รูปศาลภัญชิกาใต้ต้นไม้บนโตรณะตะวันออกที่สถูปสาญจีซึ่งเป็นพุทธศาสนสถาน
**ศาลภัญชิกา** หรือ **สาลภัญชิกา** (อักษรโรมัน: shalabhanjika หรือ salabhanjika) เป็นคำในศิลปะอินเดียและวรรณกรรมอินเดียที่มีความหมายหลายแบบ ในศิลปะพุทธ คำนี้ใช้เรียกรูปสตรีหรือยักษียืนข้างหรือยืนเกาะต้นไม้ หรือใช้เรียกเหตุขณะพระนางสิริมหามายาทรงประทับข้างต้นสาละ ขณะทรงให้กำเนิดเจ้าชายสิทธัตถะ ในศิลปะฮินดูและไชนะ ไม่ได้มีความหมายเฉพาะเจาะจงเท่าในศิลปะพุทธ คำนี้อาจใช้เรียกประติมากรรมใด ๆ ก็ตามที่ประดับบนผนังไม่ให้ดูจืดชืดน่าเบื่อ โดยส่วนใหญ่เป็นประติมากรรมรูปสตรี นอกจากนี้ ในวรรณกรรมพุทธยังปรากฏใช้คำว่า *สาลภัญชิกา* เรียกเทศกาลอินเดียโบราณหนึ่งซึ่งฉลองเมื่อต้นสาละออกดอก ในบริลทที่เปรียบเทียบกับประสูติกาลของพระโคตมพุทธเจ้า

ในวรรณกรรม นอกจากความหมายทางประติมากรรมแล้ว ยังอาจหมายถึงตุ๊กตา เทวดา ภูติ ไปจนถึงโสเภณี ทั้งหมดนี้ขึ้นกับบริบท ในบริบทเหล่านี้ยังปรากฏคำอื่น ๆ เช่น *มทนไก* (madanakai), *มทนิกา* (madanika) หรือ *ศิลาพาลิเก* (shilabalika) โดยเฉพาะในวรรณกรรมภาษากันนาดา ส่วนในบริบทของกวีนิพนธ์และดนตรีอินเดีย คำนี้มีความหมายใกล้เคียงกับจังหวะ *ปัถยา* (pathyā) ซึ่งเป็นหนึ่งในจังหวะย่อย *จันทะ* (chanda) ในกลุ่ม *จตุษปาทิ* (catuṣpadi) ใช้สำหรับการเปลี่ยนผ่าน

นอกจากจะหมายถึงเหตุการณ์ที่พระนางสิริมหามายาให้ประสูติแก่เจ้าชายสิทธัตถะแล้ว ตามสถูปในศาสนาพุทธยังปรากฏประติมากรรมที่แสดงสตรีเคียงต้นไม้ ส่วนมากมักจับหรือเกาะกิ่งไม้นั้นในลักษณะคล้ายกับพระนางสิริมหามายา แต่ในบริบทเหล่านี้สาลภัญชิกาจะหมายถีงรุกขเทวดาในคติชนของอินเดียโบราณ ซึ่งมีความสัมพันธ์กับการมีบุตร

ศัพทมูล
-------

คำว่า *ศาลภัญชิกา* ประกอบมาจากคำภาษาสันสกฤต คือ *ศาลา* และ *ภัญชิกา* คำว่า *ภัญชิกา* มีความหมายว่า 'การหัก, รบกวน" ส่วน *ศาลา* หมายถึง "บ้าน, พื้นที่, พื้นที่ปิด, ผนัง, ศาลา" เช่นในคำว่า ธรรมศาลา หรือ โคศาลา คำเดียวกันนี้ยังสามารถหมายถึงต้นสาละซึ่งเป็นไม้มีค่า นักวิชาการด้านภาษาสันสกฤต วอเกล (Vogel) ระบุว่าความหมายอันหลากหลายของ *ศาลภัญชิกา* ในธรรมเนียมต่าง ๆ ของอินเดีย อาจเกี่ยวเนื่องกับความสำคัญของต้นสาละ ซึ่งในศาสนาพุทธมองต้นสาละเกี่ยวกับประสูติกาลของพระโคตมพุทธเจ้า และในฮินดูกับไชนะมองต้นสาละในฐานะไม้มีค่าสำหรับแกะสลักประติมากรรม

วอเกลระบุว่าคำว่า *ศาลภัญชิกา* ไม่ปรากฏในวรรณกรรมยุคพระเวทหรือในวรรณกรรมภาษาบาลี ไปจนถึงมหากาพย์ที่สำคัญของอินเดีย แต่มีปรากฏในวรรณกรรมยุคคลาสสิกของอินเดียจากต้นสหัสวรรษที่ 1 เช่น *พุทธจริต* (Buddhacarita, ราวปี 100) โดยอศวโฆษะ ส่วนคำที่คล้ายกัน ซึ่งคือ *สาสตรี* (salastri, หมายถึงสตรีที่เกิดออกจากต้นสาละ) ปรากฏในวรรณกรรมฮินดู *นาฏยศาสตระ* ที่วรรค 2.83–84 ข้อเท็จจริงเหล่านี้อาจสะท้อนว่าวรรณกรรมเขียนตามธรรมเนียมและความนิยมในการแกะสลักไม้สาละ คำที่คล้ายกันยังรวมถึง *มทนิกา* (madanika), *ปุตรีลิกา* (putrilika), *สตมภปุตรี* (stambhaputri), *สตมภปุตริกา* (stambhaputrika) และ *ปุตริกา* (putrika) ประสันนะ อาจารยะ (Prasanna Acharya) นักวิชาการภาษาสันสกฤต และผู้นิพนธ์ *สารานุกรมสถาปัตยกรรมฮินดู* (An Encyclopedia of Hindu Architecture) ระบุว่ส *ศาลา* และ *ภัญชิกา* ที่ปรากฏในวรรค 2.79 ของ *นาฏยศาสตระ* เป็นบริบทที่หมายถึง "รูป [หรือประติมากรรม] ที่ทำจากไม้"

ดูเพิ่ม
-------

* คาร์ยาติด ลักษณะคล้ายกันในวัฒนธรรมยุโรป
* รายนามรุกขเทวดา
* ยักษินี

อ้างอิง
-------


วิกิมีเดียคอมมอนส์มีสื่อที่เกี่ยวข้องกับ **Salabhanjika**

1. ↑  "Temple Strut with a Tree Goddess (Shalabhanjika)". The Metropolitan Museum of Art. สืบค้นเมื่อ 11 May 2013.
2. 1 2  Udaya Nārāyaṇa Rāya (1979). *Śālabhañjika in Art, Philosophy, and Literature*. Lokbharti. pp. 1–9. OCLC 6828640.
3. 1 2 3 4  J Ph Vogel (1929). "The woman and tree or Salabhanjika in Indian Arts and Literature". *Acta Orientalia*. **7**: 202–209.
4. ↑  H.D. Velankar (1936). "Apabhramsa Meters". *The Journal of the University of Bombay*. **V** (9): 57–58.
5. ↑  Heinrich Zimmer, *Myths and Symbols in Indian Art and Civilization.* (1946)
6. 1 2  Monier Monier Williams (1994 updated), Sanskrit English Dictionary, शाल śāla śālá, page 260
7. ↑
8. ↑