บทความนี้เกี่ยวกับสัตว์ครึ่งบกครึ่งน้ำอันดับหนึ่ง สำหรับสัตว์ในตำนาน ดูที่ ซาลามานเดอร์ (สิ่งมีชีวิตในตำนาน)

**ซาลาแมนเดอร์** (อังกฤษ: salamander) เป็นสัตว์มีกระดูกสันหลังที่อยู่ในชั้นสัตว์ครึ่งบกครึ่งน้ำ จัดอยู่ในอันดับ Caudata และ Urodelaออกลูกเป็นตัวหรือเป็นไข่

ลักษณะและพฤติกรรม
-----------------

มีรูปร่างส่วนมากมีขา 2 คู่ และมีหาง ลำตัวสั้นและมีกล้ามเนื้อลำตัวลักษณะเป็นปล้องเล็กน้อย บางชนิดที่อาศัยอยู่ในน้ำมีลำตัวเรียวยาวและลดรูปของขา เช่น สกุล *Amphiuma, Siren, Oedipina, Pseudobranchus* ส่วนมากได้ลดรูปจำนวนชิ้นของกระดูกกะโหลก และตัวเต็มวัยมีขนาดแตกต่างกันมาก คือ ระหว่าง 3 เซนติเมตร จนถึงเกือบ 2 เมตร ตัวเต็มวัยมีบางส่วนอาศัยอยู่บนบก แต่ผสมพันธุ์ในน้ำ แต่บางชนิดก็อาศัยและผสมพันธุ์กันบนบก หรืออาศัยอยู่แต่ในน้ำและผสมพันธุ์กันในน้ำ หรืออาศัยอยู่บนต้นไม้

ซาลาแมนเดอร์ไม่มีช่องหูชั้นกลางและไมมีแผ่นเยื่อแก้วหู โครงสร้างใช้รับฟังเสียงประกอบด้วยกระดูกคอลิวเมลลา และกระดูกโอเพอคิวลัม โครงสร้างทั้ง 2 นี้อาจเป็นกระดูกอ่อนหรือเป็นกระดูกและเชื่อมต่อกับหูชั้นใน กระดูกคอลิวเมลลาใช้รับฟังคลื่นเสียงในอากาศ ส่วนกระดูกโอเพอคิวลัมที่เชื่อมต่อกับกระดูกซูปราสคาพูลาของกระดูกหัวไหล่และกล้ามเนื้อใช้รับฟังคลื่นเสียงคลื่นความถี่ต่ำในอากาศและแรงสะเทือนบนพื้นดิน อย่างไรก็ตามซาลาแมนเดอร์ในหลายวงศ์ก็ไม่มีกระดูกโอเพอคิวลัมและหรือไม่มีกล้ามเนื้อ

มีโครงสร้างทางผิวหนังเหมือนกับสัตว์ครึ่งบกครึ่งน้ำอันดับอื่น รวมทั้งมีต่อมเมือกและต่อมพิษใช้ป้องกันตัว ต่อมเมือกในหลายชนิดทำหน้าที่สังเคราะสารฟีโรโมนเพื่อใช้ดึงดูดเพศตรงข้ามในการเกี้ยวพาราสี ขณะที่ต่อมเมือกของบางวงศ์และบางสกุลจะอยู่รวมกันเป็นกลุ่ม เช่น วงศ์ Plethodontidae และสกุล *Notophthalmus*

การสืบพันธุ์มีทั้งแบบปฏิสนธิภายในและปฏิสนธิภายนอกร่างกาย ตัวอ่อนมีรูปร่างเหมือนวัยรุ่นและตัวเต็มวัย แต่มีเหงือกและมีโครงสร้างของร่างกายบางประการที่เกี่ยวข้องกับการอาศัยอยู่ในน้ำอยู่ เช่น มีครีบหาง มีช่องเปิดเหงือก และไม่มีเปลือกตา ไม่มีกระดูกแมคซิลลา และโครงสร้างเนื้อเยื่อชั้นผิวหนังแตกต่างจากตัวเต็มวัย ซึ่งทั้งหมดนี้จะแปรสภาพเป็นของตัวเต็มวัยเมื่อวัยอ่อนเปลี่ยนรูปร่าง เพดานปากของวัยอ่อนแปรเปลี่ยนสภาพเมื่อเปลี่ยนรูปร่างเช่นเดียวกัน ซึ่งเป็นลักษณะเฉพาะของสัตวครึ่งบกครึ่งน้ำในอันดับนี้

การจำแนก
--------

ปัจจุบัน มีการอนุกรมวิธานซาลาแมนเดอร์และนิวต์ (ชื่อสามัญใช้เรียกซาลาแมนเดอร์ขนาดเล็ก) ออกเป็นวงศ์ทั้งหมด 10 วงศ์ (3 อันดับย่อย) ใน 68 สกุล และมีชนิดพันธุ์ประมาณ 580 ชนิด ส่วนใหญ่อาศัยอยู่ในทวีปอเมริกาเหนือและในเขตอบอุ่นของยูเรเชีย แต่บางวงศ์ก็มีการกระจายพันธุ์ในทวีปอเมริกาใต้และอเมริกากลาง รวมถึงบางส่วนของทวีปแอฟริกาและเอเชียกลางตามแนวเทือกเขาหิมาลัยด้วย

* **อันดับย่อย Cryptobranchoidea**

|  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- |
| **วงศ์** | **รายละเอียดแบบย่อ ๆ** | **ตัวอย่างของชนิด** | **รูปภาพ** |
| Cryptobranchidae | เป็นวงศ์ที่มีขนาดใหญ่ที่สุดของบรรดาสัตว์ครึ่งบกครึ่งน้ำทั้งหมด พบปัจจุบัน 3 ชนิด ในทวีปอเมริกาเหนือ 1 ชนิด และ 2 ชนิดในเอเชียตะวันออก | ซาลาแมนเดอร์ยักษ์จีน (*Andrias davidianus*) |  |
| Hynobiidae | เป็นวงศ์ที่มี 9 สกุล 53 ชนิด พบได้เฉพาะทวีปเอเชีย | ซาลาแมนเดอร์ฮิดา (*Hynobius kimurae*) |  |
|

* **อันดับย่อย Salamandroidea**

|  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- |
| **วงศ์** | **รายละเอียดแบบย่อ ๆ** | **ตัวอย่างของชนิด** | **รูปภาพ** |
| Ambystomatidae | มีรูปร่างป้อมและหางใหญ่ โดยคงรูปร่างในวัยอ่อนได้ดี ไม่มีเหงือกและไม่มีช่องเปิดเหงือก มีปอด มีเพียงสกุลเดียว 33 ชนิด พบได้ในทวีปอเมริกาเหนือจนถึงอเมริกากลาง | แอกโซลอเติล (*Ambystoma mexicanum*) |  |
| Amphiumidae | มีรูปร่างเรียวยาวคล้ายงูหรือเขียดงู แต่มีนิ้วเท้าขนาดเล็กและมีขนาดความยาวลำตัวแตกต่างกัน มีสกุลเดียว 3 ชนิด พบได้เฉพาะในทิศตะวันออกเฉียงใต้ของสหรัฐอเมริกา | แอมฟิอูมาสองนิ้ว (*Amphiuma means*) |  |
| Dicamptodontidae | มีลำตัวป้อมและหางใหญ่ มีขนาดตั้งแต่ 13-35 เซนติเมตร พบเฉพาะลำธารในป่าดิบที่มีอุณหภูมิค่อนข้างเย็นของทวีปอเมริกาเหนือจนถึงอเมริกากลาง | ซาลาแมนเดอร์ยักษ์แปซิฟิก (*Dicamptodon tenebrosus*) |  |
| Plethodontidae | เป็นวงศ์ที่มีจำนวนสมาชิกมากที่สุดของอันดับนี้ พบอาศัยแตกต่างกันทั้งในน้ำ บนบก และบนต้นไม้ | ซาลาแมนเดอร์หลังแดง (*Plethodon cinereus*) |  |
| Proteidae | มีลำตัวเรียวยาว มีขนาดตั้งแต่ 20-48 เซนติเมตร อาศัยอยู่ในน้ำ มี 2 สกุล 5 ชนิด ในทวีปอเมริกาเหนือและบางส่วนในยุโรป | โอล์ม (*Proteus anguinus*) |  |
| Rhyacotritonidae | เป็นวงศ์ที่มีโครงสร้างลักษณะเฉพาะ มีลำตัวป้อมขาสั้นแต่ใหญ่ ปฏิสนธิภายในตัว มีสกุลเดียว 4 ชนิด พบในทิศตะวันตกเฉียงเหนือของสหรัฐอเมริกา | ซาลาแมนเดอร์เทอร์เรนต์ใต้ (*Rhyacotriton variegatus*) |  |
| Salamandridae | เป็นวงศ์ที่มีขนาดเล็ก หรือเรียกในชื่อสามัญได้ว่า "นิวต์" มี 21 สกุล 79 ชนิด กระจายพันธุ์ไปในหลายพื้นที่ทั่วโลก | กะท่าง (*Tylotriton verrucosus*‎) |  |
|

* **อันดับย่อย Sirenoidea**

|  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- |
| **วงศ์** | **รายละเอียดแบบย่อ ๆ** | **ตัวอย่างของชนิด** | **รูปภาพ** |
| Sirenidae | มีรูปร่างเรียวยาวคล้ายปลาไหลหรือเขียดงู ขาคู่หน้าเล็กมากและนิ้วมีจำนวนลดลง มี 2 สกุล 4 ชนิด พบในลุ่มแม่น้ำมิสซิสซิปปีและบางส่วนของเม็กซิโก | ไซเรนใหญ่ (*Siren lacertina*) |  |
|

ความสัมพันธ์กับมนุษย์
---------------------

ซาลาแมนเดอร์และนิวต์ ถูกเรียกชื่อสามัญมาจากสัตว์ประหลาดในเทพปกรณัมกรีก คือ ซาลาแมนเดอร์ ที่เล่ากันว่ามีรูปร่างคล้ายจิ้งจก แต่เมื่ออยู่ในไฟแล้วไม่ตาย ปกติแล้วเป็นสัตว์ที่มนุษย์ไม่ใช้เป็นอาหาร แต่นิยมเลี้ยงเป็นสัตว์เลี้ยง เพราะความน่าสนใจในวงจรชีวิตและหลายชนิดก็มีสีสันสวยงาม และรูปร่างลักษณะที่แปลก โดยชนิดที่ได้รับการยกย่องว่ามีความสวยที่สุด คือ กะท่าง ซึ่งเป็นเพียงชนิดเดียวเท่านั้นที่พบได้ในประเทศไทย โดยเฉพาะตัวผู้ในฤดูผสมพันธุ์จะมีแต้มบนลำตัวชัดเจนเป็นสีส้มสด แต่ก็มีความเสี่ยงเป็นชนิดที่ใกล้จะสูญพันธุ์แล้ว 

อีกทั้งยังเลี้ยงไว้เพื่อการศึกษาวิจัยในเรื่องสเต็มเซลล์ของแอกโซลอเติลด้วย

อ้างอิง
-------

1. ↑  "Caudata". ระบบข้อมูลการจำแนกพันธุ์แบบบูรณาการ.
2. ↑  วีรยุทธ์ เลาหะจินดา, *วิทยาสัตว์เลื้อยคลานและสัตว์สะเทินน้ำสะเทินบก* หน้า 306-313 (พ.ศ. 2552) ISBN 978-616-556-016-0
3. ↑  Ashcroft, Frances (2002). *Life at the Extremes: The Science of Survival*. Berkeley, CA: University of California Press. p. 112. ISBN 978-0520234207
4. ↑  Salamander Discovery Could Lead to Human Limb Regeneration (อังกฤษ)

แหล่งข้อมูลอื่น
---------------

* เว็บไซต์ขององค์กรอนุรักษ์ซาลาแมนเดอร์และนิวต์