**เจ้าพระยามหาเสนา** (? - พ.ศ. 2337) นามเดิม **ปลี** เป็นสมุหกลาโหมคนแรกในสมัยกรุงรัตนโกสินทร์ในรัชกาลพระบาทสมเด็จพระพุทธยอดฟ้าจุฬาโลก เป็นแม่ทัพผู้มีบทบาทในสงครามเก้าทัพและสงครามตีเมืองทวาย

เจ้าพระยามหาเสนา (ปลี) เกิดเมื่อปีใดไม่ปรากฏ เป็นบุตรชายของเจ้าพระยากลาโหมคลองแกลบ สมุหกลาโหมในรัชสมัยพระเจ้าอยู่หัวบรมโกศ เจ้าพระยามหาเสนา (ปลี) มีพี่สาวต่างมารดาคือ ท้าววรจันทร์ (แจ่ม) และน้องชายต่างมารดาชื่อคุ้ม ซึ่งนายคุ้มต่อมาได้รับตำแหน่งเป็นพระยาสุรเสนาในรัชกาลที่ 1 และมีฉายาว่า"พระยาสุรเสนาแขนทิ้ง"

ในสมัยธนบุรี เจ้าพระยามหาเสนา (ปลี) ดำรงตำแหน่งเป็นพระพลเมืองพิษณุโลก จากนั้นเลื่อนขึ้นเป็นพระยาเพชรบูรณ์ เจ้าเมืองเพชรบูรณ์ ในพ.ศ. 2321 เมื่อสมเด็จเจ้าพระยามหากษัตริย์ศึกยกทัพไปตีเมืองเวียงจันทน์ เจ้าสุริยวงศ์เจ้าเมืองหลวงพระบางขอสวามิภักดิ์ต่อสยาม สมเด็จเจ้าพระยามหากษัตริย์ศึกจึงมีคำสั่งให้พระยาเพชรบูรณ์ (ปลี) คุมกองทัพเมืองหลวงพระบาง ยกเข้าโจมตีเมืองเวียงจันทน์จากทางเหนือ ในขณะที่สมเด็จเจ้าพระยามหากษัตริย์ศึกยกทัพเข้าโจมตีจากทางใต้ จนสามารถยึดเมืองเวียงจันทน์ได้ในที่สุด

เมื่อสมเด็จเจ้าพระยามหากษัตริย์ศึกขึ้นครองราชสมบัติเป็นพระบาทสมเด็จพระพุทธยอดฟ้าจุฬาโลกในพ.ศ. 2325 ทรงแต่งตั้งพระยาเพชรบูรณ์ (ปลี) ขึ้นเป็นเจ้าพระยามหาเสนา สมุหกลาโหมคนแรกของกรุงรัตนโกสินทร์ ดังใน*คำปรึกษาตั้งข้าราชการ*ว่า 

> พระยาเพชรบูรณ์สัตย์ซื่อ สู้เสียชีวิตทำราชการสงครามตามเสด็จใต้ละอองธุลีพระบาทสมเด็จพระอนุชาธิราชเจ้า (กรมพระราชวังบวรมหาสุรสิงหนาท) แต่เดิมมา มีความชอบมาก แล้วก็เป็นบุตรพระยากลาโหมแต่ก่อน ขอพระราชทานตั้งให้เป็น เจ้าพระยามหาเสนา...
> 
> 

 นอกจากนี้พระบาทสมเด็จพระพุทธยอดฟ้าฯยังทรงให้ย้ายการปกครองหัวเมืองฝ่ายใต้ ซึ่งถูกย้ายไปขึ้นกับกรมท่าตั้งแต่รัชสมัยพระเจ้าอยู่หัวบรมโกศ ย้ายกลับมาขึ้นกับสมุหกลาโหมดังเช่นแต่ก่อนอีกด้วย

ในพ.ศ. 2328 สงครามเก้าทัพ พระบาทสมเด็จพระพุทธยอดฟ้าฯมีพระราชโองการให้เจ้าพระยามหาเสนา (ปลี) ติดตามสมเด็จพระเจ้าหลานเธอ เจ้าฟ้ากรมหลวงอนุรักษ์เทเวศร์ เสด็จยกทัพไปตั้งรับพม่าทางเหนือที่นครสวรรค์ เจ้าพระยามหาเสนา (ปลี) ยกทัพไปตั้งรับพม่าที่พิจิตร จากนั้นกรมหลวงอนุรักษ์เทเวศร์ฯมีพระบัญชาให้เจ้าพระยามหาเสนายกทัพเข้าตีทัพของเนเมียวสีหซุยที่ค่ายปากพิงฝั่งตะวันออก นำไปสู่การรบที่ปากพิง เจ้าพระยามหาเสนาสามารถเอาชนะทัพพม่าขับทัพพม่าออกไปได้สำเร็จ จากนั้นพระบาทสมเด็จพระพุทธยอดฟ้าจุฬาโลกจึงมีพระราชโองการให้เจ้าพระยามหาเสนา (ปลี) ยกทัพขึ้นเหนือไปพร้อมกับสมเด็จพระเจ้าน้องยาเธอ เจ้าฟ้ากรมหลวงจักรเจษฎา เพื่อช่วยเหลือเจ้ากาวิละแห่งเมืองลำปางซึ่งกำลังถูกทัพพม่าของสะโดศิริมหาอุจนาล้อมเมืองอยู่ เจ้าพระยามหาเสนาและกรมหลวงจักรเจษฎาฯสามารถขับทัพพม่าที่ล้อมเมืองลำปางอยู่ออกไปได้สำเร็จ

ในสงครามตีเมืองทวายในพ.ศ. 2330 พระบาทสมเด็จพระพุทธยอดฟ้าฯมีพระราชโองการให้จัดทัพเข้ายกไปโจมตีเมืองทวายผ่านทางด่านวังปอ (ทางตำบลปิล็อก อำเภอทองผาภูมิ จังหวัดกาญจนบุรี) เจ้าพระยามหาเสนา (ปลี) และเจ้าพระยารัตนาพิพิธ (สน สนธิรัตน์) สมุหนายกเป็นทัพหน้า เจ้าพระยาทั้งสองยกทัพเข้าโจมตีทัพพม่าที่ด่านวังปอ โดยเจ้าพระยามหาเสนาส่งพระยาสุรเสนานำทัพไปก่อน หลังจากที่พระยาสุรเสนาถูกปืนพม่าเสียชีวิตในที่รบ เจ้าพระยามหาเสนาและเจ้าพระยารัตนพิพิธ (สน) จึงยกทัพเข้าตีด่านวังปอได้สำเร็จ จากนั้นยึดเมืองกลิอ่องต่อและยกทัพเข้าประชิดเมืองทวาย ฝ่ายไทยไม่สามารถเข้ายึดเมืองทวายได้หลังจากประชิดเมืองอยู่ครึ่งเดือน พระบาทสมเด็จพระพุทธยอดฟ้าจุฬาโลกฯมีพระราชโองการให้เลิกทัพถอยกลับ

หลังจากได้เมืองทวายแล้ว ในพ.ศ. 2336 พระบาทสมเด็จพระพุทธยอดฟ้าฯมีพระราชดำริที่จะยกทัพล่วงต่อจากเมืองทวายไปยังเขตแดนเมืองพม่าตอนล่าง จึงมีพระราชโองการให้เจ้าพระยามหาเสนา (ปลี) และเจ้าพระยารัตนาพิพิธ (สน) ยกทัพหน้าไปสมทบกับทัพของพระยายมราช (บุนนาค) ที่ทวาย ในขณะนั้นเองพระเจ้าปดุงได้ส่งทัพมายึดเมืองทวายคืน เจ้าพระยามหาเสนา เจ้าพระยารัตนาพิพิธ และพระยายมราช ตั้งค่ายอยู่ทางทิศตะวันออกของเมืองทวาย ฝ่ายพม่าตั้งอยู่ทางทิศตะวันตก ในปีพ.ศ. 2337 ชาวเมืองทวายเป็นกบฏลุกฮือขึ้นต่อต้านการปกครองของไทย เจ้าพระยามหาเสนา (ปลี) มีคำสั่งให้นำตัวหวุ่นทอก ชาวเมืองทวายผู้นำในการต่อต้านไปลงโทษด้วยการเฆี่ยน หวุ่นทอกจึงปลุกระดมชาวเมืองทวายให้ลุกฮือขึ้นและร่วมกับทัพพม่าเข้าโจมตีทัพของไทยทางตะวันออก เสนาบดีทั้งสามไม่สามารถต้านทานทัพพม่าได้ ถอยทัพไปยังค่ายของพระอภัยรณฤทธิ์ ซึ่งเป็นทัพหน้าของทัพหลวง เสนาบดีทั้งสามขอเข้าไปในค่ายของพระอภัยรณฤทธิ์ แต่พระอภัยรณฤทธิ์ปฏิเสธไม่ให้เข้าเกรงว่าหากทัพพม่ายกติดตามเสนาบดีทั้งสามเข้ามาในค่ายและทัพหน้าของพระอภัยรณฤทธิ์แตกพ่ายไป ทัพหลวงจะได้รับอันตราย เสนาบดีทั้งสามจึงสู้กับพม่าอยู่หน้าค่ายของพระอภัยรณฤทธิ์ เจ้าพระยารัตนาพิพิธและพระยายมราชสามารถรอดไปได้ แต่เจ้าพระยามหาเสนา (ปลี) สูญหายในที่รบ ไม่สามารถค้นหาศพของเจ้าพระยามหาเสนากลับมาได้ ในขณะพงศาวดารพม่าว่าเจ้าพระยามหาเสนาถูกสังหารในที่รบ และสามารถนำศีรษะของเจ้าพระยามหาเสนา (ปลี) ไปได้

เดือนมีนาคม พ.ศ.๒๓๒๘ กรมพระราชวังบวรฯ โปรดเกล้าให้ นายสม ซึ่งเป็นบุตรชายเจ้าเมืองเพชรบูรณ์(ปลี) เชื้อสายโมกุล สายธิดาเจ้าเมืองละโว้ เป็น พระวิสูตรสงครามรามภักดี (สม) เป็นเจ้าเมือง ปกครอง เมืองท่าทอง และมี นายโสม น้องชาย เป็น ปลัดเมือง ต่อมานายสม ได้ไปสมรสกับ แม่แถม ธิดาของ เจ้าพระยาวิสูตรสงครามรามภักดี สืบทอดสายตระกูลวิชัยดิษฐ์ มาถึงปัจจุบัน กรุงเทพฯ สามารถสร้างอำนาจใหม่ที่เมืองท่าทอง เป็นผลสำเร็จ

อ้างอิง
-------

1. 1 2  สมมตอมรพันธุ์, พระเจ้าบรมวงศ์เธอ กรมพระ. **เรื่องตั้งเจ้าพระยาในกรุงรัตนโกสินทร์**. กรุงเทพ : กรมศิลปากร, 2545.
2. ↑  **ลำดับสกุลเก่าบางสกุล ภาคที่ 3 สกุลเฉกอหมัด ฉะบับเจ้าพระยาทิพากรวงศ์**. พิมพ์ในงานพระราชทานเพลิงศพ พระตำรวจเอก เจ้าพระยาราชศุภมิตร (อ๊อต ศุภมิตร) ณ เมรุวัดเบญจมบพิตร เมื่อปีมะเมีย พ.ศ. ๒๔๗๓.
3. 1 2  เอียวศรีวงศ์, นิธิ. **การเมืองไทยสมัยพระเจ้ากรุงธนบุรี**. กรุงเทพฯ; มติชน, พ.ศ. 2550.
4. ↑  **พระราชพงษาวดารกรุงเก่า (ฉบับหมอบรัดเล)**.
5. 1 2 3  ทิพากรวงศ์ (ขำ บุนนาค), เจ้าพระยา. **พระราชพงศาวดารกรุงรัตนโกสินทร์ รัชกาลที่ ๑**. พิมพ์ครั้งที่ ๖.
6. ↑  ดำรงราชานุภาพ, สมเด็จกรมพระยา. **พงษาวดารเรื่องเรารบพม่า ครั้งกรุงธน ฯ แลกรุงเทพ ฯ**.
7. ↑  Phraison Salarak (Thien Subindu), Luang. **Intercourse between Burma and Siam as recorded in Hmannan Yazawindawgyi**. Bangkok; July 25, 1919.
8. ↑  "พระราชประวัติสมเด็จพระเจ้าตากสินมหาราช เล่มที่ ๓ (นอกตำราเรียน)". *อุษาคเนย์นิวประวัติศาสตร์ของชนชาติไทย ก่อน สุโขทัย*. คลังข้อมูลเก่าเก็บจากแหล่งเดิมเมื่อ 2023-11-28. สืบค้นเมื่อ 2024-02-14.

  


| * ด
* ค
* ก
เสนาบดีและรัฐมนตรีว่าการกระทรวงกลาโหมของไทย |
| --- |
| 

| สมุหพระกลาโหม |
| --- |
| 
* เจ้าพระยามหาเสนา (ปลี)
* เจ้าพระยาอรรคมหาเสนา
* เจ้าพระยามหาเสนา (ปิ่น)
* เจ้าพระยามหาเสนา (บุญมา)
* เจ้าพระยาวงศาสุรศักดิ์ (แสง วงศาโรจน์)
* เจ้าพระยาอัครมหาเสนา (สังข์)
* เจ้าพระยามหาเสนา (น้อย)
* สมเด็จเจ้าพระยาบรมมหาประยูรวงศ์
* สมเด็จเจ้าพระยาบรมมหาศรีสุริยวงศ์
* เจ้าพระยาสุรวงษ์ไวยวัฒน์
* เจ้าพระยารัตนาธิเบศร์

 |

 |  |
| 

| เสนาบดีกระทรวงกลาโหม |
| --- |
| 
* พระเจ้าน้องยาเธอ เจ้าฟ้ากรมขุนนริศรานุวัดติวงศ์
* พระเจ้าน้องยาเธอ กรมหมื่นประจักษ์ศิลปาคม
* สมเด็จพระเจ้าน้องยาเธอ เจ้าฟ้ากรมพระภาณุพันธุวงศ์วรเดช
* พระเจ้าพี่ยาเธอ กรมหมื่นนครไชยศรีสุรเดช
* เจ้าพระยาบดินทรเดชานุชิต
* เจ้าพระยาบดินทรเดชานุชิต
* สมเด็จพระเจ้าพี่ยาเธอ เจ้าฟ้ากรมพระนครสวรรค์วรพินิต
* พระวรวงศ์เธอ พระองค์เจ้าบวรเดช
* พระเจ้าพี่ยาเธอ กรมขุนสิงหวิกรมเกรียงไกร
* พระยาราชวังสัน
* พระยาประเสริฐสงคราม

 |

 |
| 

| รัฐมนตรีว่าการกระทรวงกลาโหม |
| --- |
| 
* พระยาราชวังสัน
* พระยาพหลพลพยุหเสนา
* พระยาประเสริฐสงคราม
* หลวงพิบูลสงคราม
* มังกร พรหมโยธี
* หลวงเกรียงศักดิ์พิชิต
* สินธุ์ กมลนาวิน
* ชิต มั่นศิลป์ สินาดโยธารักษ์
* จิร วิชิตสงคราม
* หลวงชาตินักรบ
* สฤษดิ์ ธนะรัชต์
* ถนอม กิตติขจร
* ทวี จุลละทรัพย์
* ครวญ สุทธานินทร์
* ทวิช เสนีย์วงศ์ ณ อยุธยา
* ประมาณ อดิเรกสาร
* กฤษณ์ สีวะรา
* เสนีย์ ปราโมช
* สงัด ชลออยู่
* เล็ก แนวมาลี
* เกรียงศักดิ์ ชมะนันทน์
* เปรม ติณสูลานนท์
* พะเนียง กานตรัตน์
* ชาติชาย ชุณหะวัณ
* ชวลิต ยงใจยุทธ
* ประพัฒน์ กฤษณจันทร์
* สุจินดา คราประยูร
* บรรจบ บุนนาค
* วิจิตร สุขมาก
* ชวน หลีกภัย
* ธรรมรักษ์ อิศรางกูร ณ อยุธยา
* เชษฐา ฐานะจาโร
* สัมพันธ์ บุญญานันต์
* บุญรอด สมทัศน์
* สมัคร สุนทรเวช
* สมชาย วงศ์สวัสดิ์
* ประวิตร วงษ์สุวรรณ
* ยุทธศักดิ์ ศศิประภา
* สุกำพล สุวรรณทัต
* ยิ่งลักษณ์ ชินวัตร
* ประวิตร วงษ์สุวรรณ
* ประยุทธ์ จันทร์โอชา
* สุทิน คลังแสง

---

* **(รัฐมนตรีช่วย)** หลวงพรหมโยธี
* หลวงเสรีเริงฤทธิ์
* พิชิต เกรียงศักดิ์พิชิต
* สวัสดิ์ สวัสดิ์รณรงค์
* ชิต มั่นศิลป์ สินาดโยธารักษ์
* จิร วิชิตสงคราม
* สังวรณ์ สุวรรณชีพ
* หลวงเทวฤทธิพันลึก
* ทวน วิชัยขัทคะ
* น้อม เกตุนุติ
* พระยาวิชิตชลธี
* หลวงสินธาวณัติก์
* ปลด ปลดปรปักษ์ พิบูลภานุวัธน์
* หลวงสุนาวินวิวัฒ์
* สฤษดิ์ ธนะรัชต์
* ผิน ชุณหะวัณ
* ถนอม กิตติขจร
* บุญชู จันทรุเบกษา
* สนอง ธนศักดิ์
* ทวี จุลละทรัพย์
* จิตติ นาวีเสถียร
* กฤษณ์ สีวะรา
* ถวิล รายนานนท์
* สุรกิจ มัยลาภ
* บัว ศิริทรัพย์
* อุสาห์ ชัยนาม
* กมล สีตกะลิน
* ทวิช เสนีย์วงศ์ ณ อยุธยา
* นิธิพัฒน์ ชาลีจันทร์
* เล็ก แนวมาลี
* ประสงค์ คุณะดิลก
* ยศ เทพหัสดิน ณ อยุธยา
* อมร ศิริกายะ
* กวี สิงหะ
* พะเนียง กานตรัตน์
* สมุทร์ สหนาวิน
* อาทิตย์ กำลังเอก
* วิมล วงศ์วานิช
* พิศิษฐ์ ศาลิคุปต์
* ชัชชม กันหลง
* สมบัติ รอดโพธิ์ทอง
* โรช วิภัติภูมิประเทศ
* วิโรจน์ แสงสนิท
* วัฒนชัย วุฒิศิริ
* ยุทธศักดิ์ ศศิประภา
* อุดมเดช สีตบุตร
* ชัยชาญ ช้างมงคล

 |

 |