สำหรับมัสยิดอุมัยยะฮ์แห่งอะเลปโป ดูที่ มัสยิดใหญ่แห่งอะเลปโป

**มัสยิดอุมัยยะฮ์** (อาหรับ: الجامع الأموي) เป็นที่รู้จักกันในชื่อ **มัสยิดใหญ่แห่งดามัสกัส** (อาหรับ: جامع بني أمية الكبير) ตั้งอยู่ในย่านเมืองเก่าของดามัสกัส เป็นหนึ่งในมัสยิดที่ใหญ่และเก่าแก่ที่สุดในโลก

หลังจากพวกมุสลิมยึดครองดามัสกัสในปีค.ศ. 634 ตัวมัสยิดได้ถูกสร้างบนพื้นที่ของมหาวิหารคริสต์ที่ถวายแก่ยอห์นผู้ให้บัพติศมา (ยะฮ์ยา) โดยท่านเป็นศาสดาที่ถูกยกย่องโดยชาวคริสต์และมุสลิม มีตำนานในศตวรรษที่ 6 ได้กล่าวว่า มีหัวของยอห์นผู้ให้บัพติศมาอยู่ในนี้ ตัวมัสยิดถูกเชื่อโดยชาวมุสลิมว่าเป็นที่ที่พระเยซู (อีซา) จะกลับมาในวันสิ้นโลก ตัวบรรจุศพที่มีสุสานของเศาะลาฮุดดีนอยู่ในสวนขนาดเล็กที่เชื่อมติดกับกำแพงทางตอนเหนือของมัสยิด

ประวัติ
-------

### ก่อนศาสนาอิสลาม

ดูบทความหลักที่: วิหารจูปิเตอร์, ดามัสกัส
บริเวณนี้กลายเป็นพื้นที่สักการะพระเจ้ามาตั้งแต่ยุคเหล็ก ดามัสกัสเคยเป็นเมืองหลวงของรัฐอาราเมอัน และมีวิหารขนาดใหญ่ของลัทธิฮะดัด เทพแห่งสายฟ้าและฝน มีหินก้อนหนึ่งที่เป็นส่วนที่เหลือของวิหารอาราเมอันที่ถูกจัดแสดงไว้ที่พิพิธภัณฑ์แห่งชาติดามัสกัส. หลังจากพวกโรมันเข้ายึดครองใน 64 ปีก่อนคริสตกาล พวกเขาได้เทียบเทพฮะดัดให้เหมือนกับจูปิเตอร์ เทพแห่งสายฟ้าของพวกเขา. ดังนั้น พวกโรมันจึงขยายวิหาร ภายใต้การควบคุมของสถาปนิกอะพอลโลโดรุสแห่งดามัสกัส

จนถึงปลายศตวรรษที่ 4 ในปีค.ศ.391 วิหารจูปิเตอร์ถูกเปลี่ยนเป็นอาสนวิหารโดยจักรพรรดิเทออดอซิอุสที่ 1 (ครองราช ค.ศ.379–395) ในระหว่างการเปลี่ยนแปลงเป็นอาสนวิหารคริสเตียน มันยังไม่ได้ถวายแก่ยอห์นผู้ให้บัพติศมาในทันที; มันพึ่งถูกถวายแก่ท่านในศตวรรษที่ 6 ตามตำนานที่กล่าวว่าหัวของนักบุญยอห์นถูกฝังที่นี่ มันทำหน้าที่เป็นที่ตั้งของบิชอปแห่งดามัสกัส ผู้มีศักดิ์เป็นอันดับสองของอัครบิดรแห่งแอนติออก

### มัสยิดอุมัยยะฮ์

มัสยิดอุมัยยะฮ์ในเวลากลางคืน
ดามัสกัสถูกยึดครองโดยทหารมุสลิมอาหรับที่นำโดยคอลิด อิบน์ อัลวะลีดในปีค.ศ.634. 

ในปีค.ศ. 661 รัฐเคาะลีฟะฮ์ที่อยู่ภายใต้การปกครองของ ราชวงศ์อุมัยยะฮ์ ซึ่งเลือกเมืองดามัสกัสเป็นเมืองหลวงของโลกมุสลิม อัลวะลีดที่ 1 (ครองราช ค.ศ. 705–715) เคาะลีฟะฮ์องค์ที่ 6 ได้มีรับสั่งให้สร้างมัสยิดในบริเวณอาสนวิหารไบแซนไทน์ในปีค.ศ.706. ก่อนหน้านั้น อาสนวิหารยังถูกใช้โดยชาวคริสต์ในท้องถิ่น แต่ห้องละหมาด (*มุศ็อลลา*) สำหรับมุสลิมถูกสร้างในบริเวณทางตะวันออกเฉียงใต้ของวิหาร อัลวะลีดได้สั่งให้รื้อมุศ็อลลาและอาสนวิหารส่วนใหญ่ออก แล้วสร้างมัสยิดลงไปแทน แต่ชาวคริสต์ได้ประท้วงการก่อสร้างนี้ อัลวะลีดจึงรับสั่งให้คืนโบสถ์ที่ถูกยึดให้แก่ชาวคริสต์เพื่อเป็นการตอบสนองแก่พวกเขา ตัวมัสยิดสร้างเสร็จในปีค.ศ.715 ไม่นานหลังจากที่อัลวะลีดสวรรคต และอยู่ในสมัยของสุไลมาน อิบน์ อับดุลมาลิก (ครองราช ค.ศ. 715–717).

รายงานจากอิบน์ อัลฟากิฮ์ นักประวัติศาสตร์ชาวเปอร์เซียในศตวรรษที่ 10 มีการใช้เงินดินาร์ในโครงการนี้ไประหว่าง 600,000 ถึง 1,000,000 เหรียญ และใช้แรงงานไป 12,000 คน ทางช่างฝีมือไบเซนไทน์ได้สร้างโมเสกที่เป็นรูปภูมิทัศน์และสิ่งก่อสร้างในรูปแบบโรมันตอนปลาย อิบน์ อัลฟะกิฮ์รายงานว่า ในระหว่างการก่อสร้างนั้น มีคนงานพบถ้ำที่มีกล่องบรรจุหัวของนักบุญยอห์นผู้ให้บัพติศมา หรือยะฮ์ยา อิบน์ ซะกะรียาในศาสนาอิสลาม หลังจากศึกษาและตรวจสอบแล้ว อัลวะลีดที่ 1 จึงมีรับสั่งให้ฝังใต้เสาที่มีรูปแบบเฉพาะในมัสยิด ซึ่งถูกทาบด้วยหินอ่อนในภายหลัง

โดมแห่งเวลาถูกสร้างในปีค.ศ.780
### สมัยราชวงศ์อับบาซียะฮ์และฟาฏิมียะฮ์

หลังจากการประท้วงที่ทำให้การปกครองของราชวงศ์อุมัยยะฮ์สิ้นสุดลงในปีค.ศ. 750 ราชวงศ์อับบาซียะฮ์จึงมีอำนาจขึ้นแล้วย้ายเมืองหลวงไปที่แบกแดด จึงทำให้มัสยิดอุมัยยะฮ์หมดความสำคัญไป โดยมีการบันทึกแค่ในระหว่างศตวรรษที่ 8 ถึง 10 อัลฟาดิล อิบน์ ศอลิฮ์ ข้าหลวงแห่งดามัสกัสของรัฐเคาะลีฟะฮ์อับบาซียะฮ์ ได้สร้างโดมนาฬิกา[*ไม่แน่ใจ  – พูดคุย*] ในบริเวณฝั่งตะวันออกของมัสยิดในปีค.ศ.780. เก้าปีต่อมา เขาได้ริเริ่มการก่อสร้างโดมคลังสมบัติโดยมีจุดประสงค์ไว้เก็บกองทุนของมัสยิด อัล-มุก็อดดาซี นักภูมิศาสตร์ชาวอาหรับในศตวรรษที่ 9 ได้วางใจให้พวกอับบาซีสร้างหอมินาเรตในบริเวณทางตอนเหนือ (*มะฎอนัต อัลอะรูส*; "มินาเรตแห่งพธู" (Minaret of the Bride)) ของมัสยิดในปีค.ศ. 831 ในรัชสมัยของเคาะลีฟะฮ์อัล-มะอ์มูน (ครองราช ค.ศ. 813–833).

โดมคลังสมบัติถูกสร้างในปีค.ศ.789
ต่อมา พวกฟาฏิมียะฮ์แห่งอียิปต์ที่นับถือนิกายชีอะฮ์ ได้ยึดครองดามัสกัสในปีค.ศ.970 แต่มีการพัฒนาน้อยมาก ในปีค.ศ.1069 บริเวณส่วนใหญ่ของมัสยิด โดยเฉพาะกำแพงฝั่งเหนือถูกเผาทำลาย เพราะการก่อกบฏของประชาชนในเมืองต่อทหารเบอร์เบอร์ของพวกฟาฏิมิดที่ตั้งไพร่พลในบริเวณนี้

### สมัยเซลจุคและอัยยูบิด

พวกเซลจุคได้ครอบครองเมืองในปีค.ศ.1078 กษัตริย์ตูตุชที่ 1 (ครองราช ค.ศ. 1079–1095) ทรงริเริ่มซ่อมแซมมัสยิดจากผลพวงของไฟไหม้ในปีค.ศ.1069 ในปีค.ศ. 1082 อบูนัศร์ อะฮ์มัด อิบน์ ฟัดล์ ที่ปรึกษาของพระองค์ ได้สั่งให้ซ่อมแซมโดมกลาง;*ริวาก* ทางตอนเหนือ ("ระเบียงทางเข้าที่มีหลังคาและเสากลม") ถูกสร้างใหม่ในปีค.ศ. 1089. ในปีค.ศ.1113, ชารัฟ อัดดีด เมาดูด (ครองาช ค.ศ. 1109–1113) อะตาเบกแห่งโมซุล ถูกลอบสังหารในมัสยิดนี้ เนื่องจากความขัดแย้งระหว่างดามัสกัสกับรัฐครูเสดในช่วงกลางศตวรรษที่ 12 ตัวมัสยิดจึงกลายเป็นจุดเรียกร้องให้มุสลิมปกป้องเมืองและนำเยรูซาเลมกลับคืนมา อิหม่ามหลายตน ซึ่งรวมไปถึงอิบน์ อะซากิรได้เรียกร้องให้ทำ *ญิฮาด* (" ในภาษาอาหรับแปลว่า การต่อสู้/มุ่งมั่น") และเมื่อพวกครูเซดเดินทัพมาถึงดามัสกัสในปีค.ศ. 1148 ประชาชนในเมืองได้ร่วมกันต่อสู้จนทำให้พวกครูเสดถอยทัพไป

ในสมัยของนูรุดดีน ซันกี ซึ่งเริ่มในปีค.ศ.1154 ได้มีการสร้างหอนาฬิกาอันที่สองที่มีชื่อว่านาฬิกาน้ำญัยรุน มันถูกสร้างข้างนอกประตูทางเข้ามัสยิดทางทิศตะวันออก (*บาบ ญัยรุน*) โดยมุฮัมมัด อัซซะอาตี แล้วสร้างอีกรอบในปีค.ศ.1167 เนื่องจากไฟไหม้ และถูกซ่อมแซมโดยริดวาน ลูกชายของเขา ในช่วงต้นศตวรรษที่ 13 มันอาจจะอยู่รอดได้นานถึงศตวรรษที่ 14 มุฮัมมัด อัลอิดรีซี นักภูมิศาสตร์ชาวอาหรับ ได้มาเยี่ยมมัสยิดนี้ในปีค.ศ.1154.

ในปีค.ศ. 1173 กำแพงทางตอนเหนือของมัสยิดถูกเผาแล้วสร้างใหม่โดยเศาะลาฮุดดีน (ครองราช ค.ศ. 1174–1193) พร้อมกับสร้างมินาเรตแห่งพธู ซึ่งเคนถูดทำลายในช่วงไฟไหม้ของปีค.ศ. 1069 และพระศพของพระองค์กับผู้สืบทอดกษัตริย์องค์ต่อไปก็ถูกฝังที่นั่น

### สมัยมัมลูก

มินาเรตแห่งก็อยต์บัยถูกสร้างในปีค.ศ.1488 ภายต้คำสั่งของสุลต่านก็อยต์บัย 
พวกมองโกล ภายใต้การนำของคิตบูกา ที่เป็นพันธมิตรกับกองทัพครูเสด ได้ยึดเมืองดามัสกัสจากพวกอัยยูบิดในปีค.ศ.1260. โบฮีมอนต์ที่ 6 แห่งแอนติออก ได้มีรับสั่งให้ทำพิธีมหาสนิทศักดิ์สิทธิ์ในมัสยิดอุมัยยะฮ์ แต่ว่าพวกมัมลูกที่นำโดยกุตุสกับบัยบัรส์ ครอบคราองเมืองได้ในปีเดียวกัน ในปีค.ศ. 1270 บัยบัรส์ ได้สั่งให้ดำเนินการบูรณะมัสยิด รายงานจากอิบน์ ชัดดัด การบูรณะใช้เงินดินาร์ไป 20,000 เหรียญ ตัวโมเสกที่ทำการบูรณะเป็นจุดที่มีอิทธิพลของสถาปัตยกรรมมัมลูกในซีเรียและอียิปต์

ตีมูร์ได้ปล้นเมืองดามัสกัสในปีค.ศ.1400 แล้วมีรับสั่งให้เผาเมืองในวันที่ 17 มีนาคม ตัวไฟได้ทำลายเสามินาเรตตะวันออกของมัสยิดให้กลายเป็นเศษหินและทำให้โดมกลางของมัสยิดพังถล่มลงมา เสามินาเรตตะวันตกเฉียงใต้ถูกสร้างขึ้นในปีค.ศ.1488 ในสมัยของสุลต่านมัมลูก

### สมัยออตโตมัน

มัสยิดอุมัยยะฮ์จากเอกสารกิตาบ อัลบุลฮาน
สุลต่านเซลิมที่ 1ได้ยึดครองดามัสกัสจากพวกมัมลูกในปีค.ศ.1516. การละหมาดวันศุกร์ครั้งแรกถูกจัดขึ้นโดยตัวพระองค์เอง

อับดุลฆอนี อันนะบูลซี นักปราชญ์ศูฟีได้ให้คำสอนในมัสยิดนี้ โดยเริ่มในปีค.ศ.1661.

ตัวโมเสกและหินอ่อนเสียหายจากไฟไหม้ในปีค.ศ.1893 ตัวไฟได้ทำลายโถงห้องละหมาด และทำให้โดมตรงกลางมัสยิดถล่ม ท้ายที่สุด พวกออตโตมันได้บูรณะมัสยิดนี้ในรูปแบบสถาปัตยกรมเดิมได้สำเร็จ

จนกระทั่งปีค.ศ. 1899 หอสมุดในมัสยิดที่รวมไปถึงชุดสะสมกุบบัต อัลค็อซนะฮ์; "สิ่งที่ถูกยึดได้ส่วนใหญ่ถูกส่งให้กับจักรพรรดิวิลเฮ็ล์มที่ 2  จักรพรรดิแห่งเยอรมัน และมีไม่กี่อันเท่านั้นที่ยังถูกเก็บในหอจดหมายเหตุแห่งชาติในดามัสกัส"

### สมัยใหม่

ฝั่งเหนือของลานในปีค.ศ.1862
มัสยิดอุมัยยะฮ์ได้รับการฟื้นฟูครั้งใหญ่ในปีค.ศ.1929 เป็นช่วงที่ซีเรียอยู่ภายใต้อาณัติของฝรั่งเศส และอีกครั้งในปีค.ศ.1954 กับ 1963 ภายใต้สาธารณรัฐซีเรีย.

ในปีค.ศ.2001 สมเด็จพระสันตะปาปายอห์น ปอลที่ 2 ทรงเยี่ยมมัสยิด โดยมีจุดประสงค์หลักคือ ไปดูเรลิกของยอห์นผู้ให้บัพติศมา นี่เป็นครั้งแรกที่พระสันตะปาปาจ่ายเงินเพื่อเข้าไปในมัสยิด

ในวันที่ 15 มีนาคม ค.ศ.2011 มีกลุ่มผู้ประท้วงเกี่ยวกับสงครามกลางเมืองซีเรียที่มัสยิดอุมัยยะฮ์ เมื่อมีผู้คนประมาณ 40–50 คนเดินออกข้างนอกและร้องคำขวัญสนับสนุนประชาธิปไตย นั่นทำให้กองกำลังรักษาความปลอดภัยซีเรียต้องสลายการชุมนุม และคุมเข้มบริเวณนี้ในช่วงละหมาดวันศุกร์

ดูเพิ่ม
-------

* อับลัก
* มัสยิดใหญ่แห่งอะเลปโป
* สถานที่ศักดิสิทธิ์ในศาสนาอิสลาม
* สถาปัตยกรรมอิสลาม
* ศิลปะอิสลาม
* ศิลปะปาเลสไตน์
* มัสยิด-อาสนวิหารกอร์โดบา
* เส้นเวลาของประวัติศาสตร์อิสลาม

อ้างอิง
-------

1. 1 2  Burns, 2005, p.88.
2. ↑  Burns, 2005, p.16.
3. ↑  Burns, 2005, p.40.
4. ↑  Calcani and Abdulkarim, 2003, p.28.
5. ↑  Darke, 2010, p.72.
6. ↑  Grafman and Rosen-Ayalon, 1999, p.7.
7. 1 2  Flood, 2001, p.2.
8. ↑  Rudolff, 2006, p.177.
9. ↑  Takeo Kamiya (2004). "Umayyad Mosque in Damascus, Syria". *Eurasia News*. สืบค้นเมื่อ 31 December 2015.
10. ↑  Wolff, 2007, p.57.
11. ↑  Rosenwein, Barbara H. A short history of the Middle Ages. University of Toronto Press, 2014. p. 56
12. ↑  Kleiner, Fred. Gardner's Art through the Ages, Vol. I Cengage Learning, 2013. p. 264
13. ↑  le Strange, 1890, pp. p.233–p.234
14. 1 2
15. ↑  Rudolff, 2006, p.178.
16. 1 2 3 4  Burns, 2005, pp.131–132.
17. ↑  Burns, 2005, p.140.
18. 1 2  Burns, 2005, pp.141–142.
19. ↑  Flood, 1997, p.73.
20. ↑  Burns, 2005, p.147.
21. ↑  Burns, 2005, p.157.
22. ↑  Flood, 2001, p.114.
23. ↑  Flood, 2001, pp.117–118.
24. ↑  Burns, 2005, pp. 176–177
25. ↑  Burns, 2005, p. 190
26. ↑  Zaimeche, 2005, p.22.
27. ↑  Walker, 2004, p.36-37.
28. ↑  Flood, 1997, p.67.
29. ↑  Ibn Khaldun; Fischel, 1952, p.97.
30. ↑  Ring, Salkin, La Boda, p.208.
31. ↑  Van Leeuwen, p.95.
32. ↑  Finkel, p.109.
33. ↑  Dumper and Stanley, p.123.
34. ↑  Christian C. Sahner (17 July 2010). "A Glittering Crossroads". The Wall Street Journal. สืบค้นเมื่อ 27 February 2011.
35. ↑  Darke, p.90.
36. ↑  M. Lesley Wilkins (1994), "Islamic Libraries to 1920", *Encyclopedia of library history*, New York: Garland Pub. ISBN 0824057872, 0824057872
37. ↑  Christof Galli (2001), "Middle Eastern Libraries", *International Dictionary of Library Histories*, Chicago: Fitzroy Dearborn Publishers, ISBN 1579582443, 1579582443
38. ↑  Darke, p.91.
39. ↑  Platt, Barbara (2001-05-06). "Inside the Umayyad mosque". *BBC News*.
40. ↑  Protesters stage rare demo in Syria. *Al-Jazeera English*. 2011-03-15. Al-Jazeera.
41. ↑  Syria unrest: New protests erupt across country. *BBC News*. 2011-04-01.

สารานุกรม
---------

*American architect and architecture*, J. R. Osgood & Co, 1894.
Bowersock, Glen Warren; Brown, Peter Lamont (2001). *Interpreting late antiquity: essays on the postclassical world*. Harvard University Press. ISBN 0-674-00598-8.
Burns, Ross (2005), *Damascus: A History*, London: Routledge, ISBN 0-415-27105-3.
Calcani, Giuliana; Abdulkarim, Maamoun (2003). *Apollodorus of Damascus and Trajan's Column: from tradition to project*. L'Erma di Bretschneider. ISBN 88-8265-233-5.
Dumper, Michael; Stanley, Bruce E. (2007). *Cities of the Middle East and North Africa: A Historical Encyclopedia*. ABC-CLIO. ISBN 1-57607-919-8.
Charette, François (2003), *Mathematical instrumentation in fourteenth-century Egypt and Syria: the illustrated treatise of Najm al-Dīn al-Mīṣrī*, BRILL, ISBN 978-90-04-13015-9
Finkel, Caroline (2005), *Osman's dream: the story of the Ottoman Empire, 1300-1923*, Basic Books, ISBN 0-465-02396-7.
Flood, Finbarr Barry (2001). *The Great Mosque of Damascus: studies on the makings of an Umayyad visual culture*. Boston: BRILL. ISBN 90-04-11638-9.
Flood, Finbarr Barry (1997). "Umayyad Survivals and Mamluk Revivals: Qalawunid Architecture and the Great Mosque of Damascus". *Muqarnas*. Boston: BRILL. **14**: 57–79. doi:10.2307/1523236.
Grafman, Rafi; Rosen-Ayalon, Myriam (1999). "The Two Great Syrian Umayyad Mosques: Jerusalem and Damascus". *Muqarnas*. Boston: BRILL. **16**: 1–15. doi:10.2307/1523262.
Hitti, Phillip K. (October 2002). *History of Syria: Including Lebanon and Palestine*. Piscataway, NJ: Gorgias Press LLC. ISBN 978-1-931956-60-4. คลังข้อมูลเก่าเก็บจากแหล่งเดิมเมื่อ 2014-07-09. สืบค้นเมื่อ 2020-04-02.
Le Strange, Guy (1890), *Palestine Under the Moslems: A Description of Syria and the Holy Land from A.D. 650 to 1500*, Committee of the Palestine Exploration Fund (Ibn Jubayr: p.240 ff)
Ibn Ṣaṣrā, Muḥammad ibn Muḥammad (1963). William M. Brinner (บ.ก.). *A chronicle of Damascus, 1389-1397*. University of California Press.
Ibn Khaldūn; Fischel, Walter Joseph (1952). *Ibn Khaldūn and Tamerlane: their historic meeting in Damascus, 1401 a.d. (803 a. h.) A study based on Arabic manuscripts of Ibn Khaldūn's "Autobiography"*. University of California Press.
Kafescioǧlu, Çiǧdem (1999). ""In The Image of Rūm": Ottoman Architectural Patronage in Sixteenth-Century Aleppo and Damascus". *Muqarnas*. BRILL. **16**: 70–96. doi:10.2307/1523266.
Kamal al-Din, Nuha; Ibn Kathir (2002). *The Islamic view of Jesus*. Islamic Books. ISBN 977-6005-08-X.
Palestine Exploration Fund (1897), *Quarterly statement*, Published at the Fund's Office.
Ring, Trudy; Salkin, Robert M.; Schellinger, Paul E. (1994), *International Dictionary of Historic Places*, Taylor & Francis, ISBN 1-884964-03-6
Rivoira, Giovanni Teresio (1918), *Moslem architecture: its origins and development*, Oxford University Press.
Selin, Helaine, บ.ก. (1997), *Encyclopaedia of the history of science, technology, and medicine in non-western cultures*, Springer, ISBN 978-0-7923-4066-9.
Walker, Bethany J. (Mar 2004). "Commemorating the Sacred Spaces of the Past: The Mamluks and the Umayyad Mosque at Damascus". *Near Eastern Archaeology*. The American Schools of Oriental Research. **67** (1): 26–39. doi:10.2307/4149989.
Winter, Michael; Levanoni, Amalia (2004). *The Mamluks in Egyptian and Syrian politics and society*. BRILL. ISBN 90-04-13286-4.
Van Leeuwen, Richard (1999), *Waqfs and urban structures: the case of Ottoman Damascus*, BRILL, ISBN 90-04-11299-5
Wolff, Richard (2007), *The Popular Encyclopedia of World Religions: A User-Friendly Guide to Their Beliefs, History, and Impact on Our World Today*, Harvest House Publishers, ISBN 0-7369-2007-2
Zaimeche, Salah; Ball, Lamaan (2005), *Damascus*, Manchester: Foundation for Science Technology and Culture

แหล่งข้อมูลอื่น
---------------


คอมมอนส์ มีภาพและสื่อเกี่ยวกับ:  
**มัสยิดอุมัยยะฮ์**

* Christian Sahner, "A Glistening Crossroads," The Wall Street Journal, 17 July 2010 เก็บถาวร 2010-07-30 ที่ เวย์แบ็กแมชชีน
* For freely downloadable, high-resolution photographs of the Umayyad Mosque (for teaching, research, cultural heritage work, and publication) by archaeologists, visit Manar al-Athar เก็บถาวร 2020-01-23 ที่ เวย์แบ็กแมชชีน

| การควบคุมรายการหลักฐาน แก้ไขสิ่งนี้ที่วิกิสนเทศ |
| --- |
| ทั่วไป | 
* VIAF
	+ 1
* เวิลด์แคต

 |
| หอสมุดแห่งชาติ | 
* เยอรมนี
* อิสราเอล
* สหรัฐ

 |