ฟอสฟอรัสเพนตะคลอไรด์ ตัวอย่างหนึ่งของโมเลกุลไฮเพอร์เวเลนต์
**โมเลกุลไฮเพอร์เวเลนต์** (อังกฤษ: hypervalent molecule) หมายถึง โมเลกุลที่ประกอบด้วยอะตอมของธาตุหมู่หลักอย่างน้อย 1 อะตอมที่มีอิเล็กตรอนในชั้นเวเลนซ์มากกว่า 8 ตัวอย่างโมเลกุลไฮเพอร์เวเลนต์ ได้แก่ ฟอสฟอรัสเพนตะคลอไรด์ (PCl5) ซัลเฟอร์เตตระฟลูออไรด์ (SF4) ซัลเฟอร์เฮกซะฟลูออไรด์ (SF6) ซีนอนเตตระฟลูออไรด์ (XeF4) เป็นต้น

นิยามและการเรียกชื่อ
--------------------

### ไฮเพอร์เวเลนซีตามนิยามของ IUPAC

สหภาพเคมีบริสุทธิ์และเคมีประยุกต์ระหว่างประเทศ (IUPAC) นิยามคำว่า **ไฮเพอร์เวเลนซี** (hypervalency) ว่าเป็น ความสามารถของอะตอมในโมเลกุลที่จะขยายชั้นเวเลนซ์ที่มีอยู่ไปมากกว่ากฎออกเตต สารประกอบไฮเพอร์เวเลนต์โดยทั่วไปจะเป็นสารประกอบของในคาบที่สองขึ้นไปในหมู่ 15-18 ของตารางธาตุ การอธิบายพันธะไฮเพอร์เวเลนต์จะพิจารณาการถ่ายโอนอิเล็กตรอนจากอะตอมกลางไปยังออร์บิทัลเชิงโมเลกุลที่ไม่สร้างพันธะ (non-bonding molecular orbitals) ของลิแกนด์ ซึ่งโดยปกติลิแกนด์จะเป็นธาตุที่มีอิเล็กโตรเนกาติวิตีสูง 

คำว่า "โมเลกุลไฮเพอร์เวเลนต์" ถูกนิยามครั้งแรกโดย *Jeremy I. Musher* ในปี ค.ศ. 1969 ว่า หมายถึง **โมเลกุลที่มีอะตอมกลางในหมู่ 15-18 ในตารางธาตุที่มีเวเลนซ์เป็นอย่างอื่นที่มากกว่าเวเลนซ์ต่ำที่สุด** เช่น ธาตุหมู่ 15, 16, 17 และ 18 จะมีเวเลนซ์ำต่ำที่สุดเป็น 3, 2, 1 และ 0 ตามลำดับ

### สัญกรณ์ N-X-L

การเรียกชื่อโดยใช้สัญกรณ์ N-X-L ถูกใช้ครั้งแรกในปี ค.ศ.1980 โดยที่: 

* N แทน จำนวนเวเลนซ์อิเล็กตรอน
* X คือ สัญลักษณ์ธาตุอะตอมกลาง
* L แทน จำนวนลิแกนด์รอบอะตอมกลาง เช่น

| โมเลกุลตัวอย่าง | จำนวนเวเลนซ์อิเล็กตรอน | ธาตุอะตอมกลาง | จำนวนลิแกนด์ | สัญกรณ์ N-X-L |
| --- | --- | --- | --- | --- |
|
| PCl5 | 10 | P | 5 | 10-P-5 |
| ClF3 | 10 | Cl | 3 | 10-Cl-3 |
| XeF4 | 12 | Xe | 4 | 12-Xe-4 |
| XeF6 | 16 | Xe | 6 | 16-Xe-6 |
| IF5 | 12 | I | 5 | 12-I-5 |

### การเรียกชื่อตามกลุ่มสารประกอบ

นอกจากการใช้สัญกรณ์ N-X-L แล้ว ยังมีการเรียกชื่อโมเลกุลไฮเพอร์เวเลนต์ตามกลุ่มของสารประกอบ โดยกลุ่มที่ปรากฏบ่อยครั้ง เช่น

* **ไฮเพอร์เวเลนต์ไอโอไดด์** ได้แก่ สารประกอบพวก Dess-Martin เพอร์ไอโอเดน
* **เตตระ-, เพนตะ-, และเฮกซะโคออร์เดเนเตดฟอสฟอรัส, ซิลิคอน และ ซัลเฟอร์** เช่น PCl5 PF5 และ SF6
* **สารประกอบของแก๊สมีสกุล**
* **แฮโลเจนพอลิฟลูออไรด์**

| ไฮเพอร์เวเลนต์ไอโอไดด์ | เฮกซะโคออร์เดเนเตดซัลเฟอร์ | สารประกอบของแก๊สมีสกุล | แฮโลเจนพอลิฟลูออไรด์ |
| --- | --- | --- | --- |
|  |  |  |  |
| Dess-Martin เพอร์ไอโอเดน | ซัลเฟอร์เฮกซะฟลูออไรด์ | ซีนอนเตตระฟลูออไรด์ | ไอโอดีนเพนตะฟลูออไรด์ |

ดูเพิ่ม
-------

* เวเลนซ์
* พันธะโคเวเลนต์
* พันธะเคมี

อ้างอิง
-------

1. ↑  A. D. McNaught; A. Wilkinson, บ.ก. (1997). *IUPAC. Compendium of Chemical Terminology*. XML on-line corrected version:  (2006-) created by M. Nic, J. Jirat, B. Kosata; updates compiled by A. Jenkins (2nd the "Gold Book" ed.). Oxford: Blackwell Scientific Publications. ISBN 0-9678550-9-8. `{{cite book}}`: แหล่งข้อมูลอื่นใน ``|others=`` (help)
2. ↑  Musher, J.I. (1969). "The Chemistry of Hypervalent Molecules". *Angewandte Chemie International Edition*. **8** (1): 54–68. doi:10.1002/anie.196900541.
3. ↑  Perkins, C. W.; Martin, J. C.; Arduengo, A. J.; Lau, W.; Alegria, A.; Kochi, J. K. (1980). "An Electrically Neutral σ-Sulfuranyl Radical from the Homolysis of a Perester with Neighboring Sulfenyl Sulfur: 9-S-3 species". *Journal of the American Chemical Society*. **102**: 7753–7759. doi:10.1021/ja00546a019.