สวดคฤหัสถ์
**สวดคฤหัสถ์** หรือ **สวดกะหัด** คือการสวดชนิดหนึ่ง เป็นการเล่นที่นิยมเล่นในงานศพ เป็นการเล่นเลียนแบบการสวดพระอภิธรรมของพระสงฆ์ และเล่นในตอนดึกหลังจากพระสงฆ์สวดพระอภิธรรมเสร็จแล้ว

การแสดงจะมีบทสวด "พื้น" อยู่ 4 อย่าง คือ พื้นพระอภิธรรม (สวดบทพระอภิธรรม) พื้นโพชฌงค์มอญหรือหับเผย พื้นพระมาลัย (สวดเรื่องพระมาลัย) และพื้นมหาชัย 1 แต่ที่นิยมใช้สวดกันอย่างแพร่หลาย คือพื้นพระอภิธรรม แต่เดิมเป็นการละเล่นของพระสงฆ์ซึ่งสวดมนต์แล้วออกลำนำเป็นภาษาต่างๆ มีปรากฏในกฎหมายตราสามดวง ห้ามไม่ให้พระสงฆ์สวดออกลำนำแบบนี้ จากนั้นจึงแพร่หลายมาในหมู่ชาวบ้าน และเริ่มมีการแต่งตัวตามภาษาที่ใช้สวด

การเล่น
-------

สถานที่เล่นอาจเล่นตามวัด หรือเล่นที่บ้าน จะเล่นกันแต่ตอนค่ำ บ้างก็เลิกจนรุ่งสว่าง ผู้เล่นสวดคฤหัสถ์มีทั้งพระสงฆ์และฆราวาส เรียกผู้สวดว่า "นักสวด" และเรียกผู้สวดคณะหนึ่งๆ ว่า "สำรับ" โดยแบ่งนักสวดเป็น 2 ประเภทคือ นักสวดอาชีพ และนักสวดสมัครเล่น นักสวดอาชีพมีทั้งสำรับพระสงฆ์ และสำรับฆราวาส สำรับหนึ่งมี 4 คน ที่นั่งสำหรับสวดเรียกว่า "ร้าน" ผู้ที่สวดทุกคนถือตาลปัตร ตั้งตู้พระธรรมข้างหน้า ตำแหน่งนักสวดทั้ง 4 คนนั่งเรียงจากซ้ายไปขวาของผู้ชมดังนี้ 

1. **ตัวตุ๊ย** คือตัวตลก มีหน้าที่ทำความขบขันให้แก่ผู้ชม แต่จะต้องอยู่ในแบบไม่ให้ออกนอกลู่นอกทางไป
2. **แม่คู่** (หรือคอหนึ่ง) มีหน้าที่ขึ้นต้นบท และนำทางที่จะแยกการแสดงออกไปเล่นในชุดใด ยังเป็นตัวซักไซ้ให้เกิดความขบขันจากตัวตลกด้วย
3. **คอสอง** มีหน้าที่เป็นผู้ช่วยแม่คู่ คอยซักสอดเพิ่มเติม
4. **ตัวภาษา** เป็นตัวภาษาต่างๆ และตัวนาง ผู้ทำหน้าที่นี้จะต้องร้องเพลงได้ดี พูดเลียนสำเนียงภาษาต่างๆได้ชัดเจน

เมื่อเริ่มสวดคฤหัสถ์นักสวดทั้งหมดจะใช้ตาลปัตรบังหน้าเหมือนพระสวดพระอภิธรรม หากเป็นบทสวด คฤหัสถ์ของ "สำรับพระ" จะขึ้นต้นบทสวดสรรเสริญคุณพระรัตนตรัยพร้อมกัน 3 จบ แล้วจึงขึ้นบทสวดพระอภิธรรมสังคณี ตัวตุ๊ยก็จะขยับมือข้างหนึ่งออกท่ารำขณะที่ยังถือตาลปัตรอยู่ แม่คู่คนที่อยู่ใกล้จึงยึดมือไว้สักอึดใจหนึ่ง แต่ตัวตุ๊ยยังขยับมือรำอีกแต่จะเป็น 2 มือ หลังจากนั้นจึงมีการเจรจาระหว่างตัวตุ๊ยและแม่คู่

การเริ่มลองเสียงจะร้องว่า "เออเฮอะ เออๆๆๆ" หลายๆครั้ง ต่อจากนี้จึงขึ้นบท "เอ๋ย กุ...สลา ฯลฯ" แล้วจึงสวดแยกออกร้องเพลง ตัวตุ๊ยกับตัวภาษาก็ขึ้นรำแสดงท่าทาง มีการตี และตบกันด้วยตาลปัตรบ้างตามสมควร แล้วจึงหันเข้าบทพระธรรม ตัวภาษาตีกลองเข้าจังหวะเพลง ตัวตุ๊ยเข้าแทรกประกอบ แล้วจึงร้องลำจีนกำกับท้ายกราวต่อจากนี้จึงแยกออกชุดจีน และชุดอื่น ๆ ต่อไป ซึ่งการแสดงชุดต่าง ๆ ยังมีอีกมากแล้วแต่ทางคณะเช่น ชุดภาษาญวน มอญ แขก ลาว พม่า เขมร ฝรั่ง เพลงฉ่อย และละคร เป็นต้น ไม่มีการวางลำดับตายตัว

### การเล่นพื้นพระอภิธรรม

ในการเล่นพื้นพระอภิธรรม ทั้งสี่คนจะสวดบทพระสังคิณี เริ่มจากบทสวดภาษาบาลีก่อน แล้วจึงเจือลำนำทีละน้อยจนเป็นลำนำล้วน เมื่อท้ายตู้กับหัวตู้แต่งตัวพร้อมแล้วจะร้องลำนำเป็นเรื่องต่างๆ เช่นออกภาษาไทยจะเล่นเรื่องไกรทอง รามเกียรติ์เป็นต้น ถ้าออกภาษาจีน จะนิยมเล่นเรื่อง ตั๋งโต๊ะ-เตียวเสี้ยน (สามก๊ก) ไกโซบุ๋น และจีนไหหลำ ซึ่งเป็นการเจรจาโต้ตอบแบบจำอวด ถ้าออกภาษาลาว นิยมเล่นเพลงเส่เหลเมา ถ้าออกภาษาญวน ใช้บทสวดสังคโหและใช้เพลงญวนทอดแห

อิทธิพล
-------

ในระยะต่อมาเมื่อการเล่นสวดคฤหัสถ์เสื่อมความนิยมลงไป ได้มีอิทธิพลต่อการละเล่นในยุคต่อมาคือ การเล่นจำอวด ปี่พาทย์ออกสิบสองภาษา การออกหางเครื่องลูกบทของมโหรี ปี่พาทย์ และเครื่องลูกบทของลิเก

อ้างอิง
-------

1. ↑  สวดคฤหัสถ์[*ลิงก์เสีย*]
2. 1 2 3  ภาษิต จิตรภาษา. สวดคฤหัสถ์. ศิลปวัฒนธรรม. 17(3): มกราคม 2539. หน้า 68-71
3. ↑  "การสวดคฤหัสถ์". คลังข้อมูลเก่าเก็บจากแหล่งเดิมเมื่อ 2005-02-28. สืบค้นเมื่อ 2008-10-04.

| * ด
* ค
* ก
ศิลปะการแสดงไทย |
| --- |
| การแสดง | 

|  |  |
| --- | --- |
| ภาคเหนือ | ฟ้อน |
| ภาคตะวันออกเฉียงเหนือ | กันตรึม • เซิ้ง • เรือม • ฟ้อน • หมอลำ |
| ภาคกลาง | ลิเก • หนังใหญ่ • รำวง • แมงตับเต่า • ละคร • โขน • เท่งตุ๊ก • หุ่นกระบอก |
| ภาคใต้ | ดิเกร์ ฮูลู • ลิเกป่า • หนังตะลุง • มโนราห์ • มะโย่ง • ละครชาตรี • วายังเซียม • มะตือรี • ซัมเป็ง • ตารีกีปัส • ดาระ |

 |  |
| การขับร้อง | 

|  |  |
| --- | --- |
| ภาคเหนือ | จ๊อย • ซอ |
| ภาคตะวันออกเฉียงเหนือ | ขับ • ลำ • เจรียง • เพลงโคราช • แหล่ |
| ภาคกลาง | จำอวด • ละครร้อง • ละครเสภา • เพลงเกี่ยวข้าว • เพลงปรบไก่ • เพลงครึ่งท่อน • เพลงเรือ • เพลงสักวา • แอ่วลาว • เพลงไก่ป่า • ฉ่อย • ลำตัด • เพลงเหย่อย • เพลงเทพทอง • เพลงอีแซว • เพลงเต้นกำ • เพลงพิษฐาน • เพลงพวงมาลัย • เพลงรำโทน • สวดคฤหัสถ์ • แหล่ • ทะแยมอญ |
| ภาคใต้ | เพลงเรือ • เพลงบอก • เพลงนา • เพลงกล่อมนาค • เพลงร้องเรือ |

 |
| การละเล่น | กรือโต๊ะ • โจนร่ม • ลอดบ่วง • ไม้สูง • ไต่ลวด • ญวนล่อแก้ว • ญวนหกคาบดาบ • ระเบ็ง • โมงครุ่ม • กุลาตีไม้ • กระบี่กระบอง • กระอั้วแทงควาย • หมากขุม • หัวล้านชนกัน • นมยานตีเก้ง • ชกมวย • แทงวิสัย • ประเลง |