมหาราช บรมนาถบพิตร โปรดเกล้าฯ พระราชทานผ้าไตร 10 ไตรในการบำเพ็ญกุศลทักษิณานุปทานอัฐิในวันที่ 8 พฤษภาคม ซึ่งอาจตีความได้ว่าทรงให้ความสำคัญกับปรีดี หรือพระราชทานอภัยโทษก็ได้: 337

ชีวิตส่วนตัว
------------

### ครอบครัว

|  |
| --- |
| 123 |
| ภาพถ่ายครอบครัวปรีดีปี 2474

|  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 

|  |  |
| --- | --- |
| 1 | ปรีดี พนมยงค์ |
| 2 | พูนศุข พนมยงค์ |

 | 

|  |  |
| --- | --- |
| 3 | พระยาชัยวิชิตวิศิษฏ์ธรรมธาดา (ขำ ณ ป้อมเพชร์) |

 |

 |

ปรีดีสมรสกับพูนศุข ณ ป้อมเพชร์ ธิดามหาอำมาตย์ตรี พระยาชัยวิชิตวิศิษฎ์ธรรมธาดา (ขำ ณ ป้อมเพชร) กับคุณหญิงเพ็ง ชัยวิชิตวิศิษฏ์ธรรมธาดา (สุวรรณศร) เมื่อวันที่ 16 พฤศจิกายน 2471 ซึ่งมีอายุอ่อนกว่าปรีดี 12 ปี: 36 มีบุตร-ธิดาด้วยกันทั้งหมด 6 คน คือ

1. ลลิตา พนมยงค์​
2. ปาล พนมยงค์
3. สุดา พนมยงค์
4. ศุขปรีดา พนมยงค์
5. ดุษฎี พนมยงค์
6. วาณี พนมยงค์

### ภาพยนตร์

ปรีดีขณะอำนวยการภาพยนตร์ *พระเจ้าช้างเผือก*, ปี 2483
ก่อนสงครามโลกครั้งที่สองจะอุบัติขึ้น ปรีดี พนมยงค์ เล็งเห็นว่าลัทธิเผด็จการทหารกำลังจะจุดชนวนให้เกิดสงครามโลก จึงอำนวยการสร้างภาพยนตร์เรื่อง "พระเจ้าช้างเผือก" เพื่อสื่อทัศนะสันติภาพและคัดค้านการทำสงครามผ่านไปยังนานาประเทศ โดยแสดงจุดยืนอย่างแจ่มชัดด้วยพุทธภาษิตที่ปรากฏในภาพยนตร์ที่ว่า "นตฺถิ สนฺติปรํ สุขํ" (ไม่มีสุขใดเสมอด้วยความสงบสันติ) ยิ่งไปกว่านั้นเขายังสื่อให้เห็นว่าชาวสยามพร้อมที่จะต่อสู้เพื่อต่อด้านสงครามรุกรานอย่างมีศักดิ์ศรี

### งานเขียน

ปรีดีเป็นผู้ใฝ่หาความรู้ทางด้านวิทยาการต่าง ๆ ทั้งสังคมศาสตร์ ขณะพำนักอยู่ในประเทศจีน ได้ศึกษาค้นคว้าเพื่อรู้แจ้งเห็นจริงทั้งทฤษฎีและการปฏิบัติ รวมทั้งผลงานของเมธีทางด้านปรัชญาและสังคมศาสตร์ เช่น มาร์กซ์ เองเงิลส์ เลนิน สตาลิน และเหมา เจ๋อตุง ในเชิงเปรียบเทียบสภาพสังคมไทยทุกแง่ทุกมุม เช่น ระบอบเศรษฐกิจ การเมือง ทัศนะสังคม ประวัติศาสตร์ ชนชาติ ศาสนา ขนบธรรมเนียม ประเพณี แล้วได้เรียบเรียงเป็นบทความ ซึ่งได้ตีพิมพ์ในโอกาสต่อมา

งานเขียนชิ้นสำคัญของเขาที่นำพุทธปรัชญามาวิเคราะห์วิวัฒนาการของมนุษยสังคมคือ "ความเป็นอนิจจังของสังคม" ซึ่งได้รับการตีพิมพ์หลายครั้งและเป็นที่สนใจของผู้ที่ต้องการศึกษาอยู่ตลอดมา เพราะข้อความที่เขียนอันเป็นสัจจะอธิบายเหตุการณ์ที่เกิดขึ้นได้ทุกยุคทุกสมัย

> สิ่งทั้งหลายในโลกนี้เป็นอนิจจัง ไม่มีสิ่งใดนิ่งคงอยู่กับที่ ทุกสิ่งที่มีอาการเคลื่อนไหวเปลี่ยนแปลงไปอย่างไม่หยุดยั้ง…พืชพันธุ์ รุกขชาติ และสัตวชาติทั้งปวง รวมทั้งมนุษยชาติที่มีชีวิตนั้น เมื่อได้เกิดมาแล้วก็เคลื่อนไหวเปลี่ยนแปลงโดยเจริญเติบโตขึ้นตามลำดับ จนถึงขีดที่ไม่อาจเติบโตได้อีกต่อไป แล้วก็ดำเนินสู่ความเสื่อมและสลายในที่สุด
> 
> 

ผลงานงานเขียนบางส่วนของปรีดี ได้แก่

* **คำชี้แจงเค้าโครงการเศรษฐกิจและเค้าร่างพระราชบัญญัติว่าด้วยการประกันความสุขสมบูรณ์ของราษฎรกับเค้าร่างพระราชบัญญัติว่าด้วยการประกอบเศรษฐกิจ**,โรงพิมพ์ลหุโทษ,2476
* **บันทึกข้อเสนอเรื่อง ขุดคอคอดกระ**, กุมภาพันธ์ พ.ศ. 2502
* **ชีวิตผันผวนของข้าพเจ้าและ 21 ปีที่ลี้ภัยในสาธารณรัฐราษฎรจีน (Ma vie mouvementee et mes 21 ans d' exil en Chine Populaire)**
* **ความเป็นมาของชื่อ "ประเทศสยาม" กับ "ประเทศไทย"**
* **จงพิทักษ์เจตนารมณ์ประชาธิปไตยสมบูรณ์ของวีรชน 14 ตุลาคม**
* **ประชาธิปไตย เบื้องต้นสำหรับสามัญชน**
* **ประชาธิปไตยและรัฐธรรมนูญเบื้องต้นกับการร่างรัฐธรรมนูญ**
* **ปรัชญาคืออะไร**
* **"ความเป็นไปบางประการในคณะผู้สำเร็จราชการแทนพระองค์" ใน บางเรื่องเกี่ยวกับพระบรมวงศานุวงศ์**…
* **บางเรื่องเกี่ยวกับการก่อตั้งคณะราษฎรและระบบประชาธิปไตย**
* **ข้อสังเกตบางประการเกี่ยวกับเอกภาพของชาติและประชาธิปไตย**
* **สำเนาจดหมายของนายปรีดีตอบบรรณาธิการสามัคคีสารเรื่อง ขอทราบความเห็นเกี่ยวกับเหตุการณ์ ๑๔-๑๕ ตุลาคม ๒๕๑๖ และสังคมสัญญาอันศักดิ์สิทธิ์แห่งรัฐธรรมนูญประชาธิปไตย**,ปราโมทย์ พึ่งสุนทร,2516
* **ความเป็นเอกภาพกับปัญหาสามจังหวัดภาคใต้**, สหพันธ์นิสิตนักศึกษาชาวปักษ์ใต้แห่งประเทศไทย, 2517
* **อนาคตของเมืองไทยกับสถานการณ์ของประเทศเพื่อนบ้าน**, ประจักษ์การพิมพ์, 2518

### ความคิดทางการเมืองและเศรษฐกิจ

หน่วยข่าวกรองฝรั่งเศสระบุว่า ปรีดีในวัยหนุ่ม "เป็นตัวการได้รับค่าจ้างของพวกโซเวียต ... เป็นสาวกลัทธิคอมมิวนิสต์": 198 แต่หลังสงครามโลกครั้งที่สอง กระทรวงสงครามสหรัฐและโอเอสเอส ระบุว่า ปรีดีเป็นผู้นิยมประชาธิปไตยอย่างแท้จริง "นักเสรีนิยมและรูปเคารพของเหล่าปัญญาชนหนุ่มชาวสยาม": 198 คณะผู้แทนทางทูตอเมริกันก็ระบุว่า ในอดีตเขาอาจโน้มเอียงไปทางคอมมิวนิสต์ แต่ปัจจุบัน (ปี 2488) เป็นแค่นักสังคมนิยมอ่อน ๆ เท่านั้น: 198

### ความสนใจ

ปรีดีมีความสนใจในแนวคิดระบอบประชาธิปไตยจากท่านอาจารย์เทียนวรรณและ ก.ศ.ร. กุหลาบ สมัยเรียนระดับมัธยมศึกษา
และเขายังสนใจในด้านศาสนาพุทธอีกด้วย โดยเฉพาะหนังสือเรื่อง "กฎบัตรของพุทธบริษัท" ที่พุทธทาสภิกขุส่งไปให้ ปรีดีพกไว้ในกระเป๋าเสื้อนอกติดตัวอยู่ตลอดเวลาตราบจนวาระสุดท้ายของชีวิต

เครื่องราชอิสริยาภรณ์
---------------------

ปรีดี พนมยงค์ ได้รับพระราชทานเครื่องราชอิสริยาภรณ์ทั้งไทยและต่างประเทศ ดังนี้

### เครื่องราชอิสริยาภรณ์ไทย

* พ.ศ. 2488 –  เครื่องราชอิสริยาภรณ์อันเป็นโบราณมงคลนพรัตนราชวราภรณ์ (น.ร.) (ฝ่ายหน้า)
* พ.ศ. 2488 –  เครื่องราชอิสริยาภรณ์จุลจอมเกล้า ชั้นที่ 1 ปฐมจุลจอมเกล้า (ป.จ.) (ฝ่ายหน้า)
* พ.ศ. 2484 –  เครื่องราชอิสริยาภรณ์อันเป็นที่เชิดชูยิ่งช้างเผือก ชั้นสูงสุด มหาปรมาภรณ์ช้างเผือก (ม.ป.ช.)
* พ.ศ. 2480 –  เครื่องราชอิสริยาภรณ์อันมีเกียรติยศยิ่งมงกุฎไทย ชั้นสูงสุด มหาวชิรมงกุฎ (ม.ว.ม.)
* พ.ศ. 2478 –  เหรียญพิทักษ์รัฐธรรมนูญ (พ.ร.ธ.)
* พ.ศ. 2481 –  เหรียญดุษฎีมาลา เข็มราชการแผ่นดิน (ร.ด.ม.(ผ))
* พ.ศ. 2484 –  เหรียญช่วยราชการเขตภายใน การรบสงครามอินโดจีน (ช.ร.)
* พ.ศ. 2481 –  เหรียญรัตนาภรณ์ รัชกาลที่ 8 ชั้นที่ 1 (อ.ป.ร.1)
* พ.ศ. 2475 –  เหรียญเฉลิมพระนคร 150 ปี (ร.ฉ.พ.)

### เครื่องราชอิสริยาภรณ์ต่างประเทศ

* ญี่ปุ่น :
	+ พ.ศ. 2478 –  เครื่องราชอิสริยาภรณ์อาทิตย์อุทัย ชั้นที่ 1
* ไรช์เยอรมัน :
	+ พ.ศ. 2481 –  เครื่องอิสริยาภรณ์อินทรีเยอรมัน ชั้นสูงสุด
* ฝรั่งเศส :
	+ พ.ศ. 2473 –  เครื่องอิสริยาภรณ์วิชาการศึกษา ชั้นที่ 2
	+ พ.ศ. 2482 –  เครื่องอิสริยาภรณ์เลฌียงดอเนอร์ ชั้นที่ 1
* เบลเยียม :
	+ พ.ศ. 2482 –  เครื่องราชอิสริยาภรณ์เลออปอล ชั้นที่ 1
* อิตาลี :
	+ พ.ศ. 2482 –  เครื่องราชอิสริยาภรณ์นักบุญมอริซและลาซารัส ชั้นที่ 1
* บริเตนใหญ่ :
	+ พ.ศ. 2482 –  เครื่องราชอิสริยาภรณ์นักบุญไมเคิลและจอร์จ ชั้นที่ 1
* สหรัฐ :
	+ พ.ศ. 2489 –  เหรียญออฟฟรีดอม ประดับใบปาล์มทอง
* สวีเดน :
	+ พ.ศ. 2490 –  เครื่องราชอิสริยาภรณ์วาซา ชั้นที่ 1: 741

มรดก
----

อนุสาวรีย์ปรีดี พนมยงค์ ณ มหาวิทยาลัยธรรมศาสตร์
ถนนสุขุมวิท 71 (ปรีดี พนมยงค์)
### วันสำคัญ

ทุกวันที่ 11 พฤษภาคมของทุกปีเป็นวันปรีดี พนมยงค์ ซึ่งเป็นวันคล้ายวันเกิดของปรีดี พนมยงค์ ในวาระครบรอบ 100 ปีชาตกาล เมื่อปี 2543 ปรีดีได้รับการประกาศยกย่องจากยูเนสโกให้เป็นบุคคลสำคัญของโลก และได้มีการบรรจุชื่อไว้ในปฏิทินเฉลิมฉลองบุคคลสำคัญของยูเนสโก ในโอกาสนั้น คีตกวี สมเถา สุจริตกุล ประพันธ์ซิมโฟนีชื่อ ปรีดีคีตานุสรณ์ เพื่อยอเกียรติ

### พันธุ์สัตว์

เมื่อ พ.ศ. 2546 มีการค้นพบปลาปล้องทองปรีดี (*Schistura pridii*) ในเขตรักษาพันธุ์สัตว์ป่าดอยเชียงดาว อำเภอเชียงดาว จังหวัดเชียงใหม่ โดยตั้งชื่อตามนามของเขา และเอช.จี.ไดแนน (H.G.Deignan) ค้นพบชนิดย่อยใหม่ของนกเขียวก้านตองหน้าผากสีทอง สถาบันสมิทโซเนียนแห่งสหรัฐตั้งชื่อว่า นกปรีดี (*Chloropsis aurifrons pridii*) ที่ดอยอ่าง ดอยอินทนนท์ ไดแนน ยังตั้งชื่อนกเขียวก้านตองปีกสีฟ้าอีกชนิดย่อยหนึ่ง ที่พบกระจายพันธุ์อยู่ทางภาคใต้ เพื่อเป็นเกียรติแก่ขบวนการเสรีไทยว่า *Chloropsis cochinchinensis seri-thai* (ชื่อสามัญว่า นกเขียวก้านตองปีกสีฟ้าเสรีไทย หรือนกเสรีไทย)

### สถานที่

* อนุสรณ์สถานปรีดี พนมยงค์ มีอยู่ 2 ที่คือ บริเวณที่ดินถิ่นกำเนิดของปรีดี จังหวัดพระนครศรีอยุธยา เป็นอนุสรณ์สถานรำลึกปรีดี พนมยงค์ ตั้งอยู่ริมแม่น้ำเมือง ตรงข้ามวัดพนมยงค์ อนุสาวรีย์ปรีดีพนมยงค์เป็นรูปสัญลักษณ์ที่แสดงถึงอุดมการณ์อันสำคัญยิ่งของปรีดี 3 ประการคือ สันติภาพ เสรีไทยและประชาธิปไตย และห้องอนุสรณ์สถานบนตึกโดม มหาวิทยาลัยธรรมศาสตร์ เป็นอนุสรณ์แห่งแรกที่ก่อสร้างขึ้นเพื่อรำลึกถึงปรีดี พนมยงค์

* สถาบันปรีดี พนมยงค์ มูลนิธิปรีดี พนมยงค์ ได้จัดสร้างอาคารสถาบันปรีดี พนมยงค์ ขึ้น ณ ซอยทองหล่อ ถนนสุขุมวิท 55 สำหรับใช้ดำเนินกิจกรรมอันเป็นประโยชน์ต่อสังคมและราษฎรไทย เปิดอย่างเป็นทางการเมื่อวันที่ 24 มิถุนายน 2538

* ในมหาวิทยาลัยธรรมศาสตร์มีการตั้งอนุสรณ์แก่เขา ได้แก่ หอสมุดปรีดี พนมยงค์ เป็นหอสมุดกลางของมหาวิทยาลัยธรรมศาสตร์, วิทยาลัยนานาชาติปรีดี พนมยงค์ ใช้สำหรับการเรียนการสอนหลักสูตรนานาชาติ โดยจัดตั้งขึ้นในวาระครบ 100 ปี ชาตกาลของเขา เช่นเดียวกับมหาวิทยาลัยธุรกิจบัณฑิตย์ มีการตั้งชื่อคณะนิติศาสตร์ตามชื่อเขา

* ห้องประชุมเฉลิมพระเกียรติฯ 6-1 (ปรีดี พนมยงค์) ชั้น 6 อาคารเฉลิมพระเกียรติฯ ใช้เป็นห้องประชุมสำหรับพิธีปฐมนิเทศนักศึกษาใหม่ และพิธีประสาทปริญญาบัตรสำหรับผู้สำเร็จการศึกษา และกิจกรรมอื่นๆ ตั้งอยู่ภายในมหาวิทยาลัยธุรกิจบัณฑิตย์

### อื่น ๆ

* ถนนปรีดี พนมยงค์ มีอยู่ 3 สาย คือที่ถนนสุขุมวิท 71, ถนนใจกลางเมืองพระนครศรีอยุธยา และภายในมหาวิทยาลัยธรรมศาสตร์ ศูนย์รังสิต
* สะพานปรีดี-ธำรง สะพานข้ามแม่น้ำป่าสักอันเป็นทางเข้าออกหลักของเกาะเมืองพระนครศรีอยุธยา ตั้งตามชื่อปรีดี พนมยงค์ และหลวงธำรงนาวาสวัสดิ์
* ถนนประดิษฐ์มนูธรรม เป็นถนนเลียบทางพิเศษฉลองรัช (ทางด่วนสายรามอินทรา-อาจณรงค์) มีความยาว 12 กิโลเมตร
* แสตมป์ ชุดที่ระลึก 111 ปีชาตกาล ปรีดี พนมยงค์ โดยบริษัท ไปรษณีย์ไทย จำกัด วางจำหน่ายครั้งแรก 11 พฤษภาคม พ.ศ. 2554

ในวัฒนธรรมสมัยนิยม
------------------

ในปี พ.ศ. 2567 ได้มีการสร้างแอนิเมชันเรื่อง *๒๔๗๕ รุ่งอรุณแห่งการปฏิวัติ* โดยมีตัวละคร ปรีดี พนมยงค์ พากย์เสียงโดย สุเมธ องอาจ

ภาพลักษณ์
---------

พ่อนำชาติด้วยสมองและสองแขน   

พ่อสร้างแคว้นธรรมศาสตร์ประกาศศรี  

พ่อของข้านามระบือชื่อ 'ปรีดี'   

แต่คนดีเมืองไทยไม่ต้องการ

—พรรคแสงธรรม มหาวิทยาลัยธรรมศาสตร์

ปรีดี พนมยงค์ ในปี 2490
ภาพลักษณ์ของปรีดี พนมยงค์ถูกสร้างไปสองทางทั้งบวกและลบ มีความสำคัญเชิงสัญลักษณ์ในการเมืองและสังคมไทย ซึ่งสะท้อนถึงการต่อสู้ระหว่างเผด็จการทหาร อนุรักษนิยมและนิยมเจ้า กับเสรีนิยมและสังคมนิยม เผด็จการทหารสร้างภาพลักษณ์เขาในทางลบเพื่อสร้างความมั่นคงทางการเมืองแก่ตนเอง อนุรักษนิยมและนิยมเจ้าพยายามรักษาบทบาทของพระมหากษัตริย์ในระบอบประชาธิปไตย ส่วนฝ่ายหลังพยายามสร้างภาพลักษณ์ในทางที่ดีเพื่อเป็นสัญลักษณ์ของการต่อสู้กับเผด็จการ: 22–3 สำหรับสุลักษณ์ ศิวรักษ์ เขายกย่องปรีดีว่ามีความสำคัญเทียบเท่าเหมาเจ๋อตงของจีน โฮจิมินห์ของเวียดนาม และชวาหะร์ลาล เนห์รูของอินเดีย: 1 และจากกรณียกิจเป็นผู้นำขบวนการกู้ชาติของเขาทำให้เขาอยู่ในสถานะที่ไม่แพ้สมเด็จพระนเรศวรมหาราชและสมเด็จพระเจ้ากรุงธนบุรี: 12

เขาได้รับยกย่องว่าเป็นมันสมองของคณะราษฎร เป็นนักการเมืองผู้ซื่อสัตย์และมีอุดมการณ์ ทั้งมีความคิดก้าวหน้า จุดยืนทางการเมืองของเขานำมาซึ่งปัญหาทางการเมือง: 30 จากความในประกาศคณะราษฎร ฉบับที่ 1 เขาถูกมองว่าเป็นนักประชาธิปไตยที่ไม่นิยมเจ้าไปจนถึงเป็นผู้นิยมระบอบสาธารณรัฐ: 37–8 ภาพลักษณ์ของเขาค่อย ๆ ดีขึ้นหลังกบฏบวรเดชล้มเหลว จนระหว่างสงครามโลกครั้งที่สองที่เขาได้เป็นหัวหน้าขบวนการเสรีไทย และได้ดำรงตำแหน่งนายกรัฐมนตรีหลังสงครามยุตินับเป็นช่วงที่เขามีภาพลักษณ์ทางบวกสูงสุด: 81 อย่างไรก็ดี แม้เขาจะหันมาแสดงว่าจะฟื้นฟูบทบาทของสถาบันพระมหากษัตริย์ในสังคมไทยแล้วก็ตาม แต่กลุ่มการเมืองอนุรักษนิยมและนิยมเจ้ายังคงแคลงใจอยู่: 82–4

จากกรณีสวรรคตของรัชกาลที่ 8 เกิดข่าวลือว่าพระเจ้าอยู่หัวถูกลอบปลงพระชนม์แพร่ไปไม่หยุด: 91–6 พลโท ผิน ชุณหะวัณ และหลวงกาจสงคราม (เก่ง ระดมยิง) เป็นผู้มีส่วนสำคัญในการกระพือข่าวกล่าวหาว่าปรีดีเป็นผู้บงการกรณีสวรรคต: 107–111 ต่อมา คณะทหารนอกราชการผู้ก่อรัฐประหารปี 2490 ออกหมายจับปรีดีฐานลอบปลงพระชนม์: 112 ในระหว่างคดียังไม่สิ้นสุดนั้น คณะรัฐประหารก็กุเรื่องเพิ่มเติมว่าปรีดีเป็นคอมมิวนิสต์และอยากเป็นประธานาธิบดีด้วยเพื่อลดแรงต่อต้านจากคู่แข่งทางการเมือง: 113 สำหรับกลุ่มอนุรักษนิยม-นิยมเจ้าเองก็พยายามสร้างให้ปรีดีเป็นปีศาจการเมืองด้วยเช่นกัน พระพินิจชนคดี (พินิจ อินทรทูต) ซึ่งได้รับแต่งตั้งจากคณะรัฐประหารให้เป็นประธานคณะกรรมการสืบสวนกรณีสวรรคต พยายามสรุปคดีโดยโทษว่าปรีดีเป็นผู้บงการ: 138–142 หม่อมราชวงศ์เสนีย์ ปราโมชเขียนอธิบายลดบทบาทของปรีดีในขบวนการเสรีไทยในประเทศไทย โดยว่าเป็นเพียงผู้จัดตั้งกำลังติดอาวุธเท่านั้น: 149–50

มีคนบางส่วนพยายามแก้ต่างให้ปรีดี ส่วนหนึ่งเพราะเป็นศิษย์และพันธมิตรทางการเมือง: 163 ส่วนหนึ่งเป็นปัญญาชนที่ไม่เห็นด้วยกับวิธีสร้างปรีดีเป็นปีศาจการเมือง เดือน บุนนาคและไสว สุทธิพิทักษ์เขียนหนังสือชีวประวัติให้ปรีดีเพื่อเชิดชูเกียรติ: 169–70 นักเขียน 4 คน ประกอบด้วยอัศนี พลจันทร (กุลิศ อินทุศักดิ์), อิศรา อมันตกุล, ดาวหาง และ อ. อุดากร เขียนแสดงความเห็นใจที่ปรีดีแพ้ในความพยายามรัฐประหารที่ล้มเหลวในปี 2492 และว่าเป็นโศกนาฏกรรมของคนดี: 180–85 อย่างไรก็ดี ความพยายามเหล่านี้ไม่เพียงพอบดบังกระแสปีศาจการเมืองปรีดีที่ครอบงำการเมืองไทยในพุทธทศวรรษ 2490 ได้: 186

ตำนานปีศาจการเมืองปรีดีเริ่มเสื่อมพลังลงในทศวรรษต่อมา หลังกลุ่มทหารที่ครองอำนาจทางการเมืองหันไปให้ความสนใจกับการแสดงออกของกลุ่มนักศึกษาแทน: 189–90 ในช่วงเวลานั้นยังมีการกล่าวหาปรีดีถึงกรณีสวรรคตอยู่ ได้มอบหมายทนายให้ฟ้องร้องหมิ่นประมาทต่อบริษัทสยามรัฐ, หม่อมราชวงศ์คึกฤทธิ์ ปราโมช กับพวกและชนะคดี: 231–32 ในสมัยรัฐบาลจอมพลถนอม กิตติขจร เขาปฏิเสธเป็นตัวแทนรัฐบาลไทยเพื่อเจรจาปัญหาผู้ลี้ภัยอินโดจีนเพราะเห็นว่าพลังนักศึกษาขณะนั้นกำลังต่อต้านจอมพลถนอม: 235–37 หลังเหตุการณ์ 14 ตุลา ปรีดีสามารถถ่ายทอดความคิดของตนผ่านทางหนังสือพิมพ์ที่ตนมีสายสัมพันธ์ดีด้วย และเปิดโอกาสให้หนังสือพิมพ์ต่าง ๆ เข้าสัมภาษณ์หลังถูกหนังสือพิมพ์ตะวันตกโจมตีระหว่างลี้ภัยในจีน: 241–45 ชีวประวัติของปรีดีได้รับการเผยแพร่โดยงานเขียนของปราโมทย์ พึ่งสุนทรและสุพจน์ ด่านตระกูลตั้งแต่ปี 2513: 250 นิสิตนักศึกษาและปัญญาชนให้ความสนใจกับการติดต่อปรีดีมากเพิ่มขึ้นสูงสุดแต่ก็ลดลงอย่างรวดเร็ว ปัจจัยหนึ่งเพราะปรีดีต้องการเปลี่ยนแปลงทางการเมืองแบบค่อยเป็นค่อยไป แต่นักศึกษาต้องการเปลี่ยนแปลงอย่างรวดเร็ว อีกทั้งสถานการณ์การเมืองต่อมายังผลักดันให้นักศึกษามองว่าการร่วมกับพรรคคอมมิวนิสต์แห่งประเทศไทยเป็นทางออก: 270, 277–8

แม้หลังเหตุการณ์ 6 ตุลา 2519 ยังมีงานเขียนพาดพิงถึงปรีดีในแง่ลบอยู่บ้าง และเขาเคลื่อนไหวโดยการฟ้องคดีหมิ่นประมาทและชนะคดี: 301–3 ปัญญาชนก็หันมามองเขาว่าเป็นสัญลักษณ์แห่งเสรีนิยม: 306 ในปี 2527 มหาวิทยาลัยธรรมศาสตร์ที่ตกอยู่ใต้การควบคุมของรัฐบาลที่มองปรีดีเป็นศัตรูมาหลายยุคสมัยจึงเกิดวิกฤตด้านอัตลักษณ์ จึงมีความพยายามให้ความสำคัญแก่ปรีดีเป็นสัญลักษณ์ของมหาวิทยาลัย: 312 อนุสาวรีย์ปรีดีได้รับก่อสร้างขึ้นในมหาวิทยาลัยธรรมศาสตร์ซึ่งสะท้อนถึงการต่อสู้เพื่อสร้างความทรงจำร่วมของสังคม: 336 ภาพลักษณ์เสรีนิยมดังกล่าวพรรคประชาธิปัตย์ยังนำไปใช้หาเสียงในปี 2535: 339 การเชิดชูปรีดีให้เป็นบุคคลสำคัญของโลกโดยยูเนสโกในปี 2543 ส่งผลลบล้างมลทินของเขา: 122 สัญลักษณ์ว่ารัฐบาลยอมรับการเปลี่ยนแปลงภาพลักษณ์ของปรีดี เริ่มจากการเปลี่ยนชื่อถนนสุขาภิบาล 2 เป็นถนนเสรีไทย ตามมาด้วยการเปลี่ยนชื่อสถานที่ต่าง ๆ ว่าเกี่ยวข้องกับปรีดี: 127–8 สุลักษณ์ ศิวรักษ์ยังกลายมาเป็นผู้มีส่วนสำคัญคนหนึ่งในการตั้งกองทุน 100 ปี ชาตกาล ศาสตราจารย์ ดร.ปรีดี พนมยงค์ โดยให้เหตุผลว่าต้องการไถ่โทษที่ตนเคยเข้าใจปรีดีผิด: 127–8 นอกจากนี้เขายังได้รับเสนอชื่อเป็นชาวเอเชียแห่งศตวรรษด้วย

ลำดับสาแหรก
-----------

| ลำดับสาแหรกของปรีดี พนมยงค์ |
| --- |
| 

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
|   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |
|
|
|
|
|
|   | 16. เส็ง แซ่ตั้ง |   |
|   |
|   |   |   |   |   |   |   |   |
|
|
|
|
|
|   | 8. ก๊ก แซ่ตั้ง |   |
|   |
|   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |
|
|
|
|
|
|   | 17. ยิ้ง แซ่ตั้ง |   |
|   |
|   |   |   |   |   |   |   |   |
|
|
|
|
|
|   | 4. เกิด แซ่ตั้ง |   |
|   |
|   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |
|
|
|
|
|
|   | 18. เกริ่น |   |
|   |
|   |   |   |   |   |   |   |   |
|
|
|
|
|
|   | 9. ปิ่น แซ่ตั้ง |   |
|   |
|   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |
|
|
|
|
|
|   | 19. แก้ว |   |
|   |
|   |   |   |   |   |   |   |   |
|
|
|
|
|
|   | 2. เสียง พนมยงค์ |   |
|   |
|   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|   | 5. คุ้ม แซ่ตั้ง |   |
|   |
|   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|   | 1. **ปรีดี พนมยงค์** |   |
|   |
|   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|   | 6. หลวงพาณิชย์พัฒนากร (เบ๊ก) |   |
|   |
|   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|   | 3. ลูกจันทน์ พนมยงค์ |   |
|   |
|   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|   | 7. พาณิชย์พัฒนากร (เล็ก กิจจาทร) |   |
|   |
|   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|

 |

เชิงอรรถ
--------

1. ↑  โปรดดู:

	* ดคีดำหมายเลขที่ ๗๒๓๖/๒๕๑๓
	* คดีหมายเลขดำที่ ๑๑๓/๒๕๑๔
	* คดีหมายเลขดำ ที่ ๔๒๒๖/๒๕๒๑
2. ↑  โปรดดู:

	* บันทึก เรื่อง รายงานของคณะกรรมการวิสอมัญซึ่งสภาได้ลงมติตั้งเพื่อให้สอบวนว่าหลวงประดิษฐ์มนูธรรมเป็นคอมมิวนิสต์หรือไม่
	* สำนักงานเลขาธิการสภาผู้แทนราษฎร รับที่ ๗๖๒/๒๔๗๖ วันที่ ๑/๑๒/๗๖ ลงวันที่ ๒๗ กุมภาพันธ์ ๒๔๗๖
	* รายงานคณะกรรมาธิการสอบสวนว่า หลวงประดิษฐ์มนูธรรมเป็นคอมมิวนิสต์หรือไม่?
	* กรรมาธิการสอบสวนว่าหลวงประดิษฐ์มนูธรรมเป็นคอมมิวนิสต์หรือไม่ รายงานการประชุมครั้งที่ ๑–๔
3. ↑  ภายหลังจากที่ปรีดีต้องลี้ภัยทางการเมือง รัฐบาลได้เปลี่ยนชื่อมหาวิทยาลัย โดยตัดคำว่า "วิชา" และ "การเมือง" ออก เหลือเพียงมหาวิทยาลัยธรรมศาสตร์ เพื่อไม่ให้นักศึกษายุ่งเกี่ยวกับการเมือง ทั้งยังขายหุ้นทั้งหมดของมหาวิทยาลัย จนไม่มีความสามารถที่จะเลี้ยงตัวเองได้ กลายเป็นมหาวิทยาลัยปิดที่ต้องอาศัยงบประมาณจากรัฐบาล
4. ↑  สุพจน์ ด่านตระกูลเล่าว่าเป็นเพราะขุนนางเก่ามีความคิดแบบจารีตนิยม ไม่เห็นชอบให้ประชาชนกล่าวโทษข้าราชการ
5. ↑  พระราชบัญญัติสงฆ์ พ.ศ. 2484 ใช้ได้เพียง 20 ปี ก็มีเหตุการณ์ไม่ราบรื่นเกิดขึ้นในสังฆมณฑล จนนำคณะสงฆ์กลับไปสู่การปกครองระบอบเผด็จการโดยคณะเดียวภายใต้พระราชบัญญัติสงฆ์ พ.ศ. 2505
6. ↑  ควง อภัยวงศ์เล่าว่า พระเจ้าวรวงศ์เธอ พระองค์เจ้าอาทิตย์ทิพอาภาไม่กล้าลงพระนามแต่งตั้งพันตรี ควง อภัยวงศ์ เป็นนายกรัฐมนตรี จึงลาออกจากตำแหน่งผู้สำเร็จราชการ

อ้างอิง
-------

1. 1 2 3 4 5 6  ส. ศิวรักษ์, เรื่องปรีดี พนมยงค์ ตามทัศนะ ส.ศิวรักษ์ เก็บถาวร 2021-02-25 ที่ เวย์แบ็กแมชชีน, สำนักพิมพ์มูลนิธิโกมลคีมทอง, 2540
2. 1 2 3 4  วาณี สายประดิษฐ์, ปรีดีในต่างแดน, ห้องสมุดอิเล็กทรอนิกส์ ปรีดี-พูนศุข, เรียกข้อมูลวันที่ 10 พ.ย. 2552
3. ↑  สัจจา วาที, ท่านผู้หญิงพูนศุข พนมยงค์ เปิดเผยต่อศาล ปรีดี พนมยงค์ คือผู้บริสุทธิ์ เก็บถาวร 2021-07-25 ที่ เวย์แบ็กแมชชีน, สถาบันวิทยาศาสตร์สังคม
4. ↑  UNESCO: MS Data Thailand เก็บถาวร 2009-07-28 ที่ เวย์แบ็กแมชชีน, UNESCO
5. ↑  ชีวประวัติย่อของปรีดี พนมยงค์ สกุล พนมยงค์ และ สกุล ณ ป้อมเพชร์ เก็บถาวร 2011-08-19 ที่ เวย์แบ็กแมชชีน, โครงการปรีดีพนมยงค์กับสังคมไทย, 2526, หน้า 163
6. 1 2 3 4 5 6  วิชัย ภู่โยธิน. (2538). ก้าวแรกแห่งความสำเร็จ ดร.ปรีดี พนมยงค์ เก็บถาวร 2012-10-19 ที่ เวย์แบ็กแมชชีน, ไทยวัฒนาพานิช, ISBN 974-08-2445-5
7. 1 2 3 4 5  นาวี รังสิวรารักษ์. (2544). รัฐบุรุษผู้ยิ่งใหญ่ ปรีดี พนมยงค์ เก็บถาวร 2011-08-19 ที่ เวย์แบ็กแมชชีน, สำนักพิมพ์ดับเบิ้ลนายน์, ISBN 974-604-957-7
8. ↑  ปรีดี พนมยงค์, เรื่องการมีจิตสำนึกอภิวัฒน์ของข้าพเจ้า ชีวิตผันผวนของข้าพเจ้าและ 21 ปีที่ลี้ภัยในสาธารณรัฐราษฎรจีน เก็บถาวร 2011-08-19 ที่ เวย์แบ็กแมชชีน, สำนักพิมพ์เทียนวรรณ, 2529, หน้า 14
9. 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 16 17 18 19 20 21 22 23 24 25 26 27 28 29 30 31 32 33 34 35 36 37 38 39 40 41 42 43 44 45 46 47 48 49 50 51 52 53  ไสว สุทธิพิทักษ์, ดร.ปรีดี พนมยงค์ เก็บถาวร 2021-07-21 ที่ เวย์แบ็กแมชชีน, บพิธการพิมพ์, 2493
10. 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14  บุนนาค, เดือน (1999). "ท่านปรีดีนักกฎหมาย". ใน โสภณศิริ, สันติสุข (บ.ก.). *ปรีดีปริทัศน์: รวมทัศนะนักวิชาการต่อปรีดี พนมยงค์* (PDF) (1 ed.). คณะกรรมการดำเนินงานฉลอง 100 ปี ชาตกาลนายปรีดี พนมยงค์ รัฐบุรุษอาวุโส ภาคเอกชน. ISBN 9747833441. คลังข้อมูลเก่าเก็บจากแหล่งเดิม (PDF)เมื่อ 2011-08-19. สืบค้นเมื่อ 2009-11-19.
11. 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 16 17 18 19 20 21 22 23 24 25 26 27 28 29 30 31 32 33  Na Pombhejara, Vichitvong (1983). *Pridi Banomyong And The Making Of Thailand's Modern History* (PDF). ISBN 9742601755.
12. 1 2 3  ปรีดี พนมยงค์, ชีวประวัติย่อของปรีดี พนมยงค์, สำนักพิมพ์มูลนิธิเด็ก, 2544, ISBN 974-7834-15-4
13. 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 16 17 18 19 20 21 22 23 24 25 26 27 28 29 30 31 32 33 34 35 36 37  เจวจินดา, มรกต. *ภาพลักษณ์ปรีดี พนมยงค์ กับการเมืองไทย พ.ศ. 2475–2526* (PDF). กรุงเทพฯ: โครงการเฉลิมฉลองบุคคลสำคัญของไทย ที่มีผลงานดีเด่นทางวัฒนธรรมระดับโลก สำนักงานคณะกรรมการวัฒนธรรมแห่งชาติ: คณะอนุกรรมการฝ่ายนิทรรศการ คณะกรรมการจัดงานฉลอง 100 ปี รัฐบุรุษอาวุโส ฯพณฯ ปรีดี พนมยงค์ พ.ศ. 2543, 2543. ISBN 9745727938. คลังข้อมูลเก่าเก็บจากแหล่งเดิม (PDF)เมื่อ 2020-10-27. สืบค้นเมื่อ 2020-06-20.
14. ↑  ราชกิจจานุเบกษา, พระราชทานบรรดาศักดิ์ เก็บถาวร 2016-03-04 ที่ เวย์แบ็กแมชชีน, เล่ม 45, วันที่ 2 ธันวาคม พ.ศ. 2471, หน้า 2718
15. ↑  ราชกิจจานุเบกษา ประกาศสำนักนายกรัฐมนตรี เรื่อง พระราชทานพระบรมราชานุญาตให้ข้าราชการ กราบถวายบังคมลาออกจากบรรดาศักดิ์ เก็บถาวร 2014-09-01 ที่ เวย์แบ็กแมชชีน
16. ↑  ทิพวรรณ (บุญทวี) เจียมธีรสกุล, วิทยานิพนธ์เรื่องความคิดทางการเมืองของปรีดี พนมยงค์ : ระยะเริ่มแรก เก็บถาวร 2011-08-19 ที่ เวย์แบ็กแมชชีน, 2528, หน้า 409-421, 423-424
17. 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 16 17 18 19 20 21 22 23 24 25 26 27 28 29 30 31 32 33 34 35 36 37 38 39 40 41 42 43  ด่านตระกูล, สุพจน์ (1971). *ชีวิตและงานของ ดร.ปรีดี พนมยงค์*. พระนคร: ประจักษ์การพิมพ์.
18. ↑  ชัยพงษ์ สำเนียง เล่าเรื่องอภิวัฒน์ 2475, ประชาไท, 20 มิ.ย. 2552, เรียกข้อมูลวันที่ 10 พ.ย. 2552
19. ↑  ประมาณ อดิเรกสาร, Unseen ราชครู, สื่อวัฏสาร, 2547, หน้า 186, ISBN 974-92685-3-9
20. 1 2  สถาบันวิทยาศาสตร์สังคม (ประเทศไทย), เค้าโครงการเศรษฐกิจของหลวงประดิษฐ์มนูธรรม, ศิษย์อาจารย์ฉบับที่ 3, สำนักพิมพ์สุขภาพใจ, 2541
21. 1 2  Ashayagachat, Achara (11 May 2013). "Father of Thai democracy, forever misunderstood". *Bangkok Post*. สืบค้นเมื่อ 2020-06-21.
22. ↑  เฉลิมเกียรติ ผิวนวล, ความคิดทางการเมืองของปรีดี พนมยงค์ เก็บถาวร 2011-08-19 ที่ เวย์แบ็กแมชชีน, สำนักพิมพ์มูลนิธิโกมลคีมทอง, 2529, หน้า 146-147
23. ↑  ใจจริง, ณัฐพล (2013). *ขอฝันใฝ่ในฝันอันเหลือเชื่อ: ความเคลื่อนไหวของขบวนการปฏิปักษ์ปฏิวัติสยาม (พ.ศ. 2475-2500)* (1 ed.). ฟ้าเดียวกัน. ISBN 9786167667188.
24. ↑  ปรีดี พนมยงค์ : ชีวิต งาน และธรรมศาสตร์  เก็บถาวร 2011-08-19 ที่ เวย์แบ็กแมชชีน, สำนักพิมพ์มหาวิทยาลัยธรรมศาสตร์, 2529, หน้า 31, 59-60
25. 1 2 3 4  สุพจน์ ด่านตระกูล, จากรัฐบุรุษอาวุโส ปรีดี พนมยงค์ ถึงรัฐบุรุษ พล.อ.เปรม ติณสูลานนท์ เก็บถาวร 2011-08-19 ที่ เวย์แบ็กแมชชีน, สำนักพิมพ์สันติธรรม, 2531
26. ↑  ชาญวิทย์ เกษตรศิริ, ฯพณฯ ปรีดี พนมยงค์กับมหาวิทยาลัยวิชาธรรมศาสตร์และการเมือง, ห้องสมุดอิเล็กทรอนิกส์ ปรีดี-พูนศุข, เรียกข้อมูลวันที่ 10 พ.ย. 2552
27. ↑  มหาวิทยาลัยธรรมศาสตร์, ประวัติมหาวิทยาลัยธรรมศาสตร์ เก็บถาวร 2007-09-11 ที่ เวย์แบ็กแมชชีน, www.tu.ac.th
28. ↑  ปรีดี พนมยงค์ กับพระพุทธศาสนา
29. 1 2  วิชิตวงศ์ ณ ป้อมเพชร, ปรีดี พนมยงค์ กับปฏิบัติการเสรีไทย เก็บถาวร 2011-08-19 ที่ เวย์แบ็กแมชชีน, คณะกรรมการดำเนินงานฉลอง 100 ปี ชาตกาล ปรีดี พนมยงค์ รัฐบุรุษอาวุโส ภาคเอกชน, 2543, ISBN 974-7833-69-7, หน้า 47–56
30. ↑  ชาญวิทย์ เกษตรศิริ, 16 สิงหาคม 2488 ประวัติศาสตร์ที่ "ให้จำ" กับ "ให้ลืม", ประชาไท, เรียกข้อมูลวันที่ 17 พ.ย. 2552
31. ↑  จดหมายของปรีดี พนมยงค์ ถึง พระพิศาลสุขุมวิท เรื่องหนังสือจดหมายเหตุของเสรีไทยเกี่ยวกับปฏิบัติการในแคนดี นิวเดลฮี และ สหรัฐอเมริกา เก็บถาวร 2011-08-19 ที่ เวย์แบ็กแมชชีน, อมรินทร์การพิมพ์, 2522
32. ↑  United States Department of State, Foreign relations of the United States : diplomatic papers, 1945, Volume VI, 1945, pp.1278-1279
33. ↑  สุพจน์ ด่านตระกูล, ปรีดี พนมยงค์ กับ ในหลวงอานันท์ และกรณีสวรรคต เก็บถาวร 2011-08-19 ที่ เวย์แบ็กแมชชีน, สถาบันวิทยาศาสตร์สังคม (ประเทศไทย), 2541
34. ↑  "พล.อ. เปรม กับเครื่องราชฯ โบราณมงคลนพรัตนราชวราภรณ์ ซึ่งสามัญชนน้อยคนได้รับพระราชทาน". *ศิลปวัฒนธรรม*. 28 May 2019. สืบค้นเมื่อ 12 May 2021.
35. 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10  Apbomsuvan, Thanet (1987). "THE UNITED STATES AND THE COMING OF THE COUP OF 1947 IN SIAM" (PDF). *Journal of The Siam Society* (75). สืบค้นเมื่อ 8 February 2021.
36. ↑  ศิวรักษ์, ส. (2012). "ชีวิตและงานของสมเด็จฯกรมพระยาดำรงราชานุภาพ ในฐานะที่เป็นพยานทางประวัติศาสตร์ในเรื่องการสร้างสรรค์สติปัญญาอย่างของไทยเราเอง" (PDF). *วารสารดำรงราชานุภาพ*. **12** (43). ISSN 1513-6884. สืบค้นเมื่อ 2020-06-02.
37. 1 2  สุพจน์ ด่านตระกูล, ท่านปรีดี พนมยงค์ กับกับสถาบันกษัตริย์และกรณีสวรรคต เก็บถาวร 2012-10-19 ที่ เวย์แบ็กแมชชีน, นิตยสารสารคดี, ฉบับที่ 182, เมษายน พ.ศ. 2543
38. ↑  ประมาณ อดิเรกสาร, Unseen ราชครู, สื่อวัฏสาร, 2547, หน้า 260, ISBN 974-92685-3-9
39. ↑  ประสิทธิ์ ลุลิตานนท์, ลายพระหัตถ์ ม.จ.ศุภสวัสดิ์ฯ  เก็บถาวร 2012-10-19 ที่ เวย์แบ็กแมชชีน, แผนกงานจ้าง อัลลายด์พริ้นเตอรส์, โรงพิมพ์โพสต์พับลิชชิ่ง จำกัด, วันที่ 30 ตุลาคม พ.ศ. 2517, หน้า 3-4
40. ↑  วิชิตวงศ์ ณ ป้อมเพชร, บางหน้าในประวัติศาสตร์ไทย อัตชีวประวัติของรัฐบุรุษอาวุโส ปรีดี พนมยงค์ เก็บถาวร 2011-08-19 ที่ เวย์แบ็กแมชชีน, แสงดาว, 2549, ISBN 974-9818-83-0, หน้า 409-416
41. ↑  วันชัย ตันติวิทยาพิทักษ์, 100 ปี ของ สามัญชนนาม ปรีดี พนมยงค์, นิตยสารสารคดี, เรียกข้อมูลวันที่ 28 ม.ค. 53
42. ↑  ประทีป สายเสน, กบฏวังหลวงกับสถานะของปรีดี พนมยงค์ เก็บถาวร 2011-08-19 ที่ เวย์แบ็กแมชชีน, สำนักพิมพ์อักษรสาส์น, 2532, ISBN 974-7248-22-7
43. ↑  สมศักดิ์ เจียมธีรสกุล: พูนศุข พนมยงค์ ให้สัมภาษณ์กรณีสวรรคต พฤษภาคม 2500
44. ↑  สุพจน์ ด่านตระกูล, ม.จ. ศุภสวัสดิ์ฯ รับสั่งว่า ในหลวงและสมเด็จพระราชชนนีไม่ทรงเชื่อว่า...ปรีดีฯ สมคบปลงพระชนม์ ร.8 เก็บถาวร 2011-08-19 ที่ เวย์แบ็กแมชชีน, สำนักพิมพ์สันติธรรม, 2529, หน้า 46, 69
45. ↑  นรุตม์, หลากบทชีวิต ท่านผู้หญิงพูนศุข พนมยงค์ เก็บถาวร 2012-10-19 ที่ เวย์แบ็กแมชชีน, แพรวสำนักพิมพ์, อมรินทร์พริ้นติ้งกรุ๊พ, หน้า, 2535, ISBN 974-8359-86-7
46. ↑  พระเจ้าช้างเผือก ถ่ายช้างได้ดีที่สุดในโลก เก็บถาวร 2010-02-06 ที่ เวย์แบ็กแมชชีน, มูลนิธิหนังไทย, เรียกข้อมูลวันที่ 11 พ.ย. 2552
47. ↑  สุรัยยา (เบ็ญโส๊ะ) สุไลมาน, กระบวนทัศน์สันติวิธีของปรีดี พนมยงค์ กรณีศึกษาเรื่องพระเจ้าช้างเผือก เก็บถาวร 2011-08-19 ที่ เวย์แบ็กแมชชีน, เรือนแก้วการพิมพ์, 2544, ISBN 974-7834-10-3
48. ↑  บรรณานุกรมงานของปรีดี พนมยงค์, ห้องสมุดอิเล็กทรอนิกส์ ปรีดี-พูนศุข, เรียกข้อมูลวันที่ 11 พ.ย. 2552
49. ↑  ปรีดีเคยเจอเขาทั้งสอง ! ก.ศ.ร. กุหลาบ และ เทียนวรรณ สถาบันปรีดี สืบค้นเมื่อ 19 ตุลาคม 2563
50. ↑  สัมพันธ์ ก้องสมุทร, ดอกโมกข์ ดอกไม้แห่งพุทธะและธรรมมาตา เก็บถาวร 2012-10-19 ที่ เวย์แบ็กแมชชีน, ปีที่ 2 ไตรมาสที่ 1 ฉบับที่ 5, หน้า 93
51. ↑  ข่าวสด, เปิดหนังสือกฎบัตรพุทธบริษัท, วันที่ 12 กันยายน พ.ศ. 2553 ปีที่ 20 ฉบับที่ 7227 ข่าวสดรายวัน
52. ↑  ราชกิจจานุเบกษา, แจ้งความสำนักนายกรัฐมนตรี เรื่อง พระราชทานเครื่องราชอิสริยาภรณ์, เล่ม ๕๘ ตอนที่ ๐ ง หน้า ๑๙๔๕, ๑๙ มิถุนายน ๒๔๘๔
53. ↑  ราชกิจจานุเบกษา, ประกาศ พระราชทานเครื่องราชอิสริยาภรณ์, เล่ม ๕๔ ตอนที่ ๐ ง หน้า ๒๒๑๓, ๑๓ ธันวาคม ๒๔๘๐
54. ↑  ราชกิจจานุเบกษา, แจ้งความ พระราชทานเหรียญพิทักษ์รัฐธรรมนูญ, เล่ม ๕๒ ตอนที่ ๐ ง หน้า ๑๓๙, ๒๑ เมษายน ๒๔๗๘
55. ↑  ราชกิจจานุเบกษา, แจ้งความสำนักนายกรัฐมนตรี เรื่อง พระราชทานเหรียญดุษฎีมาลา เข็มราชการแผ่นดิน, เล่ม ๕๕ ตอนที่ ๐ ง หน้า ๔๐๓๒, ๒๗ กุมภาพันธ์ ๒๔๘๑
56. ↑  ราชกิจจานุเบกษา, แจ้งความสำนักนายกรัฐมนตรี เรื่อง พระราชทานเหรียญช่วยราชการเขตภายใน, เล่ม ๕๘ ตอนที่ ๐ ง หน้า ๑๙๔๗, ๒๓ มิถุนายน ๒๔๘๔
57. ↑  ราชกิจจานุเบกษา, แจ้งความสำนักนายกรัฐมนตรี เรื่อง พระราชทานเหรียญรัตนาภรณ์, เล่ม ๕๕ ตอนที่ ๐ ง หน้า ๒๙๕๙, ๒๘ พฤศจิกายน ๒๔๘๑
58. ↑  ราชกิจจานุเบกษา, แจ้งความ เรื่อง ให้ประดับตราต่างประเทศ, เล่ม ๕๒ ตอนที่ ๐ ง หน้า ๓๓๗๔, ๑๖ กุมภาพันธ์ ๒๔๗๘
59. ↑  ปรีดี พนมยงค์. **Ma Vie Movementee et mes 21 Ans D' Exil en Chine Populaire**, แปลและเรียบเรียงโดย วิชิตวงศ์ ณ ป้อมเพชร จากหนังสือ *บางหน้าของประวัติศาสตร์ ประสบการณ์ของบุคคลสำคัญต่าง ๆ ในอดีต* -- กรุงเทพฯ : สำนักพิมพ์พิทยาคาร, พ.ศ. 2522
60. ↑  ราชกิจจานุเบกษา, แจ้งความสำนักนายกรัฐมนตรี เรื่อง ให้ประดับเครื่องราชอิสริยาภรณ์ต่างประเทศ, เล่ม ๕๕ ตอนที่ ๐ ง หน้า ๑๖๒, ๑๘ เมษายน ๒๔๘๑
61. ↑  ปรีดี พนมยงค์, ชีวิตผันผวนของข้าพเจ้า และ 21 ปีที่ลี้ภัยในสาธารณรัฐราษฎรจีน เก็บถาวร 2011-08-19 ที่ เวย์แบ็กแมชชีน, บทที่ 3 การเข้าพบมุสโสลินีฯ, สำนักพิมพ์เทียนวรรณ, 2529, หน้า 43
62. ↑  ราชกิจจานุเบกษา, พระราชทานพระบรมราชานุญาตประดับตราต่างประเทศ, เล่ม ๔๗ ตอนที่ ๐ ง หน้า ๔๑๖๔, ๘ กุมภาพันธ์ ๒๔๗๓
63. ↑  ราชกิจจานุเบกษา, แจ้งความสำนักนายกรัฐมนตรี เรื่อง ให้ประดับเครื่องอิสริยาภรณ์ต่างประเทศ, เล่ม ๕๖ ตอนที่ ๐ ง หน้า ๙๒๘, ๒๖ มิถุนายน ๒๔๘๒
64. ↑  ปรีดี พนมยงค์ ชีวิตผันผวนของข้าพเจ้า และ 21 ปีที่ลี้ภัยในสาธารณรัฐราษฎรจีน  เก็บถาวร 2011-08-19 ที่ เวย์แบ็กแมชชีน, สำนักพิมพ์เทียนวรรณ, 2529, หน้า 9
65. ↑  ราชกิจจานุเบกษา, แจ้งความสำนักนายกรัฐมนตรี เรื่อง ให้ประดับเครื่องราชอิสริยาภรณ์ต่างประเทศ, เล่ม ๕๖ ตอนที่ ๐ ง หน้า ๑๗๙๘, ๒๕ กันยายน ๒๔๘๒
66. ↑  ราชกิจจานุเบกษา, แจ้งความสำนักนายกรัฐมนตรี เรื่อง ให้ประดับเครื่องราชอิสริยาภรณ์ต่างประเทศ, เล่ม ๕๖ ตอนที่ ๐ ง หน้า ๒๕๕๖, ๒๐ พฤศจิกายน ๒๔๘๒
67. ↑  ราชกิจจานุเบกษา, แจ้งความสำนักนายกรัฐมนตรี เรื่อง ให้ประดับเครื่องราชอิสริยาภรณ์ต่างประเทศ, เล่ม ๕๖ ตอนที่ ๐ ง หน้า ๒๖๕๐, ๔ ธันวาคม ๒๔๘๒
68. ↑  This system is currently under maintenance
69. ↑  กฤษณา อโศกสิน, หน้าต่างบานใหม่ เก็บถาวร 2011-07-28 ที่ เวย์แบ็กแมชชีน, สกุลไทย, ฉบับที่ 2387 ปีที่ 46 ประจำวันอังคารที่ 18 กรกฎาคม 2543
70. ↑   ชวลิต วิทยานนท์, *ปลาปล้องทองปรีดี ปลาชนิดใหม่ของโลก*, นิตยสารสารคดี ปีที่ 19 ฉบับที่ 222, หน้า 38
71. ↑  "นกสวยงามกับเสรีไทย". คลังข้อมูลเก่าเก็บจากแหล่งเดิมเมื่อ 2016-07-31. สืบค้นเมื่อ 2016-07-17.
72. ↑  อนุสรณ์สถานปรีดีพนมยงค์[*ลิงก์เสีย*]
73. ↑  ลานปรีดี พนมยงค์ จาก es.foursquare.com
74. ↑  ประวัติสถาบันปรีดี พนมยงค์, เว็บไซต์สถาบันปรีดี พนมยงค์
75. ↑  "ประวัติหอสมุดปรีดี พนมยงค์". คลังข้อมูลเก่าเก็บจากแหล่งเดิมเมื่อ 2017-05-06. สืบค้นเมื่อ 2016-06-19.
76. ↑  "Pridi Banomyong International College". คลังข้อมูลเก่าเก็บจากแหล่งเดิมเมื่อ 2018-07-08. สืบค้นเมื่อ 2016-06-19.
77. ↑  DMNEWS บล็อกข่าวส่งเสริมคนดี. (11 กุมภาพันธ์ พ.ศ. 2552). **วิทยาลัยนานาชาติ"ปรีดี พนมยงค์" มิติใหม่ธรรมศาสตร์ สร้างนักศึกษาสู่ตลาดโลก.** [ออนไลน์]. เข้าถึงได้จาก. (เข้าถึงเมื่อ: 21 กรกฎาคม 2553).
78. ↑  เกี่ยวกับคณะ–คณะนิติศาสตร์ ปรีดี พนมยงค์
79. ↑  เกื้อกูล ยืนยงอนันต์. (2527). ความเปลี่ยนแปลงภายในเกาะเมืองพระนครศรีอยุธยาระหว่าง พ.ศ. 2438-2500. พระนครศรีอยุธยา : ภาควิชาประวัติศาสตร์ คณะวิชามนุษยศาสตร์และสังคมศาสตร์ วิทยาลัยครูพระนครศรีอยุธยา. ถ่ายเอกสาร.
80. ↑  ปณท ออกแสตมป์100ปี หลวงพ่อปัญญา-ปรีดี พนมยงค์
81. ↑  คณะกรรมการโครงการ "ปรีดี พนมยงค์กับสังคมไทย". *มิตรกำสรวล เนื่องในมรณกรรมของรัฐบุรุษอาวุโส ปรีดี พนมยงค์* (PDF). กรุงเทพฯ : อมรินทร์การพิมพ์: โครงการ "ปรีดี พนมยงค์กับสังคมไทย". คลังข้อมูลเก่าเก็บจากแหล่งเดิม (PDF)เมื่อ 2020-10-27. สืบค้นเมื่อ 2020-06-20.
82. 1 2 3  แสงดี, ชนิกานต์ (2017). "กรณีข้อกล่าวหาหมิ่นประมาทจากหนังสือภาพลักษณ์ปรีดี พนมยงค์ กับ การเมืองไทย พ.ศ. 2475 - 2526: ภาพสะท้อนของภาพลักษณ์นายปรีดีในสังคมไทยปัจจุบัน". *วารสารประวัติศาสตร์*. ISSN 0125-1902.
83. ↑  Asia Week, Asian of the century เก็บถาวร 2010-01-27 ที่ เวย์แบ็กแมชชีน

แหล่งข้อมูลอื่น
---------------

* สถาบันปรีดี พนมยงค์ เว็บไซต์สถาบันปรีดี พนมยงค์
* ห้องสมุดอิเล็กทรอนิกส์ ปรีดี-พูนศุข รวบรวมประวัติ ภาพ และผลงานของ ปรีดี พนมยงค์ และภรรยา พูนศุข พนมยงค์
* 100 ปีของสามัญชน นาม ปรีดี พนมยงค์ นิตยสารสารคดี ฉบับที่ 182 เดือน เมษายน 2543
* สัมภาษณ์ปรีดี พนมยงค์ รัฐบุรุษอาวุโส เมื่อ พ.ศ. 2525 ในโอกาสครบรอบ 50 ปี การปฏิวัติเปลี่ยนแปลงการปกครอง พ.ศ. 2475
* สัมภาษณ์พิเศษ ฯพณฯ ปรีดี พนมยงค์ เก็บถาวร 2011-08-19 ที่ เวย์แบ็กแมชชีน ในโอกาสครบรอบ 48 ปีแห่งการเปลี่ยนแปลงการปกครอง (24 มิ.ย. 2523)


วิกิมีเดียคอมมอนส์มีสื่อที่เกี่ยวข้องกับ **ปรีดี พนมยงค์**

| ก่อนหน้า |  | ปรีดี พนมยงค์ |  | ถัดไป |
| --- | --- | --- | --- | --- |
| **ควง อภัยวงศ์** |  |  **นายกรัฐมนตรีไทย คนที่ 7 (ครม. 15)** (24 มีนาคม พ.ศ. 2489 – 23 สิงหาคม พ.ศ. 2489) |  | **ถวัลย์ ธำรงนาวาสวัสดิ์** |
| **พระยาไชยยศสมบัติ** |  |  **รัฐมนตรีว่าการกระทรวงการคลังสมัยที่ 1** (20 ธันวาคม พ.ศ. 2481 – 16 ธันวาคม พ.ศ. 2484) |  | **เภา เพียรเลิศ บริภัณฑ์ยุทธกิจ** |
| **พระยาศรีวิสารวาจา** |  |  **รัฐมนตรีว่าการกระทรวงการคลังสมัยที่ 2** (24 มีนาคม พ.ศ. 2489 – 23 สิงหาคม พ.ศ. 2489) |  | **วิจิตร ลุลิตานนท์** |
| **พระยาศรีเสนา (ศรีเสนา สมบัติศิริ)** |  |  **รัฐมนตรีว่าการกระทรวงการต่างประเทศ** (12 กรกฎาคม พ.ศ. 2479 – 21 ธันวาคม พ.ศ. 2481) |  | **เจ้าพระยาศรีธรรมาธิเบศ (จิตร์ ณ สงขลา)** |
| **พระยาพหลพลพยุหเสนา** |  |  **รัฐมนตรีว่าการกระทรวงมหาดไทย** (29 มีนาคม พ.ศ. 2477 – 12 กุมภาพันธ์ พ.ศ. 2478) |  | **ถวัลย์ ธำรงนาวาสวัสดิ์** |
| ***สถาปนาตำแหน่ง*** |  |  **ผู้ประศาสน์การมหาวิทยาลัยธรรมศาสตร์** (11 เมษายน พ.ศ. 2477 – 18 มีนาคม พ.ศ. 2495) |  | **ศาสตราจารย์ เดือน บุนนาค (รักษาการ)** |
| **เจ้าพระยาพิชเยนทรโยธิน (อุ่ม พิชเยนทรโยธิน)** |  |  **ผู้สำเร็จราชการแทนพระองค์** (16 ธันวาคม พ.ศ. 2484 – 20 กันยายน พ.ศ. 2488) |  | **สมเด็จพระเจ้าบรมวงศ์เธอกรมพระยาชัยนาทนเรนทร** |

| * ด
* ค
* ก
นายกรัฐมนตรีไทย (รายชื่อ) |
| --- |
| รัชกาลที่ 7 | 
* พระยามโนปกรณ์นิติธาดา(1-3)
* พระยาพหลพลพยุหเสนา(1-3)

 | ตราประจำตำแหน่งนายกรัฐมนตรีไทย |
| รัชกาลที่ 8 | 
* พระยาพหลพลพยุหเสนา(3-5)
* แปลก พิบูลสงคราม(1-2)
* ควง อภัยวงศ์(1)
* ทวี บุณยเกตุ
* เสนีย์ ปราโมช(1)
* ควง อภัยวงศ์(2)
* ปรีดี พนมยงค์(1-2)

 |
| รัชกาลที่ 9 | 
* ปรีดี พนมยงค์(2-3)
* ถวัลย์ ธำรงนาวาสวัสดิ์(1-2)
* ควง อภัยวงศ์(3-4)
* แปลก พิบูลสงคราม(3-8)
* พจน์ สารสิน
* ถนอม กิตติขจร(1)
* สฤษดิ์ ธนะรัชต์
* ถนอม กิตติขจร(2-4)
* สัญญา ธรรมศักดิ์(1-2)
* เสนีย์ ปราโมช(2)
* คึกฤทธิ์ ปราโมช
* เสนีย์ ปราโมช(3-4)
* ธานินทร์ กรัยวิเชียร
* เกรียงศักดิ์ ชมะนันทน์(1-2)
* เปรม ติณสูลานนท์(1-3)
* ชาติชาย ชุณหะวัณ(1-2)
* อานันท์ ปันยารชุน(1)
* สุจินดา คราประยูร
* อานันท์ ปันยารชุน(2)
* ชวน หลีกภัย(1)
* บรรหาร ศิลปอาชา
* ชวลิต ยงใจยุทธ
* ชวน หลีกภัย(2)
* ทักษิณ ชินวัตร(1-2)
* สุรยุทธ์ จุลานนท์
* สมัคร สุนทรเวช
* สมชาย วงศ์สวัสดิ์
* อภิสิทธิ์ เวชชาชีวะ
* ยิ่งลักษณ์ ชินวัตร
* ประยุทธ์ จันทร์โอชา(1)

 |
| รัชกาลที่ 10 | 
* ประยุทธ์ จันทร์โอชา(1-2)
* เศรษฐา ทวีสิน

 |
| 
* ในวงเล็บ คือสมัยที่ดำรงตำแหน่ง กรณีที่ดำรงตำแหน่งมากกว่า 1 สมัย

 |

| * ด
* ค
* ก
ประวัติศาสตร์ไทย (พ.ศ. 2475–2516) |
| --- |
| 

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| การเมือง | บุคคลและหน่วยงาน | เหตุการณ์สำคัญ |
| 
**พระมหากษัตริย์**
* พระบาทสมเด็จพระปกเกล้าเจ้าอยู่หัว
* พระบาทสมเด็จพระปรเมนทรมหาอานันทมหิดล พระอัฐมรามาธิบดินทร
* พระบาทสมเด็จพระมหาภูมิพลอดุลยเดชมหาราช บรมนาถบพิตร

**นายกรัฐมนตรีไทย**
* พระยามโนปกรณ์นิติธาดา
* พระยาพหลพลพยุหเสนา
* แปลก พิบูลสงคราม
* ควง อภัยวงศ์
* ทวี บุณยเกตุ
* เสนีย์ ปราโมช
* ปรีดี พนมยงค์
* ถวัลย์ ธำรงนาวาสวัสดิ์
* พจน์ สารสิน
* ถนอม กิตติขจร
* สฤษดิ์ ธนะรัชต์

 | 
**การทหาร**
* จอมพลผิน ชุณหะวัณ
* พลเอกเผ่า ศรียานนท์
* พลโทกาจ กาจสงคราม
* จอมพลอากาศฟื้น รณนภากาศ ฤทธาคนี

**อื่นๆ**
* ดิเรก ชัยนาม
* หลวงวิจิตรวาทการ

**หน่วยงาน**
* คณะราษฎร
* เสรีไทย
* คณะทหารแห่งชาติ
* พรรคคอมมิวนิสต์แห่งประเทศไทย
* องค์การสนธิสัญญาป้องกันภูมิภาคเอเชียตะวันออกเฉียงใต้
* สมาคมประชาชาติแห่งเอเชียตะวันออกเฉียงใต้

 | 
**เหตุการณ์สำคัญ**
* การปฏิวัติสยาม พ.ศ. 2475
* รัฐธรรมนูญแห่งราชอาณาจักรไทย
* รัฐประหารในประเทศสยาม เมษายน พ.ศ. 2476
* รัฐประหารในประเทศสยาม มิถุนายน พ.ศ. 2476
* กบฏบวรเดช
* กบฏนายสิบ
* กบฏพระยาทรงสุรเดช
* กรณีพิพาทอินโดจีน
* การบุกครองไทยของญี่ปุ่น
* สงครามโลกครั้งที่สอง
* รัฐประหารในประเทศไทย พ.ศ. 2490
* รัฐประหารในประเทศไทย พ.ศ. 2491
* สงครามเกาหลี
* กบฏเสนาธิการ
* กบฏวังหลวง
* กบฏแมนฮัตตัน
* รัฐประหารในประเทศไทย พ.ศ. 2494
* รัฐประหารในประเทศไทย พ.ศ. 2500
* รัฐประหารในประเทศไทย พ.ศ. 2501
* สงครามเวียดนาม
* การก่อการกำเริบคอมมิวนิสต์ในประเทศไทย
* รัฐประหารในประเทศไทย พ.ศ. 2514
* เหตุการณ์ 14 ตุลา

 |

 |
| ← อาณาจักรรัตนโกสินทร์ (พ.ศ. 2325–2475) • ประวัติศาสตร์ไทย (พ.ศ. 2516–2544) → |

| ลิงก์ไปยังบทความที่เกี่ยวข้อง |
| --- |
| 

| * ด
* ค
* ก
เสนาบดีกระทรวงพระคลังมหาสมบัติและรัฐมนตรีว่าการกระทรวงการคลังของไทย |
| --- |
| 

| เสนาบดีกรมพระคลังมหาสมบัติ |
| --- |
| 
* สมเด็จพระเจ้าบรมวงศ์เธอ เจ้าฟ้ากรมพระยาบำราบปรปักษ์
* สมเด็จพระเจ้าบรมวงศ์เธอ เจ้าฟ้ากรมพระจักรพรรดิพงศ์

 |

 |
| 

| เสนาบดีกระทรวงพระคลังมหาสมบัติ |
| --- |
| 
* สมเด็จพระเจ้าบรมวงศ์เธอ เจ้าฟ้ากรมพระยานริศรานุวัดติวงศ์
* พระเจ้าบรมวงศ์เธอ กรมขุนศิริธัชสังกาศ
* พระเจ้าบรมวงศ์เธอ กรมหมื่นมหิศรราชหฤทัย
* พระยาสุริยานุวัตร
* พระเจ้าบรมวงศ์เธอ กรมพระจันทบุรีนฤนาถ
* พระวรวงศ์เธอ พระองค์เจ้าศุภโยคเกษม
* พระยาโกมารกุลมนตรี
* พระยามโนปกรณ์นิติธาดา

 |

 |
| 

| รัฐมนตรีว่าการกระทรวงการคลัง |
| --- |
| 
* พระยามโนปกรณ์นิติธาดา
* เจ้าพระยาศรีธรรมาธิเบศ
* พระยามานวราชเสวี
* พระยาพหลพลพยุหเสนา
* พระยาไชยยศสมบัติ
* ปรีดี พนมยงค์
* เภา เพียรเลิศ บริภัณฑ์ยุทธกิจ
* ควง อภัยวงศ์
* เล้ง ศรีสมวงศ์
* ดิเรก ชัยนาม
* พระยาศรีวิสารวาจา
* วิจิตร ลุลิตานนท์
* พระวรวงศ์เธอ พระองค์เจ้าวิวัฒนไชย
* พระยาโทณวณิกมนตรี
* แปลก พิบูลสงคราม
* พระมนูภาณวิมลศาสตร์
* หลวงวิจิตรวาทการ
* นายวรการบัญชา
* พจน์ สารสิน
* เสริม วินิจฉัยกุล
* โชติ คุณะเกษม
* สุนทร หงส์ลดารมภ์
* บุญมา วงศ์สวรรค์
* สมหมาย ฮุนตระกูล
* เสวตร เปี่ยมพงศ์สานต์
* บุญชู โรจนเสถียร
* สุพัฒน์ สุธาธรรม
* เกรียงศักดิ์ ชมะนันทน์
* อำนวย วีรวรรณ
* สุธี สิงห์เสน่ห์
* ประมวล สภาวสุ
* วีรพงษ์ รามางกูร
* บรรหาร ศิลปอาชา
* พนัส สิมะเสถียร
* ธารินทร์ นิมมานเหมินท์
* สุรเกียรติ์ เสถียรไทย
* บดี จุณณานนท์
* ชัยวัฒน์ วิบูลย์สวัสดิ์
* ทนง พิทยะ
* โฆสิต ปั้นเปี่ยมรัษฎ์
* สมคิด จาตุศรีพิทักษ์
* สุชาติ เชาว์วิศิษฐ
* ปรีดิยาธร เทวกุล
* ฉลองภพ สุสังกร์กาญจน์
* สุรพงษ์ สืบวงศ์ลี
* สุชาติ ธาดาธำรงเวช
* กรณ์ จาติกวณิช
* ธีระชัย ภูวนาถนรานุบาล
* กิตติรัตน์ ณ ระนอง
* สมหมาย ภาษี
* อภิศักดิ์ ตันติวรวงศ์
* อุตตม สาวนายน
* ปรีดี ดาวฉาย
* อาคม เติมพิทยาไพสิฐ
* เศรษฐา ทวีสิน

---

* **(รัฐมนตรีช่วย)** พระยามไหสวรรค์
* ุขุนสมาหารหิตะคดี (โป๊ โปรคุปต์)
* หลวงนฤเบศร์มานิต
* เทียน เก่งระดมยิง
* วนิช ปานะนนท์
* เล้ง ศรีสมวงศ์
* อุดม สนิทวงศ์
* วิจิตร ลุลิตานนท์
* เสวตร เปี่ยมพงศ์สานต์
* นายวรการบัญชา
* ประยูร ภมรมนตรี
* เผ่า ศรียานนท์
* เจียม ญาโณทัย
* ทองแท่ง ทองแถม
* สมหมาย ฮุนตระกูล
* เยื่อ สุสายัณห์
* สนั่น เกตุทัต
* ประมุท บุรณศิริ
* ทินกร พันธุ์กระวี
* ประภัทรพงศ์ เวชชาชีวะ
* ฉลอง ปึงตระกูล
* ชาญชัย ลี้ถาวร
* สุธี สิงห์เสน่ห์
* จำรัส จตุรภัทร
* บรม ตันเถียร
* ไพจิตร เอื้อทวีกุล
* อำนวย ยศสุข
* สุบิน ปิ่นขยัน
* ศุภชัย พานิชภักดิ์
* ประภัตร โพธสุธน
* สุชน ชามพูนท
* นิพนธ์ พร้อมพันธุ์
* ชวลิต ธนะชานันท์
* วีรพงษ์ รามางกูร
* ชวลิต โอสถานุเคราะห์
* ไตรรงค์ สุวรรณคีรี
* บุญชู ตรีทอง
* อำนวย ปะติเส
* ชวรัตน์ ชาญวีรกูล
* เนวิน ชิดชอบ
* เสริมศักดิ์ การุญ
* ชัยวัฒน์ วิบูลย์สวัสดิ์
* ธวัชวงศ์ ณ เชียงใหม่
* จาตุรนต์ ฉายแสง
* สุรศักดิ์ นานานุกูล
* มารวย ผดุงสิทธิ์
* พิเชษฐ พันธุ์วิชาติกุล
* พิสิฐ ลี้อาธรรม
* วราเทพ รัตนากร
* สุชาติ เชาว์วิศิษฐ
* ไชยยศ สะสมทรัพย์
* สมหมาย ภาษี
* ประดิษฐ์ ภัทรประสิทธิ์
* ระนองรักษ์ สุวรรณฉวี
* สุชาติ ธาดาธำรงเวช
* พิชัย นริพทะพันธุ์
* พฤฒิชัย ดำรงรัตน์
* มั่น พัธโนทัย
* บุญทรง เตริยาภิรมย์
* วิรุฬ เตชะไพบูลย์
* ทนุศักดิ์ เล็กอุทัย
* เบญจา หลุยเจริญ
* วิสุทธิ์ ศรีสุพรรณ
* สันติ พร้อมพัฒน์
* จุลพันธ์ อมรวิวัฒน์
* กฤษฎา จีนะวิจารณะ

 |

 |

| * ด
* ค
* ก
เสนาบดี และรัฐมนตรีว่าการกระทรวงการต่างประเทศของไทย |
| --- |
| 

| เสนาบดี |
| --- |
| 
* เจ้าพระยาภาณุวงศ์มหาโกษาธิบดี
* กรมพระยาเทวะวงศ์วโรปการ
* กรมหมื่นเทววงศ์วโรทัย
* พระศรีวิสารวาจา

 |

 |  |
| 

| รัฐมนตรีว่าการ |
| --- |
| 
* พระศรีวิสารวาจา
* พระยาอภิบาลราชไมตรี
* พระยาพหลพลพยุหเสนา
* พระยาศรีเสนา
* ปรีดี พนมยงค์
* เจ้าพระยาศรีธรรมาธิเบศ
* แปลก พิบูลสงคราม
* ดิเรก ชัยนาม
* หลวงวิจิตรวาทการ
* หม่อมราชวงศ์เสนีย์ ปราโมช
* ถวัลย์ ธำรงนาวาสวัสดิ์
* หลวงอรรถกิติกำจร
* หม่อมเจ้าปรีดิเทพย์พงษ์ เทวกุล
* พจน์ สารสิน
* นายวรการบัญชา
* พระเจ้าวรวงศ์เธอ กรมหมื่นนราธิปพงศ์ประพันธ์
* ถนัด คอมันตร์
* จรูญพันธ์ อิศรางกูร ณ อยุธยา
* ถนอม กิตติขจร
* พิชัย รัตตกุล
* ชาติชาย ชุณหะวัณ
* พิชัย รัตตกุล
* อุปดิศร์ ปาจรียางกูร
* สิทธิ เศวตศิลา
* สุบิน ปิ่นขยัน
* อาทิตย์ อุไรรัตน์
* อาสา สารสิน
* ปองพล อดิเรกสาร
* ประสงค์ สุ่นศิริ
* ทักษิณ ชินวัตร
* กระแส ชนะวงศ์
* เกษมสโมสร เกษมศรี
* อำนวย วีรวรรณ
* ประจวบ ไชยสาส์น
* สุรินทร์ พิศสุวรรณ
* สุรเกียรติ์ เสถียรไทย
* กันตธีร์ ศุภมงคล
* นิตย์ พิบูลสงคราม
* นพดล ปัทมะ
* เตช บุนนาค
* สาโรจน์ ชวนะวิรัช
* สมพงษ์ อมรวิวัฒน์
* กษิต ภิรมย์
* สุรพงษ์ โตวิจักษณ์ชัยกุล
* ธนะศักดิ์ ปฏิมาประกร
* ดอน ปรมัตถ์วินัย
* ปานปรีย์ พหิทธานุกร

---

* **(รัฐมนตรีช่วย)** ดิเรก ชัยนาม
* หลวงวิจิตรวาทการ
* พระสุทธิอรรถนฤมนตร์
* หม่อมเจ้านนทิยาวัด สวัสดิวัตน์
* พจน์ สารสิน
* เขมชาติ บุณยรัตพันธุ์
* รักษ์ ปันยารชุน
* วิสูตร อรรถยุกติ
* จิตติ สุจริตกุล
* สง่า กิตติขจร
* ชาติชาย ชุณหะวัณ
* เล็ก นานา
* ประเทือง คำประกอบ
* วงศ์ พลนิกร
* อรุณ ภาณุพงศ์
* ประพาส ลิมปะพันธุ์
* อำนวย ยศสุข
* จรัส พั้วช่วย
* วิเชียร วัฒนคุณ
* สมบัติ ศรีสุรินทร์
* สุรินทร์ พิศสุวรรณ
* ประชา คุณะเกษม
* หม่อมราชวงศ์เทพ เทวกุล
* พิทักษ์ อินทรวิทยนันท์
* ธวัชวงศ์ ณ เชียงใหม่
* หม่อมราชวงศ์สุขุมพันธุ์ บริพัตร
* ปรีชา เลาหพงศ์ชนะ
* สวนิต คงสิริ
* ดอน ปรมัตถ์วินัย
* วีระศักดิ์ ฟูตระกูล
* จักรพงษ์ แสงมณี

 |

 |

| * ด
* ค
* ก
เสนาบดีและรัฐมนตรีว่าการกระทรวงมหาดไทยของไทย |
| --- |
| 

| เสนาบดี |
| --- |
| 
* สมเด็จพระเจ้าบรมวงศ์เธอ กรมพระยาดำรงราชานุภาพ
* เจ้าพระยาสุรสีห์วิสิษฐศักดิ์ (เชย กัลยาณมิตร)
* เจ้าพระยายมราช (ปั้น สุขุม)
* สมเด็จพระเจ้าบรมวงศ์เธอ เจ้าฟ้ายุคลทิฆัมพร กรมหลวงลพบุรีราเมศวร์
* สมเด็จพระเจ้าบรมวงศ์เธอ เจ้าฟ้าบริพัตรสุขุมพันธุ์ กรมพระนครสวรรค์วรพินิต

 |

 |
| 

| รัฐมนตรีว่าการ |
| --- |
| 
* พระยาจ่าแสนยบดีศรีบริบาล (ชิต สุนทรวร)
* พระยาอุดมพงศ์เพ็ญสวัสดิ์ (หม่อมราชวงศ์ประยูร อิศรศักดิ์)
* พระยาพหลพลพยุหเสนา (พจน์ พหลโยธิน)
* ปรีดี พนมยงค์
* ถวัลย์ ธำรงนาวาสวัสดิ์
* แปลก พิบูลสงคราม
* หลวงเชวงศักดิ์สงคราม (ช่วง ขวัญเชิด)
* มังกร พรหมโยธี
* หลวงศุภชลาศัย (บุง ศุภชลาศัย)
* ทวี บุณยเกตุ
* พระยาศรีเสนา (ฮะ สมบัติศิริ)
* พระยาสุนทรพิพิธ (เชย สุนทรพิพิธ)
* หลวงสินาดโยธารักษ์ (ชิต มั่นศิลป์)
* ควง อภัยวงศ์
* บัญญัติ เทพหัสดิน ณ อยุธยา
* หลวงสุนาวินวิวัฒน์ (พิศาล สุนาวินวิวัฒน์)
* เผ่า ศรียานนท์
* ประภาส จารุเสถียร
* กมล วรรณประภา
* อรรถสิทธิ์ สิทธิสุนทร
* บุญเท่ง ทองสวัสดิ์
* คึกฤทธิ์ ปราโมช
* เสนีย์ ปราโมช
* สมัคร สุนทรเวช
* เกรียงศักดิ์ ชมะนันทน์
* เล็ก แนวมาลี
* ประเทือง กีรติบุตร
* สิทธิ จิรโรจน์
* ประจวบ สุนทรางกูร
* ประมาณ อดิเรกสาร
* บรรหาร ศิลปอาชา
* อิสระพงศ์ หนุนภักดี
* อนันต์ กลินทะ
* เภา สารสิน
* ชวลิต ยงใจยุทธ
* สนั่น ขจรประศาสน์
* เสนาะ เทียนทอง
* บัญญัติ บรรทัดฐาน
* ปุระชัย เปี่ยมสมบูรณ์
* วันมูหะมัดนอร์ มะทา
* โภคิน พลกุล
* ชิดชัย วรรณสถิตย์
* คงศักดิ์ วันทนา
* อารีย์ วงศ์อารยะ
* สุรยุทธ์ จุลานนท์
* เฉลิม อยู่บำรุง
* โกวิท วัฒนะ
* ชวรัตน์ ชาญวีรกูล
* ยงยุทธ วิชัยดิษฐ
* จารุพงศ์ เรืองสุวรรณ
* อนุพงษ์ เผ่าจินดา
* อนุทิน ชาญวีรกูล

---

* **(รัฐมนตรีช่วย)** อดุล อดุลเดชจรัส
* ช่วง เชวงศักดิ์สงคราม
* ขุนสมาหารหิตะคดี (โป๊ โปรคุปต์)
* หลวงเกรียงศักดิ์พิชิต (พิชิต เกรียงศักดิ์พิชิต)
* อุทัย แสงมณี
* ทอง กันทาธรรม
* พระยาอรรถการีย์นิพนธ์ (สิทธิ จุณณานนท์)
* พระยาศรีเสนา (ศรีเสนา สมบัติศิริ)
* พระยาจินดารักษ์ (จำลอง สวัสดิ์-ชูโต)
* เลียง ไชยกาล
* บัญญัติ เทพหัสดิน ณ อยุธยา
* สงกรานต์ อุดมสิทธิ์
* เผ่า ศรียานนท์
* เดช เดชประดิยุทธ
* ประมาณ อดิเรกสาร
* ประภาส จารุเสถียร
* หลวงบุรกรรมโกวิท (ล้อม บุรกรรมโกวิท)
* หลวงกัมปนาทแสนยากร (กำปั่น อุตระวณิชย์)
* ทวี แรงขำ
* ประเสริฐ รุจิรวงศ์
* ถวิล สุนทรศารทูล
* พ่วง สุวรรณรัฐ
* มาลัย หุวะนันทน์
* ชุมพล โลหะชาละ
* ประจวบ สุนทรางกูร
* เทียน อัชกุล
* ธรรมนูญ เทียนเงิน
* สมบุญ ศิริธร
* สันติ์ เทพมณี
* บุญเลิศ เลิศปรีชา
* ประกอบ ประยูรโภคราช
* ขุนทอง ภูผิวเดือน
* สมัคร สุนทรเวช
* ชูสง่า ฤทธิประศาสน์
* แผน สิริเวชชะพันธ์
* ดาบชัย อัคราช
* คนึง ฦาไชย
* เปรม ติณสูลานนท์
* ดำริ น้อยมณี
* จำนง เทพหัสดิน ณ อยุธยา
* ประเทือง กีรติบุตร
* ณรงค์ วงศ์วรรณ
* เชาวน์วัศ สุดลาภา
* เกษม ศิริสัมพันธ์
* บัญญัติ บรรทัดฐาน
* สมุทร์ สหนาวิน
* วิเชียร เวชสวรรค์
* โกศล ไกรฤกษ์
* สุรัตน์ โอสถานุเคราะห์
* วีระ มุสิกพงศ์
* เฉลียว วัชรพุกก์
* โอภาส พลศิลป
* มนตรี พงษ์พานิช
* สุขุม เลาวัณย์ศิริ
* สันติ ชัยวิรัตนะ
* ไสว พัฒโน
* เสนาะ เทียนทอง
* ไตรรงค์ สุวรรณคีรี
* วัฒนา อัศวเหม
* วสิษฐ เดชกุญชร
* พินิจ จันทรสุรินทร์
* ปกิต พัฒนกุล
* อนันต์ กลินทะ
* วิเชษฐ การุณยวนิช
* เจริญจิตต์ ณ สงขลา
* วิโรจน์ เปาอินทร์
* วีระ ปิตรชาติ
* สุชาติ ตันเจริญ
* ประภัตร โพธสุธน
* เอนก สิทธิประศาสน์
* เด่น โต๊ะมีนา
* สุทัศน์ เงินหมื่น
* ชำนิ ศักดิเศรษฐ์
* อุดร ตันติสุนทร
* วันมูหะมัดนอร์ มะทา
* ไพโรจน์ โล่ห์สุนทร
* เกียรติชัย ชัยเชาวรัตน์
* สุดารัตน์ เกยุราพันธุ์
* ศรชัย มนตริวัต
* อนุสรณ์ วงศ์วรรณ
* อาษา เมฆสวรรค์
* เรืองวิทย์ ลิกค์
* ชัยภักดิ์ ศิริวัฒน์
* เฉลิม อยู่บำรุง
* ลิขิต ธีรเวคิน
* พินิจ จารุสมบัติ
* สนธยา คุณปลื้ม
* สรอรรถ กลิ่นประทุม
* สมบัติ อุทัยสาง
* ประชา มาลีนนท์
* ประมวล รุจนเสรี
* สุธรรม แสงประทุม
* เสริมศักดิ์ พงษ์พานิช
* สมชาย สุนทรวัฒน์
* บัญญัติ จันทน์เสนะ
* ธีรวุฒิ บุตรศรีภูมิ
* สุพล ฟองงาม
* สิทธิชัย โควสุรัตน์
* ประสงค์ โฆษิตานนท์
* ปรีชา เร่งสมบูรณ์สุข
* ถาวร เสนเนียม
* บุญจง วงศ์ไตรรัตน์
* ชูชาติ หาญสวัสดิ์
* ฐานิสร์ เทียนทอง
* ชัจจ์ กุลดิลก
* ประชา ประสพดี
* วิสาร เตชะธีราวัฒน์
* สุธี มากบุญ
* นิพนธ์ บุญญามณี
* ทรงศักดิ์ ทองศรี
* นริศ ขำนุรักษ์
* เกรียง กัลป์ตินันท์
* ชาดา ไทยเศรษฐ์

 |

 |

| * ด
* ค
* ก
กรรมการราษฎรและรัฐมนตรีของไทยที่ไม่ได้ประจำกระทรวง |
| --- |
| 

| กรรมการราษฎร |
| --- |
| 
* พระยาปรีชาชลยุทธ (วัน จารุภา)
* พระยาศรีวิสารวาจา (หุ่น ฮุนตระกูล)
* พระยาพหลพลพยุหเสนา (พจน์ พหลโยธิน)
* พระยาทรงสุรเดช (เทพ พันธุมเสน)
* พระยาฤทธิอัคเนย์ (สละ เอมะศิริ)
* พระยาประมวญวิชาพูล (วงศ์ บุญ-หลง)
* พระประศาสน์พิทยายุทธ (วัน ชูถิ่น)
* หลวงพิบูลสงคราม
* หลวงสินธุสงครามชัย (สินธุ์ กมลนาวิน)
* หลวงประดิษฐ์มนูธรรม (ปรีดี พนมยงค์)
* หลวงเดชสหกรณ์
* ตั้ว ลพานุกรม
* ประยูร ภมรมนตรี
* แนบ พหลโยธิน

 |

 |  |
| 

| รัฐมนตรี |
| --- |
| 
* พระยาปรีชาชลยุทธ
* พระยาพหลพลพยุหเสนา
* พระยาทรงสุรเดช
* พระยาฤทธิอัคเนย์
* พระยาประมวญวิชาพล
* พระประศาสน์พิทยายุทธ์
* หลวงประดิษฐ์มนูธรรม
* หลวงสินธุสงครามชัย
* หลวงพิบูลสงคราม
* หม่อมหลวงเดช สนิทวงศ์
* ประยูร ภมรมนตรี
* แนบ พหลโยธิน
* ตั้ว ลพานุกรม
* พระยาอุดมพงศ์เพ็ญสวัสดิ์
* พระยาปรีชาชลยุทธ
* พระยามานวราชเสวี
* หลวงศุภชลาศัย
* พระยาพิชัยสงคราม
* พระยาศรีสิทธิสงคราม
* พระยาสุริยานุวัตร
* พระสิทธิเรืองเดชพล
* หลวงนฤเบศร์มานิต
* หลวงสิริราชไมตรี
* พระยาวิชิตชลธี
* หลวงธำรงนาวาสวัสดิ์
* พระดุลยธารณปรีชาไวท์
* พระยาสมันตรัฐบุรินทร์
* ขุนสมาหารหิตะคดี
* ขุนสุคนธวิทศึกษากร
* หลวงโกวิทอภัยวงศ์
* หลวงชำนาญยุทธศิลป์
* หลวงนาถนิติธาดา
* พระยาวิจารณจักรกิจ
* หลวงอดุลเดชจรัส
* พระยาอภัยสงคราม
* พระยาศรีเสนา
* พระเวชยันต์รังสฤษฎ์
* พระสารสาสน์ประพันธ์
* หลวงวิจิตรวาทการ
* หลวงกาจสงคราม
* หลวงชำนาญนิติเกษตร
* หลวงเชวงศักดิ์สงคราม
* ดิเรก ชัยนาม
* หลวงนาวาวิจิต
* หลวงพรหมโยธี
* หลวงสฤษฏิ์ยุทธศิลป์
* หลวงสังวรยุทธกิจ
* หลวงเสรีเริงฤทธิ์
* วิลาศ โอสถานนท์
* หลวงเกรียงศักดิ์พิชิต
* ทวี บุณยเกตุ
* บุญเจียม โกมลมิตร์
* สวัสดิ์ สวัสดิ์รณรงค์
* เดือน บุนนาค
* วนิช ปานะนนท์
* พระยามไหสวรรย์
* อุดมโยธา รัตนาวดี
* หม่อมหลวงกรี เดชาติวงศ์
* กาพย์ ทัตตานนท์
* สังวรณ์ สุวรรณชีพ
* ศรีธรรมราช กาญจนโชติ
* พิน อมรวิสัยสรเดช
* ทหาร ขำหิรัญ
* ชลิต กุลกำม์ธร
* ชิต มั่นศิลป์ สินาดโยธารักษ์
* เรือง เรืองวีระยุทธ
* ทองอินทร์ ภูริพัฒน์
* จิร วิชิตสงคราม
* ทวี ตะเวทิกุล
* วิจิตร ลุลิตานนท์
* พระยาอรรถการีย์นิพนธ์ (สิทธิ จุณณานนท์)
* พระตีรณสารวิศวกรรม
* เตียง ศิริขันธ์
* ถวิล อุดล
* พึ่ง ศรีจันทร์
* ทอง กันทาธรรม
* สงวน ตุลารักษ์
* หลวงบรรณกรโกวิท
* จำลอง ดาวเรือง
* วุฒิ สุวรรณรักษ์
* จรูญ สืบแสง
* พระสุทธิอรรถนฤมนตร์
* เจ้าวรทัศน์ ณ ลำพูน
* ชิต เวชประสิทธิ์
* ชม จารุรัตน์
* น้อม เกตุนุติ
* เลียง ไชยกาล
* หลวงอังคณานุรักษ์
* สุวิชช พันธเศรษฐ
* ใหญ่ ศวิตชาติ
* ฟอง สิทธิธรรม
* บุญเท่ง ทองสวัสดิ์
* ขุนระดับคดี
* วิโรจน์ กมลพันธ์
* ทวน วิชัยขัทคะ
* อิ้น บุนนาค
* ทองเปลว ชลภูมิ
* หม่อมเจ้านนทิยาวัด สวัสดิวัตน์
* เยื้อน พาณิชวิทย์
* หลวงนรัตถรักษา
* หม่อมราชวงศ์คึกฤทธิ์ ปราโมช
* เลื่อน พงษ์โสภณ
* ศรีเสนา สมบัติศิริ
* สอ เศรษฐบุตร
* ถัด พรหมมาณพ
* หม่อมเจ้ารังษิยากร อาภากร
* ชวลิต อภัยวงศ์
* กิจจา วัฒนสินธุ์
* เขมชาติ บุณยรัตพันธุ์
* เจ๊ะอับดุลลาห์ หลังปูเต๊ะ
* ปฐม โพธิ์แก้ว
* ฟื้น สุพรรณสาร
* นายวรการบัญชา
* สุกิจ นิมมานเหมินท์
* เสวตร เปี่ยมพงศ์สานต์
* ปลด ปลดปรปักษ์ พิบูลภานุวัธน์
* หลวงสุนาวินวิวัฒน์
* บัญญัติ เทพหัสดิน ณ อยุธยา
* หลวงอรรถพรพิศาล
* ขุนคงฤทธิศึกษากร
* ประเสริฐ สุดบรรทัด
* เทพ โชตินุชิต
* สงกรานต์ อุดมสิทธิ์
* เสรี อิศรางกูร ณ อยุธยา
* เสมอ กัณฑาธัญ
* สวัสดิ์ สวัสดิ์รณชัย สวัสดิเกียรติ
* พระนิติธารณ์พิเศษ
* สฤษดิ์ ธนะรัชต์
* ละม้าย อุทยานานนท์
* ประมาณ อดิเรกสาร
* หลวงชำนาญอรรถยุทธ์
* เผ่า ศรียานนท์
* หลวงเชิดวุฒากาศ
* เดช เดชประดิยุทธ
* ศิริ สิริโยธิน
* หม่อมหลวงชูชาติ กำภู
* ชื่น ระวิวรรณ
* เนตร เขมะโยธิน
* ทิม ภูริพัฒน์
* อารีย์ ตันติเวชกุล

 |

 |

| * ด
* ค
* ก
คณะราษฎร |
| --- |
| สมาชิก | 

|  |  |
| --- | --- |
| หัวหน้าคณะ | 
* พระยาพหลพลพยุหเสนา
* พระยาทรงสุรเดช
* พระยาฤทธิอัคเนย์
* พระประศาสน์พิทยายุทธ

 |
| ฝ่ายทหาร | 

|  |  |
| --- | --- |
| สายทหารบก | 
* หลวงพิบูลสงคราม
* หลวงกาจสงคราม
* หลวงเกรียงศักดิ์พิชิต
* หลวงทัศนัยนิยมศึก
* หลวงเสรีเริงฤทธิ์
* หลวงอดุลเดชจรัส
* หลวงชำนาญยุทธศิลป์

 |
| สายทหารเรือ | 
* หลวงสินธุสงครามชัย
* หลวงศุภชลาศัย
* หลวงธำรงนาวาสวัสดิ์
* ทหาร ขำหิรัญ
* สงวน รุจิราภา

 |

 |
| ฝ่ายพลเรือน | 
* ปรีดี พนมยงค์
* ควง อภัยวงศ์
* ตั้ว ลพานุกรม
* ทวี บุณยเกตุ
* ประยูร ภมรมนตรี
* แนบ พหลโยธิน
* จรูญ สิงหเสนี
* ดิเรก ชัยนาม
* เฉลียว ปทุมรส
* แช่ม พรหมยงค์
* วิลาศ โอสถานนท์
* จรูญ สืบแสง
* สงวน ตุลารักษ์
* กระจ่าง ตุลารักษ์
* หม่อมหลวงกรี เดชาติวงศ์
* วนิช ปานะนนท์

 |

 |
| หัวข้อที่เกี่ยวข้อง | 
* การปฏิวัติสยาม พ.ศ. 2475
* ลำดับเหตุการณ์
* หมุดคณะราษฎร
* หลัก 6 ประการ

 |
| หมวดหมู่:คณะราษฎร |

| * ด
* ค
* ก
คณะรัฐมนตรีคณะที่ 1 ของสยาม |
| --- |
| ประธานคณะกรรมการราษฎร | 
* **พระยามโนปกรณนิติธาดา (ก้อน หุตะสิงห์)**

 |  |
| กรรมการราษฎร | 
* พระยาปรีชาชลยุทธ (วัน จารุภา)
* พระยาศรีวิสารวาจา (หุ่น ฮุนตระกูล)
* พระยาพหลพลพยุหเสนา (พจน์ พหลโยธิน)
* พระยาทรงสุรเดช (เทพ พันธุมเสน)
* พระยาฤทธิอัคเนย์ (สละ เอมะศิริ)
* พระยาประมวญวิชาพูล (วงศ์ บุญ-หลง)
* พระประศาสน์พิทยายุทธ (วัน ชูถิ่น)
* แปลก พิบูลสงคราม
* หลวงสินธุสงครามชัย (สินธุ์ กมลนาวิน)
* ปรีดี พนมยงค์
* หลวงเดชสหกรณ์ (หม่อมหลวงเดช สนิทวงศ์)
* ตั้ว ลพานุกรม
* ประยูร ภมรมนตรี
* แนบ พหลโยธิน

 |
| 
* ~~พ้นจากตำแหน่ง~~

 |

| * ด
* ค
* ก
คณะรัฐมนตรีคณะที่ 2 ของสยาม |
| --- |
| นายกรัฐมนตรี | 
* **พระยามโนปกรณนิติธาดา (ก้อน หุตะสิงห์)**

 |  |
| กลาโหม | 
* พระยาราชวังสัน (ศรี กมลนาวิน)

 |
| พระคลังมหาสมบัติ | 
* พระยามโนปกรณนิติธาดา (ก้อน หุตะสิงห์)

 |
| การต่างประเทศ | 
* พระยาศรีวิสารวาจา (หุ่น ฮุนตระกูล)

 |
| มหาดไทย | 
* พระยาจ่าแสนยบดีศรีบริบาล (ชิต สุนทรวร)

 |
| ยุติธรรม | 
* พระยาเทพวิทุรพหุลศรุตาบดี (บุญช่วย วณิกกุล)

 |
| ธรรมการ | 
* เจ้าพระยาธรรมศักดิ์มนตรี (สนั่น เทพหัสดิน ณ อยุธยา)

 |
| เกษตรพาณิชยการ | 
* เจ้าพระยาวงษานุประพัทธ์ (หม่อมราชวงศ์สท้าน สนิทวงศ์)

 |
| ไม่ประจำกระทรวง | 
* พระยาปรีชาชลยุทธ (วัน จารุภา)
* พระยาพหลพลพยุหเสนา (พจน์ พหลโยธิน)
* พระยาทรงสุรเดช (เทพ พันธุมเสน)
* พระยาฤทธิอัคเนย์ (สละ เอมะศิริ)
* พระยาประมวญวิชาพูล (วงศ์ บุญ-หลง)
* พระประศาสน์พิทยายุทธ (วัน ชูถิ่น)
* ปรีดี พนมยงค์
* หลวงสินธุสงครามชัย (สินธุ์ กมลนาวิน)
* แปลก พิบูลสงคราม
* หลวงเดชสหกรณ์ (หม่อมหลวงเดช สนิทวงศ์)
* ประยูร ภมรมนตรี
* แนบ พหลโยธิน
* ตั้ว ลพานุกรม

 |
| 
* ~~พ้นจากตำแหน่ง~~
* *รัฐมนตรีช่วยว่าการ*

 |

| * ด
* ค
* ก
คณะรัฐมนตรีคณะที่ 4 ของสยาม |
| --- |
| นายกรัฐมนตรี | 
* **พระยาพหลพลพยุหเสนา (พจน์ พหลโยธิน)**

 |  |
| กลาโหม | 
* พระยาประเสริฐสงคราม (เทียบ คมกฤส)

 |
| การคลัง | 
* เจ้าพระยาศรีธรรมาธิเบศ (จิตร ณ สงขลา)

 |
| การต่างประเทศ | 
* พระยาอภิบาลราชไมตรี (ต่อม บุนนาค)

 |
| มหาดไทย | 
* พระยาอุดมพงศ์เพ็ญสวัสดิ์ (หม่อมราชวงศ์ประยูร อิศรศักดิ์)

 |
| ยุติธรรม | 
* พระยานิติศาสตร์ไพศาลย์ (วัน จามรมาน)

 |
| ธรรมการ | 
* เจ้าพระยาธรรมศักดิ์มนตรี (สนั่น เทพหัสดิน ณ อยุธยา)

 |
| เศรษฐการ | 
* พระยาโกมารกุลมนตรี (ชื่น โกมารกุล ณ นคร)

 |
| ไม่ประจำกระทรวง | 
* พระยาสุริยานุวัตร (เกิด บุนนาค)
* ~~พระยาปรีชาชลยุทธ (วัน จารุภา)~~
* พระสิทธิเรืองเดชพล (แสง พันธุประภาส)
* แปลก พิบูลสงคราม
* หลวงศุภชลาศัย (บุง ศุภชลาศัย)
* หลวงสินธุสงครามชัย (สินธุ์ กมลนาวิน)
* หลวงนฤเบศร์มานิต (สงวน จูฑะเตมีย์)
* หลวงสิริราชไมตรี (จรูญ สิงหเสนี)
* ~~พระยาวิชิตชลธี (ทองดี สุวรรณพฤกษ์)~~
* หลวงธำรงนาวาสวัสดิ์ (ถวัลย์ ธารีสวัสดิ์)
* ปรีดี พนมยงค์

 |
| 
* ~~พ้นจากตำแหน่ง~~
* *รัฐมนตรีช่วยว่าการ*

 |

| * ด
* ค
* ก
คณะรัฐมนตรีคณะที่ 5 ของสยาม |
| --- |
| นายกรัฐมนตรี | 
* **พระยาพหลพลพยุหเสนา (พจน์ พหลโยธิน)**

 |  |
| กลาโหม | 
* ~~พระยาประเสริฐสงคราม (เทียบ คมกฤส)~~
* พระยาพหลพลพยุหเสนา (พจน์ พหลโยธิน)

 |
| การคลัง | 
* เจ้าพระยาศรีธรรมาธิเบศ (จิตร ณ สงขลา)

 |
| การต่างประเทศ | 
* พระยาอภิบาลราชไมตรี (ต่อม บุนนาค)

 |
| มหาดไทย | 
* พระยาพหลพลพยุหเสนา (พจน์ พหลโยธิน)
* ปรีดี พนมยงค์

 |
| ยุติธรรม | พระยานิติศาสตร์ไพศาลย์ (วัน จามรมาน) |
| ธรรมการ | 
* ~~พระยาพหลพลพยุหเสนา (พจน์ พหลโยธิน)~~
* พระสารสาสน์ประพันธ์ (ชื้น จารุวัสตร์)

 |
| เศรษฐการ | 
* ~~พระยาโกมารกุลมนตรี (ชื่น โกมารกุล ณ นคร)~~
* พระสารสาสน์พลขันธ์ (ลอง สุนทานนท์)

 |
| วัง | 
* เจ้าพระยาวรพงศ์พิพัฒน์ (หม่อมราชวงศ์เย็น อิศรเสนา)

 |
| ไม่ประจำกระทรวง | 
* พระดุลยธารณปรีชาไวท์ (ยม สุทนุศาสน์)
* หลวงธำรงนาวาสวัสดิ์ (ถวัลย์ ธำรงนาวาสวัสดิ์)
* หลวงนฤเบศร์มานิต (สงวน จูฑะเตมีย์)
* แปลก พิบูลสงคราม
* พระยามานวราชเสวี (ปลอด วิเชียร ณ สงขลา)
* หลวงศุภชลาศัย (บุง ศุภชลาศัย)
* พระยาสมันตรัฐบุรินทร์ (ตุ๋ย บินอับดุลลาห์)
* พระสิทธิเรืองเดชพล (แสง พันธุประภาส)
* หลวงสินธุสงครามชัย (สินธุ์ กมลนาวิน)
* พระยาสุริยานุวัตร (เกิด บุนนาค)

 |
| 
* ~~พ้นจากตำแหน่ง~~
* *รัฐมนตรีช่วยว่าการ*

 |

| * ด
* ค
* ก
คณะรัฐมนตรีคณะที่ 6 ของสยาม |
| --- |
| นายกรัฐมนตรี | 
* **พระยาพหลพลพยุหเสนา (พจน์ พหลโยธิน)**

 |  |
| กลาโหม | 
* แปลก พิบูลสงคราม

 |
| การคลัง | 
* ~~พระยามานวราชเสวี (ปลอด วิเชียร ณ สงขลา)~~
* ~~พระยาพหลพลพยุหเสนา (พจน์ พหลโยธิน)~~
* พระยาไชยยศสมบัติ (เสริม กฤษณามระ)
* ~~*พระยามไหสวรรค์ (กวย สมบัติศิริ)*~~
* *ขุนสมาหารหิตะคดี (โป๊ โปรคุปต์)*

 |
| การต่างประเทศ | 
* ~~พระยาพหลพลพยุหเสนา (พจน์ พหลโยธิน)~~
* ~~พระยาศรีเสนา (ศรีเสนา สมบัติศิริ)~~
* ปรีดี พนมยงค์

 |
| เกษตราธิการ | 
* ~~พระสารสาสน์ประพันธ์ (ชื้น จารุวัสตร์)~~
* พระยาฤทธิอัคเนย์ (สละ เอมะศิริ)

 |
| มหาดไทย | 
* ~~ปรีดี พนมยงค์~~
* หลวงธำรงนาวาสวัสดิ์ (ถวัลย์ ธำรงนาวาสวัสดิ์)

 |
| ยุติธรรม | 
* ~~พระยานิติศาสตร์ไพศาลย์ (วัน จามรมาน)~~
* เจ้าพระยามหิธร (ลออ ไกรฤกษ์)

 |
| ธรรมการ | 
* ~~พระสารสาสน์ประพันธ์ (ชื้น จารุวัสตร์)~~
* หลวงสินธุสงครามชัย (สินธุ์ กมลนาวิน)

 |
| เศรษฐการ | 
* ~~พระยาศรยุทธเสนี (กระแส ประวาหะนาวิน)~~
* เภา เพียรเลิศ บริภัณฑ์ยุทธกิจ
* *หลวงชำนาญยุทธศิลป์ (เชย รมยะนันท์)*

 |
| วัง | 
* ~~เจ้าพระยาวรพงศ์พิพัฒน์ (หม่อมราชวงศ์เย็น อิศรเสนา)~~

 |
| ไม่ประจำกระทรวง | 
* พระดุลยธารณปรีชาไวท์ (ยม สุทนุศาสน์)
* ~~หลวงธำรงนาวาสวัสดิ์ (ถวัลย์ ธำรงนาวาสวัสดิ์)~~
* ~~หลวงนฤเบศร์มานิต (สงวน จูฑะเตมีย์)~~
* หลวงศุภชลาศัย (บุง ศุภชลาศัย)
* ~~ขุนสมาหารหิตะคดี (โป๊ โปรคุปต์)~~
* ~~พระสิทธิเรืองเดชพล (แสง พันธุประภาส)~~
* ~~หลวงสินธุสงครามชัย (สินธุ์ กมลนาวิน)~~
* ขุนสุคนธวิทศึกษากร (สำอางค์ สุคนธวิท)
* ~~พระยาสุริยานุวัตร (เกิด บุนนาค)~~
* ควง อภัยวงศ์
* ~~หลวงชำนาญยุทธศิลป์ (เชย รมยะนันท์)~~
* หลวงนาถนิติธาดา (เคลือบ บุศยนาค)
* พระยาวิจารณจักรกิจ (บุญรอด สวาทะสุข)
* ~~อดุล อดุลเดชจรัส~~
* พระยาอภัยสงคราม (จอน โชติดิลก)
* พระยาศรีเสนา (ศรีเสนา สมบัติศิริ)
* พระยาสมันตรัฐบุรินทร์ (ตุ๋ย บินอับดุลลาห์)
* มุนี มหาสันทนะ เวชยันตรังสฤษฏ์

 |
| 
* ~~พ้นจากตำแหน่ง~~
* *รัฐมนตรีช่วยว่าการ*

 |

| * ด
* ค
* ก
คณะรัฐมนตรีคณะที่ 7 ของสยาม |
| --- |
| นายกรัฐมนตรี | 
* **พระยาพหลพลพยุหเสนา (พจน์ พหลโยธิน)**

 |  |
| กลาโหม | 
* แปลก พิบูลสงคราม

 |
| การคลัง | 
* พระยาไชยยศสมบัติ (เสริม กฤษณามระ)
* *ขุนสมาหารหิตะคดี (โป๊ โปรคุปต์)*

 |
| การต่างประเทศ | 
* ปรีดี พนมยงค์

 |
| เกษตราธิการ | 
* พระยาพหลพลพยุหเสนา (พจน์ พหลโยธิน)

 |
| มหาดไทย | 
* หลวงธำรงนาวาสวัสดิ์ (ถวัลย์ ธำรงนาวาสวัสดิ์)

 |
| ธรรมการ | 
* หลวงสินธุสงครามชัย (สินธุ์ กมลนาวิน)

 |
| เศรษฐการ | 
* เภา เพียรเลิศ บริภัณฑ์ยุทธกิจ
* *หลวงชำนาญยุทธศิลป์ (เชย รมยะนันท์)*

 |
| ไม่ประจำกระทรวง | 
* หลวงนาถนิติธาดา (เคลือบ บุศยนาค)
* พระยาวิจารณจักรกิจ (บุญรอด สวาทะสุข)
* หลวงวิจิตรวาทการ (วิจิตร วิจิตรวาทการ)
* มุนี มหาสันทนะ เวชยันตรังสฤษฏ์
* พระยาศรีเสนา (ศรีเสนา สมบัติศิริ)
* หลวงศุภชลาศัย (บุง ศุภชลาศัย)
* พระยาสมันตรัฐบุรินทร์ (ตุ๋ย บินอับดุลลาห์)
* พระสารสาสน์ประพันธ์ (ชื้น จารุวัสตร์)
* ขุนสุคนธวิทศึกษากร (สำอางค์ สุคนธวิท)
* พระยาอภัยสงคราม (จอน โชติดิลก)

 |
| 
* ~~พ้นจากตำแหน่ง~~
* *รัฐมนตรีช่วยว่าการ*

 |

| * ด
* ค
* ก
คณะรัฐมนตรีคณะที่ 8 ของสยาม |
| --- |
| นายกรัฐมนตรี | 
* **พระยาพหลพลพยุหเสนา (พจน์ พหลโยธิน)**

 |  |
| กลาโหม | 
* แปลก พิบูลสงคราม
* *พระยาอภัยสงคราม (จอน โชติดิลก)*

 |
| การคลัง | 
* พระยาไชยยศสมบัติ (เสริม กฤษณามระ)

 |
| การต่างประเทศ | 
* ปรีดี พนมยงค์

 |
| เกษตราธิการ | 
* พระยาฤทธิอัคเนย์ (สละ เอมะศิริ)
* *หลวงศุภชลาศัย (บุง ศุภชลาศัย)*

 |
| มหาดไทย | 
* หลวงธำรงนาวาสวัสดิ์ (ถวัลย์ ธำรงนาวาสวัสดิ์)
* *อดุล อดุลเดชจรัส*

 |
| ยุติธรรม | 
* เจ้าพระยาศรีธรรมาธิเบศ (จิตร ณ สงขลา)

 |
| ธรรมการ | 
* หลวงสินธุสงครามชัย (สินธุ์ กมลนาวิน)

 |
| เศรษฐการ | 
* เภา เพียรเลิศ บริภัณฑ์ยุทธกิจ
* *หลวงชำนาญยุทธศิลป์ (เชย รมยะนันท์)*

 |
| ไม่ประจำกระทรวง | 
* ควง อภัยวงศ์
* หลวงนฤเบศร์มานิต (สงวน จูฑะเตมีย์)
* พระยาวิจารณจักรกิจ (บุญรอด สวาทะสุข)
* หลวงวิจิตรวาทการ (วิจิตร วิจิตรวาทการ)
* มุนี มหาสันทนะ เวชยันตรังสฤษฏ์
* พระสารสาสน์ประพันธ์ (ชื้น จารุวัสตร์)
* ~~พระยาอภัยสงคราม (จอน โชติดิลก)~~
* หลวงเชวงศักดิ์สงคราม (ช่วง ขวัญเชิด)
* พระยาสัจจาภิรมย์ (สรวง ศรีเพ็ญ)

 |
| 
* ~~พ้นจากตำแหน่ง~~
* *รัฐมนตรีช่วยว่าการ*

 |

| * ด
* ค
* ก
คณะรัฐมนตรีคณะที่ 9 ของไทย |
| --- |
| นายกรัฐมนตรี | 
* **แปลก พิบูลสงคราม**

 |  |
| กลาโหม | 
* ~~แปลก พิบูลสงคราม~~
* ~~หลวงพรหมโยธี (มังกร พรหมโยธี)~~
* แปลก พิบูลสงคราม
* ~~*หลวงพรหมโยธี (มังกร พรหมโยธี)*~~
* *หลวงเสรีเริงฤทธิ์ (จรูญ รัตนกุล เสรีเริงฤทธิ์)*
* *หลวงพรหมโยธี (มังกร พรหมโยธี)*

 |
| การคลัง | 
* ~~ปรีดี พนมยงค์~~
* เภา เพียรเลิศ บริภัณฑ์ยุทธกิจ
* *หลวงนฤเบศร์มานิต (สงวน จูฑะเตมีย์)*

 |
| การต่างประเทศ | 
* ~~เจ้าพระยาศรีธรรมาธิเบศ (จิตร ณ สงขลา)~~
* ~~แปลก พิบูลสงคราม~~
* ~~ดิเรก ชัยนาม~~
* แปลก พิบูลสงคราม
* ~~*ดิเรก ชัยนาม*~~
* *หลวงวิจิตรวาทการ (วิจิตร วิจิตรวาทการ)*
* ~~*ดิเรก ชัยนาม*~~

 |
| เกษตราธิการ | 
* มุนี มหาสันทนะ เวชยันตรังสฤษฏ์
* ~~*หลวงเดชสหกรณ์ (หม่อมหลวงเดช สนิทวงศ์)*~~
* *หลวงชำนาญนิติเกษตร (อุทัย แสงมณี)*

 |
| คมนาคม | 
* ควง อภัยวงศ์
* *วิลาศ โอสถานนท์*

 |
| มหาดไทย | 
* ~~แปลก พิบูลสงคราม~~
* หลวงเชวงศักดิ์สงคราม (ช่วง ขวัญเชิด)
* *อดุล อดุลเดชจรัส*
* ~~*หลวงเชวงศักดิ์สงคราม (ช่วง ขวัญเชิด)*~~
* *ขุนสมาหารหิตะคดี (โป๊ โปรคุปต์)*
* *หลวงเกรียงศักดิ์พิชิต (พิชิต เกรียงศักดิ์พิชิต)*

 |
| ยุติธรรม | 
* หลวงธำรงนาวาสวัสดิ์ (ถวัลย์ ธำรงนาวาสวัสดิ์)
* ~~*หลวงชำนาญนิติเกษตร (อุทัย แสงมณี)*~~

 |
| ธรรมการ | 
* ~~หลวงสินธุสงครามชัย (สินธุ์ กมลนาวิน)~~
* แปลก พิบูลสงคราม
* ~~*ควง อภัยวงศ์*~~
* *ประยูร ภมรมนตรี*

 |
| เศรษฐกิจ | 
* ~~เภา เพียรเลิศ บริภัณฑ์ยุทธกิจ~~
* หลวงสินธุสงครามชัย (สินธุ์ กมลนาวิน)
* ~~*หลวงเสรีเริงฤทธิ์ (จรูญ รัตนกุล เสรีเริงฤทธิ์)*~~
* ~~*หลวงชำนาญนิติเกษตร (อุทัย แสงมณี)*~~
* *หลวงเดชสหกรณ์ (หม่อมหลวงเดช สนิทวงศ์)*

 |
| ไม่ประจำกระทรวง | 
* กาจ กาจสงคราม
* ~~หลวงชำนาญนิติเกษตร (อุทัย แสงมณี)~~
* ~~หลวงเชวงศักดิ์สงคราม (ช่วง ขวัญเชิด)~~
* ~~ดิเรก ชัยนาม~~
* ~~หลวงเดชสหกรณ์ (หม่อมหลวงเดช สนิทวงศ์)~~
* ~~ตั้ว ลพานุกรม~~
* ~~หลวงนฤเบศร์มานิต (สงวน จูฑะเตมีย์)~~
* หลวงนาวาวิจิต (ผัน อำไภวัลย์)
* ~~ประยูร ภมรมนตรี~~
* ~~หลวงพรหมโยธี (มังกร พรหมโยธี)~~
* ~~หลวงวิจิตรวาทการ (วิจิตร วิจิตรวาทการ)~~
* ~~ขุนสมาหารหิตะคดี (โป๊ โปรคุปต์)~~
* หลวงสฤษฏิ์ยุทธศิลป์ (เพียร พิริยะโยธิน)
* หลวงสังวรยุทธกิจ (สังวรณ์ สุวรรณชีพ)
* ~~หลวงเสรีเริงฤทธิ์ (จรูญ รัตนกุล เสรีเริงฤทธิ์)~~
* ~~วิลาศ โอสถานนท์~~
* ~~หลวงเกรียงศักดิ์พิชิต (พิชิต เกรียงศักดิ์พิชิต)~~
* วนิช ปานะนนท์
* ทวี บุณยเกตุ
* บุญเจียม โกมลมิตร์
* สวัสดิ์ สวัสดิ์รณรงค์

 |
| 
* ~~พ้นจากตำแหน่ง~~
* *รัฐมนตรีช่วยว่าการ*

 |

| * ด
* ค
* ก
คณะรัฐมนตรีคณะที่ 15 ของไทย |
| --- |
| นายกรัฐมนตรี | 
* **ปรีดี พนมยงค์**

 |  |
| กลาโหม | 
* จิร วิชิตสงคราม

 |
| การคลัง | 
* ปรีดี พนมยงค์
* *วิจิตร ลุลิตานนท์*

 |
| การต่างประเทศ | 
* ดิเรก ชัยนาม

 |
| เกษตราธิการ | 
* ทวี บุณยเกตุ

 |
| คมนาคม | 
* สพรั่ง เทพหัสดิน ณ อยุธยา

 |
| มหาดไทย | 
* ช่วง เชวงศักดิ์สงคราม

 |
| ยุติธรรม | 
* หลวงชำนาญนิติเกษตร (อุทัย แสงมณี)

 |
| ศึกษาธิการ | 
* เดือน บุนนาค

 |
| พาณิชย์ | 
* หลวงเดชาติวงศ์วราวัฒน์ (หม่อมหลวงกรี เดชาติวงศ์)

 |
| สาธารณสุข | 
* พระยาสุนทรพิพิธ (เชย สุนทรพิพิธ)

 |
| อุตสาหกรรม | 
* สงวน จูฑะเตมีย์

 |
| ไม่ประจำกระทรวง | 
* ขุนระดับคดี (ปัญญา รมยานนท์)
* วิโรจน์ กมลพันธ์
* ทวน วิชัยขัทคะ
* พระยาสุรพันธเสนี (อิ้น บุนนาค)

 |
| 
* ~~พ้นจากตำแหน่ง~~
* *รัฐมนตรีช่วยว่าการ*

 |

| * ด
* ค
* ก
คณะรัฐมนตรีคณะที่ 16 ของไทย |
| --- |
| นายกรัฐมนตรี | 
* **ปรีดี พนมยงค์**

 |  |
| กลาโหม | 
* จิร วิชิตสงคราม
* *ทวน วิชัยขัทคะ*

 |
| การคลัง | 
* ปรีดี พนมยงค์
* *วิจิตร ลุลิตานนท์*

 |
| การต่างประเทศ | 
* ดิเรก ชัยนาม

 |
| เกษตราธิการ | 
* ทวี บุณยเกตุ

 |
| คมนาคม | 
* สพรั่ง เทพหัสดิน ณ อยุธยา

 |
| มหาดไทย | 
* ช่วง เชวงศักดิ์สงคราม

 |
| ยุติธรรม | 
* ถวัลย์ ธำรงนาวาสวัสดิ์

 |
| ศึกษาธิการ | 
* เดือน บุนนาค

 |
| พาณิชย์ | 
* หลวงเดชาติวงศ์วราวัฒน์ (หม่อมหลวงกรี เดชาติวงศ์)

 |
| สาธารณสุข | 
* พระยาสุนทรพิพิธ (เชย สุนทรพิพิธ)

 |
| อุตสาหกรรม | 
* ทองอินทร์ ภูริพัฒน์

 |
| ไม่ประจำกระทรวง | 
* พระยาสุรพันธเสนี (อิ้น บุนนาค)
* ขุนระดับคดี (ปัญญา รมยานนท์)
* วิโรจน์ กมลพันธ์

 |
| 
* ~~พ้นจากตำแหน่ง~~
* *รัฐมนตรีช่วยว่าการ*

 |

| * ด
* ค
* ก
อธิการบดีมหาวิทยาลัยธรรมศาสตร์ |
| --- |
| ผู้ประศาสน์การ | ปรีดี พนมยงค์ |  |
| อธิการบดี | แปลก พิบูลสงคราม • หลวงจำรูญเนติศาสตร์ (จำรูญ โปษยานนท์) • ถนอม กิตติขจร • พระเจ้าวรวงศ์เธอ กรมหมื่นนราธิปพงศ์ประพันธ์ • สัญญา ธรรมศักดิ์ • ป๋วย อึ๊งภากรณ์ • ปรีดี เกษมทรัพย์ • ประภาศน์ อวยชัย • นงเยาว์ ชัยเสรี • เกริกเกียรติ พิพัฒนเสรีธรรม • นรนิติ เศรษฐบุตร • ชาญวิทย์ เกษตรศิริ • นริศ ชัยสูตร • สุรพล นิติไกรพจน์ • สมคิด เลิศไพฑูรย์ • เกศินี วิฑูรชาติ |
| หมวดหมู่ • โครงการ • สถานีย่อย |

| * ด
* ค
* ก
รายพระนามและชื่อชาวไทยที่ได้รับการฉลองวาระครบรอบโดยองค์การยูเนสโก |
| --- |
| พระภิกษุ | 
* สมเด็จพระมหาสมณเจ้า กรมพระปรมานุชิตชิโนรส
* พุทธทาสภิกขุ
* พระครูวินัยธรมั่น ภูริทตฺโต
* สมเด็จพระมหาสมณเจ้า กรมพระยาวชิรญาณวโรรส

 |  |
| พระมหากษัตริย์ | 
* พระบาทสมเด็จพระพุทธเลิศหล้านภาลัย
* พระบาทสมเด็จพระมงกุฎเกล้าเจ้าอยู่หัว
* พระบาทสมเด็จพระมหาภูมิพลอดุลยเดชมหาราช บรมนาถบพิตร
* พระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว
* พระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว
* พระบาทสมเด็จพระปกเกล้าเจ้าอยู่หัว

 |
| พระบรมวงศานุวงศ์ | 
* สมเด็จพระเจ้าบรมวงศ์เธอ กรมพระยาดำรงราชานุภาพ
* สมเด็จพระเจ้าบรมวงศ์เธอ เจ้าฟ้ากรมพระยานริศรานุวัดติวงศ์
* พระเจ้าวรวงศ์เธอ กรมหมื่นนราธิปพงศ์ประพันธ์
* สมเด็จพระมหิตลาธิเบศร อดุลยเดชวิกรม พระบรมราชชนก
* สมเด็จพระศรีนครินทราบรมราชชนนี
* พระเจ้าบรมวงศ์เธอ กรมหลวงวงศาธิราชสนิท
* สมเด็จพระศรีสวรินทิราบรมราชเทวี พระพันวัสสาอัยยิกาเจ้า
* สมเด็จพระศรีพัชรินทราบรมราชินีนาถ พระบรมราชชนนีพันปีหลวง
* สมเด็จพระเจ้าพี่นางเธอ เจ้าฟ้ากัลยาณิวัฒนา กรมหลวงนราธิวาสราชนครินทร์

 |
| ราชนิกุล | 
* หม่อมหลวงปิ่น มาลากุล
* หม่อมราชวงศ์คึกฤทธิ์ ปราโมช
* หม่อมหลวงบุญเหลือ เทพยสุวรรณ
* หม่อมงามจิตต์ บุรฉัตร ณ อยุธยา
* เจ้าพระยาพระเสด็จสุเรนทราธิบดี

 |
| สามัญชน | 
* สุนทรภู่
* พระยาอนุมานราชธน
* ปรีดี พนมยงค์
* กุหลาบ สายประดิษฐ์
* เอื้อ สุนทรสนาน
* ป๋วย อึ๊งภากรณ์
* กำพล วัชรพล
* พระยาศรีสุนทรโวหาร

 |
| 
ดูเพิ่ม
สถานีย่อย
มรดกโลกในไทย
 |

 |

สถานีย่อย:* flag ประเทศไทย
* icon การเมือง
* ประวัติศาสตร์
**ปรีดี พนมยงค์** ที่โครงการพี่น้องของวิกิพีเดีย:* **ภาพและสื่อ** จาก คอมมอนส์
* **คำคม** จาก วิกิคำคม
* **ข้อมูลต้นฉบับ** จาก วิกิซอร์ซ