ภาษาเบงกอลเป็นภาษาที่มีการผันคำตามการกเช่นเดียวกับภาษากลุ่มอินโด-อารยันอื่น ๆ แต่ไม่มีการผันคำตามเพศ เรียงประโยคแบบประธาน-กรรม-กริยา

คำสรรพนาม
---------

คำสรรพนามแบ่งเป็นบุรุษที่ 1 2 และ 3 และแบ่งเป็นเอกพจน์กับพหูพจน์ ไม่มีความแตกต่างระหว่างเพศ มีการแบ่งสรรพนามบุรุษที่ 3 ตามความใกล้เคียงคือใช้กับผู้ที่อยู่ใกล้ อยู่ไกลออกไปและไม่อยู่ในสถานที่นั้น และยังแบ่งสรรพนามตามระดับความสนิทสนมและความสุภาพ

มีการผันสรรพนามตามการก การกประธานใช้กับสรรพนามที่เป็นประธานของประโยค การกกรรมใช้กับสรรพนามที่เป็นกรรมตรงหรือกรรมรองของประโยค ตารางต่อไปนี้เป็นการแสดงสรรพนามแทนบุคคลในการกประธานและการกกรรม

สรรพนามประธาน| ประธาน | Proximity | ความสุภาพ | เอกพจน์ | พหูพจน์ |
| --- | --- | --- | --- | --- |
| 1 | *ami* (I) | *amra* (we) |
| 2 | สนิทมาก | *tui* (you) | *tora* (you) |
| สนิท | *tumi* (you) | *tomra* (you) |
| สุภาพ | *apni* (you) | *apnara* (you) |
| 3 | ที่นี่ | สนิท | *e* (he/she) | *era* (they) |
| สุภาพ | *ini* (he/she) | *ẽra* (they) |
| ที่โน่น | สนิท | *o* (he/she) | *ora* (they) |
| สุภาพ | *uni* (he/she) | *őra* (they) |
| ที่อื่น | สนิท | *she* (he/she) | *tara* (they) |
| สุภาพ | *tini* (he/she) | *tãra* (they) |

สรรพนามการกกรรม| ประธาน | Proximity | ความสุภาพ | เอกพจน์ | พหูพจน์ |
| --- | --- | --- | --- | --- |
| 1 | *amake* (me) | *amader* (us) |
| 2 | สนิทมาก | *toke* (you) | *toder* (you) |
| สนิท | *tomake* (you) | *tomader* (you) |
| สุภาพ | *apnake* (you) | *apnader* (you) |
| 3 | ที่นี่ | สนิท | *eke* (him/her) | *eder* (them) |
| สุภาพ | *ẽke* (him/her) | *ẽder* (them) |
| ที่โน่น | สนิท | *oke* (him/her) | *oder* (them) |
| สุภาพ | *õke* (him/her) | *őder* (them) |
| ที่อื่น | สนิท | *take* (him/her) | *tader* (them) |
| สุภาพ | *tãke* (him/her) | *tãder* (them) |

สรรพนามแสดงความเป็นเจ้าของ| ประธาน | Proximity | ความสุภาพ | เอกพจน์ | พหูพจน์ |
| --- | --- | --- | --- | --- |
| 1 | *amar* (my) | *amader* (our) |
| 2 | สนิทมาก | *tor* (your) | *toder* (your) |
| สนิท | *tomar* (your) | *tomader* (your) |
| สุภาพ | *apnar* (your) | *apnader* (your) |
| 3 | ที่นี่ | สนิท | *er* (his/her) | *eder* (their) |
| สุภาพ | *ẽr* (his/her) | *ẽder* (their) |
| ที่โน่น | สนิท | *or* (his/her) | *oder* (their) |
| สุภาพ | *õr* (his/her) | *őder* (their) |
| ที่อื่น | สนิท | *tar* (his/her) | *tader* (their) |
| สุภาพ | *tãr* (his/her) | *tãder* (their) |

คำนาม
-----

### การก

คำนามมีการผันตามการกเช่นกันโดยการกสำหรับนามได้แก่ การกประธาน การกกรรม การกแสดงความเป็นเจ้าของ และการกสถานที่ การผันคำนามขึ้นกับการมีหรือไม่มีชีวิตของคำนามด้วย

|
|  |
**การผันนามเอกพจน์**|  | มีชีวิต | ไม่มีชีวิต |
| --- | --- | --- |
| ประธาน | chhatro-ţa
the student | juta-ţa
the shoe |
| กรรม | chhatro-ţa-**ke**
the student | juta-ţa
the shoe |
| ความเป็นเจ้าของ | chhatro-ţa-**r**
the student's | juta-ţa-**r**
the shoe's |
| สถานที่ | - | juta-ţa- **(t) e**
on/in the shoe |

|
|  |
**การผันนามพหูพจน์**|  | มีชีวิต | ไม่มีชีวิต |
| --- | --- | --- |
| ประธาน | chhatro-**ra**
the students | juta-gula
the shoes |
| กรรม | chhatro-**der (ke)** 
the students | juta-gula
the shoes |
| ความเป็นเจ้าของ | chhatro-**der**
the students' | juta-gula-**r**
the shoes' |
| สถานที่ | - | juta-gula-**te**
on/in the shoes |

คำลักษณนาม
----------

ในการนับ ภาษาเบงกอลมีคำลักษณนามเช่นเดียวกับภาษาในเอเชียอื่น ๆ เช่น ภาษาจีน ภาษาญี่ปุ่น และภาษาไทย คำลักษณนามอยู่ระหว่างตัวเลขและนาม นามทั่วไปมีคำลักษณนามรวมคือ ta แต่มีนามจำนวนมากที่มีคำลักษณนามจำเพาะ เช่น jon ใช้กับมนุษย์เท่านั้น

การละคำลักษณนามในประโยคถือว่าผิดไวยากรณ์ แต่การใช้ลักษณนามโดยละคำนามนั้นถือว่ายอมรับได้ เช่นใช้ jon แทนคำว่า loke (บุคคล) ในประโยคได้ เพราะ jon เป็นลักษณนามของ loke เท่านั้น

ปรบท
----

ตรงกับคำบุพบทในภาษาไทย เพียงแต่วางไว้หลังคำนามการกกรรม การกความเป็นเจ้าของ หรือแสดงสถานที่ ตัวอย่างปรบทได้แก่ ปรบทสำหรับการกประธาน เช่น age (ก่อน) oi pare (ข้าม) jonno (สำหรับ) ปรบทสำหรับการกกรรม เช่น dhore (เป็นเวลา) porjonto (จนกระทั่ง) nie (รวม)

คำกริยา
-------

คำกริยาในภาษาเบงกอลประกอบด้วยรากศัพท์และคำลงท้าย การสร้างนามกริยาทำได้โดยการเติม –a เข้ากับรากศัพท์ เช่น rakha (การวาง) รากศัพท์อาจจะลงท้ายด้วยสระหรือพยัญชนะ คำริยาประกอบด้วยการผันตามกาลและบุคคลซึ่งจะเปลี่ยนแปลงตรงส่วนท้ายคำ เสียงสระในคำอาจเปลี่ยนแปลงได้เมื่อได้รับอิทธิพลจากสระอื่น เช่น รากศัพท์ lekh (เขียน) เป็น tomara lekho (พวกเธอเขียน) และ amara likhi (พวกเราเขียน)

### บุคคลและรูปแบบ

คำกริยาผันตามบุคคลและระดับความนับถือแต่ไม่ผันตามจำนวน รูปแบบของกริยามีสองแบบคือ แบบบ่งชี้ใช้กับการยืนยันข้อเท็จจริง และแบบบังคับใช้แสดงความเห็น

### กาล

ภาษาเบงกอลมีกาลธรรมดาสี่แบบ คือ ปัจจุบันธรรมดา อดีตกาลธรรมดา อดีตตามประเพณี และอนาคตกาล