บทความนี้อ้างอิงคริสต์ศักราช/คริสต์ทศวรรษ/คริสต์ศตวรรษ ซึ่งเป็นสาระสำคัญของเนื้อหา

ระบบการเห็นและระบบรับความรู้สึกทางกายก็ยังทำงานอยู่แม้เมื่อไม่ทำอะไร (ภาพ resting state fMRI)

**ระบบประสาทรับความรู้สึก**
(อังกฤษ: sensory nervous systemละติน: *organa sensuum*) 
เป็นส่วนระบบประสาทที่แปลผลข้อมูลความรู้สึก
ระบบประกอบด้วยเซลล์ประสาทรับความรู้สึก (sensory neuron) รวมทั้งตัวรับความรู้สึก (sensory receptor cell), วิถีประสาท (neural pathway) และสมองส่วนต่าง ๆ ซึ่งทำหน้าที่รับรู้ความรู้สึก
ระบบที่ยอมรับกันดีรวมทั้งระบบการเห็น ระบบการได้ยิน ระบบรับความรู้สึกทางกาย ระบบรู้รส ระบบรู้กลิ่น และระบบการทรงตัว
ระบบรับความรู้สึกมีประโยชน์คือ

* เป็นส่วนหนึ่งของระบบประสาทที่สร้างข้อมูลความรู้สึกต่าง ๆ เพื่อให้ร่างกายสามารถตอบสนองต่อสิ่งเร้าที่เข้ามากระตุ้น คือปรับตัวให้เข้ากับสิ่งแวดล้อมและทำให้รอดชีวิตได้[*ลิงก์เสีย*]
* เป็นกลไกแปลข้อมูลเกี่ยวกับสิ่งแวดล้อมให้เป็นความรู้ในใจ ซึ่งเป็นที่ ๆ มีการตีความหมายของข้อมูล แล้วเกิดการรับรู้ (perception) โลกรอบ ๆ ตัว

หรืออีกอย่างหนึ่ง

> สิ่งมีชีวิตจำเป็นต้องได้ข้อมูลเพื่อแก้ปัญหา 3 อย่าง คือ (ก) ธำรงสิ่งแวดล้อมที่สมควรคือภาวะธำรงดุล (ข) ทำกิจกรรมให้ถูกเวลา (เช่น การเปลี่ยนพฤติกรรมตามฤดู) หรือให้คล้องจองกับสิ่งมีชีวิตพวกเดียวกันตามเวลา และ (ค) หาและตอบสนองต่อทรัพยากรและภัยอันตราย (เช่น ไปทางที่มีทรัพยากร หลีกเลี่ยงหรือโจมตีภัย) สิ่งมีชีวิตยังต้องถ่ายทอดข้อมูลเพื่อชักจูงพฤติกรรมของคนอื่น เช่น เพื่อระบุตน เพื่อแจ้งภัยแก่พวกเดียวกัน เพื่อประสานงาน หรือเพื่อหลอก
> 
>

ตัวรับความรู้สึกและสิ่งเร้า
---------------------------

การกระตุ้นและการตอบสนองของระบบประสาทรับความรู้สึก

บทความหลัก: ตัวรับความรู้สึก และ ตัวกระตุ้น
จากลานรับตัวกระตุ้น (receptive field) ของตน **ตัวรับความรู้สึก (sensory receptor)** เข้ารหัสลักษณะ 4 อย่างของสิ่งเร้า คือ

* **แบบสิ่งเร้า** (เช่น เป็นแสงหรือเสียง) - ตัวรับความรู้สึกแต่ละประเภทจะไวต่อสิ่งเร้าเฉพาะอย่าง ๆ เช่น ตัวรับแรงกล (mechanoreceptor) ประเภทต่าง ๆ จะตอบสนองต่อตัวกระตุ้นทางสัมผัสในรูปแบบต่าง ๆ เช่น เป็นวัสดุคมหรือทื่อ
* **ความแรง** (เช่นเสียงดังแค่ไหน) - ตัวรับความรู้สึกจะส่งกระแสประสาทในรูปแบบโดยเฉพาะ ๆ เพื่อส่งข้อมูลเกี่ยวกับความแรงของสิ่งเร้า
* **ตำแหน่ง** (เช่นข้างหน้าข้างหลัง) - ตำแหน่งในกายของตัวรับความรู้สึกที่รับการกระตุ้น จะให้ข้อมูลเกี่ยวกับตำแหน่งของสิ่งเร้า (เช่นการกระตุ้นตัวรับแรงกลที่นิ้ว ก็จะส่งข้อมูลไปยังสมองเกี่ยวกับนิ้วนั้น)
* **ช่วงระยะที่มีตัวกระตุ้น** (เช่น ดังนานหรือดังแป๊บเดียว) - ช่วงระยะเวลาที่สิ่งเร้าดำรงอยู่ บอกได้โดยรูปแบบกระแสประสาทของตัวรับความรู้สึก

การเข้ารหัสภาวะ 4 อย่างนี้มีประโยชน์กับการประมวลผลในสมอง เช่น เวลาที่มาถึงของเสียงและความต่างเฟสของคลื่นเสียงที่เป็นไปสืบต่อกัน สามารถใช้กำหนดตำแหน่งต้นเสียงได้ 
ตัวรับความรู้สึกส่งข้อมูลเหล่านี้ไปยังสมองผ่านเส้นใยประสาทนำเข้า (afferent nerve fiber) ซึ่งเป็นส่วนของเซลล์ประสาทนำเข้า (afferent neuron) ต่อ ๆ กัน

ตัวรับความรู้สึกในมนุษย์ มีประเภทเป็นต้นดังต่อไปนี้

* ตัวรับสารเคมี (chemoreceptor) เช่นเซลล์รับกลิ่น
* ตัวรับแรงกล (mechanoreceptor) เช่นเม็ดพาชีเนียนที่ไวต่อแรงสั่นและแรงดัน
* โนซิเซ็ปเตอร์ (nociceptor) ซึ่งอาจทำให้รู้สึกเจ็บได้
* ตัวรับแสง (photoreceptor) ซึ่งทำให้เห็นได้
* ตัวรับอุณหภูมิ (thermoreceptor) ซึ่งทำให้รู้สึกร้อนเย็น

### ลานรับตัวกระตุ้น

บทความหลัก: ลานรับตัวกระตุ้น
**ลานรับตัวกระตุ้น** (receptive field) เป็นบริเวณในร่างกายหรือในสิ่งแวดล้อมที่ตัวรับความรู้สึกจะตอบสนองต่อตัวกระตุ้น ตัวอย่างเช่น ส่วนของโลกที่ตาเห็นเป็นลานรับตัวกระตุ้นของตา และแสงที่เซลล์รับแสงคือเซลล์รูปแท่ง (rod cell) กับเซลล์รูปกรวย (cone cell) ในตาเห็น ก็เป็นลานรับตัวกระตุ้นของเซลล์ 
ลานรับตัวกระตุ้นได้ระบุแล้วสำหรับระบบการเห็น ระบบการได้ยิน และระบบรับความรู้สึกทางกาย

### แบบสิ่งเร้า

บทความหลัก: แบบสิ่งเร้า
**แบบสิ่งเร้า** (stimulus modality) เป็นปรากฏการณ์ทางกายภาพอย่างหนึ่งที่ตัวรับความรู้สึกรับรู้ได้ เช่น อุณหภูมิ รสชาติ เสียง และแรงดัน ตัวอย่างเช่น อาหารในปากทำให้รู้อุณหภูมิและรสชาติ ดังนั้น อาหารที่เป็นสิ่งเร้าสิ่งเดียวทำให้รู้แบบสิ่งเร้า (modality) 2 อย่าง คือ อุณหภูมิและรสชาติ ในกรณีนี้ปลายประสาทรับร้อนเป็นตัวรับรู้อุณหภูมิ และเซลล์รับรสเป็นตัวรู้รส

ระบบรับความรู้สึกในมนุษย์
-------------------------

ตาเป็นองค์ประกอบแรกสุดของระบบการเห็น
ระบบรับความรู้สึกของมนุษย์มีดังต่อไปนี้คือ

* ระบบการเห็น (Visual system)
* ระบบการได้ยิน (Auditory system)
* ระบบรู้รส (Gustatory system)
* ระบบรู้กลิ่น (Olfactory system)
* ระบบการทรงตัว (vestibular system)
* ระบบรับความรู้สึกทางกาย (Somatosensory system) ประกอบด้วยเซลล์รับความรู้สึก เซลล์ประสาทส่งสัญญาณต่อที่ส่งกระแสประสาทไปยังเขต S1 ของเปลือกเปลือกสมองรับความรู้สึกทางกาย ซึ่งก่อความรู้สึกเช่นสัมผัส แรงดัน อุณหภูมิ (อุ่นหรือเย็น) ความเจ็บปวด (รวมทั้งความคันและจั๊กจี้) การรู้ความเคลื่อนไหวของกล้ามเนื้อและตำแหน่งข้อต่อรวมทั้งอากัปกิริยา การเคลื่อนไหว และสีหน้า

นอกจากนั้นแล้ว ประสาทสัมผัสยังแบ่งได้โดยใยประสาท
ออกเป็น 2 ประเภทคือประสาทสัมผัสทั่วไป (general sense) และประสาทสัมผัสพิเศษ (special sense) 
อย่างแรกรวมความรู้สึกเจ็บปวด (pain) อุณหภูมิ (temperature) สัมผัส (touch) แรงดัน (pressure) ความสั่นสะเทือน (vibration) และอากัปกิริยา (proprioception) เป็นต้น 
ซึ่งทั้งหมดระบบรับความรู้สึกทางกายเป็นตัวแปลผล 
ส่วนอย่างที่สองเป็นความรู้สึกที่เหลือเป็นต้นว่า รูปที่เห็นทางตาและเสียงที่ได้ยินทางหู เป็นความรู้สึกที่ระบบการเห็นและระบบการได้ยินเป็นต้น เป็นตัวแปลผล บทความนี้จะกล่าวไปตามระบบดังกล่าวนี้ต่อไป

### ระบบการมองเห็น

หูเป็นอวัยวะรับความรู้สึกในระบบการได้ยิน
บทความหลัก: ระบบการเห็น, การเห็น, ตา, จอตา, เซลล์รับแสง, และ คอร์เทกซ์สายตา
ตาเป็นองค์ประกอบแรกสุดของระบบการเห็น คือ เซลล์รับแสงจะแปลงสัญญาณแสงซึ่งมาตกกระทบกับจอตาให้เป็นกระแสประสาท แล้วส่งผ่านเส้นใยประสาทนำเข้าไปที่เขตสายตา V1 ในคอร์เทกซ์สายตา ซึ่งเป็นจุดเริ่มแปลผลข้อมูลจากตาเพื่อการเห็น

### ระบบการได้ยิน

บทความหลัก: ระบบการได้ยิน, การได้ยิน, หู, หูชั้นในรูปหอยโข่ง, และ เซลล์ขน
เซลล์ขนในหูจะแปลงเสียงที่มากระทบกับแก้วหูให้เป็นกระแสประสาทแล้วส่งผ่านเส้นใยประสาทนำเข้าไปในเขตการได้ยิน A1 ในคอร์เทกซ์การได้ยินปฐมภูมิ ซึ่งเป็นจุดเริ่มประมวลข้อมูลเสียงจากหูเพื่อการได้ยิน

### ระบบรับความรู้สึกทางกาย

ตัวรับความรู้สึกชนิดต่าง ๆ ในระบบรับความรู้สึกทางกาย
บทความหลัก: ระบบรับความรู้สึกทางกาย, การรับรู้อากัปกิริยา, โนซิเซ็ปชัน, ผิวหนัง, ตัวรับแรงกล, ปลายประสาทรับร้อน, โนซิเซ็ปเตอร์, และ คอร์เทกซ์รับความรู้สึกทางกายปฐมภูมิ
ระบบรับความรู้สึกทางกาย (somatosensory system) รับความรู้สึกจากทั้งส่วนนอกของร่างกาย เช่น รับความรู้สึกที่ผิวหนัง และจากอวัยวะภายในร่างกาย โดยที่ตัวรับความรู้สึก (sensory receptor) จะตอบสนองต่อความรู้สึกอย่างจำเพาะ และเป็นตัวเชื่อมระหว่างระบบประสาทกลางกับสิ่งแวดล้อมทั้งภายในภายนอก เป็นระบบที่ประมวลข้อมูลเกี่ยวกับความรู้สึกทั่ว ๆ ไป (general sense)

ระบบประกอบด้วยตัวรับความรู้สึกประเภทต่าง ๆ, วิถีประสาทที่ส่งไปสู่เขตรับความรู้สึกและเขตรับความรู้สึกทางกาย S1 ซึ่งเป็นเขตสมองที่รับความรู้สึกต่าง ๆ เป็นต้นว่า สัมผัส แรงดัน อุณหภูมิ ความเจ็บปวด (ซึ่งรวมทั้งความคันและความรู้สึกจั๊กจี้) ความสั่นสะเทือน และความรู้สึกถึงการเคลื่อนไหวของกล้ามเนื้อและตำแหน่งข้อต่อ (รวม ๆ กันเรียกว่าการรับรู้อากัปกิริยา) 

ส่วนตัวรับความรู้สึกกระจายอยู่ตามส่วนต่าง ๆ ของร่างกาย และแบ่งย่อยได้เป็น 3 กลุ่ม ได้แก่ ตัวรับสิ่งเร้าจากสิ่งแวดล้อมภายนอก ตัวรับความรู้สึกจากการเคลื่อนไหวตำแหน่งของข้อต่อและกล้ามเนื้อ และตัวรับความรู้สึกจากอวัยวะภายใน

ในระบบรับความรู้สึกทางกาย เขตรับความรู้สึกทางกาย 1 หรือเรียกที่ว่า S1 เป็นเขตรับรู้สัมผัสและอากัปกิริยา แม้ระบบรับความรู้สึกทางกายจะส่งสัญญาณจากปลายประสาทไปยังเขตบร็อดแมนน์ 3-1-2 ของคอร์เทกซ์รับความรู้สึกทางกายปฐมภูมิ (postcentral gyrus) เป็นหลัก แต่ก็ยังส่งสัญญาณเกี่ยวกับการรับรู้อากัปกิริยาไปยังซีรีเบลลัมอีกด้วย

ลิ้นเป็นอวัยวะรับความรู้สึกในระบบการลิ้มรส
### ระบบการลิ้มรส

บทความหลัก: การรับรู้รส, ลิ้น, ตุ่มรับรส, ตัวรับรู้สารเคมี, และ เปลือกสมองส่วนรู้รส
เซลล์ประสาทรับความรู้สึกในลิ้นรับรู้รสชาติที่เป็นสารเคมีแล้ว ส่งกระแสประสาทผ่านเส้นใยประสาทเข้าไปในเขตรู้รส 1 หรือ G1 ที่เป็นส่วนของระบบรู้รส (gustatory system) ในสมอง รสชาติมี 5 อย่าง คือรสเปรี้ยว ขม หวาน เค็ม และอูมามิ ซึ่งเป็นรสโปรตีน (รสกลมกล่อม)

### ระบบรู้กลิ่น

การรู้กลิ่นเริ่มที่เซลล์รับกลิ่นซึ่งอยู่ที่เยื่อรับกลิ่นในโพรงจมูก
1: ป่องรับกลิ่น 2: เซลล์ไมทรัล 3: แผ่นกระดูกพรุน 4: เยื่อรับกลิ่นที่บุช่องจมูก 5: โกลเมอรูลัส 6: เซลล์รับกลิ่น

บทความหลัก: ระบบรู้กลิ่น, จมูก, และ เซลล์รับกลิ่น
เซลล์รับกลิ่น (olfactory cell) ที่เยื่อบุโพรงจมูกรับกลิ่นต่าง ๆ ซึ่งเป็นสารเคมีแล้วแปลงเป็นกระแสประสาทส่งไปที่ป่องรับกลิ่น (olfactory bulb) ซึ่งเป็นโครงสร้างในสมองส่วนหน้าโดยเป็นส่วนของระบบลิมบิก ซึ่งก็ส่งกระแสประสาทต่อไปผ่านใยประสาทนำเข้าไปในเขตรู้กลิ่น 1 หรือ O1 อันเป็นส่วนของเปลือกสมองส่วนการรู้กลิ่น ทำให้มนุษย์สามารถแยกแยะกลิ่นต่าง ๆ ได้ 

โดยต่างกับระบบการเห็นและการได้ยิน ป่องรับกลิ่นไม่ได้ส่งข้อมูลกลิ่นไปยังสมองซีกตรงกันข้าม แต่ป่องด้านขวาจะเชื่อมต่อกับสมองซีกขวา และป่องด้านซ้ายก็เชื่อมต่อกับสมองซีกซ้าย

ประสาทสัมผัสและตัวรับความรู้สึก
-------------------------------

บทความหลัก: ประสาทสัมผัส และ ตัวรับความรู้สึก
แม้ประสาทแพทย์จะยังถกเถียงกันว่ามีประสาทสัมผัสกี่อย่างกันแน่เพราะนิยามที่ไม่เหมือนกัน พระพุทธเจ้าและแอริสตอเติลก็ได้ระบุว่ามนุษย์มีประสาทสัมผัส 5 อย่างซึ่งยอมรับกันโดยทั่วไป คือประสาทเกี่ยวกับสัมผัส รส กลิ่น การเห็น และการได้ยิน
ยังมีประสาทสัมผัสอื่น ๆ อื่นที่ยอมรับกันเป็นอย่างดีในสัตว์เลี้ยงลูกด้วยนมโดยมากรวมทั้งมนุษย์ คือ โนซิเซ็ปชัน (ทำให้รู้สึกเจ็บปวดได้) การกำหนดรู้การทรงตัว (equilibrioception) การรับรู้อากัปกิริยา (proprioception) และการรับรู้อุณหภูมิ (thermoception)
อนึ่ง สัตว์ที่ไม่ใช่มนุษย์บางอย่างปรากฏด้วยว่ามีประสาทสัมผัสอื่น ๆ รวมทั้งการรับรู้สนามแม่เหล็ก (magnetoception) และการรับรู้ไฟฟ้า (electroreception)

### ตัวรับรู้สารเคมี

บทความหลัก: ตัวรับรู้สารเคมี
ตัวรับรู้สารเคมี (chemoreceptors, chemosensors) ตรวจจับตัวกระตุ้นที่เป็นสารเคมีแล้วแปลสัญญาณเป็นกระแสประสาท
ตัวรับรู้สารเคมีหลัก ๆ 2 อย่างคือ

* ตัวรับรู้สารเคมีระยะไกล (distance chemoreceptor) ซึ่งเป็นสิ่งที่ขาดไม่ได้เพื่อรับรู้ตัวกระตุ้นในสถานะแก๊สในระบบรับกลิ่นไม่ว่าจะเป็นเซลล์รับกลิ่น (olfactory receptor neuron) หรือเซลล์ประสาทใน vomeronasal organ
* ตัวรับรู้สารเคมีตรง ๆ ที่รับรู้ตัวกระตุ้นในสถานะของเหลวรวมทั้งตุ่มรับรสในระบบรับรสและตัวรับใน aortic bodies ซึ่งตรวจจับความเปลี่ยนแปลงของความเข้มข้นออกซิเจนในเลือด

### ตัวรับแสง

ตัวรับแสงคือเซลล์รูปแท่งและเซลล์รูปกรวย
บทความหลัก: เซลล์รับแสง
ตัวรับแสง (photoreceptor) แปลงแสงซึ่งเป็นรังสีแม่เหล็กไฟฟ้าให้เป็น membrane potential (ศักยะเยื่อหุ้มเซลล์) เป็นกระบวนการที่เรียกว่า phototransduction (การถ่ายโอนแสง)
ตัวรับแสงหลัก ๆ 3 อย่าง
(1) เซลล์รูปกรวยเป็นตัวรับแสงที่ตอบสนองอย่างมีกำลังต่อสี
ในมนุษย์ มีเซลล์รูปกรวย 3 อย่างตามการตอบสนองโดยหลักต่อคลื่นแสง 3 อย่าง คือ คลื่นความยาวสั้น (สีน้ำเงิน) คลื่นความยาวกลาง (สีเขียว) และคลื่นความยาวยาว (สีเหลือง/แดง)

(2) ส่วนเซลล์รูปแท่งเป็นตัวรับแสงที่ไวต่อแสงสลัว ทำให้เห็นได้ในที่มืด
อัตราจำนวนเซลล์รูปแท่งต่อเซลล์รูปกรวยจะขึ้นอยู่กับความเป็นสัตว์กลางวันหรือสัตว์กลางคืน
ในมนุษย์ เซลล์รูปแท่งมีมากกว่าเซลล์รูปกรวยประมาณ 20 เท่า เทียบกับสัตว์กลางคืน เช่น นกเค้า *Strix aluco* (tawny owl) ซึ่งมีมากกว่าประมาณ 1,000 เท่า

(3) ส่วน retinal ganglion cell ซึ่งอยู่ใน adrenal medulla
และจอตา มีหน้าที่เกี่ยวกับการตอบสนองของระบบประสาทซิมพาเทติก
ในบรรดา ganglion cells ~1.3 ล้านตัวที่อยู่ในจอตา เชื่อว่า 1-2% ไวแสง

  

เซลล์เหล่านี้มีบทบาทในการเห็นที่อยู่ใต้จิตสำนึกสำหรับสัตว์บางประเภท
โดยเชื่อว่าในมนุษย์ก็เช่นกัน

### ตัวรับแรงกล

ตัวรับแรงกลที่ผิวหนังรวมทั้ง Pacinian corpuscle (ป้ายตรงกลางล่าง) และ Meissner’s corpuscle (ป้ายด้านบนขวา) ซึ่งช่วยให้รับรู้สัมผัสที่ผิวหนังบทความหลัก: ตัวรับแรงกล
ตัวรับแรงกลเป็นตัวรับความรู้สึกที่ตอบสนองต่อแรงกล เช่น แรงดันหรือความบิดเบี้ยว
แม้จะมีตัวรับแรงกลเช่นกันในเซลล์ขนซึ่งมีบทบาทจำเป็นในระบบการทรงตัวและระบบการได้ยิน แต่ตัวรับแรงกลโดยมากก็อยู่ที่ผิวหนังโดยแบ่งออกเป็น 4 หมวด คือ

* ตัวรับแรงกลที่ปรับตัวช้า ๆ แบบที่ 1 (Slowly adapting type 1 receptors) มีลานรับตัวกระตุ้นเล็กและตอบสนองต่อการกระตุ้นแบบสถิต ซึ่งใช้รับรู้รูปร่างและความหยาบละเอียดของผิววัสดุต่าง ๆ
* ตัวรับแรงกลที่ปรับตัวช้า ๆ แบบที่ 2 (Slowly adapting type 2 receptors) มีลานรับตัวกระตุ้นใหญ่และตอบสนองต่อการยืดตัว (stretch) และเหมือนแบบที่ 1 เพราะตอบสนองอย่างคงเส้นคงว่าต่อสิ่งเร้าที่คงยืน
* ตัวรับแรงกลที่ปรับตัวเร็ว (Rapidly adapting receptors) มีลานรับตัวกระตุ้นเล็ก เป็นเหตุให้รู้สึกว่าลื่นเหนียวได้
* เม็ดพาชีเนียน (Pacinian receptors) มีลานรับตัวกระตุ้นใหญ่ และเป็นตัวรับความรู้สึกหลักต่อความถี่สูง

### ตัวรับอุณหภูมิ

บทความหลัก: ปลายประสาทรับร้อน
ตัวรับอุณหภูมิ/ปลายประสาทรับร้อนเป็นตัวรับความรู้สึกที่ตอบสนองต่ออุณหภูมิต่าง ๆ
แม้กลไกการทำงานยังไม่ชัดเจน งานศึกษาก็ได้แสดงว่า สัตว์เลี้ยงลูกด้วยนมมีอย่างน้อย 2 ชนิด คือตัวรับร้อน และตัวรับเย็น

### โนซิเซ็ปเตอร์

บทความหลัก: โนซิเซ็ปเตอร์
โนซิเซ็ปเตอร์ตอบสนองต่อสิ่งเร้าที่อาจทำอันตรายโดยส่งกระแสประสาทไปยังไขสันหลังและสมอง
กระบวนการที่เรียกว่าโนซิเซ็ปชันปกติจะทำให้รู้สึกเจ็บปวด
เป็นตัวรับความรู้สึกที่พบในอวัยวะภายในและตามผิวหนังร่างกาย
โนซิเซ็ปเตอร์สามารถตรวจับตัวกระตุ้นแบบต่าง ๆ ที่อาจเป็นอันตราย และรู้ความเสียหายที่เกิดขึ้นจริง ๆ 
คือที่ตอบสนองเมื่อเกิดความเสียหายเรียกว่า โนซิเซ็ปเตอร์เงียบ ("sleeping" / "silent" nociceptor)

* thermal nociceptor จะทำการเมื่อได้รับความร้อนหรือเย็นที่อุณหภูมิต่าง ๆ ซึ่งเป็นอันตราย
* mechanical nociceptor ตอบสนองต่อแรงดันที่เกินขีดหรือความผิดรูปร่าง
* chemical nociceptor ตอบสนองต่อสารเคมีต่าง ๆ บางอย่างซึ่งแสดงความเสียหายต่อเนื้อเยื่อ และมีบทบาทในการรับรู้เครื่องเทศ/พริกในอาหาร

เปลือกสมองรับความรู้สึก
-----------------------

ตัวรับความรู้สึกดังที่กล่าวมาแล้วเป็นตัวถ่ายโอนการกระตุ้นให้เป็นศักยะงาน/กระแสประสาท แล้วส่งไปตามใยประสาทนำเข้า (afferent nerve fibers) ไปยังส่วนโดยเฉพาะ ๆ ในสมอง
แม้คำว่า sensory cortex (คอร์เทกซ์รับความรู้สึก) บ่อยครั้งใช้ง่าย ๆ หมายถึง somatosensory cortex (คอร์เทกซ์รับความรู้สึกทางกาย) แต่คำนี้โดยตรงหมายถึงเขตหลายเขตในสมองที่รับและแปลผลข้อมูลทางประสาทสัมผัส
สำหรับประสาทสัมผัสทั้ง 5 ในมนุษย์ตามแบบดั้งเดิม นี่รวมคอร์เทกซ์ปฐมภูมิและทุติยภูมิของประสาทสัมผัสต่าง ๆ รวมทั้งคอร์เทกซ์รับความรู้สึกทางกาย (somatosensory cortex) เปลือกสมองส่วนการเห็น (visual cortex) เปลือกสมองส่วนการได้ยิน (auditory cortex) เปลือกสมองส่วนรู้กลิ่นปฐมภูมิ (primary olfactory cortex) และเปลือกสมองส่วนรู้รส (gustatory cortex)
สิ่งเร้ารูปแบบอื่น ๆ ก็มีคอร์เทกซ์รับความรู้สึกเช่นกัน รวมทั้งเปลือกสมองส่วนการทรงตัว (vestibular cortex) สำหรับประสาทสัมผัสที่กำหนดรู้การทรงตัว

ผิวหนัง

### เปลือกสมองรับความรู้สึกทางกาย

บทความหลัก: คอร์เทกซ์รับความรู้สึกทางกาย
คอร์เทกซ์รับความรู้สึกทางกายซึ่งอยู่ที่สมองกลีบข้างเป็นเขตรับความรู้สึกหลักสำหรับการสัมผัสและการรับรู้อากัปกิริยาในระบบรับความรู้สึกทางกาย
คอร์เทกซ์นี้แบ่งได้เป็น 3 เขตคือ บริเวณบรอดมันน์ 1, 2 และ 3
บริเวณบรอดมันน์ 3 จัดเป็นศูนย์การแปลผลปฐมภูมิของคอร์เทกซ์รับความรู้สึกทางกายเพราะมันได้ข้อมูลจากทาลามัสมากกว่าเขตอื่น เพราะเซลล์ประสาทของมันตอบสนองต่อสิ่งเร้าทางกายอย่างสูง และการกระตุ้นมันด้วยไฟฟ้าก็ก่อความรู้สึกทางกาย
ส่วนบริเวณ 1 และ 2 ได้รับข้อมูลโดยมากจากบริเวณ 3
ยังมีวิถีประสาทสำหรับการรับรู้อากัปกิริยาโดยผ่านสมองน้อย และสำหรับประสาทสั่งการ (motor control) โดยผ่านบริเวณบรอดมันน์ 4

### เปลือกสมองส่วนการเห็น

บทความหลัก: เปลือกสมองส่วนการเห็น
เปลือกสมองส่วนการเห็นหมายถึงเปลือกสมองส่วนการเห็นปฐมภูมิ (primary visual cortex) ซึ่งมักขึ้นป้ายเป็น V1 หรือบริเวณบรอดมันน์ 17 โดยรวมคอร์เทกซ์นอกคอร์เทกซ์ลายที่ขึ้นป้ายเป็น V2 ถึง V5 ด้วย
V1 อยู่ในสมองกลีบท้ายทอย ทำหน้าที่เป็นสถานีส่งต่อข้อมูลทางตาหลัก ส่งข้อมูลไปตามวิถีประสาทสองวิถีที่เรียกว่า dorsal stream (กระแสบน/หลัง) และ ventral stream (กระแสล่าง/ท้อง)
กระแสบนรวมเขต V2 และ V5 ซึ่งแปลผลว่าสิ่งที่เห็นอยู่ที่ไหนและต้องทำอย่างไร ส่วนกระแสล่างรวมเขต V2 และ V4 ซึ่งแปลผลว่าสิ่งที่เห็นคืออะไร

### เปลือกสมองส่วนการได้ยิน

เปลือกสมองส่วนการได้ยินอยู่ในสมองกลีบขมับ เป็นลานรับตัวกระตุ้นของข้อมูลเสียงโดยหลัก
ประกอบด้วยบริเวณบรอดมันน์ 41 และ 42 หรือเรียกอีกอย่างว่า anterior transverse temporal area 41 และ posterior transverse temporal area 42 ตามลำดับ
ทั้งสองเขตทำกิจคล้ายกันและจำเป็นในการรับและแปลผลข้อมูลที่ได้จากตัวรับเสียง

### เปลือกสมองส่วนการรู้กลิ่นปฐมภูมิ

จมูก
เปลือกสมองส่วนรู้กลิ่นปฐมภูมิอยู่ในสมองกลีบขมับ เป็นลานรับตัวกระตุ้นหลักของกลิ่น
ระบบรู้กลิ่นและรู้รสอย่างน้อยก็ในสัตว์เลี้ยงลูกด้วยนมพิเศษเพราะมีกลไกการทำงานทั้งในระบบประสาทกลางและระบบประสาทรอบนอก
กลไกในระบบประสาทรอบนอกรวมเซลล์รับกลิ่น (olfactory receptor neuron) ซึ่งถ่ายโอนสัญญาณทางเคมีเป็นกระแสประสาทแล้วส่งไปตามเส้นประสาทรับกลิ่น (olfactory nerve) ไปสุดที่ป่องรู้กลิ่น (olfactory bulb)
ตัวรับรู้สารเคมีในเซลล์รับกลิ่นที่เริ่มการถ่ายโอนสัญญาณเป็นลำดับ (signal cascade) เป็นหน่วยรับที่จับคู่กับจีโปรตีน (GPCR) 
กลไกในระบบประสาทกลางรวมการรวมตัวของแอกซอนของเส้นประสาทรับกลิ่นลงที่โกลเมอรูลัสในป่องรู้กลิ่น ซึ่งก็จะส่งกระแสประสาทต่อไปยัง anterior olfactory nucleus (AON), piriform cortex, อะมิกดะลาส่วนใน (medial amygdala) และ entorhinal cortex ซึ่งทั้งหมดประกอบเป็นเปลือกสมองส่วนรู้กลิ่นปฐมภูมิ (primary olfactory cortex)

เทียบกับระบบการเห็นและระบบการได้ยิน ป่องรู้กลิ่นไม่ได้อยู่ในซีกสมองตรงกันข้าม
คือ ป่องรับกลิ่นซีกขวาจะเชื่อมกับเซลล์รับกลิ่นซีกขวา และป่องรับกลิ่นซีกซ้ายก็จะเชื่อมกับเซลล์รับกลิ่นซีกซ้าย

### เปลือกสมองส่วนรู้รส

บทความหลัก: เปลือกสมองส่วนรู้รส
เปลือกสมองส่วนรู้รสเป็นลานรับตัวกระตุ้นของรส
โดยรสจะหมายถึงรสชาติที่มาจากตุ่มรับรสบนลิ้นเท่านั้น
ลิ้นรู้รสได้ 5 อย่างรวมทั้งเปรี้ยว ขม หวาน เค็ม และอูมามิซึ่งเป็นรสโปรตีน 
ส่วนความรู้สึกว่าอาหารอร่อยหรือไม่อร่อยอาจขึ้นอยู่กับข้อมูลประสาทสัมผัสรวม ๆ ของรส กลิ่น และสัมผัส
เปลือกสมองส่วนรู้รสมีโครงสร้างหลัก ๆ สองอย่าง คือ anterior insula ซึ่งอยู่ที่ insular cortex และ frontal operculum ซึ่งอยู่ในสมองกลีบหน้า

เหมือนกับเปลือกสมองส่วนรู้กลิ่น การรู้รสมีกลไกทั้งภายในระบบประสาทกลางและระบบประสาทนอกส่วนกลาง
เซลล์รับความรู้สึกนอกระบบประสาทส่วนกลางซึ่งอยู่ที่ลิ้น เพดานอ่อนของปาก คอหอย และหลอดอาหาร ส่งข้อมูลรสไปผ่านไปทางเส้นประสาทสมอง 3 เส้นไปยัง nucleus of the solitary tract ซึ่งเรียกอีกอย่างได้ว่า gustatory nucleus และอยู่ในก้านสมองส่วนท้าย (medulla)
แล้วก็ส่งต่อไปยังทาลามัส ซึ่งก็ส่งต่อไปเขตหลายเขตใน neocortex รวมทั้งเปลือกสมองส่วนรู้รส (gustatory cortex)

การสูญเสียปีสุขภาวะ (DALY) มีหน่วยเป็นปีเนื่องกับโรคของประสาทสัมผัสต่อประชากร 100,000 คนในปี 2002

  ไม่มีข้อมูล
  น้อยกว่า 200
  200-400
  400-600
  600-800
  800-1,000
  1,000-1,200
  1,200-1,400
  1,400-1,600
  1,600-1,800
  1,800-2,000
  2,000-2,300
  มากกว่า 2,300

ข้อมูลเพิ่มเติม: การรับรู้รส § วิถีประสาท, และ เปลือกสมองส่วนรู้รส § วิถีประสาทรับรู้รส
การแปลผลข้อมูลรสได้รับอิทธิพลจากข้อมูลความรู้สึกทางกายคือสัมผัสที่ได้จากลิ้นตลอดเกือบทุกระยะ
เทียบกับกลิ่น ซึ่งจะมีผลก็ต่อเมื่อข้อมูลส่งไปถึงเปลือกสมองชั้นสูงยิ่ง ๆ ขึ้นไป คือ insula และ orbitofrontal cortex

โรค
---

* ตามัว
* การเสียการได้ยิน
* ตาบอดสี
* หูหนวก

ดูเพิ่ม
-------

* ประสาทสัมผัส
* การปรับตัวของประสาท
* การเข้ารหัสทางประสาท
* ระบบรับความรู้สึกของปลา

เชิงอรรถ
--------

1. ↑  **aortic body** เป็นกลุ่มตัวรับรู้สารเคมีนอกประสาทส่วนกลางกลุ่มหนึ่งในบรรดากลุ่มเล็ก ๆ หลายกลุ่ม ซึ่งประกอบด้วย glomus cells, baroreceptors และ supporting cells และอยู่ตาม aortic arch
2. ↑  **adrenal medulla** (ละติน: *medulla glandulae suprarenalis*) เป็นส่วนของต่อมหมวกไต
โดยอยู่กลางต่อมล้อมด้วยเปลือกต่อมหมวกไต (adrenal cortex)
เป็นส่วนในสุดของต่อม ประกอบด้วยเซลล์ที่หลั่งเอพิเนฟรีน (อะดรีนาลีน), norepinephrine (noradrenaline) และโดพามีน (เล็กน้อย) เป็นการตอบสนองต่อการกระตุ้นของเซลล์ประสาท sympathetic preganglionic neuron

อ้างอิง
-------

1. ↑  "-sensory", *ศัพท์บัญญัติอังกฤษ-ไทย, ไทย-อังกฤษ ฉบับราชบัณฑิตยสถาน (คอมพิวเตอร์) รุ่น ๑.๑ ฉบับ ๒๕๔๕*, (แพทยศาสตร์) -รับความรู้สึก
2. 1 2 3 4 5  "ระบบรับความรู้สึก" (PDF). สืบค้นเมื่อ 2013-12-11.
3. ↑  Krantz, John. "Experiencing Sensation and Perception, Chapter 1: What is Sensation and Perception?" (PDF). p. 1.6. คลังข้อมูลเก่าเก็บจากแหล่งเดิม (Pdf)เมื่อ 2010-09-19.
4. ↑  Bowdan, E; Wyse, GA (1996). "Sensory Ecology: Introduction". *The Biological Bulletin*. **191** (1): 122–3.`{{cite journal}}`: CS1 maint: uses authors parameter (ลิงก์)
5. ↑  Kolb, Bryan; Whishaw, Ian Q. (2003). *Fundamentals of human neuropsychology*. New York: Worth. ISBN 0-7167-5300-6.`{{cite book}}`: CS1 maint: multiple names: authors list (ลิงก์)
6. 1 2  Drake; และคณะ (2010). *Gray's Anatomy for Students* (2nd ed.). Churchil Livingstone.
7. 1 2 3  ศ.พญ. ผาสุก มหรรฆานุเคราะห์ (2013). *ประสาทกายวิภาคศาสตร์พื้นฐาน (ฺBasic neuroanatomy)*. กรุงเทพมหานคร. ISBN 978-616-335-105-0.
8. ↑  Kandel, Eric R.; Schwartz, James H.; Jessell, Thomas M. (2000). *Principles of Neural Science Fourth Edition*. United State of America: McGraw-Hill. p. 323,349. ISBN 0-8385-7701-6.
9. ↑  Hofle, M; Hauck, M; Engel, AK; Senkowski, D (2010). "Pain processing in multisensory environments". *Neuroforum*. **16** (2): 172.`{{cite journal}}`: CS1 maint: uses authors parameter (ลิงก์)
10. ↑  Satir, P; Christensen, ST (2008). "Structure and function of mammalian cilia". *Histochemistry and Cell Biology*. **129** (6).
11. 1 2  *eye, human*. *Encyclopædia Britannica Ultimate Reference Suite*. Chicago: Encyclopædia Britannica. 2010.
12. ↑  Foster, R. G.; Provencio, I.; Hudson, D.; Fiske, S.; De Grip, W.; Menaker, M. (1991). "Circadian photoreception in the retinally degenerate mouse (rd/rd)". *Journal of Comparative Physiology A*. **169** (1): 39–50. doi:10.1007/BF00198171. ISSN 0340-7594.
13. ↑  Ecker, Jennifer L; Dumitrescu, Olivia N; Wong, Kwoon Y; Alam, Nazia M; Chen, Shih-Kuo; LeGates, Tara; Renna, Jordan M; Prusky, Glen T; Berson, David M; Hattar, Samer (2010). "Melanopsin-Expressing Retinal Ganglion-Cell Photoreceptors: Cellular Diversity and Role in Pattern Vision". *Neuron*. **67** (1): 49–60. doi:10.1016/j.neuron.2010.05.023.`{{cite journal}}`: CS1 maint: uses authors parameter (ลิงก์)
14. ↑  Horiguchi, H.; Winawer, J.; Dougherty, R. F.; Wandell, B. A. (2012). "Human trichromacy revisited". *Proceedings of the National Academy of Sciences*. **110** (3): E260–E269. doi:10.1073/pnas.1214240110. ISSN 0027-8424.
15. ↑  Winter, R.; Harrar, V.; Gozdzik, M.; Harris, L. R. (2008). "The relative timing of active and passive touch. [Proceedings Paper]". *Brain Research*. **1242**: 54–58. doi:10.1016/j.brainres.2008.06.090.
16. ↑  Krantz, John (2009). *Experiencing Sensation and Perception* (PDF). Pearson Education, Limited. p. 12.3. คลังข้อมูลเก่าเก็บจากแหล่งเดิม (PDF)เมื่อ 2017-11-17. สืบค้นเมื่อ 2019-05-31.`{{cite book}}`: CS1 maint: uses authors parameter (ลิงก์)
17. ↑  Sherrington, C (1906). *The Integrative Action of the Nervous System*. Oxford: Oxford University Press.`{{cite book}}`: CS1 maint: uses authors parameter (ลิงก์)
18. ↑  Brynie, F.H. (2009). *Brain Sense: The Science of the Senses and How We Process the World Around Us*. American Management Association.`{{cite book}}`: CS1 maint: uses authors parameter (ลิงก์)
19. ↑  Brandt, Thomas. "Vestibular cortex: its locations, functions, and disorders.". *Vertigo*. Springer. pp. 219–231.
20. ↑  McKeeff, T. J.; Tong, F. (2007). "The timing of perceptual decisions for ambiguous face stimuli in the human ventral visual cortex. [Article]". *Cerebral Cortex*. **17** (3): 669–678. doi:10.1093/cercor/bhk015.
21. ↑  Hickey, C.; Chelazzi, L.; Theeuwes, J. (2010). "Reward Changes Salience in Human Vision via the Anterior Cingulate. [Article]". *Journal of Neuroscience*. **30** (33): 11096–11103. doi:10.1523/jneurosci.1026-10.2010.
22. ↑  "15 - Th Chemical Senses". *Neuroscience* (4th ed.). Sinauer Associates. 2008a. The Organization of the Taste System, pp. 381-383. ISBN 978-0-87893-697-7. `{{cite book}}`: ไม่รู้จักพารามิเตอร์ `|editors=` ถูกละเว้น แนะนำ (`|editor=`) (help)
23. ↑  "Mortality and Burden of Disease Estimates for WHO Member States in 2002". *World Health Organization*. 2002. คลังข้อมูลเก่าเก็บจากแหล่งเดิม (xls)เมื่อ 2006-03-27.
24. ↑  Small, Dana M; Green, Barry G. "A Proposed Model of a Flavor Modality". *The Neural Bases of Multisensory Processes*. `{{cite book}}`: ไม่รู้จักพารามิเตอร์ `|editors=` ถูกละเว้น แนะนำ (`|editor=`) (help)CS1 maint: uses authors parameter (ลิงก์)

แหล่งข้อมูลอื่น
---------------


วิกิมีเดียคอมมอนส์มีสื่อที่เกี่ยวข้องกับ **ระบบประสาทรับความรู้สึก**

| * ด
* ค
* ก
ระบบรับความรู้สึก |
| --- |
| ประสาทสัมผัสพิเศษ | 
* การเห็น
	+ ระบบการเห็น
* การได้ยิน
	+ ระบบการได้ยิน
* การได้กลิ่น
	+ ระบบการได้กลิ่น
* การรับรู้รส

 |
| สัมผัสและตำแหน่ง | 
* ความเจ็บปวด
	+ โนซิเซ็ปชัน
* อุณหภูมิ
	+ การรับรู้ร้อนเย็น
* การกำหนดรู้การทรงตัว
	+ ระบบการทรงตัว
* การรับรู้แรงกล
	+ แรงดัน
	+ การสั่น
* การรับรู้อากัปกิริยา
	+ การรู้ตำแหน่งและการเคลื่อนไหวของส่วนต่าง ๆ ของร่างกาย

 |
| อื่น ๆ | 
* ตัวรับความรู้สึก
* Multisensory integration
* Sensory processing
* การรับรู้สารเคมี

 |


| * ด
* ค
* ก
กายวิภาคของระบบรู้รส |
| --- |
| ลิ้น | 
* หน่วยรับรส
* เซลล์รับรส
* ตุ่มรับรส
* ปุ่มลิ้น
	+ ปุ่มเซอร์คัมแวลเลต
	+ ปุ่มรูปใบไม้
	+ ปุ่มรูปเห็ด
	+ ปุ่มรูปด้าย

 |
| Path | 

|  |  |
| --- | --- |
| medulla | 
* Solitary tract
	+ VII
	+ IX
	+ X
* Solitary nucleus
	+ Gustatory nucleus

 |
| พอนส์ | 
* Central tegmental tract
* Medial parabrachial nucleus
	+ ไฮโปทาลามัส
	+ อะมิกดะลา

 |
| ทาลามัส | 
* Ventral posteromedial nucleus

 |
| สมองใหญ่ | 
* Posterior limb of internal capsule
* เปลือกสมองส่วนรู้รส

 |

 |
| อื่น ๆ | 
* รสชาติพื้นฐาน

 |

| * ด
* ค
* ก
กายวิภาคของการได้กลิ่น |
| --- |
| จุลกายวิภาค | 
* เยื่อ
	+ ต่อม
	+ mucosa
	+ เซลล์พยุง
* โกลเมอรูลัส
	+ Tufted cell
	+ เซลล์รอบโกลเมอรูลัส

 |
| ฆานประสาท: 1° neuron | 
* เซลล์ประสาทรับกลิ่น (หน่วยรับกลิ่น) → ป่องรู้กลิ่น (โกลเมอรูลัส)

 |
| ฆานประประสาท: 2° neuron | 
* เซลล์ไมทรัล → Olfactory tract → Olfactory trigone

 |
| Lateral olfactory stria/เปลือกสมองส่วนรับกลิ่นปฐมภูมิ | 

|  |
| --- |
| 
* Piriform cortex
* EC-hippocampus system
	+ Entorhinal cortex
	+ Hippocampal formation
* Prepyriform area
* Periamygdaloid cortex

 |
| 
* Stria medullaris → Habenular nuclei

 |
| 
* อะมิกดะลา → Stria terminalis → ไฮโปทาลามัส

 |
| 
* Medial forebrain bundle → ไฮโปทาลามัส

 |

 |
| Medial olfactory stria | 
* Anterior olfactory nucleus

 |

| * ด
* ค
* ก
ตัวรับความรู้สึก |
| --- |
| สัมผัส | 
* ตัวรับแรงกล
* แรงสั่น
	+ เม็ดพาชีเนียน
* สัมผัสเบา
	+ เม็ดรู้สัมผัส
* แรงดัน
	+ ปลายประสาทเมอร์เกิล
* แรงยืด
	+ ปลายรัฟฟินี

 |
| ความเจ็บปวด | 
* ปลายประสาทอิสระ
* โนซิเซ็ปเตอร์

 |
| อุณหภูมิ | 
* ปลายประสาทรับร้อน

 |
| การรับรู้อากัปกิริยา | 
* Golgi organ
* Muscle spindle
	+ Intrafusal muscle fiber
	+ Nuclear chain fiber
	+ Nuclear bag fiber

 |
| อื่น ๆ | 
* เซลล์ขน
* Baroreceptor
* ตัวรับรู้สารเคมี

 |