พระรามประทับบนไหล่หนุมาน เข้าต่อรบกับพญายักษ์ราวณะ (ทศกัณฐ์), ภาพวาดบนกระดาษ, ศิลปะอินเดีย, ประมาณคริสต์ทศวรรษที่ 1820 (สมบัติของบริติชมิวเซียม)
**รามายณะ** (สันสกฤต: रामायण) เป็นวรรณคดีประเภทมหากาพย์ของอินเดีย เชื่อว่าเป็นนิทานที่เล่าสืบต่อกันมายาวนานในหลากหลายพื้นที่ของชมพูทวีป แต่ผู้ได้รวบรวมแต่งให้เป็นระเบียบครั้งแรกคือฤๅษีวาลมีกิ เมื่อกว่า 2,400 ปีมาแล้ว โดยประพันธ์ไว้เป็นบทร้อยกรองประเภทฉันท์ภาษาสันสกฤต เรียกว่า โศลก จำนวน 24,000 โศลกด้วยกัน โดยแบ่งเป็น 7 ภาค (กาณฑ์ หรือ กัณฑ์) ดังนี้

1. พาลกัณฑ์
2. อโยธยากัณฑ์
3. อรัณยกัณฑ์
4. กีษกินธกัณฑ์
5. สุนทรกัณฑ์
6. ยุทธกัณฑ์
7. อุตตรกัณฑ์

รามายณะเป็นวรรณคดีที่มีการดัดแปลง เล่าใหม่ และแพร่หลายไปในหลายภูมิภาคของเอเชีย โดยมีเนื้อหาแตกต่างกันไป และอาจเรียกชื่อแตกต่างกันไปด้วย
เป็นเรื่องราวเกี่ยวกับการทำศึกสงครามระหว่างฝ่ายพระรามกับฝ่ายทศกัณฐ์ (รากษส) โดยพระรามจะมาชิงตัวนางสีดา (มเหสีของพระราม) ซึ่งถูกทศกัณฐ์ลักพาตัวมา ทางฝ่ายพระรามมีน้องชาย ชื่อพระลักษมณ์และหนุมาน (ลิงเผือก) เป็นทหารเอกช่วยในการทำศึก รบกันอยู่นานท้ายที่สุดฝ่ายอสูรก็ปราชัย 

รามายณะเมื่อแพร่หลายในหมู่ชาวไทย คนไทยได้นำมาแต่งใหม่ก็เรียกว่า **รามเกียรติ์** ซึ่งมีหลายฉบับด้วยกัน ส่วนในหมู่ชาวลาวนั้น เรียกว่า พะลักพะลาม (พระลักษมณ์พระราม)

ภูมิหลัง
--------

*รามายณ* เป็นกวีนิพนธ์ที่ได้รับการยกย่องว่าเป็น "อาทิกาวฺย" หรือ  "กาวฺยอันดับแรก" เป็นมหากาพย์ที่สำคัญและได้รับความนิยมอย่างมากในกลุ่มชนที่นับถือศาสนาฮินดู *รามายณ* จัดเป็นวรรณคดีประเภท "อิติหาส" ซึ่งเชื่อกันว่าเป็นเรื่องราวหรือเหตุการณ์ที่เกิดขึ้นเป็นเวลานานมาแล้ว 

ผู้ประพันธ์ *รามายณ* มีเพียงผู้เดียวคือ "*ฤษีวาลฺมีกิ*" ก็ได้รับการยกย่องเป็น "อาทิกวี" หรือ "กวีคนแรก" ด้วยเช่นกัน จากในเนื้อเรื่องของ *รามายณ* แสดงให้เห็นว่า ฤษีวาลฺมีกิ เป็นบุคคลที่อยู่ในยุคสมัยกับ ราม ซึ่งเป็นบุคคลสำคัญของเรื่อง *ฤษีวาลฺมีกิ* ได้ประพันธ์ *รามายณ* เป็นบทกวีนิพนธ์ทั้งหมดโดยที่ไม่มีคำกล่าวที่ลักษณะเป็นร้อยแก้วเลย สถานที่เกิด *รามายณ* คือเมืองอโยธยาแห่งแคว้นโกศล

ตำนานการประพันธ์ *รามายณ* ของ ฤษีวาลฺมีกิ มีอยู่ว่า *เทวฤษีนารท* ได้เล่าเรื่องของ *ราม* ให้แก่ *ฤษีวาลฺมีกิ* ฟัง ซึ่งหลังจากที่ ฤษีวาลฺมีกิ ได้ยินเรื่องราวของ *ราม* ก็บังเกิดความประทับใจ เมื่อฟังจบ *ฤษีวาลฺมีกิ* ก็ได้ไปที่ริมฝั่งแม่น้ำตมสา (ตะ-มะ-สา) ซึ่งอยู่ไม่ไกลจากแม่น้ำคงคา พร้อมกับศิษย์ทั้งหลายเพื่อที่จะอาบน้ำ ในบริเวณใกล้ ๆ นั้นฤษีได้มองเห็นนกเกราญจะ (เกฺราญฺจ คือ นกกินปลาประเภทหนึ่ง) คู่หนึ่งกำลังอยู่ด้วยกันอย่างมีความสุข ขณะนั้นนายพรานนกคนหนึ่งได้มาที่นั้น แล้วใช้ธนูยิงลูกศรถูกนกตัวผู้ตกลงมาบนพื้นดิน ดิ้นรนด้วยความเจ็บปวด นกตัวเมียมองเห็นนกตัวผู้เป็นเช่นนั้น ก็ส่งเสียงร้องออกมาอย่างน่าสงสาร *ฤษีวาลฺมีกิ* ได้มองเห็นภาพที่เกิดขึ้นก็บังเกิดความเศร้าโสกขึ้นภายในใจ จึงได้กล่าวคำพูดออกมาว่า 

**मा निषाद प्रतिष्ठां त्वमगमः शाश्वतीः समाः I**

**यत्क्रौंचमिथुनादेकमवधी काममोहितम् II**

mā niṣāda pratiṣṭhāṁ tvamagamaḥ śāśvatīḥ samāḥ

yat krauñcamithunādekam avadhīḥ kāmamohitam

มา นิษาท ปฺรติษฺฐำ ตฺวมคมะ ศาศฺวตี สมาะ I

ยตฺ เกฺราญจมิถุนาเทกมวธีะ กามโมหิตมฺ II  รามายณม 1.2.15

*โอ นายพราน ! เพราะเจ้าได้สังหารนกเกราญจะตัวหนึ่งจากคู่ของมันขณะพวกมันกำลังเริงรักอยู่ เจ้าจงอย่าได้อยู่เป็นสุขตลอดกาลเทอญ*

หลังจากที่ได้กล่าวคำพูด *ฤษีวาลฺมีกิ* ก็แปลกใจ เพราะเป็นคำกล่าวมีลักษณะเป็นฉันทลักษณ์แบบใหม่ เมื่อกลับมาที่อาศรมก็ยังคงคิดถึงเหตุการณ์และคำพูดนั้น ต่อมา *พฺรหฺม* ได้มาหมา *ฤษีวาลมีกิ* ที่อาศรม *ฤษีวาลมีกิ* จึงได้กล่าวถึงเรื่องเหตุการณ์ที่เกิดกับนกคู่นั้นและคำพูดของตนเองที่กล่าวออกมาให้ *พฺรหฺม* ฟัง  *พฺรหฺม* จึงกล่าวกับ *ฤษีวาลมีกิ* ว่า คำพูดที่ *ฤษีวาลมีกิ* กล่าวออกมาด้วยความโศกเศร้านั้น เป็นคำพูดที่อยู่ในรูปของร้อยกรอง *"โศลก"* และ *พฺรหฺม* ได้ให้ *ฤษีวาลมีกิ* ประพันธ์เรื่องราวของ *ราม* ที่ได้รับฟังจาก *เทวฤษีนารท* ด้วยรูปแบบฉันทลักษณ์ดังกล่าว 

*รามายณ* ทั้งหมดมีจำนวน 7 กาณฑะ (*กาณฺฑ)* ตามการยอมรับของนักกวีชาวอินเดียในสมัยโบราณ เช่น *ภาส, กาลิทาส, ภวภูติ* และ *ทิงฺนาค* และนักวิจารณ์ที่ยิ่งใหญ่ชาวอินเดียคือ *อานนฺทวรฺธน* ทั้งหมดยอมรับ *พาล-กาณฺฑร* และ *อุตฺตร-กาณฺฑ* เป็นส่วนดั้งเดิมของ *รามายณ* ที่ *ฤษีวาลมีกิ* ได้ประพันธ์ แต่อย่างไรก็ตามการยึดถือนี้ขัดแย้งกับการศึกษาเกี่ยวกับภูมิหลังของ *รามายณ* ของนักวิชาการทั้งหลายในยุคหลัง ซึ่งศาสตราจารย์ เอช. ชโคบี (Prof. H. Jacobi) ได้ให้ความเห็นว่า *รามายณ* จำนวนทั้งหมด 7 กาณฑะที่สืบทอดมาจนถึงปัจจุบันนั้นมีส่วนหนึ่งได้รับการประพันธ์เพิ่มเติมขึ้นในภายหลัง *รามายณ* ฉบับดั้งเดิมนั้นมีเพียงแค่ 5 กาณฑะเท่านั้น (กาณฑะที่ 2 ถึงกาณฑะที่ 6) โดยเริ่มจาก *อโยธฺยา-กาณฺฑ* และจบลงด้วย *ยุทธ-กาณฺฑ* สำหรับกาณฑะที่เพิ่มเข้ามาภายหลังคือ กาณฑะที่ 1 *พาล-กาณฺฑ* และกาณฑะที่ 7 *อุตฺตร-กาณฺฑ* ซึ่งมีเหตุผลสนับสนุนดังนี้ 

1.     ใน *พาล-กาณฺฑ* และ *อุตฺตร-กาณฺฑ* กล่าวว่า *ราม* เป็นอวตารปางหนึ่งของ *วิษณุ (นารายณ)*  แต่ในอีก 5 กาณฑะ (กาณฑะที่ 2–6) นั้น ถือกันเพียงว่า *ราม* คือ วีรบุรุษ เท่านั้น

2.     ใน *พาล-กาณฺฑ* และ *อุตฺตร-กาณฺฑ* มีเรื่องอยู่หลายเรื่องที่ไม่ตรงกับโครงเรื่องสำคัญของ *รามายณ* ส่วนกาณฑะที่ 2-6 นั้น มีเรื่องเกี่ยวข้องสัมพันธ์กันเป็นเรื่องเดียวกัน

3.     ในสรรคะที่ 1 ของ*พาล-กาณฺฑ* ว่า *ฤษีนารท* ได้เล่าเรื่องย่อของรามให้ *ฤษีวาลฺมีกิ* ฟัง ไม่ได้อ้างถึงเหตุการณ์ที่ได้กล่าวไว้ใน *พาล-กาณฺฑ* และ *อุตฺตร-กาณฺฑ* เลย

4.     โดยปกติแล้วกวีอินเดียจะนิพนธ์งานให้จบด้วยเรื่องราวที่มีความสุข เรื่องราชาภิเษกของ *ราม* ได้กล่าวบรรยายไว้ตอนสุดของ *ยุทธ-กาณฺฑ* (กาณฑะที่ 6) ซึ่งเป็นตอนที่แสดงถึงความสุขและแสดงการจบตามสภาพที่เป็นอยู่ของงานนิพนธ์ทั่วไปของอินเดีย ส่วนกาณฑะที่ 7 (*อุตฺตร-กาณฺฑ*) จบลงด้วยเรื่องที่นับว่า ไม่มีความสุขและไม่เป็นมงคล ดังนั้น *ฤษีวาลฺมีกิ* จะต้องประพันธ์เรื่องจบเพียงแค่ราชาภิเษกรามเท่านั้น

5.     ใน *พาล-กาณฺฑ* และ *อุตฺตร-กาณฺฑ* มีบางเรื่องที่ขัดแย้งกับบางเรื่องในกาณฑะอื่นๆ เช่น ใน *พาล-กาณฺฑ* กล่าวว่า *ลกฺษฺมณฺ* วิวาห์กับ *อูรฺมิลา*  แต่ใน *อารณฺย-กาณฺฑ* ว่า *ราม* ได้สั่งให้ *ศูรฺปณขา* ไปหา *ลกฺษฺมณฺ* โดยได้กล่าวว่า *ลกฺษฺมณฺ* ยังไม่ได้สมรส

ตัวละครหลัก
-----------

พระรามประทับนั่งเคียงคู่กับนางสีดา มีพระลักษมณ์คอยอยู่งานพัดถวาย และพญาวานรหนุมานแสดงอาการคารวะ
พระราม
ตัวละครเอกของมหากาพย์รามายณะ ผู้ถูกกล่าวถึงในฐานะอวตารชาติที่ 7 ของพระวิษณุ พระรามเป็นพระราชโอรสลำดับหัวปีและเป็นราชโอรสองค์โปรดของท้าวทศรถ กษัตริย์แห่งกรุงอโยธา และพระนางเกาศัลยา มีพระอุปนิสัยที่ยึดมั่นในคุณธรรมอย่างยิ่ง พระองค์ต้องออกเดินดงก่อนขึ้นครองราชสมบัติเป็นเวลา 14 ปี เพื่อรักษาสัจจวาจาของพระราชบิดาซึ่งได้ประทานพรแก่นางไกยเกยี ผู้เป็นมเหสีองค์กลาง ว่าจะประทานพรตามที่นางปรารถนา

นางสีดา
มเหสีผู้เป็นที่รักยิ่งของพระรามและราชธิดาของท้าวชนกแห่งกรุงมิถิลา นางเป็นอวตารของพระลักษมี มเหสีแห่งพระวิษณุ 

หนุมาน
ราชาวานรผู้มีบทบาทสำคัญในฐานะทหารเอกของพระราม และเป็นผู้ที่จงรักภักดีต่อพระรามมากที่สุด กำเนิดของหนุมานนั้นมีกล่าวถึงต่างๆ กันออกไป โดยมาถือว่าหนุมานเป็นโอรสของพระพาย แต่ในรามายณะของวาลมิกีกล่าวว่าเป็นโอรสของราชาวานรชื่อท้าวเกศรีกับนางอัญชนา ถือกำเนิดขึ้นจากการที่ท้าวเกศรีบำเพ็จตบะขอบุตรจากพระศิวะ บางแห่งจึงนับถือว่าหนุมานเป็นอวตารของพระศิวะด้วย

พระลักษมณ์ (ลักษมัณ)
คือบัลลังก์นาค (พญาอนันตนาคราช) ของพระวิษณุ (พระนารายณ์) อวตารลงมาเป็นพระอนุชาของพระราม พระลักษมณ์เป็นโอรสของท้าวทศรถกับพระนางสุมิตรา ได้ช่วยพระรามทำศึกกับเหล่ายักษ์ เพื่อช่วยนางสีดา

ราวณะ (ทศกัณฐ์)
พญารากษสเชื่อสายพรหมพงศ์เจ้ากรุงลังกา โอรสของพระวิศรวฤๅษีและนางแทตย์ชื่อไกกะษี มีนิสัยชอบก่อกวนการบำเพ็ญตบะของเหล่าฤๅษีและระรานเหล่าเทพและกษัตริย์ต่างๆ ให้ได้รับความเดือดร้อน การที่พระวิษณุต้องอวตารมาเป็นมนุษย์นั้น ก็เนื่องจากว่าราวณะได้รับพรจากพระพรหมหลังจากบำเพ็ญตบะนานนับหมื่นปีว่าจะไม่ถูกสังหารโดยทวยเทพ หมู่มาร และวิญญาณร้ายทั้งปวง ยกเว้นมนุษย์เท่านั้น 

ท้าวทศรถ
พ่อของพระราม พระลักษมณ์ พระพรต กับ พระสัตรุต กษัตริย์แห่งกรุงอโยธยา

พระภรต
โอรสของท้าวทศรถกับนางไกยเกยี (มเหสีองค์กลาง) ในรามายณะกล่าวว่าเป็นอวตารอีกภาคหนึ่งของพระวิษณุที่แบ่งภาคลงมาเกิดพร้อมกับพระราม ในระหว่างที่พระรามออกเดินดงนั้น พระภรตไม่ยอมขึ้นครองราชสมบัติแทนพระราม โดยยอมรับเป็นแต่เพียงผู้สำเร็จราชการกรุงอโยธยา เพื่อรอการกลับมาของพระรามอีกครั้งหนึ่งเท่านั้น 

พระศัตรุฆน์
โอรสองค์ที่ 4 ของท้าวทศรถ เกิดแต่นางสุมิตรา (มเหสีองค์ที่ 3 ของท้าวทศรถ) และเป็นฝาแฝดกับพระลักษมณ์ ในรามายณะกล่าวว่าเป็นอวตารอีกภาคหนึ่งของพระวิษณุเช่นเดียวกับพระรามและพระภรต

เรื่องราวโดยย่อ
---------------

### พาลกัณฑ์

กำเนิดโอรสทั้งสี่แห่งท้าวทศรถ
ท้าวทศรถทรงเป็นกษัตริย์แห่งกรุงอโยธยา เมืองหลวงแห่งอาณาจักรโกศล พระองค์มีพระมเหสี 3 องค์ คือ นางเกาศัลยา นางไกยเกยี และนางสุมิตรา แต่หามีราชโอรสเพื่อจะสืบราชสมบัติไม่ พระองค์จึงได้จัดให้มีพิธีบูชาไฟเพื่อขอบุตรขึ้น พระองค์ได้ราชโอรส 4 องค์เรียงตามลำดับคือ พระราม (เกิดจากนางเกาศัลยา) พระภรต (เกิดจากนางไกยเกยี) พระลักษมณ์และพระศัตรุฆน์ (โอรสแฝดซึ่งเกิดจากนางสุมิตรา)  โอรสทั้งสี่นี้คือร่างแบ่งภาคของพระวิษณุ ซึ่งถูกเลือกให้เกิดมาเป็นมนุษย์เพื่อปราบพญารากษสราวณะ ผู้ซึ่งเบียดเบียนทวยเทพทั้งหลายและได้รับพรว่าจะถึงแก่ความตายได้ก็ด้วยน้ำมือของมนุษย์เท่านั้น กุมารทั้งสี่ได้รับการเลี้ยงดูอย่างสมฐานะของโอรสกษัตริย์ และได้รับการสั่งสอนศิลปวิทยาการในแขนงต่างๆ ตามสมควรแก่วรรณะของตน เมื่อพระรามมีชันษาได้ 16 ปี พระฤๅษีวิศวามิตรได้มายังราชสำนักแห่งท้าวทศรถเพื่อขอให้พระรามผู้เป็นราชโอรสช่วยปราบอสูรที่คอยรบกวนการทำพิธีกรรมของเหล่าฤๅษีอยู่ตลอดเวลา ในการนี้พระลักษมณ์ได้ร่วมติดตามไปกับพระรามด้วย พระรามและพระลักษมณ์ได้รับคำสั่งสอนและอาวุธวิเศษจากพระฤๅษีวิศวามิตร และสามารถปราบอสูรร้ายเหล่านั้นลงได้

ฝ่ายท้าวชนก กษัตริย์แห่งกรุงมิถิลา วันหนึ่งพระองค์ได้ประกอบพิธีแรกนาขวัญ และทรงไถนาได้กุมารีนางหนึ่งซึ่งถือกำเนิดอยู่ในผืนดินที่พระองค์ประกอบพิธีอยู่ พระองค์ได้รับเลี้ยงกุมารีนั้นด้วยความดีพระทัยอย่างยิ่ง และทรงขนานนามเด็กหญิงนั้นว่า "สีดา" อันมีความหมายว่ารอยไถในภาษาสันสกฤต (สันสกฤต: सीता; สีตา)  นางสีดาเติบโตขึ้นเป็นหญิงงามและมีเสน่ห์อย่างไม่มีใครเทียบเทียมได้ และเมื่อนางมีอายุพอสมควรที่จะมีคู่ได้ ท้าวชนกจึงได้จัดพิธีสยุมพร เพื่อหาคู่ครองที่สมควรให้แก่ราชธิดาของพระองค์ ในพิธีครั้งนี้พระองค์ได้จัดให้มีการแข่งขันยกมหาธนูกปิล อันเป็นเทพอาวุธที่พระศิวะประทานให้แก่บรรพบุรุษของท้าวชนก โดยตั้งเงื่อนไขไว่ว่า ใครก็ตามที่สามารถยกธนูนี้ขึ้นได้ก็จะได้นางสีดาไปครอง พระวิศวามิตรได้แนะให้พระรามและพระลักษมณ์เข้าร่วมในงานสยุมพรดังกล่าว พระรามสามารถยกมหาธนูกปิลได้เพียงผู้เดียวและยังโก่งธนูดังกล่าวจนหักลง พิธีอภิเษกของพระรามกับนางสีดาจึงเกิดขึ้นพร้อมด้วยการอภิเษกของราชโอรสอีกสามองค์ของท้าวทศรถกับราชธิดาและและราชนัดดาองค์อื่น ๆ ของท้าวชนกที่นครมิถิลาและมีการเฉลิมฉลองอย่างมโหฬาร เมื่อสิ้นสุดงานแล้วบรรดาคู่บ่าวสาวจึงได้เดินทางกลับสู่กรุงอโยธยา

### อโยธยากัณฑ์

พระภรตทูลขอฉลองพระบาทของพระรามเป็นของแทนพระองค์ก่อนที่พระรามจะออกเดินดง 14 ปี, ผลงานของภวานราวะ ศรีนิวาสราวะ ปันตะประตินิธี, ค.ศ. 1916
หลังจากการอภิเษกสมรสของพระรามกับนางสีดาผ่านไปได้ 12 ปี ท้าวทศรถว่าตระหนักพระองค์ชราลงไปมากจึงดำริที่จะยกราชสมบัติให้พระรามเป็นผู้สืบทอดต่อไป บรรดาข้าราชบริพารต่างล้วนสนับสนุนพระดำริของท้าวทศรถเช่นกัน ทว่าก่อนจะมีพีธีราชาภิเษกนั้น นางไกยเกยีซึ่งถูกยุยงจากนางทาสีหลังค่อมชื่อนางมันถรา ได้ทวงคำสัญญาจากท้าวทศรถที่เคยให้ไว้ในกาลก่อนว่าจะดลบันดาลให้ตามที่นางปรารถนา โดยพรที่นางขอคือให้เนรเทศพระรามออกจากเมืองไป 14 ปี และให้พระภรตซึ่งเป็นโอรสที่เกิดจากนางได้ครองราชสมบัติแทนในช่วงเวลาดังกล่าวนั้น พระราชาจำต้องอนุมัติตามที่นางขอเพื่อรักษาสัจจวาจาที่พระองค์ให้ไว้ด้วยพระทัยที่แหลกสลาย พระรามยอมรับต่อราชโองการนั้นโดยความอ่อนน้อมและความสุขุมเยือกเย็น ซึ่งเป็นลักษณะเด่นของพระองค์ที่จะปรากฏต่อไปตลอดเรื่อง  พระลักษมณ์และนางสีดาได้ของติดตามพระรามไปด้วย เมื่อพระรามได้กล่าวห้ามนางสีดา นางได้เอ่ยว่า "ผืนป่าที่พระองค์สถิตอยู่คือเมืองอโยธยาสำหรับหม่อมฉัน และเมืองอโยธยาที่ไร้พระองค์นั้นคือนรกอันแท้จริงของหม่อมฉัน"

หลังจากพระรามเสด็จออกจากรุงอโยธยา ท้าวทศรถได้สวรรคตด้วยความตรอมพระทัย ขณะเดียวกัน พระภรตผู้เสด็จไปเยี่ยมพระมาตุลาที่ต่างเมืองก็ได้ทราบเรื่องราวที่เกิดขึ้นในอโยธยา พระองค์จึงปฏิเสธที่จะขึ้นครองเมืองตามที่พระมารดาของตนได้ขอไว้และเสด็จไปติดตามพระรามในป่า โดยร้องขอให้พระรามกลับคืนเมืองและขึ้นครองราชย์ตามพระประสงค์อันแท้จริงของพระราชบิดา แต่พระรามต้องการรักษาสัจจวาจาของพระราชบิดาไว้จึงตอบปฏิเสธไป พระภรตจึงทูลขอฉลองพระบาทของพระรามและเชิญไปประดิษฐานยังพระราชบัลลังก์เพื่อเป็นสัญลักษณ์แทนพระองค์ ส่วนพระภรตคงอยู่รักษาเมืองอโยธยาต่อไปในฐานะผู้สำเร็จราชการแทนพระองค์เท่านั้น

### อรัณยกัณฑ์

ราวณะประหารพญาแร้งชฏายุที่เข้ามาช่วยเหลือนางสีดา, ผลงานของราชา รวิ วรรมา, ปลายคริสต์ศตวรรษที่ 19
พระราม นางสีดา และพระลักษมณ์เดินทางลงใต้เลียบไปตามริมฝั่งแม่น้ำโคทาวารี และตั้งอาศรมพำนักและใช้ชีวิตอยู่ในบริเวณนั้น ที่ป่าปัญจวดีนั้นทั้งสามได้พบกับนางรากษสีชื่อ "ศูรปนขา" น้องสาวของพญารากษสีราวณะ นางพยายามยั่วยวนสองพี่น้องให้มาเป็นสวามีและคิดจะฆ่านางสีดาให้ได้ พระลักษมณ์จึงหยุดนางด้วยการจับนางมาเชือดหูตัดจมูกเสีย เมื่อพญาขร พี่ชายของนางศูรปนขา ได้รู้เรื่องดังกล่าว จึงนำกองทหารมาจัดการกลุ่มของพระราม ทว่าพระรามกลับสามารถจัดการพญาขรกับกองทหารทั้งหมดลงได้ 

เรื่องความอับอายของนางศูรปนขาและความตายของพญาขรได้รู้เข้าไปถึงหูของพญาราวณะ พญายักษ์จึงหาวิธีทำลายพระรามโดยอาศัยความช่วยเหลือจากมารีศ มารีศได้แปลงร่างเป็นกวางทองมาล่อลวงนางสีดาให้หลงใหล นางสีดาเมื่อได้เห็นกวางทองแล้วจึงร้องขอให้พระรามช่วยจับกวางนั้นมาเลี้ยง แม้จะระแวงอยู่ว่ากวางนั้นเป็นยักษ์แปลงมาก็ตาม แต่พระรามขัดนางสีดาไม่ได้ จำต้องออกไปตามกวางตามความประสงค์นั้น โดยฝากให้พระลักษมณ์ช่วยคุ้มกันนางสีดาแทนตน เวลาผ่านไปนางสีดาได้ยินเสียงเหมือนกับว่าพระรามเรียกพระลักษมณ์ให้ตามไปช่วย นางจึงบอกให้พระลักษมณ์ไปช่วยพระรามด้วย พระลักษมณ์ได้ทูลเตือนพระพี่นางของตนว่าพระรามนั้นแข็งแกร่งไม่มีใครทำร้ายได้ และตนจะต้องเชื่อฟังคำสั่งของพระราม นางสีดาจึงคร่ำครวญด้วยความอึดอัดใจว่า คนที่ต้องการความช่วยเหลือในตอนนี้ไม่ใช่นาง แต่เป็นพระรามต่างหาก พระลักษมณ์เมื่อเห็นว่าจะขัดนางไม่ได้จึงจำต้องออกไปตามหาพระราม แต่ว่าพระลักษมณ์เองก็ได้ตั้งเงื่อนไขไว้ว่านางสีดาจะต้องไม่ออกจากเขตอาศรม และออกไปต้อนรับคนแปลกหน้าเป็นอันขาด เมื่อบริเวณอาศรมพระรามเปิดโล่งเช่นนี้ ราวณะจึงได้แปลงกายเป็นฤๅษี กระทำภิกขาจารขออาหารจากนางสีดา ครั้นสบโอกาสในขณะที่นางสีดาไม่ระวังตัว ราวณะจึงลักพาตัวนางสีดาไปจากอาศรมได้

พญาแร้งตนหนึ่งชื่อชฏายุได้พยายามช่วยนางสีดาจากเงื้อมมือของราวณะ แต่พลาดท่าเสียทีถูกราวณะทำร้ายจนบาดเจ็บสาหัสและไม่อาจช่วยเหลือนางสีดาได้ ราวณะได้พาตัวนางสีดามาไว้ยังกรุงลังกาและให้บรรดานางรากษสีคอยดูแลคุ้มกันนางอย่างเข้มงวด ราวณะะได้พยายามเกี้ยวนางสีดาเป็นชายา แต่นางสีดาไม่ยอมรับ และยังภักดีมั่นต่อพระรามเท่านั้น  พระรามและพระลักษมณ์หลังจัดการมารีศแล้วก็ได้ทราบเรื่องนางสีดาถูกลักพาตัวจากนกชฏายุก่อนจะสิ้นใจ ทั้งสองจึงเดินทางออกตามหานางสีดาทันที  ระหว่างการเดินทาง ทั้งสององค์ได้ยักษ์ชื่อ "กพันธะ" และนางดาบสีนีชื่อ "ศพรี" ชี้ทางให้เดินทางไปพบพญาวานรสุครีพและหนุมาน 

### กีษกินธากัณฑ์

พญาพาลีรบกับสุครีพ ภาพจำหลักหิน ศิลปะบาปวนสมัยคริสต์ศตวรรษที่ 11 (ราวพุทธศตวรรษที่ 16) ได้จากเมืองพระตะบอง ประเทศกัมพูชา (สมบัติของพิพิธภัณฑ์กีเมต์, ปารีส, ฝรั่งเศส)
เรื่องราวของกีษกินธากัณฑ์เกิดขึ้นในนครกีษกินธา เมืองแห่งวานร พระรามและพระลักษณ์ได้พบกับหนุมาน ขุนทหารวานรผู้ยิ่งใหญ่ที่สุดและเป็นผู้ติดตามของสุครีพ อุปราชแห่งนครกิษกินธาผู้ถูกพี่ชาย (พญาพาลี กษัตริย์แห่งกิษกินธา) ขับออกจากเมืองของตน พระรามได้ผูกมิตรกับพญาสุครีพและให้ความช่วยเหลือสุครีพในการสังหารพญาพาลีเพื่อเป็นการแลกเปลี่ยนในการให้ความช่วยเหลือพระรามในการตามหานางสีดา

เมื่อพาลีสิ้นชีวิตและนครกิษกินธาตกอยู่ในความปกครองของสุครีพแล้ว สุครีพกลับลืมคำสัญญาดังกล่าวและมัวเพลิดเพลินอยู่กับการเสวยสุขในนคร พระลักษมณ์โกรธสุครีพมากจึงจะตรงไปทำลายนครวานรเสีย นางตาราผู้เป็นชายาของสุครีพได้เกลี้ยกล่อมให้สุครีพทำตามคำสัญญาที่ไว้แก่พระราม เพื่อบรรเทาความโกรธของพระลักษมณ์และรักษาเกียรติยศของตัวสุครีพเอง สุครีพจึงได้ส่งกองทหารวานรออกไปสืบหาข่าวของนางสีดาในทั้งสี่ทิศ ผลปรากฏว่ามีเพียงกองทหารที่ส่งไปหาข่าวทางทิศใต้ (ภายใต้การนำขององคตและหนุมาน) ที่ประสบความสำเร็จ โดยกองทหารชุดดังกล่าวได้ข่าวจากพญาแร้งสัมปาติว่านางสีดาถูกนำตัวไปยังกรุงลังกา

### สุนทรกัณฑ์

พญาราวณะพยายามเกี้ยวนางสีดาในป่าอโศก ส่วนหนุมานคอยซุ่มดูอยู่บนต้นไม้
เนื้อหาของสุนทรกัณฑ์นับได้ว่าเป็นหัวใจหลักของมหากาพย์รามายณะฉบับวาลมิกี และประกอบด้วยรายละเอียดการผจญภัยของหนุมานอันน่าตื่นเต้น เรื่องราวจับความตั้งแต่เมื่อกองทหารวานรทราบข้อมูลเกี่ยวกับนางสีดา หนุมานจึงได้แปลงร่างของตนให้สูงใหญ่และกระโจนข้ามมหาสมุทรไปยังเกาะลังกา ณ ที่นี้ หนุมานได้พบนครของเหล่ารากษส และได้สืบข่าวของพญายักษ์ราวณะจนกระทั่งทราบว่าราวณะได้พาตัวนางสีดาไปไว้ยังป่าอโศกและพยายามเกี้ยวพาราสีนางสีดาให้เป็นชายาของตน หนุมานจึงลอบเข้าไปถวายแหวนของพระรามแก่นางสีดา เพื่อเป็นเครื่องยืนยันว่าพระรามยังปลอดภัยดี และยังได้เสนอที่จะพานางสีดากลับไปพบพระรามด้วย แต่นางได้ปฏิเสธข้อเสนอนี้ เพราะไม่ประสงค์จะให้บุรุษอื่นนอกจากสวามีของตนสัมผัสตัวของนางอีก นางสีดาได้ฝากข้อความไปยังพระรามด้วยว่าขอให้พระองค์มาช่วยนางและล้างอายที่นางต้องถูกราวณะลักพามาด้วย

หลังเสร็จการเข้าเฝ้านางสีดา หนุมานก็ได้ก่อความวุ่นวายขึ้นในกรุงลังกาด้วยการทำลายต้นไม้และอาคารต่างๆ พร้อมทั้งสังหารทหารของราวณะจำนวนมาก เมื่อราวณะส่งอินทรชิตมาจับตัวหนุมาน หนุมานก็แกล้งยอมให้ถูกจับโดยง่ายและถูกคุมตัวให้ไปพบกับพญายักษ์ราวณะ หนุมานได้เอ่ยปากให้ราวณะปล่อยตัวนางสีดาเสีย ราวณะจึงสั่งให้ทหารจุดไฟเผาหางของหนุมานเป็นการลงโทษ ทันทีที่ไฟติดหาง หนุมานก็ได้สะบัดตัวหลุดออกจากพันธนาการแล้วเผากรุงลังกาจนพินาศย่อยยับ จากนั้นจึงได้กลับไปยังฝั่งแผ่นดินใหญ่สมทบกับกองทัพวานร เพื่อกลับไปแจ้งข่าวดีที่นครกิษกินธาต่อไป

### ยุทธกัณฑ์

ศึกลังกา ตอนหนุมานประหารยักษ์ตรีศิระ (ตรีเศียร), ผลงานของไซฮิบดิน, ได้จากเมืองอุทัยปุระ, ราว (ค.ศ. 1649-53)
ยุทธกัณฑ์เป็นกัณฑ์ที่ว่าด้วยสงครามระหว่างพระรามกับท้าวราวณะ หลังจากพระรามได้ทราบข่าวของนางสีดาจากหนุมานแล้ว พระองค์พร้อมด้วยพระลักษมณ์และกองทัพวานรก็ได้เดินทางมุ่งตรงไปยังชายฝั่งทะเลทางทิศใต้ ณที่นั้นทั้งหมดได้พบกับวิภีษณะ น้องชายของราวณะผู้คัดค้านการลักพาตัวนางสีดาจนถูกขับไล่ออกจากกรุงลังกา ซึ่งได้ขอเข้าร่วมทัพกับพระราม กองทัพพระรามได้ยกไปยังกรุงลังกาโดยใช้สะพานหินซึ่งมีขุนพลวานร "นละ" กับ "นีละ" เป็นแม่กองในการสร้าง สงครามดำเนินไปเป็นระยะเวลานานและจบลงด้วยการที่พระรามสามารถประหารพญายักษ์ราวณะได้ พระรามจึงแต่งตั้งให้วิภีษณะเป็นกษัตริย์ครองกรุงลังกาแทนสืบไป

เมื่อได้พบกับนางสีดา พระรามได้ขอร้องให้นางสีดาเข้าพิธีลุยไฟเพื่อพิสูจน์ความบริสุทธิ์ของนาง เพราะนางได้ตกอยู่ในเงื้อมมือของยักษ์มาเป็นเวลานานหลายปี ทันทีทีนางได้ย่างเท้าเข้าสู่กองไฟในพิธีลุยไฟนั้น พระอัคนีผู้เป็นเทพแห่งไฟได้ทูนนางขึ้นไปยังบัลลังก์โดยหาได้ทำอันตรายแก่นางแต่อย่างใดไม่ แสดงถึงการยืนยันในความบริสุทธิ์ในตัวนางสีดาอย่างชัดแจ้ง เรื่องราวในตอนพิธีลุยไฟนี้กล่าวความต่างกันในรามายณะฉบับของวาลมิกีและฉบับของตุลสิทาส เนื้อความที่กล่าวถึงข้างต้นนั้นเป็นเรื่องจากฉบับของวาลมิกี ส่วนในรามายณะฉบับรามจริตมนัสของตุลสิทาสกล่าวว่า นางสีดาอยู่ภายใต้การคุ้มครองของพระอัคนี จึงเป็นการจำเป็นที่จะเชิญนางออกจากความคุ้มครองของพระอัคนีก่อนกลับมาอยู่ร่วมกับพระรามอีกครั้ง เมื่อวาระแห่งการเดินดง 14 ปี สิ้นสุดลง พระรามพร้อมด้วยนางสีดาและพระลักษมณ์ก็ได้กลับคืนสู่กรุงอโยธยา พระภรตได้ถวายราชสมบัติคืนและจัดพิธีราชาภิเษกพระรามขึ้นเป็นกษัตริย์ปกครองอาณาจักรโกศล

### อุตตรกัณฑ์

นางสีดาประทับในบริเวณอาศรมของพระวาลมิกีฤๅษี, วาดขึ้นราว ค.ศ. 1800 - 1825
อุตตรกัณฑ์กล่าวถึงเรื่องราวในช่วงบั้นปลายชีวิตของพระราม นางสีดา และเหล่าอนุชาของพระราม ซึ่งเรื่องราวในกัณฑ์นี้ถูกมองว่าเป็นส่วนที่เพิ่มเติมเข้ามาต่อจากรามายณะฉบับดั้งเดิมที่วาลมิกีรจนาไว้ และมีเนื้อหาที่ไม่ปะติดปะต่อกัน เนื้อความในกัณฑ์นี้ประกอบด้วยเรื่องอสุรพงศ์ ราวณะเยี่ยมพิภพ การประพฤติพาลและการสงครามของราวณะ วานรพงศ์ เหตุบันดาลให้ราวณะลักนางสีดา การส่งกษัตริย์มาช่วยงานราชาภิเษกพระราม พระรามเนรเทศนางสีดา พระรามเล่านิยายโบราณสอนพระลักษมณ์ คุณของพระราม พระศัตรุฆน์ปราบลพณาสูร นางสีดาประสูติโอรส พระรามประกอบพิธีอัศวเมธและรับนางสีดาคืนเมือง ศึกพระภรต เนรเทศพระลักษมณ์ และพระรามพร้อมด้วยบริวารกลับสวรรค์[]

ส่วนที่ต่อเนื่องจากยุทธกัณฑ์เริ่มจับความตั้งแต่หลังจากการขึ้นครองราชย์ของพระราม พระองค์ได้ครองคู่กับนางสีดาอย่างมีความสุขเป็นเวลาหลายปี ทว่าแม้นางสีดาได้ได้ผ่านพิธีลุยไฟเพื่อพิสูจน์ความบริสุทธิ์ของตนแล้วก็ตาม แต่ชาวอโยธยาก็ยังคงมีข้อครหาต่อความบริสุทธิ์ของนางอยู่ตลอด พระรามจำต้องยอมตามความเห็นของมหาชนและเนรเทศนางสีดาออกไปจากเมือง แม้จะเชื่อมั่นในความบริสุทธิ์ของนางอยู่ก็ตาม นางสีดาจึงได้ไปอาศัยอยู่สำนักอาศรมของพระฤๅษีวาลมิกี จนกระทั่งนางได้ประสูติโอรสแฝดที่ติดพระครรภ์ 2 องค์ คือ เจ้าชายลวะและเจ้าชายกุศะ พระกุมารทั้งสองต่อมาได้เล่าเรียนศิลปวิทยาการจากพระฤๅษีวาลมิกีและได้เติบโตขึ้นโดยที่ยังไม่ทราบถึงสถานะที่แท้จริงของตนเอง 

พระฤๅษีวาลมิกีได้รจนามหากาพย์รามายณะและสวดให้สองกุมารสวดหนังสือเรื่องนี้ ต่อมาเมื่อพระรามได้กระทำพิธีอัศวเมธ พระวาลมิกีจึงได้เข้าร่วมพิธีโดยพาสองกุมารไปด้วย และให้กุมารทั้งสองสวดเรื่องรามายาณะท่ามกลางมหาสมาคมต่อเบื้องพระพักตร์ของพระราม เมื่อสองกุมารสวดไปถึงตอนพระรามเนรเทศนางสีดา พระรามได้กันแสงออกมา พระวาลมิกีจึงได้เชิญนางสีดาออกมาพบพระราม ณ ที่นั้น นางได้ประกาศถึงความบริสุทธิ์ของตนโดยอ้างเอาแม่พระธรณีเป็นพยาน โดยกล่าวว่าหากนางเป็นผู้บริสุทธิ์จริงของให้แผ่นดินรับเอานางไปอยู่ด้วย เมื่อจบคำประกาศแล้ว แผ่นดินก็ได้แหวกเป็นช่องให้นางลงไปเบื้องล่างและหายไปกับผืนดินที่ปิดสนิท หลังจากนั้นพระรามจึงได้รับเอาโอรสทั้งสองของพระองค์เข้ามาเลี้ยงดูในวังสืบมา จนกระทั่งเมื่อบรรดาเทพเจ้าบนสวรรค์ได้ส่งข่าวผ่านพระยมว่าภารกิจการอวตารของพระองค์สิ้นสุดแล้ว พระรามจึงจัดการแบ่งราชสมบัติให้พระโอรสทั้งสองปกครอง และทำพิธีกลับคืนสู่สวรรค์พร้อมเหล่าพระอนุชาและขุนพลวานร

ความแตกต่างจากรามเกียรติ์
-------------------------

ความแตกต่างระหว่างรามายณะและรามเกียรติ์ มีหลายประการ เช่น

1. ในรามายณะ หนุมานเป็นอวตารปางหนึ่งของพระอิศวร ชื่อรุทรอวตาร หนุมานในรามายณะไม่เจ้าชู้เหมือนหนุมานในรามเกียรติ์ซึ่งแสดงค่านิยมของชายไทยโบราณอย่างเห็นได้ชัด

2. ในรามายณะ ชาติก่อน ทศกัณฐ์กับกุมภกรรณเป็นนายทวารเฝ้าที่อยู่ของพระนารายณ์ชื่อชัยกับวิชัย ซึ่งพระนารายณ์ห้ามไม่ให้ใครเข้าในเวลาที่ทรงเกษมสำราญ ต่อมามีฤๅษีมาขอเข้าพบพระนารายณ์ นายทวารทั้งสองไม่ยอมให้เข้า ฤๅษีจึงสาปให้ชัยกับวิชัยต้องไปเกิดในโลกมนุษย์ได้รับความทรมาน พวกเขาจึงไปขอความเมตตาจากพระนารายณ์เพราะตนเพียงแต่ทำตามคำสั่งเท่านั้น พระนารายณ์บอกว่าแก้คำสาปฤๅษีไม่ได้แต่บรรเทาให้เบาบางลงได้ โดยให้ทั้งสองไปเกิดเป็นยักษ์เพียงสามชาติ และทั้งสามชาติพระนารายณ์จะลงไปสังหารทั้งสองเองเพื่อให้หมดกรรม 
ชาติแรกชัยกับวิชัยเกิดเป็นหิรัณยักษ์กับหิรัณยกศิปุ พระนารายณ์อวตารเป็นหมู(วราหะ) และนรสิงห์ไปปราบ
ชาติที่สองนายทวารทั้งสองเกิดเป็นทศกัณฐ์กับกุมภกรรณ พระนารายณ์อวตารเป็นพระรามไปปราบ
ชาติที่สามนายทวารทั้งสองเกิดเป็นพญากังสะ และศิศุปาล พระนารายณ์อวตารเป็นพระกฤษณะไปปราบ

3. กุมภกรรณในรามายณะมีลักษณะคล้ายกุมภกรรณในรามเกียรติ์ ตรงที่มีความซื่อสัตย์เที่ยงธรรม แต่ในรามายณะ กุมภกรรณได้เคยขอพรพระพรหมให้ตนเองมีสภาพคล้ายพระวิษณุ คือนอนหลับอยู่เป็นเวลานานจึงตื่นเพียงวันเดียว และหยั่งรู้ความเป็นไปของโลกในการนอนหลับนั้น ดังนั้นเมื่อทศกัณฑ์ปลุกกุมภกรรณให้ไปรบกับพระนารายณ์นั้น เขาย่อมรู้ว่าพระรามนั้นที่แท้คือพระวิษณุและเขาไม่มีทางรบชนะเด็ดขาด แต่ด้วยหน้าที่ของการเป็นทหาร กุมภกรรณยังคงตัดสินใจไปรบโดยทูลทศกัณฐ์ว่า ถ้าตนตายในการรบก็ขอให้ทศกัณฑ์ยอมแพ้เสีย เพราะถ้าตนรบชนะไม่ได้ก็ย่อมไม่มีใครในลงการบชนะพระรามได้

4. ในรามายณะไม่มีตัวละครหลายตัวที่รามเกียรติ์แต่งเพิ่มขึ้นมา เช่น ท้าวจักรวรรดิ ท้าวสหัสเดชะ มูลพลัม ไมยราพณ์ท้าวมหาชมพู และมีตัวละครหลายตัวที่ถูกรวมเป็นตัวเดียว เช่น สุกรสารในรามเกียรติ์ มาจากสายลับของกรุงลงกาสองคนชื่อสุก กับ สรณะ

5. ทศกัณฐ์ในรามเกียรติ์ เป็นพญายักษ์ แต่ในรามายณะ เป็นพญารากษส

* เกี่ยวข้าว

6.นางสีดาในรามายณะเป็นธิดาแท้ๆของท้าวชนก กษัตริย์แห่งกรุงมิถิลา แต่นางสีดาในรามเกียรติ์เป็นธิดาของทศกัณฐ์กับนางมณโฑ โดยตอนนางสีดาประสูตินั้น 

* ส 3 ครั้ง จนทศกัณฐ์ให้พิเภกทำนายดวงชะตา แล้วพบว่าเป็นกาลกิณีต่อชาวอสูรลงกา ทศกัณฐ์จึงสั่งให้พิเภกนำธิดาใส่พะอบแล้วลอยไปยังแม่น้ำ ต่อมาฤาษีชนกได้พบพะอบแล้วเปิดดู ปรากฏว่ามีเด็กผู้หญิงอยู่ในพะอบ แต่เนื่องจากตนครองเพศอยู่นั้น จึงฝากพะอบให้พระแม่ธรณีเลี้ยงดู จนกระทั่งผ่านไป 16 ปี ฤาษีชนกลาเพศดาบส จึงขุดพะอบแล้วพบพระธิดาที่มีรูปร่างงดงามกว่าเทวดานางฟ้า จึงตั้งชื่อว่า สีดา แปลว่า รอยไถ แล้วพากลับกรุงมิถิลา

7.ในการสังหารทศกัณฐ์ ในรายมณะพระรามจะเป็นผู้ยิงศรใส่สะดือซึ่งเป็นน้ำอมตะของราวณะ ทำให้ราวณะสิ้นชีพทันที แต่ในรามเกียรติ์ พระรามได้แผลงศรปักอกทศกัณฐ์ ทำให้งาช้างที่พระอิศวรซัดใส่อกหลุดออกจากอกทศกัณฐ์ สำนึกสุดท้ายของทศกัณฐ์ได้ขอขมาพระรามและสั่งเสียแก่พิเภกให้ปกครองกรุงลงกาแทนตน หลังจากนั้นหนุมานได้ขยี้กล่องดวงใจของทศกัณฐ์ ทศกัณฐ์ได้สิ้นชีวิตทันที

ในวัฒนธรรมปัจจุบัน
------------------

* มหากาพย์รามเกียรติ์ ภาค 1 ตอน ทศกัณฐ์ลักนางสีดา มหากาพย์รามเกียรติ์ ภาค 2 ตอน พระรามครองเมือง ภาพยนตร์ขนาดยาวที่กล่าวถึงรามายณะอย่างละเอียด
* มหากาพย์ภาพยนตร์ รามเกียรติ์ ภาพยนตร์แอนิเมชันของอินเดียที่กล่าวถึงรามายณะโดยสรุป
* ทศกัณฐ์ ละครโทรทัศน์ที่กล่าวถึงประวัติของ ทศกัณฐ์ โดยมีเรื่องราวเบื้องหลังอิงมาจากรามายณะเช่นกัน
* สีดา ราม ศึกรักมหาลงกา  ละครโทรทัศน์ที่กล่าวถึงรามายณะเช่นกัน ซึ่งปัจจุบันกำลังออกอากาศที่ช่อง 8

เชิงอรรถ
--------

1. ↑  Keshavadas 1988, p.27
2. ↑  Keshavadas 1988, p.29
3. ↑  Buckvan Nooten 2000, p.16
4. ↑  Goldman 1990, p.7 "These sons, are infused with varying portions of the essence of the great Lord Vishnu who has agreed to be born as a man in order to destroy a violent and otherwise invincible demon, the mighty *rakshasa* Ravana who has been oppressing the Gods, for by the terms of a boon that he has received, the demon can be destroyed only by a mortal."
5. 1 2  Goldman 1990, p.7
6. ↑  Bhattacharji 1998, p.73
7. ↑  Buckvan Nooten 2000, pp.60-61
8. ↑  Prabhavananda 1979, p.82
9. 1 2  Goldman 1990, p.8
10. ↑  Brockington 2003, p.117
11. ↑  Keshavadas 1988, pp.69-70
12. 1 2 3  Prabhavananda 1979, p.83
13. 1 2  Goldman 1990, p.9
14. ↑  Buckvan Nooten 2000, p.166-168
15. ↑  Keshavadas 1988, pp.112-115
16. ↑  Keshavadas 1988, pp.121-123
17. ↑  Buckvan Nooten 2000, p.183-184
18. 1 2 3 4  Goldman 1990, p.10
19. ↑  Buckvan Nooten 2000, p.197
20. 1 2  Goldman 1994, p.4
21. ↑  Kishore 1995 harvnb error: no target: CITEREFKishore1995 (help), pp.84-88
22. ↑  Goldman 1996, p.3
23. ↑  Goldman 1996, p.4
24. 1 2  Goldman 1990, pp. 11-12
25. 1 2  Prabhavananda 1979, p.84
26. ↑  Rajagopal, Arvind (2001). *Politics after television*. Cambridge University Press. pp. 114–115. ISBN 9780521648394.
27. ↑  Sundararajan 1989
28. 1 2  Goldman 1990, p.13
29. ↑  Dutt 2002, "Aswa-Medha" p.146

อ้างอิง
-------

* Arya, Ravi Prakash (ed.).*Ramayana of Valmiki: Sanskrit Text and English Translation.* (English translation according to M. N. Dutt, introduction by Dr. Ramashraya Sharma, 4-volume set) Parimal Publications: Delhi, 1998, ISBN 81-7110-156-9
* Bhattacharji, Sukumari (1998). *Legends of Devi*. Orient Blackswan. p. 111. ISBN 978-81-250-1438-6.
* Brockington, John (2003). "The Sanskrit Epics". ใน Flood, Gavin (บ.ก.). *Blackwell companion to Hinduism*. Blackwell Publishing. pp. 116–128. ISBN 0-631-21535-2.
* Buck, William; van Nooten, B. A. (2000). *Ramayana*. University of California Press. p. 432. ISBN 978-0-520-22703-3.
* Dutt, Romesh C. (2004). *Ramayana*. Kessinger Publishing. p. 208. ISBN 978-1-4191-4387-8.
* Dutt, Romesh Chunder (2002). *The Ramayana and Mahabharata condensed into English verse*. Courier Dover Publications. p. 352. ISBN 978-0-486-42506-1.
* Fallon, Oliver (2009). *Bhatti's Poem: The Death of Rávana (Bhaṭṭikāvya)*. New York: New York University Press, Clay Sanskrit Library. ISBN 978-0-8147-2778-2. คลังข้อมูลเก่าเก็บจากแหล่งเดิมเมื่อ 2021-03-16. สืบค้นเมื่อ 2010-09-08.
* Goldman, Robert P (1984). *The Rāmāyaṇa of Vālmīki: An Epic of Ancient India*. Princeton University Press. ISBN 81-208-3162--4.
* Keshavadas, Sadguru Sant (1988). *Ramayana at a Glance*. Motilal Banarsidass. p. 211. ISBN 978-81-208-0545-3.
* Goldman, Robert P. (1990). *The Ramayana of Valmiki: An Epic of Ancient India: Balakanda*. Princeton University Press. ISBN 978-0-691-01485-2.
* Goldman, Robert P. (1994). *The Ramayana of Valmiki: An Epic of Ancient India: Kiskindhakanda*. Princeton University Press. ISBN 978-0-691-06661-5.
* Goldman, Robert P. (1996). *The Ramayana of Valmiki: Sundarakanda*. Princeton University Press. ISBN 978-0-691-06662-2.
* B. B. Lal (2008). *Rāma, His Historicity, Mandir, and Setu: Evidence of Literature, Archaeology, and Other Sciences*. Aryan Books. ISBN 978-81-7305-345-0.
* Mahulikar, Dr. Gauri. *Effect Of Ramayana On Various Cultures And Civilisations*, Ramayan Institute
* Rabb, Kate Milner, *National Epics*, 1896 – see eText in Project Gutenberg
* Murthy, S. S. N. (พฤศจิกายน 2003). "A note on the Ramayana" (PDF). *Electronic Journal of Vedic Studies*. New Delhi. **10** (6): 1–18. ISSN 1084-7561. คลังข้อมูลเก่าเก็บจากแหล่งเดิม (PDF)เมื่อ 8 สิงหาคม 2012.
* Prabhavananda, Swami (1979). *The Spiritual Heritage of India*. Vedanta Press. p. 374. ISBN 978-0-87481-035-6. (see also Wikipedia article on book)
* Raghunathan, N. (transl.), *Srimad Valmiki Ramayanam*, Vighneswara Publishing House, Madras (1981)
* Rohman, Todd (2009). "The Classical Period". ใน Watling, Gabrielle; Quay, Sara (บ.ก.). *Cultural History of Reading: World literature*. Greenwood. ISBN 978-0-313-33744-4.
* Sattar, Arshia (transl.) (1996). *The Rāmāyaṇa by Vālmīki*. Viking. p. 696. ISBN 978-0-14-029866-6.
* Sachithanantham, Singaravelu (2004). *The Ramayana Tradition in Southeast Asia*. Kuala Lumpur: University of Malaya Press. ISBN 9789831002346.
* Sundararajan, K.R. (1989). "The Ideal of Perfect Life : The Ramayana". ใน Krishna Sivaraman; Bithika Mukerji (บ.ก.). *Hindu spirituality: Vedas through Vedanta*. The Crossroad Publishing Co. pp. 106–126. ISBN 978-0-8245-0755-8.
* *A different Song* – Article from "The Hindu" 12 August 2005 – "The Hindu : Entertainment Thiruvananthapuram / Music : A different song". Hinduonnet.com. 12 August 2005. คลังข้อมูลเก่าเก็บจากแหล่งเดิมเมื่อ 27 October 2010. สืบค้นเมื่อ 1 September 2010.`{{cite web}}`: CS1 maint: unfit URL (ลิงก์)
* *Valmiki's *Ramayana* illustrated with Indian miniatures from the 16th to the 19th century*, 2012, Editions Diane de Selliers, ISBN 9782903656768
* Iyer T.K.R. "A Short History of Sanskrit Literatue". 1984. India. R.S. Vadhyar & Sons
* ผศ.ดร.สถิตย์ ไชยปัญญา ประวัติวรรณคดีสันสกฤต สำนักพิมพ์มหาวิทยาลัยรามคำแหง 2563

ดูเพิ่ม
-------

* รามเกียรติ์

หนังสืออ่านเพิ่มเติม
--------------------

เอกสารต้นฉบับ แม่แบบ:Sa icon
* GRETIL etext เก็บถาวร 2009-07-24 ที่ เวย์แบ็กแมชชีน (input by Muneo Tokunaga)
* रामायण (ฉบับอักษรเทวนาครี ภาษาสันสกฤต ในวิกิซอร์ส)

ฉบับแปล
* *Valmiki Ramayana* translated by Ralph T. H. Griffith (1870–1874) ( Project Gutenberg )
* *Complete Ramayana Translation* (7 kandas) by R.C. Dutt (1899)

แหล่งข้อมูลอื่น
---------------


วิกิมีเดียคอมมอนส์มีสื่อที่เกี่ยวข้องกับ **รามายณะ**

* เอกสารลายมือมีภาพประกอบเรื่องรามายณะ โดย Maharana Jagat Singh ที่เว็บไซต์หอสมุดบริเตน (British Library) เก็บถาวร 2012-01-01 ที่ เวย์แบ็กแมชชีน

### ฉบับแปลภาษาอังกฤษ

* Word to Word Translation of Valmiki Ramayanam with Sanskrit Text and Audio
* Site with Valmiki Ramayana Text with Meaning แม่แบบ:Sa icon/(อังกฤษ)
* *Ramacharita manas* (Tulsidas' Ramayana) เก็บถาวร 2010-02-20 ที่ เวย์แบ็กแมชชีน (ฮินดี)/(อังกฤษ)

### บทความวิจัย

* Siddhinathananda, Swami. "The Role of the Ramayana in Indian Cultural Lore". *Vedanta Kesari*.

| * ด
* ค
* ก
รามเกียรติ์ |
| --- |
| เค้าโครงต้นฉบับจากมหากาพย์รามายณะ |
| ฉบับ | 
* ฉบับบทละครพระราชนิพนธ์
* ฉบับบทพากย์กรุงเก่า
* จิตรกรรมฝาผนัง
* ฉบับการ์ตูน

 |
| ตัวละคร | 

|  |  |
| --- | --- |
| มเหศวรพงศ์ | 
* พระอิศวร
* พระอุมา
* พระขันทกุมาร
* พระพิฆเนศวร
* พระวิษณุ
* พระลักษมี
* พระมเหศวรี
* พระพรหม
* พระสุรัสวดี
* พระอินทร์
* พระนางสุจิตรา
* พระนางสุชาดา
* พระนางสุธรรมา
* พระนางสุนันทา
* พระจิตตุบท
* พระจิตตุบาท
* พระจิตตุราช
* พระจิตตุเสน
* พระอรชุน
* พระมาตุลี
* พระเวสสุญาณ
* พระวิศณุกรรม
* นางพระมณีเมขลา
* พระอาทิตย์
* พระจันทร์
* พระอังคาร
* พระพุธ
* พระพฤหัสบดี
* พระศุกร์
* พระเสาร์
* พระราหู
* พระเกตุ
* พระวายุ
* พระกาล
* พระพนัสบดี
* พระสมุทร
* พระอัคนี
* พระหิมพานต์
* พระพิรุณ
* พระมหาชัย
* พระธตรฐ
* พระวิรุฬหก
* พระวิรูปักษ์
* พระเวสสวัณ
* นางรัมภา
* นางอรุณวดี
* พระปัญจสีขร
* พระปรคนธรรพ
* พระยม

 |
| พงศ์นารายณ์ | 
* ท้าวอโนมาตัน
* นางมณีเกสร
* ท้าวอัชบาล
* นางเทพอัปสร
* ท้าวทศรถ
* นางเกาสุริยา
* นางไกยเกษี
* นางสมุทรชา
* พระราม
* พระพรต
* พระลักษมณ์
* พระสัตรุต
* นางสีดา
* พระมงกุฏ
* พระลบ
* สุมันตัน
* ท้าวโรมพัต
* นางอรุณวดี
* นางไกยเกษ
* นางประไภวดี
* ท้าวชนกจักรวรรดิ์
* ท้าวสุทรรศน์
* พระฤๅษีโคดม

 |
| พรหมพงศ์และอสุรพงศ์ | 
* พระสหบดี
* พระจัตุรพักตร์
* นางมลิกา
* ท้าวมาลีวราช
* ท้าวสหมลิวัน
* ท้าวลัสเตียน
* นางศรีสุนันทา
* นางจิตรมาลี
* นางสุวรรณมาลัย
* นางวรประไภ
* นางรัชฎา
* กุเปรัน
* ทัพนาสูร
* อัศธาดา
* มารัน
* ทศกัณฐ์
* กุมภกรรณ
* พิเภก
* ขร
* ทูต
* ตรีเศียร
* นางสำมนักขา
* นางมณโฑ
* นางกาลอัคคีนาคราช
* อินทรชิต
* ทศพิน
* บรรลัยกัลป์
* สหัสกุมาร
* สิบรถ
* นางสุพรรณมัจฉา
* ทศคีรีวัน
* ทศคีรีธร
* นางจันทวดี
* นางคันธมาลี
* นางตรีชฎา
* นางรัชฎาสูร
* นางสุวรรณกันยุมา
* นางเบญกาย
* มังกรกัณฐ์
* แสงอาทิตย์
* วิรุณจำบัง
* ตรีเมฆ
* กุมภกาศ
* อดูล
* วรณีสูร
* ยามลิวัน
* กันยุเวก
* วิรุณมุข
* กากนาสูร
* สวาหุ
* มารีศ
* เจษฎา
* ชิวหา
* นนยวิก
* วายุเวก
* มโหทร
* เปาวนาสูร
* การุณราช
* กาลสูร
* นนทจิตร
* นนทไพรี
* นนทยักษ์
* นนทสูร
* พัทกาวี
* ภานุราช
* มหากาย
* อิทธิกาย
* รณศักดิ์
* รณสิทธิ์
* โรมจักร
* เวรัมภ
* ศุกสารณ์
* ไวยวาสูร
* สุขาจาร
* อสูรกำปั่น
* กุมภาสุร
* ฤทธิกัน
* สารัณทูต
* วิชุดา
* วายุพักตร์
* นางอากาศตะไล
* ผีเสื้อสมุทร
* ท้าวจักรวรรดิ
* นางวัชนีสูร
* สุริยาภพ
* บรรลัยจักร
* นนยุพักตร์
* รัตนมาลี
* นางนนทการ
* มารกบิล
* เมฆสูร
* วิษณุราช
* วรไกรสูร
* สุพินสัน
* อสุรพัตร
* ราหู
* มัฆวาน
* มหายมยักษ์
* นางจันทรประภาศรี
* นางพิรากวน
* ไมยราพณ์
* ไวยวิก
* จิตรกูฏ
* จิตรไพรี
* ตรีพัท
* เมฆนาท
* รามสูร
* ปโรต
* พระพิราพ
* เหรันต์
* หิรันตยักษ์
* ปทูตทันต์
* อสุรพักตร์
* นนทุก
* ปักหลั่น
* กุมพล
* กุมภัณฑ์นุราช
* นางบุษมาลี
* นางวานริน
* นางเสาวรี
* นางสุวรรณมาลี
* อัศมุขี
* ตรีบุรัม
* อนุราช
* รัตนา
* ทินสูร
* กุเวรนุราช
* ตรีปักกัน
* กาลวิก
* กาลจักร
* คนธรรพ์นุราช
* จันทา
* วิรุณพัท
* อสูรวายุภักษ์
* วิรุฬหก
* จักรวรรดิ
* สัตลุง
* ไพจิตราสูร
* สัทธาสูร
* อัศกรรณมาลาสูร
* มหาบาลเทพาสูร
* มูลพลัม
* สหัสเดชะ
* ไวยตาล

 |
| วานรพงศ์ | 
* ชามพูวราช
* พาลี
* สุครีพ
* ชมพูพาน
* หนุมาน
* องคต
* มัจฉานุ
* อสุรผัด
* ท้าวมหาชมพู
* นิลพัท
* นิลนนท์
* เกยูร
* โกมุท
* ไชยามพวาน
* มาลุนทเกสร
* วิมล
* ไวยบุตร
* สัตพลี
* สุรกานต์
* สุรเสน
* นิลขัน
* นิลปานัน
* นิลปาสัน
* นิลราช
* นิลเอก
* วิสันตราวี
* กุมิตัน
* เกสรทมาลา
* มายูร
* ญาณรสคนธ์
* ทวิพัท
* ปิงคลา
* มหัทวิกัน
* วาหุโรม
* อุสุภศรราม
* มากัญจวิก
* โชติมุข
* นิลเกศี

 |
| ฤาษีและคนธรรพ์ | 
* ฤๅษีอจนคาวี
* ฤๅษียุทธอักขระ
* ฤๅษีทะหะ
* ฤๅษียาคะ
* ฤๅษีสุทรรศน์
* ฤๅษีสุไข
* ฤๅษีอังคตะ
* ฤๅษีสรภังค์
* ฤๅษีโรมสิงห์
* ฤๅษีวตันตะ
* ฤๅษีวชิร
* ฤๅษีวิสุทธิ
* ฤๅษีโคดม
* ฤๅษีสุธามันตัน
* ฤๅษีอังคต
* ฤๅษีนารท
* ฤๅษีโคบุตร
* ฤๅษีกาล
* ฤๅษีกไลโกฏ
* ฤๅษีภารัทวาช
* ฤๅษีวัชอัคคี
* ฤๅษีวสิษฐ์
* ฤๅษีสวามิตร
* ฤๅษีสุเมธ
* ฤๅษีอมรเรศ
* ฤๅษีปรเมศ
* ฤๅษีทิศไพ
* ฤๅษีคาวิน
* ฤๅษีสุขวัฒน
* ฤๅษีโควินท์
* ฤๅษีวัชมฤค
* ฤๅษีชฎิล
* ฤๅษีสุธรรม
* ฤๅษีสิทธิโคดม
* ประโคนธรรพ

 |

 |

| * ด
* ค
* ก
บทความเกี่ยวกับศาสนาฮินดู |
| --- |
| 
* อภิธานศัพท์

 |
| แนวคิดและปรัชญา | 

|  |  |
| --- | --- |
| แนวคิด | 
* พรหมัน
* โอม
* อีศวร
* อาตมัน
* มายา
* กรรม
* สังสารวัฏ

* ปุรุษารถะ
	+ ธรรม
	+ อรรถะ
	+ กาม
	+ โมกษะ

* นิติ
	+ อหิงสา
	+ อัสเตยะ
	+ อปริคฤห์
	+ พรหมจรรย์
	+ สัตยะ
	+ ทาน
	+ ทมะ
	+ ทยา
	+ อโกรธะ

 |
| ปรัชญา | 
* อาสติกะ: สางขยะ
* โยคะ
* นยายะ
* ไวเศษิกะ
* มีมางสา
* เวทานตะ
	+ *ไทฺวตะ*
	+ *อไทฺวตะ*
	+ *วิศิษฎาไทวตะ*
* นาสติกะ: จารวาก

 |

 | Hindu "Om" symbol |
| คัมภีร์ | 

|  |  |
| --- | --- |
| ประเภท | 
* ศรุติ
* สมฤติ

 |
| พระเวท | 

|  |
| --- |
| 
* ฤคเวท
* ยชุรเวท
* สามเวท
* อาถรรพเวท

 |
| สาขา | 
* สังหิตะ
* พราหมณ์
* อารัณยกะ
* อุปนิษัท

 |
| อุปนิษัท | 
* ไอตเรยะ
* เกาษีตกิ
* พฤหทารัณยกะ
* อีศะ
* ไตติรียะ
* กฐะ
* ไมตรี
* เศวตาศวตโรปนิษัท
* ฉานโทคยะ
* เกนะ
* มุณฑกะ
* มาณฑูกยะ
* ปรัสนะ

 |

 |
| อปเวท | 
* อายุรเวท
* ธนุรเวท
* นาฏยศาสตร์
* สถาปัตยเวท

 |
| เวทางคศาสตร์ | 
* ศิกษา
* ฉันทศาสตร์
* วยากรณะ
* นิรุกตะ
* กัลปะ
* โชยติชะ

 |
| อื่น ๆ | 
* ภควัทคีตา
* อาคม
* อิติหาส
	+ รามายณะ
	+ มหาภารตะ
* ปุราณะ
* อุปนิษัทเล็ก
* อรรถศาสตร์
* ธรรมศาสตร์
	+ มณูสมฤติ
	+ นารดาสมฤติ
	+ ยากนวลสมฤติ
* สูตระ
* สโตตระ
* สุภาษิต
* ตันตระ
* โยคะวศิสฐ์
* *โยคะสูตรของปตัญชลี*

 |

 |
| เทพเจ้า | 
* ตรีมูรติ
	+ พระพรหม
	+ พระวิษณุ
	+ พระศิวะ
* พระอิศวร
* เทวี
* เทวะ
* พระแม่สุรัสวดี
* พระแม่ลักษมี
* พระแม่อุมาเทวี
* พระแม่อาทิศักติ
* พระตรีเทวี
* พระแม่ทุรคา
* พระแม่กาลี
* พระพิฆเนศ
* พระขันธกุมาร
* พระราม
* พระกฤษณะ
* พระหนุมาน
* พระประชาบดี
* พระรุทร
* พระอินทร์
* พระอัคนี
* ดิยุส
* พระแม่ธรณี
* พระพิรุณ
* พระวายุ

 |
| ธรรมเนียมปฏิบัติ | 

|  |  |
| --- | --- |
| การนมัสการ | 
* มนเทียร
* เทวรูป
* ปูชา
* ภักติ
* ชปะ
* ภชนะ
* ไนเวธยะ
* ยัญ
* โอม
* ตปะ
* ธยาน
* ตีรถทาน

 |
| สังสการ | 
* ครรภาธาน
* ปุงสวนะ
* สีมันโตนนยนะ
* ชาตกรรม
* นามกรณะ
* นิษกรมณะ
* อันนปราศนะ
* จูฑากรณะ
* กรรณเวธะ
* วิทยารัมภะ
* อุปนยนะ
* เกศานตะ
* ฤตุศุทธิ
* สมาวรรตนะ
* วิวาหะ
* อันเตฺยษฐิ

 |
| วรรณศรม | 
* วรรณะ
	+ พราหมณ์
	+ กษัตริย์
	+ แพศย์
	+ ศูทร

* อาศรมสี่
	+ พรหมจาริน
	+ คฤหัสถะ
	+ วานปรัสถะ
	+ สันนยาสะ

 |
| เทศกาล | 
* ทีปาวลี
* โฮลี
* มหาศิวราตรี
* รักษาบันดาล
* นวราตรี
	+ ทุรคาบูชา
	+ รามลีลา
	+ วิชัยทัศมี
* คเณศจตุรถี
* รามนวมี
* ชันมาษฏมี
* โอนาม
* โปงคัล
* เมษสังกรานติ
* ปีใหม่
	+ บิฮู
	+ คุทีปัทวา
	+ ปาห์ลาบอยชะฮ์
	+ พูฏานตู
	+ ไวสาขี
	+ วิษณุ
	+ อูกาตี
* กุมภเมลา
* รัถยาตรา
* ตีจ
* วสันต์ปัญจมี
* ไทปูซัม
* อื่นๆ

 |
| อื่นๆ | 
* สวาธยายะ
* นมัสเต
* บินดิ
* ติลักษณ์

 |

 |
| เรื่องที่เกี่ยวข้อง | 
* ประวัติศาสนาฮินดู
* นิกาย
* กฏหมาย
* ปฏิทิน
* การวิจารณ์
* ปรมาจารย์, ธรรมิกชน, นักปรัชญา
* ฮินดูศึกษา
* ประติมานวิทยา
* ปรัมปราวิทยา
* ชาตินิยม
	+ ฮินดูตวา
* การข่มเหง
* สถานที่แสวงบุญ
* อภิธานศัพท์
* ศาสนาฮินดูแบ่งตามประเทศ

 |
| 
* หมวดหมู่
* สถานีย่อย

 |