**พะยูน** เป็นสัตว์ป่าสงวนชนิดหนึ่งตามพระราชบัญญัติสงวนและคุ้มครองสัตว์ป่า พ.ศ. 2535 เป็นสัตว์น้ำชนิดแรกของประเทศไทยที่ได้รับการกำหนดให้เป็นสัตว์ป่าสงวน เป็นสัตว์เลี้ยงลูกด้วยนมที่อาศัยอยู่ในทะเลเขตอบอุ่น มีชื่อวิทยาศาสตร์ว่า *Dugong dugon* อยู่ในอันดับพะยูน (Sirenia)

วิวัฒนาการ
----------

มีการศึกษาพะยูนในทางวิทยาศาสตร์เป็นครั้งแรกใน ค.ศ. 1776 โดยได้ตัวอย่างต้นแบบจากที่จับได้จากน่านน้ำแหลมกู๊ดโฮปถึงฟิลิปปินส์ เนื่องจากมีรูปร่างคล้ายโลมาและวาฬ เดิมจึงถูกจัดรวมอยู่ในอันดับเดียวกันคือ Cetacea แต่จากการศึกษาลักษณะโครงสร้างโดยละเอียดพบว่ามีความแตกต่างกันมาก กล่าวคือ มีขนาดเล็กกว่า หัวกลม รูจมูกแยกจากกัน ปากเล็ก มีฟันหน้าและฟันกรามพัฒนาดี ไม่เป็นฟันยอดแหลมธรรมดาอย่างวาฬ และมีเส้นขนที่ริมฝีปากตลอดชีวิต 
ใน ค.ศ. 1816 อ็องรี มารี ดูว์ครอแต เดอ แบล็งวีล นักวิทยาศาสตร์ชาวฝรั่งเศสได้แยกความแตกต่างระหว่างพะยูนกับโลมาและวาฬออกจากกัน และจัดพะยูนเข้าไว้ในกลุ่มสัตว์เลี้ยงลูกด้วยนมที่มีกีบในอันดับ Sirenia โดยนับว่าพะยูนมีบรรพบุรุษร่วมกันกับช้างมาก่อน 

นอกจากนี้ การศึกษาซากโบราณของพะยูนในสกุล *Eotheroides* ในประเทศอียิปต์ ยังพบว่ามีลักษณะบางอย่างเหมือนและใกล้เคียงกันกับ Moeritherium ซึ่งเป็นต้นตระกูลของช้างยุคอีโอซีนตอนต้นหรือเมื่อประมาณ 40 ล้านปีมาแล้ว *Eotheroides* เป็นสัตว์มี 4 ขา มีฟันครบและอาศัยอยู่ในน้ำ ต่อมามีวิวัฒนาการเพื่อให้อาศัยอยู่ในน้ำได้ดีขึ้น โดยขาหลังจะลดขนาดลงและหายไปในที่สุด ส่วนขาหน้าจะเปลี่ยนแปลงไปมีลักษณะคล้ายใบพายเพื่อให้เหมาะสมกับการว่ายน้ำ จากนั้นก็มีวิวัฒนาการมาเรื่อย ๆ จนกลายมาเป็นพะยูนในปัจจุบัน

ลักษณะและพฤติกรรม
-----------------

พะยูนมีรูปร่างคล้ายแมวน้ำขนาดใหญ่ที่อ้วนกลมเทอะทะ ครีบมีลักษะคล้ายใบพายซึ่งมีวิวัฒนาการมาจากขาหน้าใช้สำหรับพยุงตัวและขุดหาอาหาร ไม่มีครีบหลัง ไม่มีใบหู ตามีขนาดเล็ก ริมฝีปากมีเส้นขนอยู่โดยรอบ ตัวผู้บางตัวเมื่อเข้าสู่วัยรุ่นจะมีฟันคู่หนึ่งงอกออกจากปากคล้ายงาช้าง ใช้สำหรับต่อสู้เพื่อแย่งคู่กับใช้ขุดหาอาหาร ในตัวเมียมีนมอยู่ 2 เต้า ขนาดเท่านิ้วก้อย ยาวประมาณ 2 เซนติเมตร อยู่ถัดลงมาจากขาคู่หน้า สำหรับเลี้ยงลูกอ่อน มีลำตัวและหางคล้ายโลมา สีสันของลำตัวด้านหลังเป็นสีเทาดำ หายใจทางปอด จึงต้องหายใจบริเวณผิวน้ำ 1–2 นาที อายุ 9–10 ปี สามารถสืบพันธุ์ได้ เวลาท้อง 9–14 เดือน ปกติมีลูกได้ 1 ตัว ไม่เกิน 2 ตัว แรกเกิดยาว 1 เมตร หนัก 15–20 กิโลกรัม ใช้เวลาตั้งท้องประมาณ 1 ปี กินนมและหญ้าทะเลประมาณ 2–3 สัปดาห์ หย่านมประมาณ 8 เดือน อายุประมาณ 70 ปี โดยแม่พะยูนจะดูแลลูกไปจนโต ขนาดเมื่อโตเต็มที่ประมาณ 2 เมตร ถึง 3 เมตร น้ำหนักเต็มที่ได้ถึง 300 กิโลกรัม

พะยูนสามารถกลั้นหายใจใต้น้ำได้นานราว 20 นาที เมื่อจะนอนหลับพักผ่อน พะยูนจะทิ้งตัวลงในแนวดิ่ง และนอนอยู่นิ่ง ๆ กับพื้นทะเลราว 20 นาที ก่อนจะขึ้นมาหายใจอีกครั้งหนึ่ง

อาหารของพะยูน ได้แก่ หญ้าทะเลที่ขึ้นตามแถบชายฝั่งและน้ำตื้น โดยพะยูนมักจะหากินในเวลากลางวัน และใช้เวลานานถึง 8 ชั่วโมงต่อวัน พฤติกรรมการหากินจะคล้ายกับหมู โดยจะใช้ครีบอกและปากดุนพื้นทรายไถไปเรื่อย ๆ จนบางครั้งจะเห็นทางยาวตามชายหาด จากพฤติกรรมเช่นนี้ พะยูนจึงได้ชื่อเรียกอีกชื่อหนึ่งว่า "หมูน้ำ" หรือ "หมูดุด" ในแถบจังหวัดจันทบุรี บางตัวที่เชื่องกับมนุษย์อาจเกาะกินตะไคร่บริเวณใต้ท้องเรือได้

การกระจายพันธุ์และการอนุรักษ์
-----------------------------

พะยูนพบได้ในทะเลเขตอบอุ่นอย่างกว้างขวางตั้งแต่ชายฝั่งของแอฟริกาตะวันออก มหาสมุทรอินเดีย ทะเลอันดามัน อ่าวไทย ทะเลจีนใต้ ทะเลฟิลิปปิน ทะเลซูลู ทะเลเซเลบีส เกาะชวา จนถึงโอเชียเนีย โดยปกติแล้วมักจะไม่อาศัยอยู่น้ำที่ขุ่น

สำหรับสถานะของพะยูนในประเทศไทยอยู่ในภาวะวิกฤต เนื่องจากถูกคุกคามอย่างหนักในเรื่องถิ่นที่อยู่อาศัย ทำให้พฤติกรรมการหากินเปลี่ยนไปกลายเป็นมักจะหากินเพียงลำพังตัวเดียว ปัจจุบันในประเทศไทยเหลืออยู่เพียงที่เดียว คือ บริเวณหาดเจ้าไหมและรอบ ๆ เกาะลิบง จังหวัดตรัง เท่านั้น และอาจเป็นไปได้ว่ายังมีเหลืออยู่แถบทะเลจังหวัดระยอง แต่ยังไม่มีรายงานที่มีข้อมูลยืนยันถึงเรื่องนี้เพียงพอ

ในวันที่ 23 เมษายน พ.ศ. 2549 มีชาวประมงจับพะยูนตัวหนึ่งได้ที่อ่าวคุ้งกระเบน จังหวัดจันทบุรี หลังจากการหายตัวไปนานของพะยูนในแถบนี้นานถึง 34 ปี (ตัวสุดท้ายที่จับได้ในบริเวณนี้คือเมื่อ พ.ศ. 2515) พะยูนตัวดังกล่าวมีความยาว 2 เมตร น้ำหนักประมาณ 200 กิโลกรัม

ใน พ.ศ. 2554 กระทรวงทรัพยากรธรรมชาติและสิ่งแวดล้อมได้ทำพิธีลงนามบันทึกความเข้าใจว่าด้วยการอนุรักษ์และการจัดการพะยูนและแหล่งที่อยู่อาศัยของพะยูน โดยครอบคลุมพื้นที่อาศัยของพะยูนทั้งหมด ระหว่างกรมทรัพยากรทางทะเลและชายฝั่ง กระทรวงทรัพยากรธรรมชาติและสิ่งแวดล้อม กับโครงการสิ่งแวดล้อมแห่งสหประชาชาติ/อนุสัญญาว่าด้วยชนิดพันธุ์ที่มีการเคลื่อนย้ายถิ่น โดยที่ประเทศไทยนับเป็นประเทศที่ 20 ที่ลงนามในบันทึกความเข้าใจนี้

มีรายงานว่า ประเทศที่มีประชากรพะยูนที่หลงเหลืออยู่มากที่สุดคือออสเตรเลีย มีอยู่ประมาณ 20,000 ตัว โดยสถานที่ที่พบมากที่สุดคืออ่าวชาร์กทางภาคตะวันตกของประเทศ มีประมาณ 10,000 ตัว คิดเป็นร้อยละ 12.5 ของประชากรพะยูนทั่วโลก เพราะเป็นสถานที่อุดมไปด้วยหญ้าทะเล ขณะที่ในประเทศไทย สถานที่ที่เป็นแหล่งอาศัยแหล่งสุดท้ายของพะยูน คือ ทะเลจังหวัดตรัง โดยพบที่รอบ ๆ เกาะลิบง มากที่สุด คาดว่ามีราว 210 ตัว ซึ่งเป็นข้อมูลจากการสำรวจในเดือนมกราคม พ.ศ. 2557 โดยเฉพาะที่เกาะลิบงนั้นเป็นที่อาศัยของจำนวนประชากรพะยูนในประเทศมากถึงร้อยละ 60–70 ซึ่งปัจจุบันถูกคุกคามอย่างหนัก โดยมีการล่าเอาเนื้อ กระดูก และเขี้ยวไปขายตามความเชื่อทางไสยศาสตร์ มีการคำนวณว่าหากพะยูนในน่านน้ำไทยตายปีละ 5 ตัว พะยูนจะหมดไปภายใน 60 ปี และเหลือ 169 ตัว ในการสำรวจเมื่อปี พ.ศ. 2560

ความเชื่อ
---------

พะยูนเป็นสัตว์ที่ทำให้นักเดินเรือในยุคกลางเชื่อว่าคือ นางเงือก เนื่องจากแม่พะยูนเวลาให้นมลูกมักจะกอดอยู่กับอกและตั้งฉากกับท้องทะเล ทำให้แลเห็นในระยะไกลคล้ายผู้หญิงอยู่ในน้ำ พะยูนมีชื่อเรียกในภาษามลายูว่า *ดูยุง* หรือ *ดูยง* (*duyung*) แปลว่า "หญิงสาว" หรือ *"ผู้หญิงแห่งท้องทะเล"* มีนิทานพื้นบ้านเล่าว่า พะยูนเดิมเป็นผู้หญิงที่ตั้งครรภ์และอยากกินหญ้าทะเล ผู้เป็นสามีจึงไปนำหญ้าทะเลมาให้ แต่ว่ายังไม่พอใจจึงลงไปกินหญ้าทะเลเองในน้ำ เมื่อน้ำทะเลขึ้น ก็กลายเป็นพะยูนไป และได้ให้สัญญากับสามีว่า หากต้องการพบให้ปักเสาไม้ลงไปหนึ่งเสา และจะมาที่เสานี้ตามที่เรียก

มีความเชื่อว่า ทั้งเนื้อ กระดูก และเขี้ยวพะยูน มีคุณสมบัติทางเมตตามหานิยม เขี้ยวพะยูนมีชื่อเรียกเฉพาะในแวดวงการค้าในตลาดมืดว่า "งาช้างน้ำ" ทั้งเขี้ยวและกระดูกพะยูนมีราคาซื้อขายที่แพงมาก โดยมักนำไปทำเป็นหัวแหวน เหมือนกับหนามปลากระเบน นอกจากนี้แล้วยังเชื่อว่าน้ำตาพะยูนและเขี้ยวพะยูนมีอำนาจทำให้เพศตรงข้ามลุ่มหลงคล้ายน้ำมันพรายซึ่งเป็นความเชื่อที่ผิดและไม่ควรทำตามอย่างยิ่ง เพราะไม่สามารถเป็นจริงได้ 

ในปัจจุบันยังพบผู้ลักลอบ ตัดเขี้ยวพะยูนเพื่อนำไปทำพิธีกรรมทางไสยศาสตร์ โดยไม่คำนึงถึงการเสี่ยงต่อการสูญพันธุ์ของสัตว์ดังกล่าว

ดูเพิ่ม
-------

* มานาที

อ้างอิง
-------

1. ↑  "Dugong". คลังข้อมูลเก่าเก็บจากแหล่งเดิมเมื่อ 2021-12-13. สืบค้นเมื่อ 2023-06-04.
2. ↑  Lin, Mingli; Turvey, Samuel T.; Han, Chouting; Huang, Xiaoyu; Mazaris, Antonios D.; Liu, Mingming; Ma, Heidi; Yang, Zixin; Tang, Xiaoming (24 August 2022). "Functional extinction of dugongs in China". *Royal Society Open Science*. **9** (8): 211994. Bibcode:2022RSOS....911994L. doi:10.1098/rsos.211994. PMC 9399689. PMID 36016916.
3. ↑  "Appendices | CITES". *cites.org*. สืบค้นเมื่อ 2022-01-14.
4. ↑  Shoshani, J. (2005). "Order Sirenia". ใน Wilson, D.E.; Reeder, D.M (บ.ก.). *Mammal Species of the World: A Taxonomic and Geographic Reference* (3rd ed.). Johns Hopkins University Press. p. 92. ISBN 978-0-8018-8221-0. OCLC 62265494.
5. ↑  Myers, P. 2002. Dugongidae. University of Michigan Museum of Zoology. Retrieved on 10 March 2007.
6. 1 2  "สารคดี BBC : อัศจรรย์แดนจิงโจ้ ตอนที่ 5 คลิป 2/2". ช่อง 7. 4 November 2014. สืบค้นเมื่อ 4 November 2014.
7. 1 2 3  จุดประกาย, *แกะรอยดุหยงทะเลใต้* โดย ชัยณรงค์ กิตินารถอินทราณี. **กรุงเทพธุรกิจ**ปีที่ 29 ฉบับที่ 10441: วันจันทร์ที่ 24 เมษายน พ.ศ. 2560
8. ↑  "Dugong & Din". *by: Animal Planet*.
9. ↑  "พะยูนไทยเหลือแค่240ตัวตายปีละ15ตัว". กรุงเทพธุรกิจ. 30 June 2011. คลังข้อมูลเก่าเก็บจากแหล่งเดิมเมื่อ 2012-06-27. สืบค้นเมื่อ 3 September 2014.
10. ↑  Riley, Laura and William (2005). *Nature's Strongholds: The World's Great Wildlife Reserves*. Princeton, New Jersey: Princeton University Press. pp. 595–596. ISBN 0-691-12219-9. สืบค้นเมื่อ 12 July 2011.
11. 1 2 3  "เปิดปม : ล่าพะยูน". ไทยพีบีเอส. 1 September 2014. สืบค้นเมื่อ 3 September 2014.
12. ↑  Winger, Jennifer. 2000. What's in a Name: Manatees and Dugongs เก็บถาวร 2007-08-05 ที่ เวย์แบ็กแมชชีน. Smithsonian National Zoological Park. Retrieved on 22 July 2007.
13. ↑  ยืดหยัด ใจสมุทร. *ตรัง*. กรุงเทพฯ : สำนักพิมพ์มติชน, 2539. 161 หน้า. ISBN 974-7115-60-3
14. ↑  "ตัดปมล่า "ตัดเขี้ยว" พะยูนแม่ลูก-มีแผลลึกคาดสมอเรือกระแทก". *Thai PBS*. 2020-12-18.

แหล่งข้อมูลอื่น
---------------


วิกิมีเดียคอมมอนส์มีสื่อที่เกี่ยวข้องกับ **พะยูน**

| * ด
* ค
* ก
สปีชีส์สัตว์ในอันดับพะยูนในปัจจุบัน |
| --- |
| อาณาจักร Animalia **·**  ไฟลัม Chordata **·**  ชั้น Mammalia **·**  ชั้นฐาน Eutheria **·**  อันดับใหญ่ Afrotheria |
| Dugongidae(พะยูน) | 

|  |  |
| --- | --- |
| *Dugonginae* | พะยูน (*D. dugon*) |

 |
| Trichechidae(แมนนาที) | 

|  |  |
| --- | --- |
| *Trichechus* | แมนนาทีแอมะซอน (*T. inunguis*) **·**  แมนนาทีอินเดียตะวันตก (*T. manatus*) **·**  แมนนาทีแอฟริกา (*T. senegalensis*) |

 |
| **หมวดหมู่** |

| * ด
* ค
* ก
สัตว์ป่าสงวนของไทย |
| --- |
| ปัจจุบัน | 
* กระซู่
* กวางผา
* กูปรี
* เก้งหม้อ
* ควายป่า
* พะยูน
* แมวลายหินอ่อน
* แรด
* ละองละมั่ง
* เลียงผา
* วาฬบรูด้า
* วาฬโอมูระ
* สมเสร็จ
* สมัน
* นกกระเรียน
* นกเจ้าฟ้าหญิงสิรินธร
* นกแต้วแร้วท้องดำ
* เต่ามะเฟือง
* ปลาฉลามวาฬ
* นกชนหิน

 |
| อดีต | 
* เนื้อทราย

 |

| * ด
* ค
* ก
สัตว์น้ำประจำจังหวัดของไทย |
| --- |
| **ภาคเหนือ** | 
* ปลาบึก (เชียงราย, พะเยา)
* ปลากา (เชียงใหม่, แพร่)
* ปลาปากหนวด (น่าน)
* กบทูด (แม่ฮ่องสอน)
* ปลารากกล้วยชนิด *Acantopsis choirorhynchos* (ลำปาง)
* อึ่งปากขวด (ลำพูน)
* ปลาตะโกก (อุตรดิตถ์)

 |
| **ภาคตะวันออกเฉียงเหนือ** | 
* ปลาเกล็ดถี่ (กาฬสินธุ์)
* ปลาพรม (ขอนแก่น)
* ปลาสลาด (ชัยภูมิ)
* ปลาเผาะ (นครพนม)
* ปลาบ้า (นครราชสีมา)
* ปลาบู่กุดทิง (บึงกาฬ)
* กุ้งฝอยชนิด *Macrobrachium lanchesteri* (บุรีรัมย์)
* ปูทูลกระหม่อม (มหาสารคาม)
* ปลากดคัง (มุกดาหาร)
* ปลาชะโอน (ยโสธร)
* ปลาหลดจุด (ร้อยเอ็ด)
* ปลาเพ้าชนิด *Bangana lippus* (เลย)
* กบนา (ศรีสะเกษ)
* ปลากา (สกลนคร)
* ปลานวลจันทร์น้ำจืด (สุรินทร์)
* ปลายี่สก (หนองคาย)
* ปลาสร้อยขาว (หนองบัวลำภู, อำนาจเจริญ)
* ปลาสร้อยลูกกล้วย (อุดรธานี)
* ปลาเทโพ (อุบลราชธานี)

 |
| **ภาคกลาง** | 
* ปลากระโห้ (กรุงเทพมหานคร)
* ปลาตะพากเหลือง (กำแพงเพชร)
* ปลาแดง (ชัยนาท)
* ปลาตะเพียนทอง (นครนายก, อ่างทอง)
* กุ้งก้ามกราม (นครปฐม, พระนครศรีอยุธยา)
* ปลาสวาย (นครสวรรค์)
* ปลาเทพา (นนทบุรี)
* ปลาบู่ทราย (ปทุมธานี)
* จระเข้น้ำจืด (พิจิตร)
* ปลากดคัง (พิษณุโลก)
* แมงกะพรุนน้ำจืดชนิด *Craspedacusta sowerbii* (เพชรบูรณ์)
* ปลาตะเพียนขาว (ลพบุรี)
* ปลาสลิด (สมุทรปราการ)
* หอยหลอดชนิด *Solen regularis* (สมุทรสงคราม)
* ปลาทู (สมุทรสาคร)
* ปูน้ำตกสระบุรี (สระบุรี)
* ปลาช่อน (สิงห์บุรี)
* ปลาก้างพระร่วง (สุโขทัย)
* ปลาม้า (สุพรรณบุรี)
* ปลาแรด (อุทัยธานี)

 |
| **ภาคตะวันออก** | 
* ปลาบู่มหิดล (จันทบุรี)
* ปลากะพงขาว (ฉะเชิงเทรา)
* ปลาฉลามกบ (ชลบุรี)
* ปลากะรังจุดฟ้าจุดเล็ก (ตราด)
* ปลาตะโกก (ปราจีนบุรี)
* ปลาพลวงทอง (ระยอง)
* ปลาบ้า (สระแก้ว)

 |
| **ภาคตะวันตก** | 
* ปลายี่สก (กาญจนบุรี, ราชบุรี)
* ปลาตะพากส้ม (ตาก)
* ปลานวลจันทร์ทะเล (ประจวบคีรีขันธ์)
* ปลาเวียน (เพชรบุรี)

 |
| **ภาคใต้** | 
* หอยชักตีน (กระบี่)
* ปลาทู (ชุมพร)
* พะยูน (ตรัง)
* ปลาหมอ (นครศรีธรรมราช)
* ปลาซิวข้างขวานใหญ่ (นราธิวาส)
* ปลาสลิด (ปัตตานี)
* เต่าตนุ (พังงา)
* ปลากระแห (พัทลุง)
* หอยมุกจาน (ภูเก็ต)
* ปลาพลวงชมพู (ยะลา)
* ปูเจ้าฟ้า (ระนอง)
* ปลาตะกรับ (สงขลา)
* ปลาการ์ตูนส้มขาว (สตูล)
* ปลาตะพัดเขียว (สุราษฎร์ธานี)

 |

|  |  |
| --- | --- |
| การแยกแยะหน่วยอนุกรมวิธาน | 
* Wikidata: Q129544
* Wikispecies: Dugong dugon
* ADW: Dugong
* ARKive: dugong-dugon
* BOLD: 26228
* EPPO: DUGODU
* Fossilworks: 65051
* GBIF: 9729967
* iNaturalist: 46311
* IRMNG: 11356492
* ITIS: 180679
* IUCN: 6909
* MSW: 11600005
* NBN: NHMSYS0000376604
* NCBI: 29137
* Species+: 3515
* WoRMS: 220227

 |

|  |  |
| --- | --- |
| ฐานข้อมูลการควบคุมรายการหลักฐาน: ประจำชาติ แก้ไขสิ่งนี้ที่วิกิสนเทศ | 
* อิสราเอล
* ญี่ปุ่น

 |