บทความนี้เกี่ยวกับตำแหน่ง สำหรับพระราชวัง ดูที่ พระราชวังบวรสถานพิมุข

**กรมพระราชวังบวรสถานพิมุข** หรือ **กรมพระราชวังหลัง** เป็นตำแหน่งรองลงมาจากกรมพระราชวังบวรสถานมงคลที่พระมหากษัตริย์ทรงแต่งตั้งขึ้น เกิดขึ้นครั้งแรกในสมัยอยุธยา โดยสมเด็จพระมหาธรรมราชาธิราช ทรงสร้างวังขึ้นหลังพระราชวังหลวง พระราชทานให้เป็นที่ประทับของสมเด็จพระเอกาทศรถ ดังนั้น จึงเกิดคำว่า "**วังหลัง**" ขึ้นมา ต่อมา ในรัชสมัยสมเด็จพระนารายณ์มหาราช โปรดให้พระไตรภูวนาถทิตยวงศ์ พระราชอนุชา ประทับที่วังหลังอีกพระองค์ อย่างไรก็ตาม ทั้งสมเด็จพระเอกาทศรถและพระไตรภูวนาถทิตยวงศ์เพียงแต่ประทับอยู่ในวังหลังเท่านั้น แต่ไม่ได้มีการเพิ่มยศศักดิ์แต่ประการใด

ในรัชสมัยสมเด็จพระเพทราชา เมื่อพระองค์เสด็จขึ้นครองราชย์ ทรงแต่งตั้งหลวงสรศักดิ์ขึ้นเป็นกรมพระราชวังบวรสถานมงคล และได้แต่งตั้งให้นายจบคชประสิทธิ์ขึ้นเป็น "**กรมพระราชวังบวรสถานพิมุข**" ให้ทรงรับพระราชบัญชา ซึ่งถือเป็นกรมพระราชวังหลังพระองค์แรกในสมัยอยุธยา ต่อมา ในรัชสมัยสมเด็จพระสรรเพชญ์ที่ 8 (หรือ สมเด็จพระเจ้าเสือ) พระองค์ทรงสถาปนาเจ้าฟ้าเพชร พระราชโอรสพระองค์ใหญ่ที่กรมพระราชวังบวรสถานมงคล หรือพระบัณฑูรใหญ่ และทรงสถาปนาเจ้าฟ้าพร พระราชโอรสพระองค์เล็กที่กรมพระราชวังบวรสถานพิมุข แต่โปรดให้ออกพระนามกรมว่า "**พระบัณฑูรน้อย**" เนื่องจากพระองค์อาจจะทรงรังเกียจตำแหน่งกรมพระราชวังบวรสถานพิมุขเนื่องจากในรัชสมัยสมเด็จพระเพทราชาเมื่อทรงสถาปนานายจบคชประสิทธิขึ้นเป็นกรมพระราชวังบวรสถานพิมุขได้ไม่นาน นายจบคชประสิทธิก็ถูกสำเร็จโทษ

เมื่อถึงสมัยรัตนโกสินทร์ พระบาทสมเด็จพระพุทธยอดฟ้าจุฬาโลกมหาราช ทรงสถาปนาให้สมเด็จพระเจ้าหลานเธอ เจ้าฟ้ากรมพระอนุรักษ์เทเวศร์ ซึ่งทรงมีความดีความชอบรบทัพจับศึกมาแต่ครั้งกรุงธนบุรี ขึ้นดำรงตำแหน่ง "กรมพระราชวังบวรสถานพิมุข" พระองค์แรกแห่งกรุงรัตนโกสินทร์ ภายหลังการเสด็จทิวงคตของกรมพระราชวังบวรสถานพิมุขแล้ว ก็ไม่มีการสถาปนากรมพระราชวังหลังขึ้นอีกเลย แม้จะมีการสถาปนาตำแหน่งพระบัณฑูรน้อยต่อสมเด็จพระเจ้าลูกยาเธอ เจ้าฟ้ากรมขุนเสนานุรักษ์ ก็ถือว่าการเสด็จทิวงคตเป็นการสิ้นสุดของตำแหน่งกรมพระราชวังบวรสถานพิมุขนับตั้งแต่นั้นมา

รายพระนามกรมพระราชวังบวรสถานพิมุข
---------------------------------

|  |
| --- |
| **สมัยอยุธยา** |
| พระมหากษัตริย์ | กรมพระราชวังบวรสถานพิมุข |
| สมเด็จพระเพทราชา | นายจบคชประสิทธิ์ |
| สมเด็จพระเจ้าสุริเยนทราธิบดี | เจ้าฟ้าพร (ออกพระนามว่า พระบัณฑูรน้อย) |
| **สมัยรัตนโกสินทร์** |
| พระมหากษัตริย์ | กรมพระราชวังบวรสถานพิมุข |
| พระบาทสมเด็จพระพุทธยอดฟ้าจุฬาโลกมหาราช | สมเด็จพระเจ้าหลานเธอ เจ้าฟ้ากรมพระอนุรักษ์เทเวศร์ |

อ้างอิง
-------

1. ↑  จุลลดา ภักดีภูมินทร์, กรมพระราชวังหลัง เก็บถาวร 2003-07-03 ที่ เวย์แบ็กแมชชีน, ฉบับที่ 2458, ปีที่ 48, ประจำวันอังคารที่ 27 พฤศจิกายน 2544
2. ↑  ประชุมพงศาวดารภาคที่ ๑๓, โรงพิมพ์โสภณพิพรรฒธนากร, พ.ศ. ๒๔๖๒

* จุลลดา ภักดีภูมินทร์, ตำนาน 'วังหน้า' และ 'วังหลัง'[*ลิงก์เสีย*], สกุลไทย, ฉบับที่ 2438, ปีที่ 47, ประจำวันอังคารที่ 10 กรกฎาคม 2544
* จุลลดา ภักดีภูมินทร์, กรมพระราชวังหลัง (กรมพระราชวังบวรสถานพิมุข) เก็บถาวร 2007-11-10 ที่ เวย์แบ็กแมชชีน, สกุลไทย, ฉบับที่ 2751, ปีที่ 53, ประจำวันอังคารที่ 10 กรกฎาคม 2550


| * ด
* ค
* ก
กรมพระราชวังบวรสถานมงคล และกรมพระราชวังบวรสถานพิมุข |
| --- |
| กรุงศรีอยุธยา | 

|  |  |
| --- | --- |
| วังหน้า | 
* พระเอกสัตราชพระมหาอุปราช
* พระอาทิตยวงศ์
* มหาอุปราช (จัน)
* สมเด็จพระนเรศวร
* สมเด็จพระเอกาทศรถ
* เจ้าฟ้าสุทัศน์
* จมื่นศรีเสารักษ์
* สมเด็จพระศรีสุธรรมราชา
* สมเด็จพระนารายณ์มหาราช
* หลวงสรศักดิ์
* เจ้าฟ้าเพชร
* เจ้าฟ้าพร
* เจ้าฟ้าธรรมธิเบศฯ
* เจ้าฟ้าอุทุมพร

 |
| วังหลัง | 
* นายจบคชประสิทธิ์

 |
| ที่ประทับ | 
* พระราชวังจันทรเกษม (วังหน้า)
* พระราชวังสวนหลวง (วังหลัง)

 |

 |
| กรุงธนบุรี | 

|  |  |
| --- | --- |
| วังหน้า | 
* สมเด็จพระมหาอุปราช เจ้าฟ้ากรมขุนอินทรพิทักษ์

 |

 |
| กรุงรัตนโกสินทร์ | 

|  |  |
| --- | --- |
| วังหน้า | 
* สมเด็จพระบวรราชเจ้ามหาสุรสิงหนาท
* สมเด็จพระเจ้าลูกยาเธอ เจ้าฟ้ากรมหลวงอิศรสุนทร
* สมเด็จพระบวรราชเจ้ามหาเสนานุรักษ์
* สมเด็จพระบวรราชเจ้ามหาศักดิพลเสพ
* พระบาทสมเด็จพระปิ่นเกล้าเจ้าอยู่หัว
* กรมพระราชวังบวรวิไชยชาญ

 |
| วังหลัง | 
* สมเด็จพระเจ้าหลานเธอ เจ้าฟ้ากรมพระอนุรักษ์เทเวศร์

 |
| ที่ประทับ | 
* พระราชวังบวรสถานมงคล (วังหน้า)
* พระราชวังบวรสถานพิมุข (วังหลัง)

 |

 |