**หน่วยไทย** เป็นหลักในการวัดความยาว น้ำหนัก พื้นที่ ปริมาตร ในประเทศไทย ซึ่งมีการวัดความยาวมาแต่สมัยก่อน ประเทศไทยได้มีการปรับเปลี่ยนมาใช้ หน่วยเอสไอ เป็นมาตรฐานตั้งแต่วันที่ 17 ธันวาคม พ.ศ. 2466 แต่ปัจจุบันยังคงมีการใช้หน่วยไทยในบางหน่วย 

ก่อนการใช้การวัดระบบ เอสไอ/เมตริก การวัดแบบดั้งเดิมที่ใช้ในประเทศไทยใช้หน่วยวัดที่อ้างอิงกับสัดส่วนของมนุษย์ หน่วยเหล่านี้บางส่วนยังคงใช้งานอยู่ เมื่อกรมแผนที่ทหารเริ่มการสำรวจรังวัดที่ดินในปี พ.ศ. 2439 ผู้อำนวยการภายใต้ทุนวิจัยพื้นฐานของราชสมาคมภูมิศาสตร์แห่งสหราชอาณาจักร (F.R.G.S.), RW Giblin กล่าวว่า "40 เมตร หรือ 4,000 เซนติเมตร นั้นมีขนาดเท่ากับหนึ่งเส้น" ดังนั้นแผนที่ที่ดินทั้งหมดจะถูกรังวัด, วาดและพิมพ์ลงในอัตราส่วน 1: 4,000 ในการวัดขนาดพื้นที่ยังคงใช้หน่วยตารางวา, งาน และไร่

หน่วยของไทยในประวัติศาสตร์และวรรณคดี
------------------------------------

หน่วยของไทยมีปรากฏทั้งในประวัติศาสตร์และวรรณคดีดังนี้

### พระราชพิธีสิบสองเดือน

พระราชนิพนธ์พระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว มีข้อความต่อไปนี้อยู่ "เสาโคมชัยใช้ไม้ยาว 11 วา" (พระราชพิธีจองเปรียง) "เกยสูง 4 ศอก ไม้ยาว 4 ศอก" (พิธีกะติเกยา) "ศิวลึงค์ตั้งอยู่บนฐานที่เรียกว่าโยนิ สูงตั้งแต่ 5 นิ้ว 6 นิ้ว ขึ้นไปจน 2 ศอก เศษ 2 ศอก" (พิธีศิวาราตรี) "ใช้ผ้าลายหกคืบผืน 1 ห้าคืบผืน 1 สี่คืบผืน 1" (พระราชพิธีพืชมงคลและจรดพระนังคัล) จะเห็นว่า หน่วยในหน่วยของไทยมี วา ศอก นิ้ว คืบ

### หนังสือ มังรายศาสตร์

แปลโดย ดร.ประเสริฐ ณ นคร  มีข้อความเช่น "คนจะหลีกช้าง หลีกให้ไกล 30 วา 20 วา ผิช้างดุ ให้หลีกให้ไกล 110 วา 50 วา ผิหลีกม้าให้ไกล 1 วา 2 วา ผิงัวควายดุให้หลีกให้ไกล 3 วา 4 วา 5 วา 6 วา" มีหน่วยวัดเป็น วา

### โคลงโลกนิติ

มีหน่วยวัดหลายที่ เช่น "ช้างสารหกศอกไซร้ เสียงา" "ขุนเขาสูงร้อยโยชน์ คณนา" "ภุมราอยู่ไกลสถาน นับโยชน์ ก็ดี" เป็นต้น มีหน่วย ศอก โยชน์ 

### พจนานุกรมศัพท์วรรณคดีไทยสมัยสุโขทัย ไตรภูมิกถา

มีหน่วยวัดเช่น "ต้นกัลปพฤกษ์นั้นโดยสูงได้ 10 วา 2 ศอก โดยกว้างได้ 10 วา" "ชั้นฟ้าอันชื่อว่าดุสิดานั้นขึ้นไปเบื้องบนได้ 2,688,000,000 วา ผิแลจะคลนาด้วยโยชน์ได้ 336,000 โยชน์ จนถึงชั้นฟ้าอันชื่อว่านิมมานรดีนั้น" มีหน่วย วา ศอก โยชน์

### พงศาวดารโยนก

มีข้อความ "สร้างพระมหาสถูป ณ เมืองเชียงแสน ซึ่งเรียกว่าวัด**ต้นแก้ว** ก่อฐานพระเจดีย์กว้าง 15 วา สูง 1 เส้น 5 วา" "พระยาเมงรายได้ฟังคำอธิบายของสมเด็จพระร่วงเจ้าดังนั้น จึงตรัสว่า ข้าแต่สหายเจ้าทั้งสอง ผิดังนั้นเราจะตั้งล่วงแป (ด้านยาว) 1000 วา ล่วงขื่อ (ด้านสกัด) 400 วา เถิด" เป็นต้น มีหน่วย วา เส้น

ดังนั้นตามที่ทราบกัน หน่วยวัดของไทยที่ใช้กันมาแต่เดิมมี ศอก วา คืบ นิ้ว โยชน์ เส้น ความสัมพันธ์ระหว่างหน่วยเหล่านี้ก็คือ 12 นิ้วเป็น 1 คืบ, 2 คืบเป็น 1 ศอก, 4 ศอกเป็น 1 วา, 20 วาเป็น 1 เส้น, และ 400 เส้นเป็น 1 โยชน์

หน่วยของไทยกับต่างประเทศ
------------------------

นิ้วของไทยก็ไม่เท่ากับ นิ้วของฝรั่งที่บอกว่าเป็นความยาวของข้าวบาร์เลย์ 3 เมล็ดเรียงกัน และก็ไม่เท่ากับ นิ้วมาตรฐานในหน่วยอังกฤษปัจจุบัน แต่นิ้วของไทยนั้นใช้ความยาวเท่ากับ ข้อปลายของนิ้วกลาง  ซึ่งนิ้วของแต่ละคนก็ไม่เท่ากันอยู่แล้ว ดังนั้นจะเอามาตรฐานแบบความยาวทางวิทยาศาสตร์ในปัจจุบันไม่ได้ เรื่องความยาวนิ้วที่สัมพันธ์กับเมล็ดข้าวนั้น ใน "**สารานุกรมพระพุทธศาสนา**" ของสมเด็จพระมหาสมณเจ้า กรมพระยาวชิรญาณวโรรส  ก็มีกล่าวถึงเช่นกันว่า "7 เม็ดข้าวเป็น 1 นิ้ว" และมีข้อความระบุไว้ว่า "ได้เอาข้าวเหนียวทั้งเปลือกเรียงเทียบนิ้ว ข้าวเหนียวดำโตไป เพียง 6 เมล็ดก็ได้นิ้วหนึ่ง ข้าวเหนียวขาว 7 เมล็ดพอดี แต่เศษของนิ้วแบ่ง 8 สะดวกกว่า" ที่ไม้บรรทัด สเกลเป็นนิ้วก็มีแบ่งเป็น 8 ส่วนด้วย นอกเหนือจากที่มีแบ่งเป็น 10 ส่วนแล้ว และหน่วยของไทยก็มีการใช้ขนาดที่เรียกว่า หุน ซึ่ง 8 หุนเท่ากับ 1 นิ้ว ถ้าพูดว่าท่อน้ำขนาด 4 หุนก็คือท่อขนาดครึ่งนิ้ว หน่วยหุนนี่เข้าใจว่ามาจากหน่วยของจีน

คำที่ตรงกับคำว่านิ้วมีอยู่คำหนึ่งคือ องคุลี (หมายถึงองคุลีมาล ซึ่งฆ่าคนเอานิ้วมาร้อยเป็นสร้อยคอแขวนไว้) ในนิราศภูเขาทอง ของสุนทรภู่  ก็มีบทที่เกี่ยวกับขนาดความยาวเป็นองคุลีหรือนิ้วอยู่ คือ บทที่ว่า

งิ้วนรกสิบหกองคุลีแหลม ดังขวากแซมเสี้ยมแซกแตกไสว
ใครทำชู้คู่ท่านครั้นบรรลัย ก็ต้องไปปีนต้นน่าขนพอง"
แสดงว่าหนามงิ้วนั้นยาวมาก ยาว 16 นิ้ว และคงอยู่ติด ๆ กัน เพราะถ้าอยู่ห่าง ๆ กัน คนที่ตกนรกโดนปีนต้นงิ้วคงเหยียบปีนได้สบาย

คำกล่าวของไทยอีกเรื่องหนึ่งเกี่ยวกับขนาดก็มีว่า ร่างกายของคนเรานั้น กว้างศอก ยาววา หนาคืบ

หน่วยขนาดยาวมากของไทย
---------------------

สำหรับหน่วยที่ยาวเกินวาของไทยมีคำว่า เส้น กับ โยชน์ นั้น คำว่าโยชน์นี้เป็นขนาดความยาวที่มาก ๆ ของไทย เคยถูกนำไปใช้เวลาแปลชื่อเรื่อง 20,000 leagues under the sea ของจูลส์ เวิร์น ไทยโบราณที่ใช้กันก็คงมีแค่ เส้น กับ โยชน์ แต่ในหนังสือ สารานุกรมพระพุทธศาสนา ของสมเด็จพระมหาสมณเจ้า กรมพระยาวชิรญาณวโรรส  ยังกล่าวถึงหน่วยอื่นอีก คือ

 25 วาเป็น 1 อสุภะ 80 อสุภะ เป็น 1 คาวุต 4 คาวุต เป็น 1 โยชน์

 และ 4 ศอกเป็น 1 ธนู 500 ธนูเป็น 1 โกสะ 4 โกสะเป็น 1 คาวุต 4 คาวุตเป็น 1 โยชน์

หน่วยขนาดที่เล็กของไทย
----------------------

ขนาดที่เล็กกว่า นิ้ว มีการรับรู้กันว่ามีขนาดที่เรียกว่า กระเบียด โดย 4 กระเบียด เป็น 1 นิ้ว บางแห่งมีคำ อนุกระเบียด คือ 2 อนุกระเบียดเป็น 1 กระเบียด

ไม่มีหน่วยที่เล็กกว่านี้อีกมีแต่คำเล็ก ๆ ที่ไม่ใช่หน่วย เช่น ธุลี (ละออง, ฝุ่น) อนุภาค (ชิ้นหรือส่วนขนาดเล็กมาก, ในทางวิทยาศาสตร์มักใช้เรียกส่วนที่มีขนาดเล็กกว่าอะตอม เช่น อนุภาคแอลฟา อนุภาคบีตา ภาษาอังกฤษใช้ว่า particle) อณู (ส่วนของสารที่ประกอบด้วยปรมาณู) และมีคำ ปรมาณู ซึ่งมีความสัมพันธ์ที่น่าสนใจแต่ไม่ทราบที่มาว่า 36 ปรมาณู เป็น 1 อณู 

และมีหน่วยระยะห่างที่ใกล้มาก ๆ คือ ห่างกันแค่**เส้นยาแดงผ่าแปด** ซึ่งในพจนานุกรมบอกว่าเป็นสำนวนภาษาพูด หมายถึงห่างกันนิดเดียว และ สำนวน เส้นยาแดงผ่าแปด หมายถึง เฉียดฉิว ซึ่งคำว่า ยาแดง ในที่นี้ คงหมายถึงยาสูบชนิดหนึ่งของจีน เส้นแดง ซึ่งเป็นเส้นขนาดเล็ก ๆ อยู่แล้ว เอามาผ่าแปดส่วนอีก ขนาดก็ยิ่งเล็กลงไป บางทีก็ใช้คำว่า เส้นผมผ่าแปด

รายชื่อหน่วย
------------

| ชื่อ | ย่อ | ความหมายในภาษาอังกฤษ | การเปรียบเทียบ | เทียบมาตราเมตริก |
| --- | --- | --- | --- | --- |
| ความยาว |
| กระเบียด |  | Quarter of a finger | - | 0.5208 เซนติเมตร |
| นิ้ว |  | Siamese inch*Cf. Digit (unit)finger (unit)* | 4 กระเบียด | 2.5 เซนติเมตร |
| คืบ | ค. | Span | 10 นิ้ว,12 นิ้ว | 25 เซนติเมตร |
| ศอก | ศ. | คิวบิต | 2 คืบ | 50 เซนติเมตร |
| วา | ว. | ฟาธอม (สุดแขนซ้ายขวา) | 4 ศอก | 2 เมตร |
| เส้น | ส. | *Cf. Rope (unit)line of rope* | 20 วา | 40 เมตร |
| โยชน์ |  | *Cf. league* | 400 เส้น | 16 กิโลเมตร |
| พื้นที่ |
| ตารางวา | ว.๒ |  |  | 4 ตารางเมตร |
| งาน | ง. |  | 100 ตารางวา | 400 ตารางเมตร |
| ไร่ | ร. |  | 4 งาน | 1,600 ตารางเมตร (16 เอเคอร์) |
| ความจุ |
| หยิบมือ |  | Pinch |  | 7.8125 มล. |
| กำมือ |  | Grain held in an enclosed hand | 4 หยิบมือ | 31.25 มล. |
| ฟายมือ |  | Grain held in the palm | 4 กำมือ | 125 มล. |
| จังออน/กอบ |  |  | 8 กำมือ | 0.25 ลิตร |
| แล่ง |  |  | 2 จังออน | 0.5 ลิตร |
| ทะนาน |  | Coconut shell used for measuring | 8 ฟายมือ | 1ลิตร |
| ถัง |  | Bucket | 20 ทะนาน | 20 ลิตร |
| สัด |  | Measuring basket | 25 ทะนาน,20 ทะนาน | 25 ลิตร |
| กระชุก |  |  | 5 สัด | 125 ลิตร |
| ตะลอง |  |  | 4 กระชุก | 500 ลิตร |
| เกวียน |  | Cartload *(cf. Cart)* | 100 ถัง, 4 ตะลอง | 2,000 ลิตร |
| ทะนานหลวง | ท. |  |  | 1 ลิตร |
| สัดหลวง | ส. |  | 20 ทะนานหลวง | 20 ลิตร |
| บั้นหลวง | บ. |  | 50 สัดหลวง | 1,000 ลิตร |
| เกวียนหลวง | กว. |  | 2 บั้นหลวง | 2,000 ลิตร |
| น้ำหนัก |
| กล่อม |  |  | 2 เมล็ดข้าว | 117.1815 มก. |
| กล่ำ |  |  | 2 กล่อม | 234.75 มก. |
| ไพ |  |  | 2 กล่ำ | 468.75 มก. |
| เฟื้อง |  |  | 4 ไพ | 1.875 กรัม |
| สลึง |  |  | 2 เฟื้อง | 3.75 กรัม |
| บาท |  |  | 4 สลึง | 15 กรัม |
| ตำลึง |  | 兩/Tael | 4 บาท | 60 กรัม |
| ชั่ง |  | 斤/Catty | 20 ตำลึง | 1,200 กรัม |
| หาบ |  | 擔/Picul | 50 ชั่ง | 60 กิโลกรัม |
| หาบหลวง | ห. |  | 100 ชั่งหลวง | 60 กิโลกรัม |
| ชั่งหลวง | ช. |  |  | 600 กรัม |
| กะรัตหลวง | กร. |  |  | 0.2 กรัม |

อ้างอิง
-------

1. ↑  Minutes of the 7th General Conference on Weights and Measures, 1927, page 69
2. ↑  "Measurements in Thailand". *ThaiLawOnline*. Isaan Lawyers. สืบค้นเมื่อ 16 January 2015.
3. 1 2  Giblin, R. W. (2008) [1908]. "Royal Survey Work". ใน Wright, Arnold; Breakspear, Oliver T (บ.ก.). *Twentieth century impressions of Siam* (PDF). London, etc.: Lloyds Greater Britain Publishing Company. p. 126. สืบค้นเมื่อ 28 January 2012. All cadastral plans are plotted, drawn, and printed to a scale of 1 to 4,000....
4. ↑  พระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว, "พระราชพิธีสิบสองเดือน", พิมพ์ครั้งที่ 18, สำนักพิมพ์บรรณาคาร, พ.ศ. 2542
5. ↑  ประเสริฐ ณ นคร, "มังรายศาสตร์", โรงพิมพ์พระจันทร์, พ.ศ. 2516
6. ↑  สมเด็จพระเจ้าบรมวงศ์เธอ กรมพระยาเดชาดิศร, "โคลงโลกนิติ", พิมพ์ครั้งที่ 10, บริษัทเรือนปัญญา จำกัด, พ.ศ. 2545
7. ↑  ราชบัณฑิตยสถาน, "พจนานุกรมศัพท์วรรณคดีไทยสมัยสุโขทัย ไตรภูมิกถา", ราชบัณฑิตยสถาน, พ.ศ. 2544
8. ↑  พระยาประชากิจกรจักร์ (แช่ม บุนนาค) , "พงศาวดารโยนก", พิมพ์ครั้งที่ 7, สำนักพิมพ์คลังวิทยา, พ.ศ. 2516
9. 1 2  ราชบัณฑิตยสถาน, "พจนานุกรมไทยฉบับราชบัณฑิตยสถาน พ.ศ. 2542" , นานมีบุ๊คส์พับลิเคชันส์, พ.ศ. 2546
10. 1 2  สมเด็จพระมหาสมณเจ้า กรมพระยาวชิรญาณวโรรส, "สารานุกรมพระพุทธศาสนา", พิมพ์ครั้งที่ 2, มหามกุฏราชวิทยาลัย, พ.ศ. 2539
11. ↑  สมเด็จฯ กรมพระยาดำรงราชานุภาพ, "ชีวิตและงานของสุนทรภู่", พิมพ์ครั้งที่ 10, สำนักพิมพ์เสริมวิทย์บรรณาคาร, พ.ศ. 2518
12. ↑
13. ↑  "Krabiat (กระเบียด, Quarter Of A Finger) Conversion Chart". *convert-me.com*. สืบค้นเมื่อ 8 July 2017.
14. ↑  Great Britain. Foreign Office (1847). "1". *Treaty of* Commerce *and* Navigation *with* The United States. *British and Foreign State Papers 1833-1834*. Vol. 22. London: James Ridgway and sons, Piccadilly. p. 592. สืบค้นเมื่อ 26 January 2020. ...said fathom being computed to contain 78 English or American inches, corresponding to 96 Siamese inches....
15. 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 16  ราชบัณฑิตยสถาน (2546), *พจนานุกรม ฉบับราชบัณฑิตยสถาน พ.ศ. ๒๕๔๒*, กรุงเทพฯ: นานมีบุ๊กส์พับลิเคชันส์, ISBN 974-9588-04-5, คลังข้อมูลเก่าเก็บจากแหล่งเดิมเมื่อ 2012-01-03
16. ↑
17. ↑  So Sethaputra, สอ เสถบุตร (1999). *New Model Thai-English Dictionary*. Bangkok: ไทยวัฒนาพานิช : Thai Watthanā Phānit. p. 239. ISBN 974-08-3253-9. โยชน์ *n.* an old unit of distance, *equivalent to about 16 kilometers* ใด้ทะเลสองหมื่นโยชน์ *n. Jules Verne's*"Twenty-thousand Leagues under the Sea"
18. ↑  So Sethaputra, สอ เสถบุตร (1997). *New Model English-Thai Dictionary*. Bangkok: ไทยวัฒนาพานิช : Thai Watthanā Phānit. p. 327. ISBN 974-08-3253-9. league *n.* หน่วยวัดระยะทาง = สามไมล์หรือ ๑๒๐ เส้น
19. ↑   การที่ ๑ สัด ลดจาก ๒๕ ทะนาน เป็น ๒๐ ทะนาน เพราะในรัชสมัยพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว มีฝรั่งเข้ามาตั้งโรงสีไฟ มีการกำหนดมาตราตวงขึ้นใหม่ สัดซึ่งเคยเป็นหน่วยตวงข้าวเปลือก เปลี่ยนมาใช้เป็นหน่วยตวงข้าวสาร และกำหนดใหม่ว่า ๑ สัดเท่ากับ ๒๐ ทะนานเท่านั้น
20. ↑
21. ↑
22. ↑
23. ↑

ดูเพิ่ม
-------

* หน่วยความยาว