**พระสารประเสริฐ** นามเดิม **ตรี นาคะประทีป** (25 พฤศจิกายน พ.ศ. 2432 - 4 มิถุนายน พ.ศ. 2488) เป็นขุนนางชาวไทย ดำรงตำแหน่งในกรมพระอาลักษณ์ มีชื่อเสียงด้านอักษรศาสตร์ ใช้นามปากกว่า **นาคะประทีป** และยังมีผลงานร่วมกับพระยาอนุมานราชธน (ยง เสฐียรโกเศศ) ใช้นามปากกวาร่วมกันว่า **เสฐียรโกเศศ-นาคะประทีป**

ประวัติ
-------

พระสารประเสริฐเกิดที่ตำบลถนนตรีเพชร อำเภอพาหุรัด จังหวัดพระนคร (เขตการปกครองสมัยนั้น) เป็นบุตรของหลวงพิพิธวิรัชการ (เทียน นาคะประทีป) และนางสวน เมื่อเป็นเด็กเรียนที่โรงเรียนสวนกุหลาบวิทยาลัย สอบไล่ได้ประโยค 2 อย่างเก่าและชอบภาษาบาลีเป็นอย่างมาก จึงขออนุญาตผู้ปกครองบวชเป็นสามเณร เมื่ออายุได้ 17-18 ปีก็ได้เปรียญธรรม 7 ประโยคมีหน้าที่สอนภาษาบาลีในสำนักวัดที่บวชคือวัดเทพศิรินทราวาสราชวรวิหาร เรียกกันโดยทั่วไปว่า "พระมหาตรี" พระมหาตรีมีความเชี่ยวชาญภาษาเป็นอย่างดีและแม้ไม่ชำนาญในภาษาสันสกฤตแต่ก็ยังอ่านอักษรเทวนาครีได้ เพราะเคยติดตามพระอาจารย์คือพระราชาคณะคือพระธรรมนิเทศทวยหาญไปเกาะลังกา เมื่อขุนโสภิตอักษรการเจ้าของ "โรงพิมพ์ไท" ที่จัดพิมพ์หนังสือดีมีคุณภาพในสมัยนั้นต้องการพิมพ์หนังสือหิโตปเทศ จากภาษาอังกฤษเป็นภาษาไทย ได้แนะนำให้พระยาอนุมานราชธนรู้จักกับพระมหาตรีให้เป็นผู้ช่วยตรวจ เนื่องจากเกรงว่าอาจเพี้ยนไปจากต้นฉบับภาษาสันสกฤตด้วย 

ตั้งแต่นั้นเป็นต้นมาทั้งสองท่านก็ได้มีความสัมพันธ์ทั้งในด้านการงานและการส่วนตัวร่วมกันสร้างสรรค์งานด้านอักษรศาสตร์เป็นมรดกแก่ประเทศมาจนตลอดชีวิต

พระมหาตรีสึกออกมาเป็นคฤหัสถ์เมื่อ พ.ศ. 2462 เมื่ออายุได้ 30 ปี และได้เข้ารับราชการเป็นอนุศาสนาจารย์ประจำกระทรวงกลาโหมซึ่งมีพระธรรมนิเทศทวยหาญเป็นหัวหน้า ได้เป็นรองอำมาตย์โทเมื่อวันที่ 24 เมษายน 2463

ครั้งนั้นเจ้าพระยาธรรมศักดิ์มนตรี (สนั่น เทพหัสดิน ณ อยุธยา) เสนาบดีกระทรวงศึกษาธิการขณะนั้นได้ขอตัวมาดำรงตำแหน่งผู้ช่วยแผนกอภิธานสยามในกรมตำราเมื่อ พ.ศ. 2465 

ในปี พ.ศ. 2466 ก็ได้บรรดาศักดิ์เป็น *หลวงธุรกิจภิธาน* ประจวบขณะนั้นพระบาทสมเด็จพระมงกุฏเกล้าเจ้าอยู่หัวฯ กำลังทรงพระราชนิพนธ์เรื่อง มัทนะพาธา อยู่ จึงทรงพระกรุณาโปรดเกล้าฯ ให้ไปรับราชการใกล้ชิดพระองค์ชั่วคราว โดยมีหน้าที่ถวายความเห็นเกี่ยวกับเรื่องศัพท์และตามเสด็จไปอยู่ที่พระราชนิเวศน์มฤคทายวันบ่อยครั้ง เมื่อพระบาทสมเด็จพระเจ้าอยู่หัวฯ เสด็จสวรรคต หลวงธุรกิจภิธานได้กลับไปรับราชการที่เดิม 

ในปี พ.ศ. 2469 กรมราชเลขาธิการขอย้ายหลวงธุรกิจภิธานไปรับราชการในกรมในตำแหน่งปลัดกรมพระอาลักษณ์ 

ในปี พ.ศ. 2471 ก็ได้รับพระกรุณาโปรดเกล้าให้เลื่อนบรรดาศักดิ์เป็น*พระสารประเสริฐ* รับราชการอยู่จนถึง พ.ศ. 2475 จึงย้ายกลับไปรับราชการในกระทรวงศึกษาธิการ เป็นข้าราชการชั้นเอกประจำกรมวิชาการ ภายหลังได้ย้ายไปดำรงตำแหน่งหัวหน้ากองศาสนศึกษาระยะหนึ่งจึงออกจากราชการเพื่อรับพระราชทานเบี้ยบำนาญและได้รับการบรรจุเป็นอาจารย์พิเศษประจำแผนกวิชาภาษาบาลี คณะอักษรศาสตร์ จุฬาลงกรณ์มหาวิทยาลัย จนถึงวันที่ 5 มกราคม พ.ศ. 2485 จึงได้รับพระบรมราชานุญาตให้ลาออกจากบรรดาศักดิ์

ชีวิตครอบครัว
-------------

**พระสารประเสริฐ** สมรสกับนางสิริพันธ์ สารประเสริฐ มีบุตร-ธิดารวม 5 คน ซึ่งได้รับพระราชทานชื่อตามลำดับคือ 

* นางศรีวรรณ ศยามานนท์
* นางศรีกุน รัชตะรัตนะ
* นายศรีฉันท์ นาคะประทีป
* นายศรีสิทธิ์ นาคะประทีป
* นายศรีกมล นาคะประทีป

ชีวิตงานและผลงาน
----------------

พระสารประเสริฐร่วมงานด้านอักษรศาสตร์และวรรณกรรมอย่างใกล้ชิดกับพระยาอนุมานราชธนมายาวนานเกือบ 40 ปี พระยาอนุมานฯ เล่าว่าหนังสือหิโตปเทศเป็นปัจจัยอันสำคัญที่เปลี่ยนวิถีทางเดินแห่งชีวิตของ "พระมหาตรี" ทั้งสองท่านมีผลงานร่วมกันโดยเรียงตามลำดับการตีพิมพ์ที่ทราบ ดังนี้


|  |  |
| --- | --- |
| * ภาคผนวกแห่งนิยายเบงคลี 2460
* ปาลี-สยามอภิธาน 2465
* หิโตปเทศ 2466
* พระรามมะลายู 2476
* สมญาภิธานรามเกียรติ์ 2477
* ลัทธิของเพื่อน 2496
* โสตัพพมาลินี อุปกรณ์ 2500
* สัมภารวิบาก 2502
* กามนิต โดย คาร์ล แอดอล์ฟ เกลเลอโรป ในภาษาเยอรมัน แปลเป็นภาษาอังกฤษโดย จอห์น อี โลกี 2503
* สัมโมหนิทาน 2503
* ประวัติราชทินนาม 2503
* บทฝึกนิสัย 2504
* สมบัติอันประเสริฐ 2507
* อาหรับราตรี 2509
* พันหนึ่งทิวา 2512
* นานานีติ 2513
 | * นิยายเบงคลี 2515
* รวมนิทาน 2515
* บาลีสยามอภิธาน 2515
* คำแก้ว 2516
* ประชุมเรื่องพระรามและแง่คิดจากวรรณคดี 2516
* ลัทธิ-ศาสนา 2516
* กถาสริตสาคร (จากนิยายเรื่องใหญ่ในภาษาสันสกฤต)
* ฟอลคอน เจ้าพระยาวิชาเยนทร์ ฯลฯ
* ทศมนตรี (แปลจากอาหรับราตรี)
* นิยายเอกของปาชา
* นีติศตกม สุภาษิตร้อยบท งานแปล
* รัตนาวลี
* เรื่องพระโพธิสัตว์
* ธาติ
* สดุดีเด็ก ๆ

  |

อักษรนาม พ.ค. ของพระสารประเสริฐคู่กับพระยาพณิชยศาสตร์วิธาน (อู๋ พรรธนะแพทย์)
พระยาอนุมานราชธนเล่าไว้ในหนังสือประวัติครูของคุรุสภาว่า ก่อนที่ท่านทั้งสองจะร่วมงานกัน มีงานที่พระสารประเสริฐแต่งเอง 2 เรื่องคือ 

* พระธรรมบทหมวดพาลแทรกชาดก แปลเมื่อ พ.ศ. 2458 และเรื่อง
* คัมภีร์อภิธารัปปทีปิกา

เมื่อพระสารประเสริฐรับราชการในตำแหน่งปลัดกรมอาลักษณ์ ได้มีหน้าที่ร่างประกาศพระราชกระแสพระบรมราชโองการ คิดตั้งชื่อและยังทำหน้าที่อ่านประกาศในงานพระราชพิธีต่าง ๆ พระยาอนุมานฯ เล่าว่า มีผู้สงสัยว่าพระสารประเสริฐพูดมีติดอ่างจะอ่านประกาศในงานพิธีให้ดีได้อย่างไร แต่ตรงกันข้าม พระสารประเสริฐอ่านได้ดีเป็นที่สุด เพราะได้ฝึกซ้อมใส่ขีดทำเครื่องหมายแบ่งจังหวะสำหรับอ่านและอ่านซ้อมหลายครั้งอ่านดี จนเจ้านายชั้นผู้ใหญ่เสด็จมาจับไหล่แสดงความยินดี

งานที่พระสารประเสริฐชอมมากเป็นพิเศษคืองานชำระปทานุกรม ซึ่งท่านได้เป็นกรรมการชำระปทานุกรมของราชบัณฑิตยสถาน โดยบางวันแม้รถประจำทางสาธารณะขัดข้องท่านก็ยังยอมเดินจากจุฬาลงกรณ์มหาวิทยาลัยมาที่ราชบัณฑิตยสถาน และแม้แต่ที่หอสมุดแห่งชาติก็ยังยอมเดินมาจนได้ เวลาประชุมท่านจะเอาใจใส่พิถีพิถันและมักเอา "หัวชนกำแพง" ถ้าไม่เห็นด้วย "ลางทีชำระคำ ๆ เดียวกินเวลา 2 ประชุมก็เคยมี" แม้พระเจ้าวรวงศ์เธอ พระองค์เจ้าวรรณไวทยากร กรมหมื่นนราธิปพงศ์ประพันธ์ทรงเป็นประธาน พระสารประเสริฐก็ไม่ยอม "พบกันครึ่งทาง" พระยาอนุมานฯ เล่าว่า ประธานเคยตรัสว่า "ผมไม่ถือ เพราะพระสารประเสริฐเป็นคน "ขลังวิชา" แต่พระสารประเสริฐจะยอมเห็นด้วยโดยง่ายถ้าเห็นว่าถูกต้อง"

นอกจากนี้แล้ว ยังเป็นผู้ร่างคำปรารภในรัฐธรรมนูญแห่งราชอาณาจักรสยาม ฉบับแรก เมื่อ พ.ศ. 2475 ที่พระบาทสมเด็จพระปกเกล้าเจ้าอยู่หัวพระราชทานในวันที่ 10 ธันวาคม พ.ศ. 2475 อีกด้วย

วันที่ 28 พฤษภาคม พ.ศ. 2488 เป็นวันสุดท้ายที่พระสารประเสริฐมาประชุมชำระปทานุกรม ขณะกำลังจดคำที่พระยาอนุมานราชธนบอก แต่กลับถามว่า "คำอะไรนะ" ซ้ำ ๆ อยู่ ประมาณ 10 ครั้ง ก่อนหน้านั้นเวลาประชุมก็เงียบผิดปกติ จนพระวรเวทย์พิสิฐ (เซ็ง ศิวะศริยานนท์) ทักขึ้นว่า "วันนี้นักบาลีทำไมเงียบ เห็นจะเป็นเพราะตัว ฝ กระมัง" ท่านไม่ตอบ เลิกประชุมรีบเดินออกจากห้องก่อนใคร พระยาอนุมานฯ เล่าว่าได้ทราบภายหลังว่าเดินไปขึ้นรถประจำทางที่หน้าวังบูรพาล้มลงแต่ก็มีคนพยุงขึ้นรถไปจนถึงบ้าน ไปหมดสติอยู่ที่หน้าบ้านตอนลงจากรถนั้นเอง พระสารประเสริฐสิ้นลมที่โรงพยาบาลวชิรพยาบาลอีก 7 วันต่อมา รวมสิริอายุได้ 56 ปี

ยศ
--

* รองอำมาตย์โท
* – รองเสวกโท
* 7 พฤศจิกายน 2470 – รองเสวกเอก

เครื่องราชอิสริยาภรณ์
---------------------

* พ.ศ. 2484 –  เครื่องราชอิสริยาภรณ์อันเป็นที่เชิดชูยิ่งช้างเผือก ชั้นที่ 3 ตริตาภรณ์ช้างเผือก (ต.ช.)
* พ.ศ. 2483 –  เครื่องราชอิสริยาภรณ์อันมีเกียรติยศยิ่งมงกุฎไทย ชั้นที่ 3 ตริตาภรณ์มงกุฎไทย (ต.ม.)
* พ.ศ. 2473 –  เหรียญรัตนาภรณ์ รัชกาลที่ 7 ชั้นที่ 4 (ป.ป.ร.4)
* พ.ศ. 2469 –  เหรียญรัตนาภรณ์ รัชกาลที่ 7 ชั้นที่ 5 (ป.ป.ร.5)

อ้างอิง
-------

1. ↑  พระราชทานยศ
2. ↑  "ประกาศสำนักนายกรัฐมนตรี เรื่อง พระราชทานพระบรมราชานุญาตให้ข้าราชการกราบถวายบังคับลาออกจากบรรดาศักดิ์" (PDF). *ราชกิจจานุเบกษา*. **59** (3 ง): 64. 13 มกราคม 2485. สืบค้นเมื่อ 15 พฤศจิกายน 2560. `{{cite journal}}`: ตรวจสอบค่าวันที่ใน: `|accessdate=` (help)
3. ↑  คลังปัญญาชนสยาม
4. ↑  สภาผู้แทนราษฎร (2475). *รายงานการประชุมสภาผู้แทนราษฎร ครั้งที่ 43/2475*. พระนคร: สำนักงานเลขาธิการสภาผู้แทนราษฎร, กองการพิมพ์. p. 586–587.
5. ↑  พระราชทานยศ
6. ↑  ราชกิจจานุเบกษา, แจ้งความสำนักนายกรัฐมนตรี เรื่อง พระราชทานเครื่องราชอิสริยาภรณ์ เก็บถาวร 2022-06-16 ที่ เวย์แบ็กแมชชีน, เล่ม 58 ตอนที่ 0 ง หน้า 3309, 18 กันยายน 2484
7. ↑  ราชกิจจานุเบกษา, แจ้งความสำนักนายกรัฐมนตรี เรื่อง ให้ส่งเครื่องราชอิสริยาภรณ์ไปพระราชทาน เก็บถาวร 2022-10-07 ที่ เวย์แบ็กแมชชีน, เล่ม 57 ตอนที่ 0 ง หน้า 2160, 7 ตุลาคม 2483
8. ↑  ราชกิจจานุเบกษา, พระราชทานเครื่องราชอิสริยาภรณ์ ในงานพระราชพิธีเฉลิมพระชนมพรรษา เก็บถาวร 2022-09-29 ที่ เวย์แบ็กแมชชีน, เล่ม 47 ตอนที่ 0 ง หน้า 3117, 16 พฤศจิกายน 2473
9. ↑  พระราชทานเหรียญรัตนาภรณ์ (หน้า 3300)

**บรรณานุกรม**

* พระยาอนุมานราชธน. *พระสารประเสริฐ (ตรี นาคะประทีป).* ประวัติครู, คุรุสภาจัดพิมพ์ในวันครู 16 มกราคม 2502
* นรนิติ เศรษฐบุตร. *พระสารประเสริฐ : ผู้ร่างคำปรารภฯคนแรก*. ส่วนร่วมสังคมไทย, เดลินิวส์ หน้า 10 บทความ-การ์ตูน, ฉบับที่ 24,529: วันศุกร์ที่ 9 ธันวาคม พ.ศ. 2559 ขึ้น 10 ค่ำ เดือน 1 ปีวอก

แหล่งข้อมูลอื่น
---------------

* พระสารประเสริฐ. คลังปัญญาชนสยาม
* ประวัติผู้เขียน-แปลเรื่องกามนิต. ธรรมจักร เก็บถาวร 2008-05-26 ที่ เวย์แบ็กแมชชีน