| * ด
* ค
* ก
สงครามสามก๊ก |
| --- |
| 
* ← *ปลายราชวงศ์ฮั่น*
* อิเหลง
* การบุกง่อก๊ก
* การบุกลงใต้
* ซินเสีย
* การบุกขึ้นเหนือ
* เซ็กเต๋ง
* จูงอก๊ก
* หับป๋า (ค.ศ. 231)
* หับป๋า (ค.ศ. 233)
* หับป๋า (ค.ศ. 234)
* เลียวตั๋ง
* อ้วนเสีย (ค.ศ. 241)
* เชฺว่เปย์
* ซิงชื่อ
* โคกูรยอ
* สุสานโกเบงเหลง
* การบุกของเกียงอุย  (เต๊กโตเสีย)
* ฉิวฉุน
* ตังหิน
* หับป๋า (253)
* โจมอ
* เกาจิ๋ว
* การล่มสลายของจ๊ก
* จงโฮย
* เตงอั๋น
* ทูฟ่า ชูจีเหนิง
* ซีหลิง
* การล่มสลายของง่อ

 |

| * ด
* ค
* ก
การบุกขึ้นเหนือของจูกัดเหลียง |
| --- |
| 
* ซินเสีย
* เทียนซุย
* เกเต๋ง
* ตันฉอง
* เจี้ยนเวย์
* กิสาน
* ทุ่งราบอู่จ้าง

 |

**การบุกขึ้นเหนือของจูกัดเหลียง** (จีน: 諸葛亮北伐) เป็นชุดการทัพห้าครั้งซึ่งเปิดฉากโดยรัฐจ๊กก๊กเพื่อต่อต้านวุยก๊กรัฐอริตั้งแต่ ค.ศ. 228 ถึง ค.ศ. 234 ในยุคสามก๊กของจีน การบุกขึ้นเหนือทั้งห้าครั้งนำโดยจูกัดเหลียงอัครมหาเสนาบดีและผู้สำเร็จราชการแห่งจ๊กก๊ก แม้ว่าการทัพไม่ประสบผลสำเร็จและจบลงด้วยภาวะคุมเชิงกัน แต่การบุกขึ้นเหนือได้กลายเป็นหนึ่งในการศึกที่เป็นรู้จักมากที่สุดในยุคสามก๊กและเป็นหนึ่งในการศึกไม่กี่ครั้งที่แต่ละฝ่าย (จ๊กก๊กและวุยก๊ก) รบด้วยกำลังพลนับนับแสนนาย ต่างจากยุทธการอื่น ๆ ที่ฝ่ายหนึ่งมีความได้เปรียบเชิงกำลังรบอย่างมาก 

การบุกขึ้นเหนือได้รับการเล่าและเสริมแต่งในนวนิยายอิงประวัติศาสตร์เรื่อง*สามก๊ก*ในศตวรรษที่ 14 ซึ่งมักเรียกว่า "การทัพผ่านเขากิสานหกครั้ง" (六出祁山 *ลิ่วชูฉีชาน*) คำเรียกนี้ไม่ถูกต้อง เนื่องจากจูกัดเหลียงนำทัพบุกเหนือผ่านเขากิสานเพียงสองครั้ง (ครั้งแรกและครั้งที่ 4)

ภูมิหลัง
--------

ข้อมูลเพิ่มเติม: ปลายราชวงศ์ฮั่น และ ยุคสามก๊ก
แผนหลงจง
ในปี ค.ศ. 220 หลังการสิ้นสุดของราชวงศ์ฮั่น แผ่นดินจีนถูกแบ่งออกเป็นสามรัฐ ได้แก่ วุยก๊ก จ๊กก๊ก และง่อก๊ก แต่ละรัฐต่างพยายามจะรวบรวมแผ่นดินเข้าด้วยกันเป็นหนึ่งภายใต้การปกครองของตน 

ในจ๊กก๊ก แนวคิดเชิงยุทธศาสตร์เบื้องหลังการการบุกขึ้นเหนือมาจากแผนหลงจงของจูกัดเหลียงที่เคยเสนอต่อขุนศึกเล่าปี่ในปี ค.ศ. 207 ใจความสำคัญของแผนหลงจงคือการคาดการณ์การแบ่งแผ่นดินจีนเป็นไตรภาคีระหว่างอาณาเขตของขุนศึกเล่าปี่ โจโฉ และซุนกวน ตามแผนหลงจงเล่าปี่จะเข้ายึดครองมณฑลเกงจิ๋วและเอ๊กจิ๋วจากเจ้ามณฑลของแต่ละมณฑลคือเล่าเปียวและเล่าเจี้ยงตามลำดับ และสร้างรากฐานที่มั่นคงทางตอนใต้และตะวันตกของจีน จากนั้นเล่าปี่จะผูกพันธมิตรกับซุนกวนที่ปกครองอาณาเขตทางตะวันออกของจีน และทำศึกกับโจโฉผู้ปกครองอาณาเขตทางเหนือของจีนและกุมศูนย์กลางทางการเมืองของราชวงศ์ฮั่นในภาคกลางของจีน จากนั้นเล่าปี่จะนำทัพจากมณฑลเอ๊กจิ๋วเข้าโจมตีเตียงฮันผ่านเทือกเขาฉินหลิ่งและหุบเขาแม่น้ำอุยโห ให้ขุนพลระดับสูงคนหนึ่งของเล่าปี่นำอีกทัพจากมณฑลเกงจิ๋วเข้าโจมตีลกเอี๋ยง

แผนระยะต้นสำเร็จในปี ค.ศ. 214 เมื่อเล่าปี่เข้ายึดครองมณฑลเกงจิ๋วทางใต้และมณฑลเอ๊กจิ๋ว ระหว่างปี ค.ศ. 217 ถึง ค.ศ. 219 เล่าปี่ยกทัพทำศึกเพื่อยึดครองเมืองฮันต๋งอันเป็น "ประตูทางเหนือ" ที่เปิดเข้าสู่มณฑลเอ๊กจิ๋ว และสามารถยึดฮันต๋งมาจากทัพโจโฉในสำเร็จ ในปี ค.ศ. 219 กวนอูขุนพลของเล่าปี่ที่เล่าปี่ให้อยู่รักษามณฑลเกงจิ๋ว เริ่มทำศึกกับทัพโจโฉในยุทธการที่อ้วนเสีย แต่พันธมิตรซุนกวน-เล่าปี่ที่จูกัดเหลียงมีบทบาทในการสร้างขึ้นก็ถูกทำลายลงเมื่อซุนกวนส่งทัพเข้าโจมตีและยึดครองอาณาเขตของเล่าปี่ในมณฑลเกงจิ๋วระหว่างที่กวนอูยกกำลังออกไปทำศึกในยุทธการที่อ้วนเสีย ต่อมากวนอูถูกจับและประหารชีวิตโดยทัพซุนกวน ระหว่างปี ค.ศ. 221 ถึง ค.ศ. 222 เล่าปี่เริ่มยกทัพเข้ารบกับซุนกวนในยุทธการที่อิเหลง/จูเต๋งเพื่อพยายามยึดมณฑลเกงจิ๋วคืนแต่ล้มเหลงและพ่ายแพ้ยับเยิน หลังเล่าปี่สวรรคตในปี ค.ศ. 223 พระโอรสเล่าเสี้ยนขึ้นสืบราชบัลลังก์ในฐานะจักรพรรดิแห่งจ๊กก๊ก โดยมีจูกัดเหลียงเป็นผู้สำเร็จราชการแทนพระองค์ ในปีเดียวกันจูกัดเหลียงเจรจาสงบศึกกับง่อก๊กของซุนกวน และก่อตั้งพันธมิตรง่อก๊ก-จ๊กก๊กขึ้นใหม่เพื่อต่อต้านวุยก๊กซึ่งเป็นรัฐที่ก่อตั้งโดยโจผีบุตรชายและผู้สืบทอดของโจโฉ

ในปี ค.ศ. 227 จูกัดเหลียงสั่งระดมพลจากทั่วจ๊กก๊กและมารวมพลในเมืองฮันต๋งเพื่อเตรียมการสำหรับการทัพต่อวุยก๊กครั้งใหญ่ ก่อนที่จะยกทัพไป จูกัดเหลียงได้เขียนฎีกาที่เรียกว่า*ฎีกาออกศึก* (出師表 *ชูชือเปี่ยว*) ถวายจักรพรรดิเล่าเสี้ยน ในฎีการะบุถึงเหตุผลของจูกัดเหลียงในการยกทัพรบกับวุยก๊ก และยังถวายคำแนะนำแก่เล่าเสี้ยนในประเด็นด้านการปกครอง หลังจากที่เล่าเสี้ยนทรงอนุมัติ จูกัดเหลียงจึงสั่งให้ทัพจ๊กก๊กไปรักษาการณ์อยู่ที่อำเภอไกเอี๋ยง (沔陽 *เหมี่ยนหยาง*; ปัจจุบันคืออำเภอเหมี่ยน มณฑลฉ่านซี)

ภูมิศาสตร์
----------

แผนของจูกัดเหลียงเป็นการยกทัพขึ้นเหนือจากเมืองฮันต๋ง (ซึ่งปัจจุบันอยู่ทางใต้ของมณฑลฉ่านซี) ซึ่งอยู่ทางเหนือของมณฑลเอ๊กจิ๋ว ในศตววรรษที่ 3 เมืองฮันต๋งเป็นพื้นที่ที่มีประชากรเบาบาง ล้อมรอบด้วยป่าดงดิบ ความสำคัญของเมืองฮันต๋งอยู่ที่การเป็นตำแหน่งทางยุทธศาสตร์บนที่ราบยาวและอุดมสมบูรณ์ตลอดแม่น้ำฮั่นซุย (漢水 *ฮั่นฉุ่ย*) อยู่ระหว่างเทือกเขาใหญ่สองเทือก คือเทือกเขาฉินหลิ่ง (秦嶺) ทางเหนือและเทือกเขาบิซองสัน (米倉山 *หมี่ชางชาน*) ทางใต้ ฮันต๋งเป็นศูนย์กลางการปกครองที่สำคัญของเขตชายแดนแถบภูเขาระหว่างแอ่งเสฉวนอันอุดมสมบูรณ์ทางใต้และหุบเขาแม่น้ำอุยโห (渭河 *เว่ย์เหอ*) ทางเหนือ พื้นที่นี้ยังสามารถเข้าถึงพื้นที่แห้งแล้งทางตะวันตกเฉียงเหนือและดินแดนด้ามกระทะกานซู่

ในทางภูมิศาสตร์ แนวป้องกันอันแข็งแกร่งของเทือกเขาฉินหลิ่งเป็นอุปสรรคสำคัญสำหรับการยกไปยังเตียงฮัน เทือกเขาประกอบด้วยแนวสันเขาเรียงกันหลายแนว โดยทั้งหมดทอดตัวไปทางตะวันออกโดยเฉียงลงใต้เล็กน้อย คั่นด้วยหุบเขาสลับซับซ้อนที่แตกออกเป็นแขนง ซึ่งผนังหุบเขามักจะสูงชันขึ้นไปเหนือลำธารในหุบเขา ผลจากการเคลื่อนตัวจากแผ่นดินไหว ทำให้ลักษณะภูมิประเทศมีความซับซ้อนอย่างมาก การเข้าถึงจากทางใต้จำกัดอยู่เพียงเส้นทางบนภูเขาไม่กี่เส้นทางที่เรียกว่าเป็น "สะพานเลียบเขา" สะพานเลียบเขาเหล่านี้ผ่านช่องทางหลัก ๆ และมีความโดดเด่นในด้านทักษะทางวิศวกรรมในการสร้าง สะพานเลียบเขาที่เก่าแก่ที่สุดคือทางตะวันตกเฉียงเหนือของเมืองฮันต๋งและผ่านด่านซันกวน (散關 *ส่านกวาน*) เส้นทางเหลียนยฺหวิน (連雲 "เมฆประสาน") ถูกสร้างขึ้นที่นั่นเพื่อรองรับการสัญจรในสมัยราชวงศ์จิ๋นเมื่อศตวรรษที่ 3 ก่อนคริสกาล ตามหุบเขาเจียหลิง (嘉陵) ปรากฏเส้นทางทางตอนเหนือซึ่งเป็นส่วนที่แม่น้ำอุยโหขยายอย่างมากบริเวณใกล้กับตันฉอง (陳倉 เฉินชาง; ปัจจุบันคือนครเป่าจี มณฑลฉ่านซี) อีกเส้นทางหนึ่งที่สำคัญคือเส้นทางเปาเสีย (褒斜) ซึ่งตัดผ่านด่านหุบเขาเสียดก๊ก (斜谷 *เสียกู่*) และไปสิ้นสุดที่ทางใต้ของอำเภอไปเซีย (郿縣 *เหมย์เซี่ยน*) มีเส้นทางรอง ๆ และเดินทางได้อย่างยากลำบากอีกจำนวนหนึ่งไปทางทิศตะวันออก โดยเฉพาะเส้นทางผ่านหุบเขาจูงอก๊ก (子午谷 *จื๋ออู๋กู่*) ซึ่งนำไปสู่ทางใต้ของเตียงฮันโดยตรง

กบฏซินเสีย
----------

บทความหลัก: กบฏซินเสีย
เบ้งตัดอดีตขุนพลของจ๊กก๊กแปรพักตร์ไปเข้าด้วยวุยก๊กในปี ค.ศ. 220 รับราชการเป็นเจ้าเมืองซินเสีย (新城郡 *ซินเฉิงจฺวิ้น*; ปัจจุบันอยู่ทางตะวันตกเฉียงเหนือของมณฑลหูเป่ย์) ใกล้ของชายแดนด้านตะวันออกเฉียงเหนือของจ๊กก๊ก จูกัดเหลียงเกลียดเบ้งตัดจากพฤติกรรมที่เอาแน่เอานอนไม่ได้และกังวลว่าเบ้งตัดจะเป็นภัยคุกคามต่อจ๊กก๊ก ราวปี ค.ศ. 227 เมื่อจูกัดเหลียงได้ข่าวว่าเบ้งตัดขัดแย้งกับซินหงี (申儀 *เชิน อี๋*) ที่เป็นเพื่อนขุนนางในวุยก๊ก จึงส่งสายลับไปก่อกวนเพิ่มความคลางแคลงใจระหว่างทั้งสองและแพร่ข่าวลือว่าเบ้งตัดวางแผนจะก่อกบฏต่อวุยก๊ก เบ้งตัดเริ่มหวาดกลัวจึงตัดสินใจที่จะก่อกบฏ แต่เบ้งตัดก็ติดอยู่ในภาวะกลืนไม่เข้าคายไม่ออกหลังได้รับจดหมายจากสุมาอี้ขุนพลวุยก๊กซึ่งประจำการอยู่ที่อ้วนเซีย ในขณะเดียวกัน สุมาอี้รวบรวมกองกำลังอย่างรวดเร็วและมุ่งตรงไปยังซินเสียและไปถึงภายใน 8 วัน

จ๊กก๊กและง่อก๊กที่เป็นรัฐอริของวุยก๊กส่งทัพมาสนับสนุนเบ้งตัดแต่ถูกทัพวุยก๊กที่นำโดยผู้ใต้บังคับบัญชาของสุมาอี้ตีแตกพ่ายและถอยร่นไป สุมาอี้สั่งให้กองกำลังเข้าล้อมเซียงหยง (上庸 *ช่างยง*) อันเป็นฐานที่มั่นของเบ้งตัดและโจมตีจากแปดทิศทาง ในขณะเดียวกันก็สามารถเกลี้ยกล่อมเตงเหียน (鄧賢 *เติ้ง เสียน*) หลานชายของเบ้งตัดกับลิจู (李輔 *หลี ฝู่*) ให้ทรยศเบ้งตัด หลังจากการล้อม 16 วัน เตงเหียนและลิจูเปิดประตูเมืองเซียงหยงและยอมสวามิภักดิ์ต่อสุมาอี้ เบ้งตัดถูกจับตัวและถูกประหารชีวิต สุมาอี้และกองกำลังยกกลับไปยังอ้วนเซียหลังปราบปรามกบฏเสร็จสิ้น จากนั้นจึงเดินทางไปยังลกเอี๋ยงนครหลวงของวุยก๊กและทูลรายงานจักรพรรดิโจยอย แล้วกลับไปยังอ้วนเซียหลังจากนั้น

การบุกครั้งแรก
--------------

บทความหลัก: การก่อการกำเริบที่เทียนซุย และ ยุทธการที่เกเต๋ง

| ลำดับเหตุการณ์การบุกขึ้นเหนือของจูกัดเหลียง |
| --- |
| ช่วงเวลาโดยประมาณ | สถานที่ | เหตุการณ์ |
| 4 เม.ย. – 2 พ.ค. 227 | ฮั่นจง มณฑลฉ่านซี | จูกัดเหลียงเดินทางไปยังฮันต๋งเตรียมการบุกเหนือครั้งแรก จูกัดเหลียงร่าง*ฎีกาออกศึก*ถวายเล่าเสี้ยน |
| ลั่วหยาง มณฑลเหอหนาน | ซุนจูทัดทานโจยอยไม่ให้เข้าโจมตีฮันต๋ง |
| 2–30 ก.ค. 227 | หนานหยาง มณฑลเหอหนาน | สุมาอี้ได้รับมอบหมายให้ดูแลกิจการทหารในมณฑลเกงจิ๋วและอิจิ๋ว และไปประจำการที่อ้วนเซีย |
| 26 ธ.ค. 227 – 23 มี.ค. 228 | ทางตะวันตกเฉียงเหนือของมณฑลหูเป่ย์ | **กบฏซินเสีย**: สุมาอี้ปราบปรามกบฏและประหารชีิวิตเบ้งตัดจากนั้นจึงเดินทางไปยังนครลกเอี๋ยงเข้าเฝ้าโจยอยและกลับไปยังอ้วนเซีัยหลังจากนั้น |
| 23 ก.พ. – 21 พ.ค. 228 | ทางตะวันตกของมณฑลฉ่านซีและทางตะวันออกเฉียงใต้ของมณฑลกานซู่ | **การบุกขึ้นเหนือครั้งแรก**: * จูกัดเหลียงปฏิเสธแผนจูงอก๊กของอุยเอี๋ยน
* 8 เม.ย.: โจยอยเสด็จจากนครลกเอี๋ยงไปยังเตียงฮัน
* ยุทธการที่หุบเขากิก๊ก: โจจิ๋นเอาชนะกองกำลังล่อของจ๊กก๊กที่นำโดยเตียวจูล่งและเตงจี๋
* เมืองเทียนซุย ลำอั๋น และฮันเต๋งแปรพักตร์จากวุยก๊กไปเข้าด้วยจ๊กก๊ก แต่ถูกทัพวุยก๊กชิงกลับคืนในภายหลัง
* ยุทธการที่เกเต๋ง: เตียวคับเอาชนะม้าเจ๊ก
* จูกัดเหลียงถอยทัพจ๊กก๊กทั้งหมดกลับไปฮันต๋ง จูกัดเหลียงประหารชีวิตม้าเจ๊กฐานฝ่าฝืนคำสั่งและแสดงความรับผิดชอบต่อความล้มเหลวในการบุกเหนือครั้งแรก
* โจจิ๋นให้เฮ็กเจียวรับหน้าที่ป้องกันตันฉอง
 |
| 29 พ.ค. 228 | ซีอาน มณฑลฉ่านซี | โจยอยเสด็จนิวัติจากเตียงฮันกลับไปลกเอี๋ยง |
| 17 ก.ย. – 15 ต.ค. 228 | อำเภอชูเฉิง มณฑลอานฮุย | ยุทธการที่เซ็กเต๋ง: ทัพง่อก๊กเอาชนะทัพวุยก๊ก |
| 14 ธ.ค. 228 – 12 ม.ค. 229 | ฮั่นจง มณฑลฉ่านซี | กล่าวกันว่าจูกัดเหลียงร่าง*ฎีกาออกศึก*ฉบับที่สองถวายเล่าเสี้ยน |
| 13 ม.ค. – 10 ก.พ. 229 | เขตเฉินชาง นครเป่าจี มณฑลฉ่านซี | **การบุกขึ้นเหนือครั้งที่สอง**: * การล้อมตันฉอง: เฮ็กเจียวป้องกันตันฉองจากการโจมตีของจูกัดเหลียงได้สำเร็จ
* จูกัดเหลียงถอยทัพเพราะเสบียงกองทัพหมด
 |
| 11 ก.พ. – 10 พ.ค. 229 | นครหล่งหนาน มณฑลกานซู่ | **การบุกขึ้นเหนือครั้งที่สาม**: * ยุทธการที่เจี้ยนเวย์: ทัพจ๊กก๊กนำโดยตันเซ็กยึดได้เมืองปูเต๋าและอิมเป๋ง
* จูกัดเหลียงนำกองกำลังจ๊กก๊กไปยังเจี้ยนเวย์เพื่อสนับสนุน
* ทัพวุยก๊กภายใต้การบัญชาของกุยห้วยล่าถอย
 |
| 230 | อำเภออู่ชาน มณฑลกานซู่ | ยุทธการที่หยางซี: อุยเอี๋ยนเอาชนะกุยห้วยและปีเอียวในยุทธการ |
| 28 ก.ค. – 26 ส.ค. 230 | ลั่วหยาง มณฑลเหอหนาน | โจจิ๋นทูลโน้มน้าวโจยอยให้เปิดฉากการบุกจ๊กก๊กขนานใหญ่ โจยอยมีรับสั่งให้สุมาอี้นำทัพจากมณฑลเกงจิ๋วมาสมทบกับทัพของโจจิ๋นที่ฮันต๋ง |
| 27 ส.ค. – 24 ก.ย. 230 | ฮั่นจง มณฑลฉ่านซี | จูกัดเหลียงมอบหมายให้ลิเงียมนำกองกำลัง 20,000 นายไปหนุนช่วยฮันต๋ง ทัพวุยก๊กที่บุกมาไม่สามารถผ่านหุบเขาเสียดก๊กเนื่องจากสะพานเลียบเขาที่นำไปสู่จ๊กก๊กเสียหายเพราะฝนตกอย่างหนักเป็นเวลามากกว่า 30 วัน |
| 25 ก.ย. – 24 ต.ค. 230 | สฺวี่ชาง มณฑลเหอหนาน | โจยอยมีรับสั่งให้ทัพวุยก๊กที่กำลังบุกให้ยกเลิกภารกิจและกลับฐานที่ตั้ง |
| 21 มี.ค. – 15 ส.ค. 231 | ทางตะวันออกเฉียงใต้ของมณฑลกานซู่ | **การบุกขึ้นเหนือครั้งที่สี่**: * โจจิ๋นเสียชีวิตในช่วงระหว่างวันที่ 20 เม.ย. ถึง 18 พ.ค..
* ยุทธการที่กิสาน: จูกัดเหลียงและสุมาอี้ทำศึกใกล้อำเภอเซียงเท้งและที่โลเสีย
* 17 ก.ค. – 15 ส.ค.: จูกัดเหลียงสั่งให้ถอยทัพเนื่องจากเสบียงทัพหมด เตียวคับถูกสังหารในการซุ่มโจมตี
 |
| 18 มี.ค. – 10 ต.ค. 234 | มณฑลฉ่านซี | **การบุกขึ้นเหนือครั้งที่ห้า**: * ยุทธการที่ทุ่งราบอู่จ้าง: จูกัดเหลียงและสุมาอี้อยู่ในภาวะคุมเชิงกันที่ทุ่งราบอู่จ้าง
* จูกัดเหลียงเสียชีวิตในค่ายในช่วงเวลาระหว่าง 11 ก.ย. ถึง 10 ต.ค.
* ทัพจ๊กก๊กล่าถอยหลังการเสียชีวิตของจูกัดเหลียง
 |
|

แผนที่แสดงการบุกขึ้นเหนือครั้งแรกและครั้งที่สอง
ในฤดูใบไม้ผลิ ค.ศ. 228 จูกัดเหลียงเปิดฉากการบุกขึ้นเหนือครั้งแรกและนำทัพจ๊กก๊กไปยังเขากิสาน (祁山 *ฉีชาน*; พื้นที่ภูเขาบริเวณอำเภอหลี่ มณฑลกานซู่ในปัจจุบัน) ในขณะเดียวกันก็มอบหมายให้เตียวจูล่งและเตงจี๋นำกองกำลังรบล่อไปยังหุบเขากิก๊ก (箕谷 *จีกู่*) แสร้งจะเตรียมเข้าตีอำเภอไปเซียเพื่อเบี่ยงเบนความสนใจของทัพวุยก๊กจากเขากิสาน ข่าวการบุกของจ๊กก๊กสร้างแรงสั่นสะเทือนไปทั่วภูมิภาคกวนต๋ง สามเมืองที่ขึ้นกับวุยก๊กอันได้แก่ ลำอั๋น (南安 *หนานอาน*), เทียนซุย (天水 *เทียนฉุ่ย*) และฮันเต๋ง (安定 *อันติ้ง*) แปรพักตร์ไปเข้าด้วยฝ่ายจ๊กก๊ก

เพื่อตอบโต้การบุกของจ๊กก๊ก โจยอยจึงเสด็จจากลกเอี๋ยงไปยังเตียงฮันเพื่อดูแลการป้องกันและจัดหากำลังสำรอง พระองค์มีรับสั่งให้เตียวคับเข้าโจมตีจูกัดเหลียงที่เขากิสาน และให้โจจิ๋นไปโจมตีเตียวจูล่งและเตงจี๋ที่หุบเขากิก๊ก เตียวจูล่งและเตงจี๋พ่ายแพ้ในยุทธการที่กิก๊กเนื่องจากกำลังรบล่อนั้นประกอบด้วยทหารที่อ่อนแอกว่าในทัพหลักของจ๊กก๊ก จึงไม่อาจต้านทานโจจิ๋นและกองกำลังที่ฝึกมาเป็นอย่างดีได้ (จูกัดเหลียงสงวนกองกำลังที่แข็งแกร่งกว่าสำหรับโจมตีเขากิสาน) ในขณะเดียวกัน จูกัดเหลียงส่งม้าเจ๊กให้นำทัพหน้าไปรบกับเตียวคับที่เกเต๋ง (街亭 *เจียถิง*; ตั้งอยู่ทางตะวันออกของอำเภอฉินอาน มณฑลกานซู่ในปัจจุบัน) ม้าเจ๊กไม่เพียงแต่ฝ่าฝืนคำสั่งของจูกัดเหลียง แต่ยังดำเนินยุทธวิธีผิดพลาด ทำให้ทัพหน้าของจ๊กก๊กถูกตีแตกพ่ายยับเยิน หลังเตียวคับได้รับชัยชนะในยุทธการที่เกเต๋ง ก็ฉวยโอกาสนี้เข้าโจมตีและยึดลำอั๋น เทียนซุย และฮันเต๋งสามเมืองคืนมา

เมื่อจูกัดเหลียงทราบเรื่องความพ่ายแพ้ที่หุบเขากิก๊กและเกเต๋ง จึงสั่งถอยทัพทั้งหมดกลับไปยังเมืองฮันต๋ง แม้ว่าการบุกขึ้นเหนือครั้งแรกจะล้มเหลวในภาพรวม แต่จูกัดเหลียงก็ยังได้ผลประโยชน์เล็กน้อยให้กับจ๊กก๊ก ผลประโยชน์ประการแรกคือการกวาดต้อนครอบครัวราษฎรบางส่วนของวุยก๊กซึ่งภายหลังกลายเป็นราษฎรของจ๊กก๊กและตั้งถิ่นฐานใหม่ในเมืองฮันต๋ง ผลประโยชน์ประการที่สองคือการแปรพักตร์ของเกียงอุย นายทหารระดับล่างของวุยก๊กซึ่งต่อมาได้กลายเป็นขุนพลคนสำคัญของจ๊กก๊ก หลังจูกัดเหลียงกลับมาถึงฮันต๋ง ได้สั่งประหารชีวิตม้าเจ๊กเพื่อบรรเทาความโกรธของมวลชน แล้วเขียนฎีกาถึงเล่าเสี้ยน แสดงความรับผิดชอบอย่างเต็มที่ต่อความล้มเหลวในการบุกขึ้นเหนือครั้งแรกและเสนอให้ตนถูกลงโทษโดยการลดตำแหน่ง เล่าเสี้ยนอนุมัติตามฎีกาและให้ลดตำแหน่งของจูกัดเหลียงจากอัครมหาเสนาบดี (丞相 *เฉิงเซี่ยง*) ไปเป็นขุนพลทัพขวา (右將軍 *โย่วเจียงจฺวิน*) แต่ยังให้จูกัดเหลียงยังคงอำนาจรักษาการอัครมหาเสนาบดีต่อไป

การบุกครั้งที่สอง
-----------------

บทความหลัก: การล้อมตันฉอง
ในฤดูหนาว ค.ศ. 228–229 จูกัดเหลียงเปิดฉากการบุกขึ้นเหนือครั้งที่ 2 และนำทัพจ๊กก๊กเข้าโจมตีป้อมปราการของวุยก๊กที่ตันฉองผ่านทางด่านซันกวน เมื่อจูกัดเหลียงยกไปถึงตันฉองก็ต้องประหลาดใจที่เห็นว่าป้อมปราการมีการเสริมการป้องกันเป็นอย่างดีเกินกว่าที่คาดกว่า เนื่องจากเพราะหลังจากการบุกขึ้นเหนือครั้งแรก ขุนพลวุยก๊กโจจิ๋นคาดการณ์ว่าทัพจ๊กก๊กจะต้องโจมตีตันฉองในการบุกครั้งถัดไป จึงให้เฮ็กเจียวทำหน้าที่ป้องกันตันฉองและเสริมการป้องกัน

จูกัดเหลียงออกคำสั่งให้กองกำลังเข้าล้อมตันฉองก่อน จากนั้นจึงส่งกิมเซียง (靳詳 *จิ้น เสียง*) สหายเก่าของเฮ็กเจียวไปเกลี้ยกล่อมเฮ็กเจียวให้ยอมจำนน เฮ็กเจียวปฏิเสธถึงสองครั้ง แม้ว่าเฮ็กเจียวมีทหารเพียงแค่ 1,000 นายในการรักษาตันฉอง แต่ก็สามารถตั้งมั่นต้านทัพจ๊กก๊กได้ ในช่วงเวลา 20 วันที่ทัพจ๊กก๊กล้อมตันฉอง จูกัดเหลียงใช้ยุทธวิธีหลายอย่างในการโจมตีป้อมปราการ ทั้งบันไดพาด รถกระทุ้งประตู หอรบ และอุโมงค์ แต่เฮ็กเจียวก็สามารถหาทางโต้กลับแต่ละยุทธวิธีได้สำเร็จ เมื่อจูกัดเหลียงทราบว่ากำลังเสริมของวุยก๊กกำลังมาถึงตันฉอง จึงถอนกำลังทั้งหมดกลับไปฮันต๋งทันที อองสงนายทหารของวุยก๊กนำกำลังทหารไล่ตามตีทัพจ๊กก๊กที่ล่าถอย แต่ถูกกองกำลังของจ๊กก๊กซุ่มโจมตีและสังหาร

การบุกครั้งที่สาม
-----------------

บทความหลัก: ยุทธการที่เจี้ยนเวย์
แผนที่แสดงยุทธการที่เจี้ยนเวย์
ในฤดูใบไม้ผลิของปี ค.ศ. 229 จูกัดเหลียงเปิดฉากการบุกขึ้นเหนือครั้งที่สามและมอบหมายให้ตันเซ็กนำกองกำลังจ๊กก๊กเข้าโจมตีเมืองปูเต๋า (武都 *อู่ตู*) และอิมเป๋ง (陰平 *อินผิง*) ที่อยู่ในอาณาเขตของวุยก๊ก กุยห้วยขุนพลวุยก๊กจึงนำกองกำลังไปต้านตันเซ็ก กุยห้วยล่าถอยหลังจากจูกัดเหลียงนำทัพจ๊กก๊กไปถึงเจี้ยนเวย์ (建威; ปัจจุบันคือนครหล่งหนาน มณฑลกานซู่) ทัพจ๊กก๊กจึงยึดได้เมืองปูเต๋าและอิมเป๋ง

เมื่อจูกัดเหลียงกลับจากการทัพ เล่าเสี้ยนจักรพรรดิจ๊กก๊กมีพระราชโองการแสดงความยินดีในความสำเร็จของจูกัดเหลียงจากการพิชิตอองสงระหว่างการบุกขึ้นเหนือครั้งสอง, ทำให้กุยห้วยล่าถอย, ได้รับความไว้วางใจจากชนเผ่าท้องถิ่นกลับคืนมา และยึดได้เมืองปูเต๋ากับอิมเป๋งระหว่างการบุกขึ้นเหนือครั้งที่สาม พระองค์ยังตั้งให้จูกัดเหลียงกลับคืนมาอยู่ในตำแหน่งอัครมหาเสนาบดี (丞相 *เฉิงเซี่ยง*)

การทัพจูงอก๊ก
-------------

บทความหลัก: การทัพจูงอก๊ก
ในเดือนสิงหาคม ค.ศ. 230 โจจิ๋นนำทัพจากเตียงฮันเข้าโจมตีจ๊กก๊กผ่านหุบเขาจูงอก๊ก (子午谷 *จื๋ออู๋กู่*) ในเวลาเดียวกัน กองกำลังวุยก๊กอีกกองหนึ่งนำโดยสุมาอี้ได้ทำตามคำสั่งของโจจิ๋นที่ให้รุกคืบเข้าแดนจ๊กก๊กทางจากมณฑลเกงจิ๋วโดยล่องเรือไปตามแม่น้ำฮั่นซุย (漢水 *ฮั่นฉุ่ย*) จุดบรรจบของกองกำลังของโจจิ๋นและสุมาอี้อยู่ที่อำเภอลำเต๋ง (南鄭縣 *หนานเจิ้งเซี่ยน*; อยู่ในนครฮั่นจง มณฑลฉ่านซีในปัจจุบัน) กองกำลังวุยก๊กอื่น ๆ ก็เตรียมเข้าโจมตีจ๊กก๊กจากทางหุบเขาเสียดก๊ก (斜谷 *เสียกู่*) หรือจากทางเมืองอู่เวย์ (武威)

เมื่อจูกัดเหลียงทราบข่าวความเคลื่อนไหวของวุยก๊ก จึงมีคำสั่งถึงลิเงียมให้นำกำลังทหาร 20,000 นายไปยังเมืองฮันต๋งเพื่อป้องกันการบุกของวุยก๊ก ลิเงียมยอมรับคำสั่งอย่างไม่เต็มใจหลังการโน้มน้าวอย่างหนักของจูกัดเหลียง ขณะที่แฮหัวป๋านำกองหน้าในการบุกครั้งนี้ผ่านเส้นทางจูงอก๊ก (子午道 *จื๋ออู่เต้า*) ที่มีระยะทาง 330 กิโลเมตร แฮหัวป๋าถูกชาวบ้านท้องถิ่นเห็นตัว ชาวบ้านจึงรายงานเรื่องการปรากฎตัวของแฮหัวป๋าแก่ทัพจ๊กก๊ก แฮหัวป๋าสามารถล่าถอยไปได้อย่างเฉียดฉิวหลังกำลังเสริมจากทัพหลักมาถึง

จูกัดเหลียงยังให้อุยเอี๋ยนนำกำลังทหารลอบไปหลังแนวข้าศึกไปยังหยางซี (陽谿; อยู่ทางตะวันตกเฉียงใต้ของอำเภออู่ชาน มณฑลกานซู่ในปัจจุบัน) เพื่อเกลี้ยกล่อมให้ชนเผ่าเกี๋ยงให้เข้าร่วมกับจ๊กก๊กในการรบกับวุยก๊ก อุยเอี๋ยนได้ชัยชนะอย่างใหญ่หลวงต่อทัพวุยก๊กที่นำโดยกุยห้วยและปีเอียว หลังจากเหตุการณ์เหล่านี้ ทั้งสองฝ่ายก็มาอยู่ในภาวะคุมเชิงกันเป็นเวลานานและมีการต่อสู้เพียงเล็กน้อย หลังจากเวลาผ่านไปมากกว่าหนึ่งเดือนที่การทัพคืบหน้าอย่างช้า ๆ และด้วยความกลัวว่าจะสูญเสียทหารและสิ้นเปลืองทรัพยากร ขุนนางหลายคนจึงถวายฎีกาให้ยกเลิกการทัพ สถานการณ์การทัพไม่ได้ดีขึ้นเนื่องจากภูมิประเทศที่ทุรกันดารและสภาพอากาศมีฝนตกหนักต่อเนื่องยาวนานกว่า 30 วัน โจยอยจึงตัดสินพระทัยให้ยกเลิกการทัพและมีรับสั่งเรียกตัวนายทหารทุกคนกลับมาในเดือนตุลาคม ค.ศ. 230

การบุกครั้งที่สี่
-----------------

บทความหลัก: ยุทธการที่กิสาน
แผนที่แสดงยุทธการที่กิสานและยุทธการที่ทุ่งราบอู่จ้าง
ในปี ค.ศ. 231 จูกัดเหลียงเริ่มการบุกขึ้นเหนือครั้งที่สี่และโจมตีเขากิสานอีกครั้ง จูกัดเหลียงใช้โคยนตร์อุปกรณ์กลไกที่เขาประดิษฐ์ขึ้นในการขนส่งเสบียงไปยังแนวหน้า ทัพจ๊กก๊กโจมตีเมืองเทียนซุย (天水郡 *เทียนฉุ่ยจฺวิ้น*) และเข้าล้อมเขากิสานที่รักษาโดยนายทหารของวุยก๊กคือเจี่ย ซื่อ (賈嗣) และงุยเป๋ง (魏平 *เว่ย์ ผิง*) ที่เขากิสาน จูกัดเหลียงเกลี้ยกล่อมห่อปี (軻比能 *เคอปี่เหนิง*) ประมุขของชนเผ่าเซียนเปย์ให้ช่วยสนับสนุนจ๊กก๊กในการรบกับวุยก๊ก ห่อปีเดินทางไปที่เมืองเป่ย์ตี้ (北地郡 *เป่ย์ตี้จฺวิ้น*; อยู่บริเวณใจกลางมณฑลฉ่านซีในปัจจุบัน) เพื่อระดมกำลังคนท้องถิ่นในการสนับสนุนทัพจ๊กก๊ก

เวลานั้นโจจิ๋นมหาขุนพลของวุยก๊กกำลังล้มป่วย โจยอยจักรพรรดิวุยก๊กจึงมีรับสั่งให้ขุนพลสุมาอี้เดินทางไปนครเตียงฮันเพื่อป้องกันอาณาเขตของวุยก๊กในภูมิคารกวนต๋งจากการบุกของจ๊กก๊ก หลังสุมาอี้ได้เตรียมพร้อมสำหรับการรบ สุมาอี้พร้อมด้วยผู้ใต้บังคับบัญชาคือเตียวคับ ปีเอียว ไต้เหลง และกุยห้วยจึงนำทัพวุยก๊กไปยังงอำเภอยฺหวีหมี (隃麋縣 *ยฺหวีหมีเซี่ยน*; อยู่ทางตะวันออกของอำเภอเชียนหยาง มณฑลฉ่านซีในปัจจุบัน) และตั้งมั่นอยู่ที่นั่น จากนั้นสุมาอี้จึงมอบหมายให้ปีเอียวและไต้เหลงคุมทหาร 4,000 นายรักษาอำเภอเซียงเท้ง (上邽縣 *ช่างกุยเซี่ยน*; ปัจจุบันอยู่ในนครเทียนฉุ่ย มณฑลกานซู่) ตัวสุมาอี้นำคนอื่น ๆ ไปยังเขากิสารเพื่อช่วยเจี่ย ซื่อและงุยเป๋ง

เมื่อจูกัดเหลียงทราบข่าวว่าทัพวุยก๊กยกมาถึง จึงแบ่งทัพของตนออกเป็นสองกองกำลัง กองกำลังหนึ่งยังอยู่ที่เขากิสาน ส่วนตัวจูกัดเหลียงนำอีกกองกำลังหนึ่งเข้าโจมตีอำเภอเซียงเท้ง จูกัดเหลียงเอาชนะกุยห้วย ปีเอียว และไต้เหลงได้ในยุทธการแล้วสั่งให้ทหารเก็บเกี่ยวข้าวสาลีในอำเภอเซียงเท้ง สุมาอี้จึงยกทัพจากเขากิสารมุ่งกลับไปยังอำเภอเซียงเท้งและไปถึงภายในสองวัน ถึงเวลานั้นจูกัดเหลียงและทหารก็เก็บเกี่ยวข้าวสาลีเสร็จสิ้นแล้วและเตรียมจะจากไป จูกัดเหลียงเผชิญหน้ากับสุมาอี้ที่ฮันหยง (漢陽 *ฮั่นหยาง*) ทางตะวันออกของอำเภอเซียงเท้ง แต่ไม่ได้เข้ารบกัน จูกัดเหลียงสั่งทหารให้ใช้ประโยชน์จากภูมิประเทศแล้วประจำตำแหน่งป้องกัน สุมาอี้สั่งทหารให้จัดกระบวนทัพและส่งงิวขิ้มให้นำหน่วยทหารม้าอาวุธเบาไปยังเขากิสาน การเผชิญหน้าสิ้นสุดลงเมื่อจูกัดเหลียงและทัพจ๊กก๊กล่าถอยไปยังโลเสีย (鹵城 *หลู่เฉิง*) เข้าคุมเนินเขาทางเหนือและใต้ และใช้แม่น้ำเป็นแนวป้องกันธรรมชาติ

แม้ว่าผู้ใต้บังคับบัญชาของสุมาอี้เสนอให้สุมาอี้โจมตีทัพจ๊กก๊กหลายครั้ง แต่สุมาอี้รีรอที่จะโจมตีเมื่อเห็นลักษณะการตั้งค่ายของจ๊กก๊กบนเนินเขา ในที่สุดสุมาอี้ก็ยอมเคลื่อนไหวเมื่อเจี่ย ซื่อและงุยเป๋งกล่าวว่าหากสุมาอี้ไม่โจมตีจะเป็นที่เยาะเย้ยของทั้งแผ่นดิน  สุมาอี้จึงส่งเตียวคับไปโจมตีค่ายจ๊กก๊กทางใต้ที่รักษาโดยอองเป๋ง ตัวสุมาอี้เองนำคนอื่น ๆ เข้าโจมตีโลเสีย จูกัดเหลียงโต้กลับโดยการสั่งให้อุยเอี๋ยน งอปั้น และโกเสียงให้ต้านทานข้าศึกอยู่นอกโลเสีย ทัพวุยก๊กประสบความพ่ายแพ้ครั้งใหญ่อย่างคาดไม่ถึง ทหารวุยก๊กถูกสังหาร 3,000 นาย ชุดเกราะ 5,000 ชุดและหน้าไม้ 3,100 อันถูกทัพจ๊กก๊กยึดไปได้ แม้ว่าความเสียหายจะหนักหน่วง แต่สุมาอี้ยังคงมีกำลังทหารจำนวนมากซึ่งนำกลับไปยังค่ายของตน

แม้ว่าจูกัดเหลียงจะได้ชัยชนะ แต่ก็ไม่สามารถใช้ความได้เปรียบนี้ในการบุกต่อไปเพราะเสบียงที่เหลือน้อย สภาพอากาศที่เลวร้ายทำให้การขนส่งเสบียงของจ๊กก๊กไม่สามารถทำได้ตามกำหนด ลิเงียมขุนพลจ๊กก๊กผู้รับผิดชอบดูแลการขนส่งเสบียงไปยังแนวหน้า จึงแจ้งความเท็จไปถึงจูกัดเหลียงว่าจักรพรรดิเล่าเสี้ยนมีรับสั่งถอยทัพ จดหมายเหตุ*จิ้นชู*อ้างว่าสุมาอี้เปิดฉากการโจมตีกำลังทหารรักษาของจ๊กก๊กในช่วงหัวเลี้ยวหัวต่อนี้และยึด "ค่ายกำบัง" ของจ๊กก๊กสำเร็จ จูกัดเหลียงทิ้งโลเสียและล่าถอยไปในเวลากลางคืน แต่สุมาอี้ไล่ตามตีทำให้ทัพจ๊กก๊กเสียทหารไปประมาณ 10,000 นาย เรื่องราวนี้ใน*จิ้นชู*ถูกโต้แย้งโดยนักประวัติศาสตร์ และไม่ถูกรวมอยู่ใน*จือจื้อทงเจี้ยน*ซึ่งเป็นหนังสือประวัติศาสตร์ตามลำดับเวลาที่โดดเด่นในศตวรรษที่ 11

ทั้ง*จดหมายเหตุสามก๊ก*และ*จือจื้อทงเจี้ยน*ระบุว่าจูกัดเหลียงถอยทัพกลับจ๊กก๊กเพราะเสบียงขาดแคลน ไม่ใช่เพราะความพ่ายแพ้ แล้วทัพวุยก๊กก็ไล่ตามตี แต่การไล่ตามตีไม่ได้ราบรื่นสำหรับวุยก๊ก สุมาอี้สั่งให้เตียวคับไล่ตามตีข้าศึกเพื่อพยายามฉวยโอกาสจากสถานการณ์ที่เปลี่ยนไปนี้ บันทึก*เว่ย์เลฺว่*ระบุว่าเตียวคับปฏิเสธที่จะทำตามคำสั่งของสุมาอี้และแย้งว่าตามหลักการทางการทหารควรหลีกเลี่ยงการไล่ตามตีข้าศึกที่ล่าถอยกลับไปอาณาเขตของตน แต่สุมาอี้ไม่ฟังคำและบังคับให้เตียวคับปฏิบัติตามคำสั่ง เตียวคับจึงถูกทัพจ๊กก๊กซุ่มโจมตีที่เส้นทางบอกบุ๋น (木門道 *มู่เหมินเต้า*; ใกล้กับหมู่บ้านมู่เหมิน เมืองหมู่ตาน เขตฉินโจว นครเทียนฉุ่ย มณฑลกานซู่ในปัจจุบัน) ที่ซึ่งจูกัดเหลียงสั่งให้ทหารมือเกาทัณฑ์ซ่อนตัวบนที่สูงและยิงไปที่กองกำลังของข้าศึกที่เข้ามาใกล้และเข้ามาในทางแคบ เตียวคับเสียชีวิตหลังถูกลูกเกาทัณฑ์ยิงเข้าที่ต้นขา กองกำลังของวุยก๊กได้รับความเสียหายอย่างมากจากการโจมตีของทหารจ๊กก๊กซึ่งกำลังล่าถอย แตกต่างจากบันทึกที่ระบุไว้ใน*จิ้นชู*

การบุกครั้งที่ห้า
-----------------

บทความหลัก: ยุทธการที่ทุ่งราบอู่จ้าง

ผลการศึก
--------

ในนิยาย*สามก๊ก*
---------------

ดูเพิ่ม
-------

* การบุกลงใต้ของจูกัดเหลียง
* การบุกขึ้นเหนือของเกียงอุย

อ้างอิง
-------

1. ↑  (亮荅曰：「自董卓已來，豪傑並起，跨州連郡者不可勝數。 ... 誠如是，則霸業可成，漢室可興矣。」) *จดหมายเหตุสามก๊ก* เล่มที่ 35.
2. ↑  [建興]五年，率諸軍北駐漢中，臨發，上疏曰：先帝創業未半， ... 不知所言。) *จดหมายเหตุสามก๊ก* เล่มที่ 35.
3. ↑  (遂行，屯于沔陽。) *จดหมายเหตุสามก๊ก* เล่มที่ 35.
4. ↑  Killigrew, John (1999-06-01). "Zhuge Liang and the Northern Campaign of 228–234". *Early Medieval China*. **1999** (1): 55–91. doi:10.1179/152991099788199472. ISSN 1529-9104.
5. ↑  (蜀相諸葛亮惡其反覆，又慮其為患。) *จิ้นชู* เล่มที่ 1.
6. ↑  (諸葛亮聞之，陰欲誘達，數書招之，達與相報答。魏興太守申儀與達有隙，密表達與蜀潛通，帝未之信也。司馬宣王遣參軍梁幾察之，又勸其入朝。達驚懼，遂反。) อรรถาธิบายจาก*เว่ย์เลฺว่*ใน*จดหมายเหตุสามก๊ก*เล่มที่ 3.
7. ↑  (帝恐達速發， ... 達得書大喜，猶與不決。帝乃潛軍進討。諸將言達與二賊交構，宜觀望而後動。帝曰：「達無信義，此其相疑之時也，當及其未定促決之。」乃倍道兼行，八日到其城下。) *จิ้นชู* เล่มที่ 1.
8. ↑  (吳蜀各遣其將向西城安橋、木闌塞以救達，帝分諸將以距之。) *จิ้นชู* เล่มที่ 1.
9. ↑  (上庸城三面阻水，達於城外為木柵以自固。帝渡水，破其柵，直造城下。八道攻之，旬有六日，達甥鄧賢、將李輔等開門出降。斬達，傳首京師。) *จิ้นชู* เล่มที่ 1.
10. ↑  (二年春正月，宣王攻破新城，斬達，傳其首。) *จดหมายเหตุสามก๊ก* เล่มที่ 3.
11. ↑  (魏略曰：宣王誘達將李輔及達甥鄧賢，賢等開門納軍。達被圍旬有六日而敗，焚其首於洛陽四達之衢。) อรรถาธิบายจาก*เว่ย์เลฺว่*ใน*จดหมายเหตุสามก๊ก* เล่มที่ 3.
12. ↑  (俘獲萬餘人，振旅還于宛。) *จิ้นชู* เล่มที่ 1.
13. ↑  (... 歸于京師。 ... 屬帝朝于京師，天子訪之於帝。 ... 天子並然之，復命帝屯于宛。) *จิ้นชู* เล่มที่ 1.
14. ↑  Sima (1084), vols. 70–72. harv error: no target: CITEREFSima1084 (help)
15. ↑  (八年，使延西入羌中，魏後將軍費瑤、雍州刺史郭淮與延戰于陽谿，延大破淮等， ...) *จดหมายเหตุสามก๊ก* เล่มที่ 40.
16. ↑  ([建興]六年春，揚聲由斜谷道取郿，使趙雲、鄧芝為疑軍，據箕谷，魏大將軍曹真舉衆拒之。亮身率諸軍攻祁山，戎陣整齊，賞罰肅而號令明，南安、天水、安定三郡叛魏應亮，關中響震。) *จดหมายเหตุสามก๊ก* เล่มที่ 35.
17. ↑  ([建興]五年，隨諸葛亮駐漢中。明年，亮出軍，揚聲由斜谷道，曹真遣大衆當之。亮令雲與鄧芝往拒，而身攻祁山。雲、芝兵弱敵彊，失利於箕谷，然歛衆固守，不至大敗。) *จดหมายเหตุสามก๊ก* เล่มที่ 36.
18. ↑  (諸葛亮出祁山。加郃位特進，遣督諸軍，拒亮將馬謖於街亭。謖依阻南山，不下據城。郃絕其汲道，擊，大破之。南安、天水、安定郡反應亮，郃皆破平之。) *จดหมายเหตุสามก๊ก* เล่มที่ 17.
19. ↑  (亮使馬謖督諸軍在前，與郃戰于街亭。謖違亮節度，舉動失宜，大為郃所破。) *จดหมายเหตุสามก๊ก* เล่มที่ 35.
20. ↑  (亮拔西縣千餘家，還于漢中，戮謖以謝衆。) *จดหมายเหตุสามก๊ก* เล่มที่ 35.
21. ↑  (上疏曰：「臣以弱才，叨竊非據，親秉旄鉞以厲三軍，不能訓章明法，臨事而懼，至有街亭違命之闕，箕谷不戒之失，咎皆在臣授任無方。臣明不知人，恤事多闇，春秋責帥，臣職是當。請自貶三等，以督厥咎。」) *จดหมายเหตุสามก๊ก* เล่มที่ 35.
22. ↑  (於是以亮為右將軍，行丞相事，所總統如前。) *จดหมายเหตุสามก๊ก* เล่มที่ 35.
23. ↑  (真以亮懲於祁山，後出必從陳倉，乃使將軍郝昭、王生守陳倉，治其城。明年春，亮果圍陳倉，已有備而不能克。) *จดหมายเหตุสามก๊ก* เล่มที่ 9.
24. ↑  (大和中，魏遣將軍郝昭築城陳倉城。適訖，㑹諸葛亮來攻。亮本聞陳倉城惡，及至，怪其整頓，聞知昭在其中，大驚愕。) *ไท่ผิงหฺวานยฺหวี่จี้* เล่มที่ 30.
25. ↑  (亮圍陳倉，使昭鄉人靳詳於城外遙說之， ... 詳以昭語告亮，亮又使詳重說昭，言人兵不敵，無為空自破滅。 ... 詳乃去。) อรรถาธิบายจาก*เว่ย์เลฺว่*ใน*จดหมายเหตุสามก๊ก* เล่มที่ 3.
26. ↑  (亮自以有眾數萬，而昭兵才千餘人，又度東救未能便到，乃進兵攻昭，起雲梯衝車以臨城。昭於是以火箭逆射其雲梯，梯然，梯上人皆燒死。昭又以繩連石磨壓其衝車，衝車折。亮乃更為井闌百尺以付城中，以土丸填壍，欲直攀城，昭又於內築重牆。亮足為城突，欲踊出於城裏，昭又於城內穿地橫截之。) อรรถาธิบายจาก*เว่ย์เลฺว่*ใน*จดหมายเหตุสามก๊ก* เล่มที่ 3.
27. ↑  (晝夜相攻拒二十餘日，亮無計，救至，引退。) รรถาธิบายจาก*เว่ย์เลฺว่*ใน*จดหมายเหตุสามก๊ก* เล่มที่ 3.
28. ↑  (冬，亮復出散關，圍陳倉，曹真拒之，亮糧盡而還。魏將王雙率騎追亮，亮與戰，破之，斬雙。) *จดหมายเหตุสามก๊ก* เล่มที่ 35.
29. ↑  ([建興]七年，亮遣陳戒攻武都、陰平。魏雍州刺史郭淮率衆欲擊戒，亮自出至建威，淮退還，遂平二郡。) *จดหมายเหตุสามก๊ก* เล่มที่ 35.
30. 1 2 3 4  Sima (1084), vol. 71. harv error: no target: CITEREFSima1084 (help)
31. ↑  (詔策亮曰：「街亭之役，咎由馬謖，而君引愆，深自貶抑，重違君意，聽順所守。前年耀師，馘斬王雙；今歲爰征，郭淮遁走；降集氐、羌，興復二郡，威鎮凶暴，功勳顯然。方今天下騷擾，元惡未梟，君受大任，幹國之重，而乆自挹損，非所以光揚洪烈矣。今復君丞相，君其勿辭。」) *จดหมายเหตุสามก๊ก* เล่มที่ 35.
32. ↑  (真以八月發長安，從子午道南入。司馬宣王泝漢水，當會南鄭。諸軍或從斜谷道，或從武威入。) *จดหมายเหตุสามก๊ก* เล่มที่ 9.
33. ↑  (八年，迁骠骑将军。以曹真欲三道向汉川，亮命严将二万人赴汉中。亮表严子丰为江州都督督军，典为后事。) *จดหมายเหตุสามก๊ก* เล่มที่ 40.
34. ↑  (黃初中為偏將軍。子午之役，霸召為前鋒，進至興勢圍，安營在曲谷中。蜀人望知其是霸也，指下兵攻之。霸手戰鹿角間，賴救至，然後解。) อรรถาธิบายจาก*เว่ย์เลฺว่*ใน*จดหมายเหตุสามก๊ก*เล่มที่ 9.
35. ↑  (八年，使延西入羌中，魏後將軍費瑤、雍州刺史郭淮與延戰于陽谿，延大破淮等，遷為前軍師征西大將軍，假節，進封南鄭侯。) *จดหมายเหตุสามก๊ก*เล่มที่ 40.
36. ↑  (會大霖雨三十餘日，或棧道斷絕，詔真還軍。) *จดหมายเหตุสามก๊ก*เล่มที่ 9.
37. ↑  Sima (1084), vol. 72. harv error: no target: CITEREFSima1084 (help)
38. ↑  ([建興]九年，亮復出祁山，以木牛運， ...) *จดหมายเหตุสามก๊ก* เล่มที่ 35.
39. ↑  (明年，諸葛亮寇天水，圍將軍賈嗣、魏平於祁山。) *จิ้นชู* เล่มที่ 1.
40. ↑  (漢晉春秋曰：亮圍祁山，招鮮卑軻比能，比能等至故北地石城以應亮。) อรรถาธิบายจาก*ฮั่นจิ้นชุนชิว*ใน*จดหมายเหตุสามก๊ก* เล่มที่ 35.
41. ↑  (乃使帝西屯長安，都督雍、梁二州諸軍事，統車騎將軍張郃、後將軍費曜、征蜀護軍戴淩、雍州刺史郭淮等討亮。 ... 遂進軍隃麋。) *จิ้นชู* เล่มที่ 1.
42. ↑  (於是魏大司馬曹真有疾，司馬宣王自荊州入朝， ... 乃使西屯長安，督張郃、費曜、戴陵、郭淮等。宣王使曜、陵留精兵四千守上邽，餘衆悉出，西救祁山。) อรรถาธิบายจาก*ฮั่นจิ้นชุนชิว*ใน*จดหมายเหตุสามก๊ก* เล่มที่ 35.
43. ↑  (亮聞大軍且至，乃自帥衆將芟上邽之麥。 ... 於是卷甲晨夜赴之，亮望塵而遁。) *จิ้นชู* เล่มที่ 1.
44. ↑  (亮分兵留攻，自逆宣王于上邽。郭淮、費曜等徼亮，亮破之，因大芟刈其麥，與宣王遇于上邽之東，斂兵依險，軍不得交，亮引而還。宣王尋亮至于鹵城。) อรรถาธิบายจาก*ฮั่นจิ้นชุนชิว*ใน*จดหมายเหตุสามก๊ก* เล่มที่ 35.
45. ↑  (進次漢陽，與亮相遇，帝列陣以待之。使將牛金輕騎餌之，兵才接而亮退，追至祁山。亮屯鹵城，據南北二山，斷水為重圍。) *จิ้นชู* เล่มที่ 1.
46. ↑  (張郃曰：「彼遠來逆我，請戰不得，謂我利在不戰，欲以長計制之也。且祁山知大軍以在近，人情自固，可止屯於此，分為奇兵，示出其後，不宜進前而不敢偪，坐失民望也。今亮縣軍食少，亦行去矣。」宣王不從，故尋亮。旣至，又登山掘營，不肯戰。賈栩、魏平數請戰，因曰：「公畏蜀如虎，柰天下笑何！」宣王病之。諸將咸請戰。) อรรถาธิบายจาก*ฮั่นจิ้นชุนชิว*ใน*จดหมายเหตุสามก๊ก* เล่มที่ 35.
47. ↑  ([建興九年]五月辛巳，乃使張郃攻无當監何平於南圍，自案中道向亮。) อรรถาธิบายจาก*ฮั่นจิ้นชุนชิว*ใน*จดหมายเหตุสามก๊ก* เล่มที่ 35.
48. ↑  (漢晉春秋曰：亮使魏延、高翔、吳班赴拒，大破之，獲甲首三千級，玄鎧五千領，角弩三千一百張，宣王還保營。) อรรถาธิบายจาก*ฮั่นจิ้นชุนชิว*ใน*จดหมายเหตุสามก๊ก* เล่มที่ 35.
49. ↑  (帝攻拔其圍，亮宵遁，追擊破之，俘斬萬計。天子使使者勞軍，增封邑。) *จิ้นชู* เล่มที่ 1.
50. ↑  (縱其後出，不復攻城，當求野戰，必在隴東，不在西也。) *จิ้นชู* เล่มที่ 1.
51. ↑  (時宣王等糧亦盡) *หฺวาหยางกั๋วจื้อ* เล่มที่ 7.
52. ↑  *จือจื้อทงเจี้ยน* เล่มที่ 72.
53. ↑  (糧盡退軍) *จดหมายเหตุสามก๊ก* เล่มที่ 35.
54. ↑  (六月，亮以糧盡退軍) *จือจื้อทงเจี้ยน* เล่มที่ 72.
55. ↑  (魏略曰：亮軍退，司馬宣王使郃追之，郃曰：「軍法，圍城必開出路，歸軍勿追。」宣王不聽。郃不得已，遂進。蜀軍乘高布伏，弓弩亂發，矢中郃髀。) อรรถาธิบายจาก*เว่ย์เลฺว่*ใน*จดหมายเหตุสามก๊ก* เล่มที่ 17.

บรรณานุกรม
----------

* ตันซิ่ว (ศตวรรษที่ 3). *จดหมายเหตุสามก๊ก* (*ซานกั๋วจื้อ*).
* เผย์ ซงจือ (ศตวรรษที่ 5). *อรรถาธิบายจดหมายเหตุสามก๊ก* (*ซานกั๋วจื้อจู้*).
* ฝาง เสฺวียนหลิ่ง (648). *จดหมายเหตุราชวงศ์จิ้น* (*จิ้นซู*).
* ซือหม่า กวาง (1084). *จือจื้อทงเจี้ยน*.
* ล่อกวนตง (ศตวรรษที่ 14). *สามก๊ก* (*ซานกั๋วเหยี่ยนอี้*).