**หญ้าฝรั่น** [ฝะ-หฺรั่น] หรือ **สรั่น** [สะ-หฺรั่น] จัดเป็นเครื่องเทศและเครื่องยาที่สำคัญอย่างหนึ่ง มีการนำเข้าในประเทศไทยจากประเทศแถบอาหรับ เปอร์เซีย และยุโรปมาช้านาน หญ้าฝรั่นในภาษาอาหรับเรียก *ซะฟะรัน* เป็นไม้ดอกสีม่วง เพาะพันธุ์ด้วยหัว อยู่ในตระกูลเดียวกับไอริส จึงมีเกสรข้างในสีเหลืองทอง เมื่อแห้ง ใช้เติมรสและกลิ่นในอาหาร และใช้เป็นสีย้อมได้ด้วย หญ้าฝรั่นมีกลิ่นฉุนเฉพาะตัวและมีรสค่อนข้างขม ชาวตะวันออกและผู้คนแถบทะเลเมดิเตอเรเนียนนิยมใช้ในการปรุงรสและแต่งสีแต่งกลิ่นอาหารมาแต่ครั้งโบราณกาล โดยเฉพาะในข้าวและอาหารจำพวกปลา ส่วนชาวอังกฤษ สแกนดิเนเวีย และผู้คนแถบคาบสมุทรบอลข่านใช้ผสมกับขนมปัง นับว่าเป็นส่วนผสมที่สำคัญในตำรับอาหารฝรั่งเศสด้วย

สีเหลืองทองสำหรับย้อมผ้าละลายน้ำได้นั้น กลั่นมาจากเกสรหญ้าฝรั่นในอินเดียสมัยโบราณ หลังพระพุทธเจ้าเสด็จปรินิพพานไม่นานนัก เหล่าสงฆ์ทั้งหลายก็ใช้หญ้าฝรั่นเป็นสีย้อมจีวรอย่างกว้างขวาง สีย้อมดังกล่าวยังใช้สำหรับภูษาอาภรณ์ของกษัตริย์ ในหลายวัฒนธรรม 

มีการหว่านเครื่องเทศหญ้าฝรั่นนี้ภายในอาคารต่าง ๆ เช่น ภายในราชสำนัก หอประชุม โรงละคร และโรงอาบน้ำของกรีกและโรมัน เพื่อเป็นเครื่องหอม ภายหลังมีความผูกพันเป็นพิเศษกับเฮไตรา (ἑταίρα) หรือนางคณิกาของกรีก บรรดาถนนสายต่าง ๆ ของโรมก็ล้วนโปรยปรายไปด้วยหญ้าฝรั่น เมื่อจักรพรรดิเนโรเสด็จเข้ามายังพระนคร

หญ้าฝรั่นนี้เชื่อกันว่าเป็นพืชพื้นเมืองแถบทะเลเมดิเตอเรเนียน เอเชียไมเนอร์ และอิหร่าน โดยมีการปลูกมาช้านานแล้วในอิหร่าน และแคว้นกัศมีร์ของอินเดีย และเข้าใจว่ามีการนำเข้าไปยังแผ่นดินจีนเมื่อครั้งพวกมองโกลบุกรุก

ในตำราแพทย์แผนโบราณของจีน สมัยยุคศตวรรษที่ 16 นั้นก็ยังมีกล่าวถึงหญ้าฝรั่นโดยแพทย์จีนเรียกหญ้าฝรั่นนี้ว่า "ซีหงฮวา" (西紅花) ซึ่งแปลว่า ดอกไม้สีแดงจากตะวันตก ส่วนชาวอาหรับและพวกแขกมัวร์ในประเทศสเปนก็รู้จักการปลูกหญ้าฝรั่นเมื่อประมาณปี พ.ศ. 1504 และยังมีการกล่าวไว้ในตำราทางการแพทย์ของอังกฤษ เมื่อคริสต์ศตวรรษที่ 10 (พ.ศ. 1444–1543) แต่อาจสูญหายไปจากยุโรป กระทั่งพวกครูเสดนำเข้าไปอีกครั้ง ในช่วงสมัยต่าง ๆ หญ้าฝรั่นมีค่ามากกว่าทองคำเมื่อเทียบน้ำหนักกัน และยังคงเป็นเครื่องเทศที่มีราคาแพงที่สุดในโลกจนปัจจุบัน

ส่วนตำราการแพทย์แผนโบราณของไทยนั้น หญ้าฝรั่นถือได้ว่าเป็นของที่สูงค่ามีราคาแพงมาก จัดเป็นตัวยาที่ช่วยในการแก้ลมวิงเวียน บำรุงหัวใจ เป็นตัวยาหลักที่ใช้ในตำรับยาหอมต่าง ๆ และยังใช้บดเป็นผงให้ละเอียด แล้วละลายในน้ำต้มสุกที่ทิ้งไว้ให้เย็น กินเป็นน้ำกระสายยาคู่กับการกินยาตำรับต่าง ๆ อีกด้วย

ปัจจุบันนี้มีการปลูกหญ้าฝรั่นกันมากในสเปน, ฝรั่งเศส, เกาะซิซิลีของอิตาลี, อิหร่าน, และแคว้นกัศมีร์ในอินเดีย โดยจะเก็บเกสรตัวเมียที่มีอยู่เพียงดอกละสามอัน แล้วนำไปวางแผ่ไว้ในถาด ย่างไฟที่ใช้ถ่านหินเป็นเชื้อเพลิง นำมาแต่งรสชาติและกลิ่นของอาหาร หญ้าฝรั่นแห้งที่ได้ 1 กิโลกรัม เท่ากับผลผลิต 120,000–160,000 ดอก ดังนั้นจึงต้องเก็บเกสรตัวเมียจากดอกของหญ้าฝรั่นด้วยมือจำนวนมากถึงจะได้ปริมาณตามที่ต้องการ ทำให้หญ้าฝรั่นจัดเป็นเครื่องเทศที่มีราคาแพงที่สุดในโลกโดยน้ำหนักในบรรดาเครื่องเทศทั้งหลาย ซึ่งโดยเฉลี่ยขายปลีกกันประมาณกิโลกรัมละ 77,700 บาท ทำให้ในปัจจุบันมีการเอาดอกคำฝอย ซึ่งมีลักษณะที่ค่อนข้างคล้ายคลึงกันมากกับหญ้าฝรั่น แต่มีราคาที่ถูกกว่ามากมาผสมปนปลอมอยู่ด้วยในเวลาที่ขายในร้านขายเครื่องเทศและสมุนไพรต่าง ๆ

ศัพท์มูลวิทยา
-------------

คำว่า *saffron* ในภาษาอังกฤษมีต้นกำเนิดมาจากภาษาละติน **safranum** ผ่านทางคำในภาษาฝรั่งเศสเก่าสมัยคริสต์ศตวรรษที่ 12 **safran** ขณะเดียวกันคำ *Safranum* กลายมาจากคำในภาษาเปอร์เซีย زعفران (*za'ferân*) ขณะที่บางคนเชื่อว่าท้ายสุดแล้วมาจากภาษาอาหรับคำว่า زَعْفَرَان (*za'farān*) ซึ่งมาจากคำคุณศัพท์ أَصْفَر (*aṣfar*, "สีเหลือง") อย่างไรก็ตาม บางคนแย้งว่าคำ زَعْفَرَان (*za'farān*) มีต้นกำเนิดมาจากการกลายเป็นคำอาหรับจากคำเปอร์เซีย زرپران (*zarparān*) ซึ่งแปลว่า "มีรอยด่างสีทอง" คำในภาษาละติน **safranum** ยังเป็นต้นกำเนิดของคำ *zafferano* ในภาษาอิตาลีและคำ *azafrán* ในภาษาสเปน

ในภาษาไทยคำว่า *หญ้าฝรั่น* น่าจะมาจากการเลียนเสียงคำในภาษาเบงกอล জাফরান (*jafran*) ที่จริงแล้วควรเขียนว่า *ญ่าฝรั่น* แต่ *หญ้าฝรั่น* เป็นที่แพร่หลายมากกว่า ส่วนบรรจบ พันธุเมธาว่า "ฝรั่น" หรือ "สรั่น" มาจากการยืมคำในภาษาเปอร์เซีย และมีการแทรกเสียงสระลงไปให้ออกเสียงง่ายขึ้น

ชีววิทยา
--------

|  |
| --- |
| **สัณฐานวิทยา** |
| Crocus sativus, from Kohler's Medicinal Plants (1887)*Crocus sativus*, from *Kohler's Medicinal Plants* (1887) |
|  |  →  ยอดเกสรเพศเมีย |
|  |  →  เกสรเพศผู้ |
|  |  →  วงกลีบดอก |
|  |  →  หัว |

หญ้าฝรั่นที่ปลูกเลี้ยง (*C. sativus*) เป็นพืชดอกฤดูใบไม้ร่วงอายุหลายปีไม่พบในธรรมชาติ เป็นรูปแบบหนึ่งของพืชดอกฤดูใบไม้ร่วงทางตะวันออกของทะเลเมดิเตอร์เรเนียน (*Crocus cartwrightianus*) ที่เป็นหมัน ซึ่งมีต้นกำเนิดจากเอเชียกลาง หญ้าฝรั่นเป็นผลของ *C. cartwrightianus* เมื่อมีการคัดเลือกพันธุ์โดยเกษตรกรเพื่อให้ได้ยอดเกสรเพศเมียที่ยาวขึ้น จากการที่เป็นหมัน ชนิดดอกสีม่วงชนิดนี้จึงไม่สามารถสร้างผลที่สามารถเจริญต่อไปได้ การสืบพันธุ์จึงเกิดขึ้นจากการช่วยเหลือของมนุษย์ หัวใต้ดินที่มีรูปร่างคล้ายกับหัวหอม เป็นอวัยวะที่สะสมกักตุนแป้ง จะถูกขุดขึ้นจากดิน แยกออกจากกัน และนำไปเพาะปลูกอีกครั้ง หัวหญ้าฝรั่นที่มีชีวิตอยู่มาหนึ่งฤดูจะสร้างและแบ่งออกได้มาถึง 10 หัวย่อยที่สามารถนำไปปลูกเป็นต้นใหม่ได้ หัวเป็นเมล็ดกลมสีน้ำตาลมีเส้นผ่าศูนย์กลางถึง 4.5 ซม. และห่อด้วยเส้นใยขนานกันหนา

หลังการเรียงกลีบในฤดูใบไม้ผลิ ต้นไม้จะแทงใบสีเขียวแคบขึ้นมาในแนวเกือบตั้งฉาก 5–11 ใบ แต่ละใบยาวถึง 40 ซม. ในฤดูใบไม้ร่วงจะเริ่มแทงตาสีม่วงขึ้นมา ในเดือนตุลาคม หลังไม้ดอกชนิดอื่นส่วนมากออกเมล็ดแล้ว พืชจะออกดอกเป็นกระจุกสีม่วงอ่อนเหมือนแรเงาด้วยดินสอสีถึงม่วงเข้มที่มีริ้วสีม่วงซีด ลักษณะดอกมีรูปร่างคล้ายดอกบัว กลีบดอกเรียวยาวคล้ายรูปไข่ เมื่อมีดอก หญ้าฝรั่นมีความสูงเฉลี่ยน้อยกว่า 30 ซม. มียอดเกสรเพศเมียสีแดงสดยื่นออกมายาวโผล่พ้นเหนือดอกมีลักษณะเป็นง่ามสามง่าม ยาว 25-30 มม.

การเพาะปลูก
-----------

Two lilac-violet flowers appear among a clump of thin, blade-like vertical leaves. Various small weeds and other plants grow from black soil and are shown in overcast daylight.ดอกของหญ้าฝรั่นในจังหวัดโอซะกะ ประเทศญี่ปุ่น
*C. sativus* เจริญเติบโตในชีวนิเวศแบบทุ่งไม้พุ่มทะเลเมดิเตอร์เรเนียน ทุ่งไม้พุ่มหรือทุ่งไม้พุ่มแคระอเมริกาเหนือ และสถานที่ภูมิอากาศร้อน กึ่งแห้งแล้งมีลมโชย กระนั้นก็สามารถอยู่รอดในฤดูหนาวที่หนาวเย็นได้โดยสามารถทนความเย็นได้ถึง −10 °C (14 °F) และถูกหิมะปกคลุมในช่วงเวลาสั้น ๆ ต้องมีการชลประทานถ้าไม่ได้เพาะปลูกในบริเวณที่สิ่งแวดล้อมมีความชื้น เช่น รัฐชัมมูและกัศมีร์ที่ซึ่งมีปริมาณน้ำฝนเฉลี่ยต่อปี 1,000–1,500 มม. (39–59 นิ้ว) พื้นที่เพาะปลูกหญ้าฝรั่นในประเทศกรีก (500 มม.หรือ 20 นิ้วต่อปี) และสเปน (400 มม.หรือ 16 นิ้ว) แต่ก็ยังห่างไกลนักเมื่อเทียบกับพื้นที่เพาะปลูกในประเทศอิหร่าน เวลาเป็นหัวใจหลักที่สำคัญ ฝนที่เหลือเฟือในฤดูใบไม้ผลิและอากาศแห้งในฤดูร้อนนั้นเหมาะสมที่สุด ฝนที่ตกก่อนหน้าจะช่วยเพิ่มผลผลิตให้หญ้าฝรั่นออกดอกมากขึ้น ฝนตกหรืออากาศหนาวระหว่างช่วงการออกดอกจะทำให้ผลผลิตลดต่ำลง สภาวะร้อนและชื้นติดต่อกันจะสร้างความเสียหายให้กับพืช เช่นเดียวกับการขุดดินที่เกิดจากกระต่าย หนู และนก นีมาโทดา โรคใบสนิม และโรคหัวเน่า เป็นภัยคุกคามการเพาะปลูกหญ้าฝรั่นเช่นกัน

หญ้าฝรั่นเจริญเติบโตได้ดีที่สุดในเมื่อได้รับแสงแดดจัด การปลูกเลี้ยงกระทำได้ดีในพื้นราบที่เอียงเข้าหาแสงแดด (นั่นคือ เอียงไปทางทิศใต้ในซีกโลกเหนือ) เพื่อให้ได้รับแสงมากที่สุด การเพาะปลูกมักกระทำในเดือนมิถุนายนในซีกโลกเหนือ หัวหญ้าฝรั่นจะถูกฝังลงไปในดินลึก 7–15 ซม. (2.8–5.9 นิ้ว) ทั้งนี้ความลึกและระยะห่างของการฝังหัวหญ้าฝรั่นขึ้นกับภูมิอากาศซึ่งเป็นปัจจัยสำคัญที่มีผลต่อผลผลิต การปลูกด้วยหัวแม่พันธุ์จะให้ผลิตผลหญ้าฝรั่นที่มีคุณภาพสูงกว่าแม้ว่าจะแทงตาดอกและให้หัวลูกน้อยกว่า เพื่อให้ได้หญ้าฝรั่นที่คล้ายเส้นด้าย เกษตรกรชาวอิตาลีจะปลูกโดยการฝังหัวลึก 15 ซม. (5.9 นิ้ว) แต่ละแถวห่างกัน 2–3 ซม. การสร้างหัวและดอกที่เหมาะสมที่สุดคือ 8–10 ซม. เกษตรกรชาวกรีก, โมร็อกโก และสเปนมีการวางแผนปลูกด้านความลึกและระยะห่างที่ต่างกันไป ตามแต่ละพื้นที่ตามความเหมาะสม

*C. sativus* ชอบดินร่วนซุย ไม่จับตัวแน่น น้ำไหลผ่านและอุ้มน้ำได้ดี และดินเป็นดินเหนียวปนหินปูนที่มีสารอินทรีย์สูง การยกร่องช่วยให้สามารถระบายน้ำได้ดี การใส่ปุ๋ยคอก 20–30 ตันต่อเฮกตาร์จะช่วยเพิ่มสารอินทรีย์ให้แก่ดินได้ หลังจากนั้นจะทำการปลูกหัวหญ้าฝรั่นลงไป หลังจากพักตัวตลอดฤดูร้อน หัวหญ้าฝรั่นจะแทงใบแคบสีเขียวขึ้นมาและเริ่มมีตาดอกในต้นฤดูใบไม้ร่วง ดอกจะบานช่วงกลางฤดูใบไม้ร่วง การเก็บเกี่ยวจำเป็นต้องกระทำอย่างรวดเร็วเพราะหลังจากที่ดอกบานในตอนเช้า ดอกจะเหี่ยวอย่างรวดเร็วหลังผ่านไปหนึ่งวัน ดอกของหญ้าฝรั่นจะบานพร้อมกันในช่วงเวลา 1–2 สัปดาห์ ดอกหญ้าฝรั่น 150 ดอกจะได้ผลผลิตหญ้าฝรั่นแห้ง 1 กรัม (0.035 ออนซ์) ถ้าต้องการหญ้าฝรั่นแห้ง 12 กรัม (ผลผลิตหญ้าฝรั่นสด 72 กรัม) ต้องใช้ดอก 1 กก. (1 ปอนด์สำหรับผลผลิตหญ้าฝรั่นแห้ง 0.2 ออนซ์) ดอกหนึ่งดอกจะมีผลผลิตหญ้าฝรั่นสดเฉลี่ย 30 มิลลิกรัม (0.46 กรัม) หรือหญ้าฝรั่นแห้ง 7 มิลลิกรัม (0.11 กรัม)

### พันธุ์

สายพันธุ์ที่แตกต่างให้ยอดเกสรเพศเมียที่ต่างกันอย่างมากในด้านรสชาติและความวาว
ความหลากหลายสายพันธุ์ของหญ้าฝรั่นก่อให้เกิดรูปแบบผลผลิตแยกตามภูมิภาคและลักษณะ พันธุ์จากประเทศสเปนประกอบด้วยสายพันธุ์ที่มีชื่อการค้าว่า "Spanish Superior" และ "Creme" ซึ่งมีสีสว่าง มีรสชาติและกลิ่นนุ่มนวล ได้รับการจัดลำดับมาตรฐานโดยรัฐบาล พันธุ์อิตาเลียนมีกลิ่นและรสชาติแรงกว่าพันธุ์สเปนเล็กน้อย พันธุ์ที่มีกลิ่นและรสชาติแรงที่สุดเป็นพันธุ์อิหร่าน มีการปลูกเป็นกลุ่มเล็ก ๆ ในประเทศนิวซีแลนด์, ฝรั่งเศส, สวิตเซอร์แลนด์, อังกฤษ, สหรัฐอเมริกา และประเทศอื่น ๆ มีบางส่วนที่ปลูกเป็นหญ้าฝรั่นอินทรีย์ ในสหรัฐอเมริกา พันธุ์ Pennsylvania Dutch มีผลผลิตออกจำหน่ายในปริมาณน้อย

ผู้บริโภคจัดให้บางสายพันธุ์เป็นหญ้าฝรั่นคุณภาพสูง หญ้าฝรั่น "Aquila (ดาว)" หรือ *zafferano dell'Aquila* มีสารซาฟราแนล (safranal) และโครซิน (crocin) สูง มีรูปร่างใกล้เคียงกับเส้นด้าย มีกลิ่นหอมฉุนผิดปกติและสีเข้ม สายพันธุ์นี้ปลูกในพื้นที่แปดเฮกตาร์ในหมู่บ้านนาเวลลิ (Navelli) ของแคว้นอาบรุซโซ ประเทศอิตาลีใกล้กับเมืองลากวีลา หญ้าฝรั่นถูกนำเข้ามาปลูกในประเทศอิตาลีโดยพระลัทธิโดมินิกันจากยุคมืดของสเปน พืนที่เพาะปลูกหญ้าฝรั่นใหญ่ที่สุดของประเทศอิตาลีอยู่ในซัน กาวีโน มอนเรอาลี (San Gavino Monreale) แคว้นปกครองตนเองซาร์ดิเนีย ซึ่งมีพื้นที่เพาะปลูกถึง 40 เฮกตาร์หรือคิดเป็นผลผลิต 60% ของประเทศ ผลผลิตมีสารโครซิน ไพโครโครซิน (picrocrocin) และซาฟราแนลสูงเช่นเดียวกัน สายพันธุ์ "Mongra" หรือ "Lacha" ของรัฐชัมมูและกัศมีร์ (*Crocus sativus* 'Cashmirianus') เป็นสายพันธุ์ที่ผู้บริโภคหาซื้อได้ยากที่สุด เนื่องด้วยภัยแล้งซ้ำซาก, โรคใบไหม้ และความล้มเหลวของการเพาะปลูกในพื้นที่ควบคุมโดยประเทศอินเดียของรัฐชัมมูและกัศมีร์ รวมถึงการห้ามการส่งออกของอินเดีย หญ้าฝรั่นของกัศมีร์มีสีแดง-ม่วงเข้ม ซึ่งถือได้ว่ามีสีเข้มที่สุดในโลก มีรสชาติและกลิ่นที่รุนแรง รวมถึงการให้สีด้วย

คุณสมบัติทางเคมี
----------------

|  |
| --- |
| **โครซิน** |
| α–crocin formation mechanismα–crocin formation mechanismปฏิกิริยาการเกิดเอสเทอร์ระหว่างโครซีทินและเจนทิโอไบโอส |
|  |  —  β-D-เจนทิโอไบโอส |
|  |  —  โครซีทิน |

หญ้าฝรั่นประกอบด้วยสารระเหยและสารประกอบให้ความหอมมากกว่า 150 ชนิด และยังประกอบด้วยส่วนประกอบที่นำไปใช้งานได้อีกหลายชนิด ส่วนมากเป็นแคโรทีนอยด์ ประกอบด้วย ซีแซนทีน, ไลโคปีน, และ α- และ β-แคโรทีนหลายชนิด อย่างไรก็ตาม สีส้ม-เหลืองทองของหญ้าฝรั่นเป็นผลของ α-โครซิน

ประวัติ
-------

บทความหลัก: ประวัติของหญ้าฝรั่น
ประวัติการเพาะปลูกหญ้าฝรั่นสามารถนับย้อนหลังกลับไปได้มากกว่า 3,000 ปี พืชป่าที่เป็นต้นเค้าของหญ้าฝรั่นคือ *Crocus cartwrightianus* มนุษย์ได้ทำการเพาะปลูกผสมพันธุ์ต้นไม้ป่าโดยคัดเลือกให้มียอดเกสรเพศเมียยาวกว่าปกติ ดังนั้นรูปแบบที่เป็นหมันของ *C. cartwrightianus* นั่นก็คือ *C. sativus* ได้เกิดขึ้นเมื่อตอนปลายยุคสำริดที่เกาะครีต ผู้เชี่ยวชาญเชื่อว่ามีบันทึกถึงหญ้าฝรั่นในเอกสารอายุ 700 ก่อนคริสต์ศักราช เป็นเอกสารอ้างอิงทางพฤกษศาสตร์ของอัสซีเรียที่ถูกรวบรวมภายใต้อัสเชอร์บานิปาล (Ashurbanipal) เอกสารได้บันทึกถึงการใช้หญ้าฝรั่นในการรักษาโรคกว่า 90 ชนิดมาเป็นช่วงเวลามากกว่า 4,000 ปี

รายละเอียดของภาพเขียนฝาผนัง "Saffron Gatherers (คนเก็บหญ้าฝรั่น)" จากสิ่งก่อสร้าง "Xeste 3" ภาพเขียนฝาผนังเป็นหนึ่งในรายละเอียดธุรกิจการค้าขายหญ้าฝรั่นที่พบในการตั้งถิ่นฐานในเมืองอโครทีรี่ (Akrotiri) ซานโตรีนี
### ซีกโลกตะวันออก

เทวรูปสลักโคมเตศวร (Gomateshwara) สูง 17.8 เมตร สร้างขึ้นในสมัยคริสต์ศักราช 978–993 ได้รับการสรงด้วยหญ้าฝรั่นทุก 12 ปีโดยผู้ศรัทธานับพันในงานเทศกาลมหามัสตกาภิเษก (Mahamastakabhisheka)
มีการพบสีที่มาจากหญ้าฝรั่นในภาพเขียนฝาผนังยุคก่อนประวัติศาสตร์อายุ 50,000 ปีในทางตะวันตกเฉียงเหนือของประเทศอิหร่าน ต่อมา ชาวซูเมอร์ใช้หญ้าฝรั่นที่เติบโตในธรรมชาติในยารักษาโรคและน้ำยาเวทมนตร์ หญ้าฝรั่นเป็นสินค้าในการค้าขายทางไกลก่อนกลายที่เป็นที่นิยมสูงสุดในวัฒนธรรมของพระราชวังมิโนอัน (Minoan) ในช่วง 2 สหัสวรรษก่อนคริสตกาล ชาวเปอร์เซียโบราณได้มีการเพาะปลูกหญ้าฝรั่นเปอร์เซีย (*Crocus sativus* 'Hausknechtii') ในเดอร์บีนา (Derbena), อิสฟาฮัน (Isfahan) และโคราซอน (Khorasan) ในช่วงศตวรรษที่ 10 ก่อนคริสตกาล ที่เดียวกันนี้ ได้มีการนำหญ้าฝรั่นถักทอไปกับสิ่งทอ ใช้เป็นเครื่องบรรณาการแก่เทพเจ้าในพิธีกรรมทางศาสนา และใช้เป็นสีย้อม น้ำหอม ยารักษาโรค และสิ่งชำระล้างร่างกาย ดังนั้น จึงมีการโปรยหญ้าฝรั่นลงบนเตียงและผสมลงไปในชาร้อนเพื่อเยียวยารักษาภาวะซึมเศร้าชั่วคราว ชนชาติอื่นที่ไม่ใช่ชาวเปอร์เซียกลัวว่าการใช้หญ้าฝรั่นแบบเปอร์เซียนั้นจะเป็นการใช้ในแบบสารเสพติดหรือยาโป๊ ในระหว่างทำศึกในเอเชีย อเล็กซานเดอร์มหาราชใช้หญ้าฝรั่นเปอร์เซียในยาชง, ข้าว และการชำระร่างกาย เพื่อเยียวยารักษาอาการบาดเจ็บจากการทำศึก เหล่าทหารของอเล็กซานเดอร์ได้กระทำตามอย่างชาวเปอร์เซียและได้นำการอาบหญ้าฝรั่นไปสู่กรีก

มีทฤษฎีที่ขัดแย้งกันซึ่งได้อธิบายการมาถึงของหญ้าฝรั่นในภูมิภาคเอเชียใต้ บันทึกของจีนและกัศมีร์บันทึกว่าหญ้าฝรั่นได้เดินทางมาถึงทุก ๆ แห่งในช่วงเวลา 900–2,500 ปีมาแล้ว จากการศึกษาประวัติศาสตร์เปอร์เซียโบราณมีบันทึกว่าได้เดินทางมาถึงในช่วงเวลาเมื่อ 500 ปีก่อนคริสตกาล โดยเป็นไปในลักษณะนำหัวหญ้าฝรั่นมาปลูกในสวนหลังบ้านหรือสวนสาธารณะหรือการเข้ารุกรานและตั้งอาณานิคมในเปอร์เซียของกัศมีร์ ซึ่งชาวฟินิเชียในขณะนั้นได้เข้ามาค้าขายหญ้าฝรั่นกัศมีร์เพื่อใช้เป็นสีย้อมผ้าหรือบำบัดภาวะซึมเศร้า จากนั้น ก็มีการนำหญ้าฝรั่นไปใช้ในอาหารและสีย้อมกระจายไปทั่วเอเชียใต้ พระสงฆ์ในประเทศอินเดียได้ใช้หญ้าฝรั่นเป็นสีย้อมจีวรอย่างกว้างขวางหลังจากพระพุทธเจ้าเสด็จปรินิพพาน อย่างไรก็ตามจีวรที่ย้อมด้วยหญ้าฝรั่นนั่นเป็นสิ่งฟุ่มเฟือยและมีราคาแพง โดยปกติแล้วจะย้อมด้วย ขมิ้นหรือขนุนซึ่งมีราคาถูกกว่าชาวทมิฬมีการใช้หญ้าฝรั่นมานานกว่า 2,000 ปี ในภาษาทมิฬนั้นเรียกว่า "gnaazhal poo" (ஞாழல் பூ) ใช้รักษาอาการปวดหัว รักษาอาการปวดจากการทำงานหนัก เป็นต้น

นักประวัติศาสตร์บางคนเชื่อว่าหญ้าฝรั่นมาถึงประเทศจีนจากเปอร์เซียโดยผู้รุกรานชาวมองโกล ในทางกลับกัน มีการกล่าวถึงหญ้าฝรั่นในตำราแพทย์จีนโบราณ ตำราแพทย์ *เฉินหนงเปิ๋นเฉ่า* (神農本草經 "ยาสมุนไพรเฉินหนง" หรือที่รู้จักกันในชื่อ *Pen Ts'ao* หรือ *Pun Tsao*) ประกอบด้วยเอกสารจำนวน 40 เล่ม ซึ่งหนังสือจัดทำขึ้นในช่วงเวลา 200–300 ปีก่อนคริสตกาล ตามตำนานของจักรพรรดิหยาน (炎帝) ตำราแพทย์เฉินหนงแต่โบราณนี้มีสูตรยาสำหรับรักษาโรคต่าง ๆ ที่ได้จากพืช 252 สูตร แต่เมื่อราวคริสต์ศตวรรษที่ 3 มีการอ้างว่าหญ้าฝรั่นในประเทศจีนมีต้นกำเนิดจากกัศมีร์ เช่น วาน เจิน (Wan Zhen) แพทย์แผนจีนผู้เชี่ยวชาญ รายงานว่า "ถิ่นกำเนิดของหญ้าฝรั่นอยู่ในกัศมีร์ สถานที่ซึ่งประชาชนส่วนใหญ่ปลูกหญ้าฝรั่นเพื่อใช้มันบูชาพระพุทธเจ้า" วานยังสะท้อนให้เห็นถึงการใช้งานหญ้าฝรั่นในช่วงเวลานั้น: "ดอกหญ้าฝรั่นจะเหี่ยวแห้งหลังจากนั้น 2–3 วัน รวมถึงเกสรของดอกที่อยู่ในนั้นด้วย ซึ่งค่าของหญ้าฝรั่นอยู่ที่สีเหลืองของมัน หญ้าฝรั่นสามารถใช้ทำไวน์ที่มีกลิ่นหอมได้"

### ซีกโลกตะวันตก

การค้าและการใช้ประโยชน์
-----------------------

บทความหลัก: การค้าและการใช้ประโยชน์ของหญ้าฝรั่น

### การค้า

"หญ้าฝรั่นสเปน (Ispanya saffron)" ที่ตลาดในประเทศตุรกี ส่วน "หญ้าฝรั่นอินเดีย (India saffron)" ความจริงคือขมิ้น
หญ้าฝรั่นเกือบจะทั้งหมดเพาะปลูกในบริเวณที่ล้อมรอบทะเลเมดิเตอร์เรเนียนในทางตะวันตก และพื้นที่ซึ่งโอบล้อมด้วยประเทศอิหร่านและกัศมีร์ในทางตะวันออก ส่วนทวีปอื่น (ยกเว้นทวีปแอนตาร์กติกา) มีผลผลิตเพียงเล็กน้อยเท่านั้น ในปีหนึ่ง ๆ มีผลผลิตหญ้าฝรั่นแห้งและผงประมาณ 300 ตัน 50 ตัน เป็นหญ้าฝรั่นเกรดดีที่สุด "coupe" ประเทศอิหร่านมีผลผลิตอยู่ราว 90-93% ของผลผลิตหญ้าฝรั่นทั่วโลกและเป็นประเทศที่ส่งออกมากที่สุด สองสามจังหวัดที่แห้งแล้งทางตะวันออกและตะวันออกเฉียงใต้ของอิหร่าน ประกอบด้วย จังหวัดฟอร์ส, กริมาน และในภูมิภาคโคราซาน เป็นพื้นที่การเพาะปลูกที่มากที่สุดของผลผลิตในปัจจุบันทั่วโลก ในปี พ.ศ. 2548 กรีซเป็นอันดับสองมีผลผลิต 5.7 ตัน ในขณะที่โมร็อกโกและกัศมีร์เป็นอันดับที่สามโดยในแต่ละที่มีผลผลิต 2.3 ตัน

 
ในปีที่ผ่านมา การเพาะปลูกในประเทศอัฟกานิสถานได้เพิ่มขึ้น ในกัศมีร์กลับลดลง อาเซอร์ไบจาน, โมร็อกโก และอิตาลีมีผู้ผลิตจำนวนน้อย มีผลผลิตลดหลั่นกันตามลำดับ 

### การใช้ประโยชน์

หญ้าฝรั่นถูกนำไปแช่ในน้ำร้อนแต่ถึงกับเดือดเป็นเวลาหลายนาทีก่อนที่จะใช้ในอาหาร วิธีนี้จะช่วยปลดปล่อยส่วนที่มีประโยชน์ออกมา
กลิ่นหอมของหญ้าฝรั่นได้รับการบรรยายโดยผู้เชียวชาญว่าทำให้นึกถึงน้ำผึ้งที่มีกลิ่นรสผิดปกติด้วยกลิ่นเหมือนหญ้าหรือฟางแห้ง ขณะที่มีรสชาติคล้ายฟางแห้งและหวาน หญ้าฝรั่นยังมีส่วนช่วยให้อาหารมีสีเหลืองส้มสว่าง มีการใช้หญ้าฝรั่นอย่างแพร่หลายในอาหารเปอร์เซีย, ยุโรป, อาหรับ และตุรกี มักมีการผสมหญ้าฝรั่นในลูกกวาดและสุราด้วย โดยทั่วไปแล้ว มีการนำคำฝอย (*Carthamus tinctorius* มีการขายในชื่อ "หญ้าฝรั่นโปรตุเกส (Portuguese saffron)" หรือ "açafrão"), ชาด และขมิ้น (*Curcuma longa*) มาใช้แทนหญ้าฝรั่น นอกจากนี้ยังมีการนำหญ้าฝรั่นมาใช้เป็นสีย้อมผ้าโดยเฉพาะในประเทศจีนและอินเดีย และนำมาใช้ในน้ำหอม มันยังถูกนำไปใช้เพื่อวัตถุประสงค์ทางศาสนาในประเทศอินเดีย และมีการนำมาใช้กันอย่างแพร่หลายในการปรุงอาหารในอาหารหลากหลายเชื้อชาติ เช่น รีซอตโต อาหารของเมืองมิลาน ประเทศอิตาลี หรือ บูยาแบ็ส (bouillabaise) อาหารของประเทศฝรั่งเศส ไปจนถึงข้าวหมกที่รับประทานเคียงกับเนื้อหลายชนิดในเอเชียใต้

มีประวัติการใช้หญ้าฝรั่นในการแพทย์แผนโบราณมาอย่างยาวนาน การศึกษาวิจัยหลายชิ้นในปัจจุบันแสดงให้เห็นว่าเครื่องเทศชนิดนี้อาจมีคุณสมบัติในการต้านมะเร็ง ต่อต้านสารก่อกลายพันธุ์ ฤทธิ์ปรับภูมิคุ้มกัน และเป็นสารต้านอนุมูลอิสระ การศึกษาในปี พ.ศ. 2538 ชี้ให้เห็นว่ายอดเกสรเพศเมียและกลีบดอกของหญ้าฝรั่นมีประโยชน์ในการรักษาภาวะซึมเศร้า การศึกษายังแสดงว่าหญ้าฝรั่นอาจช่วยป้องกันดวงตาจากผลกระทบโดยตรงจากแสงสว่างและความเครียดที่จอตานอกเหนือจากจุดรับภาพเสื่อม (macular degeneration) และโรคตาบอดกลางคืน (retinitis pigmentosa) (หญ้าฝรั่นส่วนมากในงานวิจัยหมายถึงยอดเกสรเพศเมีย แต่มักจะไม่ระบุชัดเจนในงานวิจัย) งานศึกษาอื่น ๆ ระบุว่าหญ้าฝรั่นอาจมีศักยภาพในคุณสมบัติทางการแพทย์อีกหลายอย่าง

เชิงอรรถ
--------

1. ↑  "โฟเลต" หมายถึงแค่เพียงรูปแบบที่เกิดขึ้นตามธรรมชาติของกรดโฟลิก; ตัวอย่างไม่มีกรดโฟลิกในตัวเอง

อ้างอิง
-------

1. 1 2  คุณบรรจบ พันธุเมธา, ศาสตราจารย์ (2003) [1971]. *ภาษาต่างประเทศในภาษาไทย* (9 ed.). กรุงเทพฯ: ภาควิชาภาษาไทยและภาษาตะวันออก คณะมนุษยศาสตร์ มหาวิทยาลัยรามคำแหง. p. 67. ISBN 974-594-773-3.
2. ↑  *ตลาดสดสนามเป้า*. *โพลีพลัส*. ททบ. 5. 19 พฤษภาคม 2013.
3. 1 2  Kumar V (2006), *The Secret Benefits of Spices and Condiments*, Sterling, p. 103, ISBN 1-8455-7585-7, สืบค้นเมื่อ 1 ธันวาคม 2007
4. ↑  Asya Asbaghi (1988), *Persische Lehnwörter im Arabischen*, Otto Harrassowitz, p. 145, ISBN 3-447-02757-6
5. ↑  Harper 2001
6. ↑  *หญ้าฝรั่น*. *พจนานุกรมฉบับมติชน*. กรุงเทพฯ: มติชน. 2004. ISBN 974-323-264-8.
7. ↑  "Spices, saffron (FW\_USDA02037)". *FoodWiki*. 2012. คลังข้อมูลเก่าเก็บจากแหล่งเดิมเมื่อ 29 มิถุนายน 2013.
8. 1 2 3 4  Deo 2003, p. 1
9. ↑  M. Grilli Caiola; P. Caputo; R. Zanier (2004). "RAPD analysis in *Crocus sativus* L. accessions and related *Crocus* species" (PDF). *Biologia Plantarum*. **48** (3): 375–380. eISSN 1573-8264. สืบค้นเมื่อ 14 ธันวาคม 2022.
10. ↑  M. Grilli Caiola (2004). "Saffron reproductive biology". *Acta Horticulturae 650*. International Society for Horticultural Science. doi:10.17660/ActaHortic.2004.650.1.
11. ↑  Willard 2002, p. 3
12. ↑  DPIWE 2005
13. ↑  Willard 2002, pp. 2–3
14. ↑  Deo 2003, p. 2
15. 1 2  Deo 2003, p. 3
16. ↑  Willard 2002, pp. 3–4
17. ↑  Willard 2002, p. 4
18. ↑  Willard 2002, p. 143.
19. ↑  Willard 2002, p. 201.
20. ↑  Abdullaev 2002, p. 1
21. ↑  Deo 2003, p. 1
22. ↑  Goyns 1999, p. 1
23. ↑  Honan 2004
24. ↑  Willard 2002, p. 2
25. ↑  Humphries 1998, p. 20
26. ↑  Willard 2002, p. 12
27. ↑  Willard 2002, p. 2
28. ↑  Willard 2002, pp. 17–18
29. 1 2  Willard 2002, p. 41
30. ↑  Willard 2002, pp. 54–55
31. ↑  Lak 1998b
32. ↑  Fotedar 1999, p. 128
33. 1 2  Dalby 2002, p. 95
34. ↑  McGee 2004, p. 422
35. ↑  Dalby 2003, p. 256
36. ↑  Tarvand 2005a
37. ↑  Finlay, Victoria (30 ธันวาคม 2002), *Colour: A Natural History of the Palette*, Random House, p. 224, ISBN 0-8129-7142-6
38. ↑  Fletcher 2005, p. 11
39. ↑  Tarvand 2005
40. ↑  Hayes 2001, p. 6
41. 1 2  Park 2005.
42. ↑  Katzer 2001.
43. ↑  Negbi 1999, p. 2.
44. 1 2  Ghorbani 2008, p. 1.
45. ↑  Malik 2007.
46. ↑  Dalby 2002, p. 138.
47. ↑  Abdullaev 2002, p. 1.
48. ↑  Assimopoulou, Papageorgiou & Sinakos 2005, p. 1.
49. ↑  Chang et al. 1964, p. 1.
50. ↑  Bailes 1995.
51. ↑  Maccarone, Di Marco & Bisti 2008.
52. ↑  Moghaddasi 2010.

บรรณานุกรม
----------

* *Kashmiri saffron producers see red over Iranian imports*, Australian Broadcasting Corporation, 2003, สืบค้นเมื่อ 23 พฤศจิกายน 2009
* Abdullaev, F. I. (2002), "Cancer chemopreventive and tumoricidal properties of saffron (*Crocus sativus L.*)", *Experimental Biology and Medicine*, **227** (1): 20–25, PMID 11788779, สืบค้นเมื่อ 23 พฤศจิกายน 2009
* Assimopoulou, A. N.; Papageorgiou, V. P.; Sinakos, Z. (2005), "Radical scavenging activity of *Crocus sativus L.* extract and its bioactive constituents", *Phytotherapy Research*, **19** (11): 997–1000, doi:10.1002/ptr.1749, PMID 16317646
* Bailes, M. (1995), *The Healing Garden*, Kangaroo Press, ISBN 978-0-86417-636-3
* Chang, P. Y.; Kuo, W.; Liang, C. T.; Wang, C. K. (1964), "The pharmacological action of 藏红花 (*zà hóng huā*—*Crocus sativus L.*): effect on the uterus and/or estrous cycle", *Yao Hsueh Hsueh Pao*, **11**
* Courtney, P. (2002), "Tasmania's Saffron Gold", *Landline*, Australian Broadcasting Corporation, สืบค้นเมื่อ 2009-11-23
* Dalby, A. (2002), *Dangerous Tastes: The Story of Spices*, University of California Press, ISBN 9780520236745, สืบค้นเมื่อ 10 มกราคม 2006
* Dalby, A. (2003), *Food in the Ancient World from A to Z*, Routledge, ISBN 0-415-23259-7
* UCLA (2002), *Saffron*, Darling Biomedical Library, สืบค้นเมื่อ 23 พฤศจิกายน 2009
* Davies, N. W.; Gregory, M. J.; Menary, R. C. (2005), "Effect of drying temperature and air flow on the production and retention of secondary metabolites in saffron", *Journal of Agricultural and Food Chemistry.*, **53** (15): 5969–75, doi:10.1021/jf047989j, PMID 16028982
* Deo, B. (2003), "Growing Saffron—The World's Most Expensive Spice" (PDF), *Crop & Food Research (New Zealand Institute for Crop & Food Research)* (20), คลังข้อมูลเก่าเก็บจากแหล่งเดิม (PDF)เมื่อ 2005-12-27, สืบค้นเมื่อ 2009-11-23.
* Dharmananda, S. (2005), "Saffron: An Anti-Depressant Herb", *Institute for Traditional Medicine*, สืบค้นเมื่อ 23 พฤศจิกายน 2009
* DPIWE (2005), "Emerging and Other Fruit and Floriculture: Saffron", *Food & Agriculture*, Department of Primary Industries, Water, and Environment, Government of Tasmania, คลังข้อมูลเก่าเก็บจากแหล่งเดิมเมื่อ 25 พฤษภาคม 2005, สืบค้นเมื่อ 27 มกราคม 2011`{{citation}}`: CS1 maint: bot: original URL status unknown (ลิงก์)
* Ferrence, S. C.; Bendersky, G (2004), "Therapy with saffron and the Goddess at Thera", *Perspectives in Biology and Medicine*, **47** (2): 199–226, doi:10.1353/pbm.2004.0026, PMID 15259204
* Fletcher, N. (2005), *Charlemagne's Tablecloth: A Piquant History of Feasting*, Saint Martin's Press, ISBN 0-312-34068-0
* Fotedar, S. (1999), "Cultural Heritage of India: Kashmiri Pandit Contribution", *Vitasta*, Kashmir Sabha of Kolkata, **XXXII** (1), คลังข้อมูลเก่าเก็บจากแหล่งเดิมเมื่อ 29 กันยายน 2011, สืบค้นเมื่อ 23 พฤศจิกายน 2009
* Ghorbani, M. (2008), "The Efficiency of Saffron's Marketing Channel in Iran" (PDF), *World Applied Sciences Journal*, vol. 4 no. 4, pp. 523–527, ISSN 1818-4952, สืบค้นเมื่อ 3 ตุลาคม 2011
* Goyns, M. H. (1999), *Saffron*, Taylor and Francis, ISBN 90-5702-394-6, สืบค้นเมื่อ 2009-11-23
* Grigg, D. B. (1974), *The Agricultural Systems of the World*, Cambridge University Press, ISBN 0-521-09843-2
* Harper, D. (2001), *Online Etymology Dictionary*, สืบค้นเมื่อ 2009-11-23
* Hasegawa, J. H.; Kurumboor, S. K.; Nair, S. C. (1995), "Saffron chemoprevention in biology and medicine: a review", *Cancer Biotherapy*, **10** (4): 257–64, PMID 8590890
* Hayes, A. W. (2001), *Principles and Methods of Toxicology*, Taylor & Francis, ISBN 1-56032-814-2
* Hill, T. (2004), *The Contemporary Encyclopedia of Herbs and Spices: Seasonings for the Global Kitchen*, Wiley, ISBN 0-471-21423-X
* Honan, W. H. (2004), "Researchers Rewrite First Chapter for the History of Medicine", *The New York Times* (ตีพิมพ์ 2 มีนาคม 2004), คลังข้อมูลเก่าเก็บจากแหล่งเดิมเมื่อ 12 พฤษภาคม 2013, สืบค้นเมื่อ 13 กันยายน 2011`{{citation}}`: CS1 maint: bot: original URL status unknown (ลิงก์)
* Humphries, J. (1998), *The Essential Saffron Companion*, Ten Speed Press, ISBN 1-58008-024-3
* Hussain, A. (28 มกราคม 2005), "Saffron Industry in Deep Distress", *BBC News*, London: British Broadcasting Corporation, สืบค้นเมื่อ 23 พฤศจิกายน 2009
* Jessie, S. W.; Krishnakantha, T. P. (2005), "Inhibition of human platelet aggregation and membrane lipid peroxidation by saffron", *Molecular and Cellular Biochemistry*, **278** (1–2): 59–63, doi:10.1007/s11010-005-5155-9, PMID 16180089
* Katzer, G. (2001), *Crocus sativus L.*, Karl-Franzens-Universität Graz, คลังข้อมูลเก่าเก็บจากแหล่งเดิมเมื่อ 30 กันยายน 2007, สืบค้นเมื่อ 23 พฤศจิกายน 2009
* Lak, D. (11 พฤศจิกายน 1998), "Kashmiris Pin Hopes on Saffron", *BBC News*, London: British Broadcasting Corporation, สืบค้นเมื่อ 23 พฤศจิกายน 2009
* Lak, D. (23 พฤศจิกายน 1998), *Gathering Kashmir's Saffron*, London: British Broadcasting Corporation, สืบค้นเมื่อ 23 พฤศจิกายน 2009
* Leffingwell, J. C. (2002), "Saffron" (PDF), *Leffingwell Reports*, **2** (5), สืบค้นเมื่อ 23 พฤศจิกายน 2009
* Maccarone, R.; Di Marco, S.; Bisti, S. (2008), "Saffron Supplement Maintains Morphology and Function after Exposure to Damaging Light in Mammalian Retina", *Investigative Ophthalmology and Visual Science*, vol. 49 no. 3, pp. 1254–1261, doi:10.1167/iovs.07-0438, PMID 18326756
* Malik, N. (2007), *Saffron Manual for Afghanistan* (PDF), DACAAR Rural Development Program, คลังข้อมูลเก่าเก็บจากแหล่งเดิม (PDF)เมื่อ 12 พฤษภาคม 2013, สืบค้นเมื่อ 17 กันยายน 2011
* McGee, H (2004), *On Food and Cooking: The Science and Lore of the Kitchen*, Simon and Schuster, ISBN 0-684-80001-2, สืบค้นเมื่อ 23 พฤศจิกายน 2009
* Moghaddasi, M. S. (2010), "Saffron Chemicals and Medicine Usage" (PDF), *Journal of Medicinal Plant Research*, vol. 4 no. 6, pp. 427–430, สืบค้นเมื่อ 30 กันยายน 2011
* Nair, S. C.; Pannikar, B.; Panikkar, K. R. (1991), "Antitumour activity of saffron (*Crocus sativus*)", *Cancer Letters*, **57** (2): 109–14, doi:10.1016/0304-3835(91)90203-T, PMID 2025883
* Negbi, M. บ.ก. (1999), *Saffron:* Crocus sativus *L.*, CRC Press, ISBN 978-90-5702-394-1
* Park, J. B. (2005), *Crocus sativus*, United States Department of Agriculture, คลังข้อมูลเก่าเก็บจากแหล่งเดิมเมื่อ 2011-05-11, สืบค้นเมื่อ 2009-11-23
* Pearce, F. (2005), "Returning war-torn farmland to productivity", *New Scientist*, สืบค้นเมื่อ 10 มกราคม 2006
* Rau, S. R. (1969), *The Cooking of India*, Time Life Education, ISBN 0-8094-0069-3
* Tarvand (2005a), *What is Saffron?*, คลังข้อมูลเก่าเก็บจากแหล่งเดิมเมื่อ 23 กันยายน 2007, สืบค้นเมื่อ 23 พฤศจิกายน 2009
* Tarvand (2005), *Grading and Classification*, ISBN 0660007797, คลังข้อมูลเก่าเก็บจากแหล่งเดิมเมื่อ 8 ตุลาคม 2007, สืบค้นเมื่อ 23 พฤศจิกายน 2009
* Willard, P. (2002), *Secrets of Saffron: The Vagabond Life of the World's Most Seductive Spice*, Beacon Press, ISBN 0-8070-5008-3, สืบค้นเมื่อ 23 พฤศจิกายน 2009

แหล่งข้อมูลอื่น
---------------

WikisourceWikisource
วิกิซอร์ซภาษาอังกฤษ (English) มีข้อมูลต้นฉบับเกี่ยวกับ: 
**บทความ Saffron ใน 1920 Encyclopedia Americana**

* วิกิมีเดียคอมมอนส์มีสื่อเกี่ยวกับ หญ้าฝรั่น
* ข้อมูลที่เกี่ยวข้องกับ *Crocus sativus* ที่วิกิสปีชีส์
* "Saffron". *Darling Biomedical Library*. UCLA.
* Duke, J. "Crocus sativus". *Germplasm Resources Information Network*. United States Department of Agriculture. คลังข้อมูลเก่าเก็บจากแหล่งเดิมเมื่อ 10 พฤศจิกายน 2004. สืบค้นเมื่อ 27 มกราคม 2011.

  


| * ด
* ค
* ก
สมุนไพรและเครื่องเทศ |
| --- |
| 

| สมุนไพร |
| --- |
| 
* แอนเจลิกา
* กะเพรา
* โหระพา
* ใบกระวาน
* แกง (กระวานอินเดีย)
* โบลโด
* Borage
* เชอร์วิล
* กุยช่าย
* กุยช่ายฝรั่ง
* ซิเซอลี
* ผักชี
* Coriander, Bolivian
* ผักแพว
* ผักชีฝรั่ง
* เทียนแดง
* หอมแขก (ใบกะหรี่)
* ผักชีลาว
* เอปาโซเต
* กัญชง
* โอฆาซานตา
* คาวทอง
* หุสบ
* Jimbu
* ผักเลือนขน
* ลาเวนเดอร์
* สะระแหน่
* ตะไคร้
* Lemon myrtle
* Lemon verbena
* ผักแขยง
* โกฐเชียง
* มาร์เจอรัม
* มินต์
* มักเวิร์ต
* มิตสึบะ
* ออริกาโน
* พาร์สลีย์
* งาขี้ม่อน
* โรสแมรี
* อีหรุด
* เซจ
* เซเวอรี
* ซันโช (ใบ)
* ชิโซะ
* ซอเริล
* Tarragon
* ไทม์
* วุดรัฟ
* ตังกุย

 |

 |
| 

| เครื่องเทศ |
| --- |
| 
* อาโอโนริ
* เทียนเยาวพาณี
* ออลสไปซ์
* อัมจูร
* เทียนสัตตบุษย์
* โป๊ยกั้ก
* มหาหิงคุ์
* การบูร
* เทียนตากบ
* กระวาน/กระวานเทศ
* กระวานไทย
* อบเชยจีน
* ขึ้นฉ่าย
* มะม่วงหัวแมงวัน
* เฉินผี
* อบเชย
* กานพลู
* ผักชี
* พริกหาง
* ยี่หร่า
	+ เทียนดำ
	+ Bunium persicum
* ผักชีลาว
* ยี่หร่าฝรั่ง
* ลูกซัด
* กระชาย
* ข่า
* ข่าตาแดง
* กระเทียม
* ขิง
* เปราะหอม
* โกลแพร์
* Grains of Paradise
* Grains of Selim
* ฮอร์สแรดิช
* Juniper berry
* โกกัม
* Korarima
* มะนาวแห้ง
* ชะเอมเทศ
* ตะไคร้ต้น
* จันทน์เทศ
* ขมิ้นขาวป่า
* แมสติก
* Mahlab
* มัสตาร์ด
	+ มัสตาร์ดดำ
	+ มัสตาร์ดน้ำตาล
	+ มัสตาร์ดขาว
* เทียนดำ
* Njangsa
* Pepper, alligator
* Pepper, Brazilian
* พริก
	+ พริกเคเยน
	+ Paprika
	+ ตาบัสโก
	+ ฆาลาเปญโญ
	+ ชิโปตเล
* ดีปลี
* Pepper, Peruvian
* Pepper, East Asian
	+ พริกเสฉวน
	+ ซันโช (ผล)
* Pepper, Tasmanian
* พริกไทย
* ทับทิม
* เมล็ดฝิ่น
* ผักชีไร่
* กุหลาบมอญ
* หญ้าฝรั่น
* เกลือ
* ซาร์ซาปาริยา
* Sassafras
* งา
* Shiso (seeds, berries)
* Sumac
* มะขาม
* ถั่วตองกา
* ขมิ้น
* Uzazi
* วานิลลา
* Voatsiperifery
* วาซาบิ
* ยูซุ
* ขมิ้นอ้อย
* Zereshk
* Zest

 |

 |

|  |  |
| --- | --- |
| การควบคุมรายการหลักฐาน: หอสมุดแห่งชาติ แก้ไขสิ่งนี้ที่วิกิสนเทศ | 
* ฝรั่งเศส (ข้อมูล)
* อิสราเอล
* สหรัฐ
* ลัตเวีย
* ญี่ปุ่น
* เช็กเกีย

 |