**โครงการรับจำนำข้าว** เป็นโครงการช่วยเหลือเกษตรกรในสมัยรัฐบาลยิ่งลักษณ์ ชินวัตร เพื่อให้ชาวนาสามารถนำผลผลิตมาแลกเป็นเงินได้ ซึ่งมีความพิเศษคือไม่จำกัดโควตาและกำหนดราคาไว้สูงกว่าราคาตลาดมาก ถึงแม้นโยบายดังกล่าวจะเป็นที่นิยมของชาวนา แต่นโยบายนี้ถูกวิจารณ์ในหลายด้านทั้งในเรื่องความเสี่ยงต่อการฉ้อราษฎร์บังหลวง ข้อกล่าวหา "ขาดทุน" และการยกมาเป็นประเด็นโจมตีทางการเมือง

รายงาน "การคอร์รัปชั่นกรณีการศึกษา : โครงการรับจํานําข้าวทุกเม็ด" เมื่อปี 2557 เขียนว่าประโยชน์จากโครงการนี้ส่วนใหญ่ตกอยู่กับชาวนารายกลางและรายใหญ่ ในพื้นที่ชลประทานภาคกลางและภาคเหนือตอนล่าง แต่ได้ทำให้เกิดต้นทุนสวัสดิการ (welfare cost) 1.2 แสนล้านบาท เป็นการทำลายกลไกตลาดและส่งผลเสียต่อคุณภาพข้าว รายงานดังกล่าวยังอ้างมูลค่าการทุจริตที่คำนวณจากแบบจำลองตลาดข้าว คิดเป็น 84,476 ล้านบาท ซึ่งมีหลายวิธี เช่น การลักลอบนำข้าวไปขายก่อน การขายสิทธิ การซื้อข้าวจากต่างประเทศหรือนำข้าวนอกโครงการมาจำนำ เป็นต้น ซึ่งรัฐบาลไม่ได้ดำเนินการอย่างโปร่งใสเพื่อป้องกันการทุจริต โดยมีการปกปิดตัวเลขการขายข้าวแบบรัฐต่อรัฐ หรือขายให้พ่อค้าที่เสนอราคาซื้อข้าวของรัฐ นโยบายนี้ยังก่อให้เกิดอุปทานเทียม ทำให้มีการเร่งลงทุนเพื่อแสวงกำไรพิเศษ (rent seeking activities) อย่างกว้างขวาง โดยมีการใช้ปุ๋ย ยากำจัดศัตรูพืช และใช้น้ำเพิ่มขึ้น

อีกด้านหนึ่งนโยบายดังกล่าวเกิดจากการคาดการณ์ที่ผิดพลาด โดยรัฐบาลมองว่าเมื่อรับจำนำข้าวจากเกษตรกรแล้วจะสามารถระบายข้าวในตลาดโลกได้ อย่างไรก็ตาม สถานการณ์ที่เปลี่ยนแปลงทำให้ไม่สามารถระบายข้าวได้ ผลทำให้มีข้าวคงค้างถึง 18 ล้านตันเมื่อสิ้นโครงการปี 2557 และยังส่งผลทำให้การส่งออกข้าวของไทยลดลงเพราะต้นทุนสูงขึ้น ในปี 2565 องค์การคลังสินค้ายังพบว่ามีข้าวคงค้างอีก 220,000 ตัน และคาดว่าจะระบายหมดในเดือนกันยายน 2565 องค์การคลังสินค้าได้ส่งฟ้องร้องดำเนินคดีรวม 1,143 คดี ซึ่งส่วนใหญ่เป็นคดีเกี่ยวกับผู้ประกอบการโรงสี และเจ้าของโกดังที่ อคส.เช่าฝากเก็บข้าวสาร ทำให้ข้าวเสื่อมสภาพไปจากเดิม หรือข้าวสูญหายไปจากสต๊อก

องค์การคลังสินค้าคาดการณ์ว่ารัฐจะขาดดุลงบประมาณ 5 แสนล้านบาท แต่ประยุทธ์ จันทร์โอชา อ้างในปี 2565 ว่านโยบายรับจำนำข้าวทำให้รัฐขาดดุลงบประมาณ 9.5 แสนล้านบาท และรัฐบาลของตนชำระหนี้ไปแล้ว 7.8 แสนล้านบาท ส่วนชญาดา ตระกูลรุ่งโรจน์ อดีตพนักงานธนาคารเพื่อการเกษตรและสหกรณ์การเกษตร (ธ.ก.ส.) เป็นผู้ออกมาเปิดเผยว่ามีการสรุปมูลค่าความเสียหายของโครงการรับจำนำข้าวสูงกว่าจริงอย่างน้อย 32,000 ล้านบาท ทำให้เธอตกเป็นจำเลยในคดีที่ ธ.ก.ส. ฟ้องฐานหมิ่นประมาท ซึ่งในปี 2565 เธอถูกตำรวจจับกุมโดยใช้หมายจับตั้งแต่ปี 2564 ทำให้เกิดการตั้งคำถามว่าเป็นคดีการเมืองหรือไม่ ทั้งนี้เคยมีผู้บริหาร ธ.ก.ส. ที่ตกเป็นจำเลยในคดีเกี่ยวกับโครงการรับจำนำข้าวได้เป็นสมาชิกวุฒิสภาสมัยคณะรักษาความสงบแห่งชาติด้วย

นโยบายนี้ถูกหยิบยกมาเป็นประเด็นการเมืองในวิกฤตการณ์การเมืองไทย พ.ศ. 2556–2557 โดยในขณะนั้นรัฐบาลยิ่งลักษณ์หลังยุบสภาผู้แทนราษฎรมีสภาพเป็นรัฐบาลรักษาการ จึงไม่สามารถสร้างหนี้ที่จะผูกพันรัฐบาลต่อไปได้ ทำให้รัฐบาลผิดนัดชำระหนี้และไม่สามารถโอนเงินให้แก่ผู้เดือดร้อนกว่า 1.3 แสนล้านบาท ด้าน กปปส. ซึ่งเป็นกลุ่มต่อต้านรัฐบาลขณะนั้น อ้างว่าพวกตนจะขอเรี่ยไรเงินบริจาคไปช่วยเหลือเกษตรกรที่ได้รับผลกระทบเอง

ในคดีระบายข้าวจีทูจี มีผู้เกี่ยวข้องถูกศาลพิพากษาลงโทษจำคุกและชดใช้ค่าเสียหายเนื่องจากมีการขายข้าวผิดวัตถุประสงค์ ยิ่งลักษณ์เองก็ถูกศาลพิพากษาลับหลังให้จำคุก 5 ปีเนื่องจากปล่อยปละละเลยให้มีการทุจริต แต่ศาลปกครองกลางเพิกถอนคำสั่งกระทรวงการคลังให้ยิ่งลักษณ์ชดใช้ค่าสินไหมทดแทนในโครงการดังกล่าว ซึ่งกรมบังคับคดีอายัดไว้ 35,000 ล้านบาท

อ้างอิง
-------

1. 1 2  "ย้อนรอยโครงการจำนำข้าว: สะเทือนสถานะผู้นำตลาดโลกของไทย". *BBC News ไทย*. สืบค้นเมื่อ 1 June 2022.
2. 1 2 3 4  พัวพงศกร, นิพนธ์. "การทุจริตกรณีการศึกษา : โครงการรับจำนำข้าวทุกเม็ด" (PDF). สืบค้นเมื่อ 1 June 2022. `{{cite journal}}`: Cite journal ต้องการ `|journal=` (help)
3. ↑  "จำนำข้าว "ทักษิณคิดเพื่อไทยทำ" ขาดทุนกว่า5แสนล้าน". *NationTV*. 11 December 2021. สืบค้นเมื่อ 1 June 2022.
4. 1 2  "จ่อปิดบัญชีจำนำปีหน้า คาดเจ๊ง 5 แสนล้าน อคส.ชง นบข.ขายข้าวตกค้าง 2.2 แสนตัน". *ผู้จัดการออนไลน์*. 8 November 2021. สืบค้นเมื่อ 1 June 2022.
5. ↑  "ตามเช็ดยุคยิ่งลักษณ์ ตั้งงบใช้หนี้จำนำข้าวไปแล้ว 7.8 แสนล้าน". *ไทยโพสต์*. 31 May 2022. สืบค้นเมื่อ 1 June 2022.
6. ↑  มาตาพิทักษ์, ภัคจิรา (16 August 2022). ""ถ้าเรากลัวก็ต้องหนีไปตลอด" 4 ปีแห่งการเปิดโปงทุจริต 'จำนำข้าว' และชีวิตที่เปลี่ยนไปของชญาดา ตระกูลรุ่งโรจน์ - The 101 World Thai Politics". *The 101 World*. สืบค้นเมื่อ 26 December 2022.
7. ↑  "เผย ตร.จับ 'ชญาดา' สมาชิกพรรคเพื่อไทยคดีหมิ่นประมาท ธ.ก.ส." *ประชาไท*. สืบค้นเมื่อ 26 December 2022.
8. ↑  "'ชญาดา' งงจำเลยคดีจำนำข้าว เป็น ส.ว." *VoiceTV*. 18 May 2019. สืบค้นเมื่อ 26 December 2022.
9. 1 2  Thanong Khanthong (31 January 2014). "Rice-pledge catastrophe could be final straw for Thailand". *The Nation*. คลังข้อมูลเก่าเก็บจากแหล่งเดิมเมื่อ 2018-11-18. สืบค้นเมื่อ 31 January 2014.
10. ↑  "สั่งจำคุก 5 ปี ยิ่งลักษณ์ ไม่รอลงอาญา คดีจำนำข้าว". *BBC ไทย*. สืบค้นเมื่อ 3 April 2021.
11. ↑  "เปิดสาระสำคัญคำสั่งศาลปกครอง ทำไมยิ่งลักษณ์ไม่ต้องชดใช้ 3.5 หมื่นล้าน คดีจำนำข้าว". *BBC ไทย*. สืบค้นเมื่อ 3 April 2021.

| * ด
* ค
* ก
พรรคเพื่อไทย |
| --- |
| หัวหน้าพรรค | 
* บัณจงศักดิ์ วงศ์รัตนวรรณ
* สุชาติ ธาดาธำรงเวช
* ยงยุทธ วิชัยดิษฐ
* วิโรจน์ เปาอินทร์ *(รักษาการ)*
* จารุพงศ์ เรืองสุวรรณ
* วิโรจน์ เปาอินทร์
* ปลอดประสพ สุรัสวดี *(รักษาการ)*
* สมพงษ์ อมรวิวัฒน์
* ชลน่าน ศรีแก้ว
* ชูศักดิ์ ศิรินิล *(รักษาการ)*
* **แพทองธาร ชินวัตร**

 |  |
| เลขาธิการพรรค | 
* โอฬาร กิจเลิศไพโรจน์
* สุณีย์ เหลืองวิจิตร
* สุพล ฟองงาม
* จารุพงศ์ เรืองสุวรรณ
* ภูมิธรรม เวชยชัย
* อนุดิษฐ์ นาครทรรพ
* ประเสริฐ จันทรรวงทอง
* **สรวงศ์ เทียนทอง**

 |
| โฆษกพรรค | 
* เจษฎา แรงสูงเนิน
* ศักดา นพสิทธิ์
* พร้อมพงศ์ นพฤทธิ์
* ลดาวัลลิ์ วงศ์ศรีวงศ์
* อนุสรณ์ เอี่ยมสะอาด
* อรุณี กาสยานนท์ (1)
* ธีรรัตน์ สำเร็จวาณิชย์
* ลิณธิภรณ์ วริณวัชรโรจน์ (2)
* **ดนุพร ปุณณกันต์**

 |
| ผู้นำเลือกตั้ง | 
* ยิ่งลักษณ์ ชินวัตร
* สุดารัตน์ เกยุราพันธุ์
* แพทองธาร ชินวัตร

 |
| นโยบายพรรค | 
* โครงการรับจำนำข้าว
* โครงการเติมเงินผ่านกระเป๋าเงินดิจิทัล 10,000 บาท
* 1 ครอบครัว 1 ซอฟต์พาวเวอร์
* 30 บาทรักษาทุกที่

 |
| ดูเพิ่ม | 
* บ้านเลขที่ 111
* พรรคไทยรักไทย
* พรรคพลังประชาชน
* พรรคไทยรักษาชาติ
* ครอบครัวเพื่อไทย

 |