**เจ้าจอมอิ่มย่าหรัน ในรัชกาลที่ 3** เป็นนางละครและบาทบริจาริกาชาวไทย เข้ารับราชการเป็นบาทบริจาริกาในสมเด็จพระบวรราชเจ้ามหาเสนานุรักษ์ พระบาทสมเด็จพระพุทธเลิศหล้านภาลัย และพระบาทสมเด็จพระนั่งเกล้าเจ้าอยู่หัว ตามลำดับ ภายหลังได้เป็นครูละครในคณะเจ้าคุณจอมมารดาเอม ด้วยมีความสามารถด้านการแสดงละครเป็นที่ประจักษ์

ประวัติ
-------

### ชีวิตตอนต้นและการถวายตัว

เจ้าจอมอิ่มย่าหรัน มีนามเดิมว่า อิ่ม เป็นธิดาเพียงคนเดียวของพระยาโชฎึกราชเศรษฐี (ทองจีน ไกรฤกษ์) ที่เกิดกับคุณหญิงนก ภรรยาเอก เมื่อจำเริญวัยขึ้น บิดาได้นำไปถวายตัวเป็นบาทบริจาริกาในสมเด็จพระบวรราชเจ้ามหาเสนานุรักษ์ ซึ่งดำรงตำแหน่งพระราชวังบวรสถานมงคลในขณะนั้น ครั้นสมเด็จพระบวรราชเจ้ามหาเสนานุรักษ์เสวยทิวงคตแล้ว ก็ถูกโอนเป็นหม่อมละครขึ้นเป็นบาทบริจาริกาในพระบาทสมเด็จพระพุทธเลิศหล้านภาลัย โดยเข้าสู่สำนักของสมเด็จพระศรีสุริเยนทราบรมราชินีในเบื้องต้น

ก่อนหน้านี้เจ้าจอมมารดาอัมพา ซึ่งเป็นญาติของท่าน และเจ้าจอมยี่สุ่น ซึ่งเป็นอา ถวายตัวเข้าเป็นบาทบริจาริกาในพระบาทสมเด็จพระพุทธเลิศหล้านภาลัยไปแล้วก่อนหน้า และยังมีลูกพี่ลูกน้อง คือ เจ้าจอมอรุณ ถวายตัวเป็นบาทบริจาริกาในพระบาทสมเด็จพระนั่งเกล้าเจ้าอยู่หัว

### นางละครและนางข้าหลวง

เจ้าจอมอิ่มนี้มีชื่อเสียงว่าเป็นนางละครที่มีรูปร่างหน้าตางดงามมาก ด้วยมีผิวขาวสวย แต่งกายดีนุ่งจีบห่มแพรอยู่เป็นนิจ มีความสามารถทั้งการร้อง การรำ บริบูรณ์ด้วยชื่อเสียงและทรัพย์สิน ทั้งยังเป็นนักแสดงที่มีฝีมือหาตัวจับยาก โดยเฉพาะในบท ย่าหรัน จากบทละคร *อิเหนา* และปรกติจะเล่นตัวพระเอกเป็นหลัก จนได้รับสมญาว่า **คุณอิ่มย่าหรัน** ในหนังสือ *ประชุมพระราชนิพนธ์รัชกาลที่ 4 ภาคปกิณณกะภาค 1 เรื่องช้างเผือกกับนางงาม* พระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวทรงกล่าวถึงเจ้าจอมอิ่มไว้ตอนหนึ่งว่า

> "...ในแผ่นดินพระบาทสมเด็จพระพุทธเลิศหล้านภาลัย ทรงอิเหนาในทอดแรก โปรดให้แย้ม บุตรพระยานครสวรรค์ (ทองดี) เป็นพระเอก เป็นตัวอิเหนา เพราะได้หัดมาแต่เดิมทำบททำบาทรำเต้นดี แต่คนทั้งปวงไม่เล่าลือนับถือว่ารูปพรรณดี นางเอกนั้นคือ เอี่ยมบุษบา เป็นนางเล็กค้างมาแต่แผ่นดินพระพุทธยอดฟ้าจุฬาโลก เป็นบุตรสาวบิดาไม่มีบรรดาศักดิ์ แต่นางเอกนี้เล่าลือมากเห็นพร้อมกันว่าดีไม่มีตัวสู้ ตัวยืนเครื่องนั้นคนทั้งปวงเล่าลือนับถือ อิ่ม มาลัย เป็นข้าในสมเด็จพระศรีสุริเยนทรามาตย์ เมื่อเล่นลครครั้งนั้นผลัดกันเป็นย่าหรัน ภายหลังโปรดให้เป็นอิเหนาบ้าง ทั้งสองคนนี้เล่าลือมากว่าดี ทั้ง ๔ ที่ที่เรียกชื่อออกมานี้เดี๋ยวนี้ยังมีตัวอยู่หมด ถ้าจะเรียกตัวออกมาให้คนดูเมื่ออายุย่างเข้า ๗๐ อยู่แล้ว บัดนี้คนเป็นอันมากก็จะคิดว่าคำให้การที่ว่ามาข้างต้นนี้จริง..."
> 
> 

หลังถวายตัวได้ราวเจ็ดปี พระบาทสมเด็จพระพุทธเลิศหล้านภาลัยก็เสด็จสวรรคต เจ้าจอมอิ่มที่ยังคงสวยสดงดงามอยู่ ได้ถวายตัวเป็นบาทบริจาริกาในพระบาทสมเด็จพระนั่งเกล้าเจ้าอยู่หัว ก่อนจะเข้าสู่ตำหนักของสมเด็จพระบรมราชมาตามหัยิกาเธอ กรมพระยาสุดารัตน์ราชประยูร ซึ่งเจ้านายพระองค์นี้เป็นพระปิตุจฉาของสมเด็จพระเทพศิรินทราบรมราชินี เมื่อเจริญพระชนมพรรษาล่วงมาในรัชสมัยพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว สมเด็จพระเทพศิรินทราบรมราชินีก็ได้สนองพระเดชพระคุณรับราชการเป็นฝ่ายในของพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว ประสูติการพระราชบุตรสี่พระองค์ แต่ทว่าสมเด็จพระเทพศิรินทราบรมราชินีสวรรคตไปเสีย กรมพระยาสุดารัตน์ราชประยูรจึงทรงชุบเลี้ยงพระราชบุตรเหล่านั้นด้วยพระองค์เอง และทรงเลือกกุลสตรีผู้ใหญ่ผู้มีมารยาทดี แต่งกายดี วางตัวดี และชาติตระกูลดี คือ เจ้าจอมอิ่มย่าหรัน ซึ่งสืบเชื้อสายจากพระยาไกรโกษา (เริก) ต้นสกุลไกรฤกษ์ มาช่วยดูแลเจ้าฟ้าชายที่เหลืออยู่สามพระองค์ คือ พระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว สมเด็จพระเจ้าบรมวงศ์เธอ เจ้าฟ้าจาตุรนต์รัศมี กรมพระจักรพรรดิพงษ์ และสมเด็จพระราชปิตุลา บรมพงศาภิมุข เจ้าฟ้าภาณุรังษีสว่างวงศ์ กรมพระยาภาณุพันธุวงศ์วรเดช โดยมีความสนิทสนมอันดีกับสมเด็จเจ้าฟ้ากรมพระจักรพรรดิพงษ์เป็นพิเศษ สมเด็จเจ้าฟ้ากรมพระยาภาณุพันธุวงศ์วรเดช ทรงเขียนเรื่อง *ราชินีกุลในรัชกาลที่ 5* โดยกล่าวถึงเจ้าจอมอิ่มย่าหรันไว้ ความว่า

> "...ท่านอิ่มย่าหรัน เป็นธิดาของพระยาโชฎึกราชเศรษฐี (ทองจีน ไกรฤกษ์) และคุณหญิงนกเรียกว่า "คุณอิ่ม ย่าหรัน" เพราะเดิมเป็นลครหลวงในรัชกาลที่ ๒ ซึ่งเรียกกันว่าหม่อมลคร เป็นตัวย่าหรันในเรื่องอิเหนา ชื่อนี้จึงติดตัวมาไม่มีสูญ ท่านอิ่มย่าหรันผู้นี้คล้ายเศรษฐินี เพราะบริบูรณ์ด้วยทรัพย์สมบัติและชื่อเสียง เป็นผู้หนึ่งที่ฝักใฝ่ตัวอยู่กับสมเด็จกรมพระยาสุดารัตนราชประยูรมาเก่าแก่ช้านาน ภายหลังถึงกับเป็นผู้อุปการะสมเด็จเจ้าฟ้ากรมพระจักรพรรดิ์พงศ์ด้วย สมเด็จกรมพระยาสุดารัตน์ฯ โปรดปรานอย่างสนิทสนม ทรงนับถือว่าเป็นผู้ดีเก่าอันมีมรรยาทดี ท่วงทีก็จริง ผู้เขียนได้คุ้นเคยกันดีและได้เคยเห็นแต่นุ่งจีบห่มแพรอยู่เสมอ จนถึงชั้นหลัง ๆ ก็ไม่ยอมเลิกจนสิ้นชีวิต..."
> 
> 

ในรัชสมัยพระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว เจ้าจอมอิ่มย่าหรันได้เข้าเป็นครูละครในคณะเจ้าคุณจอมมารดาเอม ซึ่งเป็นละครของพระราชวังบวรสถานมงคล

### บั้นปลายและถึงแก่อนิจกรรม

เจ้าจอมอิ่มย่าหรันเป็นสตรีอายุยืน เพราะยังมีชีวิตอยู่มาจนถึงในรัชสมัยพระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว พระยาบุรุษรัตนราชพัลลภ (นพ ไกรฤกษ์) หลานชายของท่าน เคยไปเยี่ยมเจ้าจอมอิ่มที่เรือนไม้ฝากระดานหมู่ใหญ่อย่างไทยโบราณข้างวัดโสมนัสวิหาร ซึ่งขณะนั้นท่านมีอาการป่วย ครั้นเจ้าจอมอิ่มย่าหรันถึงแก่อนิจกรรมลง ได้น้อมเกล้าน้อมกระหม่อมถวายมรดกส่วนใหญ่แก่สมเด็จพระเจ้าบรมวงศ์เธอ เจ้าฟ้าจาตุรนต์รัศมี กรมพระจักรพรรดิพงษ์ ต้นราชสกุลจักรพันธุ์ เพราะท่านถวายการอภิบาลมาตั้งแต่ประสูติ ส่วนที่เหลือได้แบ่งปันแก่หลาน ๆ ที่เป็นข้าราชบริพารในพระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว เช่น ที่ดินกว่าร้อยไร่ที่ตำบลหัวหมาก ยกให้พระยาบุรุษรัตนราชพัลลภ (นพ ไกรฤกษ์) และพระยาประเสริฐศุภกิจ (เพิ่ม ไกรฤกษ์) สะพานปลาที่มีผู้เช่าดำเนินกิจการอยู่ ท่านก็ให้ขายเสีย แล้วนำเงินที่ได้จากการขายสะพานปลามาจัดตั้งกองทุนเจ้าจอมอิ่ม ที่วัดโสมนัสวิหารมาจนถึงปัจจุบัน ส่วนที่ดินและหมู่เรือนไม้หลังใหญ่ข้างวัดโสมนัสวิหาร ท่านก็ได้ถวายเป็นสมบัติของวัดโสมนัสวิหาร และมอบมรดกเล็ก ๆ น้อย ๆ ให้เจ้าจอมมารดาชุ่ม ในรัชกาลที่ 5 ผู้เป็นหลานสาวไว้ดูต่างหน้า คือหีบหมากหินทรายขลิบทอง ซึ่งปัจจุบันยังตกทอดเป็นมรดกของสายสกุลไกรฤกษ์

อ้างอิง
-------

### เชิงอรรถ

1. 1 2  ดำรงราชานุภาพ, สมเด็จพระเจ้าบรมวงศ์เธอ กรมพระยา. "ตำนานละครอิเหนา". *วชิรญาณ*. สืบค้นเมื่อ 12 กุมภาพันธ์ 2566. `{{cite web}}`: ตรวจสอบค่าวันที่ใน: `|accessdate=` (help)
2. 1 2 3 4  *เรื่องของเจ้าพระยามหิธร*, หน้า 12
3. 1 2 3 4  *เรื่องของเจ้าพระยามหิธร*, หน้า 13
4. ↑  *เรื่องของเจ้าพระยามหิธร*, หน้า 6
5. ↑  *เรื่องของเจ้าพระยามหิธร*, หน้า 15
6. 1 2 3 4  *แลวังหลังตำหนัก*, หน้า 9
7. 1 2 3 4 5  *เรื่องของเจ้าพระยามหิธร*, หน้า 14
8. 1 2  *แลวังหลังตำหนัก*, หน้า 5
9. ↑  *แลวังหลังตำหนัก*, หน้า 11
10. ↑  *แลวังหลังตำหนัก*, หน้า 12

### บรรณานุกรม

* เบญจาภา (จักรพันธุ์) ไกรฤกษ์, ม.ร.ว. ดร.. *แลวังหลังตำหนัก*. กรุงเทพฯ : อมรินทร์พริ้นติ้งแอนด์พับลิชชิ่ง, 2558. 417 หน้า. ISBN 978-616-18-0326-1
* *เรื่องของเจ้าพระยามหิธร*. พระนคร : ตีรณสาร, 2499. 357 หน้า.

| * ด
* ค
* ก
พระสนมในสมเด็จพระบวรราชเจ้ามหาเสนานุรักษ์ |
| --- |
| เจ้าจอมมารดา | เจ้าจอมมารดาสำลี · เจ้าจอมมารดาน่วม · เจ้าจอมมารดาก้อนทอง · เจ้าจอมมารดาเหมใหญ่ · เจ้าจอมมารดาทรัพย์ · เจ้าจอมมารดาปิ่น · เจ้าจอมมารดาศิลา · เจ้าจอมมารดาน้อยใหญ่ · เจ้าจอมมารดาน้อยเล็ก · เจ้าจอมมารดาเยี่ยม · เจ้าจอมมารดาเล็ก · เจ้าจอมมารดาม่วง · เจ้าจอมมารดานิ่ม · เจ้าจอมมารดานก · เจ้าจอมมารดาศรี · เจ้าจอมมารดาพลับ · เจ้าจอมมารดาแจ่ม · เจ้าจอมมารดาภู่ · เจ้าจอมมารดามี |
| เจ้าจอม | เจ้าจอมอิ่มย่าหรัน |
| พระภรรยาเจ้าและพระสนมใน รัชกาลที่ 1 · รัชกาลที่ 2 · รัชกาลที่ 3 · รัชกาลที่ 4 · รัชกาลที่ 5 · รัชกาลที่ 6สมเด็จพระบวรราชเจ้ามหาสุรสิงหนาท · สมเด็จพระบวรราชเจ้ามหาเสนานุรักษ์ · สมเด็จพระบวรราชเจ้ามหาศักดิพลเสพ · พระบาทสมเด็จพระปิ่นเกล้าเจ้าอยู่หัว · กรมพระราชวังบวรวิไชยชาญ |

| * ด
* ค
* ก
ภรรยาในพระบาทสมเด็จพระพุทธเลิศหล้านภาลัย |
| --- |
| พระภรรยาเจ้า | 

|  |  |
| --- | --- |
| พระอัครมเหสี | เจ้าฟ้าบุญรอด |
| พระมเหสี | เจ้าฟ้ากุณฑลทิพยวดี |

 |  |
| บาทบริจาริกา | 

|  |  |
| --- | --- |
| เจ้าจอมมารดา | เจ้าจอมมารดากรุด · เจ้าจอมมารดากล่ำ · เจ้าจอมมารดาเกด · เจ้าจอมมารดาแจ่มใหญ่ · เจ้าจอมมารดาทรัพย์ · เจ้าจอมมารดาทองดี · เจ้าจอมมารดาทองอยู่ · เจ้าจอมมารดาทิม · เจ้าจอมมารดานวล · เจ้าจอมมารดาน้อย · เจ้าจอมมารดาน้อยระนาด · เจ้าจอมมารดานิ่ม · เจ้าจอมมารดาบุญมา · เจ้าจอมมารดาบุนนาค · เจ้าจอมมารดาปราง · เจ้าจอมมารดาปรางใหญ่ · เจ้าจอมมารดาพะวา · เจ้าจอมมารดาพิม · เจ้าจอมมารดาพุ่ม · เจ้าจอมมารดาม่วงซอ · เจ้าจอมมารดาม่วงใหญ่ · เจ้าจอมมารดาแย้ม · เจ้าจอมมารดาเรียม · เจ้าจอมมารดาลูกจันทน์ · เจ้าจอมมารดาลูกจันทน์เล็ก · เจ้าจอมมารดาลูกจันทน์ใหญ่ · เจ้าจอมมารดาเลี้ยง · เจ้าจอมมารดาศิลา · เจ้าจอมมารดาสวน · เจ้าจอมมารดาสั้น · เจ้าจอมมารดาสี · เจ้าจอมมารดาหนูจีน · เจ้าจอมมารดาเหมเล็ก · เจ้าจอมมารดาเหมใหญ่ · เจ้าจอมมารดาอ้น · เจ้าจอมมารดาอัมพา · เจ้าจอมมารดาอิน · เจ้าจอมมารดาเอม |
| เจ้าจอม | เจ้าจอมจิตร · เจ้าจอมทองคำ · เจ้าจอมทับ · เจ้าจอมน้อย · เจ้าจอมน้อยพระแสง · เจ้าจอมน้อยใหญ่ · เจ้าจอมนิ่ม · เจ้าจอมบัว · เจ้าจอมปราง · เจ้าจอมปุก · เจ้าจอมพลับ · เจ้าจอมพุ่ม · เจ้าจอมเพ็ง · เจ้าจอมยี่สุ่น · เจ้าจอมสาหร่าย · เจ้าจอมแสง · เจ้าจอมหงษ์ (บุตรเจ้าพระยาโกษฐา) · เจ้าจอมหงษ์ (อหะหมัดจุฬา) · เจ้าจอมอำพัน · เจ้าจอมอิ่มย่าหรัน |

 |
| พระภรรยาเจ้าและพระสนมใน รัชกาลที่ 1 · รัชกาลที่ 2 · รัชกาลที่ 3 · รัชกาลที่ 4 · รัชกาลที่ 5 · รัชกาลที่ 6 · รัชกาลที่ 10 |

| * ด
* ค
* ก
บาทบริการิกาในพระบาทสมเด็จพระนั่งเกล้าเจ้าอยู่หัว |
| --- |
| เจ้าจอมมารดา | เจ้าจอมมารดาแก้ว · เจ้าจอมมารดาเขียว · เจ้าจอมมารดาขำ · เจ้าจอมมารดาคล้าย · เจ้าจอมมารดาจันเขมร · เจ้าจอมมารดาจันทร์โฉม · เจ้าจอมมารดาจาด · เจ้าจอมมารดาเจ๊ก · เจ้าจอมมารดาฉิม · เจ้าจอมมารดาทรัพย์ · เจ้าจอมมารดาน้อยพระแสง · เจ้าจอมมารดาน้อยเมือง · เจ้าจอมมารดาน้อยลาว · เจ้าจอมมารดาน้อยใหญ่ · เจ้าจอมมารดาบัว · เจ้าจอมมารดาบาง · เจ้าจอมมารดาปุก · เจ้าจอมมารดาพลับ · เจ้าจอมมารดาพึ่ง · เจ้าจอมมารดาเฟือง · เจ้าจอมมารดายี่สุ่น · เจ้าจอมมารดาแย้ม · เจ้าจอมมารดาลูกจันทน์ · เจ้าจอมมารดาวัน · เจ้าจอมมารดาสัมฤทธิ์ · เจ้าจอมมารดาสาดใหญ่ · เจ้าจอมมารดาสุดเล็ก · เจ้าจอมมารดาสุดใหญ่ · เจ้าจอมมารดาหงิม · เจ้าจอมมารดาหุ่น · เจ้าจอมมารดาเหม็น · เจ้าจอมมารดาอ่อน · เจ้าจอมมารดาอิ่ม · เจ้าจอมมารดาอึ่ง · เจ้าจอมมารดาเอมน้อย · เจ้าจอมมารดาเอมใหญ่ |  |
| เจ้าจอม | เจ้าจอมกลิ่น · เจ้าจอมกลีบ · เจ้าจอมก่ำ · เจ้าจอมกรุด · เจ้าจอมเขม · เจ้าจอมคำเมา · เจ้าจอมคุม · เจ้าจอมเครือวัลย์ · เจ้าจอมจันท์ · เจ้าจอมแจ่ม · เจ้าจอมจิ๋ว · เจ้าจอมชื่น · เจ้าจอมเทียร · เจ้าจอมทรัพย์ · เจ้าจอมทับ · เจ้าจอมทิม (ณ นคร) · เจ้าจอมทิม (บุณยรัตพันธุ์) · เจ้าจอมนวม · เจ้าจอมน่วม · เจ้าจอมน้อยเล็ก · เจ้าจอมน้อยสุหรานากง · เจ้าจอมบัว · เจ้าจอมบัวคำ · เจ้าจอมปลี · เจ้าจอมแพ · เจ้าจอมพร้อม · เจ้าจอมพัน (ณ นคร) · เจ้าจอมพัน (หัสดิเสวี) · เจ้าจอมพึ่ง · เจ้าจอมพุ่ม (บุญ-หลง) · เจ้าจอมพุ่ม (สนธิรัตน์) · เจ้าจอมไม้จีน · เจ้าจอมมอญ · เจ้าจอมมาลัย · เจ้าจอมยี่สุ่น · เจ้าจอมแย้ม · เจ้าจอมใย · เจ้าจอมลูกจัน · เจ้าจอมลูกอิน · เจ้าจอมวัน · เจ้าจอมส้มจีน · เจ้าจอมสุ่น · เจ้าจอมหนู · เจ้าจอมหนูบ้าน · เจ้าจอมเอม · เจ้าจอมอรุณ · เจ้าจอมอิ่ม · เจ้าจอมอิ่มย่าหรัน |
| พระภรรยาเจ้าและพระสนมใน รัชกาลที่ 1 · รัชกาลที่ 2 · รัชกาลที่ 3 · รัชกาลที่ 4 · รัชกาลที่ 5 · รัชกาลที่ 6 · รัชกาลที่ 10 |