ยุทธการระหว่างรัฐจ๊กก๊กและง่อก๊ก (ค.ศ. 221-222)
บทความนี้เกี่ยวกับยุทธการที่อิเหลง สำหรับยุทธการหลังยุทธการที่เซ็กเพ็ก ดูที่ ยุทธการที่อิเหลง (ค.ศ. 208)

| * ด
* ค
* ก
สงครามสามก๊ก |
| --- |
| 
* ← *ปลายราชวงศ์ฮั่น*
* อิเหลง
* การบุกง่อก๊ก
* การบุกลงใต้
* ซินเสีย
* การบุกขึ้นเหนือ
* เซ็กเต๋ง
* จูงอก๊ก
* หับป๋า (ค.ศ. 231)
* หับป๋า (ค.ศ. 233)
* หับป๋า (ค.ศ. 234)
* เลียวตั๋ง
* อ้วนเสีย (ค.ศ. 241)
* เชฺว่เปย์
* ซิงชื่อ
* โคกูรยอ
* สุสานโกเบงเหลง
* การบุกของเกียงอุย  (เต๊กโตเสีย)
* ฉิวฉุน
* ตังหิน
* หับป๋า (253)
* โจมอ
* เกาจิ๋ว
* การล่มสลายของจ๊ก
* จงโฮย
* เตงอั๋น
* ทูฟ่า ชูจีเหนิง
* ซีหลิง
* การล่มสลายของง่อ

 |

**ยุทธการอิเหลง** (จีน: 夷陵之战) หรือ **ยุทธการที่จูเต๋ง** (จีน: 猇亭之戰) เป็นการรบระหว่างรัฐจ๊กก๊กและรัฐง่อก๊ก ระหว่างปี ค.ศ. 221 ถึง ค.ศ. 222 ในช่วงต้นยุคสามก๊กของจีน ยุทธการนี้มีความสำคัญเพราะเป็นการรบที่ง่อก๊กสามารถพลิกสถานการณ์จากการเสียเปรียบในช่วงต้น กลายมาเป็นฝ่ายตั้งรับอยู่ในภาวะคุมเชิงกัน ก่อนจะพลิกกลับมาเป็นฝ่ายชนะอย่างเด็ดขาดต่อฝ่ายจ๊กก๊ก ชัยชนะของง่อก๊กหยุดการบุกของจ๊กก๊กได้ และนำไปสู่การสวรรคตของเล่าปี่จักรพรรดิผู้สถาปนารัฐจ๊กก๊ก

ภูมิหลัง
--------

ข้อมูลเพิ่มเติม: การรุกรานเกงจิ๋วของลิบอง และ ปลายราชวงศ์ฮั่น
ปลายปี ค.ศ. 219 ลิบองขุนพลของซุนกวนนำทัพบุกอาณาเขตของเล่าปี่ในมณฑลเกงจิ๋วตอนใต้ เวลานั้นกวนอูขุนพลของเล่าปี่ที่รับผิดชอบรักษาเกงจิ๋วกำลังทำศึกในยุทธการที่อ้วนเสียไกลออกไปและไม่ทราบเรื่องการบุกของลิบองจนกระทั่งยกทัพกลับมา กวนอูถูกกองกำลังของซุนกวนล้อมในอำเภอเป๊กเสีย (麥城 *ม่ายเฉิง*; ปัจจุบันอยู่ในนครตานหยาง มณฑลหูเป่ย์) แล้วถูกซุ่มโจมตีและจับตัวได้ขณะกำลังจะฝ่าวงล้อม ในที่สุดถึงถูกทัพซุนกวนประหารชีวิตที่หลินจฺวี่ (臨沮; ปัจจุบันคืออำเภอหนานจาง มณฑลหูเป่ย์)

ในวันที่ 25 พฤศจิกายน ค.ศ. 220 พระเจ้าเหี้ยนเต้จักรพรรดิแห่งราชวงศ์ฮั่นตะวันออกสละราชบัลลังก์ให้กับโจผี เป็นการสิ้นสุดของราชวงศ์ฮั่นตะวันออก ในวันที่ 11 ธันวาคม โจผีสถาปนารัฐวุยก๊กแทนที่ราชวงศ์ฮั่นตะวันออกและขึ้นเป็นจักรพรรดิองค์แรก ในวันที่ 10 พฤษภาคม ค.ศ. 221 เล่าปี่สถาปนาตนเป็นจักรพรรดิ และสถาปนารัฐใหม่ที่รู้จักในชื่อว่าจ๊กก๊ก เพื่อต่อต้านการอ้างสิทธิ์เหนือบัลลังก์ฮั่นของโจผี ในช่วงเวลาเดียวกันนั้น ซุนกวนย้ายนครหลวงของดินแดนตนจากอำเภอกังอั๋น (公安縣 *กงอันเซี่ยน*) ไปยังอำเภอเอ้อ (鄂縣 *เอ้อเซี่ยน*) และเปลี่ยนชื่อเป็๋น "บู๊เฉียง" (武昌 *อู่ชาง*) ในวันที่ 23 กันยายน ค.ศ. 221 ซุนกวนสวามิภักดิ์ต่อโจผีและกลายเป็นรัฐประเทศราชของรัฐวุยก๊ก โจผีตอบแทนด้วยการตั้งซุนกวนเป็น "เงาอ๋อง" หรือ "อ๋องแห่งง่อก๊ก" (吳王 *อู๋หวาง*)

โหมโรง
------

เล่าปี่ต้องการแก้แค้นให้กวนอูและชิงมณฑลเกงจิ๋วคืน จึงเตรียมการจะทำศึกกับซุนกวน เมื่อเตียวจูล่งขุนพลทัพหน้าของเล่าปี่พยายามทูลโน้มน้าวไม่ให้เล่าปี่ไปทำศึกกับซุนกวน แต่เล่าปี่เพิกเฉยเสีย ภายหลังเมื่อเล่าปี่เริ่มการทัพกับซุนกวนก็ไม่ได้นำเตียวจูล่งไปด้วย โดยมอบหมายให้ไปรักษาอำเภอกังจิว (江州 *เจียงโจฺว*) แทน จินปิดขุนนางของเล่าปี่ก็ทูลแนะนำไม่ให้ไปทำศึกกับซุนกวน ผลคือจินปิดถูกให้นำตัวไปขังคุก

จักรพรรดิเล่าปี่มีรับสั่งให้เตียวหุยนำทหาร 10,000 นายจากอำเภอลองจิ๋ว (閬中 *ล่างจง*) ไปสมทบกับพระองค์ที่กังจิว ระหว่างการระดมพล เตียวหุยถูกลอบสังหารโดยฮอมเกียง (范彊 *ฟ่าน เฉียง*) และเตียวตัด (張達 *จาง ต๋า*) ที่เป็นผู้ใต้บังคับบัญชาและตัดศีรษะนำไปขอแปรพักตร์เข้าด้วยซุนกวน นายทหารผู้ช่วยของเตียวหุยเขียนหนังสือกราบทูลสิ่งที่เกิดขึ้น เมื่อเล่าปี่ทรงทราบเรื่องก็ตรัสอุทานว่า "อนิจจา! (เตียว) หุยตายแล้ว"

ในเดือนสิงหาคม ค.ศ. 221 จักรพรรดิเล่าปี่นำทัพด้วยพระองค์เองเข้าโจมตีซุนกวน พระองค์ยังทรงแต่งตั้งตำแหน่งที่สูงขึ้นให้กับนายทหารยศกลางบางคนจากมณฑลเกงจิ๋วเช่นปองสิบและเตียวหลำเพื่อเพิ่มขวัญกำลังใจของทหารในการทัพ ซุนกวนส่งจูกัดกิ๋นเป็นตัวแทนไปเข้าเฝ้าเล่าปี่เพื่อเจรจาสงบศึก เมื่อจูกัดกิ๋นเข้าเฝ้าเล่าปี่ได้ทูลว่า: 

> "กระหม่อมได้ยินมาว่ากองทัพของฝ่าบาทยกมาจากเป๊กเต้เสีย (白帝城 *ไป๋ตี้เฉิง*) และข้าราชบริพารของฝ่าบาททูลให้ทรงปฏิเสธการเจรจาสงบศึกเนื่องจากความเป็นปฏิปักษ์ระหว่างเราที่เกิดขึ้นมาจากการเข้าครองเกงจิ๋วของเงาอ๋อง (ซุนกวน) และการสิ้นชีพของกวนอู กระหม่อมรู้สึกกังวลอย่างมากว่าความคิดเช่นนี้เป็นการมองสถานการณ์ในมุมแคบ ขาดการพิจารณาในมุมกว้าง กระหม่อมจะพยายามทูลอธิบายความร้ายแรงของสถานการณ์ให้กับฝ่าบาท หากฝ่าบาททรงลดทิฐิลงชั่วคราว ระงับโทสะเสีย และทรงไตร่ตรองอย่างถี่ถ้วนถึงสิ่งที่กระหม่อมกำลังจะทูล กระหม่อมแน่ใจว่าฝ่าบาทจะทรงตัดสินพระทัยได้และไม่จำเป็นต้องขอคำปรึกษาจากข้าราชบริพารของฝ่าบาทอีก ความสัมพันธ์ของฝ่าบาทกับกวนอูเทียบได้กับความสัมพันธ์กับอดีตจักรพรรดิ (พระเจ้าเหี้ยนเต้แห่งราชวงศ์ฮั่นตะวันออก) หรือ เกงจิ๋วมณฑลเดียวเทียบได้กับทั้งอาณาจักรหรือ ระหว่างข้าศึกสองฝ่ายฝ่าบาทรังเกียจฝ่ายใดมากกว่ากันหรือ หากฝ่าบาททรงตอบคำถามเหล่านี้ได้ กระหม่อมเชื่อว่าคงไม่ยากเกินกว่าฝ่าบาทจะตัดสินพระทัยเป็นแน่"
> 
> 

 เล่าปี่ปฏิเสธที่จะฟังคำของจูกัดกิ๋น

ยุทธการ
-------

ยุทธการที่อิเหลงตั้งอยู่ในมณฑลหูเป่ย์อิเหลง/จูเต๋งอิเหลง/จูเต๋งเขาม้าอั๋วเขาม้าอั๋วช่องเขาอูช่องเขาอูจีกุ๋ยจีกุ๋ยเป๊กเต้เสียเป๊กเต้เสียแผนที่ของมณฑลหูเป่ย์ในปัจจุบันแสดงตำแหน่งสำคัญของยุทธการ: อิเหลง/จูเต๋ง, เขาม้าอั๋ว, ช่องเขาอู, จีกุ๋ย, เป๊กเต้เสีย
### เปิดการบุก

ในเดือนสิงหาคม ค.ศ. 221 เล่าปี่ส่งขุนพลงอปั้นและปองสิบเข้าโจมตีจุดยุทธศาสตร์ของง่อก๊กที่ช่องเขาอู (巫峽 *อูเซี่ย*) ซึ่งรักษาโดยลิอี้ (李異 *หลี่ อี้*) และหลิว เออ (劉阿) หลังงอปั้นและปองสิบโจมตีสำเร็จ กองทัพจ๊กก๊กที่ประกอบด้วยกำลังพลมากกว่า 40,000 นายจึงรุดหน้าไปยังอำเภอจีกุ๋ย (秭歸 *จื่อกุย*) เล่าปี่ยังยังส่งทูตไปขอกำลังเสริมจากชนเผ่าท้องถิ่นในเมืองบุเหลง (武陵郡 *อู่หลิงจฺวิ้น*) ที่จีกุ๋ย เล่าปี่พบกับเลียวฮัวอดีตนายทหารใต้บังคับบัญชาของกวนอู เลียวฮัวกลายเป็นเชลยศึกของง่อก๊กหลังการเสียชีวิตของกวนอู แต่หลบหนีออกมาได้และกำลังเดินทางกลับจ๊กก๊ก เล่าปี่ตั้งให้เลียวฮัวเป็นเจ้าเมืองงิเต๋า (宜都 *อี๋ตู*)

ซุนกวนตอบโต้การบุกของจ๊กก๊กด้วยการตั้งลกซุนเป็นแม่ทัพใหญ่ (大都督 *ต้าตูตู*) และสั่งให้นำทัพ 50,000 นายไปต้านข้าศึก ลกซุนมีนายทหารใต้บังคับบัญชาหลายคน ได้แก่ จูเหียน พัวเจี้ยง ซงเขียม ฮันต๋ง ชีเซ่ง ตุนอิตั๋น (鮮于丹 *เซียนยฺหวี ตัน*) และซุนหวน

### ทัพจ๊กก๊กรุกคืบ

ในเดือนกุมภาพันธ์ ค.ศ. 222 เล่าปี่วางแผนจะนำทัพจากจีกุ๋ย（秭歸 *จื่อกุย*）มุ่งหน้าไปมณฑลเกงจิ๋วเพื่อชิงเกงจิ๋วคืน แต่อุยก๋วนขุนพลจ๊กก๊กเห็นว่าทัพง่อก๊กแข็งแกร่งและใช้แม่น้ำแยงซีเป็นประโยชน์ในการตั้งรับ จึงทูลเสนอตนเป็นผู้นำการโจมตี และทูลแนะนำให้เล่าปี่ตั้งมั่นอยู่แนวหลังเพื่อคอยหนุนช่วย เล่าปี่ปฏิเสธข้อเสนอของอุยก๋วน แล้วตั้งให้อุยก๋วนเป็นขุนพลพิทักษ์อุดร (鎮北將軍 *เจิ้นเป่ย์เจียงจฺวิน*) และมอบให้คุมกองกำลังแยกของจ๊กก๊กในการป้องกันฝั่งเหนือของแม่น้ำแยงซีจากการโจมตีที่อาจจะเกิดขึ้นจากทางด้านทัพวุยก๊ก จากนั้นเล่าปี่จึงนำทัพหลักของจ๊กก๊กด้วยพระองค์เองยกพลไปตามฝั่งใต้ของแม่น้ำแยงซี

เล่าปี่ยังมีรับสั่งให้งอปั้น (吳班 *อู๋ ปาน*) และตันเซ็ก （陳式 *เฉิน ชื่อ*）นำทัพเรือของจ๊กก๊ไปยังอำเภออิเหลง (夷陵 *อี๋หลิง*) ริมฝั่งแม่น้ำแยงซี ในระหว่างนั้นเล่าปี่ยังส่งม้าเลี้ยงเป็นทูตไปพบกับชนเผ่าต่าง ๆ ในเมืองบุเหลงและติดสินบนเหล่าหัวหน้าเผ่าด้วยเงินและตำแหน่งราชการเพื่อให้ได้รับการสนับสนุน ด้วยเหตุที่ชนเผ่าต่าง ๆ ในเมืองบุเหลงเกิดความไม่สงบจากเหตุที่ทัพจ๊กก๊กเข้ามาใกล้ ซุนกวนจึงส่งเปาจิดไปรักษาอำเภออี้หยาง (益陽) เพื่อจัดการกับความไม่สงบ

เมื่อเหล่าขุนพลง่อก๊กต้องการไปโจมตีทัพจ๊กก๊กที่กำลังยกใกล้เข้ามา ลกซุนคัดค้านและกล่าวว่า: 

> "เล่าปี่กำลังนำทัพมาทางตะวันออกเพื่อโจมตีเรา ขวัญกำลังใจของทหารก็สูงมาก นอกจากนี้ทัพเล่าปี่ตั้งมั่นอยู่ในที่สูงและพื้นที่ภูเขา จึงยากที่เราจะโจมตี แม้ว่าเราจะเอาชนะได้ แต่ก็ไม่สามารถปราบปรามได้อย่างเด็ดขาด หากโจมตีไม่สำเร็จ ขวัญกำลังใจของเราก็จะได้รับผลกระทบอย่างมาก นี่ไม่ใช่เรื่องเล็ก ๆ เลย บัดนี้เราควรเพิ่มขวัญกำลังใจของทหารและวางแผนในขณะที่รอสถานการณ์เปลี่ยนแปลง หากเราอยู่ในที่ราบ เราควรกังวลเรื่องการสูญเสียอย่างมากจากการพุ่งโจมตี แต่เนื่องจากข้าศึกอยู่บนพื้นที่ภูเขาจึงไม่สามารถโจมตีได้เต็มที่เพราะจะถูกกระหนาบด้วยไม้และหิน เราควรใช้ประโยชน์จากจุดอ่อนนี้ของทัพข้าศึก"
> 
> 

 เหล่าขุนพลง่อก๊กไม่เข้าใจเหตุผลของลกซุนและคิดว่าลกซุนเกรงกลัวข้าศึก จึงไม่พอใจลกซุนเป็นอย่างมาก

### คุมเชิงกัน

ทัพจ๊กก๊กผ่านช่องเขาอู, เจี้ยนผิง (建平), เหลียนผิง (連平) และเหลียนเหวย์ (連圍) มาถึงชายแดนของอิเหลง ที่นั่นทัพจ๊กก๊กตั้งกองทหารรักษาการณ์ราวสิบแห่ง เล่าปี่ตั้งให้ปองสิบเป็นแม่ทัพใหญ่ (大督 *ต้าตู*) เตียวหลำเป็นแม่ทัพหน้า (前部督 *เฉียนปู้ตู*) ฝู่ ควาง (輔匡), เตียวหยง (趙融 *เจ้า หรง*), เลียวฮัว และเปาเตียวเป็นแม่ทัพกองกำลังแยก (別督 *เปี๋ยตู*) ทัพจ๊กก๊กและทัพง่อก๊กอยู่ในภาวะคุมเชิงกันเป็นเวลาราวหกเดือนตั้งแต่กุมภาพันธ์ถึงกรกฎาคม ค.ศ. 222

เล่าปี่มีรับสั่งให้งอปั้นนำทหารหลายพันนายออกจากพื้นที่ภูเขาไปตั้งค่ายบนที่ราบและร้องเยาะเย้ยท้าทายให้ทัพง่อก๊กยกออกมาโจมตีพวกตน เมื่อเหล่านายทหารของ่อก๊กต้องการโต้ตอบการท้ารบด้วยการออกไปโจมตีข้าศึก ลกซุนกล่าวว่า "มันต้องเป็นกลลวงเป็นแน่ เราควรสังเกตการณ์ดูไปก่อน"

เป็นไปตามที่ลกซุนสงสัย ปรากฏว่ากองทหารจ๊กก๊ก 8,000 นายซุ่มรออยู่ในหุบเขาใกล้เคียง เมื่อเห็นว่าทัพง่อก๊กไม่คล้อยตามการท้ารบ เล่าปี่จึงล้มเลิกแผนลวงข้าศึกมาที่ซุ่มและมีรับสั่งให้ทหาร 8,000 นายออกจากหุบเขาที่ซุ่มอยู่ เมื่อลกซุนทราบข่าว จึงพูดกับเหล่านายทหารของง่อก๊กว่า "สาเหตุที่ข้าไม่ทำตัวคำแนะนำของพวกท่านให้โจมตีข้าศึกก็เพราะข้าสงสัยว่ามีบางอย่างชอบกลเช่นนี้แหละ" จากนั้นจึงเขียนฎีกาถึงซุนกวนเพื่อชี้แจงความสำคัญเชิงยุทธศาสตร์ของอิเหลง ชี้ถึงจุดอ่อนบางประการของเล่าปี่ และรับรองกับซุนกวนว่าจะเอาชนะข้าศึกให้ได้

### ง่อก๊กจู่โจมกลับและเผาค่ายจ๊กก๊ก

หลายวันต่อมา เหล่านายทหารของง่อก๊กกล่าวกับลกซุนว่า: 

> "เราควรโจมตีเล่าปี่ตั้งแต่เนิ่น ๆ บัดนี้เล่าปี่รุดหน้าเข้ามาอีก 500 ถึง 600 *ลี้* เราอยู่ภาวะคุมเชิงกันเจ็ดถึงแปดเดือนแล้ว เล่าปี่เสริมกำลังไปยังจุดยุทธศาสตร์ทั้งหมด หากเราโจมตีก็คงจะไม่เป็นผล"
> 
> 

 ลกซุนตอบว่า 

> "เล่าปี่มีเล่ห์เหลี่ยมและมากประสบการณ์ ในช่วงต้นทัพเล่าปี่กำลังฮึกเหิมมีขวัญกำลังใจสูง จึงไม่อาจเอาชนะได้ แต่บัดนี้เมื่อผ่านมาระยะหนึ่งแล้ว ทหารเล่าปี่เหนื่อยล้า ขวัญกำลังใจตกต่ำ และไม่มีความคิด บัดนี้จึงถึงเวลาแล้วที่จะเปิดการโจมตีหลายทางกับข้าศึก"
> 
> 

จากนั้นลกซุนจึงให้โจมตีค่ายข้าศึกค่ายหนึ่งแต่ตีไม่สำเร็จ เหล่านายทหารของง่อก๊กบ่นว่า "เรากำลังสังเวยชีวิตทหารโดยเปล่าประโยชน์" ลกซุนตอบว่า "ข้าได้คิดแผนกลยุทธ์เพื่อเอาชนะข้าศึกแล้ว" แล้วจึงสั่งเหล่าทหารให้แบกฟางคนละมัดเข้าโจมตีด้วยไฟใส่ข้าศึก เมื่อเริ่มการโจมตีด้วยไฟ ลกซุนนำทุกหน่วยทหารของง่อก๊กทั้งหมดเข้าโจมตีทัพจ๊กก๊ก จูเหียนเอาชนะกองกำลังทัพหน้าของจ๊กก๊ก ตัดเส้นทางถอยทัพ และบีบให้เล่าปี่ต้องล่าถอย ทหารใต้บังคับบัญชาของพัวเจี้ยงสังหารปองสิบและสร้างความเสียหายอย่างมากแก่หน่วยทหารของปองสิบ ซงเขียมทำลายกองทหารรักษาการณ์ของจ๊กก๊กห้ากองและสังหารนายทหารผู้ป้องกัน เตียวหลำ สะโมโข (ราชาชนเผ่าที่เป็นพันธมิตรกับจ๊กก๊ก) ม้าเลี้ยง และอองฮูถูกสังหารในที่รบ ส่วนตู้ ลู่ (杜路) และหลิว หนิง (劉寧) ถูกบีบให้ยอมจำนนต่อง่อก๊ก ค่ายทัพจ๊กก๊กมากกว่า 40 ค่ายถูกทัพง่อก๊กทำลาย ในทัพจ๊กก๊กมีเพียงหน่วยของเฮียงทงที่สามารถล่าถอยโดยไม่ได้รับความเสียหายใด ๆ

ตำแหน่งที่แท้จริงของยุทธการคือช่วงรอยต่อระหว่างทางตะวันตกของอำเภออี๋ตูและทางตะวันออกของอำเภอฉางหยางในนครอี๋ฉาง มณฑลหูเป่ย์

### เล่าปี่ถอยไปเป๊กเต้เสีย

เล่าปี่และกำลังทหารที่เหลือล่าถอยไปยังเขาม้าอั๋ว (馬鞍山 *หม่าอานชาน*; ปัจจุบันอยู่ทางตะวันออกของอำเภอชางหยาง มณฑลหูเป่ย์) ซึ่งยังคงถูกโจมตีอย่างรุนแรงจากทัพง่อก๊กในทุกทิศทาง ในเวลาเดียวกัน เกิดดินถล่มขึ้นที่เขาม้าอั๋วทำให้ทัพจ๊กก๊กได้รับบาดเจ็บหลายพันคน ซุนหวนขุนพลง่อก๊กต่อสู้อย่างสุดชีวิตและฝ่าแนวรบของข้าศึกไปยึดจุดยุทธศาสตร์สำคัญของเขาม้าอั๋ว กองกำลังของเล่าปี่ถูกบีบให้หนีผ่านพื้นที่ภูเขาอันตรายและหนีพ้นในตอนกลางคืนอย่างแทบเอาชีวิตไม่รอด ระหว่างการล่าถอย เล่าปี่มีรับสั่งให้ทหารไปนำชุดเกราะมากองและจุดไฟเผาเพื่อสร้างแนวป้องกันสกัดการไล่ตามของทัพง่อก๊ก

เล่าปี่รวบรวมกองกำลังที่กระจัดกระจายใหม่ และมีรับสั่งให้ละทิ้งเรือและเดินเท้าไปยังอำเภอยฺหวีฟู่ (魚復) ที่ซึ่งพระองค์เปลี่ยนชื่อเป็น "เตงอั๋น" (永安 *หย่งอาน*; แปลว่า "สันตินิรันดร์") นายทหารของ่อก๊กคือลิอี้ (李異; *หลี่ อี้*) และหลิว เออ (劉阿) นำกองกำลังไล่ตามเล่าปี่และตั้งกองทหารรักษาการที่ลำสัน (南山 *หนานซาน*) ปลายเดือนกันยายนหรือต้นตุลาคม ค.ศ. 222 เล่าปี่และกองกำลังถอยมาถึงช่องเขาอู

ในเวลาที่เล่าปี่มาถึงเป๊กเต้เสียโดยปลอดภัย เรือ ยุทโธปกรณ์ และเสบียงทั้งหมดของทัพจ๊กก๊กถูกทัพง่อก๊กยึดไป ศพทหารจ๊กก๊กล่องลอยอยู่ในแม่น้ำและกีดขวางการไหลของน้ำ เล่าปี่ทรงกริ้วต่อการพ่ายแพ้ของพระองค์ ตรัสอุทานว่า "ไม่ใช่เพราะลิขิตสวรรค์หรอกหรือที่ทำให้ข้าต้องอับอายขายหน้าเพราะลกซุน" เมื่อเตียวจูล่งนำกองกำลังเสริมยกจากกังจิวมาที่เตงอั๋น ทัพง่อก๊กที่ไล่ตามมาก็ล่าถอยไปเองแล้ว

อุบัติการณ์ระหว่างยุทธการ
-------------------------

### ลกซุนปฏิเสธที่จะช่วยเหลือซุนหวน

ในช่วงต้นของยุทธการ ซุนหวนนำกองกำลังแยกเข้าโจมตีทัพหน้าของจ๊กก๊กที่งิเต๋า แต่จบลงด้วยการถูกล้อมโดยข้าศึก ซุนหวนขอกำลังเสริมจากลกซุนแต่ลกซุนปฏิเสธ นายทหารง่อก๊กคนอื่น ๆ พูดกับลกซุนว่า "ขุนพลซุนเป็นญาติของนายท่าน บัดนี้กำลังถูกล้อม เราไม่ควรไปช่วยหรอกหรือ" ลกซุนตอบว่า "เขาได้รับการสนับสนุนจากทหารของเขาอยู่แล้ว ฐานที่มั่นก็ป้องกันได้มั่นคงดี และเสบียงก็มีเพียงพอ ไม่มีอะไรต้องวิตก เมื่อดำเนินตามแผนของข้า ถึงเราไม่ไปช่วยเขา วงล้อมก็จะสลายไปเอง" หลังจากง่อก๊กได้รับชัยชนะที่จูเต๋ง ซุนหวนมาพบลกซุนและพูดว่า "ก่อนหน้านี้ข้าโกรธมากจริง ๆ ที่ท่านปฏิเสธไม่ไปช่วยข้า แต่บัดนี้หลังได้รับชัยชนะ ข้าเห็นแล้วว่าท่านมีแนวทางจะกระทำการในแบบของท่านเอง"

### นายทหารของง่อก๊กไม่เต็มใจจะปฏิบัติตามคำสั่งของลกซุน

นายทหารของง่อก๊กหลายคนที่เข้าร่วมในยุทธการมีทั้งที่รับราชการในง่อตั้งแต่ยุคของซุนเซ็กและที่เป็นญาติของตระกูลซุนกวน นายทหารเหล่านี้จึงมองว่าตนสูงส่งและไม่เต็มใจที่จะปฏิบัติตามคำสั่งของลกซุน ลกซุนวางกระบี่ลงบนโต๊ะและพูดว่า: 

> "เล่าปี่มีชื่อเสียงไปทั่วแผ่นดิน แม้แต่โจโฉยังหวั่นเกรง บัดนี้เล่าปี่อยู่ที่ชายแดนและเราก็กำลังต่อสู้อย่างยากลำบาก พวกท่านได้รับความกรุณาจากรัฐ จึงควรจะร่วมมือกันอย่างสมัครสมานและปฏิบัติงานร่วมกันในการปราบข้าศึกเพื่อตอบแทนความกรุณาของรัฐ พวกท่านไม่ควรปฏิบัติตนอย่างที่พวกท่านเป็นอยู่บัดนี้ ข้าอาจจะเป็นเพียงบัณฑิต แต่ข้าได้รับคำสั่งจากนายท่าน เหตุผลที่รัฐขอให้พวกท่านลดตนและยอมรับคำบัญชาการของข้าก็เพราะข้ามีค่าเล็กน้อยและข้าสามารถอดทนต่อความอัปยศเพื่อประโยชน์แก่การที่ใหญ่ยิ่งกว่า พวกท่านต่างมีหน้าที่ของตนเองจึงไม่อาจหลีกเลี่ยงได้ กฎอัยการศึกมีกำหนดไว้นานแล้ว พวกท่านไม่ควรฝ่าฝืน"
> 
> 

นายทหารของง่อก๊กเริ่มแสดงความนับถือลกซุนมากขึ้นหลังง่อก๊กได้รับชัยชนะโดยสาเหตุหลักมาจากความสำเร็จทางกลยุทธ์ของลกซุน ลกซุนไม่ได้รายงานเรื่องที่นายทหารเหล่านี้ไม่เชื่อฟังตนแก่ซุนกวน แต่ซุนกวนก็ทราบเรื่องได้เองในภายหลังยุทธการ เมื่อซุนกวนถามลกซุนเกี่ยวกับเรื่องนี้ ลกซุนตอบว่าตนเห็นคุณค่าของนายทหารเหล่านี้แม้ว่าพวกเขาจะไม่เชื่อฟังคำสั่งของตน และตัดสินใจที่จะอดทนต่อพวกเขาเพราะตนรู้สึกว่าเป็นการรักษาความสัมพันธ์ในการร่วมงานกับพวกเขาเป็นสิ่งสำคัญเพื่อบรรลุเป้าหมายร่วมกันในการต้านการบุกของจ๊กก๊ก ซุนกวนยกย่องและมอบรางวัลให้ลกซุนอย่างงาม

### วีรกรรมของเปาเตียวและเทียกี

เปาเตียวอาสาคุ้มกันแนวหลังในขณะที่ทัพจ๊กก๊กกำลังล่าถอยจากอิเหลงและจูเต๋ง เปาเตียวยังคงยืนหยัดอย่างมั่นคงและทุ่มความโกรธในการรบกับข้าศึกแม้ว่าทหารร่วมรบทั้งหมดจะถูกสังหารจนสิ้นก็ตาม เมื่อทหารง่อก๊กบอกให้เปาเตียวยอมจำนน เปาเตียวตอบว่า "ไอ้พวกหมาแดนง่อ! คิดว่าขุนพลฮั่นจะยอมจำนนหรือไร" ในที่สุดเปาเตียวจึงถูกสังหารในที่รบ

เทียกีก็คุ้มกันแนวหลังระหว่างการล่าถอยของทัพจ๊กก๊กเช่นกัน เมื่อข้าศึกยกมาใกล้ มีบางคนเสนอให้เทียกีสละเรือหนี แต่เทียกีตอบว่า "ข้าไม่เคยหนีจากยุทธการตลอดการเป็นทหารของข้า อีกทั้งจักรพรรดิกำลังอยู่ในสถานการณ์อันตราย" เมื่อทัพง่อก๊กมาถึง เทียกีถือทวน*จี่*ต่อสู้อย่างดุเดือด สามารถจมเรือข้าศึกได้จำนวนหนึ่งก่อนที่เทียกีจะถูกข้าศึกล้อมและสังหารในที่สุด

### โจผีคาดการณ์การพ่ายแพ้ของเล่าปี่

เมื่อโจผีได้รับข่าวว่าทัพจ๊กก๊กตั้งค่ายต่อเนื่องเป็นระยะทางยาวมากกว่า 700 *ลี้* จึงตรัสกับเหล่าขุนนางว่า: 

> "(เล่า) ปี่ไม่รู้พิชัยยุทธ์ มีใครบ้างที่ทำศึกโดยตั้งค่ายเป็นระยะทางยาวกว่า 700 *ลี้* 'ผู้ที่วางกองกำลังไว้ในพื้นที่ป่าและพื้นที่อับชื้นมีอุปสรรคก็มีชะตาต้องถูกข้าศึกจับ' นี่เป็นสิ่งที่ควรหลีกเลี่ยงในการทำศึก ข้าจะได้ข่าวจากซุนกวนในไม่ช้า"
> 
> 

 โจผีได้รับรายงานเรื่องชัยชนะของง่อก๊กในอีก 7 วันต่อมา

ผลสืบเนื่อง
-----------

ดูเพิ่ม: การบุกง่อก๊กของโจผี
อุยก๋วนและกองกำลังแยกของทัพจ๊กก๊กที่ฝั่งเหนือของแม่น้ำแยงซีถูกตัดขาดจากทัพหลักของจ๊กก๊กระหว่างการจู่โจมกลับของทัพง่อก๊กและไม่สามารถกลับไปยังจ๊กก๊กได้ อุยก๋วนและผาง หลิน (龐林; น้องชายของบังทอง) ผู้ใต้บังคับบัญชาหมดหนทางจึงนำกองกำลังเข้าสวามิภักดิ์กับวุยก๊ก

เกิดกบฏขนาดเล็กในเมืองเลงเหลง (零陵 *หลิงหลิง*) และฮุยเอี๋ยง(桂陽 *กุ้ยหยาง*) หลังทัพจ๊กก๊กล่าถอย เปาจิดที่มาประจำการที่อี้หยางตั้งแต่ก่อนยุทธการจึงนำทัพง่อก๊กไปปราบปรามกบฏ

หลังยุทธการ ชีเซ่ง พัวเจี้ยง ซงเขียม และนายทหารของง่อก๊กคนอื่น ๆ แนะนำให้โจมตีเป๊กเต้เสียเพื่อจับตัวเล่าปี่ เมื่อซุนกวนถามความคิดเห็นจากลกซุน ลกซุน จูเหียน และเล่งทอง (駱統 *ลั่ว ถ่ง*) กล่าวว่าเมื่อโจผีรวบรวมกำลังทหารและทำทีจะมาช่วยง่อก๊กโจมตีจ๊กก๊กแต่แท้จริงแล้วมีเจตนาร้าย จึงเตือนซุนกวนเกี่ยวกับเรื่องนี้และแนะนำให้ยกเลิกการไล่ตามเล่าปี่แล้วกลับไปง่อก๊ก ซุนกวนทำตามคำแนะนำ ไม่นานหลังจากนั้นโจผีนำทัพวุยก๊กบุกง่อก๊กจากสามทิศทาง

เมื่อเล่าปี่ได้ยินเรื่องการบุกง่อก๊กของวุยก๊ก จึงทรงพระอักษรถึงลกซุนว่า: 

> "บัดนี้ข้าศึก (วุยก๊ก) อยู่ที่กังเหลง หากข้าเปิดการโจมตีอีกครั้ง ตามความเห็นของท่านแล้วคิดว่าข้าจะชนะหรือไม่"
> 
> 

 ลกซุนเขียนหนังสือทูลตอบว่า: 

> "กระหม่อมเกรงว่าทัพของฝ่าบาทเพิ่งพ่ายแพ้และยังไม่ฟื้นตัว ยามนี้เป็นเวลาที่ฝ่าบาทควรจะประนีประนอม พักผ่อนและพักฟื้น มิใช่เวลาที่ควรจะเปิดการโจมตีเราอีกครั้ง แต่หากฝ่าบาทไม่ทรงพิจารณาอย่างถี่ถ้วนและวางแผนจะส่งกองกำลังที่เหลือทั้งหมดออกโจมตีอีกครั้ง กระหม่อมขอรับรองว่าจะไม่เหลือใครที่ฝ่าบาทส่งมาที่นี่ที่จะรอดชีวิตกลับไป"
> 
> 

เล่าปี่ประชวรหนักในเดือนเมษายน ค.ศ. 223 ก่อนจะสวรรคตในวันที่ 10 มิถุนายน พระองค์ตั้งให้โอรสเล่าเสี้ยนเป็นผู้สืบทอดราชบัลลังก์และตั้งให้จูกัดเหลียงและลิเงียมเป็นผู้สำเร็จราชการช่วยเหลือเล่าเสี้ยน หลังจากจูกัดเหลียงได้อำนาจบริหารจึงดำเนินการผูกไมตรีกับง่อก๊กและฟื้นฟูความเป็นพันธมิตรระหว่างง่อก๊กและจ๊กก๊กอีกครั้งเพื่อต้านวุยก๊ก

บุคคลในยุทธการ
--------------


|  |  |
| --- | --- |
| ทัพง่อก๊ก
* แม่ทัพใหญ่ (大都督 *ต้าตูตู*) **ลกซุน**
* ขุนศึกสำแดงยุทธ (昭武將軍 *เจาอู่เจียงจฺวิน*) **จูเหียน**
* ขุนพลกระตุ้นพลานุภาพ (振威將軍 *เจิ้นเวย์เจียงจฺวิน*) **พัวเจี้ยง**
* ขุนพลรอง (偏將軍 *เพียนเจียงจฺวิน*) **ฮันต๋ง**
* ขุนพลสถาปนายุทธ (建武將軍 *เจี้ยนอู่เจียงจฺวิน*) **ชีเซ่ง**
* ขุนพลราชองครักษ์สงบบูรพา (安東中郎將 *อันตงจงหลางเจี้ยง*) **ซุนหวน**
* ขุนพลราชองครักษ์สถาปนาความภักดี (建忠中郎將 *เจี้ยงจงจงหลางเจี้ยง*) **เล่งทอง** (駱統 *ลั่ว ถ่ง*)
* **ซงเขียม**
* **ตุนอิตั๋น** (鮮于丹 *เซียนยฺหวี ตาน*)
* **ลิอี้** (李異 *หลี่ อี้*)
* **หลิว เออ** (劉阿)
* **เจี่ยง อี** (蔣壹) บุตรชายของเจียวขิม

ไม่เข้าร่วมยุทธการ
* เงาอ๋องหรืออ๋องแห่งง่อก๊ก (吳王 *อู๋หวาง*) **ซุนกวน**
* ขุนพลสงบเผ่าหรง (平戎將軍 *ผิงหรงเจียงจฺวิน*) **เปาจิด**
 | ทัพจ๊กก๊ก
ทัพหลัก
* จักรพรรดิแห่งจ๊กก๊ก (蜀漢皇帝 *ฉู่ฮั่นหฺวางตี้*) **เล่าปี่**
* **†** แม่ทัพใหญ่ (大督 *ต้าตู*) **ปองสิบ**
* **†** แม่ทัพหน้า (前部 *เฉียนตู*) **เตียวหลำ**
* แม่ทัพกองกำลังแยก (別督 *เปี๋ยตู*) **ฝู ควาง** (輔匡)
* แม่ทัพกองกำลังแยก (別督 *เปี๋ยตู*) **เตียวหยง** (趙融 *เจ้า หรง*)
* แม่ทัพกองกำลังแยก (別督 *เปี๋ยตู*) **เลียวฮัว**
* **†** แม่ทัพกองกำลังแยก (別督 *เปี๋ยตู*) **เปาเตียว**
* **†** ขุนนางมหาดเล็ก (侍中 *ชื่อจง*) **ม้าเลี้ยง**
* ขุนพลธง (牙門將 *หยาเหมินเจี้ยง*) **เฮียงทง** (向寵 *เซี่ยง ฉ่ง*)
* นายทหารผู้ช่วย (別駕從事 *เปี๋ยเจี้ยฉงชื่อ*) **หลี่ เฉา** (李朝)
* **†** ขุนนางผู้ช่วยและรับผิดชอบพิธีบวงสรวง (從事祭酒 *ฉงชื่อจี้จิ่ว*) **เทียกี**
* **งอปั้น**
* **ตันเซ็ก**
* **†** **อองฮู**
* Surrendered **ตู้ ลู่** (杜路)
* Surrendered **หลิว หนิง** (劉寧)

ทัพเหนือ
* ขุนพลพิทักษ์อุดร (鎮北將軍 *เจิ้นเป่ย์เจียงจฺวิน*) **อุยก๋วน**
* ขุนนางผู้ช่วยสำนักปกครองกลาง (治中從事 *จื้อจงฉงชื่อ*) **ผาง หลิน** (龐林) น้องชายของบังทอง

พันธมิตร
* **†** **สะโมโข**

ไม่เข้าร่วมยุทธการ
* ขุนพลช่วยเหลือทัพ (翊軍將軍 *อี้จฺวินเจียงจฺวิน*) **เตียวจูล่ง**

  |

ในนิยาย*สามก๊ก*
---------------

ดูเพิ่ม: รายการนิยายแต่งในสามก๊ก
เหตุการณ์ก่อน, ระหว่าง และหลังยุทธการที่อิเหลงถูกเล่าในนวนิยายอิงประวัติศาสตร์ในศตวรรษที่ 14 เรื่อง*สามก๊ก* (*ซานกั๋วเหยี่ยนอี้*) โดยล่อกวนตง ในระหว่างตอนที่ 81-84 มีการเพิ่มเรื่องราวสมมติบางเรื่องและขยายความเรื่องราวของเหตุการณ์จริงเพื่อผลเชิงละคร ต่อไปนี้เป็นบางเหตุการณ์ที่มีชื่อเสียงที่เกี่ยวข้องกับยุทธการที่อิเหลงตามที่บรรยายในนิยาย: 

### การคัดค้านการตัดสินใจของเล่าปี่ในการทำศึก

จักรพรรดิเล่าปี่วางแผนที่จะยกทัพไปรบกับซุนกวนเพื่อแก้แค้นให้กวนอูและชิงมณฑลเกงจิ๋วคืน ขุนนางหลายคนคัดค้านการตัดสินใจของพระองค์ คนแรกที่พยายามห้ามพระองค์ไม่ให้ทำศึกคือเตียวจูล่ง แต่เล่าปี่ก็เพิกเฉยเสีย ภายหลังขุนนางจ๊กก๊กคนอื่น ๆ อย่างม้าเลี้ยงและตันจิ๋นเรียกร้องให้จูกัดเหลียงทูลยับยั้งเล่าปี่ จูกัดเหลียงจึงนำขุนนางเหล่านั้นไปเข้าเฝ้าเล่าปี่และทูลทัดทานการติดสินพระทัยของพระองค์ แต่เล่าปี่ปฏิเสธคำแนะนำ ขณะเล่าปี่กำลังเตรียมการทำศึก จินปิดทูลทัดทานการตัดสินพระทัยของพระองค์ เล่าปี่ทรงกริ้วต้องการจะสั่งประหารชีวิตจินปิด แต่จูกัดเหลียงและขุนนางจ๊กก๊กคนอื่น ๆ ทูลขอชีวิตให้จินปิด จินปิดจึงได้รับการละเว้นโทษ จากนั้นจูกัดเหลียงจึงเขียนฎีกาถึงเล่าปี่ทูลอธิบายเหตุผลที่เล่าปี่ไม่ควรทำศึกกับซุนกวน แต่เมื่อเล่าปี่อ่านแล้วจึงขว้างฎีกาลงกับพื้นแล้วตรัสว่า "เราไม่ฟังคำขุนนางทั้งปวงแล้ว อย่าห้ามเราเลย"

ข้อเท็จจริงทางประวัติศาสตร์
บันทึกประวัติศาสตร์ *จดหมายเหตุสามก๊ก* (*ซานกั๋วจื้อ*) ไม่ได้ระบุเรื่องที่จูกัดเหลียงคัดค้านการติดสินพระทัยของเล่าปี่ในการออกรบกับซุนกวน แต่มีการระบุว่าเตียวจูล่งและจินปิดพยายามจะทูลทัดทานเล่าปี่ เตียวจูล่งทูลแนะนำเล่าปี่ไม่ให้โจมตีซุนกวนแต่คำแนะนำถูกเพิกเฉย จินปิดถูกเล่าปี่สั่งให้นำตัวไปขังคุกหลังจินปิดทูลทัดทานการทำศึก แต่ได้รับการปล่อยตัวในภายหลัง

### การเสียชีวิตของฮองตง

ฮองตงขุนพลจ๊กก๊กเข้าร่วมในยุทธการที่อิเหลงแม้ว่าจะอายุมากกว่า 70 แล้วในเวลานั้น ฮองตงสังหารสิวเจ๊ก (史蹟 *ฉื่อ จี้*) นายทหารใต้บังคับบัญชาของพัวเจี้ยง และเอาชนะกองกำลังของพัวเจี้ยงได้ในการรบวันแรก ในวันที่สองระหว่างที่ฮองตงไล่ตามพัวเจี้ยงก็ตกอยู่ในการซุ่มโจมตีและถูกล้อมโดยจิวท่าย ฮันต๋ง เล่งทอง (凌統 *หลิง ถ่ง*) และพัวเจี้ยง ฮองตงถูกม้าต๋ง (馬忠 *หม่า จง*) ยิงด้วยเกาทัณฑ์ กวนหินและเตียวเปายกกำลังมาช่วยฮองตงฝ่าออกจากวงล้อมมาได้ แต่ฮองตงก็เสียชีวิตจากบาดแผลในคืนนั้น เล่าปี่ทรงกรรเสงให้กับการตายของฮองตง เนื่องจากยุทธการที่อิเหลงในประวัติศาสตร์เกิดขึ้นระหว่างปี ค.ศ. 221-222 ปีที่ฮองตงเสียชีวิตตามที่ระบุในนวนิยายจึงควรอยู่ในราวปี ค.ศ. 221-222

ข้อเท็จจริงทางประวัติศาสตร์
ชีวประวัติฮองตงใน*จดหมายเหตุสามก๊ก*ระบุว่าฮองตงเสียชีวิตในปี ค.ศ. 220 หนึ่งปีหลังสิ้นสุดยุทธการที่ฮันต๋ง สาเหตุการเสียชีวิตไม่มีการระบุ

### กวนหินสังหารพัวเจี้ยง

ในการศึกช่วงต้นครั้งหนึ่ง กวนหินเผชิญหน้ากับพัวเจี้ยงผู้จับตัวกวนอูที่เป็นบิดาของตนในการซุ่มโจมตีระหว่างยุทธการที่เป๊กเสีย กวนหินจึงไล่ตามพัวเจี้ยงเข้าไปในหุบเขาด้วยความอยากจะแก้แค้นให้บิดาแต่หลงทางอยู่ในนั้น ครั้นเวลากลางคืน กวนหินขับม้าไปรอบ ๆ จนกระทั่งพบบ้านหลังหนึ่งที่มีชายชราคนหนึ่งอาศัยอยู่ กวนหินจึงขอพักค้างแรมที่นั่น กวนหินเห็นภาพวาดของกวนอูผู้บิดาแขวนบนผนังในบ้านหลังนั้น ต่อมาในคืนนั้นพัวเจี้ยงก็มาเจอบ้านหลังเดียวกันนี้และขอค้างแรม กวนหินเห็นพัวเจี้ยงจึงร้องตะคอกใส่ พัวเจี้ยงคิดจะหนีแต่ก็เจอเข้ากับผีของกวนอูจึงตกใจแน่นิ่งไป กวนหินตามมาทันและสังหารพัวเจี้ยงเสีย ควักหัวใจนำมาวางบนแท่นหน้าภาพวาดกวนอูเพื่อเซ่นแก่วิญญาณของบิดา

ข้อเท็จจริงทางประวัติศาสตร์
ชีวประวัติพัวเจี้ยงใน*จดหมายเหตุสามก๊ก*ระบุว่าพัวเจี้ยงเสียชีวิตในปี ค.ศ. 234 – หลังยุทธการที่อิเหลงมากกว่า 10 ปี สาเหตุการเสียชีวิตไม่ระบุแน่ชัด ชีวประวัติกวนอูระบุว่ากวนหินรับราชการในฐานะขุนนางฝ่ายพลเรือนในจ๊กก๊กหลังเข้าสู่วัยผู้ใหญ่แล้ว (เมื่ออายุราว 19 ปี) และเสียชีวิตในอีกไม่กี่ปีต่อมาขณะอยู่ในตำแหน่ง กวนหินจึงอาจจะไม่ได้เข้าร่วมในยุทธการ

### การเสียชีวิตของกำเหลง

กำเหลงกำลังป่วยเป็นโรคบิดในช่วงที่เกิดยุทธการที่อิเหลง แต่ยังคงเข้าร่วมในยุทธการโดยไม่คำนึงถึงอาการป่วยของตน ระหว่างที่กำเหลงขณะกำลังพักผ่อนก็ได้ยินว่าทัพข้าศึกกำลังใกล้เข้ามา กำเหลงจึงรีบขึ้นม้าและเตรียมเข้ารบ กำเหลงเผชิญหน้ากับกลุ่มทหารชนเผ่าที่นำโดยสะโมโข กำเหลงเห็นว่ากำลังข้าศึกมีมากเกินไปจึงตัดสินใจล่าถอย ระหว่างขี่ม้าหนีกำเหลงถูกสะโมโขยิงเกาทัณฑ์ไปถูกหน้าผาก กำเหลงยังคงหนีต่อไปโดยลูกเกาทัณฑ์ยังติดอยู่ที่หน้าผาก เมื่อมาถึงอูตี๋ (富池 *ฟู่ฉือ*; ปัจจุบันคืออำเภอหยางซิน มณฑลหูเป่ย์) กำเหลงนั่งลงใต้ต้นไม้และเสียชีวิต กาสิบกว่าตัวบนต้นไม้บินลงมาล้อมรอบศพ เมื่อซุนกวนทราบข่าวการเสียชีวิตของกำเหลงก็เสียใจอย่างมากและให้ฝังศพของกำเหลงอย่างสมเกียรติ

ข้อเท็จจริงทางประวัติศาสตร์
ไม่มีข้อมูลสาเหตุการเสียชีวิตและวันเวลาที่กำเหลงเสียชีวิตในชีวประวัติของกำลังใน*จดหมายเหตุสามก๊ก* การเสียชีวิตของกำเหลงมีระบุโดยสังเขปว่าเมื่อกำเหลงเสียชีวิต ซุนกวนร้องไห้ให้กับการเสียชีวิตของกำลังอย่างสุดซึ้ง

### เตียวจูล่งสังหารจูเหียน

เล่าปี่ล่าถอยโดยมีกวนหินและเตียวเปาคอยคุ้มกันหลังทัพง่อก๊กจุดไฟเผาค่ายของทัพจ๊กก๊กและยกกำลังไล่ตามเล่าปี่ ในช่วงเวลาวิกฤต เตียวจูล่งก็ปรากฏตัวมาสกัดการโจมตีของข้าศึก เตียวจูล่งเผชิญหน้ากับจูเหียนและสังหารจูเหียนได้ แล้วช่วยคุ้มกันเล่าปี่ที่มุ่งหน้าไปยังเป๊กเต้เสีย

ข้อเท็จจริงทางประวัติศาสตร์
ใน*เจ้ายฺหวินเปี่ยจฺว้าน*ระบุว่าเตียวจูล่งไม่ได้เข้าร่วมในยุทธการที่อิเหลง ก่อนยุทธการ เตียวจูล่งทัดทานเล่าปี่ไม่ให้ยกทัพไปรบกับซุนกวนแต่ถูกเพิกเฉย เล่าปี่มีรับสั่งให้เตียวจูล่งอยู่รักษาอำเภอกังจิว เมื่อเตียวจูล่งทราบข่าวว่าเล่าปี่แตกพ่ายที่จีกุ๋ย จึงนำกองกำลังจากกังจิวมายังเตงอั๋นเพื่อช่วยเล่าปี่

ชีวประวัติจูเหียนใน*จดหมายเหตุสามก๊ก*ระบุว่าจูเหียนเสียชีวิตในปี ค.ศ. 249 ขณะอายุ 68 ปี (ตามการนับอายุแบบเอเชียตะวันออก) – หลังยุทธการที่อิเหลงราว 27 ปี นอกจากนี้จูเหียนยังมีชีวิตยืนยาวกว่าเตียวจูล่งซึ่งตามประวัติศาสตร์เสียชีวิตในปี ค.ศ. 229

### การเสียชีวิตของซุนฮูหยิน

ข่าวการพ่ายแพ้ของเล่าปี่ในยุทธการรู้ไปถึงซุนฮูหยินอดีตภรรยาของเล่าปี่ซึงได้กลับไปยังง่อก๊ก หลังได้ยินข่าวลือว่าเล่าปี่ถูกปลงพระชนม์ในยุทธการ ซุนฮูหยินจึงเดินทางออกไปที่ริมฝั่งแม่น้ำแยงซี ซุนฮูหยินหันหน้าไปทางตะวันตกและร้องไห้ก่อนจะโจนน้ำตาย

ข้อเท็จจริงทางประวัติศาสตร์
ไม่มีบันทึกในประวัติศาสตร์ว่าซุนฮูหยินเป็นอย่างไรหลังจากเดินทางจากเล่าปี่กลับไปในอาณาเขตของง่อก๊ก

### ลกซุนเผชิญหน้ากับค่ายกลทหารศิลาของจูกัดเหลียง

บทความหลัก: ค่ายกลทหารศิลาแปดประตู § ลกซุนเผชิญหน้ากับค่ายกล

หมายเหตุ
--------

1. ↑  ยุทธการเริ่มต้นในเดือน 7 ของศักราชอ้วยโช่ (*หฺวางชู*) ปีที่ 2 ในรัชสมัยของโจผี เทียบได้กับช่วงเวลาระหว่างวันที่ 6 สิงหาคมถึง 4 กันยายน ค.ศ. 221 ในปฏิทินเกรโกเรียน
2. ↑  ยุทธการสิ้นสุดในเดือน 8 ของศักราชอ้วยโช่ (*หฺวางชู*) ปีที่ 3 ในรัชสมัยของโจผี เทียบได้กับช่วงเวลาระหว่างวันที่ 24 กันยายน ถึง 22 ตุลาคม ค.ศ. 222 ในปฏิทินเกรโกเรียน
3. ↑  ใน*สามก๊ก ฉบับเจ้าพระยาพระคลัง (หน)* อยู่ระหว่างตอนที่ 63-65

อ้างอิง
-------

1. 1 2 3  Yang, Hua (January 2007). "Geographical Investigation of Ma'an Mountain in the Three Kingdoms Yiling Battle". *Journal of Sichuan Normal University (Social Sciences Edition)* (ภาษาจีน). China Academic Journal Electronic Publishing House. **34** (1): 120–126. คลังข้อมูลเก่าเก็บจากแหล่งเดิมเมื่อ 2014-12-29. สืบค้นเมื่อ 29 December 2014.
2. 1 2  ([秋，七月， ...] 權以鎮西將軍陸遜為大都督、假節，督將軍朱然、潘璋、宋謙、韓當、徐盛、鮮于丹、孫桓等五萬人拒之。) *จือจื้อทงเจี้ยน* เล่มที่ 69.
3. 1 2 3 4  (黃武元年，劉備率大衆來向西界，權命遜為大都督、假節，督朱然、潘璋、宋謙、韓當、徐盛、鮮于丹、孫桓等五萬人拒之。) *จดหมายเหตุสามก๊ก* เล่มที่ 58.
4. 1 2  de Crespigny, Rafe (2004). "Chapter Seven: Claim to the Mandate 222-229". *Generals of the South: The foundation and early history of the Three Kingdoms state of Wu* (PDF). Faculty of Asian Studies, Australian National University. p. 6. คลังข้อมูลเก่าเก็บจากแหล่งเดิม (PDF)เมื่อ 31 December 2013. สืบค้นเมื่อ 30 December 2014.
5. 1 2  ([秋，七月， ...] 漢主遣將軍吳班、馮習攻破權將李異、劉阿等於巫，進兵秭歸，兵四萬餘人。武陵蠻夷皆遣使往請兵。) *จือจื้อทงเจี้ยน* เล่มที่ 69.
6. ↑  (《魏书》：癸亥，孙权上书，说："刘备支党四万人，马二三千匹，) อรรถาธิบายจาก*เว่ย์ชู*ใน*จดหมายเหตุสามก๊ก*
7. ↑  Sawyer, p. 20
8. ↑  (權已據江陵，盡虜羽士衆妻子，羽軍遂散。權遣將逆擊羽，斬羽及子平于臨沮。) *จดหมายเหตุสามก๊ก* เล่มที่ 36.
9. ↑  (冬，十月，乙卯，漢帝告祠高廟，使行御史大夫張音持節奉璽綬詔冊，禪位于魏。王三上書辭讓，乃為壇於繁陽，辛未，升壇受璽綬，卽皇帝位，燎祭天地、嶽瀆，改元，大赦。) *จือจื้อทงเจี้ยน* เล่มที่ 69.
10. ↑  (夏，四月，丙午，漢中王卽皇帝位於武擔之南，大赦，改元章武。以諸葛亮為丞相，許靖為司徒。) *จือจื้อทงเจี้ยน* เล่มที่ 69.
11. ↑  ([建安二十五年]冬，魏嗣王稱尊號，改元為黃初。二年四月，劉備稱帝於蜀。) *จดหมายเหตุสามก๊ก* เล่มที่ 47.
12. ↑  (孫權自公安徙都鄂，更名鄂曰武昌。) *จือจื้อทงเจี้ยน* เล่มที่ 69.
13. ↑  (八月，孫權遣使稱臣，卑辭奉章，幷送于禁等還。 ... 丁巳，遣太常邢貞奉策卽拜孫權為吳王，加九錫。) *จือจื้อทงเจี้ยน* เล่มที่ 69.
14. ↑  (漢主恥關羽之沒，將擊孫權。) *จือจื้อทงเจี้ยน* เล่มที่ 69.
15. 1 2 3 4 5  (孫權襲荊州，先主大怒，欲討權。雲諫曰：「國賊是曹操，非孫權也，且先滅魏，則吳自服。操身雖斃，子丕篡盜，當因衆心，早圖關中，居河、渭上流以討凶逆，關東義士必裹糧策馬以迎王師。不應置魏，先與吳戰；兵勢一交，不得卒解也。」 ... 先主不聽，遂東征，留雲督江州。先主失利於秭歸，雲進兵至永安，吳軍已退。) อรรถาธิบายจาก*เจ้ายฺหวินเปี่ยจว้าน*ใน*จดหมายเหตุสามก๊ก* เล่มที่ 36.
16. 1 2  (益州辟宓為從事祭酒。先主旣稱尊號，將東征吳，宓陳天時必無其利，坐下獄幽閉，然後貸出。) *จดหมายเหตุสามก๊ก* เล่มที่ 38.
17. ↑  (先主伐吳，飛當率兵萬人，自閬中會江州。臨發，其帳下將張達、范彊殺飛，持其首，順流而奔孫權。飛營都督表報先主，先主聞飛都督之有表也，曰：「噫！飛死矣。」) *จดหมายเหตุสามก๊ก* เล่มที่ 36.
18. ↑  (秋，七月，漢主自率諸軍擊孫權，權遣使求和於漢。) *จือจื้อทงเจี้ยน* เล่มที่ 69.
19. ↑  (瑾與備牋曰：「奄聞旗鼓來至白帝，或恐議臣以吳王侵取此州，危害關羽，怨深禍大，不宜荅和，此用心於小，未留意於大者也。試為陛下論其輕重，及其大小。陛下若抑威損忿，蹔省瑾言者，計可立決，不復咨之於羣后也。陛下以關羽之親何如先帝？荊州大小孰與海內？俱應仇疾，誰當先後？若審此數，易於反掌。」) *จดหมายเหตุสามก๊ก* เล่มที่ 52.
20. ↑  (漢主不聽。) *จือจื้อทงเจี้ยน* เล่มที่ 69.
21. ↑  (初，先主忿孫權之襲關羽，將東征，秋七月，遂帥諸軍伐吳。孫權遣書請和，先主盛怒不許，吳將陸議、李異、劉阿等屯巫、秭歸；將軍吳班、馮習自巫攻破異等，軍次秭歸，武陵五谿蠻夷遣使請兵。) *จดหมายเหตุสามก๊ก* เล่มที่ 32.
22. 1 2  (為前將軍關羽主簿，羽敗，屬吳。思歸先主，乃詐死，時人謂為信然，因携持老母晝夜西行。會先主東征，遇於秭歸。先主大恱，以化為宜都太守。) *จดหมายเหตุสามก๊ก* เล่มที่ 45.
23. 1 2 3  (... 遷昭武將軍，封西安鄉侯。 ... 黃武元年，劉備舉兵攻宜都，然督五千人與陸遜并力拒備。然別攻破備前鋒，斷其後道，備遂破走。) *จดหมายเหตุสามก๊ก* เล่มที่ 56.
24. 1 2 3  (... 拜璋為太守、振威將軍，封溧陽侯。 ... 劉備出夷陵，璋與陸遜并力拒之，璋部下斬備護軍馮習等，所殺傷甚衆，拜平北將軍、襄陽太守。) *จดหมายเหตุสามก๊ก* เล่มที่ 55.
25. 1 2 3  (黃武元年春正月，陸遜部將軍宋謙等攻蜀五屯，皆破之，斬其將。) *จดหมายเหตุสามก๊ก* เล่มที่ 47.
26. 1 2  (... 遷偏將軍，領永昌太守。宜都之役，與陸遜、朱然等共攻蜀軍於涿鄉，大破之，徙威烈將軍，封都亭侯。) *จดหมายเหตุสามก๊ก* เล่มที่ 55.
27. 1 2  (後遷建武將軍，封都亭侯，領廬江太守，賜臨城縣為奉邑。劉備次西陵，盛攻取諸屯，所向有功。) *จดหมายเหตุสามก๊ก* เล่มที่ 55.
28. 1 2 3  (年二十五，拜安東中郎將，與陸遜共拒劉備。備軍衆甚盛，彌山盈谷，桓投刀奮命，與遜勠力，備遂敗走。桓斬上兜道，截其徑要。備踰山越險，僅乃得免，忿恚歎曰：「吾昔初至京城，桓尚小兒，而今迫孤乃至此也！」) *จดหมายเหตุสามก๊ก* เล่มที่ 51.
29. 1 2  (及稱尊號，將東伐吳，權諫曰：「吳人悍戰，又水軍順流，進易退難，臣請為先驅以甞寇，陛下宜為後鎮。」先主不從，以權為鎮北將軍，督江北軍以防魏師；先主自在江南。) *จดหมายเหตุสามก๊ก* เล่มที่ 43.
30. 1 2 3  (先主稱尊號，以良為侍中。及東征吳，遣良入武陵招納五溪蠻夷，蠻夷渠帥皆受印號，咸如意指。會先主敗績於夷陵，良亦遇害。) *จดหมายเหตุสามก๊ก* เล่มที่ 39.
31. 1 2 3  (二年春正月，先主軍還秭歸，將軍吳班、陳式水軍屯夷陵，夾江東西岸。二月，先主自秭歸率諸將進軍，緣山截嶺，於夷道猇亭駐營，自佷山通武陵，遣侍中馬良安慰五谿蠻夷，咸相率響應。) *จดหมายเหตุสามก๊ก* เล่มที่ 32.
32. 1 2 3  (隲因承制遣使宣恩撫納，是加拜平戎將軍，封廣信侯。 ... 會劉備東下，武陵蠻夷蠢動，權遂命隲上益陽。備旣敗績，而零、桂諸郡猶相驚擾，處處阻兵；隲周旋征討，皆平之。) *จดหมายเหตุสามก๊ก* เล่มที่ 52.
33. ↑  (吳書曰：諸將並欲迎擊備， ...) อรรถาธิบายจาก*อู๋ชู*ใน*จดหมายเหตุสามก๊ก* เล่มที่ 58.
34. ↑  (... 遜以為不可，曰：「備舉軍東下，銳氣始盛，且乘高守險，難可卒攻，攻之縱下，猶難盡克，若有不利，損我大勢，非小故也。今但且獎厲將士，廣施方略，以觀其變。若此間是平原曠野，當恐有顛沛交馳之憂，今緣山行軍，勢不得展，自當罷於木石之間，徐制其弊耳。」) อรรถาธิบายจาก*อู๋ชู*ใน*จดหมายเหตุสามก๊ก*เล่มที่ 58.
35. ↑  (諸將不解，以為遜畏之，各懷憤恨。) อรรถาธิบายจาก*อู๋ชู*ใน*จดหมายเหตุสามก๊ก*เล่มที่ 58.
36. ↑  (漢人自巫峽建平連營至夷陵界，立數十屯，以馮習為大督，張南為前部督，自正月與吳相拒，至六月不決。) *จือจื้อทงเจี้ยน* เล่มที่ 69.
37. 1 2 3 4  (備從巫峽、建平、連平、連圍至夷陵界，立數十屯，以金錦爵賞誘動諸夷，使將軍馮習為大督，張南為前部，輔匡、趙融、廖淳、傅肜等各為別督，先遣吳班將數千人於平地立營，欲以挑戰。) *จดหมายเหตุสามก๊ก* เล่มที่ 58.
38. ↑  (諸將皆欲擊之，遜曰：「此必有譎，且觀之。」) *จดหมายเหตุสามก๊ก* เล่มที่ 58.
39. ↑  (備知其計不可，乃引伏兵八千，從谷中出。遜曰：「所以不聽諸君擊班者，揣之必有巧故也。」遜上疏曰：「夷陵要害，國之關限，雖為易得，亦復易失。失之非徒損一郡之地，荊州可憂。今日爭之，當令必諧。備干天常，不守窟穴，而敢自送。臣雖不材，憑奉威靈，以順討逆，破壞在近。尋備前後行軍，多敗少成，推此論之，不足為戚。臣初嫌之，水陸俱進，今反舍船就步，處處結營，察其布置，必無他變。伏願至尊高枕，不以為念也。」) *จดหมายเหตุสามก๊ก* เล่มที่ 58.
40. ↑  (諸將並曰：「攻備當在初，今乃令入五六百里，相銜持經七八月，其諸要害皆以固守，擊之必無利矣。」) *จดหมายเหตุสามก๊ก* เล่มที่ 58.
41. ↑  (遜曰：「備是猾虜，更甞事多，其軍始集，思慮精專，未可干也。今住已乆，不得我便，兵疲意沮，計不復生，犄角此寇，正在今日。」) *จดหมายเหตุสามก๊ก* เล่มที่ 58.
42. ↑  (乃先攻一營，不利。諸將皆曰：「空殺兵耳。」遜曰：「吾已曉破之之術。」乃勑各持一把茅，以火攻拔之。一爾勢成，通率諸軍同時俱攻， ...) *จดหมายเหตุสามก๊ก* เล่มที่ 58.
43. 1 2  (國山名甫，廣漢郪人也。 ... 隨先主征吳，軍敗於秭歸，遇害。) *จดหมายเหตุสามก๊ก* เล่มที่ 45.
44. 1 2 3 4  (... 斬張南、馮習及胡王沙摩柯等首，破其四十餘營。備將杜路、劉寧等窮逼請降。) *จดหมายเหตุสามก๊ก* เล่มที่ 58.
45. ↑  (後十餘日，陸議大破先主軍於猇亭，將軍馮習、張南等皆沒。) *จดหมายเหตุสามก๊ก* เล่มที่ 32.
46. 1 2  (朗兄子寵，先主時為牙門將。秭歸之敗，寵營特完。) *จดหมายเหตุสามก๊ก* เล่มที่ 41.
47. ↑  (備升馬鞍山，陳兵自繞。遜督促諸軍四面蹙之，土崩瓦解，死者萬數。備因夜遁，驛人自擔，燒鐃鎧斷後， ...) *จดหมายเหตุสามก๊ก* เล่มที่ 58.
48. 1 2 3  (先主自猇亭還秭歸，收合離散兵，遂棄船舫，由步道還魚復，改魚復縣曰永安。吳遣將軍李異、劉阿等踵躡先主軍，屯駐南山。秋八月，收兵還巫。) *จดหมายเหตุสามก๊ก* เล่มที่ 32.
49. ↑  (... 僅得入白帝城。其舟船器械，水步軍資，一時略盡，尸骸漂流，塞江而下。備大慙恚，曰：「吾乃為遜所折辱，豈非天邪！」) *จดหมายเหตุสามก๊ก* เล่มที่ 58.
50. ↑  (初，孫桓別討備前鋒於夷道，為備所圍，求救於遜。遜曰：「未可。」諸將曰：「孫安東公族，見圍已困，柰何不救？」遜曰：「安東得士衆心，城牢糧足，無可憂也。待吾計展，欲不救安東，安東自解。」及方略大施，備果奔潰。桓後見遜曰：「前實怨不見救，定至今日，乃知調度自有方耳。」) *จดหมายเหตุสามก๊ก* เล่มที่ 58.
51. ↑  (當禦備時，諸將軍或是孫策時舊將，或公室貴戚，各自矜恃，不相聽從。) *จดหมายเหตุสามก๊ก* เล่มที่ 58.
52. ↑  (遜案劒曰：「劉備天下知名，曹操所憚，今在境界，此彊對也。諸君並荷國恩，當相輯睦，共翦此虜，上報所受，而不相順，非所謂也。僕雖書生，受命主上。國家所以屈諸君使相承望者，以僕有尺寸可稱，能忍辱負重故也。各在其事，豈復得辭！軍令有常，不可犯矣。」) *จดหมายเหตุสามก๊ก* เล่มที่ 58.
53. ↑  (及至破備，計多出遜，諸將乃服。 ... 權聞之，曰：「君何以初不啟諸將違節度者邪？」遜對曰：「受恩深重，任過其才。又此諸將或任腹心，或堪爪牙，或是功臣，皆國家所當與共克定大事者。臣雖駑懦，竊慕相如、寇恂相下之義，以濟國事。」權大笑稱善，加拜遜輔國將軍，領荊州牧，即改封江陵侯。) *จดหมายเหตุสามก๊ก* เล่มที่ 58.
54. 1 2 3 4  (休元名習，南郡人。隨先主入蜀。先主東征吳，習為領軍，統諸軍，大敗於猇亭。 ... 文進名南，亦自荊州隨先主入蜀，領兵從先主征吳，與習俱死。時又有義陽傅肜，先主退軍，斷後拒戰，兵人死盡，吳將語肜令降，肜罵曰：「吳狗！何有漢將軍降者！」遂戰死。) *จดหมายเหตุสามก๊ก* เล่มที่ 45.
55. 1 2  (季然名畿，巴西閬中人也。 ... 先主領益州牧，辟為從事祭酒。後隨先主征吳，遇大軍敗績，泝江而還，或告之曰：「後追已至，解船輕去，乃可以免。」畿曰：「吾在軍，未曾為敵走，況從天子而見危哉！」追人遂及畿船，畿身執戟戰，敵船有覆者。衆大至，共擊之，乃死。) *จดหมายเหตุสามก๊ก* เล่มที่ 45.
56. ↑  (初，帝聞漢兵樹柵連營七百餘里， ...) *จือจื้อทงเจี้ยน* เล่มที่ 69.
57. ↑  (... 謂羣臣曰：「備不曉兵，豈有七百里營可以拒敵者乎！『苞原隰險阻而為軍者為敵所禽』，此兵忌也。孫權上事今至矣。」) *จือจื้อทงเจี้ยน* เล่มที่ 69.
58. ↑  (後七日，吳破漢書到。) *จือจื้อทงเจี้ยน* เล่มที่ 69.
59. 1 2  (及吳將軍陸議乘流斷圍，南軍敗績，先主引退。而道隔絕，權不得還，故率將所領降于魏。) *จดหมายเหตุสามก๊ก* เล่มที่ 43.
60. 1 2  (統弟林，以荊州治中從事參鎮北將軍黃權征吳，值軍敗，隨權入魏， ...) *จดหมายเหตุสามก๊ก* เล่มที่ 37.
61. ↑  (又備旣住白帝，徐盛、潘璋、宋謙等各競表言備必可禽，乞復攻之。權以問遜，遜與朱然、駱統以為曹丕大合士衆，外託助國討備，內實有姦心，謹決計輒還。無幾，魏軍果出，三方受敵也。) *จดหมายเหตุสามก๊ก* เล่มที่ 58.
62. ↑  (吳錄曰：劉備聞魏軍大出，書與遜云：「賊今已在江陵，吾將復東，將軍謂其能然不？」) อรรถาธิบายจาก*อู๋ลู่*ใน*จดหมายเหตุสามก๊ก* เล่มที่ 58.
63. ↑  (遜荅曰：「但恐軍新破，創痍未復，始求通親，且當自補，未暇窮兵耳。若不惟筭，欲復以傾覆之餘，遠送以來者，無所逃命。」) อรรถาธิบายจาก*อู๋ลู่*ใน*จดหมายเหตุสามก๊ก* เล่มที่ 58.
64. ↑  (先主病篤，託孤於丞相亮，尚書令李嚴為副。夏四月癸巳，先主殂于永安宮，時年六十三。) *จดหมายเหตุสามก๊ก* เล่มที่ 32.
65. ↑  (備尋病亡，子禪襲位，諸葛亮秉政，與權連和。) *จดหมายเหตุสามก๊ก* เล่มที่ 58.
66. ↑  (出為建忠中郎將，領武射吏三千人。 ... 以隨陸遜破蜀軍於宜都，遷偏將軍。) *จดหมายเหตุสามก๊ก* เล่มที่ 57.
67. ↑  (子壹封宣城侯，領兵拒劉備有功， ...) *จดหมายเหตุสามก๊ก* เล่มที่ 55.
68. ↑  (是歲，劉備帥軍來伐， ... 權以陸遜為督，督朱然、潘璋等以拒之。 ... 黃武元年春正月， ... 劉備奔走，僅以身免。) *จดหมายเหตุสามก๊ก* เล่มที่ 47.
69. ↑  (偉南名朝，永南兄。郡功曹，舉孝廉，臨邛令，入為別駕從事。隨先主東征吳，章武二年卒於永安。) *Sanguozhi* vol. 45.
70. ↑  (說先主起兵東征。趙雲諫曰： ... 遂不聽趙雲之諫，下令起兵伐吳；) *สามก๊ก* ตอนที่ 81.
71. ↑  ("พระเจ้าเล่าปี่ออกว่าราชการ จึงปรึกษาขุนนางทั้งปวงว่า กวนอูเตียวหุยกับเราได้ให้ความสัตย์กันไว้ ซุนกวนทำอันตรายแก่น้องเรา ถ้าเรามิได้แก้แค้นก็จะเสียความสัตย์ไป เราคิดว่าจะยกทัพหลวงไปตีเมืองกังตั๋งจับซุนกวนฆ่าเสีย ขุนนางทั้งปวงจะเห็นเปนประการใด เตียวจูล่งจึงทูลว่า ... พระเจ้าเล่าปี่จึงว่า ถ้าเราไม่แก้แค้นแทนน้องเราได้ คนทั้งปวงก็จะเห็นว่าเราหามีความสัตย์ไม่ เราไม่ฟังคำเตียวจูล่งห้ามแล้ว จึงสั่งทหารทั้งปวงให้จัดแจงกองทัพจะยกไปตีซุนกวน") *สามก๊ก ฉบับเจ้าพระยาพระคลัง (หน)* ตอนที่ 63.
72. ↑  (當下孔明引百官來奏先主曰： ... 次日，先生整兵要行。學士秦宓奏曰： ... 孔明聞知，即上表救秦宓。其略曰： ... 先主看畢，擲表於地曰：「朕意已決，無得再諫！」) *สามก๊ก* ตอนที่ 81.
73. ↑  ("ขงเบ้งจึงว่า ข้าพเจ้าก็ทูลห้ามปรามเปนหลายครั้งแล้วพระองค์ไม่ฟัง มาเราจะชวนกันไปเฝ้าที่ฝึกทหารทั้งปวงแล้วก็พากันไปเฝ้า ขงเบ้งจึงทูลว่า ... ครั้นเวลาเช้าพระเจ้าเล่าปี่ให้จัดแจงกองทัพจะยกไป จินปิดจึงว่า ... ฝ่ายขงเบ้งรู้ว่าจินปิดเปนโทษ จึงแต่งเรื่องราวเข้าไปถวาย ในเรื่องราวนั้นว่า ... พระเจ้าเล่าปี่เห็นหนังสือนั้นแล้วก็โกรธทิ้งหนังสือลงเสีย จึงว่าเราไม่ฟังคำขุนนางทั้งปวงแล้ว อย่าห้ามเราเลย") *สามก๊ก ฉบับเจ้าพระยาพระคลัง (หน)* ตอนที่ 63.
74. ↑  (卻說章武二年春正月， ... 言訖，不省人事，是夜殞於御營。 ... 先主見黃忠氣絕，哀傷不已，敕具棺槨，葬於成都。) *สามก๊ก* ตอนที่ 83.
75. ↑  ("ว่าเท่านั้นแล้วพิษยาเกาทัณฑ์กลุ้มขึ้นมาฮองตงก็ตาย พระเจ้าเล่าปี่ก็ร้องไห้แล้วส่งเจ้าพนักงานให้แต่งการศพตามบันดาศักดิ์ไปฝังไว้ณเมืองเสฉวน") *สามก๊ก ฉบับเจ้าพระยาพระคลัง (หน)* ตอนที่ 64.
76. ↑  (建安二十四年， ... 明年卒，...) *จดหมายเหตุสามก๊ก* เล่มที่ 36.
77. ↑  (原來關興殺入吳陣，正遇讎人潘璋，驟馬追之。 ... 早被關興手起劍落，斬於地上，取心瀝血，就關公神像前祭祀。) *สามก๊ก* เล่มที่ 83.
78. ↑  ("ฝ่ายกวนหินซึ่งขับม้าไล่ติดตามพัวเจี้ยงไปนั้น หวังจะแก้แค้นแทนซึ่งพัวเจี้ยงฆ่าบิดาเสีย แต่ขยิกขยี้ไล่ตามกันอยู่จนเวลาคํ่า ... พัวเจี้ยงได้ยินเสียงกวนหินก็กลัวจะกลับตัวหนี พอแลเห็นกวนอูผู้ตายถือง้าวมายืนขวางหน้าไว้ตกใจโจนหลีกก็ล้มลง กวนหินก็ฟันถูกพัวเจี้ยงตาย กวนหินก็ได้ง้าวของกวนอูผู้บิดาซึ่งพัวเจี้ยงถือ แล้วก็ผ่าอกเชือดเอาตับหัวใจพัวเจี้ยงขึ้นไปเส้นบิดาณเรือนตาแก่") *สามก๊ก ฉบับเจ้าพระยาพระคลัง (หน)* ตอนที่ 64.
79. ↑  (嘉禾三年卒。) *จดหมายเหตุสามก๊ก* เล่มที่ 55.
80. ↑  (子興嗣。興字安國，少有令問，丞相諸葛亮深器異之。弱冠為侍中、中監軍，數歲卒。) *จดหมายเหตุสามก๊ก* เล่มที่ 36.
81. ↑  (卻說甘寧正在船中養病，聽知蜀兵大至，火急上馬，正遇一彪蠻兵，人皆披髮跣足，皆使弓弩長鎗，搪牌刀斧；為首乃是番王沙摩柯，生得面如噀血，碧眼突出，使兩個鐵蒺藜骨朵，腰帶兩張弓，威風抖擻。甘寧見其勢大，不敢交鋒，撥馬而走；被沙摩柯一箭射中頭顱。寧帶箭而走，到得富池口，坐於大樹之下而死。樹上群鴉數百，圍繞其屍。吳王聞之，哀痛不已，具禮厚葬，立廟祭祀。) *สามก๊ก* ตอนที่ 83.
82. ↑  ("ฝ่ายกำเหลงนายทัพเรือรักษาตัวอยู่ณเรือ ได้ยินเสียงโห่ร้องอื้ออึงทหารแตกก็ตกใจ จึงถอยเรือเข้าฝั่งขึ้นม้าหนีไปทางบก ฝ่ายสะโมโขเจ้าเมืองลำมัน ซึ่งยกกองทัพมาช่วยพระเจ้าเล่าปี่นั้น ครั้นเห็นกำเหลงขี่ม้าหนีมา จึงสั่งให้ทหารเอาเกาทัณฑ์ยิงถูกหน้าผากกำเหลงแทบตกม้า กำเหลงชักเกาทัณฑ์มิออกก็ขับม้าหนีไปตำบลอูติ มีความเจ็บปวดมากนักจึงลงจากม้าเข้าไปนั่งอิงต้นไม้ใหญ่อยู่ พิษเกาทัณฑ์กลุ้มขึ้นกำเหลงก็ตาย กาซึ่งทำรังอยู่บนต้นไม้นั้นลงมาล้อมศพกำเหลงไว้ ทหารที่เหลือตายหนีไปได้นั้นเอาเนื้อความไปแจ้งแก่พระเจ้าซุนกวน ๆ แจ้งว่ากำเหลงตายดังนั้นก็ร้องไห้รักรํ่าไรว่าเสียดายกำเหลงนักจะหาไหนได้ แล้วก็ให้เจ้าพนักงานไปแต่งการศพฝังไว้ณตำบลอูตี๋ แล้วปลูกศาลเทพารักษ์ไว้ตรงหน้าศพ") *สามก๊ก ฉบับเจ้าพระยาพระคลัง (หน)* ตอนที่ 64.
83. ↑  (寧卒，權痛惜之。) *จดหมายเหตุสามก๊ก* เล่มที่ 55.
84. ↑  (雲正殺之間，忽遇朱然，便與交鋒；不一合，一鎗刺朱然於馬下，殺散吳兵，救出先主，望白帝城而走。) *สามก๊ก* ตอนที่ 84.
85. ↑  ("ฝ่ายจูล่งซึ่งพระเจ้าเล่าปี่ใช้ให้คุมทหารขนเข้าไว้ในเมืองเสฉวน ครั้นถึงตำบลกังจิวเห็นแสงไฟลุกขึ้นมากทหารวิ่งแตกมาบอกว่า พระเจ้าเล่าปี่แตกแล้ว ก็ขี่ม้าคุมทหารเที่ยวรบหาพระเจ้าเล่าปี่ ได้ยินเสียงโห่เห็นรบล้อมกันอยู่ไม่รู้ประการใด ก็ตีม้าขับทหารหักเข้าไป ฝ่ายจูเหียนเห็นดังนั้นก็กลับหน้าออกรบ จูล่งรบหักเข้าไปครั้นได้ทีก็เอาทวนแทงถูกจูเหียนตกม้าตาย พวก ทหารจูเหียนก็แตกหนีไป จูล่งจึงพบพระเจ้าเล่าปี่ก็พากันหนีไป") *สามก๊ก ฉบับเจ้าพระยาพระคลัง (หน)* ตอนที่ 65.
86. ↑  (年六十八，赤烏十二年卒，...) *จดหมายเหตุสามก๊ก* เล่มที่ 56.
87. ↑  ([建興]七年卒，追謚順平侯。) *จดหมายเหตุสามก๊ก* เล่มที่ 36.
88. ↑  (時孫夫人在吳，聞猇亭兵敗，訛傳先主死於軍中，遂驅車至江邊，望西遙哭，投江而死。) *สามก๊ก* ตอนที่ 84.
89. ↑  ("ฝ่ายนางซุนฮูหยินอยู่ในเมืองกังตั๋งได้ยินเขาลือว่าพระเจ้าเล่าปี่แตกแล้ว ทหารล้มตายเปนอันมาก ตัวก็ตายอยู่ในที่รบ ก็สงสารร้องไห้รักพระเจ้าเล่าปี่ผู้ผัว แล้วคิดว่าเกิดมาเปนผู้หญิงจะให้มีชายต้องถึงสองคนก็ไม่ควรนัก บัดนี้ผัวเราก็ตายแล้ว จะอยู่ไปก็เครื่องเปนราคีอายแกคนทั้งปวง คิดแล้วก็ขึ้นรถขับไปริมฝั่งแม่น้ำโจนลงแม่น้ำตาย") *สามก๊ก ฉบับเจ้าพระยาพระคลัง (หน)* ตอนที่ 65.

บรรณานุกรม
----------

* ตันซิ่ว. *จดหมายเหตุสามก๊ก* (*ซานกั๋วจื้อ*).
* ล่อกวนตง. *สามก๊ก* (*ซานกั๋วเหยี่ยนอี้*).
* เผย์ ซงจือ. *อรรถาธิบายจดหมายเหตุสามก๊ก* (*ซานกั๋วจื้อจู้*).
* ซือหม่า กวาง. *จือจื้อทงเจี้ยน*.
* Sawyer, Ralph (2014), *Zhuge Liang: Strategy, Achievements, and Writings*, North Charleston, ISBN 9781492860020