พระญาติวงศ์ของสมเด็จพระสัมมาสัมพุทธเจ้าในพระราชพิธีอภิเษกสมรสระหว่างพระเจ้าสุทโธทนะกับพระนางสิริมหามายา
พระโคตมพุทธเจ้า ศาสดาของศาสนาพุทธ ประสูติในครอบครัวชั้นปกครองของแคว้นสักกะ เมื่อ 543 ปีก่อนคริสต์ศักราช (ตามประวัติศาสตร์) หรือ 624 ปีก่อนคริสต์ศักราช (ตามเอกสารพุทธ) มีพระนามเมื่อแรกประสูติว่า *สิทธัตถะ โคตมะ* เป็นพระราชโอรสของพระเจ้าสุทโธทนะ เจ้าผู้ครองแคว้นสักกะ กับพระนางสิริมหามายา ธิดาของเจ้าผู้ครองแคว้นโกลิยะ พระราชบิดาและพระราชชนนีเป็นเครือญาติกัน สืบมาแต่พระเจ้าโอกกากราช (Okkākarāj) ดอนัลด์ เอส. โลเปซ (Donald S. Lopez) ศาสตราจารย์ด้านพุทธศาสนาและทิเบตศึกษา และริชาร์ด เอฟ. กอมบริช (Richard F. Gombrich) นักภารตวิทยาและนักวิชาการด้านภาษาบาลี-สันสกฤตและพุทธศึกษา อธิบายว่าช่วงเวลานั้นอิทธิพลของพระเวทไม่น่าจะเข้าถึงแคว้นทั้งสอง รวมทั้งการเสกสมรสในหมู่เครือญาตินั้นเป็นเรื่องต้องห้ามของสังคมอารยัน ซึ่งอาจเป็นไปได้ว่าตระกูลทั้งสองนี้อาจมิได้สืบเชื้อสายชาวอารยัน

สิริมหามายาสิ้นชีพหลังให้กำเนิดสิทธัตถะเพียงเจ็ดวัน ตามความเชื่อของศาสนาพุทธ ระบุว่าสิทธัตถะได้รับการทำนายจากพราหมณ์หลวงว่าเป็นมหาบุรุษ หากได้ปกครองก็จะเป็นพระเจ้าจักรพรรดิ หากออกบวชก็จักได้เป็นศาสดาเอก เพื่อให้สมดั่งคำทำนาย พระเจ้าสุทโธทนะจึงให้สิทธัตถะอยู่แต่ในรั้วในวัง ด้วยมุ่งหวังให้สิทธัตถะเป็นกษัตริย์ผู้ยิ่งใหญ่ โดยได้รับการดูแลจากพระนางมหาปชาบดีโคตมี ซึ่งเป็นพระมาตุจฉา ภายหลังได้เป็นมเหสีในพระเจ้าสุทโธทนะ และมีพระราชบุตรด้วยกันสองพระองค์

สิทธัตถะอภิเษกสมรสกับพระนางยโสธรา ธิดาของเจ้าผู้ครองแคว้นโกลิยะ ซึ่งเป็นลูกพี่ลูกน้องกับสิทธัตถะ ทั้งสองมีพระโอรสด้วยกัน คือ พระราหุล

พุทธบิดาและพุทธมารดา
--------------------

### สุทโธทนะ

บทความหลัก: พระเจ้าสุทโธทนะ
พระพุทธเจ้าแสดงธรรมโปรดพุทธบิดาจนบรรลุอรหันตผลและบรรลุนิพพาน
พระนางสิริมหามายาให้ประสูติการพระบรมศาสดาด้วยการเหนี่ยวกิ่งสาละ
สุทโธทนะเป็นพระราชโอรสของพระเจ้าสีหหนุ กับพระนางกัญจนา โดยสุทโธทนะดำรงตำแหน่งเป็น *ราชา* หรือเจ้าผู้ครองแบบคณาธิปไตยของแคว้นสักกะซึ่งมาจากการคัดเลือกโดยชนชั้นสูง สุทโธทนะไม่มีอำนาจการปกครองแบบเผด็จการ และอาจใช้ฉันทามติในสภาสำหรับการตัดสินใจ สอดคล้องกับสมเด็จพระมหาสมณเจ้า กรมพระยาวชิรญาณวโรรส ทรงอธิบายไว้ว่า "...เมื่อกิจเกิดขึ้นเช่นการสงครามเป็นต้น เจ้าเหล่านั้นก็ประชุมกันปรึกษาแล้ว ช่วยกันจัดตามควร..." ในช่วงเวลาที่สมเด็จพระสัมมาสัมพุทธเจ้าประสูตินั้น สักกะเป็นรัฐขนาดน้อยที่ตกเป็นเมืองขึ้นของอาณาจักรโกศลซึ่งมีขนาดใหญ่กว่า

สุทโธทนะอภิเษกสมรสครั้งแรกกับพระนางสิริมหามายา ธิดาเจ้าผู้ครองแคว้นโกลิยะ เมื่อมีพระชนมายุได้ 16 พรรษา หลังอภิเษกสมรสมา 20 ปี มีพระราชโอรส คือ สิทธัตถะ หรือสมเด็จพระสัมมาสัมพุทธเจ้า เมื่อพระนางสิริมหามายาเสวยทิวงคตไป ก็ได้อภิเษกสมรสอีกครั้งกับพระนางมหาปชาบดีโคตมี ซึ่งเป็นพระขนิษฐาร่วมพระชนกชนนีของพระนางสิริมหามายา มีพระราชบุตรด้วยกันสองพระองค์ คือ พระนันทะ และพระรูปนันทา ซึ่งออกบวชเป็นสาวกของสมเด็จพระสัมมาสัมพุทธเจ้าทั้งสองพระองค์

### สิริมหามายา

บทความหลัก: พระนางสิริมหามายา
สิริมหามายา หรือมายา เป็นพระราชธิดาของพระเจ้าอัญชนะ กับพระนางยโสธรา ในครอบครัวของเจ้าผู้ครองแคว้นโกลิยะ มายาอภิเษกสมรสกับสุทโธทนะซึ่งเป็นลูกพี่ลูกน้องตามพระราชประเพณี หลังการอภิเษกสมรสมา 20 ปี จึงให้ประสูติกาลสิทธัตถะ และเสวยทิวงคตหลังประสูติเพียงเจ็ดวันเท่านั้น *อรรถกถาอัปปายุกาสูตร* ระบุว่าแต่เดิมพระนางสิริมหามายาเป็นเทพบุตรอยู่สวรรค์ชั้นดุสิต แต่ได้อธิษฐานขอเป็นพุทธมารดา ชาตินี้จึงประสูติมาเป็นสตรี ทั้งได้ขอมีพระชนม์เพียงเจ็ดวันหลังประสูติกาล เพราะสงวนพระครรภ์ไว้แก่พระโพธิสัตว์เพียงพระองค์เดียว และเพื่ออยู่เชยชมพระโฉมพระโพธิสัตว์ ก่อนเสด็จสวรรคตกลับไปจุติบนสวรรค์ชั้นดุสิต

### มหาปชาบดี

บทความหลัก: พระมหาปชาบดีโคตมีเถรี
มหาปชาบดีโคตมี เป็นพระราชธิดาของพระเจ้าอัญชนะ กับพระนางยโสธรา ในครอบครัวของเจ้าผู้ครองแคว้นโกลิยะ เป็นพระขนิษฐาร่วมพระชนกชนนีของสิริมหามายา หลังการทิวงคตของสิริมหามายา มหาปชาบดีโคตมีผู้มีศักดิ์เป็นพระมาตุจฉา (น้า) จึงถวายการอภิบาลสิทธัตถะมาโดยตลอด กระทั่งสุทโธทนะจัดพระราชพิธีอภิเษกสมรสกับมหาปชาบดีโคตมี ท่านจึงมีศักดิ์เป็นพระวิมาดาหรือแม่เลี้ยงของพระพุทธเจ้าอีกตำแหน่งหนึ่ง พระมหาปชาบดีโคตมีมีพระราชบุตรด้วยกันสองพระองค์ คือ พระนันทะ และพระรูปนันทา ซึ่งทั้งสองถือเป็นพระอนุชาและพระขนิษฐาต่างพระชนนีของสมเด็จพระสัมมาสัมพุทธเจ้า ในเวลาต่อมามหาปชาบดีโคตมีได้ออกบวชเป็นภิกษุณีรูปแรกในพระพุทธศาสนา ในเอกสารพุทธให้ข้อมูลว่ามหาปชาบดีโคตมีมีอายุยืนนานถึง 120 ปี

ครอบครัว
--------

### ยโสธรา

บทความหลัก: พระยโสธราเถรี
พระพุทธเจ้ากำลังออกจากพระราชวังเมื่อยโสธราและราหุลกำลังบรรทม
ยโสธรา บางแห่งเรียก ภัททา กัจจานา หรือ พิมพา เป็นพระราชธิดาของพระเจ้าสุปปพุทธะ กับพระนางอมิตา ในครอบครัวของเจ้าผู้ครองแคว้นโกลิยะ มีพระเชษฐาคือพระเทวทัต ยโสธรามีศักดิ์เป็นพระภาติยะของสิริมหามายาและมหาปชาบดีโคตมี อีกทั้งยังประสูติในวันและเวลาเดียวกันกับสมเด็จพระสัมมาสัมพุทธเจ้า นับเป็นหนึ่งในสหชาติ 7 กล่าวกันว่ายโสธรามีพระสิริโฉมงดงาม มีสรีระและผิวพรรณงามดุจทองคำชั้นดีที่สุด แม้เจ้าหญิงรูปนันทาซึ่งเป็นพระญาติจะทรงงามจนได้สมญาว่าชนบทกัลยาณี ก็ยังงามไม่เทียมเท่า ยโสธราเสกสมรสกับสิทธัตถะเมื่อพระชันษา 16 ปี ประทับร่วมพระสวามีในปราสาทสามหลังที่ได้รับการตกแต่งอย่างงดงาม เพื่อเป็นที่ประทับในสามฤดู ห้อมล้อมบำเรอด้วยหญิงงามประโคมดนตรี เสวยสุขทั้งกลางวันและกลางคืน ยโสธราประสูติกาลพระโอรสเพียงพระองค์เดียว คือ ราหุล เมื่อมีพระชันษา 29 ปี หลังประสูติกาลเพียงเจ็ดวัน สิทธัตถะก็ออกไปผนวช เมื่อยโสธราทราบว่าสิทธัตถะออกผนวชแล้ว ก็เปลี่ยนไปใช้ชีวิตอย่างสมถะตามอย่างพุทธองค์

ครั้นเมื่อสุทโธทนะสวรรคตล่วงไปแล้ว พระมหาปชาบดีจึงออกผนวช ยโสธราก็เห็นดีด้วยจึงออกผนวชเป็นภิกษุณี พร้อมกับบริจาคทรัพย์สินที่มีทั้งหมด ยโสธราเคยทูลพระพุทธเจ้าเกี่ยวกับการบำเพ็ญเพียรของพระองค์ก่อนนิพพานไว้ว่า *"...ข้าแต่พระมหาวีระ หม่อมฉันยอมรับทุกข์ทรมาน มากมายหลายอย่างจนนับไม่ถ้วน ในสงสารเป็นอเนก ก็เพื่อประโยชน์แก่พระองค์..."* และ *"...ข้าแต่พระมหามุนี หม่อมฉันได้รับสุขก็อนุโมทนา และคราวที่ได้รับทุกข์ก็ไม่เสียใจ เป็นผู้ยินดีแล้วทุกอย่าง เพื่อประโยชน์แก่พระองค์..."*

ยโสธรานิพพานราวสองปีก่อนที่สมเด็จพระสัมมาสัมพุทธเจ้าจะเสด็จดับขันธปรินิพพาน

### ราหุล

บทความหลัก: พระราหุล
ราหุล เป็นพระโอรสเพียงคนเดียวของสิทธัตถะ (ต่อมาคือ สมเด็จพระสัมมาสัมพุทธเจ้า) กับยโสธรา พระนามปรากฏในเอกสารพุทธยุคต้น ราหุลถือกำเนิดขึ้นในช่วงที่สิทธัตถะตัดสินใจที่จะออกผนวช จึงให้นามว่า *ราหุล* แปลว่า "บ่วง" ที่ร้อยรัดมิให้พุทธองค์ตรัสรู้ เมื่อราหุลมีอายุได้ 7 ปี หรือ 15 ปี ก็ได้พบกับพระพุทธเจ้าที่เสด็จกลับกรุงกบิลพัสดุ์ ราหุลได้ออกบวชเป็นสามเณรรูปแรกในพระพุทธศาสนา พระพุทธเจ้าได้สั่งสอนในเรื่อง ความจริงแท้ การสะท้อนตนเอง และอนัตตา จนราหุลบรรลุธรรม

เอกสารพุทธยุคต้นระบุว่าราหุลนิพพานก่อนที่สมเด็จพระสัมมาสัมพุทธเจ้าจะเสด็จดับขันธปรินิพพาน บางเอกสารก็ว่าราหุลมีชีวิตอยู่และคอยดูแลสมเด็จพระสัมมาสัมพุทธเจ้าจนกระทั่งเสด็จดับขันธปรินิพพาน ประวัติศาสตร์พระพุทธศาสนามักกล่าวยกย่องราหุลเรื่องการใฝ่รู้ จึงได้รับเกียรติจากภิกษุและภิกษุณีมาโดยตลอด เรื่องราวของราหุลทำให้ทราบได้ว่า ศาสนาพุทธเล็งเห็นศักยภาพของเยาวชนว่าสามารถบรรลุธรรมได้เช่นเดียวกันกับผู้ใหญ่

พระอนุชาและพระขนิษฐา
--------------------

### นันทะ

บทความหลัก: พระนันทะ
นันทะ เป็นพระราชโอรสของสุทโธทนะกับมหาปชาบดีโคตมี มีพระขนิษฐาร่วมพระชนกชนนีคือ นันทา หรือ รูปนันทา และเป็นพระอนุชาต่างพระชนนีของสมเด็จพระสัมมาสัมพุทธเจ้า ครั้นเมื่อสมเด็จพระสัมมาสัมพุทธเจ้าเสด็จกลับกรุงกบิลพัสดุ์ นันทะก็ออกผนวชด้วย ในเวลาต่อมานันทะหลงใหลนันทาสากิยานี น้องสาวของตนเอง ผู้ได้รับสมญานามว่า *ชนบทกัลยาณี* จึงทูลขอลาสิกขาบทกับพระพุทธเจ้า พระพุทธเจ้าจึงดึงแขนแล้วสั่งสอนจนนันทะรู้แจ้งและบรรลุอรหันตผล

### นันทา

บทความหลัก: พระนันทาเถรี
นันทา บ้างเรียก รูปนันทา หรือ สุนทรีนันทา เป็นพระราชธิดาของสุทโธทนะกับปชาบดีโคตมี มีพระเชษฐาร่วมพระชนกชนนีคือ นันทะ และเป็นพระขนิษฐาต่างพระชนนีของสมเด็จพระสัมมาสัมพุทธเจ้า เธอได้รับการยกย่องจากเครือญาติว่าเป็นหญิงงาม และได้รับสมญานามว่า *ชนบทกัลยาณี* นันทาออกผนวชเป็นภิกษุณีเพียงเพราะความรักในเครือญาติหาได้เกิดจากความความศรัทธาในพระศาสนา ด้วยเหตุนี้เธอจึงหลงใหลในรูปโฉมโนมพรรณขอตนเองแม้จะอยู่ในเพศบรรพชิตก็ตาม นอกจากนี้นันทายังหลีกเลี่ยงที่จะเข้าเฝ้าสมเด็จพระสัมมาสัมพุทธเจ้าเพราะเกรงว่าจะถูกตำหนิ สมเด็จพระสัมมาสัมพุทธเจ้าจึงแสดงธรรมให้นันทาเห็นหญิงงามสังขารไม่เที่ยง จนบรรลุอรหันตผลหลังการเพ่งฌาน ด้วยเหตุนี้พระพุทธเจ้าจึงยกย่องเธอให้เป็น "ผู้เป็นเลิศในการเพ่งฌาน"

เครือญาติ
---------

### ฝ่ายพุทธบิดา

#### กัญจนา

กัญจนา เป็นพระราชธิดาของเทวทหสักกะ เจ้าผู้ครองแคว้นโกลิยะ เป็นพระขนิษฐาของอัญชนะ เจ้าผู้ครองแคว้นโกลิยะลำดับถัดมา ด้วยเหตุนี้นางจึงมีศักดิ์เป็นพระปิตุจฉา (อา) ของสิริมหามายา และมหาปชาบดีโคตมี กัญจนาอภิเษกสมรสกับสีหหนุ เจ้าผู้ครองแคว้นสักกะ มีพระราชโอรส-ธิดาด้วยกัน 7 พระองค์ ได้แก่ สุทโธทนะ สุกโกทนะ อมิโตทนะ โธโตทนะ ฆนิโตทนะ ปมิตา และอมิตา กัญจนาจึงเป็นพระอัยยิกาฝ่ายพระชนก (ย่า) ของสมเด็จพระสัมมาสัมพุทธเจ้า

#### กาฬิโคธา

กาฬิโคธา เป็นนางสากิยานีแห่งกรุงกบิลพัสดุ์ ไม่ปรากฏนามบรรพชน ทราบแต่เพียงว่าเป็นพระญาติวงศ์ฝ่ายพระชนกของสมเด็จพระสัมมาสัมพุทธเจ้า รวมทั้งไม่ปรากฏนามของสามี นางมีบุตรคนหนึ่งชื่อ ภัททิยะ ซึ่งต่อมาได้ดำรงตำแหน่งเป็นราชาหรือเจ้าผู้ครองแคว้นสักกะ แต่ภายหลังได้สละตำแหน่งเพื่อออกบวชในพระพุทธศาสนา ใน *กาฬิโคธาสูตร* ระบุว่านางมีความศรัทธาในพระบรมศาสดาอย่างยิ่ง มีอุปนิสัยดี ไม่ตระหนี่ถี่เหนียว มักบริจาคทานอยู่เป็นนิจศีล ซึ่งนางกาฬิโคธามีธรรมเหล่านั้นอยู่กับตัว พระพุทธองค์กล่าวชมเชยว่านางเป็นโสดาบัน และเข้าถึงการตรัสรู้ได้เป็นแน่

#### กิมพิละ

บทความหลัก: พระกิมพิลเถระ
เจ้าชายสักกะและโกลิยะทั้งห้าพระองค์ขอบวชกับพระพุทธเจ้าที่แคว้นมัลละ
พุทธองค์ขณะเสด็จออกจากพระนิเวศน์
ม้ากัณฑกะและนางฟ้อนที่กำลังหลับไหล
พระพุทธเจ้าขณะแสดงธรรมต่อหน้าพระสงฆ์และสาวก
กิมพิละ เป็นพระญาติวงศ์ฝ่ายพระชนกของพระพุทธเจ้า แต่ไม่ปรากฏข้อมูลว่าเป็นบุตรของใคร หลังสมเด็จพระสัมมาสัมพุทธเจ้าโปรดญาติที่เมืองกบิลพัสดุ์ อุนุรุทธะได้ชักชวนกิมพิละออกบวชตามเสด็จพระบรมศาสดา โดยมีผู้ออกบวชด้วยพร้อมกัน ได้แก่ ภัททิยะ อุนุรุทธะ ภัคคุ อานนท์ เทวทัต และอุบาลีชาวภูษามาลา เมื่อสิ้นสุดพรมแดนแคว้นสักกะแล้ว เหล่าเจ้าชายทั้งห้าก็เปลื้องเครื่องประดับมีค่าออก มอบให้อุบาลีนำไปขาย แต่อุบาลีไม่ยินยอมขอออกบวชด้วย ทั้งหมดจึงทิ้งเครื่องประดับเหล่านั้นไว้ใต้ต้นไม้ แล้วเดินทางขอบวชกับสมเด็จพระสัมมาสัมพุทธเจ้า กิมพิละมุ่งบำเพ็ญเพียรวิปัสสนากรรมฐานจนบรรลุพระอรหันต์

#### กิสาโคตมี

กิสาโคตมี เป็นพระญาติวงศ์ฝ่ายพระชนกของพระพุทธเจ้า ทราบว่ามีศักดิ์เป็นลูกพี่ลูกน้องของสมเด็จพระสัมมาสัมพุทธเจ้า เพราะเป็นพระธิดาของพระเจ้าอาแต่ไม่ปรากฏพระนามว่าเป็นพระองค์ใด (คนละท่านกับกีสาโคตมีผู้ภิกษุณี) นางเสกสมรสกับสุกโกทนะ พระอนุชาของสุทโธทนะ มีพระโอรสด้วยกันเพียงพระองค์เดียวคือ อานนท์ กิสาโคตมีปรากฏในพุทธประวัติช่วงต้น ว่าหลังจากที่สมเด็จพระสัมมาสัมพุทธเจ้าทรงพบกับเทวทูตและเสด็จกลับไปยังพระนครในช่วงเย็น ก็สดับพระคาถาที่กิสาโคตมีภาษิตไว้ว่า

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| พระราชกุมารผู้เช่นนี้ เป็นพระราชโอรสแห่งพระชนนี |  |  |
| พระชนก และเป็นพระสวามีของนางใด ๆ พระชนนี |  |  |

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| พระชนก และพระนางนั้น ๆ ดับ (เย็นใจ) แน่แล้ว |  |  |
|  |  |  |

หลังสดับภาษิตดังกล่าวแล้ว สมเด็จพระสัมมาสัมพุทธเจ้าจึงเปลื้องแก้วมุกดาหารที่พระศอ ส่งประทานแก่กิสาโคตมี แล้วกลับไปที่ประทับ ในคืนนั้นเอง พระองค์เกิดความเบื่อหน่ายเมื่อทอดพระเนตรนางฟ้อนที่กำลังหลับไหลด้วยท่าทางแปลก ๆ จึงเสด็จออกพร้อมฉันนะและม้ากัณฑกะ แล้วออกผนวชริมฝั่งแม่น้ำอโนมา

#### นันทิยะ

นันทิยะ เป็นพระญาติวงศ์ฝ่ายพระชนกของพระพุทธเจ้า แต่ไม่ปรากฏข้อมูลว่าเป็นบุตรของใคร เคยเข้าไปสนทนาธรรมกับสมเด็จพระสัมมาสัมพุทธเจ้า

#### นาคมณฑา

นาคมณฑา หรือ นาคบุณฑา เป็นนางทาสีซึ่งถือเป็นหญิงชั้นต่ำ นางตั้งครรภ์กับมหานามะ เจ้าผู้ครองแคว้นสักกะ มีธิดาด้วยกันคนเดียว คือ วาสภขัตติยา ผู้มีรูปโฉมงดงาม อย่างไรก็ตามทั้งนาคมณฑา วาสภขัตติยา และวิฑูฑภะ ซึ่งเป็นผู้สืบสันดาน ต่างถูกเลือกปฏิบัติอันเกิดจากการแบ่งชั้นวรรณะในเครือญาติศากยวงศ์

#### ภัคคุ

บทความหลัก: พระภัคคุเถระ
ภัคคุ หรือ ภคุ เป็นพระญาติวงศ์ฝ่ายพระชนกของพระพุทธเจ้า แต่ไม่ปรากฏข้อมูลว่าเป็นบุตรของใคร หลังสมเด็จพระสัมมาสัมพุทธเจ้าโปรดญาติที่เมืองกบิลพัสดุ์ อุนุรุทธะได้ชักชวนภัคคุออกบวชตามเสด็จพระบรมศาสดา โดยมีผู้ออกบวชด้วยพร้อมกัน ได้แก่ ภัททิยะ อุนุรุทธะ กิมพิละ อานนท์ เทวทัต และอุบาลีชาวภูษามาลา พระพุทธเจ้าเคยให้การชื่นชมการอยู่โดดเดี่ยวของภัคคุ

#### ภัททิยะ

บทความหลัก: พระภัททิยกาฬิโคธาบุตร
ภัททิยะ หรือ ภัททิยกาฬิโคธาบุตร ชนนีเป็นพระญาติวงศ์ฝ่ายพระชนกของพระพุทธเจ้าแต่ไม่ปรากฏนามของบรรพชน เป็นพระโอรสของนางกาฬิโคธา หญิงในวงศ์สักกะ แต่ไม่ปรากฎนามบิดา เมื่อจำเริญวัยภัททิยะได้ขึ้นดำรงตำแหน่งเป็นราชาหรือเจ้าผู้ครองของแคว้นสักกะ กระทั่งอนุรุทธะชี้ชวนให้ภัททิยะออกบวชด้วย เบื้องต้นภัททิยะไม่พอใจที่จะบวช แต่ก็ตัดใจยอมบวช โดยสละตำแหน่งราชาของตน แล้วออกบวชพร้อมกับอุนุรุทธะ ภัคคุ กิมพิละ อานนท์ เทวทัต และอุบาลีชาวภูษามาลา ทว่าเมื่อบวชแล้วภัททิยะก็สามารถบรรลุอรหันต์ได้อย่างรวดเร็ว ครั้นเมื่อบำเพ็ญพรตในป่า ภัททิยะมักกล่าวว่า "สุขหนอ ๆ" อยู่เป็นนิจศีล จนพระบรมศาสดาเปล่งวาจาชมเชย

#### มหานามะ

บทความหลัก: พระเจ้ามหานามะ
มหานามะ หรือ มหานาม เป็นพระโอรสของอมิโตทนะ (บางแห่งว่าสุกโกทนะ) พระอนุชาของสุทโธทนะ เขามีศักดิ์เป็นลูกพี่ลูกน้องของสมเด็จพระสัมมาสัมพุทธเจ้า มหานามะมีพระอนุชาคือ อนุรุทธะ และพระขนิษฐาคือ โรหิณี มหานามะได้ขึ้นดำรงตำแหน่งเป็นราชาของแคว้นสักกะ เขามีพระธิดากับนางทาสีชื่อนาคมณฑา คือ วาสภขัตติยา ซึ่งต่อมาได้อภิเษกสมรสเป็นพระอัครมเหสีของปเสนทิโกศล กษัตริย์แห่งอาณาจักรโกศล มหานามแม้จะไม่ได้ออกผนวช แต่ก็เป็นอุบาสกที่มีศรัทธาแก่กล้า ด้วยเป็นเอตทัคคะด้านการถวายของประณีต

#### โรหิณี

โรหิณี เป็นนางสากิยานีแห่งกบิลพัสดุ์ เป็นพระธิดาของอมิโตทนะ (บางแห่งว่าสุกโกทนะ) พระอนุชาของสุทโธทนะ นางมีศักดิ์เป็นลูกพี่ลูกน้องของสมเด็จพระสัมมาสัมพุทธเจ้า นางเป็นขนิษฐาของมหานามะ และอนุรุทธะ โรหิณีประชวรด้วยโรคผิวหนังจึงละอายพระทัยไม่ออกนอกพระตำหนัก นางทำได้เพียงแต่นำเครื่องประดับอันมีค่าของตนออกขายแล้วนำเงินนั้นมาทำบุญแก่พระพุทธศาสนาเพื่อสร้างโรงฉันและภัตตาหาร พระพุทธเจ้าจึงแสดงธรรมแก่โรหิณีและผู้คนว่าให้พึงระงับความโกรธลง หลังจากนั้นนางบรรลุถึงโสดาบัน และผิวพรรณที่เคยป่วยโรคนั้นก็กลับมางดงามดุจทองคำ

#### วัปปะ

วัปปะ เป็นพระญาติวงศ์ฝ่ายพระชนกของพระพุทธเจ้า แต่ไม่ปรากฏข้อมูลว่าเป็นบุตรของใคร ทราบแต่เพียงว่ามีศักดิ์เป็นอาของพระสัมมาสัมพุทธเจ้า เดิมเป็นสาวกนิครันถ์ ได้เข้าไปสนทนาธรรมกับพระมหาโมคคัลลานะ แต่เมื่อสมเด็จพระสัมมาสัมพุทธเจ้าได้เข้าไปอธิบายธรรม วัปปะก็บรรลุธรรมและเปลี่ยนไปนับถือศาสนาพุทธ

#### วาสภขัตติยา

วาสภขัตติยา เป็นนางสากิยานีแห่งกบิลพัสดุ์ เป็นพระธิดาของมหานามะ ที่ประสูติแต่นางนาคมณฑา ซึ่งเป็นนางทาสี แม้จะเกิดแต่มารดาสกุลต่ำแต่ก็มีรูปงาม แต่เพราะมีมารดาเป็นนางทาสีนี้เองที่ทำให้ศากยวงศ์ล้วนรังเกียจเดียดฉันท์นาง เมื่อวาสภขัตติยามีพระชันษาได้ 16 ปี ก็ได้เข้าเป็นพระอัครมเหสีของปเสนทิโกศล กษัตริย์แห่งโกศล มีพระราชโอรสด้วยกันพระองค์หนึ่งคือ วิฑูฑภะ หรือ วิฏฏุภะ ครั้นเมื่อปเสนทิโกศลทราบว่าวาสภขัตติยามีมารดาเป็นทาสีจึงปลดนางออกจากตำแหน่ง รวมทั้งปลดวิฑูฑภะออกด้วยเช่นกัน แต่ทั้งสองยังคงประทับอยู่ในพระราชวังของปเสนทิโกศล

#### วิฑูฑภะ

บทความหลัก: วิฑูฑภะ
วิฑูฑภะ เป็นพระราชโอรสของปเสนทิโกศล กับวาสภขัตติยา ด้วยความที่มีพระราชชนนีสืบสันดานจากทาสจึงทำให้เขาถูกรังเกียจเดียดฉันท์ทั้งจากเครือญาติศากยวงศ์ที่ไม่ร่วมสนิทสมาคม หรือแม้แต่พระราชชนกที่เคยปลดพระองค์และวาสภขัตติยาออกจากตำแหน่งมาแล้ว ต่อมาเมื่อวิฑูฑภะขึ้นเสวยราชสมบัติอาณาจักรโกศลแล้ว หลังสมเด็จพระสัมมาสัมพุทธเจ้าเสด็จดับขันธปรินิพพานได้ไม่นาน วิฑูฑภะได้กรีฑาทัพไปตีแคว้นสักกะและโกลิยะ เอกสารพุทธอธิบายว่าวิฑูฑภะไปฆ่าล้างวงศ์ด้วยการเชือดคอแล้วนำเลือดของพวกศากยะมาล้างไม้กระดาน ด้วยผูกใจเจ็บว่าพวกศากยะเคยนำน้ำเจือน้ำนมมาล้างไม้กระดานที่พระองค์และวาสภขัตติยะเคยนั่ง ซึ่งในความเป็นจริง การรุกรานดังกล่าวอาจเกิดจากการอ้างสิทธิเหนือดินแดนของวาสภขัตติยาผู้ชนนี จึงกลายเป็นแรงจูงใจให้วิฑูฑภะยกทัพไปตีดินแดนทั้งสอง แต่หลังจากนั้นเป็นต้นมา ชาวสักกะได้ถูกผนวกเข้าเป็นประชากรของอาณาจักรโกศล มีบางครอบครัวที่ยังรักษาอัตลักษณ์ของตระกูลศากยะไว้ได้ ขณะที่ชาวโกลิยะเองกลับถูกกลืนไปจนหมดสิ้นหลังการผนวกดินแดน

#### สรกานิ

สรกานิ เป็นพระญาติวงศ์ฝ่ายพระชนกของพระพุทธเจ้า แต่ไม่ปรากฏข้อมูลว่าเป็นบุตรของใคร สมเด็จพระสัมมาสัมพุทธเจ้าเคยทำนายไว้ว่าจะได้ไปเกิดเป็นโสดาบัน และจะตรัสรู้ได้ในเบื้องหน้า เพราะแต่เดิมสรกานิโปรดเสวยน้ำจัณฑ์ และเพิ่งสมาทานศาสนาพุทธก่อนที่จะสิ้นพระชนม์ มหานามะและเจ้าศากยวงศ์พระองค์อื่นมองว่าสรกานิยังไม่บริบูรณ์ในสิกขา สมเด็จพระสัมมาสัมพุทธเจ้าทรงตัดสินว่า สรกานิเป็นผู้บริบูรณ์ในสิกขาในเวลาจะสิ้นพระชนม์

#### สีหหนุ

บทความหลัก: พระเจ้าสีหหนุ
สีหหนุ เป็นเจ้าผู้ครองแคว้นสักกะ เป็นพระราชโอรสของชัยเสน เจ้าผู้คนแคว้นสักกะองค์ก่อน สีหหนุอภิเษกสมรสกับกัญจนา พระราชธิดาเจ้าผู้ครองแคว้นโกลิยะ มีพระราชโอรส-ธิดาด้วยกัน 7 พระองค์ ได้แก่ สุทโธทนะ สุกโกทนะ อมิโตทนะ โธโตทนะ ฆนิโตทนะ ปมิตา และอมิตา สีหหนุจึงเป็นพระอัยกาฝ่ายพระชนก (ปู่) ของสมเด็จพระสัมมาสัมพุทธเจ้า

#### สุกโกทนะ

สุกโกทนะ เป็นพระราชโอรสลำดับที่สองของสีหหนุกับกัญจนา เป็นพระอนุชาของสุทโธทนะ และเป็นพระปิตุลา (อา) ของสมเด็จพระสัมมาสัมพุทธเจ้า สุกโกทนะเสกสมรสกับนางกิสาโคตมี มีพระโอรสด้วยกันหนึ่งคนคือ อานนท์ แต่บางเอกสารระบุว่ามหานามะ อนุรุทธะ กับโรหิณี เป็นพระบุตรของสุกโกทนะ

#### อนุรุทธะ

บทความหลัก: พระอนุรุทธเถระ
อนุรุทธะ เป็นพระราชโอรสของอมิโตทนะ (บางแห่งว่าสุกโกทนะ) พระอนุชาของสุทโธทนะ อนุรุทธะมีศักดิ์เป็นลูกพี่ลูกน้องของสมเด็จพระสัมมาสัมพุทธเจ้า มีพระเชษฐาคือมหานามะ และมีพระขนิษฐาคือโรหิณี อนุรุทธะเพียบพร้อมด้วยทรัพย์สินศฤงคารและบริวาร เขามีปราสาทสามหลัง แต่ละหลังใช้พำนักในสามฤดู

จากความสะดวกสบายดังกล่าว มหานามะผู้เชษฐาได้ชักชวนให้อนุรุทธะออกบวช เบื้องต้นอนุรุทธะปฏิเสธอย่างแข็งขันเพราะตนนั้นรักสบาย มหานามะจึงให้ผู้อนุชาเรียนการครองเรือนเสียก่อน คือการทำนา แต่อนุรุทธะเบื่อหน่ายการเรือนจึงขอออกบวชเสียดีกว่า แต่มารดาก็ทัดทานไว้ตลอด อนุรุทธะได้ชวนให้ภัททิยะออกบวชเป็นเพื่อน แต่ภัททิยะก็ปฏิเสธเรื่อยมา ที่สุดภัททิยะมิอาจทนการรบเร้าของอนุรุทธะไม่ไหวจึงออกบวชด้วย พร้อมกับญาติวงศ์แห่งสักกะ ได้แก่ กิมพิละ ภัคคุ อานนท์ และเทวทัต รวมเดินทางไปขอบวชกับสมเด็จพระสัมมาสัมพุทธเจ้าอนุปิยนิคม แคว้นมัลละ อนุรุทธะได้ศึกษาธรรมกับพระสารีบุตร และได้บำเพ็ญเพียรจนบรรลุอรหันต์

#### อมิตา

อมิตา เป็นพระราชธิดาของสีหหนุกับกัญจนา และเป็นพระขนิษฐาของสุทโธทนะ จึงมีศักดิ์เป็นพระปิตุจฉา (อา) ของสมเด็จพระสัมมาสัมพุทธเจ้า อมิตาอภิเษกสมรสกับสุปปพุทธะ เจ้าผู้ครองแคว้นโกลิยะ มีพระราชบุตรด้วยกันสองพระองค์ คือ เทวทัต และยโสธรา ซึ่งต่อมายโสธราได้อภิเษกสมรสกับสมเด็จพระสัมมาสัมพุทธเจ้า อมิตาจึงมีศักดิ์เป็นพระสัสสุ (แม่ยาย) ของพุทธองค์ แต่เอกสารบางแห่งระบุว่านางมีโอรสคนเดียวคือ ติสสะ ซึ่งภายหลังได้ออกบวชเป็นภิกษุ

#### อมิโตทนะ

อมิโตทนะ เป็นพระราชโอรสลำดับที่สามของสีหหนุกับกัญจนา เป็นพระอนุชาของสุทโธทนะ และเป็นพระปิตุลา (อา) ของสมเด็จพระสัมมาสัมพุทธเจ้า มีพระบุตรสามพระองค์ คือ มหานามะ อนุรุทธะ และโรหิณี แต่บางเอกสารกลับระบุว่าอมิโตทนะเป็นบิดาของอานนท์

#### อานนท์

บทความหลัก: พระอานนท์
รูปปั้นส่วนพระเศียรของอานนท์ ศิลปะจีนยุคราชวงศ์ฉีเหนือ
อานนท์ หรือ อานันทะ เป็นพระโอรสของสุกโกทนะ กับกีสาโคตมี บิดาของอานนท์เป็นพระอนุชาของสุทโธทนะ อานนท์จึงเป็นลูกพี่ลูกน้องของพระพุทธเจ้าเมื่อนับจากฝ่ายบิดา ทังยังเกิดวันเดียวกับพระพุทธเจ้า จึงนับว่าเป็นหนึ่งในสหชาติ 7 อานนท์เลื่อมใสศรัทธาในพระพุทธศาสนาเมื่อคราวที่สมเด็จพระสัมมาสัมพุทธเจ้าเสด็จมาแสดงธรรมที่เมืองกบิลพัสดุ์ ครั้นเมื่อพระสัมมาสัมพุทธเจ้าจะเสด็จออกไปแสดงธรรมที่เมืองอื่น อานนท์จึงขอออกบวชเพื่อตามเสด็จ

อานนท์มีความสำคัญในฐานะหนึ่งในสิบอัครสาวกของสมเด็จพระสัมมาสัมพุทธเจ้า ทั้งยังโดดเด่นเรื่องความจำเป็นเลิศ เนื้อหาของ *สุตตันตปิฎก* ส่วนใหญ่มาจากการระลึกถึงคำสอนของสมเด็จพระสัมมาสัมพุทธเจ้าจากการสังคายนาครั้งแรก ด้วยเหตุนี้อานนท์จึงได้รับการยกย่องว่าเป็น "คลังของพระธรรม" ยี่สิบปีของการออกผนวชเพื่อรับใช้พระศาสนา อานนท์ทำงานอย่างเอาใจใส่และจงรักภักดีต่อพระพุทธเจ้าอย่างยิ่ง โดยทำหน้าที่เป็นสื่อกลางระหว่างพระพุทธเจ้า ฆราวาส และคณะสงฆ์ อานนท์ติดตามรับใช้พระพุทธเจ้าทุกหนแห่ง ทำหน้าที่เปรียบเสมือนเป็นเลขานุการและเป็นกระบอกเสียงแทนพระพุทธเจ้า นอกจากนี้ยังมีส่วนร่วมในการวางรากฐานระบบการบวชภิกษุณีอย่างมีนัยสำคัญ ด้วยการทูลขอพุทธานุญาตแทนมหาปชาบดีโคตมีให้สามารถอุปสมบทเป็นภิกษุณีได้ และในช่วงการเสด็จดับขันธ์ปรินิพพานของสมเด็จพระสัมมาสัมพุทธเจ้า อานนท์แสดงออกถึงความเศร้าโศกเสียใจอย่างสุดซึ้ง

ริชาร์ด แวกเนอร์ (Richard Wagner) นักแต่งเพลง ได้นำเรื่องราวของอานนท์มาร่างเป็นบทเพลง ต่อมาโจนาทาน ฮาร์วีย์ (Jonathan Harvey) ได้นำบทเพลงดังกล่าวไปจัดเป็นการแสดงโอเปราใช้ชื่อว่า *แวกเนอร์ดรีม* เมื่อ ค.ศ. 2007

### ฝ่ายพุทธมารดา

#### เทวทัต

บทความหลัก: พระเทวทัต
จิตรกรรมรูปเทวทัตกำลังชี้นิ้วสั่งช้างช้างนาฬาคิรีให้ไปทำร้ายพระพุทธเจ้า
เทวทัต หรือสะกดว่า เทวทัตต์ เป็นพระราชโอรสของสุปปพุทธะกับอมิตา เป็นพระเชษฐาของยโสธรา และยังเป็นลูกพี่ลูกน้องของสมเด็จพระสัมมาสัมพุทธเจ้า เทวทัตออกบวชจากการชักชวนของอนุรุทธะ เจ้าศากยวงศ์ซึ่งเป็นลูกพี่ลูกน้อง โดยมีผู้ออกบวชด้วยพร้อมกัน ได้แก่ กิมพิละ ภัททิยะ ภัคคุ อานนท์ และอุบาลีชาวภูษามาลา ซึ่งในกาลต่อมาผู้ที่บวชพร้อมกับเทวทัตล้วนแต่บรรลุอรหันตผลไปแล้ว แต่เทวทัตทำได้เพียงโลกิยสมาบัติเท่านั้น เทวทัตได้กระทำการชั่วช้าหลายครั้ง ได้แก่ การยุยงให้อชาติศัตรูกระทำปิตุฆาตพิมพิสารแล้วปราบดาภิเษก ส่งช้างนาฬาคิรีซึ่งตกมันไปยังพุทธองค์ที่กำลังบิณฑบาต จ้างพลธนู 10 ผลัดลอบยิงพุทธองค์ และกลิ้งหินลงจากหน้าผาเขาคิชฌกูฏใส่พระพุทธเจ้า แต่พุทธองค์กลับถูกสะเก็ดหินทำให้พระองค์เป็นห้อที่ข้อพระบาท นอกจากนี้ยังตั้งตัวเป็นศาสดาแทนพระผู้มีพระภาคเจ้า รวมทั้งก่อให้เกิดสังฆเภท

แม้เทวทัตจะสำนึกตนที่ทำชั่วต่อสมเด็จพระสัมมาสัมพุทธเจ้าในช่วงบั้นปลายของชีวิต ขณะที่เทวทัตกำลังเดินไปเข้าเฝ้าพระผู้มีพระภาคเจ้าเพื่อขออภัยที่วัดเชตวันมหาวิหาร แต่เทวทัตกลับถูกธรณีสูบบริเวณหน้าวัดเสียก่อน

#### สีวลี

บทความหลัก: พระสีวลีเถระ
สีวลี หรือ สีวลิ เป็นพระโอรสของสุปปวาสา พระราชโกฬิยธิดาของเจ้าผู้ครองแคว้นโกลิยะซึ่งไม่ได้ระบุพระนามของราชา และไม่ได้ระบุนามของบิดา เอกสารพุทธระบุว่าสุปปวาสาตั้งครรภ์สีวลีนานถึง 7 ปี 7 เดือน 7 วัน เมื่อสีวลีจำเริญวัยขึ้นก็ได้ออกบวชในสำนักของพระสารีบุตร เอกสารระบุอีกว่าบรรลุอรหันตผลขณะกำลังปลงผมบวช สีวลีมีชื่อเสียงว่าเป็นเอตทัคคะด้านผู้มีลาภมาก

#### สุปปพุทธะ

บทความหลัก: พระเจ้าสุปปพุทธะ
สุปปพุทธะ เป็นเจ้าผู้ครองแคว้นโกลิยะ เป็นพระราชโอรสของอัญชนะกับยโสธรา เขาอภิเษกสมรสกับอมิตา พระราชธิดาของสีหหนุแห่งสักกะ ทั้งสองมีพระราชบุตรด้วยกันสองพระองค์คือ เทวทัต และยโสธรา ต่อมายโสธราได้อภิเษกสมรสกับสมเด็จพระสัมมาสัมพุทธเจ้า ด้วยเหตุนี้สุปปพุทธะจึงมีฐานะเป็นสัสสุระ (พ่อตา) ของพระผู้มีพระภาคเจ้า สุปปพุทธะผูกใจเจ็บกับสมเด็จพระสัมมาสัมพุทธเจ้า เพราะทรงทอดทิ้งยโสธราให้เป็นม่าย และยังผูกเวรกับเทวทัตจนถูกธรณีสูบ สุปปพุทธะเสวยน้ำจัณฑ์แล้วไปขวางทางพระพุทธเจ้ามิให้เสด็จออกไปจากปราสาทเพื่อเผยแผ่คำสอน หลังจากนั้นเจ็ดวันสุปปพุทธก็ถูกธรณีสูบเช่นเดียวกับเทวทัต

#### อัญชนะ

อัญชนะ เป็นเจ้าผู้ครองแคว้นโกลิยะ เป็นพระราชโอรสของเทวทหสักกะ เขาอภิเษกสมรสกับยโสธรา พระราชธิดาของชัยเสนแห่งสักกะ มีพระราชบุตรด้วยกันสี่พระองค์ ได้แก่ สุปปพุทธะ ทัณฑปาณิ สิริทหามายา และมหาปชาบดีโคตมี ด้วยเหตุนี้อัญชนะจึงเป็นพระอัยกาฝ่ายพระชนนี (ตา) ของสมเด็จพระสัมมาสัมพุทธเจ้า

อ้างอิง
-------

### เชิงอรรถ

1. 1 2 3 4 5 6 7 8 9  ดาวสยาม วชิรปัญโญ, พระมหา. *ประวัติศาสตร์พระพุทธศาสนาในอินเดีย*. กรุงเทพ : เม็ดทรายพริ้นติ้ง, พิมพ์ครั้งที่ 2, หน้า 27-31
2. ↑  อดิเทพ พันธ์ทอง (20 พฤษภาคม 2559). "พุทธประวัตินอกกระแส (ในไทย): "สิทธัตถะ" เกิดในสังคมแบบชนเผ่า ไม่ได้ปกครองด้วยระบอบกษัตริย์". *ศิลปวัฒนธรรม*. สืบค้นเมื่อ 17 กรกฎาคม 2560. `{{cite web}}`: ตรวจสอบค่าวันที่ใน: `|accessdate=` (help)
3. ↑  "ประติมากรรมดินเผารูป พระเจ้าสุทโธทนะ". *สำนักการสังคีต กรมศิลปากร*. สืบค้นเมื่อ 11 ตุลาคม 2566. `{{cite web}}`: ตรวจสอบค่าวันที่ใน: `|accessdate=` (help)
4. ↑  Gombrich, 1988, pp. 49-50
5. ↑  Batchelor, Stephen (2015). *After Buddhism: Rethinking the Dharma for a Secular Age*. Yale University Press. pp. 37. ISBN 978-0300205183.
6. ↑  Schumann, H.W. (2016). *Historical Buddha* (New ed.). Motilal Banarsidass. pp. 17–18. ISBN 978-8120818170.
7. ↑  Hirakawa, 2007, p. 21
8. ↑  Schumann, 2016, p. 18
9. ↑  *พุทธานุพุทธประวัติ*, หน้า 127
10. ↑  Walshe, Maurice (1995). *The Long Discourses of the Buddha: A Translation of the Digha Nikaya* (PDF). Wisdom Publications. p. 409. ISBN 0-86171-103-3.
11. ↑  Batchelor, Stephen (2015). *After Buddhism*. Yale University Press. pp. Chapter 2, Section 2, 7th paragraph. ISBN 978-0-300-20518-3.
12. ↑  Schumann, H.W. (2016). *Historical Buddha: The Times, Life and Teachings of the Founder of Buddhism*. Motilal Banarsidass. p. 24. ISBN 978-8120818170.
13. ↑  Dictionary of Buddhism, Keown, Oxford University Press, ISBN 0-19-860560-9
14. ↑  *พุทธานุพุทธประวัติ*, หน้า 11
15. ↑  "ทำไมหลังจากพระนางสิริมหามายาประสูติพระราชโอรสแล้วจึงมีพระชนชีพอยู่ต่อมาได้เพียง 7 วัน". *วิทยาลัยศาสนศึกษา มหาวิทยาลัยมหิดล*. คลังข้อมูลเก่าเก็บจากแหล่งเดิมเมื่อ 2017-07-18. สืบค้นเมื่อ 17 กรกฎาคม 2560. `{{cite web}}`: ตรวจสอบค่าวันที่ใน: `|accessdate=` (help)
16. ↑  "อรรถกถา ขุททกนิกาย อุทาน โสณเถรวรรคที่ ๕ อัปปายุกาสูตร". *ภิกษุณี เอตทัคคะ 84000*. สืบค้นเมื่อ 17 กรกฎาคม 2560. `{{cite web}}`: ตรวจสอบค่าวันที่ใน: `|accessdate=` (help)
17. ↑  "Maha Pajapati Gotami". คลังข้อมูลเก่าเก็บจากแหล่งเดิมเมื่อ 2015-01-28. สืบค้นเมื่อ 2010-11-07.
18. 1 2  The Life of the Buddha: (Part Two) The Order of Nuns
19. ↑  *พุทธานุพุทธประวัติ*, หน้า 13
20. ↑  "A New Possibility". Congress-on-buddhist-women.org. คลังข้อมูลเก่าเก็บจากแหล่งเดิมเมื่อ 2007-09-28. สืบค้นเมื่อ 2010-11-19.
21. ↑  Dhammadharini: Going Forth & Going Out ~ the Parinibbana of Mahapajapati Gotami - Dhammadharini เก็บถาวร 2013-02-21 ที่ archive.today
22. ↑  *พุทธานุพุทธประวัติ*, หน้า 159
23. 1 2 3  *พุทธานุพุทธประวัติ*, หน้า 14
24. ↑  "IX:12 King Suppabuddha blocks the Lord Buddha's path". Members.tripod.com. 2000-08-13.
25. ↑  "Dhammapada Verse 128 Suppabuddhasakya Vatthu". Tipitaka.net.
26. ↑  K.T.S. Sarao (2004). "*In-laws of the Buddha as Depicted in Pāli Sources*". *Chung-Hwa Buddhist Journal*. Chung-Hwa Institute of Buddhist Studies (17). ISSN 1017-7132.
27. ↑  "Suppabuddha". *Dictionary of Pali Names*.
28. ↑  "เกิดเหตุอันอัศจรรย์ เกิดสหชาติทั้ง 7 ในกาลประสูติมีอะไรบ้าง". *วิทยาลัยศาสนศึกษา มหาวิทยาลัยมหิดล*. คลังข้อมูลเก่าเก็บจากแหล่งเดิมเมื่อ 2019-06-04. สืบค้นเมื่อ 2 มิถุนายน 2562. `{{cite web}}`: ตรวจสอบค่าวันที่ใน: `|accessdate=` (help)
29. ↑  "สหชาติทั้ง ๗". *พุทธะ*. 18 ธันวาคม 2552. คลังข้อมูลเก่าเก็บจากแหล่งเดิมเมื่อ 2017-06-29. สืบค้นเมื่อ 2 มิถุนายน 2562. `{{cite web}}`: ตรวจสอบค่าวันที่ใน: `|accessdate=` (help)
30. 1 2  "ประวัติพระภัททากัจจานาเถรี เอตทัคคผู้ได้บรรลุอภิญญาใหญ่". *ประตูสู่ธรรม*. คลังข้อมูลเก่าเก็บจากแหล่งเดิมเมื่อ 2019-06-09. สืบค้นเมื่อ 2 มิถุนายน 2562. `{{cite web}}`: ตรวจสอบค่าวันที่ใน: `|accessdate=` (help)
31. ↑  "The Compassionate Buddha". Geocities.com. คลังข้อมูลเก่าเก็บจากแหล่งเดิมเมื่อ 2009-10-21. สืบค้นเมื่อ 2009-09-23.
32. 1 2 3  "ยโสธราเถริยาปทาน". *พระไตรปิฎกเล่มที่ ๓๓ พระสุตตันตปิฎกเล่มที่ ๒๕ [ฉบับมหาจุฬาฯ] ขุททกนิกาย อปทาน ภาค ๒*. สืบค้นเมื่อ 6 มิถุนายน 2563. `{{cite web}}`: ตรวจสอบค่าวันที่ใน: `|accessdate=` (help)
33. ↑  Meeks 2016, p. 139.
34. ↑  Strong 1997, pp. 122–4.
35. 1 2 3  Buswell & Lopez 2013, Rāhula.
36. 1 2 3  Saddhasena 2003, p. 481.
37. ↑  Crosby 2013, p. 110.
38. ↑  Crosby 2013, p. 115.
39. ↑  Saddhasena 2003, pp. 482–3.
40. ↑  Crosby 2013, p. 116.
41. ↑  Strong 1997, p. 121.
42. ↑  Meeks 2016, passim..
43. ↑  Nakagawa 2005, p. 41.
44. ↑  "นันทสูตร". *พระไตรปิฎกเล่มที่ ๒๕ พระสุตตันตปิฎกเล่มที่ ๑๗ ขุททกนิกาย ขุททกปาฐะ-ธรรมบท-อุทาน-อิติวุตตกะ-สุตตนิบาต*. สืบค้นเมื่อ 11 ตุลาคม 2566. `{{cite web}}`: ตรวจสอบค่าวันที่ใน: `|accessdate=` (help)
45. ↑  "The Story of Rupananda meeting Buddha". *The Buddhist News*.
46. 1 2  "อภิรูปนันทา บรรลุอรหันต์เพราะละจากความหลงใหลในความงาม". *Goodlife Update*. สืบค้นเมื่อ 30 Jul 2022.`{{cite web}}`: CS1 maint: url-status (ลิงก์)
47. ↑  "เรื่องพระนางรูปนันทาเถรี". *อรรถกถา ขุททกนิกาย คาถาธรรมบท ชราวรรคที่ ๑๑*. สืบค้นเมื่อ 30 Jul 2022.`{{cite web}}`: CS1 maint: url-status (ลิงก์)
48. 1 2  "พระนันทาเถรี เอตทัคคะในฝ่ายผู้แพ่งด้วยฌาน". *84000*. สืบค้นเมื่อ 30 Jul 2022.`{{cite web}}`: CS1 maint: url-status (ลิงก์)
49. 1 2 3  "ประวัติ พระภัททิยเถระ (กาฬิโคธาบุตร)". *ธรรมะพีเดีย*. สืบค้นเมื่อ 11 ตุลาคม 2566. `{{cite web}}`: ตรวจสอบค่าวันที่ใน: `|accessdate=` (help)
50. ↑  "กาฬิโคธาสูตร". *พระไตรปิฎกเล่มที่ ๑๙ พระสุตตันตปิฎกเล่มที่ ๑๑ สังยุตตนิกาย มหาวารวรรค*. สืบค้นเมื่อ 11 ตุลาคม 2566. `{{cite web}}`: ตรวจสอบค่าวันที่ใน: `|accessdate=` (help)
51. ↑  "พระนางกาฬิโคธา". *อุทยานธรรม*. สืบค้นเมื่อ 11 ตุลาคม 2566. `{{cite web}}`: ตรวจสอบค่าวันที่ใน: `|accessdate=` (help)
52. 1 2 3 4  "พระภคุเถระ". *ธรรมะไทย*. สืบค้นเมื่อ 11 ตุลาคม 2566. `{{cite web}}`: ตรวจสอบค่าวันที่ใน: `|accessdate=` (help)
53. 1 2 3 4  "พระภัคคุเถระ". *อุทยานธรรม*. สืบค้นเมื่อ 11 ตุลาคม 2566. `{{cite web}}`: ตรวจสอบค่าวันที่ใน: `|accessdate=` (help)
54. ↑  "พระกิมพิละ". *อุทยานธรรม*. สืบค้นเมื่อ 11 ตุลาคม 2566. `{{cite web}}`: ตรวจสอบค่าวันที่ใน: `|accessdate=` (help)
55. ↑  "พระกิมพิละเถระ". *ธรรมะไทย*. สืบค้นเมื่อ 11 ตุลาคม 2566. `{{cite web}}`: ตรวจสอบค่าวันที่ใน: `|accessdate=` (help)
56. 1 2 3  "เรื่องสญชัย". *อรรถกถา ขุททกนิกาย คาถาธรรมบท ยมกวรรคที่ ๑*. สืบค้นเมื่อ 15 ตุลาคม 2566. `{{cite web}}`: ตรวจสอบค่าวันที่ใน: `|accessdate=` (help)
57. ↑  "กีสาโคตมี". *พจนานุกรมพุทธศาสตร์ ฉบับประมวลศัพท์ พิมพ์ครั้งที่ 31*. สืบค้นเมื่อ 16 ตุลาคม 2566. `{{cite web}}`: ตรวจสอบค่าวันที่ใน: `|accessdate=` (help)
58. 1 2 3 4 5 6 7 8  *พุทธานุพุทธประวัติ*, หน้า 15
59. ↑  "นันทิยสูตร อยู่ด้วยความประมาทและไม่ประมาท". *พระไตรปิฎกเล่มที่ ๑๙ พระสุตตันตปิฎกเล่มที่ ๑๑ สังยุตตนิกาย มหาวารวรรค*. สืบค้นเมื่อ 12 ตุลาคม 2566. `{{cite web}}`: ตรวจสอบค่าวันที่ใน: `|accessdate=` (help)
60. 1 2 3 4  "เรื่องพระเจ้าวิฑูฑภะ". *อรรถกถา ขุททกนิกาย คาถาธรรมบท ปุปผวรรคที่ ๔*. สืบค้นเมื่อ 12 ตุลาคม 2566. `{{cite web}}`: ตรวจสอบค่าวันที่ใน: `|accessdate=` (help)
61. 1 2 3  "อรรถกถากัฏฐหาริชาดกที่ ๗". *อรรถกถา กัฏฐหาริชาดก*. สืบค้นเมื่อ 12 ตุลาคม 2566. `{{cite web}}`: ตรวจสอบค่าวันที่ใน: `|accessdate=` (help)
62. 1 2 3  "อรรถกถาภัททสาลชาดก ว่าด้วยการบำเพ็ญประโยชน์แก่ญาติ". *อรรถกถาภัททสาลชาดก*. สืบค้นเมื่อ 17 ตุลาคม 2566. `{{cite web}}`: ตรวจสอบค่าวันที่ใน: `|accessdate=` (help)
63. ↑  *พุทธานุพุทธประวัติ*, หน้า 126
64. 1 2 3  "มหานาม". *พจนานุกรมพุทธศาสตร์ ฉบับประมวลศัพท์ พิมพ์ครั้งที่ 31*. สืบค้นเมื่อ 12 ตุลาคม 2566. `{{cite web}}`: ตรวจสอบค่าวันที่ใน: `|accessdate=` (help)
65. 1 2  *พุทธานุพุทธประวัติ*, หน้า 122
66. 1 2 3 4  "โรหิณี". *พจนานุกรมพุทธศาสตร์ ฉบับประมวลศัพท์ พิมพ์ครั้งที่ 31*. สืบค้นเมื่อ 11 ตุลาคม 2566. `{{cite web}}`: ตรวจสอบค่าวันที่ใน: `|accessdate=` (help)
67. 1 2 3 4  "อนุรุทธะ". *พจนานุกรมพุทธศาสตร์ ฉบับประมวลศัพท์ พิมพ์ครั้งที่ 31*. สืบค้นเมื่อ 12 ตุลาคม 2566. `{{cite web}}`: ตรวจสอบค่าวันที่ใน: `|accessdate=` (help)
68. 1 2  เสถียรพงษ์ วรรณปก (31 ตุลาคม 2561). "พระนางมัลลิกา มเหสีของพระเจ้าปเสนทิโกศล". *มติชนสุดสัปดาห์*. สืบค้นเมื่อ 11 ตุลาคม 2566. `{{cite web}}`: ตรวจสอบค่าวันที่ใน: `|accessdate=` (help)
69. ↑  Acharya Buddharakkhita (1985). *The Dhammapada:The Buddha's Path of Wisdom* (PDF). Kandy, Sri Lanka: Buddhist Publication Society.
70. ↑  "โกธวรรควรรณนา (เรื่องเจ้าหญิงโรหิณี)". *อรรถกถา ขุททกนิกาย คาถาธรรมบท โกธวรรคที่ ๑๗*. สืบค้นเมื่อ 11 ตุลาคม 2566. `{{cite web}}`: ตรวจสอบค่าวันที่ใน: `|accessdate=` (help)
71. ↑  "เจ้าหญิงโรหิณี". *อุทยานธรรม*. สืบค้นเมื่อ 11 ตุลาคม 2566. `{{cite web}}`: ตรวจสอบค่าวันที่ใน: `|accessdate=` (help)
72. ↑  Tin, Daw Mya (2019). *The Dhammapada: Verses & Stories*. Pariyatti Publishing. ISBN 9781681721200.
73. ↑  "วัปปสูตร ว่าด้วยเจ้าศากยะพระนามว่าวัปปะ". *พระไตรปิฎกเล่มที่ ๒๑ พระสุตตันตปิฎกเล่มที่ ๑๓ [ฉบับมหาจุฬาฯ] อังคุตตรนิกาย จตุกกนิบาต*. สืบค้นเมื่อ 12 ตุลาคม 2566. `{{cite web}}`: ตรวจสอบค่าวันที่ใน: `|accessdate=` (help)
74. ↑  Raychaudhuri H. (1972). *Political History of Ancient India*, Calcutta: University of Calcutta, pp.177-8
75. ↑  Kosambi D.D. (1988). *The Culture and Civilisation of Ancient India in Historical Outline*, New Delhi: Vikas Publishing House, ISBN 0-7069-4200-0, pp.128-9
76. ↑  A. K. Ghosh (1968). "2". *Legends from Indian History* (Paperback) (ภาษาอังกฤษ). Children's Book Trust. p. 19. ISBN 9788170110460.
77. ↑  Sharma 1968, p. 182-206. sfn error: no target: CITEREFSharma1968 (help)
78. ↑  Sharma 1968, p. 207-217. sfn error: no target: CITEREFSharma1968 (help)
79. 1 2  "สรกานิสูตรที่ ๒ ผู้ถึงสรณคมน์ไม่ไปสู่วินิบาต". *พระไตรปิฎกเล่มที่ ๑๙ พระสุตตันตปิฎกเล่มที่ ๑๑ สังยุตตนิกาย มหาวารวรรค*. สืบค้นเมื่อ 12 ตุลาคม 2566. `{{cite web}}`: ตรวจสอบค่าวันที่ใน: `|accessdate=` (help)
80. ↑  "สรกานิสูตรที่ ๑ ผู้ถึงสรณคมน์ไม่ไปสู่วินิบาต". *พระไตรปิฎกเล่มที่ ๑๙ พระสุตตันตปิฎกเล่มที่ ๑๑ สังยุตตนิกาย มหาวารวรรค*. สืบค้นเมื่อ 15 ตุลาคม 2566. `{{cite web}}`: ตรวจสอบค่าวันที่ใน: `|accessdate=` (help)
81. 1 2  "พระอนุรุทธเถระ". *ธรรมะไทย*. สืบค้นเมื่อ 12 ตุลาคม 2566. `{{cite web}}`: ตรวจสอบค่าวันที่ใน: `|accessdate=` (help)
82. ↑  "อมิตา". *พจนานุกรมพุทธศาสตร์ ฉบับประมวลศัพท์ พิมพ์ครั้งที่ 31*. สืบค้นเมื่อ 12 ตุลาคม 2566. `{{cite web}}`: ตรวจสอบค่าวันที่ใน: `|accessdate=` (help)
83. ↑  "อมิโตทนะ". *พจนานุกรมพุทธศาสตร์ ฉบับประมวลศัพท์ พิมพ์ครั้งที่ 31*. สืบค้นเมื่อ 12 ตุลาคม 2566. `{{cite web}}`: ตรวจสอบค่าวันที่ใน: `|accessdate=` (help)
84. 1 2  *พุทธานุพุทธประวัติ*, หน้า 129
85. ↑  อรรถกถาจุลลทุกขักขันธสูตร, อรรถกถา มัชฌิมนิกาย มูลปัณณาสก์ สีหนาทวรรค
86. ↑  "ประวัติพระอานนทเถระ". *อุทยานธรรม*. สืบค้นเมื่อ 11 ตุลาคม 2566. `{{cite web}}`: ตรวจสอบค่าวันที่ใน: `|accessdate=` (help)
87. 1 2  Powers, John (2013). "Ānanda". *A Concise Encyclopedia of Buddhism*. Oneworld Publications. ISBN 978-1-78074-476-6.
88. ↑  พรรณนาวงศ์พระทีปังกรพุทธเจ้าที่ ๑, อรรถกถา ขุททกนิกาย พุทธวงศ์ ๑. ทีปังกรพุทธวงศ์
89. ↑  พระพุทธานุญาตจุณเภสัชเป็นต้น, พระไตรปิฎกเล่มที่ ๕ พระวินัยปิฎกเล่มที่ ๕ มหาวรรค ภาค ๒
90. ↑  Nishijima, Gudo Wafu; Cross, Shodo (2008). *Shōbōgenzō : The True Dharma-Eye Treasury* (PDF). Numata Center for Buddhist Translation and Research. p. 32 n.119. ISBN 978-1-886439-38-2. คลังข้อมูลเก่าเก็บจากแหล่งเดิม (PDF)เมื่อ 2017-08-02. สืบค้นเมื่อ 2018-09-23.
91. ↑  Mun-keat, Choong (2000). *The Fundamental Teachings of Early Buddhism: A Comparative Study Based on the Sūtrāṅga Portion of the Pāli Saṃyutta-Nikāya and the Chinese Saṃyuktāgama* (PDF). Harrassowitz. p. 142. ISBN 3-447-04232-X.
92. ↑  Sarao, K. T. S. (2004). "Ananda". ใน Jestice, Phyllis G. (บ.ก.). *Holy People of the World: A Cross-cultural Encyclopedia*. ABC-CLIO. p. 49. ISBN 1-85109-649-3.
93. ↑  Keown 2004, p. 12.
94. ↑  Malalasekera 1960, Ānanda.
95. ↑  Buswell & Lopez 2013, Ānanda.
96. ↑  Findly, Ellison Banks (2003). *Dāna: Giving and Getting in Pāli Buddhism*. Motilal Banarsidass Publishers. p. 377. ISBN 9788120819566.
97. ↑  *พุทธานุพุทธประวัติ*, หน้า 155-156
98. ↑  Ohnuma, Reiko (December 2006). "Debt to the Mother: A Neglected Aspect of the Founding of the Buddhist Nuns' Order". *Journal of the American Academy of Religion*. **74** (4): 862, 872. doi:10.1093/jaarel/lfl026.
99. ↑  Strong, John S. (1977). ""Gandhakuṭī": The Perfumed Chamber of the Buddha". *History of Religions*. **16** (4): 398–9. doi:10.1086/462775. JSTOR 1062638. S2CID 161597822.
100. ↑  App, Urs (2011). *Richard Wagner and Buddhism*. UniversityMedia. pp. 42–3. ISBN 978-3-906000-00-8.
101. ↑  พระไตรปิฎก เล่มที่ 7 พระวินัยปิฎก เล่มที่ 7 จุลวรรค ภาค 2 *พระเทวทัตส่งคนไปพยายามลอบปลงพระชนม์พระศาสดา*. พระไตรปิฏกฉบับสยามรัฐ. [ออนไลน์]. เข้าถึงได้จาก. เข้าถึงเมื่อ 5-6-52
102. ↑  พระไตรปิฎก เล่มที่ 7 พระวินัยปิฎก เล่มที่ 7 จุลวรรค ภาค 2 *พระเทวทัตทำโลหิตุปบาท*. พระไตรปิฏกฉบับสยามรัฐ. [ออนไลน์]. เข้าถึงได้จาก. เข้าถึงเมื่อ 5-6-52
103. ↑  พระไตรปิฎก เล่มที่ 7 พระวินัยปิฎก เล่มที่ 7 จุลวรรค ภาค 2 *พระเทวทัตทูลขอปกครองสงฆ์*. พระไตรปิฏกฉบับสยามรัฐ. [ออนไลน์]. เข้าถึงได้จาก. เข้าถึงเมื่อ 5-6-52
104. ↑  พระไตรปิฎก เล่มที่ 7 พระวินัยปิฎก เล่มที่ 7 จุลวรรค ภาค 2 *เรื่องวัตถุ 5 ประการ*. พระไตรปิฏกฉบับสยามรัฐ. [ออนไลน์]. เข้าถึงได้จาก. เข้าถึงเมื่อ 5-6-52
105. ↑  อรรถกถา ขุททกนิกาย คาถาธรรมบท ยมกวรรคที่ 1 *เรื่องพระเทวทัต*. อรรถกถาพระไตรปิฏก. [ออนไลน์]. เข้าถึงได้จาก. เข้าถึงเมื่อ 5-6-52
106. ↑  *พุทธานุพุทธประวัติ*, หน้า 153
107. ↑  "อรรถกถาสูตรที่ ๙ ประวัติพระสีวลีเถระ". *อรรถกถา อังคุตตรนิกาย เอกนิบาต เอตทัคคบาลี วรรคที่ ๒*. สืบค้นเมื่อ 12 ตุลาคม 2566. `{{cite web}}`: ตรวจสอบค่าวันที่ใน: `|accessdate=` (help)
108. ↑  "ประวัติ พระสีวลีเถระ". *ธรรมะพีเดีย*. สืบค้นเมื่อ 12 ตุลาคม 2566. `{{cite web}}`: ตรวจสอบค่าวันที่ใน: `|accessdate=` (help)
109. ↑  "เรื่องเจ้าสุปปพุทธศากยะ". *อรรถกถา ขุททกนิกาย คาถาธรรมบท ปาปวรรคที่ ๙*. สืบค้นเมื่อ 12 ตุลาคม 2566. `{{cite web}}`: ตรวจสอบค่าวันที่ใน: `|accessdate=` (help)

### บรรณานุกรม

* วชิรญาณวโรรส, สมเด็จพระมหาสมณเจ้า. *พุทธานุพุทธประวัติ*. พระนคร : มหามกุฏราชวิทยาลัย, 2499. 159 หน้า.
* Buswell, Robert E. Jr.; Lopez, Donald S. Jr. (2013), *Princeton Dictionary of Buddhism.* (PDF), Princeton University Press, ISBN 978-0-691-15786-3
* Crosby, Kate (2013), "The Inheritance of Rāhula: Abandoned Child, Boy Monk, Ideal Son and Trainee", ใน Sasson, Vanessa R. (บ.ก.), *Little Buddhas: Children and Childhoods in Buddhist Texts and Traditions*, Oxford University Press, pp. 97–123, ISBN 978-0-19-994561-0
* Keown, Damien (2004), *A Dictionary of Buddhism*, Oxford University Press, ISBN 978-0-19-157917-2
* Malalasekera, G.P. (1960), *Dictionary of Pāli Proper Names*, Pali Text Society, OCLC 793535195
* Meeks, Lori (27 June 2016), "Imagining Rāhula in Medieval Japan" (PDF), *Japanese Journal of Religious Studies*, **43** (1): 131–51, doi:10.18874/jjrs.43.1.2016.131-151
* Nakagawa, Yoshiharu (2005), "The Child as Compassionate Bodhisattva and as Human Sufferer/Spiritual Seeker: Intertwined Buddhist Images", ใน Yust, Karen-Marie; Johnson, Aostre N.; Sasso, Sandy Eisenberg; Roehlkepartain, Eugene C. (บ.ก.), *Nurturing Child and Adolescent Spirituality: Perspectives from the World's Religious Traditions*, Rowman & Littlefield Publishers, pp. 33–42, ISBN 978-1-4616-6590-8
* Péri, Nöel (1918), "Les femmes de Çākya-Muni" [The Wives of Śākyamunī], *Bulletin de l'École française d'Extrême-Orient* (ภาษาฝรั่งเศส), **18** (1): 1–37, doi:10.3406/befeo.1918.5886
* Saddhasena, D. (2003), "Rāhula", ใน Malalasekera, G. P.; Weeraratne, W. G. (บ.ก.), *Encyclopaedia of Buddhism*, vol. 7, Government of Sri Lanka, OCLC 2863845613[*ลิงก์เสีย*]
* Strong, John S. (1997), "A Family Quest: The Buddha, Yaśodharā, and Rāhula in the Mūlasarvāstivāda Vinaya", ใน Schober, Juliane (บ.ก.), *Sacred Biography in the Buddhist Traditions of South and Southeast Asia*, pp. 113–28, ISBN 9780824816995
* Witanachchi, C. (1965), "Ānanda", ใน Malalasekera, G. P.; Weeraratne, W. G. (บ.ก.), *Encyclopaedia of Buddhism*, vol. 1, Government of Sri Lanka, OCLC 2863845613[*ลิงก์เสีย*]
* Schumann, H.W. (2004) [1982], *Der Historische Buddha* [*The historical Buddha: the times, life, and teachings of the founder of Buddhism*] (ภาษาเยอรมัน), แปลโดย Walshe, M. O' C. Delhi: Motilal Banarsidass, ISBN 81-208-1817-2

| * ด
* ค
* ก
พระพุทธเจ้า (พระโคตมพุทธเจ้า) |
| --- |
| 
* ศาสนาพุทธ
* คำสอนหลัก
	+ อริยสัจ 4
	+ มรรคมีองค์แปด
	+ ทางสายกลาง
	+ คำพูดของพระพุทธเจ้า
* เทวทูต
* เหตุการณ์สำคัญทั้งแปด
* การเสด็จออกเพื่อคุณอันยิ่งใหญ่
* ครอบครัว
	+ สิริมหามายา
	+ สุทโธทนะ
	+ มหาปชาบดี
	+ ยโสธรา
	+ ราหุล
* สถานที่สำคัญ
	+ ลุมพินี, พุทธคยา, พระศรีมหาโพธิ์, วัดมหาโพธิ
	+ สังเวชนียสถาน
	+ สถานที่แสวงบุญ
	+ อัฏฐมหาสถาน
* เหตุปาฏิหาริย์
* ประสูติ
* โมทกะ
* อสิตดาบส
* ลักษณะของมหาบุรุษ
* ปรินิพพาน
* พระบรมสารีริกธาตุ
	+ เจดีย์
	+ พระเขี้ยวแก้ว
	+ พระพุทธบาท
* พุทธศิลป์
	+ พุทธประวัติในผลงานศิลปะ
	+ ปางพระพุทธรูป
* ภาพยนตร์
* พระโคตมพุทธเจ้าในศาสนาโลก
	+ คริสต์
	+ ฮินดู

 |
| 
* หน้าคอมมอนส์ คอมมอนส์
* หน้าวิกิคำคม วิกิคำคม

 |