**นกกระเรียนไทย** หรือ **นกกระเรียน** เป็นนกขนาดใหญ่ที่ไม่ใช่นกอพยพ พบในบางพื้นที่ของอนุทวีปอินเดีย เอเชียตะวันออกเฉียงใต้ และประเทศออสเตรเลีย เป็นนกบินได้ที่สูงที่สุดในโลก เมื่อยืนจะสูงถึง 1.8 เมตร สังเกตเห็นได้ง่าย ในพื้นที่ชุ่มน้ำเปิดโล่ง นกกระเรียนไทยแตกต่างจากนกกระเรียนอื่นในพื้นที่เพราะมีสีเทาทั้งตัวและมีสีแดงที่หัวและบริเวณคอด้านบน หากินในที่ลุ่มมีน้ำขังบริเวณน้ำตื้น กินราก หัว แมลง สัตว์น้ำ และสัตว์มีกระดูกสันหลังขนาดเล็กเป็นอาหาร นกกระเรียนไทยเหมือนกับนกกระเรียนอื่นที่มักมีคู่ตัวเดียวตลอดชีวิต นกกระเรียนจะปกป้องอาณาเขตและเกี้ยวพาราสีโดยการกางปีก ส่งเสียงร้อง กระโดดซึ่งดูคล้ายกับการเต้นรำ ในประเทศอินเดียนกกระเรียนเป็นสัญลักษณ์ของความซื่อสัตย์ในชีวิตแต่งงาน เชื่อกันว่าเมื่อคู่ตาย นกอีกตัวจะเศร้าโศกจนตรอมใจตายตาม ฤดูผสมพันธุ์หลักอยู่ในฤดูฝน คู่นกจะสร้างรังเป็น "เกาะ" รูปวงกลมจากกก อ้อ และพงหญ้า มีเส้นผ่าศูนย์กลางเกือบสองเมตรและสูงเพียงพอที่จะอยู่เหนือจากน้ำรอบรัง นกกระเรียนไทยกำลังลดลงอย่างรวดเร็วในคริสต์ศตวรรษที่ผ่านมา คาดกันว่าประชากรมีเพียง 10 หรือน้อยกว่า (ประมาณร้อยละ 2.5) ของจำนวนที่มีอยู่ในคริสต์ทศวรรษ 1850 ประเทศอินเดียคือแหล่งที่มั่นของนกชนิดนี้ ที่ซึ่งนกเป็นที่เคารพและอาศัยอยู่ในพื้นที่การเกษตรใกล้กับมนุษย์ นกกระเรียนนั้นสูญหายไปจากพื้นที่การกระจายพันธุ์ในหลาย ๆ พื้นที่ในอดีต

ลักษณะ
------

ขณะบิน นกกระเรียนจะเหยียดคอตรง (ภารตปุระ ประเทศอินเดีย)
นกกระเรียนไทยเป็นนกขนาดใหญ่ มีลำตัวและปีกสีเทา คอตอนบนและหัวเป็นหนังเปลือยสีแดงไม่มีขน ตรงกระหม่อมเป็นสีเทาหรือเขียว คอยาวเวลาบินคอจะเหยียดตรงไม่เหมือนกับนกกระสาซึ่งจะงอพับไปด้านหลัง ขนปลายปีกและขนคลุมขนปลายปีกสีดำ ขนคลุมขนปีกด้านล่างสีเทา ขนโคนปีกสีขาว ขายาวเป็นสีชมพู มีแผ่นขนหูสีเทา ม่านตาสีส้มแดง ปากแหลมสีดำแกมเทา นักวัยอ่อนมีปากสีค่อนข้างเหลืองที่ฐาน หัวสีน้ำตาลเทาหรือสีเนื้อปกคลุมด้วยขนนก

หนังเปลือยสีแดงบริเวณหัวจะแดงสดใสในช่วงฤดูผสมพันธุ์ หนังบริเวณนี้จะหยาบเป็นตะปุ่มตะป่ำ มีขนสีดำตรงข้างแก้มและท้ายทอยบริเวณแคบ ๆ ทั้งสองเพศมีลักษณะและสีคล้ายกัน เพศผู้ใหญ่กว่าเพศเมียเล็กน้อย ไม่มีความแตกต่างทางเพศอื่นที่ชัดเจนอีก นกกระเรียนไทยเพศผู้ในอินเดียมีขนาดสูงที่สุดคือประมาณ 200 เซนติเมตร ช่วงปีกยาว 250 เซนติเมตร ทำให้นกกระเรียนไทยเป็นนกที่บินได้ที่สูงที่สุดในโลก ในชนิดย่อย *antigone* มีน้ำหนัก 6.8–7.8 กิโลกรัม ขณะที่ *sharpii* มีน้ำหนักประมาณ 8.4 กิโลกรัม โดยทั่วไปแล้วจะมีน้ำหนัก 5–12 กิโลกรัม สูง 115–167 เซนติเมตร ช่วงปีกยาว 220–280 เซนติเมตร นกจากประเทศออสเตรเลียจะมีขนาดเล็กกว่านกจากเขตทางเหนือ

ในประเทศออสเตรเลีย นกกระเรียนไทยมักจะสับสนกับนกกระเรียนออสเตรเลีย สีแดงบนหัวของนกกระเรียนออสเตรเลียจะมีแค่บนหัวไม่แผ่ลงมาถึงคอ

การกระจายพันธุ์และถิ่นอาศัย
---------------------------

ในอดีต นกกระเรียนไทยมีการกระจายพันธุ์เป็นวงกว้างบนพื้นที่ราบลุ่มในประเทศอินเดียยาวตลอดแม่น้ำคงคา ทางใต้ไปถึงแม่น้ำโคทาวรี ทางตะวันตกไปถึงชายฝั่งรัฐคุชราต เขตถารปารกร (Tharparkar) ของประเทศปากีสถาน และทางตะวันออกถึงรัฐเบงกอลตะวันตกและรัฐอัสสัม ไม่พบการขยายพันธุ์ในรัฐปัญจาบมานานแล้ว แม้ว่าจะพบบ้างประปรายในฝั่งอินเดียในฤดูหนาว นกกระเรียนหาพบได้ยากและมีจำนวนน้อยมากในรัฐเบงกอลตะวันตกและรัฐอัสสัม และไม่พบมานานแล้วในรัฐพิหาร ในประเทศเนปาล การกระจายพันธุ์จำกัดอยู่เพียงที่ราบลุ่มฝั่งตะวันตก ประชากรส่วนมากอยู่ในเขตรูปันเทหี (Rupandehi) กบิลพัสดุ์ (Kapilvastu) และนวัลปราสี (Nawalparasi)

มีประชากรสองกลุ่มในเอเชียตะวันออกเฉียงใต้ที่แตกต่างกันคือ ประชากรตอนเหนืออยู่ในประเทศจีนและพม่า และประชากรตอนใต้อยู่ในกัมพูชาและเวียดนาม นอกจากนั้น ยังเคยพบในประเทศไทยและทางตะวันออกของประเทศฟิลิปปินส์ แต่ในทั้งสองประเทศสูญพันธุ์ไปแล้วจากธรรมชาติ ในประเทศออสเตรเลียพบในบริเวณด้านเหนือของประเทศ และมีการอพยพไปยังบางพื้นที่ พิสัยการกระจายพันธุ์ของนกกระเรียนไทยกำลังลดลงและพื้นที่ที่เกิดมากที่สุดคือประเทศอินเดียซึ่งพื้นที่ลุ่มน้ำขนาดใหญ่ถูกทำลาย นกเหล่านี้จึงต้องอาศัยในนาข้าวในการเพิ่มจำนวน แม้ว่าส่วนใหญ่แล้วจะพบนกกระเรียนในที่ราบลุ่ม แต่ก็มีรายงานว่าพบบนที่ราบสูงทางเหนือในฮาร์กิตซาร์ (Harkit Sar) และคาฮัง (Kahag) ในรัฐชัมมูและกัศมีร์ นอกการนี้นกกระเรียนยังขยายพันธุ์ในพื้นที่สูงจากระดับน้ำทะเลมาก ๆ เช่น ใกล้กับเขื่อนพอง (Pong Dam) ในรัฐหิมาจัลประเทศที่ซึ่งประชากรนกกระเรียนอาจจะเพิ่มขึ้นตามการเพิ่มขึ้นของการเพาะปลูกข้าวตามแหล่งกักเก็บน้ำ

นกกระเรียนมักอาศัยอยู่ในพื้นที่ชุ่มน้ำ หรือนาข้าวที่ไม่ได้เพราะปลูกที่มีน้ำท่วมขัง (ในพื้นที่เรียกว่า *khet-taavadi*) สำหรับสร้างรัง การจับคู่ผสมพันธุ์มักจะเกิดในพื้นที่ชุ่มน้ำตามธรรมชาติมากกว่าแต่ก็ยังมีในนาข้าวหรือข้าวสาลีบ่อย ๆ

อนุกรมวิธานและชนิดย่อย
----------------------

นกกระเรียนทุกชนิดมีเท้าหลังลดรูปและยกสูงขึ้น
ชนิด *G. a. antigone* หรือนกกระเรียนอินเดีย
นกกระเรียนชนิดนี้จำแนกโดยลินเนียสในปี ค.ศ. 1758 และจัดอยู่ในสกุล *Ardea* ร่วมกับนกกระสาขนาดใหญ่ เอ็ดเวิร์ด ไบลท์ (Edward Blyth) ตีพิมพ์เอกสารเกี่ยวกับนกกระเรียนในปี ค.ศ. 1881 ซึ่งเขาพิจารณานกกระเรียนไทยในประเทศอินเดียเป็นสองชนิดคือ *Grus collaris* และ *Grus antigone* ปัจจุบันจำแนกออกเป็นหนึ่งชนิด สามชนิดย่อย ส่วนชนิดย่อยซึ่งมีประชากรอยู่ในประเทศฟิลิปปินส์และสูญพันธุ์ไปแล้วยังคงเป็นที่กังขา 

* ***G. a. antigone*** หรือ **นกกระเรียนอินเดีย** เป็นนกกระเรียนที่พบในตอนเหนือและตอนกลางของประเทศอินเดีย เหลือประมาณ 10,000 ตัว เป็นชนิดย่อยมีขนาดใหญ่ที่สุด ที่มีลักษณะต่างไปจากชนิดย่อยอื่นคือมีปลอกคอสีขาวระหว่างหัวและคอ และตำแหน่งขนโคนปีกสีขาว
* ***G. a. sharpii*** หรือ **นกกระเรียนอินโดจีน** หรือ **นกกระเรียนหัวแดง** กระจายพันธุ์ทางตะวันออกของพม่าแผ่ไปถึงเกาะในเอเชียตะวันออกเฉียงใต้ ปัจจุบันเหลือเพียงในประเทศกัมพูชา เวียดนาม และลาว เหลือประมาณ 1,000 ตัว ชนิดย่อยนี้มีสีขนเข้มกว่า *antigone* ผู้แต่งบางคนพิจารณาว่า *antigone* และ *sharpii* เป็นตัวแทนของประชากรที่มาจากการเปลี่ยนแปลงของลักษณะที่แตกต่างแบบค่อยเป็นค่อยไป
* ***G. a. gilliae*** หรือ **นกกระเรียนออสเตรเลีย** พบในทางตะวันออกเฉียงเหนือของประเทศออสเตรเลีย เหลือประมาณ 4,000 ตัว เดิมจัดเป็น *sharpii* (บางครั้งสะกดเป็น *sharpei* แต่แก้ไขให้เป็นไปตามกฎไวยากรณ์ของภาษาละติน) ต่อมาจึงแยกออกมาและตั้งชื่อเป็น *gilliae* (บางครั้งสะกดว่า *gillae* หรือ *gilli*) ในปี ค.ศ. 1988 พบครั้งแรกในประเทศออสเตรเลียเมื่อปี ค.ศ. 1969 และถือเป็นนกอพยพ ในนกท้องถิ่นออสเตรเลีย นกกระเรียนไทยและนกกระเรียนออสเตรเลียคล้ายกันมากแต่ก็ยังมีความแตกต่างกัน มีการเรียกนกกระเรียนไทยว่า "นกกระเรียนที่จุ่มหัวลงไปในเลือด" ชนิดย่อยนี้มีขนสีเข้มกว่าอย่างเห็นได้ชัดและแผ่นขนหูสีเทาใหญ่กว่า มีขนาดเล็กที่สุด
* ***G. a. luzonica*** หรือ **นกกระเรียนเกาะลูซอน** อาศัยอยู่ในประเทศฟิลิปปินส์ แต่คาดว่าสูญพันธุ์ไปแล้ว อาจเป็นชื่อพ้องกับ *gilliae* หรือ *sharpii*

### วิวัฒนาการ

นกกระเรียนกำลังกางปีก (อินเดีย)
บันทึกซากดึกดำบรรพ์ของนกกระเรียนนั้นมีไม่มากพอ วงศ์ย่อยที่สามารถระบุได้ว่าเป็นนกกระเรียนนั้นพบในตอนปลายของยุคแรกเริ่มที่สัตว์เลี้ยงลูกด้วยนมถือกำเนิดขึ้นมาหรือสมัยอีโอซีน (ประมาณ 35 ล้านปีมาแล้ว) ส่วนสกุลนกกระเรียนในปัจจุบันปรากฏขึ้นเมื่อ 20 ล้านปีมาแล้ว จากการศึกษาทางชีวภูมิศาสตร์ (biogeography) ของซากดึกดำบรรพ์ที่รู้จักและอยู่ในอนุกรมวิธานของนกกระเรียนแสดงว่ากลุ่มอาจมีต้นกำเนิดมาจากโลกเก่า ความหลากหลายเท่าที่มีอยู่ในระดับสกุลมีศูนย์กลางอยู่ที่ทางตะวันออกของทวีปแอฟริกาแต่เป็นที่เศร้าใจมากที่ไม่มีบันทึกซากดึกดำบรรพ์ในสภาพดีจากที่นั่นเลย ในทางตรงกันข้ามกลับมีซากดึกดำบรรพ์ของนกกระยางเป็นจำนวนมากที่ได้รับการบันทึกไว้จากที่นั้น ซึ่งคาดกันว่ามันใช้ถิ่นอาศัยร่วมกับนกกระเรียน

จากบันทึกซากดึกดำบรรพ์ สกุล *Grus* สามารถสืบสาวย้อนไปได้ถึง 12 ล้านปีหรือมากกว่านั้น ด้วยการวิเคราะห์ไมโทคอนเดรียลดีเอ็นเอ (Mitochondrial DNA) จากตัวอย่างนกกระเรียนไทยที่มีอยู่อย่างจำกัดแสดงว่ามีการถ่ายเทเคลื่อนย้ายยีน (Gene Flow) ในประชากรแผ่นดินใหญ่ของทวีปเอเชียจนกระทั่งมีพิสัยลดลงในคริสต์ศตวรรษที่ 20 และในประเทศออสเตรเลียเป็นเพียงอาณานิคมเดียวเท่านั้นในตอนปลายของสมัยไพลสโตซีน (Pleistocene) ประมาณ 3,000 ช่วงอายุ หรือ 35,000 ปีมาแล้ว มีการวิเคราะห์ nDNA microsatellite ยืนยัน 4 ครั้งจากกลุ่มตัวอย่าง ผลการวิจัยยังเสนอเพิ่มเติมว่าประชากรในออสเตรเลียมักมาจากการผสมพันธุ์ในพวกเดียวกัน และเนื่องจากมีความเป็นไปได้ที่จะเกิดลูกผสมกับนกกระเรียนออสเตรเลียซึ่งมีพันธุกรรมที่แตกต่าง จึงคาดกันว่านกกระเรียนไทยในออสเตรเลียอาจจะเริ่มเป็นสปีชีส์ใหม่

### ศัพท์มูลวิทยา

ชื่อสามัญ *sarus* มาจากชื่อในภาษาฮินดี ("sāras") ของนกกระเรียนชนิดนี้ คำในภาษาฮินดีมาจากคำในภาษาสันสกฤต *sarasa* แปลว่า "นกทะเลสาบ" (บางครั้งกร่อนเป็น *sārhans*) ขณะที่คนอินเดียให้ความนับถือในนกชนิดนี้ แต่ทหารอังกฤษในอาณานิคมอินเดียกลับล่านก ทหารเรียกนกว่า *Serious* หรือ *cyrus* ชื่อวิทยาศาสตร์ *antigone*—ตั้งตามชื่อลูกสาวของเอดิปุสผู้แขวนคอตนเอง อาจเกี่ยวข้องกับผิวหนังเปลือยตรงศีรษะและลำคอ

นิเวศวิทยาและพฤติกรรม
---------------------

นกกระเรียนไทยไม่ใช่นกอพยพทางไกลเหมือนนกกระเรียนชนิดอื่น ๆ แต่ก็มีการอพยพเป็นระยะทางช่วงสั้น ๆ ในฤดูแล้งและฤดูฝน ประชากรนกกระเรียนที่มีการอพยพนั้นพบในเอเชียตะวันออกเฉียงใต้เท่านั้น นกกระเรียนที่จับคู่จะปกป้องอาณาเขตจากนกกระเรียนอื่นด้วยเสียงร้องกู่ร้องและการกางปีก นกที่ยังไม่จับคู่จะอยู่รวมกันเป็นฝูงหลากหลายขนาดจำนวนตั้งแต่ 1–430 ตัว ในพื้นที่กึ่งแห้งแล้ง คู่นกและลูกนกที่บินได้แล้วจะละทิ้งอาณาเขตในฤดูแล้งไปรวมฝูงกับนกที่ยังไม่ได้จับคู่ ในพื้นที่ชุ่มน้ำตลอดปี อย่างในรัฐอุตตรประเทศ คู่นกจะไม่ทิ้งอาณาเขต ฝูงนกกระเรียนที่ใหญ่ที่สุดอยู่ในพื้นที่ 29 ตารางกิโลเมตรของอุทยานแห่งชาติเกวลาเทวะ (Keoladeo) ซึ่งมีนกถึง 430 ตัว และจากพื้นที่ชุ่มน้ำในเขตอิฏาวา (Etawah) และไมนปุรี (Mainpuri) ในรัฐอุตตรประเทศ มีนกจำนวน 245–412 ตัว ฝูกนกที่มีสมาชิกเกิน 100 ตัวนั้นมีรายงานจากรัฐคุชราต และประเทศออสเตรเลียเป็นประจำ ในระหว่างฤดูผสมพันธุ์ นกที่จับคู่จะขับไล่นกกระเรียนที่ยังไม่จับคู่ออกจากพื้นที่ชุ่มน้ำบางแห่งและประชากรนกท้องถิ่นสามารถลดลงได้ ประชากรนกกระเรียนในอุทยานแห่งชาติเคียวลาเดียวเคยมีบันทึกว่าจากนกมากกว่า 400 ตัวในฤดูร้อนลดลงเหลือเพียง 20 ในระหว่างมรสุม

นกกระเรียนจะนอนในน้ำตื้น ๆ อาจเป็นเพราะจะได้ปลอดภัยจากสัตว์นักล่าบนพื้นดิน นกที่โตเต็มที่จะไม่ผลัดขนทุกปี แต่จะผลัดทุกสองถึงสามปี

### การกินอาหาร

นกกระเรียนกำลังหากินอยู่ริมบึงที่ภารตปุระ อินเดีย
นกกระเรียนไทยหากินในน้ำตื้น (ปกติน้ำลึกน้อยกว่า 30 เซนติเมตร) หรือในทุ่งหญ้า บ่อยครั้งพบนกกระเรียนแหย่ปากหากินในปลักโคลน มันเป็นสัตว์กินได้ทั้งพืชและสัตว์ เช่น แมลง (โดยเฉพาะตั๊กแตน) พืชน้ำ ปลา (อาจแค่เฉพาะในกรงเลี้ยง) กบ สัตว์น้ำที่มีเปลือกแข็ง และเมล็ดพืช บางครั้งก็เป็นสัตว์มีกระดูกสันหลังขนาดใหญ่ เช่น งูน้ำ (*Xenochrophis piscator*) มีบางกรณีที่พบได้ยากที่นกกระเรียนไทยกินไข่ของนกอื่น และเต่า ส่วนพืชก็อย่างเช่น พืชมีหัว หัวของพืชน้ำ หน่อหญ้า เมล็ดพืช และเมล็ดจากพืชที่เพาะปลูกอย่างถั่วลิสงและธัญพืชเช่นข้าว

### การเกี้ยวพาราสีและการผสมพันธุ์

นกกระเรียนไทยมีเสียงร้อง "แกร๋...แกร๋..." ดังเหมือนแตร ที่สร้างมาจากหลอดลมที่ยาวม้วนพันกันอยู่ในบริเวณสันอกซึ่งคล้ายกันกับนกกระเรียนชนิดอื่น การเกี้ยวพาราสีของนกกระเรียน จะแสดงออกโดยคู่นกอาจแสดงการกางปีก กระพือปีก ส่งเสียงร้องด้วยท่าทางที่สวยงามและพร้อมเพียงกันไปรอบ ๆ พื้นที่ รวมถึงการ "เต้นระบำ" ที่กระทำทั้งในและนอกฤดูผสมพันธุ์ ซึ่งประกอบไปด้วยการกระโดดช่วงสั้น ๆ กระดกศีรษะขึ้นลง ตบเท้า ไปรอบ ๆ คู่ของมัน นอกจากนี้การเต้นระบำยังเป็นการข่มขู่ขับไล่เมื่อรังหรือลูกนกตกอยู่ในอันตรายอีกด้วย นกกระเรียนไทยส่วนใหญ่ผสมพันธุ์ในฤดูมรสุมในประเทศอินเดีย (กรกฎาคมถึงตุลาคม) แม้ว่าอาจมีการวางไข่ครั้งที่ 2 และมีบันทึกว่านกกระเรียนผสมพันธุ์ได้ทั้งปี และในตอนต้นฤดูฝนในประเทศออสเตรเลีย 

หลอดลมยาวม้วนพันกันที่ใช้สร้างเสียงเรียกดังคล้ายแตร
ไข่ของนกกระเรียนไทย
นกกระเรียนสร้างรังขนาดใหญ่มีรูปร่างกลมแบนแบบง่าย ๆ จากต้นไม้จำพวกอ้อหรือกกและพืชต่าง ๆ ในหนองบึงหรือนาข้าว รังจะสร้างในน้ำตื้นโดยซ้อนทับไปบนกอกก กอข้าว หรือกอหญ้า เพื่อที่รังจะได้อยู่สูงจากระดับน้ำคล้ายกับเป็นเกาะเล็ก ๆ รังไม่มีสิ่งปกปิดมองเห็นได้ชัดเจนจากระยะไกล รังอาจมีเส้นผ่าศูนย์กลางมากกว่า 2 เมตรสูงเกือบ 1 เมตร คู่นกจะหวงแหนแหล่งทำรังมาก บ่อยครั้งที่จะกับมาซ่อมแซมและใช้รังเดิมถึง 5 ฤดูผสมพันธุ์ ในหนึ่งครอกจะมีไข่ 1-2 ใบ (น้อยครั้งที่จะเป็น 3 หรือ 4 ใบ) พ่อแม่นกจะผลัดเปลี่ยนกันทำหน้าที่ฟักไข่ ใช้เวลาฟักไข่ราว 31 วัน (ราว 27–35 วัน) ไข่นกกระเรียนไทยมีสีขาว (บางครั้งมีสีครีมแกมชมพูหรือสีเขียว) หนักประมาณ 240 กรัม พ่อแม่นกจะย้ายเปลือกไข่ออกจากรังหรือจะกลืนเปลือกไข่เข้าไปหลังลูกนกฟักเป็นตัว ลูกนกระเรียนจะมีขนอุยปกคลุมทั่วตัว ขนบริเวณหัวและคอมีสีน้ำตาลอมเหลือง ขนข้างอกและหลังด้านบนเป็นสีน้ำตาลเข้ม บริเวณอกและท้องเป็นสีขาว ลูกนกจะกินอาหารจากที่พ่อและแม่ป้อนในสองสามวันแรกและจะหากินเองหลังจากนั้นและจะตามพ่อแม่ไปหาอาหาร เมื่อเตือนภัย พ่อแม่นกจะร้อง "แคร่ร-รร" เสียงต่ำเพื่อส่งสัญญาณให้ลูกนกหยุดและนอนลง นกวัยอ่อนจะอยู่กับพ่อแม่มากกว่า 3 เดือน เชื่อกันว่านกกระเรียนจับคู่อยู่ด้วยกันตลอดชีวิต ถ้ามีตัวใดตัวหนึ่งตายลง นกที่เหลืออาจจับคู่กับนกตัวใหม่ได้ แต่นกกระเรียนเป็นนกที่จับคู่ยากมาก มันจะไม่ยอมจับคู่ใหม่จนกว่าจะพบคู่ที่พอใจ นอกจากนี้ยังมีรายงานการเปลี่ยนคู่บันทึกไว้

### ปัจจัยคุกคาม

ไข่ของนกกระเรียนไทยในรังถูกอีกาทำลายอยู่บ่อยครั้ง ในประเทศออสเตรเลีย สัตว์นักล่านกวัยอ่อนนั้นรวมถึงดิงโกและหมาจิ้งจอกแดง ขณะที่เหยี่ยวแดงมักจะกินไข่ การนำไข่ไปจากรังโดยเกษตรกร (เพื่อลดความเสียหายของพืชผล) หรือเด็ก ๆ (นำไปเล่น) หรือคนงานเร่ร่อนเพื่อนำไปทำอาหาร เป็นปัจจัยคุกคามต่อไข่นกกระเรียนที่สำคัญ ประมาณร้อยละ 31–42 ของไข่ในรังจะไม่สามารถฟักเป็นตัวได้จากเหตุผลข้างต้น ลูกนกจะเป็นเหยื่อของสัตว์นักล่าประมาณร้อยละ 8 แต่มากกว่าร้อยละ 30 ของลูกนกที่ตายนั้นไม่ทราบสาเหตุ อัตราการรอดตายตั้งแต่เป็นไข่จนถึงนกวัยอ่อนจะอยู่ประมาณร้อยละ 20 ในบริเวณที่เกษตรกรยินยอมให้นกอาศัยโดยไม่ได้ทำอันตรายต่อนกนั้น มีอัตราการรอดเท่า ๆ กันกับในพื้นที่ชุ่มน้ำ คู่นกที่ทำรังช้าในฤดูกาลมีโอกาสการเลี้ยงลูกนกให้รอดตายต่ำกว่าปกติ แต่ถ้าในอาณาเขตมีพื้นที่ชุ่มน้ำมากอัตราการรอดจะดีขึ้น

เรื่องโรคและปรสิตของนกกระเรียนไทยเป็นที่รู้น้อยมาก รวมถึงผลกระทบที่มีต่อนกป่า จากการศึกษาที่สวนสัตว์โรมระบุบว่านกทนต่อโรคระบาด ปรสิตภายในที่มีการระบุบก็มี พยาธิตัวแบน *Opisthorhis dendriticus* จากตับของนกในกรงเลี้ยงที่สวนสัตว์ลอนดอน และปรสิตหนอนตัวแบน (*Allopyge antigones*) จากนกในประเทศออสเตรเลีย นกกระเรียนไทยมีแมลงปรสิตเหมือนกับนกทั่ว ๆ ไป ชนิดที่มีการบันทึกไว้ก็มี *Heleonomus laveryi* และ *Esthiopterum indicum*

ในกรงเลี้ยง นกกระเรียนไทยมีอายุยาวถึง 42 ปี การตายของนกกระเรียนที่ยังไม่โตเต็มที่บ่อยครั้งเป็นผลจากการกระทำของมนุษย์ มีอุบัติเหตุกับนกกระเรียนที่เกิดจากสารพิษอย่างโมโนโครโตฟอส (monocrotophos) และดีลดริน (dieldrin) ในพื้นที่เกษตรกรรมบันทึกไว้ เท่าที่ทราบ มีนกที่โตเต็มที่บินชนสายไฟและโดนไฟดูดตาย ซึ่งมีอัตราการตายจากสาเหตุนี้ประมาณร้อยละ 1 ของประชากรนกในพื้นที่ต่อปี

การอนุรักษ์
-----------

นกกระเรียนปกติจะอยู่เป็นคู่หรือฝูงขนาดเล็ก
มีนกกระเรียนไทยเหลืออยู่ในธรรมชาติประมาณ 15,000–20,000 ตัวจากการประเมินในปี ค.ศ. 2009 ประชากรชนิดย่อย นกกระเรียนอินเดีย เหลือน้อยกว่า 10,000 ตัวแต่ก็ถือว่ายังดีกว่าอีก 2 ชนิดย่อยที่เหลือ อาจเป็นเพราะได้รับความเคารพและธรรมเนียมที่สืบทอดกันมาทำให้นกไม่ได้รับอันตราย และในหลาย ๆ พื้นที่ นกกระเรียนไม่เกรงกลัวมนุษย์ นกกระเรียนไทยเคยพบในประเทศปากีสถานแต่ยังไม่พบอีกเลยตั้งแต่ปลายคริสต์ทศวรรษ 1980 ประชากรนกกระเรียนในอินเดียมีการลดจำนวนลง จากการประมาณประชากรโดยรวมบนพื้นฐานของหลักฐานที่สะสมมาแสดงว่าประชากรในปี ค.ศ. 2000 ดีที่สุดคือร้อยละ 10 และเลวร้ายที่สุดคือร้อยละ 2.5 ของจำนวนทั้งหมดในปี ค.ศ. 1850 เกษตรกรหลายคนในอินเดียเชื่อว่านกกระเรียนนั้นเป็นตัวทำลายพืชผล โดยเฉพาะข้าว แม้ว่าจากการศึกษาแสดงว่าการจิกกินเมล็กข้าวโดยตรงนั้นมีการสูญเสียจำนวนน้อยกว่าร้อยละหนึ่งและการเหยียบย่ำทำให้สูญเสียเมล็ดประมาณ 0.4–15 กิโลกรัม ทัศนคติของเกษตรกรมีแนวโน้มเป็นบวกในเรื่องความเสียหายที่เกิดขึ้น และนี่เองเป็นการช่วยอนุรักษ์นกกระเรียนภายในพื้นที่เกษตรกรรม และการชดเชยความเสียหายความเสียหายแก่เกษตรกรตามความเป็นจริงอาจจะช่วยได้ ทุ่งนาอาจมีบทบาทที่สำหรับสำคัญในการช่วยอนุรักษ์นกชนิดนี้ เพราะพื้นที่ชุ่มน้ำตามธรรมชาตินั้นถูกคุกคามมากขึ้นด้วยกิจกรรมต่าง ๆ ของมนุษย์ ประชากรนกกระเรียนในประเทศออสเตรเลียมีประมาณ 5,000 ตัวและอาจเพิ่มขึ้นเรื่อย ๆ อย่างไรก็ตาม นกกระเรียนอินโดจีนกลับลดลงเป็นจำนวนมากจากสงครามและการเปลี่ยนแปลงที่อยู่อาศัย (เช่นการเกษตรแบบเร่งรัดและการระบายน้ำออกจากพื้นที่ชุ่มน้ำ) และเมื่อกลางคริสต์ศตวรรษที่ 20 นกกระเรียนอินโดจีนได้หายไปจากพื้นที่การจายพันธุ์ส่วนใหญ่ซึ่งครั้งหนึ่งเคยแผ่ไปถึงตอนใต้ของประเทศจีน มีประชากรเหลือประมาณ 1,500–2,000 ตัวกระจายตัวเป็นกลุ่มประชากรเล็ก ๆ ประชากรในประเทศฟิลิปปินส์นั้นรู้น้อยมากและสูญพันธุ์ไปในตอนปลายของคริสต์ทศวรรษ 1960

ฝูงนกกระเรียน ประกอบไปด้วยนกโตเต็มที่ 2 ตัวและนกวัยอ่อน 1 ตัว
นกกระเรียนไทยจัดอยู่ในสภาวะเสี่ยงต่อการสูญพันธุ์ในบัญชีแดงของสหภาพเพื่อการอนุรักษ์ธรรมชาติ และไซเตสจัดอยู่ในบัญชีอนุรักษ์ที่ 2 การคุกคามประกอบไปด้วยภัยคุกคามทำลายถิ่นที่อยู่หรือทำให้เสื่อมลง การล่าและดักจับ เช่นเดียวกับสิ่งแวดล้อมที่เป็นมลพิษ โรค และการแข่งขันในสปีชีส์ ผลของการผสมพันธุ์กันในเชื้อสายที่ใกล้เคียงกันมากในประชากรของประเทศออสเตรเลียยังต้องศึกษาต่อไป

นกกระเรียนไทยสูญพันธุ์ไปจากธรรมชาติแล้วในประเทศมาเลเซีย ฟิลิปปินส์ และไทย มีโครงการนำนกกระเรียนกลับสู่ธรรมชาติในประเทศไทยโดยนำนกมาจากประเทศกัมพูชา

### ประเทศไทย

นกกระเรียนไทยเป็นสัตว์ป่าสงวนหนึ่งใน 19 ชนิดตามพระราชบัญญัติสงวนและคุ้มครองสัตว์ป่า พ.ศ. 2535 สถานะภาพปัจจุบันจัดเป็นสูญพันธุ์ไปจากธรรมชาติแล้ว ประเทศไทยพบนกกระเรียนในธรรมชาติครั้งสุดท้ายในปี พ.ศ. 2511 ที่บริเวณชายแดนติดกับกัมพูชา

โดยในอดีต ปี พ.ศ. 2448 สมเด็จกรมพระยาดำรงราชานุภาพทรงบันทึกไว้ว่า ทรงพบเห็นฝูงนกกระเรียนไทยจำนวนนับพันนับหมื่นตัว ทำรังวางไข่ที่ทุ่งมะค่า และเมื่อปี พ.ศ. 2488 มีรายงานการพบเห็นฝูงนกกระเรียนไทยบินผ่านท้องฟ้าบริเวณจังหวัดเชียงรายและเชียงใหม่ นั่นนับเป็นการพบเห็นนกกระเรียนไทยบินรวมตัวเป็นฝูงครั้งสุดท้ายในประเทศไทย

ด้วยความร่วมมือระหว่างประเทศไทยกับมูลนิธิอนุรักษ์นกกระเรียนสากล (ICF) ได้ร่วมกันจัดทำโครงการนำนกกระเรียนคืนถิ่น (*G. a. sharpii*) โดยเริ่มต้นในปี พ.ศ. 2525 ในปี พ.ศ. 2527 มูลนิธิฯ ได้ส่งลูกนกกระเรียนมาจำนวน 6 ตัว แต่ตายไป 1 ตัว ในเดือนสิงหาคม พ.ศ. 2532 มูลนิธิฯ ได้ส่งลูกนกมาให้อีก 6 ตัว นกทั้งหมดนำมาเลี้ยงดูอยู่ที่ศูนย์เพาะเลี้ยงและขยายพันธุ์สัตว์ป่าบางพระ และเนื่องจากพ่อแม่พันธุ์มีน้อยเกินไป ทางโครงการต้องจัดหาเพิ่มจากแหล่งอื่นอีก ต่อมาสวนสัตว์โคราชได้ลูกนกมาจากการได้รับบริจาคจากประชาชนในบริเวณชายแดนไทย ลาว และกัมพูชา ระหว่างปี พ.ศ. 2532-2540 จำนวนหลายตัว ทางโครงการจึงได้มีการติดต่อกับสวนสัตว์เพื่อแลกเปลี่ยนประสบการณ์ระหว่างกัน

สวนสัตว์โคราชจัดเป็นสถานที่เพาะขยายพันธุ์นกกระเรียนที่ใหญ่ที่สุดในประเทศไทย โดยได้เริ่มขยายพันธุ์ทั้งแบบธรรมชาติและการผสมเทียม มาตั้งแต่ปี พ.ศ. 2540 จนถึงปัจจุบัน จากประชากรเริ่มต้นจำนวน 26 ตัว จนถึงเดือนมิถุนายน พ.ศ. 2552 มีลูกนกที่เกิดมารวม 100 ตัว ขณะที่สวนสัตว์เปิดเขาเขียว และสถานีเพาะเลี้ยงนกน้ำบางพระ สามารถขยายพันธุ์ได้อีกไม่ต่ำกว่า 50 ตัว ทางสวนสัตว์จึงมีโครงการปล่อยนกกระเรียนกลับคืนสู่ธรรมชาติใน 6 แหล่งด้วยกันคือ เขตห้ามล่าสัตว์ป่าบึงโขงหลง เขตห้ามล่าสัตว์ป่าบงคาย เขตห้ามล่าสัตว์ป่าบึงบอระเพ็ด เขตห้ามล่าสัตว์ป่าห้วยตลาดและห้วยจระเข้มาก เขตห้ามล่าสัตว์ป่าบางพระ เขตห้ามล่าสัตว์ป่าอ่างเก็บน้ำสนามบิน และ เขตรักษาพันธุ์สัตว์ป่าภูเขียว ซึ่งในอดีต ประเทศไทยเคยปล่อยนกกระเรียนสามตัวกลับสู่ธรรมชาติที่ทุ่งกะมังในปี พ.ศ. 2540 แต่ไม่ประสบผลสำเร็จ

ปี พ.ศ. 2554 ระหว่างเดือนมีนาคมถึงเดือนพฤษภาคม คณะทำงานโครงการทดลองปล่อยนกกระเรียนพันธุ์ไทยคืนสู่พื้นที่ชุ่มน้ำธรรมชาติ (ประเทศไทย) และสวนสัตว์นครราชสีมาได้มีการทดลองปล่อยนกกระเรียนไทย อายุ 5–8 เดือน จำนวน 10 ตัว กลับคืนสู่ธรรมชาติที่บริเวณอ่างเก็บน้ำห้วยจระเข้มาก อำเภอเมือง จังหวัดบุรีรัมย์ จากการติดตามพบว่านกกระเรียนดังกล่าวสามารถดำรงชีวิตอยู่ในธรรมชาติได้ตามปกติ ในปีถัดมา ได้ปล่อยนกกระเรียนไทยกลับคืนสู่ธรรมชาติอีกครั้ง จำนวน 9 ตัว ที่อ่างเก็บน้ำสนามบิน อำเภอประโคนชัย จังหวัดบุรีรัมย์ เมื่อถึงปี พ.ศ. 2562 มีการปล่อยนกกระเรียนไทยคืนสู่พื้นที่ธรรมชาติแล้วถึง 105 ตัว สามารถมีชีวิตรอดในธรรมชาติ 71 ตัว และมีลูกนกเกิดในธรรมชาติไม่น้อยกว่า 15 ตัว

นกกระเรียนในวัฒนธรรม
--------------------

*The Floating Feather* : วาดโดยแม็ลคียอร์ โดนเดอกุเตอร์ (Melchior d'Hondecoeter) (ราวปี ค.ศ. 1680) นกในโรงเลี้ยงสัตว์ของสมเด็จพระเจ้าวิลเลียมที่ 3 แห่งอังกฤษที่พระราชวังแฮ็ตโล (Het Loo Palace) มีนกกระเรียนไทยอยู่ในฉากหลัง
นกกระเรียนไทยเป็นที่เคารพในประเทศอินเดียและมีตำนานที่ว่ามหาฤๅษีวาลมีกิ (Valmiki) ได้สาปแช่งผู้ที่ฆ่านกกระเรียนและได้แรงบันดาลใจจากนกกระเรียนในการเขียนมหากาพย์รามายณะ นกกระเรียนยังเป็นคู่แข่งของนกยูงอินเดียในการคัดเลือกนกที่จะเป็นนกประจำชาติอินเดีย ในชนเผ่าโคนที (Gondi) ซึ่งสักการะพระเจ้า 5 พระองค์ถือว่านกกระเรียนเป็นสัตว์ศักดิ์สิทธิ์ เนื้อนกกระเรียนถือว่าเป็นอาหารต้องห้ามในคัมภีร์ฮินดูโบราณ เป็นที่เชื่อกันอย่างกว้างขวางว่านกกระเรียนจะมีคู่เพียงตัวเดียวตลอดชีวิต ถ้าเกิดตัวใดตัวหนึ่งตายลง อีกตัวหนึ่งจะตรอมใจตายตาม นกกระเรียนเป็นสัญลักษณ์คุณงามความดีศีลธรรมในชีวิตแต่งงานและในรัฐคุชราตมีประเพณีให้คู่แต่งงานใหม่ดูคู่นกกระเรียนเป็นตัวอย่าง ในที่ราบน้ำท่วมขังของแม่น้ำคงคา ได้มีการสังเกตการทางชีววิทยาของนกกระเรียนโดยจักรพรรดิโมกุล จาฮันกีร์ (Jahangir) ประมาณช่วงปี ค.ศ. 1607 เขาบันทึกว่านกกระเรียนวางไข่สองใบห่างกัน 48 ชั่วโมงและใช้เวลาฟัก 34 วัน

ภาพวาดโดยโยฮันน์ มิชาเอล เซลิจมันน์ (Johann Michael Seligmann) ตีพิมพ์ในช่วงปี ค.ศ. 1749-1776 ในงานของจอร์จ เอ็ดเวิดส์ (George Edwards)
แม้ว่านกจะเป็นที่เคารพและได้รับการปกป้องจากชาวอินเดีย แต่นกกระเรียนยังคงถูกล่าในช่วงที่อินเดียเป็นอาณานิคม มีบันทึกว่าการฆ่านกจะทำให้คู่ของมันแผดเสียงไปหลายวัน และเชื่อกันว่าหลังจากนั้นมันจะตรอมใจตายตามคู่ไป แม้แต่ในคู่มือการล่านกเพื่อการกีฬายังไม่เห็นด้วยที่จะยิงนกชนิดนี้ ตามที่นักสัตววิทยาชาวอังกฤษในคริสต์ศตวรรษที่ 19 ทอมัส ซี. เจอร์ดอน (Thomas C. Jerdon) กล่าวไว้ว่า นกวัยอ่อนกินอร่อย ขณะที่นกโตเต็มที่ "ไร้ค่าที่จะวางบนโต๊ะ" ไข่ของนกกระเรียนไทยใช้ในการรักษาแบบพื้นบ้านในบางส่วนของประเทศอินเดีย

ในสมัยก่อน บ่อยครั้งที่นกวัยอ่อนจะโดนจับและนำไปเลี้ยงไว้ในโรงเลี้ยงสัตว์ทั้งในประเทศอินเดียและทวีปยุโรป มีการขยายพันธุ์สำเร็จในกรงเลี้ยงในช่วงตอนต้นของคริสต์ทศวรรษ 1600 โดยจักรพรรดิจาฮันกีร์ และในยุโรปและในสหรัฐอเมริกาในตอนต้นของคริสต์ทศวรรษ 1930

> ... นกวัยอ่อนเลี้ยงง่ายด้วยการป้อนอาหารด้วยมือ นกจะเชื่องและติดคนป้อนอาหารมากโดยเดินตามอย่างกับสุนัข มันเป็นนกที่ตลกมากด้วยท่าเต้นที่พิสดารและแสดงท่าทางน่าตลกขบขัน ซึ่งคุ้มค่าที่จะเลี้ยงไว้ นกกระเรียนตัวหนึ่งที่ฉันเลี้ยง เมื่อให้ขนมปังกับนมแก่มัน มันจะนำขนมปังออกจากนมและล้างในอ่างน้ำของมันก่อนจะกินเข้าไป นกตัวนี้นำมาจากพระราชวังที่ลัคเนา (Lucknow) ซึ่งมันจะดุร้ายกับคนแปลกหน้าและสุนัขมาก โดยเฉพาะถ้าพวกเขามีท่าทีกลัวมัน มันส่งเสียงดังหนวกหูมากซึ่งเป็นข้อเสียเพียงข้อเดียวของมัน
> 
> — Irby, 1861

เครื่องบินใบพัด 14 ที่นั่งของอินเดียได้รับการตั้งชื่อตามนกกระเรียนนี้ว่า Saras

ในประเทศไทย เรื่องของนกกระเรียนปรากฏอยู่ใน "เล่าเรื่องกรุงสยาม" ของสังฆราชปาเลอกัวซ์ และ "ลานนกกระเรียน "ของสมเด็จฯ กรมพระยาดำรงราชานุภาพ นอกจากนั้นยังปรากฏอยู่ในกาพย์ห่อโคลงประพาสธารทองแดงของเจ้าฟ้าธรรมาธิเบศร์ดังนี้

|  |  |
| --- | --- |
| ***นกกระเรียน**เวียนว่ายน้ำ* | *เลงแล* |
| *ลงย่องร้องแกร๋แกร๋* | *แจ่มจ้า* |
| *ริมทุ่งกระทุงลอยแพ* | *ลงล่อง* |
| *บินกลาดกลุ้มท้องฟ้าร่อนร้อง* | *เหลือหลาย* |

เชิงอรรถ
--------

1. ↑  Meine & Archibald (1996) p. 126
2. ↑  Johnsgard (1983) p. 239
3. ↑  Flower (1938) บันทึกเพียงแค่ 26 ปีสำหรับนกเลี้ยง

อ้างอิง
-------

1. 1 2 3 4 5  BirdLife International (2016). "*Antigone antigone*". *IUCN Red List of Threatened Species*. **2016**: e.T22692064A93335364. doi:10.2305/IUCN.UK.2016-3.RLTS.T22692064A93335364.en. สืบค้นเมื่อ 20 February 2022.
2. ↑  Blanford, W.T (1896). "A note on the two sarus cranes of the Indian region". *Ibis*. **2**: 135–136.
3. 1 2  Wood, T.C. & Krajewsky, C. (1996). "Mitochondrial DNA sequence variation among the subspecies of Sarus Crane (*Grus antigone*)" (PDF). *The Auk*. **113** (3): 655–663. คลังข้อมูลเก่าเก็บจากแหล่งเดิม (PDF)เมื่อ 2008-10-15. สืบค้นเมื่อ 2010-04-16.`{{cite journal}}`: CS1 maint: multiple names: authors list (ลิงก์)
4. ↑  Vyas, Rakesh (2002). "Status of Sarus Crane *Grus antigone antigone* in Rajasthan and its ecological requirements" (PDF). *Zoos' Print Journal*. **17** (2): 691–695.
5. 1 2  Rasmussen, PC & JC Anderton (2005). *Birds of South Asia: The Ripley Guide*. Vol. 2. Smithsonian Institution and Lynx Edicions. pp. 138–139.
6. 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13  Johnsgard, Paul A. (1983). Cranes of the world. Indiana University Press, Bloomington. ISBN 0-253-11255-9.
7. 1 2 3 4 5 6  Jones, Kenneth L.; Barzen, Jeb A.; Ashley, Mary V. (2005). "Geographical partitioning of microsatellite variation in the sarus crane". *Animal Conservation*. **8** (1): 1–8. doi:10.1017/S1367943004001842. S2CID 85570749.
8. ↑  Azam, Mirza Mohammad & Chaudhry M. Shafique (2005). "Birdlife in Nagarparkar, district Tharparkar, Sindh" (PDF). *Rec. Zool. Surv. Pakistan*. **16**: 26–32.[*ลิงก์เสีย*]
9. ↑  Choudhury, A. (1998). "Mammals, birds and reptiles of Dibru-Saikhowa Sanctuary, Assam, India". *Oryx*. **32** (3): 192–200. doi:10.1017/S0030605300029951.
10. 1 2 3 4 5  Sundar, K.S.G.; Kaur, J.; Choudhury, BC (2000). "Distribution, demography and conservation status of the Indian Sarus Crane (*Grus a. antigone*) in India". *Journal of the Bombay Natural History Society*. **97** (3): 319–339.
11. 1 2 3 4 5 6 7 8  Sundar, KSG; Choudhury, BC (2003). "The Indian Sarus Crane *Grus a. antigone*: a literature review". *Journal of Ecological Society*. **16**: 16–41.
12. 1 2  Archibald, G.W.; Sundar, KSG; Barzen, J. (2003). "A review of the three subspecies of Sarus Cranes *Grus antigone*". *J. Ecol. Soc*. **16**: 5–15.
13. ↑  Marchant, S.; Higgins, P.J. (1993). *Handbook of Australian, New Zealand & Antarctic birds*. Oxford University Press, Melbourne.
14. ↑  Vigne, GT (1842). *Travels in Kashmir, Ladak, Iskardo. Vol. 2*. Henry Colburn,London.
15. ↑  Sundar, KSG (2009). "Are rice paddies suboptimal breeding habitat for Sarus Cranes in Uttar Pradesh, India?". *The Condor*. **111** (4): 611–623. doi:10.1525/cond.2009.080032.
16. 1 2  Borad, C.K.; Mukherjee, A.; Parasharya, B.M. (2001). "Nest site selection by the Indian sarus crane in the paddy crop agrosystem". *Biological Conservation*. **98** (1): 89–96. doi:10.1016/s0006-3207(00)00145-2.
17. ↑  Sundar, KSG; Choudhury, BC (2006). "Conservation of the Sarus Crane *Grus antigone* in Uttar Pradesh, India". *J. Bombay Nat. Hist. Soc*. **103** (2–3): 182–190.
18. ↑  Gmelin, JF (1788). Systema Naturae. 1 (13 ed.). p. 622.
19. ↑  Blyth, Edward (1881). The natural history of the cranes. R H Porter. pp. 45–51.
20. 1 2 3  Sarus Crane Birding in India and South Asia
21. ↑  Meine, Curt D. and George W. Archibald (Eds) (1996). *The cranes: Status survey and conservation action plan*. IUCN, Gland, Switzerland, and Cambridge, U.K. ISBN 2831703263.
22. ↑  หนังสือธรรมชาตินานาสัตว์ เล่ม 2 นายแพทย์ บุญส่ง เลขะกุล
23. ↑  Yule, Henry, Sir. (1903). Hobson-Jobson: A glossary of colloquial Anglo-Indian words and phrases, and of kindred terms, etymological, historical, geographical and discursive. New ed. edited by William Crooke, B.A.. J. Murray, London.
24. ↑  Stocqueler, JH (1848). The Oriental Interpreter. C. Cox, London.
25. ↑  Livesey,TR (1937). "Sarus flocks". *J. Bombay Nat. Hist. Soc*. **39** (2): 420–421.
26. ↑  Prasad, SN; NK Ramachandran; HS Das & DF Singh (1993). "Sarus congregation in Uttar Pradesh". *Newsletter for Birdwatchers*. **33** (4): 68.`{{cite journal}}`: CS1 maint: multiple names: authors list (ลิงก์)
27. 1 2 3  Ramachandran, NK; Vijayan, VS (1994). "Distribution and general ecology of the Sarus Crane (*Grus antigone*) in Keoladeo National Park, Bharatpur, Rajasthan". *J. Bombay Nat. Hist. Soc*. **91** (2): 211–223.
28. ↑  Acharya,Hari Narayan G (1936). "Sarus flocks". *J. Bombay Nat. Hist. Soc*. **38** (4): 831.
29. ↑  Hartert, Ernst & F Young (1928). "Some observations on a pair of Sarus Cranes at Tring". *Novitates Zoologicae*. **34**: 75–76.
30. ↑  Law,SC (1930). "Fish-eating habit of the Sarus Crane (*Antigone antigone*)". *J. Bombay Nat. Hist. Soc*. **34** (2): 582–583.
31. ↑  Sundar, KSG (2000). "Eggs in the diet of the Sarus Crane *Grus antigone* (Linn.)". *J. Bombay Nat. Hist. Soc*. **97** (3): 428–429.
32. ↑  Chauhan, R; Andrews, Harry (2006). "Black-necked Stork *Ephippiorhynchus asiaticus* and Sarus Crane *Grus antigone* depredating eggs of the three-striped roofed turtle *Kachuga dhongoka*". *Forktail*. **22**: 174–175.
33. ↑  Fitch, WT (1999). "Acoustic exaggeration of size in birds via tracheal elongation: comparative and theoretical analyses" (PDF). *J. Zool. Lond*. **248**: 31–48. doi:10.1111/j.1469-7998.1999.tb01020.x.
34. ↑  Mukherjee, A. (2002). "Observations on the mating behaviour of the Indian Sarus Crane *Grus antigone* in the wild". *J. Bombay Nat. Hist. Soc*. **99** (1): 108–113.
35. ↑  Whistler, Hugh (1949). Popular Handbook Of Indian Birds. 4th edition. Gurney and Jackson, London. หน้า 446–447.
36. 1 2  Walkinshaw, Lawrence H. (1947). "Some nesting records of the sarus crane in North American zoological parks" (PDF). *The Auk*. **64** (4): 602–615. คลังข้อมูลเก่าเก็บจากแหล่งเดิม (PDF)เมื่อ 2011-06-07. สืบค้นเมื่อ 2010-04-16.
37. 1 2  Mukherjee, A; Soni, V.C.; Parasharya, C.K. Borad B.M. (December 2000). "Nest and eggs of Sarus Crane (*Grus antigone antigone* Linn.)" (PDF). *Zoos' Print Journal*. **15** (12): 375–385.
38. 1 2  Sundar, KSG & BC Choudhury (2005). "Effect of incubating adult sex and clutch size on egg orientation in Sarus Cranes *Grus antigone*" (PDF). *Forktail*. **21**: 179–181. คลังข้อมูลเก่าเก็บจากแหล่งเดิม (PDF)เมื่อ 2008-10-11. สืบค้นเมื่อ 2010-04-16.
39. ↑  Ricklefs RE, DF Bruning \* G W Archibald. "Growth rates of cranes reared in captivity" (PDF). *The Auk*. **103** (1): 125–134. คลังข้อมูลเก่าเก็บจากแหล่งเดิม (PDF)เมื่อ 2010-06-09. สืบค้นเมื่อ 2010-04-16.
40. 1 2  มิ่งขวัญ วัตพนาศรัย, **นกกระเรียนคืนถิ่น**, Advanced Thailand Geographic ฉบับที่ 136 พ.ศ. 2555, ISSN 0859-5356
41. 1 2  Sundar, K.S.G.; Choudhury, B.C. (2003). "Nest sanitation in Sarus Cranes *Grus antigone* in Uttar Pradesh, India" (PDF). *Forktail*. **19**: 144–146. คลังข้อมูลเก่าเก็บจากแหล่งเดิม (PDF)เมื่อ 11 October 2008.
42. ↑  นกกระเรียนในประเทศไทย เก็บถาวร 2010-07-13 ที่ เวย์แบ็กแมชชีน สถานีเพาะเลี้ยงนกน้ำบางพระ อ.ศรีราชา จังหวัดชลบุรี ส่วนอนุรักษ์สัตว์ป่า สำนักอนุรักษ์ทรัพยากรธรรมชาติ กรมป่าไม้, bknowledge.org
43. ↑  Ali, S (1957). "Notes on the Sarus Crane". *J. Bombay Nat. Hist. Soc*. **55** (1): 166–168.
44. 1 2  นกกระเรียน[*ลิงก์เสีย*] สัตวแพทย์ มหาวิทยาลัยขอนแก่น
45. ↑  Sundar, KSG (2005). "Observations of mate change and other aspects of pair-bond in the Sarus Crane *Grus antigone*". *J. Bombay Nat. Hist. Soc*. **102** (1): 109–112.
46. 1 2  Sundar, KSG (2009). "Are rice paddies suboptimal breeding habitat for Sarus Cranes in Uttar Pradesh, India?". *The Condor*. **111** (4): 611–623.
47. 1 2  Kaur, J.; Choudhury, B.C.; Choudhury, B.C. (2008). "Conservation of the vulnerable Sarus Crane *Grus antigone antigone* in Kota, Rajasthan, India: a case study of community involvement". *Oryx*. **42** (3): 452–455. doi:10.1017/S0030605308000215.
48. 1 2  Mukherjee, A; C. K. Borad & B. M. Parasharya (2002). "Breeding performance of the Indian sarus crane in the agricultural landscape of western India". *Biological Conservation*. **105** (2): 263–269. doi:10.1016/S0006-3207(01)00186-0.
49. ↑  Kaur J & Choudhury, BC (2005). "Predation by Marsh Harrier *Circus aeruginosus* on chick of Sarus Crane *Grus antigone antigone* in Kota, Rajasthan". *Journal of the Bombay Natural History Society*. **102** (1): 102.
50. ↑  Borad, CK; Mukherjee, Aeshita; Parasharya, BM & S.B. Patel (2002). "Breeding performance of Indian Sarus Crane *Grus antigone* antigone in the paddy crop agroecosystem". *Biodiversity and Conservation*. **11** (5): 795–805. doi:10.1023/A:1015367406200.
51. ↑  Ambrosioni P & Cremisini ZE (1948). "Epizoozia de carbonchi ematico negli animali del giardino zoologico di Roma". *Clin. Vet.* (ภาษาอิตาลี). **71**: 143–151.
52. ↑  Lal, Mukund Behari (1939). "Studies in Helminthology-Trematode parasites of birds". *Proceedings of the Indian Academy of Sciences. Section B*. **10** (2): 111–200.
53. ↑  Johnston, SJ (1913). "On some Queensland trematodes, with anatomical observations and descriptions of new species and genera". *Quarterly Journal of Microscopical Science*. **59**: 361–400.
54. ↑  Tandan, BK. "The genus *Esthiopterum* (Phthiraptera: Ischnocera)" (PDF). *J. Ent. (B)*. **42** (1): 85–101.
55. ↑  Flower, M.S.S. (1938). "The duration of life in animals - IV. Birds: special notes by orders and families". *Proc. Zool. Soc. London*: 195–235.
56. ↑  Ricklefs, R. E. (2000). "Intrinsic aging-related mortality in birds" (PDF). *J. Avian Biol*. **31**: 103–111. doi:10.1034/j.1600-048X.2000.210201.x.
57. ↑  Pain, D.J. Gargi, R. Cunningham, A.A. Jones, A. Prakash, V. (2004). "Mortality of globally threatened Sarus cranes *Grus antigone* from monocrotophos poisoning in India". *Science of the Total Environment*. **326** (1–3): 55–61. doi:10.1016/j.scitotenv.2003.12.004. PMID 15142765.`{{cite journal}}`: CS1 maint: multiple names: authors list (ลิงก์)
58. ↑  Muralidharan, S. (1993). "Aldrin poisoning of Sarus cranes (*Grus antigone*) and a few granivorous birds in Keoladeo National Park, Bharatpur, India". *Ecotoxicology*. **2** (3): 196–202. doi:10.1007/BF00116424.
59. ↑  Sundar, KSG & BC Choudhury (2005). "Mortality of sarus cranes (*Grus antigone*) due to electricity wires in Uttar Pradesh, India". *Environmental Conservation*. **32**: 260–269. doi:10.1017/S0376892905002341.
60. ↑  BirdLife International (2001). *Threatened birds of Asia: the BirdLife International Red Data Book* (PDF). BirdLife International, Cambridge, UK. ISBN 0946888426. คลังข้อมูลเก่าเก็บจากแหล่งเดิม (PDF)เมื่อ 2016-02-10. สืบค้นเมื่อ 2010-04-16.
61. ↑  Borad, C.K.; Mukherjee, A.; Parasharya, B.M. (2001). "Damage potential of Indian sarus crane in paddy crop agroecosystem in Kheda district Gujarat, India". *Agriculture, Ecosystems and Environment*. **86** (2): 211–215. doi:10.1016/S0167-8809(00)00275-9.
62. ↑  Sundar, KSG (2009). "Are rice paddies suboptimal breeding habitat for Sarus Cranes in Uttar Pradesh, India?". *The Condor*. **111** (4): 611–623. doi:10.1525/cond.2009.080032.
63. ↑  นกกระเรียน เก็บถาวร 2010-03-23 ที่ เวย์แบ็กแมชชีน แฟ้มสัตว์โลก โลกสีเขียว
64. ↑  Tanee T, Chaveerach A, Anuniwat A, Tanomtong A, Pinthong K, Sudmoon R & P. Mokkamul (2009). "Molecular Analysis for Genetic Diversity and Distance of Introduced *Grus antigone sharpii* L. to Thailand" (PDF). *Pakistan Journal of Biological Sciences*. **12** (2): 163–167. doi:10.3923/pjbs.2009.163.167. PMID 19579938.`{{cite journal}}`: CS1 maint: multiple names: authors list (ลิงก์)[*ลิงก์เสีย*]
65. ↑  นกกระเรียนไทย ฐานข้อมูลชนิดพันธุ์ที่ถูกคุกคามในประเทศไทย
66. 1 2  นกกระเรียน ชีวิตในตำนาน[*ลิงก์เสีย*] สารคดี
67. ↑  หน้า 122-129, *โฮป : ความหวังบนลานนกกระเรียน* โดย พงษ์ชัย มูลสาร. **นิตยสารเนชั่นแนลจีโอกราฟิก ฉบับภาษาไทย** ฉบับที่ 173: ธันวาคม 2558
68. ↑  พรทิพย์ อังคปรีชาเศรษฐ์ นกกระเรียนคืนถิ่น[*ลิงก์เสีย*] สถาบันวิจัยวิทยาศาสตร์และเทคโนโลยีแห่งประเทศไทย
69. ↑  โครงการนกกระเรียนคืนถิ่น เก็บถาวร 2009-10-23 ที่ เวย์แบ็กแมชชีน บุบผา อ่ำเกตุ
70. ↑  "นกกระเรียนไทย"ที่สวนสัตว์ดุสิตขยายพันธุ์สำเร็จ ไทยรัฐ วันศุกร์ที่ 15 พฤษภาคม พ.ศ. 2552
71. ↑  กษมา หิรัณยรัชต์. ฉลองนกกระเรียนตัวที่ 100 พันธุ์ไทยแท้-แท้ ที่โคราช. มติชนรายวัน ฉบับวันที่ 18 มิถุนายน 2552 หน้า 21
72. ↑  เตรียมปล่อย "กระเรียนไทย"ใกล้สูญพันธุ์ สู่ธรรมชาติที่บุรีรัมย์อีก 9 ตัว เก็บถาวร 2016-02-01 ที่ เวย์แบ็กแมชชีน, ASTVผู้จัดการออนไลน์, 27 มีนาคม 2555
73. ↑  องค์การสวนสัตว์เปิดศูนย์อนุรักษ์นกกระเรียนพันธุ์ไทย แหล่งเรียนรู้ใหม่บุรีรัมย์, ไทยโพสต์, 05 สิงหาคม พ.ศ. 2562
74. ↑  เปิดแหล่งเรียนรู้ "นกกระเรียนพันธุ์ไทย" ท่องเที่ยวเชิงนิเวศ, Thai PBS, 5 สิงหาคม 2562
75. ↑  Leslie, J. (1998). "A bird bereaved: The identity and significance of Valmiki's kraunca". *Journal of Indian Philosophy*. **26** (5): 455–487. doi:10.1023/A:1004335910775.
76. ↑  Hammer, Niels (2009). "Why Sārus Cranes epitomize Karuṇarasa in the Rāmāyaṇa". *Journal of the Royal Asiatic Society*. **19**: 187–211. doi:10.1017/S1356186308009334.
77. ↑  Sundar, KS Gopi (2006). "Conservation of the Sarus Crane *Grus antigone* in Uttar Pradesh, India". *J. Bombay Nat. Hist. Soc*. **103** (2–3): 182–190.
78. ↑  Russell, RV (1916). *The tribes and castes of the Central Provinces of India. Volume 3*. Macmillan and Co. London. p. 66.
79. ↑  *The Sacred Laws of the Aryas. Parts 1 and 2*. แปลโดย Bühler, Georg. New York: The Christian Literature Company. 1898. p. 64. LCCN 32034301.
80. ↑  Finn, F (1915). *Indian sporting birds*. Francis Edwards, London. pp. 117–120.
81. ↑  Jerdon, TC (1864). *Birds of India*. Vol. 3. George Wyman & Co, Calcutta.
82. ↑  Kaur, J & BC Choudhury (2003). "Stealing of Sarus crane eggs". *Current Science*. **85** (11): 1515–1516.
83. ↑  Ali, S (1927). "The Moghul emperors of India as naturalists and sportsmen. Part 2". *J. Bombay Nat. Hist. Soc*. **32** (1): 34–63.
84. ↑  Rothschild D (1930). "Sarus crane breeding at Tring". *Bull. Brit. Orn. Club*. **50**: 57–68.
85. ↑  Irby,LH (1861). "Notes on birds observed in Oudh and Kumaon". *Ibis*. **3** (2): 217–251. doi:10.1111/j.1474-919X.1861.tb07456.x.
86. ↑  Norris, Guy (2005). "India works to overcome Saras design glitches". *Flight International*. **168** (5006): 28.
87. ↑  Mishra, Bibhu Ranjan (16 November 2009). "After IAF, Indian Posts shows interest for NAL Saras". *Business Standard*. สืบค้นเมื่อ 13 January 2010.

แหล่งที่มาอื่น
--------------

* Matthiessen, Peter & Bateman, Robert (2001). *The Birds of Heaven: Travels with Cranes*. North Point Press, New York. ISBN 0-374-19944-2
* Weitzman, Martin L. (1993). "What to preserve? An application of diversity theory to crane conservation". *The Quarterly Journal of Economics*. **108** (1): 157–183. doi:10.2307/2118499. ISSN 0033-5533. JSTOR 2118499.
* Haigh, J. C. & Holt, P. E. (1976). "The use of the anaesthetic "CT1341" in a Sarus crane". *Can Vet J*. **17** (11): 291–292. PMC 1697384. PMID 974983.
* Duan, W. & Fuerst, P. A. (2001). "Isolation of a sex-Linked DNA sequence in cranes". *Journal of Heredity*. **92** (5): 392–397. doi:10.1093/jhered/92.5.392. PMID 11773245.
* Menon, G. K.; R. V. Shah & M. B. Jani (1980). "Observations on integumentary modifications and feathering on head and neck of the Sarus Crane, *Grus antigone antigone*". *Pavo*. **18**: 10–16.
* Sundar, K. S. G. (2006). "Flock size, density and habitat selection of four large waterbirds species in an agricultural landscape in Uttar Pradesh, India: implications for management". *Waterbirds*. **29** (3): 365–374. doi:10.1675/1524-4695(2006)29[365:fsdahs]2.0.co;2. S2CID 198154724.

แหล่งข้อมูลอื่น
---------------


วิกิมีเดียคอมมอนส์มีสื่อที่เกี่ยวข้องกับ **นกกระเรียนไทย**

วิกิสปีชีส์มีข้อมูลภาษาอังกฤษเกี่ยวกับ ***นกกระเรียนไทย***

* International Crane Foundation: Sarus Crane, *Grus antigone*. Retrieved 22 February 2007.
* USGS Northern Prairie Wildlife Research Center: The Cranes Status Survey and Conservation Action Plan: Sarus Crane (*Grus antigone*). Retrieved 22 February 2007.
* Sarus Crane (International Crane Foundation)
* International Crane Foundation (literature)
* Sarus Crane (*Grus antigone*) from *Cranes of the World* (1983) by Paul Johnsgard
* Arkive

| * ด
* ค
* ก
สปีชีส์ของนกกระเรียนตามสกุล |
| --- |
| อาณาจักร Animalia **·**  ไฟลัม Chordata **·**  ชั้น Aves **·**  อันดับ Gruiformes **·**  วงศ์ Gruidae |
| Gruinae(นกกระเรียนทั่วไป) | 

|  |  |
| --- | --- |
| *Grus* | นกกระเรียนยุโรป (*G. grus*) **·**  นกกระเรียนเนินทราย (*G. canadensis*) **·**  นกกระเรียนกู่ (*G. americana*) **·**  นกกระเรียนไทย (*G. antigone*) **·**  นกกระเรียนออสเตรเลีย (*G. rubicunda*) **·**  นกกระเรียนไซบีเรีย (*G. leucogeranus*) **·**  นกกระเรียนคอขาว (*G. vipio*) **·**  นกกระเรียนหมวกขาว (*G. monacha*) **·**  นกกระเรียนคอดำ (*G. nigricollis*) **·**  นกกระเรียนมงกุฎแดง (*G. japonensis*) |
| *Anthropoides* | นกกระเรียนฟ้า (*A. paradisea*) **·**  นกกระเรียนเล็ก (*A. virgo*) |
| *Bugeranus* | นกกระเรียนเหนียงคอยาว (*B. carunculatus*) |

 |
| Balearicinae(นกกระเรียนหัวมงกุฎ) | 

|  |  |
| --- | --- |
| *Balearica* | นกกระเรียนมงกุฎดำ (*B. pavonina*) **·**  นกกระเรียนมงกุฎเทา (*B. regulorum*) |

 |
| **หมวดหมู่** |

| * ด
* ค
* ก
สัตว์ป่าสงวนของไทย |
| --- |
| ปัจจุบัน | 
* กระซู่
* กวางผา
* กูปรี
* เก้งหม้อ
* ควายป่า
* พะยูน
* แมวลายหินอ่อน
* แรด
* ละองละมั่ง
* เลียงผา
* วาฬบรูด้า
* วาฬโอมูระ
* สมเสร็จ
* สมัน
* นกกระเรียน
* นกเจ้าฟ้าหญิงสิรินธร
* นกแต้วแร้วท้องดำ
* เต่ามะเฟือง
* ปลาฉลามวาฬ
* นกชนหิน

 |
| อดีต | 
* เนื้อทราย

 |

| การแยกแยะหน่วยอนุกรมวิธาน |
| --- |
| *Antigone antigone* | 
* Wikidata: Q28114126
* Wikispecies: Antigone antigone
* Avibase: 8D891DB7520688E0
* BirdLife: 22692064
* BOLD: 857551
* eBird: sarcra1
* EoL: 45510671
* Fossilworks: 368178
* GBIF: 9606460
* iNaturalist: 508056
* NBN: NHMSYS0021270741
* NCBI: 2717063
* WoRMS: 1459975
* Xeno-canto: Antigone-antigone

 |
| *Grus antigone* | 
* Wikidata: Q333166
* ADW: Grus\_antigone
* ARKive: grus-antigone
* BirdLife: 22692064
* Fossilworks: 83467
* GBIF: 2474945
* iNaturalist: 35
* IRMNG: 11092385
* ITIS: 176181
* IUCN: 22692064
* NBN: NHMSYS0001689508
* NCBI: 9116
* Species+: 5313
* WoRMS: 1459976

 |