**ผู้ปฏิบัติหน้าที่สมเด็จพระสังฆราช** เป็นตำแหน่งรักษาการแทนสมเด็จพระสังฆราช สกลมหาสังฆปริณายก เป็นประธานกรรมการมหาเถรสมาคมโดยตำแหน่ง และใช้อำนาจในตำแหน่งสมเด็จพระสังฆราช สกลมหาสังฆปริณายก บัญชาการคณะสงฆ์ คณะสงฆ์อื่นโดยมหาเถรสมาคมคัดเลือกสมเด็จพระราชาคณะที่อาวุโสสูงสุดโดยสมณศักดิ์ที่สามามรถปฏิบัติหน้าที่ได้แต่งตั้งเป็นผู้ปฏิบัติหน้าที่สมเด็จพระสังฆราช และให้นายกรัฐมนตรีนำความกราบบังคมทูลทราบฝ่าละออธุลีพระบาท ในระหว่างที่ยังไม่ได้สถาปนาสมเด็จพระสังฆราช สกลมหาสังฆปริณายกพระองค์ใหม่ หรือสมเด็จพระสังฆราช สกลมหาสังฆปริณายก พระองค์ปัจจุบัน อยู่ในระหว่างทรงประชวร รักษาพระอาการประชวร ออกบัญชาการคณะสงฆ์ คณะสงฆ์อื่นไม่ได้ หรืออยู่ในระหว่างที่สมเด็จพระสังฆราช สกลมหาสังฆปริณายก ทรงปฏิบัติศาสนากิจในราชกิจในต่างประเทศ ตามพระราชบัญญัติคณะสงฆ์ พ.ศ. 2505

การปฏิบัติหน้าที่สมเด็จพระสังฆราช
---------------------------------

### เมื่อไม่มีสมเด็จพระสังฆราช

ถ้าไม่มีสมเด็จพระสังฆราช สมเด็จพระราชาคณะที่มีอาวุโสสูงสุดโดยสมณศักดิ์จะปฏิบัติหน้าที่สมเด็จพระสังฆราช จนกว่าจะมีสมเด็จพระสังฆราช ถ้าสมเด็จพระราชาคณะดังกล่าวไม่อาจทำหน้าที่ได้ กรรมการมหาเถรสมาคมจะแต่งตั้งสมเด็จพระราชาคณะรูปอื่นตามลำดับสมณศักดิ์และความสามารถในการทำหน้าที่แทน

### เมื่อสมเด็จพระสังฆราชไม่อาจปฏิบัติหน้าที่ได้

เมื่อสมเด็จพระสังฆราชไม่อยู่ในประเทศ หรือไม่อาจปฏิบัติหน้าที่ได้ สมเด็จพระสังฆราชจะแต่งตั้งสมเด็จพระราชาคณะรูปหนึ่งรูปใดให้ปฏิบัติหน้าที่แทน

ถ้าไม่ได้แต่งตั้ง หรือผู้ที่ได้รับแต่งตั้งไม่อาจปฏิบัติหน้าที่ได้ สมเด็จพระราชาคณะที่มีอาวุโสสูงสุดโดยสมณศักดิ์จะปฏิบัติหน้าที่สมเด็จพระสังฆราชแทน และถ้าสมเด็จพระราชาคณะดังกล่าวไม่อาจทำหน้าที่ได้ กรรมการมหาเถรสมาคมจะแต่งตั้งสมเด็จพระราชาคณะรูปอื่นตามลำดับสมณศักดิ์และความสามารถในการทำหน้าที่แทน

ผู้ปฏิบัติหน้าที่สมเด็จพระสังฆราชในกรณีข้างต้นนี้ อาจเป็นสมเด็จพระราชาคณะกลุ่มหนึ่งก็ได้ แล้วแต่สมเด็จพระสังฆราช หรือกรรมการมหาเถรสมาคมจะเห็นสมควร คณะผู้ปฏิบัติหน้าที่สมเด็จพระสังฆราชจะดำเนินกิจกรรมตามวิธีการที่ตนเองกำหนด และอาจมีผู้ช่วยหรือที่ปรึกษาด้วย

สมัยสมเด็จพระญาณสังวร (เจริญ สุวฑฺฒโน)
--------------------------------------

### ระหว่างดำรงพระชนม์

สมเด็จพระญาณสังวร สมเด็จพระสังฆราช (เจริญ สุวฑฺฒโน) ประชวรและประทับรักษาพระองค์ ณ โรงพยาบาลจุฬาลงกรณ์ สภากาชาดไทย มาตั้งแต่วันที่ 20 กุมภาพันธ์ พ.ศ. 2545 พระบาทสมเด็จพระปรมินทรมหาภูมิพลอดุลยเดชจึงตราพระราชกำหนดแก้ไขเพิ่มเติมพระราชบัญญัติคณะสงฆ์ พ.ศ. 2505 พ.ศ. 2547 เพื่อเปิดให้มีการแต่งตั้งคณะผู้ปฏิบัติหน้าที่สมเด็จพระสังฆราชได้ โดยประกาศลงในราชกิจจานุเบกษา เมื่อวันที่ 17 กรกฎาคม พ.ศ. 2547

วันที่ 20 กรกฎาคม พ.ศ. 2547 ที่ประชุมมหาเถรสมาคมมีมติเป็นเอกฉันท์ให้แต่งตั้งคณะผู้ปฏิบัติหน้าที่สมเด็จพระสังฆราชเพื่อบริหารกิจการคณะสงฆ์แทนสมเด็จพระญาณสังวร สมเด็จพระสังฆราช สกลมหาสังฆปริณายก (เจริญ สุวฑฺฒโน) ประชวรและประทับรักษาพระองค์ ณ โรงพยาบาลจุฬาลงกรณ์ สภากาชาดไทย ประกอบด้วยสมเด็จพระราชาคณะ 7 รูป จากพระอาราม 7 แห่ง ทั้งมหานิกายและธรรมยุติกนิกาย ครั้งนั้น มอบหมายให้ สมเด็จพระพุฒาจารย์ (เกี่ยว อุปเสโณ) ในฐานะมีอาวุโสสูงสุดโดยสมณศักดิ์ และสามารถปฏิบัติหน้าที่ได้ เป็นประธาน

### ยุคคณะผู้ปฏิบัติหน้าที่สมเด็จพระสังฆราช ตามพระราชกำหนดแก้ไขเพิ่มเติมพระราชบัญญัติคณะสงฆ์ พ.ศ. 2505 พ.ศ. 2547

##### ประธานคณะผู้ปฏิบัติหน้าที่สมเด็จพระสังฆราช

| ชื่อ | วัด | นิกาย | วาระ |
| --- | --- | --- | --- |
| เริ่ม | สิ้นสุด | สาเหตุของการสิ้นสุด |
| สมเด็จพระพุฒาจารย์ (เกี่ยว อุปเสโณ) | วัดสระเกศราชวรมหาวิหาร | มหานิกาย | พ.ศ. 2547 | พ.ศ. 2556 | มรณภาพ |
| สมเด็จพระมหารัชมังคลาจารย์ (ช่วง วรปุญฺโญ) | วัดปากน้ำ ภาษีเจริญ | พ.ศ. 2556 | 25 ตุลาคม พ.ศ. 2556 | สมเด็จพระสังฆราชสิ้นพระชนม์ |
|

##### สมาชิกคณะผู้ปฏิบัติหน้าที่สมเด็จพระสังฆราช

| ชื่อ | วัด | นิกาย | วาระ |
| --- | --- | --- | --- |
| เริ่ม | สิ้นสุด | สาเหตุของการสิ้นสุด |
| สมเด็จพระพุทธชินวงศ์ (ประจวบ กนฺตจาโร) | วัดมกุฏกษัตริยารามราชวรวิหาร | ธรรมยุติกนิกาย | พ.ศ. 2547 | พ.ศ. 2550 | มรณภาพ |
| สมเด็จพระญาณวโรดม (ประยูร สนฺตงฺกุโร) | วัดเทพศิรินทราวาสราชวรวิหาร | พ.ศ. 2552 |
| สมเด็จพระพุทธโฆษาจารย์ (พุฒ สุวฑฺฒโน) | วัดสุวรรณารามราชวรวิหาร | มหานิกาย | พ.ศ. 2553 |
| สมเด็จพระมหาธีราจารย์ (นิยม ฐานิสฺสโร) | วัดชนะสงครามราชวรมหาวิหาร | พ.ศ. 2554 |
| สมเด็จพระมหาวีรวงศ์ (มานิต ถาวโร) | วัดสัมพันธวงศารามวรวิหาร | ธรรมยุติกนิกาย | 25 ตุลาคม พ.ศ. 2556 | สมเด็จพระสังฆราชสิ้นพระชนม์ |
| สมเด็จพระมหามุนีวงศ์ (อัมพร อมฺพโร) | วัดราชบพิธสถิตมหาสีมารามราชวรวิหาร | พ.ศ. 2556 |
| สมเด็จพระวันรัต (จุนท์ พฺรหฺมคุตฺโต) | วัดบวรนิเวศราชวรวิหาร |
| สมเด็จพระธีรญาณมุนี (สมชาย วรชาโย) | วัดเทพศิรินทราวาสราชวรวิหาร |
| สมเด็จพระพุทธโฆษาจารย์ (วีระ ภทฺทจารี) | วัดสุทัศนเทพวรารามราชวรมหาวิหาร | มหานิกาย |
| สมเด็จพระพุทธชินวงศ์ (สมศักดิ์ อุปสโม) | วัดพิชยญาติการามวรวิหาร |
|

### หลังสิ้นพระชนม์

สมเด็จพระญาณสังวร สมเด็จพระสังฆราช สกลมหาสังฆปริณายก (เจริญ สุวฑฺฒโน) สิ้นพระชนม์เมื่อวันที่ 24 ตุลาคม พ.ศ. 2556 คณะผู้ปฏิบัติหน้าที่สมเด็จพระสังฆราชจึงสิ้นสุดลงในวันรุ่งขึ้น ระหว่างที่ยังไม่มีการตั้งสมเด็จพระสังฆราชพระองค์ใหม่ สมเด็จพระมหารัชมังคลาจารย์ (ช่วง วรปุญฺโญ) วัดปากน้ำภาษีเจริญ กรุงเทพมหานคร ซึ่งเป็นสมเด็จพระราชาคณะที่มีอาวุโสสูงสุดโดยสมณศักดิ์และสามารถปฏิบัติหน้าที่ได้ ได้เป็นผู้ปฏิบัติหน้าที่สมเด็จพระสังฆราชตั้งแต่วันที่ 3 มกราคม พ.ศ. 2557

อ้างอิง
-------

เชิงอรรถ

1. ↑  "บัญชีนิตยภัต ฉบับปรับปรุงใหม่ เริ่มใช้ตั้งแต่ 1 เมษายน 2554 เป็นต้นไป". สำนักงานพระพุทธศาสนาจังหวัดภูเก็ต. 27 เมษายน 2555. คลังข้อมูลเก่าเก็บจากแหล่งเดิมเมื่อ 2017-06-18. สืบค้นเมื่อ 15 กุมภาพันธ์ 2559. `{{cite web}}`: ตรวจสอบค่าวันที่ใน: `|accessdate=` (help)
2. ↑  "พระราชบัญญัติคณะสงฆ์ พ.ศ. 2505 และที่แก้ไขเพิ่มเติม". *ssc.onab.go.th*.
3. ↑  พระราชบัญญัติคณะสงฆ์ พ.ศ. 2505 มาตรา 10 วรรคหนึ่ง และวรรคสอง
4. ↑  พระราชบัญญัติคณะสงฆ์ พ.ศ. 2505 มาตรา 10 วรรคสาม
5. ↑  พระราชบัญญัติคณะสงฆ์ พ.ศ. 2505 มาตรา 10 วรรคสี่
6. ↑  พระราชบัญญัติคณะสงฆ์ พ.ศ. 2505 มาตรา 10 วรรคห้า
7. ↑  แถลงการณ์ ฉ.1 สมเด็จพระสังฆราช อาการประชวรดีขึ้น หลังผ่าตัดลำไส้, 14 ตุลาคม 2556, ข่าวไทยรัฐออนไลน์.
8. ↑  พระราชกำหนดแก้ไขเพิ่มเติมพระราชบัญญัติคณะสงฆ์ พ.ศ. 2505 พ.ศ. 2547, ราชกิจจานุเบกษา, เล่ม 121 ตอนพิเศษ 34 ก หน้า 1, 17 กรกฎาคม 2547.
9. ↑  ประกาศมติมหาเถรสมาคม ครั้งที่ 20/2547 เรื่อง การแต่งตั้งคณะผู้ปฏิบัติหน้าที่สมเด็จพระสังฆราช, ราชกิจจานุเบกษา, เล่ม 121 ตอนพิเศษ 79 ง หน้า 1, 20 กรกฎาคม 2547.
10. ↑  สำนักนายกฯ แถลง "สมเด็จญาณฯ" ทรงเป็นสมเด็จพระสังฆราชแต่เพียงพระองค์เดียว เก็บถาวร 2011-08-13 ที่ เวย์แบ็กแมชชีน, ผู้จัดการออนไลน์, 3 พฤศจิกายน 2548.
11. 1 2 3 4  "สมเด็จวัดปากน้ำรับตำแหน่ง ผู้ปฏิบัติหน้าที่สมเด็จพระสังฆราช". Nation Channel. 2014-01-03. สืบค้นเมื่อ 2014-01-03.[*ลิงก์เสีย*]

รายการอ้างอิง
* สำนักงานคณะกรรมการกฤษฎีกา. (2552-05-19). *พระราชบัญญัติคณะสงฆ์ พ.ศ. 2505.*[*ลิงก์เสีย*] [ออนไลน์]. (เข้าถึงเมื่อ: 2556-11-11).