เมตตานิสังสคาถาปาฐะ เป็นคาถา หรือบทกวีที่กล่าวถึงอานิสงส์ของเมตตาหรือไมตรีจิต โดยคุณ หรืออานิสงส์ของเมตตานี้ มีปรากฎในตพระไตรปิฎกหลายบท แต่ใน เมตตานิสังสคาถาปาฐะเน้นอานิสงส์ของการไม่ประทุษร้ายมิตร และผลอันเลิศซึ่งจะได้จากการไม่ประทุษร้ายนั้น ทั้งนี้ เมตตานิสังสคาถาปาฐะได้รับการรวบรวมเป็นหนึ่งในบทสวดมนต์สำคัญ ปรากฎในภาณวาร หรือหนังสือสวดมนต์ฉบับหลวง มักมีการจำสับสนกับเมตตานิสังสสุตตปาฐะ

ที่มา
-----

เมตตานิสังสคาถาปาฐะ เป็นหนึ่งในคาถาของเตมิยชาดก ปรากฎในมหานิบาต หมวดชาดก ของขุททกนิกาย ในพระสุตตันตปิฎก (หรือวรรคที่ 12 ของ 538 มูคปกฺขชาตกํ)  โดยเนื้อความในพระไตรปิฎกนั้น ชาดกต่างๆ มีลักษณะเป็นคาถา ไม่าปรากฎที่มาที่ไปของเรื่องมากนัก แต่ในคัมภีร์ชั้นอรรถกถาได้มีการอธิบายเพิ่มเติมว่า เตมิยชาดกนี้ "พระศาสดา เมื่อประทับอยู่ ณ พระเชตวันมหาวิหาร ทรงพระปรารภมหาภิเนกขัมมบารมี"  จากนั้นไม่มีข้อความอธิบายโดยพิสดารถึงสาเหตุที่ทรงแสดงชาดกนี้ และเนื้อความโดยละเอิยดของชาดกนี้ เป็นต้น 

ในส่วนของคาถาที่ยกมาจากเตมิยชาดกมาประกาศเป็นเมตตานิสังสคาถาปาฐะนั้น ชาตกัฏฐกถา ซึ่งเป็นอรรถกถาของชาดก ขุททกนิกาย ในพระสุตตันตปิฎก ได้อธิบายว่า พระเตมีย์แสดงปฏิบัติพระองค์เป็นคนหูหนวก เป็นใบ้ และเป็นง่อย ด้วยหวังจะมิต้องกระทำบาปกรรมจนต้องตกนรกหมกไหม้ ดังเช่นชาติที่แล้วที่ทรงเกิดเป็นพระราชาครองเมือง และได้ตัดสินโทษผู้ร้าย จนต้องตกนรก อยู่ถึง 7,000 ปีด้วยผลกรรมนั้น ดังนั้นแล้วจึงทรงปฏิบัติเนกขัมบารมีดังอธิษฐานไว้

ทว่า การที่พระองค์ปฏิบัติตนเยี่ยงนั้น ทำให้พราหมณ์และคณะอมาตย์กล่าวว่า พระเตมีย์เป็นกาลกิณี พระบิดาจึงทรงจำพระทัย สั่งให้นายสารถีนำพระโอรสไปฝังยังป่าช้า แต่พระเตมีย์ทรงขยับพระวรกายอีกครั้ง ครั้งนายสารถีเห็นแล้วยังมิเชื่อว่าเป็นพระเตมีย์ที่ทรงเป็นง่อยไใบ้มานานถึง 10 ปี "พระมหาสัตว์ทรงดำริว่า เราจักทำให้นายสารถีนั้นเชื่อ ทรงทำป่าชัฏให้บันลือลั่นด้วยเสียงสาธุการของเหล่าเทวดา และด้วยคำโฆษณาของพระองค์ เมื่อจะตรัสคาถาบูชามิตร 10 คาถา"  ซึ่งคาถาบูชามิตร 10 คาถา ก็คือ เมตตานิสังสคาถาปาฐะ นั่นเอง

เนื้อหา
-------

เนื้อหาในมหานิบาตมีเพียงคาถา 10 บท กล่าวถึงคุณประโยชน์แห่งการเจริญเมตตากับมิตร โดยมีเนื้อหาในภาษาบาลี พร้อมคำแปลในภาษาไทยดังนี้

**ปหูตภโกฺข [พหุตฺตภโกฺข (ก.)] ภวติ, วิปฺปวุโฎฺฐ [วิปฺปวุโตฺถ (สี. ปี.), วิปฺปมุโตฺต (ก.)] สกํ [สกา (สี. ปี.)] ฆรา; พหู นํ อุปชีวนฺติ, โย มิตฺตานํ น ทุพฺภติฯ** 

บุคคลผู้ใดมิได้ประทุษร้ายเหล่ามิตร ชนเป็นอันมากอาศัยบุคคลผู้นั้นเลี้ยงชีพ บุคคลผู้นั้นจากเรือนของตนไปที่ไหนๆ ย่อมมีภักษาหารมากมาย 

**ยํ ยํ ชนปทํ ยาติ, นิคเม ราชธานิโย; สพฺพตฺถ ปูชิโต โหติ, โย มิตฺตานํ น ทุพฺภติฯ** 

บุคคลผู้ใดมิได้ประทุษร้ายเหล่ามิตร บุคคลผู้นั้นไปสู่ชนบท นิคม ราชธานีใดๆ ย่อมเป็นผู้อันหมู่ชนในที่นั้นๆ ทั้งหมดบูชา 

**นาสฺส โจรา ปสาหนฺติ [ปสหนฺติ (สี. สฺยา. ปี.)], นาติมญฺญนฺติ ขตฺติยา [นาติมเญฺญติ ขตฺติโย (สี. สฺยา. ปี.)]; สเพฺพ อมิเตฺต ตรติ, โย มิตฺตานํ น ทุพฺภติฯ** 

บุคคลผู้ใดมิได้ประทุษร้ายเหล่ามิตร โจรทั้งหลายไม่ข่มเหงบุคคลผู้นั้น กษัตริย์ก็มิได้ดูหมิ่นบุคคลผู้นั้น บุคคลผู้นั้นย่อมข้ามพ้นหมู่อมิตรทั้งปวง 

**อกฺกุโทฺธ สฆรํ เอติ, สภายํ [สภาย (สี. สฺยา. ปี.)] ปฎินนฺทิโต; ญาตีนํ อุตฺตโม โหติ, โย มิตฺตานํ น ทุพฺภติฯ** 

บุคคลผู้ใดมิได้ประทุษร้ายเหล่ามิตร บุคคลผู้นั้นจะมาสู่เรือนของตนด้วย มิได้โกรธเคืองใครๆ มาได้ความยินดีปรีดาในสภาที่ประชุม เป็นผู้สูงสุดของหมู่ญาติ 

**สกฺกตฺวา สกฺกโต โหติ, ครุ โหติ สคารโว [ครุโก โหติ คารโว (ก.)]; วณฺณกิตฺติภโต โหติ, โย มิตฺตานํ น ทุพฺภติฯ** 

บุคคลผู้ใดมิได้ประทุษร้ายเหล่ามิตร บุคคลผู้นั้นสักการะคนอื่น ก็จะเป็นผู้อันคนอื่นสักการะตน เคารพคนอื่น ก็จะเป็นผู้อันคนอื่น เคารพตน ย่อมเป็นผู้ได้รับความยกย่องและเกียรติคุณ 

**ปูชโก ลภเต ปูชํ, วนฺทโก ปฎิวนฺทนํ; ยโส กิตฺติญฺจ ปโปฺปติ, โย มิตฺตานํ น ทุพฺภติฯ** 

บุคคลผู้ใดมิได้ประทุษร้ายเหลามิตร บุคคลผู้นั้นบูชาผู้อื่น ก็ย่อมได้บูชาตอบ ไหว้ผู้อื่น ก็ย่อมได้ไหว้ตอบ และย่อมถึงยศและเกียรติ 

**อคฺคิ ยถา ปชฺชลติ, เทวตาว วิโรจติ; สิริยา อชหิโต โหติ, โย มิตฺตานํ น ทุพฺภติฯ** 

บุคคลผู้ใดมิได้ประทุษร้ายเหล่ามิตร บุคคลผู้นั้นย่อมรุ่งเรืองดุจกองเพลิง ย่อมไพโรจน์ดุจเทวดา มีสิริประจำตัว 

**คาโว ตสฺส ปชายนฺติ, เขเตฺต วุตฺตํ วิรูหติ; วุตฺตานํ ผลมสฺนาติ, โย มิตฺตานํ น ทุพฺภติฯ** 

บุคคลผู้ใดมิได้ประทุษร้ายเหล่ามิตร โคทั้งหลายของบุคคลผู้นั้นย่อมเกิด พืชที่หว่านไว้ในนาย่อมงอกงาม บุคคลผู้นั้นย่อมได้บริโภคผลของพืชที่หว่านไว้ 

**ทริโต ปพฺพตาโต วา, รุกฺขโต ปติโต นโร; จุโต ปติฎฺฐํ ลภติ, โย มิตฺตานํ น ทุพฺภติฯ** 

บุคคลผู้ใดมิได้ประทุษร้ายเหล่ามิตร บุคคลผู้นั้นตกเหว ตกภูเขา หรือตกต้นไม้ ย่อมได้ที่พึ่งอาศัยไม่เป็นอันตราย 

**วิรูฬฺหมูลสนฺตานํ, นิโคฺรธมิว มาลุโต; อมิตฺตา นปฺปสาหนฺติ, โย มิตฺตานํ น ทุพฺภติฯ** 

บุคคลผู้ใดมิได้ประทุษร้ายเหล่ามิตร เหล่าอมิตรย่อมย่ำยีบุคคลผู้นั้นไม่ได้ ดุจต้นไทรมีรากและย่านงอกงาม พายุไม่อาจพัดพานให้ล้มได้ ฉะนั้น

คำอธิบายศัพท์ในอรรถกถา
----------------------

เพื่อที่จะให้เกิดความกระจ่างในเนื้อความของคาถาในชาดก ซึ่งก็คือเมตตานิสังสคาถาปาฐะ พระอรรถกถาจารย์ ได้ทำการอธิบายคำศัพท์ที่ปรากฎในคาถานี้ เพื่อความชัดเจนในเนื้อความและเพื่อให้เกิดความเข้าใจลึกซึ้งเกี่ยวกับบริบท และคำสั่งสอนของสมเด็จพระสัมมาสัมพุทธเจ้าในคาถาบทนี้ โดยในชาตกัฏฐกถา อรรถกถาชาดก ได้มีเนื้อหาอธิบายส่วนของคาถา (บทที่ 401 ในพระไตรปิฎกฉบับมหามกุฏราชวิทยาลัย หรือบทที่ 12 ในพระไตรปิฎกภาษาบาลี ฉบับฉัฏฐสังคายนา) ดังนี้ 

 บรรดาบทเหล่านั้น บทว่า **พหุตพฺภกฺโข** ได้แก่ ได้ภิกษามาง่าย

บทว่า **สกํฆรา** ได้แก่ จากเรือนของตน อีกอย่างหนึ่ง ปาฐะก็อย่างนี้แหละ

บทว่า **น ทุพฺภติ** แปลว่า ไม่ประทุษร้าย

 บทว่า **สพฺพตฺถ ปูชิโต โหติ** นี้พึงพรรณนาด้วยเรื่องพระสีวลี

 บทว่า **นาสฺสโจรา ปสหนฺติ** ความว่า พวกโจรไม่อาจทำการข่มขี่ บทนี้พึงแสดงด้วยเรื่องสังกิจจสามเณร

 บทว่า **นาติมญฺเญติ ขตฺติโย** นี้พึงแสดงด้วยเรื่องโชติกเศรษฐี 

 บทว่า **ตรติ** ได้แก่ ย่อมก้าวล่วง

 บทว่า **สฆรํ เอติ** ความว่า ผู้ประทุษร้ายมิตร แม้มาเรือนของตน ก็มีจิต หงุดหงิดโกรธมา แต่ผู้ไม่ประทุษร้ายมิตรนี้ ย่อมไม่โกรธมาเรือนของตน

 บทว่า **ปฏินนฺทิโต** ความว่า ย่อม กล่าวคุณกถาของ ผู้ไม่ประทุษร้ายมิตรในสถานที่ประชุมของคนเป็นอันมาก ผู้ไม่ประทุษร้ายมิตรนั้น ย่อม เป็นผู้ชื่นชมเบิกบานด้วยเหตุนั้น

 บทว่า **สกฺกตฺวา สกฺกโต โหติ** ความว่า สักการะผู้อื่นแล้ว แม้ตนเองก็เป็นผู้อัน ผู้อื่นทั้งหลายสักการะ

บทว่า **ครุ โหติ สคารโว** ความว่า มีความเคารพในผู้อื่นทั้งหลาย แม้ตนเองก็เป็นผู้อัน ผู้อื่นทั้งหลายเคารพ

 บทว่า **วณฺณกิตฺติภโต โหติ** ความว่า ได้รับยกย่องและสรรเสริญ คือ ยกคุณความดีและเสียงสรรเสริญเที่ยวป่าวประกาศ

 บทว่า **ปูชโก** ความว่า เป็นผู้บูชามิตรทั้งหลาย แม้ตนเองก็ย่อมได้การบูชา

 บทว่า **วนฺทโก** ความว่า ผู้ไหว้กัลยาณมิตรทั้งหลายมีพระพุทธเจ้าเป็นต้น ย่อมได้ไหว้ตอบในภพใหม่

 บทว่า **ยโสกิตฺตึ** ความว่า ย่อมถึงอิสริยยศ และบริวารยศ และเสียงสรรเสริญคุณความดี พึงกล่าวเรื่องของจิตตคฤหบดี ด้วยคาถานี้

 บทว่า **ปชฺชลติ** ความว่า ย่อมรุ่งเรืองด้วยอิสริยยศ และบริวาร ยศ 

ในบทว่า **สิริยา อชฺชหิโต โหติ** นี้ควรกล่าวเรื่องของอนาถบิณฑิกเศรษฐี

 บทว่า **อสฺนาติ** แปลว่า ย่อมบริโภค

บทว่า **ปติฎฐํ ลภติ** พึงแสดงด้วยจุลปทุมชาดก

 บทว่า **วิรุฬฺหมูลสนฺตานํ** แปลว่า มีรากและย่านเจริญ

 ในบทว่า **อมิตฺตา นปฺปสหนฺติ** นี้พึงกล่าวเรื่องโจรเข้าเรือนของมารดาพระโสณเถระในเรือนตระกูล

อ้างอิง
-------

1. ↑  พระไตรปิฎกฉบับมหามกุฏราชวิทยาลัย พระสุตตันตปิฎก ขุททกนิกาย ชาดก เล่ม 4 ภาค 2 หน้า 2
2. ↑  พระไตรปิฎกฉบับมหามกุฏราชวิทยาลัย พระสุตตันตปิฎก ขุททกนิกาย ชาดก เล่ม 4 ภาค 2 หน้า 18
3. ↑  ชาตกัฏฐกถา อรรถกถาชาดก. ใน พระไตรปิฎกฉบับมหามกุฏราชวิทยาลัย พระสุตตันตปิฎก ขุททกนิกาย ชาดก เล่ม 4 ภาค 2 หน้า 42
4. ↑  มหานิปาโต ชาตกปาฬิ
5. ↑  ชาตกัฏฐกถา อรรถกถาชาดก. ใน พระไตรปิฎกฉบับมหามกุฏราชวิทยาลัย พระสุตตันตปิฎก ขุททกนิกาย ชาดก เล่ม 4 ภาค 2 หน้า 42
6. ↑  มหานิปาโต ชาตกปาฬิ
7. ↑  ชาตกัฏฐกถา อรรถกถาชาดก. ใน พระไตรปิฎกฉบับมหามกุฏราชวิทยาลัย พระสุตตันตปิฎก ขุททกนิกาย ชาดก เล่ม 4 ภาค 2 หน้า 42
8. ↑  มหานิปาโต ชาตกปาฬิ
9. ↑  ชาตกัฏฐกถา อรรถกถาชาดก. ใน พระไตรปิฎกฉบับมหามกุฏราชวิทยาลัย พระสุตตันตปิฎก ขุททกนิกาย ชาดก เล่ม 4 ภาค 2 หน้า 42
10. ↑  มหานิปาโต ชาตกปาฬิ
11. ↑  ชาตกัฏฐกถา อรรถกถาชาดก. ใน พระไตรปิฎกฉบับมหามกุฏราชวิทยาลัย พระสุตตันตปิฎก ขุททกนิกาย ชาดก เล่ม 4 ภาค 2 หน้า 42
12. ↑  มหานิปาโต ชาตกปาฬิ
13. ↑  ชาตกัฏฐกถา อรรถกถาชาดก. ใน พระไตรปิฎกฉบับมหามกุฏราชวิทยาลัย พระสุตตันตปิฎก ขุททกนิกาย ชาดก เล่ม 4 ภาค 2 หน้า 42
14. ↑  มหานิปาโต ชาตกปาฬิ
15. ↑  ชาตกัฏฐกถา อรรถกถาชาดก. ใน พระไตรปิฎกฉบับมหามกุฏราชวิทยาลัย พระสุตตันตปิฎก ขุททกนิกาย ชาดก เล่ม 4 ภาค 2 หน้า 43
16. ↑  มหานิปาโต ชาตกปาฬิ
17. ↑  ชาตกัฏฐกถา อรรถกถาชาดก. ใน พระไตรปิฎกฉบับมหามกุฏราชวิทยาลัย พระสุตตันตปิฎก ขุททกนิกาย ชาดก เล่ม 4 ภาค 2 หน้า 43
18. ↑  มหานิปาโต ชาตกปาฬิ
19. ↑  ชาตกัฏฐกถา อรรถกถาชาดก. ใน พระไตรปิฎกฉบับมหามกุฏราชวิทยาลัย พระสุตตันตปิฎก ขุททกนิกาย ชาดก เล่ม 4 ภาค 2 หน้า 43
20. ↑  มหานิปาโต ชาตกปาฬิ
21. ↑  ชาตกัฏฐกถา อรรถกถาชาดก. ใน พระไตรปิฎกฉบับมหามกุฏราชวิทยาลัย พระสุตตันตปิฎก ขุททกนิกาย ชาดก เล่ม 4 ภาค 2 หน้า 43
22. ↑  มหานิปาโต ชาตกปาฬิ
23. ↑  ชาตกัฏฐกถา อรรถกถาชาดก. ใน พระไตรปิฎกฉบับมหามกุฏราชวิทยาลัย พระสุตตันตปิฎก ขุททกนิกาย ชาดก เล่ม 4 ภาค 2 หน้า 43
24. ↑  ชาตกัฏฐกถา อรรถกถาชาดก. ใน พระไตรปิฎกฉบับมหามกุฏราชวิทยาลัย พระสุตตันตปิฎก ขุททกนิกาย ชาดก เล่ม 4 ภาค 2 หน้า 43 - 44

บรรณานุกรม
----------

* พระไตรปิฎกฉบับมหามกุฏราชวิทยาลัย พระสุตตันตปิฎก ขุททกนิกาย ชาดก เล่ม 4 ภาค 2
* ชาตกัฏฐกถา อรรถกถาชาดก. ใน พระไตรปิฎกฉบับมหามกุฏราชวิทยาลัย พระสุตตันตปิฎก ขุททกนิกาย ชาดก เล่ม 4 ภาค 2
* มหานิปาโต ชาตกปาฬิ ในพระไตรปิฎกฉบับฉัฏฐสังคายนา ใน
* สมเด็จพระสังฆราช (ปุสฺสเทว). 2538. หนังสือสวดมนต์ฉบับหลวง. กรุงเทพฯ. มหามกุฏราชวิทยาลัย.