นักแสดงสวมหัวโขนฝ่ายอสูรพงศ์จากเรื่องพระลักษมณ์พระราม
**พระลักษมณ์พระราม** (ลาว: ພະລັກພະລາມ, อักขรวิธีเดิม: ພຣະລັກພຣະຣາມ), **พระรามชาดก** (ພຣະຣາມຊາດົກ) หรือ **รามเกียรติ์** (ລາມມະກຽນ, อักขรวิธีเดิม: ຣາມມະກຽນ) เป็นมหากาพย์ลาวที่ดัดแปลงมาจาก *รามายณะ* ของวาลมีกิ มีความใกล้เคียงกับ *ฮิกายัตเซอรีรามา* (มลายู: *Hikayat Seri Rama*) อันเป็นรามายณะฉบับมลายู มหากาพย์นี้เคยสูญหายไปพร้อมกับศาสนาฮินดู แต่ภายหลังได้กลับมาอีกครั้งในรูปแบบชาดกของพระพุทธศาสนา ซึ่งเคยแพร่หลายและเป็นที่นิยมในภาคตะวันออกเฉียงเหนือของไทยด้วยเคยเป็นส่วนหนึ่งของอาณาจักรล้านช้าง

ศัพทมูล
-------

ชื่อ "พระลักษมณ์พระราม" (ພຣະລັກພຣະຣາມ) มาจากชื่อตัวละครเอกสองตัวซึ่งเป็นพี่น้องกันคือ พระลักษมณ์ (ພຣະລັກ *พระลัก*) และพระราม (ພຣະຣາມ *พระราม*) เพราะพระรามเป็นตัวละครเอกจึงตั้งชื่อนี้เพื่อความคล้องจอง ส่วนที่นำชื่อพระลักษมณ์ขึ้นก่อนพระราม ก็เพราะว่าพระลักษมณ์เป็นผู้ประเสริฐคอยช่วยเหลือพระรามผู้เป็นพี่ชายโดยสมัครใจ เนื่องจากพระลักษมณ์พระรามเป็นชาดกเรื่องหนึ่งจึงถูกเรียกว่า "พระรามชาดก" (ພຣະຣາມຊາດົກ) บ้างก็เรียกว่า "รามเกียรติ์" (ຣາມມະກຽນ)

ประวัติ
-------

ประวัติการแต่ง "พระลักษมณ์พระราม" ในตำนานลาวมักมุ่งไปในช่วงรัชกาลพระเจ้าฟ้างุ้ม ปฐมกษัตริย์ล้านช้างเป็นสำคัญ ที่เสด็จมาพร้อมกับทหาร กวี และศิลปินจากพระนครที่คุ้นเคยกับเรียมเกร์ (เขมร: រាមកេរ្តិ៍) หรือรามายณะฉบับเขมรมาก่อน ทว่าวัฒนธรรมอินเดียนั้นแพร่หลายบริเวณมณฑลยูนนาน ประเทศจีน ซึ่งในอดีตเรียกว่า "คันธาระ" (Gandhara) ตั้งแต่ 2 ปีก่อนคริสต์ศักราช วัฒนธรรมอินเดียแพร่หลายโดยจักรวรรดิสาตวาหนะ (230 ปีก่อนคริสต์ศักราช – ค.ศ. 200) แม้ไม่สามารถคาดการณ์ได้ว่าการอพยพของชนชาติไทเกิดขึ้นเมื่อใด แต่การรับและส่งต่อวัฒนธรรมน่าจะเกิดขึ้นเมื่อชาวไทลงหลักปักฐานในดินแดนแห่งใหม่ก็รับอิทธิพลอินเดียผ่านวัฒนธรรมมอญและเขมร ซึ่งในดินแดนลาวก็มีโบราณสถานคือวัดภูในจำปาศักดิ์ ที่ตกแต่งลวดลายด้วยภาพจากเรื่องรามายณะและมหาภารตะ เป็นหลักฐานเชิงประจักษ์ว่าลาวรับวรรณกรรมฮินดูแล้ว

แม้ชาวไทในลุ่มน้ำโขงจะรับอิทธิพลจากศาสนาพุทธนิกายเถรวาทมาตั้งแต่ศตวรรษที่ 7–8 และกลายเป็นศาสนาหลักแทนศาสนาฮินดูและนิกายมหายานในศตวรรษที่ 15 หลังจากนั้นเป็นต้นมาจึงมีการดัดแปลงรามายณะเป็นภาษาท้องถิ่นในศตวรรษที่ 18 โดยนำทสรถชาดกเข้ามาในเรื่อง และดัดแปลงเข้ากับวัฒนธรรมลาวและนิกายเถรวาทอย่างสมบูรณ์

นัยทางศาสนา
-----------

แม้ศาสนาฮินดูจะสูญไปจากลาว แต่ยังหลงเหลือความเชื่อเทพเจ้าฮินดูปรากฏอยู่ในพระรามชาดก ทั้งได้รับอิทธิพลนาฏกรรมจากเขมร ไทย และชวาผสมกับการร่ายรำพื้นเมืองเล็กน้อย โดยเฉพาะโขนและละครมีลักษณะ การแต่งกาย และโครงเรื่องใกล้เคียงกับฉบับเขมร ไทย และชวา

พระลักษมณ์พระรามบางฉบับมีโครงเรื่องอย่างชาดก เพราะพระรามเป็นผู้เสียสละ มีจริยธรรม และประพฤติอยู่ในศีลธรรมอันดี เป็นอดีตชาติของพระพุทธเจ้า ต่างจากราพณาสูร (ຮາບມະນາສວນ *ฮาบมะนาสวน*) ที่ประพฤติตนชั่วร้าย เปรียบดั่งพระเทวทัต พระญาติของพระพุทธเจ้า ด้วยเหตุนี้พระลักษณ์พระรามจึงมีการสอดแทรกความรู้ทางศาสนาและแสดงให้เห็นว่าความดีย่อมดีกว่าความชั่ว ราพณาสูรเป็นมารผู้ล่อใจให้พระพุทธเจ้าขณะบำเพ็ญเพียร ระบบจักรวาลวิทยาของฮินดูก็อยู่ในพระไตรปิฎกและเทพเจ้าผู้มีบทบาทสำคัญในเรื่องคือ พระอินทร์ และพระอิศวร และยังปรากฏในชาดกช่วงอื่น ๆ

ส่วนร่องรอยการนับถือผีในพระลักษมณ์พระรามนี้มีแม่น้ำโขงเป็นองค์ประกอบแทนแม่น้ำคงคา รวมทั้งมีพญานาคมาบอกบิดาของพระรามว่าให้ย้ายราชธานีจากเมืองมหาธานีศรีพันพร้าว (ปัจจุบันคืออำเภอศรีเชียงใหม่ จังหวัดหนองคาย) ไปยังเมืองจันทบุรีศรีสัตตนาค (ปัจจุบันคือนครหลวงเวียงจันทน์ ประเทศลาว) ซึ่งอยู่ฝั่งตรงข้ามแทน ซึ่งพญานาคยังได้รับการบูชาโดยชาวลาวและชาวอีสานมาจนถึงปัจจุบัน พระลักษมณ์พระรามยังเพิ่มเติมในเรื่อง "ควายทรพี" ซึ่งมุ่งไปที่การต่อสู้ของพาลี (ພະລີຈັນ *พะลีจัน*) สุครีพ (ສັງຄີບ *สังคีบ*) กับควายทรพี ซึ่งสื่อให้เห็นถึงศาสนาพุทธที่เข้ามาแทนที่การบูชาควายของชาวลาวในอดีต

ตัวละคร
-------


|  |  |
| --- | --- |
| ตัวละครหลัก* พระราม (ພຣະຣາມ *พระราม*)
* สีดา (ນາງສີດາ *นางสีดา*)
* พระลักษมณ์ (ພຣະລັກ *พระลัก*)
* ทศกัณฐ์ (ທົດສະກັນ *ทดสะกัน*) หรือ ราพณาสูร (ຮາບມະນາສວນ *ฮาบมะนาสวน*)

วานรพงศ์* หนุมาน (ຫະນຸມານ *หะนุมาน*) หรือ หุนละมาน (ຫຸນລະມານ)
* สุครีพ (ສັງຄີບ *สังคีบ*)
* พาลี (ພະລີຈັນ *พะลีจัน*)
* สวาหะ (ນາງແພງສີ *นางแพงสี*) ในความเชื่อของลาว สวาหะเป็นลิง
 | เทพเจ้า* พระอินทร์ (ພຣະອິນ *พระอิน*)
* พระอิศวร (ພຣະອີສວນ *พระอีสวน*) หรือ ตับบรเมศวร (ຕັບບໍຣະເມສວນ *ตับบอระเมสวน*)
* พระพรหม (ພຣະພຣົມ *พระพรม*) หรือ พรหมจักร (ພຣົມມະຈັກ *พรมมะจัก*)
* สุชาดา (ນາງສຸດຊາດາ *นางสุดซาดา*)
* พระอาทิตย์ (ພຣະອາທິດ *พระอาทิด*)
* พญาครุฑ (ພະຍາຄຸດ *พะยาคุด*)
* ม้ามณีกาบ (ມະນີກາບ *มะนีกาบ*)
* พญานาค (ພະຍານາກ *พะยานาก*)

  |

อ้างอิง
-------

1. ↑  Jähnichen, G. (2009). Re-designing the role of phalak and pharam in modern Lao Ramayana. Wacana Seni Journal of Art Discourse, 8, p 3-4.
2. ↑  Iyengar, K. R. S. (2006). Asian variations in ramayana. New Delhi: Sahitya Akademi. p. 247.
3. ↑  Saveda, A. (1994). Laos: a country study. [Replaces 1971 version.]. Washington, D.C.: U.S. Library of Congress. Retrieved from
4. ↑  Charles, I. (2007). Buddhism, power and political order. New York: Routledge.
5. ↑  Richman, P. (1991). p. 54.
6. ↑  p. 18.
7. ↑  Richman, P. (1991). Many rāmāyaṇas: the diversity of a narrative tradition in south asia. Berkeley, CA: University of California Press.
8. ↑  Richman, P. (1991). pp. 62-73
9. ↑  Holt, J. (2009). Spirits of the place: Buddhism and Lao religious culture. Honolulu: University of Hawaii Press. p. 267.
10. ↑  Iyengar, K. R. S. (2006) pp. 237-8.

แหล่งข้อมูลอื่น
---------------

* (อังกฤษ) (ฝรั่งเศส) Royal theatre of Luang Prabang
* Phra Lak Phra Lam - A Previous Life of the Buddha เก็บถาวร 2021-10-27 ที่ เวย์แบ็กแมชชีน
* Characters of the Phra Lak Phra Lam เก็บถาวร 2021-10-24 ที่ เวย์แบ็กแมชชีน