**ปลาตะพัด** หรือที่นิยมเรียกว่า **ปลาแอโรวานา** (อังกฤษ: arowana; ชื่อวิทยาศาสตร์: *Scleropages formosus*) เป็นปลาน้ำจืดชนิดหนึ่ง ในวงศ์ปลาตะพัด (Osteoglossidae) ซึ่งถือได้ว่าเป็นปลาที่สืบเผ่าพันธุ์มาตั้งแต่ปลาในยุคก่อนประวัติศาสตร์ จัดได้ว่าเป็นซากดึกดำบรรพ์มีชีวิตชนิดหนึ่ง นับว่าเป็นปลาที่ใกล้สูญพันธุ์ในธรรมชาติ เนื่องจากเป็นปลาที่สืบพันธุ์ยาก ประกอบกับแหล่งที่อยู่ถูกทำลายไป ได้รับความนิยมอย่างสูงของนักเลี้ยงปลาสวยงาม ในฐานะของปลาสวยงาม ราคาแพง และถือเป็นสัตว์ป่าคุ้มครองตามพระราชบัญญัติสงวนและคุ้มครองสัตว์ป่า พุทธศักราช 2535

ลักษณะ
------

ลำตัวยาว ด้านข้างแบน เกล็ดมีขนาดใหญ่สีเงินอมเขียวหรือฟ้าเรียงเป็นระเบียบอย่างสวยงาม เกล็ดบริเวณเส้นข้างลำตัวมีประมาณ 24 ชิ้น ตาโต ปากใหญ่เฉียงขึ้นด้านบน ฟันแหลม ครีบหลังและครีบก้นยาวไปใกล้บริเวณครีบหาง สันท้องคม มีหนวด 1 คู่อยู่ใต้คาง ปลาตะพัดขนาดโตเต็มที่ได้ยาวได้ราว 90 เซนติเมตร น้ำหนักหนักได้ถึง 7 กิโลกรัม พฤติกรรมมักจะว่ายบริเวณริมผิวน้ำ อาหารของปลาตะพัด ได้แก่ สัตว์น้ำขนาดเล็ก ตลอดจนแมลง สัตว์เลื้อยคลานและสัตว์ครึ่งบกครึ่งน้ำขนาดเล็ก ปลาโตเต็มวัยสามารถกระโดดงับอาหารได้สูงถึง 1 เมตร

ถิ่นที่อยู่
-----------

อาศัยอยู่ในแม่น้ำที่มีสภาพใสสะอาด มีนิสัยค่อนข้างดุ ก้าวร้าว ขี้ตกใจ มักอาศัยอยู่ลำพังตัวเดียวหรือเป็นคู่ ถ้าอยู่เป็นฝูง ก็จะอยู่เป็นฝูงเล็ก ๆ ไม่เกิน 3–5 ตัว พบได้ในหลายประเทศในภูมิภาคเอเชียตะวันออกเฉียงใต้ เช่น ไทย มาเลเซีย อินโดนีเซีย กัมพูชา และปลาในแต่ละแหล่งน้ำจะมีสีสันแตกต่างหลากหลายกันออกไป เชื่อว่าเกิดเนื่องจากลักษณะทางพันธุกรรมและสภาพแวดล้อมที่อยู่ เช่น สีทอง สีแดง สีเงิน สีทองอ่อน สีเขียวอ่อน เป็นต้น

สถานะในประเทศไทย
----------------

สำหรับชื่อ "ตะพัด" เป็นชื่อที่เรียกกันในภาคตะวันออก แถบจังหวัดจันทบุรีและตราด ในภาคใต้จังหวัดสุราษฎร์ธานีจะเรียกปลาชนิดนี้ว่า "หางเข้" ถูกค้นพบเป็นทางการครั้งแรกในประเทศไทยเมื่อปี ค.ศ. 1931 ตามรายงานของสมิธที่ลำน้ำเขาสมิง จังหวัดตราด โดยระบุว่าในขณะนั้น ปลาตะพัดเป็นปลาที่พบได้ทั่วไปในแม่น้ำลำคลองในภาคตะวันออก ไข่มีลักษณะสีส้มลูกกลมใหญ่ ฟักไข่ในปาก เนื้อมีรสชาติอร่อย นิยมใช้ทำเป็นอาหาร 

ในปัจจุบัน สำหรับประเทศไทย เชื่อว่าเหลือเพียงบริเวณเขตรักษาพันธุ์สัตว์ป่าคลองแสงและเขตรักษาพันธุ์สัตว์ป่าคลองยันซึ่งเป็นต้นแม่น้ำตาปี และบริเวณแม่น้ำที่อำเภอละงู จังหวัดสตูล เท่านั้น ส่วนทางภาคตะวันออกที่เคยชุกชุมในอดีต ไม่มีรายงานการพบอีกเลย อีกที่หนึ่งที่ได้เคยได้ชื่อว่ามีปลาตะพัดชุกชุมคือ บึงน้ำใส อำเภอรามัน จังหวัดยะลา ในอดีตเป็นแหล่งจับปลาตะพัดที่มีชื่อเสียงมาก จนมีชื่อปรากฏในคำขวัญประจำอำเภอ โดยชาวบ้านจะเรียกปลาชนิดนี้ว่า "กรือซอ" แต่จากการจับอย่างมากในอดีต ทำให้ในปัจจุบัน ปริมาณปลาตะพัดลดน้อยลงจนแทบจะสูญพันธุ์

การเลี้ยง
---------

ปลาตะพัดนับว่าเป็นปลาสวยงามที่ได้รับความนิยมอย่างสูงสุดมาโดยตลอด อาจจะเป็นเพราะปลาชนิดนี้เป็นปลาที่มีรูปร่างสวยงาม มีเกล็ดขนาดใหญ่ และมีสีสันแวววาวมีหนวดซึ่งมีลักษณะคล้าย "มังกร" นอกจากนี้ยังมีเรื่องความเชื่อต่าง ๆ เข้ามาเกี่ยวข้องกับปลาตะพัด โดยชาวจีนเชื่อว่าผู้ใดเลี้ยงปลาชนิดนี้แล้วจะร่ำรวยมีโชคลาภ จึงทำให้ปลาชนิดนี้ได้รับความนิยมอย่างสูง

ตะพัดเขียว
บลัดเรด
ทองอินโดนีเซีย
ทองมลายู
เกล็ดของปลาตะพัด
### สายพันธุ์ที่นิยมเลี้ยง

**แอโรวานาเขียว** (Green Arowana) เป็นปลาที่มีสีเงินขุ่นทั้งตัว อาจมีเหลือบสีฟ้า]]หรือเขียวอ่อน ปลายครีบหางเมื่อโตเต็มที่แล้วเป็นสีขาว ขณะยังเป็นลูกปลาครีบต่าง ๆ จะใส ขณะที่ตามลำตัวจะมีสีดำแซมอยู่ระหว่างเกล็ด พบกระจายพันธุ์ในประเทศไทยและกัมพูชา รวมถึงบางส่วนในมาเลเซีย

**แอโรวานาแดงอินโดนีเซีย** (Super Red) เป็นปลาที่มีสีแดงสดทั้งตัว ทั้งครีบและหาง มีถิ่นกำเนิดในประเทศอินโดนีเซีย ในแถบทะเลสาบขนาดเล็กในป่าบริเวณรอบ ๆ ทะเลสาบเซินตารุมทางตอนบนซึ่งต่อเชื่อมกับแม่น้ำกาปูวัซในจังหวัดกาลีมันตันตะวันตก ซึ่งเป็นแหล่งน้ำที่มีค่าความเป็นกรดค่อนข้างต่ำ (pH น้อยกว่า 5.5) จัดเป็นสายพันธุ์ที่มีราคาสูงรองลงมาจากอะโรวาน่าทองมลายู

ในตัวที่มีสีแดงตัดขอบเกล็ดคมชัดเจน เรียกว่า ชิลลีเรด (Chili Red) ตัวที่มีสีแดงทั้งตัว เรียกว่า บลัดเรด (Blood Red) หรือในบางตัวมีเหลือบสีม่วงในเกล็ด เรียกว่า ไวโอเลตฟิวชัน (Violet Fusion) ทั้งนี้สีปลาอ่อนหรือเข้มขึ้นอยู่กับตัวปลาเองและผู้เลี้ยง

นอกจากนี้ยังมีสายพันธุ์ที่ใกล้เคียงกัน โดยพบในประเทศอินโดนีเซียเช่นเดียวกัน แต่พบคนละแหล่งน้ำ คือ เรด บี (Red B) หรือ บันจาเรด (Banja Red) (แต่ปัจจุบันถูกเรียกว่า เรดแอโรวานา) ซึ่งเมื่อยังเล็กจะมีสีแดงสดเหมือนปลาแอโรวานาแดงอินโดนีเซียทั่วไป แต่เมื่อโตขึ้นสีจะซีดลง จนเกล็ดมีเพียงสีเงินเหลือบเหลืองอ่อน ๆ สีครีบและหางเป็นสีเหลืองปนส้มเท่านั้น แลดูคล้ายปลาทองอ่อน และเป็นปลาที่มีราคาต่ำกว่า

ปัจจุบัน ได้มีการผสมข้ามสายพันธุ์กับปลาแอโรวานาทองมลายู เป็นปลาลูกผสมระหว่างสายพันธุ์ทั้ง 2 ที่มีสีทองแดง เรียกว่า เรดสเปลนเดอร์ (Red Splendor)

อนึ่ง ในปี ค.ศ. 1994 มีนักวิทยาศาสตร์ได้ตั้งชื่อวิทยาศาสตร์ของปลาแอโรวานาแดงอินโดนีเซียแยกออกมาต่างหาก โดยเรียกว่า *Scleropages legendrei* แต่ชื่อนี้ยังไม่ได้รับการยอมรับเป็นสากลเท่าที่ควร

**แอโรวานาทองอินโดนีเซีย** (Red Tail Golden Arowana) เป็นปลาที่ได้รับความนิยม เนื่องจากมีราคาที่ไม่สูงมาก หากเทียบกับสายพันธุ์อื่นที่พบในเอเชียด้วยกัน อีกทั้งมีความสวยงามมีสีทองเข้ม ครีบอก กระโดงต่าง ๆ และหาง มีสีแดงสด ด้วยเหตุนี้ จึงมีชื่อเรียก ว่า Red Tail Golden (นิยมเรียกสั้น ๆ ว่า RTG) ครีบหลังและหางส่วนบนจะมีสีแดงคล้ำปนดำ บนหลังจะมีเกล็ดสีดำ เกล็ดสีทองจะมีขึ้นมาถึงเกล็ดแถวที่ 4 และอาจจะมีขึ้นประปรายบ้างบนแถวที่ 5 เรียกว่า ไฮแบ็ก (High Back) ปัจจุบันมีการผสมข้ามสายพันธุ์กับปลาแอโรวานาทองมลายูจนได้สายพันธุ์ปลาพันธุ์ใหม่ที่เรียกว่าไฮแบ็กมากขึ้น โดยเกล็ดเงางามขึ้น และเกล็ดเปิดถึงแถวที่ 5 ได้เร็วขึ้น

นอกจากนี้แล้วยังมีสายพันธุ์ที่สีอ่อนกว่า เมื่อเล็กมีลักษณะคล้ายปลาตะพัดหรือปลาแอโรวานาเขียวมาก โตขึ้นครีบมีสีใสและเกล็ดเป็นสีเงินปนเหลืองอ่อน ๆ เรียกว่า "ทองอ่อน" และตัวใดที่ครีบมีสีเหลืองเข้มขึ้นมาหน่อย ก็จะถูกเรียกว่า "ทองหางเหลือง" (Yellow Tail) เป็นต้น

เป็นปลาที่พบในประเทศอินโดนีเซีย บริเวณบอร์เนียวเหนือและเกาะสุมาตรา และส่วนของทางหางเหลืองก็อยู่ในแหล่งน้ำที่ต่างจากทองอินโดนีเซีย

อนึ่ง ในปี ค.ศ. 1994 มีนักวิทยาศาสตร์ได้ตั้งชื่อวิทยาศาสตร์ของแอโรวานาทองอินโดนีเซียแยกออกมาต่างหากว่า *Scleropages aureu* ส่วนทองหางเหลืองก็ได้มีการตั้งชื่อวิทยาศาสตร์แยกออกมาอีกว่า *Scleropages macrocephalus* ในปี ค.ศ. 2003

**แอโรวานาทองมลายู** (Malayan Bonytongue, Cross Back) ที่มีแหล่งกำเนิดในประเทศมาเลเซีย แถบรัฐปะหัง เปรัก และมาเลเซียตะวันตก เป็นสายพันธุ์ของปลาอะโรวาน่าที่มีราคาแพงที่สุด โดยอาจมีราคาสูงถึงหลักแสนบาท เนื่องจากเป็นปลาที่มีสีทองสดใสที่สุด เกล็ดมีความเงางามมาก เมื่อปลาโตเต็มวัยจะมีสีทองจะเปิดสูงข้ามบริเวณส่วนหลัง จึงมีอีกชื่อเรียกหนึ่งว่า ครอสแบ็ก (Cross Back)

อีกทั้งในบางตัวยังมีฐานสีที่บริเวณเกล็ดเป็นสีม่วงหรือสีน้ำเงินเรียกว่า บลูเบส (Blue Base) ในบางตัวที่มีฐานเกล็ดเป็นสีเขียวเรียกว่า กรีนเบส (Green Base) ในขณะที่ตัวที่มีสีทองเหลืองอร่ามทั้งตัวโดยไม่มีสีอื่นปะปนจะเรียกว่า ฟูลโกลด์ (Full Gold)

เมื่อเทียบกับปลาตะพัดสายพันธุ์อื่น ๆ จะพบว่าแอโรวานาทองมลายูเป็นสายพันธุ์ที่มีขนาดเล็กที่สุด อีกทั้งครีบและหางเล็กกว่า แต่มีสีสันที่สวยที่สุด

**ไฮแบ็ก** (Hight Back) เป็นปลาลูกผสมระหว่างทองอินโดนีเซียกับทองมลายู ทำให้ลูกปลาที่เกิดออกมามีส่วนเด่นของทั้งสองสายพันธุ์ คือ มีเกล็ดที่แวววาวกว่าทองอินโดทั่วไปและสีทองของเกล็ดจะเปิดถึงแถวที่ 5 มากกว่าทองอินโดปกติ

ชื่อเรียกในภาษาต่าง ๆ
---------------------

* ตะพัด (ภาษาภาคตะวันออก)
* หางเข้ (ภาษาใต้)
* กรือซอ (ภาษามลายูปัตตานี)
* กลีซาอีมัซ (ภาษามลายู)
* อาร์วานาอาเซีย หรือ ซีลุกเมระฮ์ (ภาษาอินโดนีเซีย)
* แอโรวานา (*Arowana*-ภาษาอังกฤษ-ชื่อที่เรียกทั่วไป)
* มังกร (อีกชื่อที่เป็นที่รู้จักของคนทั่วไป)
* เล้งฮื้อ (ภาษาจีนแต้จิ๋ว)

รูปปลาตะพัดในแสตมป์

ดูเพิ่ม
-------

* ปลาตะพัดพม่า

อ้างอิง
-------

1. ↑  Larson, H.; Vidthayanon, C. (2019). "*Scleropages formosus*". *IUCN Red List of Threatened Species*. **2019**: e.T152320185A89797267. doi:10.2305/IUCN.UK.2019-3.RLTS.T152320185A89797267.en. สืบค้นเมื่อ 12 November 2021.
2. ↑  "Appendices | CITES". *cites.org*. สืบค้นเมื่อ 2022-01-14.
3. ↑  แนวทางการจำแนกเอเชียอะโรวาน่า (Asian Arowana.)
4. ↑  สุรศักดิ์ วงศ์กิตติเวชสกุล. *คู่มือเลี้ยงปลาอะโรวาน่า*. กรุงเทพฯ : เอม ซัพพลาย, 2540. 252 หน้า. ISBN 974-86869-5-7

แหล่งข้อมูลอื่น
---------------


วิกิมีเดียคอมมอนส์มีสื่อที่เกี่ยวข้องกับ **ปลาตะพัด**

* "Catalog of Fishes (online version)". California Academy of Sciences. 2006-04-17. pp. Search results for *Osteoglossum formosum*. คลังข้อมูลเก่าเก็บจากแหล่งเดิมเมื่อ 2001-08-30. สืบค้นเมื่อ 2006-08-15.
* "Appendices I, II and III". CITES. 2005-06-23. เก็บจากแหล่งเดิมเมื่อ 2006-05-05. สืบค้นเมื่อ 2006-05-10.
* Froese, Rainer and Pauly, Daniel, eds. (2006). "*Scleropages formosus*" in FishBase. 3 2006 version.
* "Scleropages formosus". ระบบข้อมูลการจำแนกพันธุ์แบบบูรณาการ. สืบค้นเมื่อ 11 March 2006.

| * ด
* ค
* ก
สัตว์น้ำประจำจังหวัดของไทย |
| --- |
| **ภาคเหนือ** | 
* ปลาบึก (เชียงราย, พะเยา)
* ปลากา (เชียงใหม่, แพร่)
* ปลาปากหนวด (น่าน)
* กบทูด (แม่ฮ่องสอน)
* ปลารากกล้วยชนิด *Acantopsis choirorhynchos* (ลำปาง)
* อึ่งปากขวด (ลำพูน)
* ปลาตะโกก (อุตรดิตถ์)

 |
| **ภาคตะวันออกเฉียงเหนือ** | 
* ปลาเกล็ดถี่ (กาฬสินธุ์)
* ปลาพรม (ขอนแก่น)
* ปลาสลาด (ชัยภูมิ)
* ปลาเผาะ (นครพนม)
* ปลาบ้า (นครราชสีมา)
* ปลาบู่กุดทิง (บึงกาฬ)
* กุ้งฝอยชนิด *Macrobrachium lanchesteri* (บุรีรัมย์)
* ปูทูลกระหม่อม (มหาสารคาม)
* ปลากดคัง (มุกดาหาร)
* ปลาชะโอน (ยโสธร)
* ปลาหลดจุด (ร้อยเอ็ด)
* ปลาเพ้าชนิด *Bangana lippus* (เลย)
* กบนา (ศรีสะเกษ)
* ปลากา (สกลนคร)
* ปลานวลจันทร์น้ำจืด (สุรินทร์)
* ปลายี่สก (หนองคาย)
* ปลาสร้อยขาว (หนองบัวลำภู, อำนาจเจริญ)
* ปลาสร้อยลูกกล้วย (อุดรธานี)
* ปลาเทโพ (อุบลราชธานี)

 |
| **ภาคกลาง** | 
* ปลากระโห้ (กรุงเทพมหานคร)
* ปลาตะพากเหลือง (กำแพงเพชร)
* ปลาแดง (ชัยนาท)
* ปลาตะเพียนทอง (นครนายก, อ่างทอง)
* กุ้งก้ามกราม (นครปฐม, พระนครศรีอยุธยา)
* ปลาสวาย (นครสวรรค์)
* ปลาเทพา (นนทบุรี)
* ปลาบู่ทราย (ปทุมธานี)
* จระเข้น้ำจืด (พิจิตร)
* ปลากดคัง (พิษณุโลก)
* แมงกะพรุนน้ำจืดชนิด *Craspedacusta sowerbii* (เพชรบูรณ์)
* ปลาตะเพียนขาว (ลพบุรี)
* ปลาสลิด (สมุทรปราการ)
* หอยหลอดชนิด *Solen regularis* (สมุทรสงคราม)
* ปลาทู (สมุทรสาคร)
* ปูน้ำตกสระบุรี (สระบุรี)
* ปลาช่อน (สิงห์บุรี)
* ปลาก้างพระร่วง (สุโขทัย)
* ปลาม้า (สุพรรณบุรี)
* ปลาแรด (อุทัยธานี)

 |
| **ภาคตะวันออก** | 
* ปลาบู่มหิดล (จันทบุรี)
* ปลากะพงขาว (ฉะเชิงเทรา)
* ปลาฉลามกบ (ชลบุรี)
* ปลากะรังจุดฟ้าจุดเล็ก (ตราด)
* ปลาตะโกก (ปราจีนบุรี)
* ปลาพลวงทอง (ระยอง)
* ปลาบ้า (สระแก้ว)

 |
| **ภาคตะวันตก** | 
* ปลายี่สก (กาญจนบุรี, ราชบุรี)
* ปลาตะพากส้ม (ตาก)
* ปลานวลจันทร์ทะเล (ประจวบคีรีขันธ์)
* ปลาเวียน (เพชรบุรี)

 |
| **ภาคใต้** | 
* หอยชักตีน (กระบี่)
* ปลาทู (ชุมพร)
* พะยูน (ตรัง)
* ปลาหมอ (นครศรีธรรมราช)
* ปลาซิวข้างขวานใหญ่ (นราธิวาส)
* ปลาสลิด (ปัตตานี)
* เต่าตนุ (พังงา)
* ปลากระแห (พัทลุง)
* หอยมุกจาน (ภูเก็ต)
* ปลาพลวงชมพู (ยะลา)
* ปูเจ้าฟ้า (ระนอง)
* ปลาตะกรับ (สงขลา)
* ปลาการ์ตูนส้มขาว (สตูล)
* ปลาตะพัดเขียว (สุราษฎร์ธานี)

 |

|  |  |
| --- | --- |
| การแยกแยะหน่วยอนุกรมวิธาน | 
* Wikidata: Q728584
* Wikispecies: Scleropages formosus
* ADW: Scleropages\_formosus
* ARKive: scleropages-formosus
* BOLD: 25337
* EoL: 994537
* FishBase: 6357
* GBIF: 2402231
* iNaturalist: 112325
* IRMNG: 10762130
* ITIS: 201898
* IUCN: 152320185
* NCBI: 113540
* Species+: 6338
* WoRMS: 1009717

 |

|  |  |
| --- | --- |
| ฐานข้อมูลการควบคุมรายการหลักฐาน: ประจำชาติ แก้ไขสิ่งนี้ที่วิกิสนเทศ | 
* อิสราเอล
* สหรัฐ

 |