| สังคมวิทยา |
| --- |
|  |
| * ประวัติ
* **ภาพรวม**
* Portal:สังคม
* แบ่งตามประเทศ
 |
| ทฤษฎีหลัก |
| * ทฤษฎีความขัดแย้ง
* คตินิยมเชิงโครงสร้าง-การหน้าที่
* ทฤษฎีปฏิสัมพันธ์เชิงสัญลักษณ์
* ทฤษฎีแนววิพากษ์
* ปฏิฐานนิยม
* การเปลี่ยนแปลงทางสังคม
* คตินิยมคอนสตรักชั่นทางสังคม
 |
| วิธีวิทยา |
| * การวิจัยเชิงปริมาณ
* การวิจัยเชิงคุณภาพ
* การวิจัยประวัติศาสตร์เปรียบเทียบ
* สังคมวิทยาทางการคำนวณ
* ชาติพันธุ์วิทยา
* การวิเคราะห์บทสนทนา
* สังคมวิทยาประวัติศาสตร์
* การสัมภาษณ์
* สังคมวิทยาคณิตศาสตร์
* การวิเคราะห์เครือข่ายสังคม
* เซอร์เวย์
 |
| สาขาหลัก |
| * อาชญาวิทยา
* วัฒนธรรม
* ประชากรศาสตร์
* การพัฒนา
* พฤติกรรมเบี่ยงเบน
* เศรษฐกิจ
* การศึกษา
* สิ่งแวดล้อม
* ครอบครัว
* สตรีนิยม
* เพศ
* สุขภาพ
* การอพยพ
* อุตสาหกรรม
* ความเหลื่อมล้ำ
* ความรู้
* กฏหมาย
* วรรณกรรม
* การแพทย์
* การทหาร
* การศึกษาองค์การ
* การเมือง
* ชาติพันธุ์
* ศาสนา
* ชนบท
* วิทยาศาสตร์
* การเคลื่อนไหวทางสังคม
* จิตวิทยา
* การจัดช่วงชั้นทางสังคม
* เทคโนโลยี
* การก่อการร้าย
* นคร
 |
| * ด
* ค
* ก
 |

**ทฤษฎีแนววิพากษ์** (อังกฤษ: critical theory) เป็นสำนักคิดที่เน้นย้ำการประเมินสะท้อนและการวิพากษ์สังคมและวัฒนธรรมโดยการประยุกต์ความรู้จากสังคมศาสตร์และมนุษยศาสตร์ คำว่า "ทฤษฎีแนววิพากษ์" มีสองความหมาย ที่มีจุดกำเนิดและประวัติศาสตร์ต่างกัน คำแรกกำเนิดในวิชาสังคมวิทยา และอีกคำหนึ่งกำเนิดในวิชาวรรณคดีวิจารณ์ โดยที่มีการใช้และประยุกต์เป็นคำรวม ๆ ที่สามารถอธิบายทฤษฎีที่ตั้งอยู่บนการวิพากษ์ ฉะนั้น นักทฤษฎี มักซ์ ฮอร์คไฮเมอร์ (Max Horkheimer) อธิบายว่าทฤษฎีหนึ่งเป็นแนววิพากษ์ตราบเท่าที่ทฤษฎีนั้นมุ่ง "ปลดปล่อยมนุษย์จากพฤติการณ์ท่ทำให้เป็นทาส"

ในวิชาสังคมวิทยาและปรัชญาการเมือง คำว่า "ทฤษฎีแนววิพากษ์" อธิบายปรัชญาลัทธิมากซ์ใหม่ของสำนักแฟรงก์เฟิร์ต ซึ่งมีการพัฒนาในประเทศเยอรมนีในคริสต์ทศวรรษ 1930 การใช้คำนี้ในภาษาอังกฤษจะต้องใช้ตัวใหญ่เป็นวิสามานายาม (Critical Theory) ส่วนทฤษฎีแนววิพากษ์ (a critical theory) อาจมีส่วนประกอบของความคิดคล้ายกัน แต่ไม่เน้นการสืบทางปัญญาโดยเฉพาะจากสำนักแฟรงก์เฟิร์ต นักทฤษฎีสำนักแฟรงก์เฟิร์ตนำวิธีการวิพากษ์จากคาร์ล มากซ์ และซิกมุนด์ ฟรอยด์ ทฤษฎีแนววิพากษ์ยืนยันว่าอุดมการณ์เป็นอุปสรรคหลักของการปลดปล่อยมนุษย์ นักทฤษฎีสำนักแฟรงก์เฟิร์ต เฮอร์เบิร์ต มาร์คูเซอ (Herbert Marcuse), ทีโอดอร์ อะดอร์โน (Theodor Adorno), วัลเทอร์ เบนจามิน (Walter Benjamin), และอีริช ฟรอมม์ (Erich Fromm) เป็นบุคคลหลักในการตั้งทฤษฎีแนววิพากษ์เป็นสำนักคิด ทฤษฎีแนววิพากษ์สมัยใหม่ได้รับอิทธิพลเพิ่มเติมจากเจิร์จ ลุกาช (György Lukács) และอันโตนีโอ กรัมชี ตลอดจนนักวิชาการสำนักแฟรงก์เฟิร์ตรุ่นที่สอง คนสำคัญคือ เยือร์เกิน ฮาเบอร์มัส (Jürgen Habermas) ในงานของฮาเบอร์มัส ทฤษฎีแนววิพากษ์ดีกว่าเหง้าทฤษฎีของมันในจิตนิยมเยอรมันและก้าวหน้าใกล้เคียงกับปฏิบัตินิยมอเมริกัน ความกังวลสำหรับ "ฐานและโครงสร้างส่วนบน (superstructure)" ทางสังคมเป็นมโนทัศน์ปรัชญาลัทธิมากซ์ที่ยังเหลืออยู่อันหนึ่งในทฤษฎีแนววิพากษ์ร่วมสมัยจำนวนมาก

แม้นักทฤษฎีแนววิพากษ์มักนิยามบ่อยครั้งเป็นปัญญาชนลัทธิมากซ์ แต่แนวโน้มของพวกเขาในการประณามมโนทัศน์บางอย่างของลัทธิมากซ์ และการผสมการวิเคราะห์แบบมากซ์กับขนบธรรมเนียมทางสังคมวิทยาและปรัชญาอย่างอื่นทำให้นักลัทธิมากซ์คลาสสิก ทรรศนะดั้งเดิมและวิเคราะห์ ตลอดจนนักปรัชญาลัทธิมากซ์–เลนินกล่าวหาว่าเป็นลัทธิแก้ มาร์ติน เจย์แถลงว่า ทฤษฎีแนววิพากษ์รุ่นแรกเข้าใจกันดีว่าไม่เป็นการสนับสนุนวาระปรัชญาหรืออุดมการณ์อย่างใดอย่างหนึ่ง แต่เป็น "เหลือบของระบบอื่น"

อ้างอิง
-------

1. ↑  (Horkheimer 1982, 244)
2. ↑  [Geuss, R. The Idea of a Critical Theory, Cambridge, Cambridge University Press]
3. ↑  Outhwaite, William. 1988. *Habermas: Key Contemporary Thinkers* 2nd Edition (2009), pp. 5-8 (ISBN 978-0-7456-4328-1)
4. ↑  Jay, Martin (1996) *The Dialectical Imagination: A History of the Frankfurt School and the Institute of Social Research, 1923–1950*. University of California Press, ISBN 978-0-520-20423-2, p. 41