**ปลาฉลามหัวค้อนยาว** (ชื่อวิทยาศาสตร์: *Eusphyra blochii*) คือสปีชีส์ในกลุ่มปลาฉลามหัวค้อนและเป็นส่วนหนึ่งในวงศ์ปลาฉลามหัวค้อน มีความยาวของลำตัวได้ถึง 1.9 เมตร มีสีน้ำตาลหรือสีดำ มีรูปร่างเพรียวบางและมีครีบหลังในรูปเคียวด้ามยาว ชื่อของฉลามชนิดนี้มาจากลักษณะส่วนหัวรูปค้อนที่มีขนาดใหญ่มากเรียกว่า cephalofoil ซึ่งมีความกว้างได้มากถึงครึ่งหนึ่งของความยาวลำตัว การใช้งานจากโครงสร้างลำตัวเช่นนี้ไม่ปรากฏชัดเจนแต่อาจเกี่ยวกับระบบประสาทสัมผัสของฉลาม ช่องว่างระหว่างตาทั้งสองข้างช่วยให้ฉลามมองด้วยระบบการเห็นภาพจากสองตาได้ดีเยี่ยม ส่วนรูจมูกที่ยาวมากนั้นอาจช่วยให้ฉลามตรวจจับและติดตามกลิ่นในน้ำได้ดียิ่งขึ้น ส่วนหัว cephalofoil ยังมีพื้นสัมผัสที่มีขนาดใหญ่สำหรับรูเปิดที่มีชื่อว่าampullae of Lorenziniและเส้นข้างลำตัวซึ่งส่งผลดีต่อความสามารถในการตรวจจับกระแสไฟฟ้าและการตรวจจับพลังงาน

ปลาฉลามหัวค้อนยาวอาศัยอยู่บริเวณชายฝั่งน้ำตื้นของทะเลอินโด-แปซิฟิกตะวันตก โดยออกหาอาหารกลุ่มปลากระดูกแข็ง สัตว์พวกกุ้งกั้งปูและสัตว์น้ำที่ไม่มีกระดูกสันหลัง ฉลามหัวค้อนยาวออกลูกเป็นตัวโดยตัวอ่อนจะได้รับอาหารผ่านทางสายที่เชื่อมรก ตัวเมียจะตกลูกคราวละ 6-25 ตัว ขึ้นอยู่กับพื้นที่อาศัย ช่วงเวลาตกลูกมักเกิดในช่วงเดือนกุมภาพันธ์ถึงมิถุนายนหลังจากระยะเวลาตั้งครรภ์นาน 8-11 เดือน ฉลามที่มีความเสี่ยงต่อการสูญพันธุ์นี้ มักจะถูกล่าเพื่อเป็นอาหาร สำหรับเนื้อปลา ครีบ น้ำมันตับปลาและปลาป่น สหภาพนานาชาติเพื่อการอนุรักษ์ธรรมชาติและทรัพยากรธรรมชาติได้ประเมินสถานะเป็นสิ่งมีชีวิตที่เกือบอยู่ในข่ายเสี่ยงต่อการสูญพันธุ์เนื่องจากจำนวนของฉลามที่ลดลงเนื่องมาจากการถูกล่าหาประโยชน์ที่มากเกินไป

อนุกรมวิธาน
-----------

ในปี พ.ศ. 2328 มาร์คัส เอลีเยเซอร์ บลอค นักธรรมชาติวิทยาชาวเยอรมัน อธิบายถึงฉลามชื่อว่า *Squalus zygaena* (ชื่อเหมือนของ *Sphyrna zygaena* ปลาฉลามหัวค้อนดำ) จอร์จส์ คูวิเยร์ นักสัตววิทยาชาวฝรั่งเศส ได้เขียนข้ออ้างอิงถึงเรื่องราวของ *S. zygaena* ในข้อเขียนปี พ.ศ. 2360 *Le Règne animal distribué d'après son organisation, pour servir de base à l'histoire naturelle des animaux et d'introduction à l'anatomie comparée* ว่าตัวอย่างสิ่งมีชีวิตที่บลอค อธิบายถึง (ให้ชื่อว่า "z. nob. Blochii") ไม่ใช่ปลาฉลามหัวค้อนดำ หากแต่เป็นสิ่งมีชีวิตในกลุ่มที่แตกต่างออกไป ถึงแม้ว่า คูวิเยร์ ไม่ได้ระบุการตั้งชื่อแบบทวินาม อะคิล วาล็องเซียน เพื่อนร่วมงานของเขาอธิบายในปี พ.ศ. 2365 ถึงสิ่งมีชีวิตในกลุ่มสปีชิส์เดียวกัน เรียกว่า *Zygaena Blochii nobis* โดยอ้างชื่อให้แก่คูวิเยร์

ในปี พ.ศ. 2405 ธีโอดอร์ กิลล์ จัดให้ปลาฉลามหัวค้อนยาวอยู่ในกลุ่มสกุล *Eusphyra* ซึ่งมาจากภาษากรีกคำว่า *eu* (ดี) และ *sphyra* (ค้อน) อย่างไรก็ดี ภายหลังผู้เขียนไม่ยอมรับชื่อ *Eusphyra* และเห็นควรจัดกลุ่มไว้กับฉลามหัวค้อนยาวในกลุ่มสกุล *Sphyrna* ในปี พ.ศ. 2491 ชื่อสกุล *Eusphyra* ถูกนำกลับมาใช้อีกครั้งโดย เฮนรี บิเกโลว์ และ วิลเลียม ชเรอเดอร์ จนกลายมาสู่ชื่อที่ใช้กันแพร่หลายจากงานวิจัยหลักอนุกรมวิธานเพิ่มเติมโดย ลีโอนาร์ด คอมพาโน ในปี 1979 (พ.ศ. 2522) และ ปี พ.ศ. 2531 อย่างไรก็ตาม แหล่งอ้างอิงส่วนหนึ่งยังเรียกสิ่งมีชีวิตกลุ่มนี้ในสกุล *Sphyrna blochii* ชื่อสามัญอื่นๆ ที่ใช้สำหรับปลาฉลามหัวค้อนยาว ได้แก่ ปลาฉลามหัวลูกศร ปลาฉลามหัวค้อนลูกศร และปลาฉลามหัวค้อนเล็ก

ความสัมพันธ์ทางวิวัฒนาการ
-------------------------

แนวคิดดั้งเดิมเกี่ยวกับวิวัฒนาการของปลาฉลามหัวค้อนนั้นเริ่มจากสปีชิส์ปลาฉลามรูปหัว cephalofoil ขนาดเล็กซึ่งวิวัฒน์มาจากต้นสกุลปลาฉลามกลุ่มเรควีเอ็ม และต่อมาได้พัฒนาขึ้นเป็นสปีชิส์ที่ฉลามรูปหัว cephalofoil ขนาดใหญ่ขึ้น การตีความหมายเช่นนี้จึงทำให้ปลาฉลามหัวค้อนยาวเป็นปลาฉลามหัวค้อนที่มีวิวัฒนาการสูงสุดจากปลาฉลามหัวค้อนด้วยโครงสร้างรูปหัว cephalofoil ที่มีขนาดใหญ่ที่สุด อย่างไรก็ตาม การวิจัยความสัมพันธ์ทางวิวัฒนาการเชิงโมเลกุลบนพื้นฐานของ ไอโซไซม์ ไมโทคอนเดรีย และ นิวเคลียร์-ดีเอ็นเอ ได้ค้นพบรูปแบบที่ตรงกันข้ามว่าปลาฉลามหัวค้อนยาวนับเป็นกลุ่มตั้งต้นของวงศ์ฉลามหัวค้อน การค้นพบนี้สนับสนุนแนวคิดที่ขัดแย้งกับความคิดทั่วไปที่ว่าปลาฉลามหัวค้อนตัวแรกที่วิวัฒน์ขึ้นเป็นปลาฉลามรูปหัว cephalofoil ขนาดใหญ่ นอกจากนี้ ยังสนับสนุนการแบ่งสกุล Eusphyra จาก Sphyrna ซึ่งเป็นกลุ่มที่มีวิวัฒนาการจากสิ่งมีชีวิตต้นตระกูลอย่างเป็นระเบียบ (กลุ่มสกุลลูกหลานจากต้นตระกูลเดียวกัน) วงศ์สกุลของปลาฉลามหัวค้อนคาดว่ามีวิวัฒนาการมาจากกลุ่มปลาฉลามหัวค้อนเมื่อประมาณ 15-20 ล้านปีที่แล้วในช่วงสมัยไมโอซีน

รูปร่างลักษณะ
-------------

ภาพเอ็กซ์เรย์ของปลาฉลามหัวค้อนยาว
ฉลามหัวค้อนยาวมีลักษณะตรงกับชื่อ คือมีรูปหัว cephalofoil ที่ประกอบด้วยกระดูกคู่ยาวแคบที่ลู่ไปทางท้าย ความกว้างของส่วนหัว cephalofoil ประมาณร้อยละ 40-50 ของความยาวลำตัว ส่วนหน้าของ cephalofoil มีรอยเว้าเล็กน้อยช่วงกลาง และมีส่วนนูนขึ้นแต่ละข้างในตอนหน้าของจมูก ส่วนจมูกแต่ละข้างมีความกว้างมากกว่าสองเท่าของส่วนปาก และยาวไปเกือบครอบคลุมส่วนกระดูกหัวทั้งหมด ดวงตาที่กลมยื่นออกไปข้างหน้าในตำแหน่งมุมนอกของส่วนหัว cephalofoil ซึงประกอบด้วยหนังตาชั้นที่สามเพื่อการปกป้อง ส่วนปากที่ค่อนข้างเล็ก และโค้งประกอบด้วยแถวฟันด้านบน 15-16 แถว และฟันล่าง 14 แถวในแต่ละข้าง และอาจมีแถวเดี่ยวของฟันซี่เล็กๆ ทั้งด้านบน และด้านล่างของแนวประสานคาง (กึ่งกลางขากรรไกร) ฟันเป็นซี่เล็กและมีขอบเรียบ ด้วยปลายแหลมทรงสามเหลี่ยม มีช่องเหงือกห้าคู่ โดยคู่ที่ห้าอยู่เหนือจุดครีบอก

ส่วนลำตัวเพรียว และเรียวบาง ด้วยครีบหลังแรกที่สูง แคบ และโค้งงอ (รูปทรงเคียว) อยู่บนฐานของครีบอกที่ค่อนข้างเล็ก ครีบหลังที่สองมีขนาดเล็กกว่ามาก และอยู่บนส่วนท้ายของฐานครีบทวาร ส่วนครีบทวารมีขนาดครึ่งหนึ่งของครีบหลังที่สอง โดยมีร่องตามยาวบนส่วนคอดหางบนส่วนหลังจุดเริ่มต้นของครีบหาง ส่วนครีบหางบนจะยาวกว่าครีบหางล่าง และมีร่องบริเวณขอบใกล้ปลายหาง ผิวหนังปกคลุมด้วยสารเคลือบผิวหนังที่ทับซ้อนกัน แต่ละชั้นประกอบด้วยสันตามแนวนอนสามแนวไปถึงฟันริม ลำตัวมีสีน้ำตาลเทาไปจนถึงเทา และขาวนวล และไม่มีรอยครีบ สามารถเติบโตได้ยาวถึง 1.9 เมตร (6.2 ฟุต)

การกระจายตัวและถิ่นที่อยู่
--------------------------

ปลาฉลามหัวค้อนยาวถูกพบบริเวณเขตร้อนของฝั่งทะเลอินโด-แปซิฟิกตะวันตก จากอ่าวเปอร์เซียตะวันออกไปทางเอเชียใต้และเอเชียตะวันออกเฉียงใต้ไปจนถึงนิวกีนี และตอนเหนือขอรัฐควีนส์แลนด์ ขอบเขตอาจขยายไปไกลทางเหนือถึงไต้หวัน และทางใต้ไกลถึงหมู่เกาะมอนเตเบลโล ทางตะวันตกของออสเตรเลีย ปลาฉลามชนิดนี้มักอาศัยอยู่ในน้ำตื้นใกล้ชายฝั่งและเคยพบเห็นบริเวณปากแม่น้ำ

ชีววิทยา และ นิเวศวิทยา
-----------------------

ภาพวาดของปลาฉลามหัวค้อนยาวจาก Fauna of British India (1889) แสดงถึงรูปหัว cephalofoil ขนาดกว้าง การใช้งานของโครงสร้างเช่นนี้ยังไม่เป็นที่แน่ชัด
สมมุติฐานมากมายได้ถูกเสนอขึ้นเพื่ออธิบายถึงขนาดหัว cephalofoil ที่ใหญ่มาก ตำแหน่งของดวงตาที่อยู่ปลายหัวทั้งสองข้างทำให้มองภาพจากสองตาได้ 48 องศา มากที่สุดในกลุ่มฉลามหัวค้อน และมากกว่าสี่เท่าของฉลามกลุ่มเรควีเอ็ม ปลาฉลามชนิดนี้จึงมีการรับรู้เกี่ยวกับระยะทางหรือความลึกที่ดีเยี่ยมซึ่งอาจช่วยในการล่าเหยื่อ นอกจากนี้ยังมีร่องจมูกในสัดส่วนที่ยาวที่สุดในกลุ่มฉลามหัวค้อน ร่องจมูกที่ยาวกว่ามีตัวตรวจจับเซ็นเซอร์เคมีจำนวนมากกว่า และสามารถทดสอบน้ำได้มากกว่าในแต่ละครั้งจึงช่วยเพิ่มโอกาสในการตรวจพบโมเลกุลกลิ่นได้ ปลาฉลามหัวค้อนยาวขนาด 1 เมตร (3.3 ฟุต) ตามหลักการจะสามารถทดสอบน้ำได้มากกว่า 2,300 ซม3 (140 ลูกบาศก์นิ้ว) ต่อวินาที ประโยชน์อีกอย่างของรูปหัว cephalofil ที่เกี่ยวกับการรับกลิ่นคือช่องระหว่างร่องจมูกซ้ายและขวาช่วยเพิ่มความสามารถของปลาฉลามในการแยกแยะร่องรอยของกลิ่น นอกจากนี้ รูปหัว cephalofoil ยังเพิ่มความสามารถของปลาฉลามในการตรวจจับสนามไฟฟ้า และการเคลื่อนไหว ด้วยพื้นที่มากขึ้นสำหรับรูตรวจรับกระแสไฟฟ้า ampullae of Lorenzini และ เส้นข้างลำตัว ส่วนกระดูกด้านข้างมีขนาดใหญ่เกินกว่าจะใช้ในการเคลื่อนตัวเช่นเดียวกับปลาฉลามหัวค้อนชนิดอื่นๆ

ปลาฉลามหัวค้อนยาวมันออกล่าในระดับใกล้พื้นทะเล เป็นอาหารจำพวกปลากระดูกแข็ง สัตว์น้ำที่มีเปลือกแข็ง และสัตว์น้ำที่ไม่มีกระดูกสันหลัง ปรสิตของสัตว์กลุ่มนี้ ได้แก่ พยาธิตัวตืด *Callitetrarhynchus blochii,* *Heteronybelinia heteromorphi,* *Otobothrium carcharidis, O. mugilis,* *Phoreiobothrium puriensis* และ *Phyllobothrium blochii* พยาธิตัวกลม *Hysterothylacium ganeshi,* *Pseudanisakis sp.* *Raphidascaroides blochii,* และ *Terranova sp.* โคพีพอด *Caligus furcisetifer,* และสัตว์เซลล์เดียว *Eimeria zygaenae*

### วงจรชีวิต

ปลาฉลามหัวค้อนออกลูกเป็นตัวเช่นเดียวกับสัตว์ในวงศ์ ตัวอ่อนจะเติบโตได้จากการเชื่อมต่อทางรกของแม่ ปลาฉลามตัวเมียมีรังไข่ข้างเดียวทางด้านขวา และมดลูกสองห้อง ในช่วงตั้งครรภ์ มดลูกหนึ่งห้องจะสำหรับตัวอ่อนหนึ่งตัว ในท้องทะเลบริเวรณเมืองมุมไบในฤดูผสมพันธุ์ช่วงเดือนกรกฎาคมและสิงหาคมซึ่งเป็นช่วงฤดูฝน ปลาฉลามตัวผู้จะกัดข้างลำตัวของตัวเมียก่อนทำการผสมพันธุ์ โดยปลาฉลามตัวเมียสามารถตกลูกได้ทุกปี คอกหนึ่งราว 6 ถึง 25 ตัว และเพิ่มจำนวนได้ตามขนาดของตัวเมีย ช่วงตั้งครรภ์อยู่ระหว่าง 8-9 เดือน ในกลุ่มอินเดียตะวันตก และ 10-11 เดือนในกลุ่มออสเตรเลีย ปลาฉลามตัวเมียที่ตั้งครรภ์พบว่ามักจะต่อสู้กัน

ในช่วงแรก ตัวอ่อนจะได้รับอาหารจากไข่แดง และมีพัฒนาการเช่นเดียวกับปลาฉลามอื่นๆ ในช่วงที่มีความยาวลำตัว 4.0 – 4.5 ซ.ม. (1.6-1.8 นิ้ว) ส่วนหัว cephalofoil และครีบจะเริ่มเป็นรูปร่าง เมื่อตัวอ่อนมีขนาดยาว 12-16 ซ.ม. (4.7-6.3 นิ้ว) อาหารจากไข่แดงจะน้อยลง และมีผนังห่อหุ้มเกิดขึ้นกับถุงไข่แดง และมดลูก ซึ่งจะเชื่อมต่อกันภายหลังกับรกในครรภ์ ในช่วงระยะนี้ ตัวอ่อนจะมีลักษณะเช่นเดียวกับตัวเต็มวัย แม้ว่าจะเป็นขั้นเบื้องต้นและยังไม่มีสี กระดูกส่วนหัว cephalofoil โค้งกลับไปทางลำตัว และมีเส้นเหงือกภายนอกยื่นออกมาจากช่องเหงือก เมื่อตัวยาวขนาด 20-29 ซ.ม. (7.9-11.4 นิ้ว) รกในครรภ์เป็นรูปร่าง ฟันซี่แรก สารเคลือบผิวหนัง และสีผิวเริ่มปรากฏ ส่วนเหงือกภายนอกจะลดขนาดลง เมื่อตัวอ่อนมีขนาดยาว 30 ซ.ม. (12 นิ้ว) ปลาฉลามจะมีรูปร่างเหมือนตัวเต็มวัยที่มีขนาดเล็ก

การตกลูกจะเกิดในช่วงเดือนพฤษภาคม และ มิถุนายน นอกเมืองมุมไบ และปะรังกิเปฏไฏ เดือนมีนาคม และเมษายน บริเวณอ่าวมันนาร์ และเดือนกุมภาพันธ์และมีนาคมทางออสเตรเลียตอนเหนือ ลูกปลาฉลามจะโผล่หางออกมาก่อน และส่วนหัว cephalofoils จะยังม้วนอยู่จนกว่าจะคลอดผ่านออกมาทางช่องเปิดของโคลเอกา ลูกปลาฉลามที่เกิดใหม่มีความยาว 32-47 ซ.ม. (13-19 นิ้ว) ตัวเจริญเต็มวัยจะมีขนาดยาว 1.0-1.1 เมตร (3.3-3.6 ฟุต) สำหรับตัวผู้ และยาว 1.1-1.2 เมตร (3.6-3.9 ฟุต) สำหรับตัวเมีย โดยจะมีช่วงชีวิตอย่างน้อย 21 ปี

ปฏิสัมพันธ์กับมนุษย์
--------------------

ปลาฉลามหัวค้อนยาวไม่ทำอันตรายต่อมนุษย์ และโดนจับโดยอวนลอย อวนปัก แห เบ็ดยาว และเบ็ดตะขอ เนื้อปลามักถูกขายสด โดยครีบจะส่งออกไปยังเอเชียสำหรับซุปหูฉลาม ตับปลาเป็นแหล่งของน้ำมันปลา และเครื่องในจะถูกแปรรูปเป็นปลาป่น ปลาฉลามสายพันธุ์นี้ถูกจับเป็นจำนวนมากในบริเวณเช่น อ่าวไทย และนอกประเทศอินเดีย และอินโดนีเซีย ที่พบหลักฐานว่าจำนวนของปลาฉลามได้รับผลกระทบมาก สหภาพนานาชาติเพื่อการอนุรักษ์ธรรมชาติและทรัพยากรธรรมชาติ (IUCN) ได้ประเมินสถานะเป็นสายพันธ์ที่เสี่ยงต่อการสูญพันธุ์ และในเร็วนี้จะเกือบอยู่ในข่ายสิ่งมีชีวิตใกล้สูญพันธุ์เนื่องมาจากการถูกล่าอย่างหนัก ปลาฉลามสายพันธุ์นี้ไม่ถูกล่าในน่านน้ำประเทศออสเตรเลีย โดยทาง IUCN ได้กำหนดสถานะเป็นกลุ่มมีความเสี่ยงต่ำต่อการสูญพันธุ์

อ้างอิง
-------

1. 1 2  Simpfendorfer, C.A. (2003). "*Eusphyra blochii*". *IUCN Red List of Threatened Species. Version 2012.2*.
2. 1 2 3 4 5 6 7  Last, P.R.; Stevens, J.D. (2009). *Sharks and Rays of Australia* (second ed.). Harvard University Press. p. 288. ISBN 0674034112.`{{cite book}}`: CS1 maint: multiple names: authors list (ลิงก์)
3. ↑  Cuvier, G. (1816). *Le Règne Animal distribué d'après son organisation pour servir de base à l'histoire naturelle des animaux et d'introduction à l'anatomie comparée*. Deterville. p. 127.
4. 1 2 3 4 5 6 7  Compagno, L.J.V. (1984). *Sharks of the World: An Annotated and Illustrated Catalogue of Shark Species Known to Date*. Food and Agricultural Organization of the United Nations. pp. 540–541. ISBN 9251013845.
5. ↑  Gill, T.N. (1862). "Analytical synopsis of the order of Squali; and revision of the nomenclature of the genera". *Annals of the Lyceum of Natural History of New York*. **7**: 371–408.
6. 1 2 3  Froese, R.; Pauly, D. บ.ก. (2011). "*Eusphyra blochii*, Winghead shark". FishBase. สืบค้นเมื่อ May 18, 2013.`{{cite web}}`: CS1 maint: multiple names: editors list (ลิงก์)
7. 1 2  Martin, R.A. (1998). "Recent Changes in Hammerhead Taxonomy". ReefQuest Centre for Shark Research. สืบค้นเมื่อ May 18, 2013.
8. ↑  Lim, D.D.; Motta, P.; Mara, K.; Martin, A.P. (2010). "Phylogeny of hammerhead sharks (Family Sphyrnidae) inferred from mitochondrial and nuclear genes". *Molecular Phylogenetics and Evolution*. **55** (2): 572–579. doi:10.1016/j.ympev.2010.01.037. PMID 20138218.`{{cite journal}}`: CS1 maint: multiple names: authors list (ลิงก์)
9. ↑  Cavalcanti, M.J. (2007). "A Phylogenetic Supertree of the Hammerhead Sharks (Carcharhiniformes: Sphyrnidae)". *Zoological Studies*. **46** (1): 6–11.
10. 1 2 3  Last, P.R.; White, W.T.; Caire, J.N.; Dharmadi; Fahmi; Jensen, K.; Lim, A.P.F.; Manjaji-Matsumoto, B.M.; Naylor, G.J.P.; Pogonoski, J.J.; Stevens, J.D.; Yearsley, G.K. (2010). *Sharks and Rays of Borneo*. CSIRO Publishing. pp. 134–135. ISBN 978-1-921605-59-8.`{{cite book}}`: CS1 maint: multiple names: authors list (ลิงก์)
11. 1 2  Randall, J.E. (1995). *Coastal Fishes of Oman*. University of Hawaii Press. p. 38. ISBN 0824818083.
12. ↑  Mello, W.C.; de Carvalho, J.J.; Brito, P.M.M. (2013). "Microstructural morphology in early dermal denticles of hammerhead sharks (Elasmobranchii: Sphyrnidae) and related taxa". *Acta Zoologica*. **94** (2): 147–153. doi:10.1111/j.1463-6395.2011.00547.x.`{{cite journal}}`: CS1 maint: multiple names: authors list (ลิงก์)
13. ↑  Kajiura, S.M.; Forni, J.B.; Summers, A.P. (2005). "Olfactory morphology of carcharhinid and sphyrnid sharks: Does the cephalofoil confer a sensory advantage?". *Journal of Morphology*. **264** (3): 253–263. doi:10.1002/jmor.10208. PMID 15549717.`{{cite journal}}`: CS1 maint: multiple names: authors list (ลิงก์)
14. ↑  Nakaya, K. (1995). "Hydrodynamic function of the head in the hammerhead sharks (Elasmobranchii: Sphyrnidae)". *Copeia*. **1995** (2): 330–336. doi:10.2307/1446895.
15. ↑  Pramanik, P.B.; Manna, B. (2006). "*Callitetrarhynchus blochii* new species (Cestoidea: Lacistorhynchidae) from *Sphyrna blochii* Cuvier, 1817 from Bay of Bengal at Digha coast, India". *Journal of Natural History*. **2** (2): 10–15.`{{cite journal}}`: CS1 maint: multiple names: authors list (ลิงก์)
16. ↑  Palm, H.W. (1999). "*Nybelinia* Poche, 1926, *Heteronybelinia* gen. nov. and *Myxonebelinia* gen. nov. (Cestoda: Trypanorhyncha) in the collections of The Natural History Museum, London". *Bulletin of the Natural History Museum, London (Zoology series)*. **65** (2): 133–153.
17. ↑  Schaeffner, B.C.; Beveridge, I. (2013). "Redescriptions and new records of species of *Otobothrium* Linton, 1890 (Cestoda: Trypanorhyncha)". *Systematic Parasitology*. **84** (1): 17–55. doi:10.1007/s11230-012-9388-1. PMID 23263940.`{{cite journal}}`: CS1 maint: multiple names: authors list (ลิงก์)
18. ↑  Srivastav, A.K.; Capoor, V.N. (1982). "On a new cestode, *Phoreiobothrium puriensis* n. sp". *Indian Journal of Helminthology*. **34** (1–2): 82–85.`{{cite journal}}`: CS1 maint: multiple names: authors list (ลิงก์)
19. ↑  Srivastav, A.K.; Srivastava, B.K. (1988). "On a new cestode, *Phyllobothrium blochii* sp. n. (Phyllobothriidae, Cestoda) from the elasmobranch fish, *Zygaena blochii* (Cuvier) (Carchariidae, Euselachii) from Puri, Orissa (India)". *Helminthologia*. **25**: 89–94.`{{cite journal}}`: CS1 maint: multiple names: authors list (ลิงก์)
20. ↑  Lakshmi, I.R.; Sreeramulu, K. (2007). "*Hysterothylacium ganeshi* n. sp (Nematoda-Anisakidae) from the intestine of Shark, *Sphyrna blochii* (Cuvier)". *Geobios*. **34** (1): 29.`{{cite journal}}`: CS1 maint: multiple names: authors list (ลิงก์)
21. 1 2  Arthur, J.J.R.; Ahmed, A.T.A. (2002). *Checklist of the Parasites of Fishes of Bangladesh (FAO Fisheries Technical Paper 369/1)*. Food and Agriculture Organization of the United Nations. p. 44. ISBN 9251048541.`{{cite book}}`: CS1 maint: multiple names: authors list (ลิงก์)
22. ↑  Bruce, N.L.; Cannon, L.R.G.; Adlard, R. (1994). "Synoptic checklist of ascaridoid parasites (Nematoda) from fish hosts". *Invertebrate Taxonomy*. **8** (3): 583–674. doi:10.1071/IT9940583.`{{cite journal}}`: CS1 maint: multiple names: authors list (ลิงก์)
23. ↑  Margolis, L.; Kabata, Z.; Parker, R.R. (1975). "Catalogue and synopsis of *Caligus*, a genus of Copepoda (Crustacea) parasitic on fishes". *Bulletin of the Fisheries Research Board of Canada*. **192**: 1–117.`{{cite journal}}`: CS1 maint: multiple names: authors list (ลิงก์)
24. ↑  Chakravarty, M.; Mandal, A.K. (1961). "A new coccidium, *Eimeria zygaenae* n. sp. from hammer headed shark, *Zygaena blochii*". *Proceedings of the 48th Indian Science Congress (Roorkee)* (Part III): abstract 93.`{{cite journal}}`: CS1 maint: multiple names: authors list (ลิงก์)
25. 1 2  Stevens, J.D.; Lyle, J.M. (1989). "Biology of three hammerhead sharks (*Eusphyra blochii*, *Sphyrna mokarran* and *S. lewini*) from Northern Australia". *Australian Journal of Marine and Freshwater Research*. **40** (2): 129–146. doi:10.1071/MF9890129.`{{cite journal}}`: CS1 maint: multiple names: authors list (ลิงก์)
26. 1 2 3 4  Devadoss, P. (1988). "Observations on the breeding and development of some sharks". *Journal of the Marine Biological Association of India*. **30** (1–2): 121–131.
27. 1 2  Appukuttan, K.K. (1978). "Studies on the developmental stages of hammerhead shark *Sphyrna (Eusphyrna) blochii* from the Gulf of Mannar". *Indian Journal of Fisheries*. **25** (1–2): 41–52.
28. ↑  Smart, J.J.; Harry, A.V.; Tobin, A.J.; Simpfendorfer, C.A. (2012). "Overcoming the constraints of low sample sizes to produce age and growth data for rare or threatened sharks". *Aquatic Conservation: Marine and Freshwater Ecosystems*. **23** (1): 124–134. doi:10.1002/aqc.2274.`{{cite journal}}`: CS1 maint: multiple names: authors list (ลิงก์)

แหล่งอ้างอิงอื่น
----------------


คอมมอนส์ มีภาพและสื่อเกี่ยวกับ:  
***Eusphyra blochii***

* "*Eusphyra blochii*, Winghead shark" at FishBase
* "*Eusphyra blochii* (Slender Hammerhead, Winghead Shark)" at IUCN Red List
* "Species description of *Eusphyra blochii*" at Shark-References.com