สำหรับความหมายอื่น ดูที่ เจ้าจอมทับทิม

**เจ้าจอมมารดาทับทิม** (9 ธันวาคม พ.ศ. 2400 - 24 พฤษภาคม พ.ศ. 2481) เป็นพระสนมเอกในพระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว

ประวัติ
-------

เจ้าจอมมารดาทับทิม เกิดเมื่อวันพุธที่ 9 ธันวาคม พ.ศ. 2400 เป็นธิดาพระยาอัพภันตริกามาตย์ (ดิศ โรจนดิศ) ซึ่งเป็นตาของสมเด็จพระเจ้าบรมวงศ์เธอ กรมพระยาดำรงราชานุภาพ กับขรัวยายอิ่ม สกุลเดิมเป็นข้าหลวงทั้งในรัชสมัยพระบาทสมเด็จพระพุทธยอดฟ้าจุฬาโลกมหาราชและพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว ต้นตระกูล "**บุญเรือง**" เป็นตำแหน่งหลวงวัง ท่านเริ่มต้นชีวิตภายในพระบรมมหาราชวังตั้งแต่อายุได้เพียง 6 ขวบ โดยเจ้าจอมมารดาเที่ยง ในรัชกาลที่ 4 ผู้เป็นพี่ใหญ่ได้พาไปฝากให้คุณท้าววรคณานันท์ (หุ่น) เป็นครูผู้ฝึกสอนการละคร และฟ้อนรำ

ในสมัยนั้น ถือกันว่าคุณท้าววรคณานันท์ (หุ่น) เป็นเจ้าสำนักที่ฝึกหัดเด็กดีที่สุด เพราะเป็นเจ้าจอมละครมาตั้งแต่สมัยรัชกาลที่ 2 และได้เป็นผู้ใหญ่อยู่ในพระราชวังในรัชกาลหลังๆ ต่อมาจึงทำให้เคยชินกับขนบธรรมเนียมภายในพระบรมมหาราชวังเป็นอย่างยิ่ง ด้วยเหตุนี้จึงนับได้ว่าเจ้าจอมมารดาทับทิมได้ครูดี ได้โรงเรียนดี และได้สิ่งแวดล้อมทั้งมวลดีด้วย

ภายหลังพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว มีพระราชประสงค์ให้หัดละครในรุ่นเล็กขึ้นใหม่ เพื่อเอาไว้ให้หนุนแทนละครชั้นใหญ่ซึ่งลดน้อยไป เพราะเหตุไปเป็นเจ้าจอมมารดาบ้าง หรือล้มตายบ้าง ท่านผู้ใหญ่ในพระราชวัง สังเกตมานานแล้วว่าเจ้าจอมมารดาทับทิมมีแววฉลาด และมีพรสวรรค์สำหรับความเป็นศิลปิน จึงแนะนำให้รับราชการเป็นละครหลวง ซึ่งทั้งนี้เจ้าจอมมารดาเที่ยงผู้เป็นพี่ก็เห็นดีด้วย ด้วยใจรักเป็นทุน เจ้าจอมมารดาทับทิมจึงตั้งหน้าฝึกหัดฟ้อนรำพร้อม ๆ กับศึกษาวิชาอื่น ๆ คู่ควบไปด้วย เมื่อละครหลวงชั้นเล็กออกโรงปลายสมัยรัชกาลที่ 4 คนทั้งปวงก็พากันชมเชยว่าเจ้าจอมมารดาทับทิมสามารถรรำได้งดงามกว่าคนอื่น ซึ่งเป็นละครชั้นเดียวกันเป็นอันมาก

เมื่อปี พ.ศ. 2411 เจ้าจอมอายุได้ 11 ปี พระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว เสด็จสวรรคต และเมื่อพระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว เสด็จขึ้นครองราชย์แล้ว เจ้าจอมมารดาทับทิมก็ยังเป็นละครหลวงอยู่ และมีลีลาการฟ้อนรำเป็นที่เลื่องลือกันทั่วไป จนได้ชื่อว่าเป็นนางเอกละครหลวงที่ดีที่สุดคนหนึ่งต่อมา พระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว ก็ทรงพระกรุณาโปรดเกล้าฯ ชุบเลี้ยงเจ้าจอมมารดาทับทิมเป็นเจ้าจอม ประจวบกับเจ้าจอมมารดาเที่ยงออกไปอยู่วังกรมหมื่นราชศักดิ์สโมสร พระองค์หญิงโสมาวดี (กรมหลวงสมรรัตน์สิริเชษฐ) พระราชธิดาองค์ใหญ่ ซึ่งครอบครองตำหนักต่อมา ทรงพระเมตตารับเจ้าจอมมารดาทับทิมจากสำนักท้าววรคณานันท์ และจัดเรือนในบริเวณตำหนักหลังหนึ่งกับทั้งคนสำหรับใช้สอย ให้ครอบครองสมกับบรรดาศักดิ์ สาเหตุที่ต้องสละการแสดงละครนั้น เพราะเหตุว่าเจ้าจอมมารดาทับทิมทรงครรภ์ พระเจ้าลูกเธอ พระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว จึงได้พระราชทานตำหนักเจ้านายให้อยู่เป็นอิสระอย่างเจ้าจอมมารดา

ท่านมีประสูติกาลพระราชโอรสธิดาทั้งหมด 3 พระองค์ คือ

1. พระเจ้าบรมวงศ์เธอ กรมหลวงนครไชยศรีสุรเดช (พระองค์เจ้าจิรประวัติวรเดช)
2. พระเจ้าบรมวงศ์เธอ พระองค์เจ้าประเวศวรสมัย
3. พระเจ้าบรมวงศ์เธอ กรมหลวงสิงหวิกรมเกรียงไกร (พระองค์เจ้าวุฒิชัยเฉลิมลาภ)

เจ้าจอมมารดาทับทิมมีอัธยาศัยดี เป็นที่ชอบแก่บุคคลโดยทั่วไป โดยเฉพาะกิริยามารยาทถือกันว่า เป็นแบบฉบับแห่งหญิงชาววังที่ดี ในที่สุดทรงพระกรุณาโปรดพระราชทานเครื่องยศ ยกย่องขึ้นเป็นพระสนมเอก นับว่าพระราชทานเกียรติยศอย่างสูง เจ้าจอมมารดาทับทิมดำรงชีพอยู่ในพระบรมมหาราชวัง จนกระทั่งกรมหลวงนครชัยศรีสุรเดชพระราชโอรสพระองค์ใหญ่ ทรงสำเร็จการศึกษาจากยุโรป กลับมาพร้อมกับกรมหลวงสิงหวิกรมเกรียงไกร พระราชโอรสพระองค์เล็ก ซึ่งเสด็จไปทรงศึกษาวิชาทหารเรือ เจ้าจอมมารดาทับทิมก็ขอพระราชทานพระบรมราชานุญาตออกไปพำนักอยู่ที่วังของพระราชโอรสทั้ง 2 โดยเฉลี่ยเท่า ๆ กัน บางครั้งท่านก็ไปพำนักกับพระราชธิดาพระองค์เดียว ณ ตำหนักในสวนสุนันทา เป็นต้น พระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวเสด็จสวรรคต เมื่อเจ้าจอมมารดาทับทิมมีอายุได้ 53 ปี หลังจากนั้นท่านก็ออกไปอาศัยอยู่กับพระราชโอรส-ธิดาเป็นการถาวรและใช้เวลาให้หมดไปกับการบำเพ็ญวัตรหาความสุข ตามสมควรแก่ฐานะบรรดาศักดิ์ เช่นฟังเทศน์ ทำบุญและให้ทาน

อย่างไรก็ตาม เจ้าจอมมารดาทับทิมก็มีสิ่งที่แปลกกว่าคนอื่นอยู่อย่างหนึ่ง คือ ชอบไปเที่ยวตามหัวเมือง ถ้าอยู่กับบ้านกับวังนาน ๆ คล้าย ๆ กับจะเจ็บป่วย แต่ถ้าได้แปรสถานไปที่อื่น กลับฟื้นมีความสบายด้วยเหตุนี้เอง เมื่อใดที่พระโอรสธิดาสังเกตเห็นว่า เจ้าจอมมารดามีอาการไม่สบายเป็นปกติ ก็มักชวนแปรสถานไปที่อื่นอย่างน้อยปีละหนหนึ่ง

ทางฝ่ายทะเล เจ้าจอมมารดาทับทิมชอบไปที่สมุทรปราการ และที่หนองแกใต้หัวหิน ซึ่งเสด็จในกรมหลวงสิงหวิกรมเกรียงไกร พระราชโอรสพระองค์เล็ก มีสวนและทรงสร้างตำหนักที่พักไว้ที่นั่นโดยเฉพาะในฤดูร้อน เจ้าจอมมารดามักแปรสถานไปอยู่ที่นั่นเป็นเวลานาน ๆ แทบทุกปีสำหรับการไปต่างประเทศ เจ้าจอมมารดาเคยไปเยี่ยมพระโอรสและธิดาถึงปีนัง ทั้ง ๆ ที่อายุเกือบจะ 80 อยู่แล้ว กลับชมว่าปีนังอากาศดี เลยพักอยู่ที่ตำหนักพระองค์หญิงประเวศฯ ถึง 13 เดือน

ในการฉลองอายุครบรอบ 80 ปี เจ้าจอมมารดาทับทิมไม่พอใจที่จะให้จัดทำขึ้นในกรุงเทพฯ ด้วยเหตุว่าได้เคยรับไว้กับสมเด็จพระมหาวีรวงศ์ (อ้วน ติสฺโส) วัดบรมนิวาสราชวรวิหาร ขณะดำรงสมณศักดิ์ที่พระพรหมมุนี ซึ่งเป็นเจ้าคณะมณฑลอีสาน ว่าจะสร้างสำนักวิปัสสนาที่ในวัดสุปัฏนาราม จังหวัดอุบลราชธานี จึงปรารภว่าจะไปทำบุญฉลองอายุที่เมืองอุบลฯ แต่ยังไม่ทันถึงกำหนดงานก็มีอาการทุพพลภาพยิ่งขึ้นกว่าแต่ก่อน เกรงว่าจะเดินทางโดยรถไฟไปไกลไม่ได้ จึงล้มความคิดจะไปทำบุญฉลองอายุที่อุบลฯ เปลี่ยนเป็นบริจาคทรัพย์ตามที่จำนวนกะไว้ อาการทุพพลภาพที่ว่านี้ เป็นการเริ่มต้นของโรคชรา หมอก็รู้ว่ายากที่จะกลับฟื้นดีได้ แต่เจ้าจอมมารดาทับทิมว่า ใคร่จะแปรสถานไปรักษาตัวที่บางปะอิน ผู้รักษาพยาบาลเห็นว่าอาการร้ายแรง ถ้าแปรสถานจะทำให้โรคกำเริบก็ทัดทานไว้ แต่ไม่สำเร็จ เจ้าจอมมารดาทับทิมได้ลงเรือไปบางปะอินในวันที่ 6 มีนาคม พ.ศ. 2480

พระราชโอรสธิดา ซึ่งรีบเสด็จมาจากปีนังเมื่อทราบเหตุ พยายามจะให้กลับกรุงเทพฯ อีก แต่ไม่เป็นผล ประหลาดก็ตรงที่ว่า เจ้าจอมมารดาทับทิมอยู่ที่บางปะอินได้ถึง 79 วัน จึงได้ถึงแก่อสัญกรรมเมื่อวันอังคารที่ 24 พฤษภาคม พ.ศ. 2481 รวมอายุ 82 ปี

เครื่องราชอิสริยาภรณ์
---------------------

* พ.ศ. 2469 –  เครื่องราชอิสริยาภรณ์จุลจอมเกล้า ชั้นที่ 1 ปฐมจุลจอมเกล้า (ป.จ.) (ฝ่ายใน)
* พ.ศ. 2451 –  เหรียญรัตนาภรณ์ รัชกาลที่ 5 ชั้นที่ 2 (จ.ป.ร.2)
* พ.ศ. 2462 –  เหรียญรัตนาภรณ์ รัชกาลที่ 6 ชั้นที่ 2 (ว.ป.ร.2)

อ้างอิง
-------

1. ↑  สำนักวรรณกรรมและประวัติศาสตร์ กรมศิลปากร. *ราชสกุลวงศ์*. พิมพ์ครั้งที่ 14 , กรุงเทพฯ : สำนักวรรณกรรมและประวัติศาสตร์ กรมศิลปากร, 2554. 296 หน้า. หน้า 85. ISBN 978-974-417-594-6
2. ↑  ราชกิจจานุเบกษา, พระราชทานเครื่องราชอิสริยาภรณ์, เล่ม ๔๓, ตอน ๐ง, ๒๖ พฤศจิกายน พ.ศ. ๒๔๖๙, หน้า ๓๑๑๓
3. ↑  ราชกิจจานุเบกษา, พระราชทานเหรียญรัตนาภรณ์ รัชกาลปัจจุบันฝ่ายใน เก็บถาวร 2011-11-20 ที่ เวย์แบ็กแมชชีน, เล่ม ๒๕, ตอน ๓๙, ๒๗ ธันวาคม พ.ศ. ๒๔๕๑, หน้า ๑๑๕๓

| * ด
* ค
* ก
ภรรยาในพระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว |
| --- |
| พระภรรยาเจ้า | 

|  |  |
| --- | --- |
| สมเด็จพระบรมราชินีนาถ | 
* สมเด็จพระนางเจ้าเสาวภาผ่องศรี

 |
| สมเด็จพระบรมราชเทวี | 
* สมเด็จพระนางเจ้าสุนันทากุมารีรัตน์
* สมเด็จพระนางเจ้าสว่างวัฒนา

 |
| พระราชเทวี | 
* พระนางเจ้าสุขุมาลมารศรี

 |
| พระอรรคชายาเธอ | 
* พระองค์เจ้าอุบลรัตนนารีนาค
* พระองค์เจ้าเสาวภาคย์นารีรัตน์
* พระองค์เจ้าสายสวลีภิรมย์

 |
| พระราชชายา | 
* เจ้าดารารัศมี

 |
| มิได้สถาปนา | 
* พระองค์เจ้าทักษิณชา นราธิราชบุตรี

 |

 |
| บาทบริจาริกา | 

|  |  |
| --- | --- |
| เจ้าจอมมารดา | 
* แพ
* หม่อมราชวงศ์แข พึ่งบุญ
* แสง
* สุด
* ตลับ
* มรกฏ
* หม่อมราชวงศ์ย้อย อิศรางกูร
* อ่วม
* แช่ม
* ทับทิม
* บัว
* โหมด
* จันทร์
* สาย
* เรือน
* วาด
* ทิพเกษร
* หม่อมราชวงศ์เนื่อง สนิทวงศ์
* อ่อน
* พร้อม
* วง
* แส
* หม่อมราชวงศ์เกสร สนิทวงศ์
* ชุ่ม
* เลื่อน
* หม่อมราชวงศ์จิ๋ว กปิตถา
* เหม

 |
| เจ้าจอม | 
* เขียน (กัลยาณมิตร)
* โหมด (บุนนาค)
* ลิ้นจี่
* นวล (ณ นคร)
* จัน
* หม่อมหลวงถนอม (เทพหัสดิน)
* ละม้าย (สุวรรณทัต)
* แจ่ม (ไกรฤกษ์)
* สว่าง (ณ นคร)
* เพิ่ม (รัตนทัศนีย์)
* จีน (บุนนาค)
* เนื่อง (บุณยรัตพันธุ์)
* เพิ่ม (ณ นคร)
* เจริญ
* อ้น (บุนนาค)
* เอม (พิศลยบุตร)
* ช่วง (พิศลยบุตร)
* ใย (บุณยรัตพันธุ์)
* กลีบ (เทพหัสดิน ณ อยุธยา)
* ลิ้นจี่ (เทพหัสดิน ณ อยุธยา)
* ฟักเหลือง (เทพหัสดิน ณ อยุธยา)
* ประคอง (อมาตยกุล)
* สังวาลย์ (อมาตยกุล)
* อบ (บุนนาค)
* หม่อมราชวงศ์แป้น (มาลากุล)
* หม่อมราชวงศ์ปั้ม (มาลากุล)
* หม่อมราชวงศ์แป้ม (มาลากุล)
* เพิ่ม (สุจริตกุล)
* พิศว์ (บุนนาค)
* ถนอม (ภัทรนาวิก)
* ทับทิม
* หม่อมราชวงศ์เยื้อน
* อิ่ม
* เชื้อ
* เอี่ยม (บุนนาค)
* เอิบ (บุนนาค)
* อาบ (บุนนาค)
* เอื้อน (บุนนาค)
* หม่อมราชวงศ์เฉียด (ลดาวัลย์)
* ก้อนแก้ว
* แฉ่ง
* ถนอม (บรรจงเจริญ)
* หม่อมราชวงศ์ข้อ (สนิทวงศ์)
* น้อม (โชติกเสถียร)
* เจียน (โชติกเสถียร)
* เยียม (โชติกเสถียร)
* กิมเหรียญ (โชติกเสถียร)
* ช่วง
* เลียม (บุนนาค)
* แส (บุนนาค)
* สมบูรณ์ (มันประเสริฐ)
* หม่อมราชวงศ์สดับ (ลดาวัลย์)
* หม่อมราชวงศ์ละม้าย (สิงหรา)
* แถม (บุนนาค)
* อ่ำ (คุรุกุล)
* พิพัฒน์
* พิณ (ณ นคร)
* บ๋วย
* แฉ่ง (พลกนิษฐ์)
* จำเริญ (สุวรรณทัต)
* จำเริญ
* จำเริญ (โชติกสวัสดิ์)
* จัน
* หม่อมราชวงศ์จรวย (ปราโมช)
* เจิม
* เจิม
* เจิม (ศรีเพ็ญ)
* เจียม
* จิ๋ว
* ทิพมณฑา
* ทิพย์ (ปาลกะวงศ์ ณ อยุธยา)
* ทิพย์ (ศกุณะสิงห์)
* อิ่ม (คุรุกุล)
* อิม (โชติกเสถียร)
* เชื้อ (พลกนิษฐ์)
* เชย (บุนนาค)
* แก้ว (บุนนาค)
* กิมเหนียว
* กลิ่น
* ละม้าย (อหะหมัดจุฬา)
* ลิ้นจี่ (จารุจินดา)
* เจ้าจอมลูกจันทร์ (จารุจินดา)
* ลูกจันทร์ (เอมะศิริ)
* หม่อมราชวงศ์มณี (อิศรางกูร)
* เมขลา
* มิ (จาตุรงคกุล)
* มอญ
* เน้ย (เอี่ยมอักษร)
* เง็ก
* เงิน (สินสุข)
* น้อย
* น่วม
* ผาด (ทันตานนท์)
* พลับ
* เปลี่ยน (ณ บางช้าง)
* ประยงค์ (อมาตยกุล)
* เปรม
* ปุ้ย
* ปุก (บุนนาค)
* เหลียน (บุนนาค)
* สาย
* สาลี่ (ศรีเพ็ญ)
* สำอาง (บุณยรัตพันธุ์)
* สว่าง
* สิน (ศรีเพ็ญ)
* สิงหรา
* สวน (บุณยรัตพันธุ์)
* สุวรรณ (ณ นคร)
* สวาสดิ์ (สาลักษณ์)
* ถนอม
* ถนอม (แสง-ชูโต)
* วอน (บุนนาค)
* วงศ์
* เยื้อน (บุนนาค)
* เยื้อน (แสง-ชูโต)
* จันทร์ (แสง-ชูโต)

 |

 |
| 
* ภรรยาใน รัชกาลที่ 1
* รัชกาลที่ 2
* รัชกาลที่ 3
* รัชกาลที่ 4
* รัชกาลที่ 5
* รัชกาลที่ 6
* รัชกาลที่ 10

 |