**แม่เจ้าทิพเนตร์** หรือ **เจ้าทิพเนตร อินทวโรรสสุริยวงศ์** (22 กุมภาพันธ์ พ.ศ. 2402 — 13 มีนาคม พ.ศ. 2461) เป็นภรรยาของเจ้าอินทวโรรสสุริยวงษ์ เจ้าผู้ครองนครเชียงใหม่ที่ 8 และเป็นพระนัดดาของพระเจ้ามโหตรประเทศ เจ้าผู้ครองนครเชียงใหม่ที่ 5

ประวัติ
-------

### ชีวิตตอนต้น

เจ้าทิพเนตร เป็นพระธิดาลำดับที่สามของเจ้ามหาเทพ กับเจ้าทิพโสม ณ เชียงใหม่ เจ้าบิดาเป็นพระโอรสในพระเจ้ามโหตรประเทศ ส่วนเจ้ามารดาเป็นบุตรเจ้าราชบุตร (ทนันไชย ณ เชียงใหม่) และเป็นหลานของพระยาพุทธวงศ์ และทั้งสองก็เป็นผู้สืบสันดานชั้นที่สี่จากพระยาไชยสงคราม (ทิพย์ช้าง) ต้นวงศ์ตระกูล

หลังเจ้าดารารัศมี พระราชชายา พระธิดาในพระเจ้าอินทวิชยานนท์ได้ถวายตัวเข้าเป็นฝ่ายในพระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวในพระบรมมหาราชวัง กรุงเทพมหานคร พระเจ้าอินทวิชยานนท์ได้ส่งหญิงจากตระกูล ณ เชียงใหม่สามคน คือ เจ้าทิพเนตร เจ้าทิพโสตา และเจ้าบัวผัน เป็นพระพี่เลี้ยงรุ่นแรกที่ลงไปอยู่ในพระบรมมหาราชวังด้วยกัน จำเดิมเจ้ามหาเทพ ผู้บิดา ไม่ใคร่ลงรอยกับพระเจ้ากาวิโลรสสุริยวงษ์ จนถึงขั้นวิวาท เจ้ามหาเทพจึงถูกกักไปรับราชการที่กรุงเทพมหานครหลายปี เมื่อเจ้าทิพเนตรทรงเจริญพระชันษาสมควรแก่การสมรส พระเจ้าอินทวิชยานนท์ พระชามาดาของพระเจ้ากาวิโลรส ทรงเห็นควรที่จะผูกไมตรีกับพระญาติวงศ์สายพระเจ้ามโหตรประเทศ จึงทรงจัดพิธีสู่ขอเจ้าทิพเนตรแก่เจ้าสุริยะ ณ เชียงใหม่ พระโอรสที่ประสูติแต่เจ้ารินคำ ทั้งสองมีพระโอรสเพียงองค์เดียวคือเจ้าราชวงศ์ (เลาแก้ว ณ เชียงใหม่) ซึ่งก็รับราชการในนครเชียงใหม่

ครั้นเมื่อเจ้าสุริยะ ได้ตำแหน่งเป็นเจ้าผู้ครองนครเชียงใหม่ในปี พ.ศ. 2444 เจ้าทิพเนตรจึงเป็นภรรยาเอกของเจ้าผู้ครองนครเชียงใหม่ ที่นครเชียงใหม่ เธอได้รับการยกย่องว่าเป็นหญิงมีสกุล เหมาะควรกับตำแหน่ง

### บั้นปลายและถึงแก่กรรม

*เรื่องจามเทวีวงศ์ พงศาวดารหริภญไชย* ระบุว่า ในช่วงบั้นปลายเจ้าทิพเนตรป่วยเป็นวัณโรคภายในเรื้อรังมานานหลายปี ต้องรักษาพยาบาลอยู่แต่ในเรือน เคยมีอาการหนักจวนจะสิ้นใจอยู่หลายครั้งแต่ก็ฟื้นขึ้นมาได้ เมื่อเจ้าอินทวโรรสสุริยวงษ์ถึงแก่กรรมไปก่อน เจ้าทิพเนตรได้อยู่ปลงศพสนองคุณสามีจึงสิ้นชีพลงเมื่อวันที่ 3 มีนาคม พ.ศ. 2460 ขณะที่ *ราชกิจจานุเบกษา* ระบุว่าเจ้าทิพเนตรโรคชรา ถึงแก่กรรม ณ คุ้มเจ้าราชวงศ์ (เลาแก้ว ณ เชียงใหม่) เมื่อวันที่ 13 มีนาคม พ.ศ. 2460 (นับแบบปัจจุบันเป็น พ.ศ. 2461) สิริอายุ 58 ปี

การทำงาน
--------

เจ้าทิพเนตรเริ่มต้นการทำงานด้วยการเข้าเป็นพระพี่เลี้ยงในเจ้าดารารัศมี พระราชชายา ซึ่งได้ถวายตัวเข้าเป็นฝ่ายในพระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวที่กรุงเทพมหานคร จากนั้นกลับไปยังนครเชียงใหม่เพื่อทำการวิวาหมงคลกับเจ้าอินทวโรรสสุริยวงษ์ ช่วงที่ภัสดาเป็นเจ้าอุปราชเป็นต้นมา เจ้าทิพเนตรทำหน้าที่จัดแจงการรับเสด็จพระบาทสมเด็จพระเจ้าอยู่หัว และพระบรมวงศานุวงศ์ ที่มีโอกาสเสด็จไปเยือนนครเชียงใหม่อยู่เสมอ จนเจ้านายหลายพระองค์คุ้นเคยกับเจ้าทิพเนตรอยู่มาก อีกทั้งยังเคยเฝ้าแหนพระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวเมื่อคราวติดตามสามีไปกรุงเทพมหานครอยู่เนือง ๆ ในเวลาเดียวกันที่ที่ภัสดาเป็นเจ้าอุปราชอยู่นั้น รัฐบาลสยามไม่พอใจการทำงานของเจ้าอุปราช (น้อยสุริยะ) เป็นอย่างมาก รัฐบาลสยามถึงกับต้องว่าจ้างชายาของเจ้าอุปราชคอยดูแลและกำกับตัวเจ้าอุปราช ดังโทรเลขของพระยาศรีสหเทพต่อกรมหลวงดำรงราชานุภาพเมื่อเดือนมีนาคม พ.ศ. 2443 ใจความตอนหนึ่งว่า *"...ได้จัดตั้งเบี้ยหวัดเจ้าทิพเนตร ปีละ ๕๐๐ รูเปีย เท่ากับแม่นางภัณฑารักษ์ ยกขึ้นให้เปนข้าราชการฝ่ายผู้หญิง เงินเบี้ยหวัดรายนี้ ได้บอกให้เจ้าทิพเนตรเข้าใจว่า ถ้าเจ้าอุปราชเมา หรือไม่รับราชการดี จะลดหย่อนเงินเดือนเสีย ถ้ายังไม่ฟัง ขืนเมาหรือขืนเชื่อคำคนสอพลอยุยง ให้เจ้าทิพเนตรฟ้องต่อข้าหลวงใหญ่ อนึ่งเงินค่าตอไม้ แม่ปิง แม่ฮ่องสอน ซึ่งเจ้าผู้ครองเมืองเก็บได้ จะยกเอาเปนของหลวง..."*

เจ้าทิพเนตร ในฐานะที่เป็นเจ้านายในนครเชียงใหม่ ได้เล็งเห็นถึงความสำคัญของการพัฒนาเมือง และความเจริญทางเศรษฐกิจ จึงได้จัดตั้งตลาดสดขึ้นเมื่อปี พ.ศ. 2442 โดยใช้ชื่อว่า *"ตลาดทิพเนตร"* ซึ่งเจ้านายฝ่ายเหนือหลายท่าน ได้ร่วมบริจาคทรัพย์ในการก่อสร้าง

ในทางศาสนา เจ้าทิพเนตร มีความเลื่อมใสในพุทธศาสนา โดยได้บริจาคทรัพย์สร้างกุฏิที่วัดหอธรรม จำนวน 2 หลัง ในปี พ.ศ. 2453 เพื่อเป็นการทำนุบำรุงศาสนา

เกียรติยศ
---------

### เครื่องราชอิสริยาภรณ์

* 

* พ.ศ. 2444 –  เครื่องราชอิสริยาภรณ์จุลจอมเกล้า ชั้นที่ 3 ตติยจุลจอมเกล้า (ต.จ.) (ฝ่ายใน)
* พ.ศ. 2451 -  เหรียญรัตนาภรณ์ รัชกาลที่ 5 ชั้นที่ 4 (จ.ป.ร.4)

### สถานที่อันเนื่องมาจากพระนาม

* ตลาดทิพเนตร
* ถนนทิพเนตร

พงศาวลี
-------

| พงศาวลีของเจ้าทิพเนตร |
| --- |
| 

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
|   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |
|
|   | 16. เจ้าฟ้าสิงหาราชธานีเจ้าฟ้าหลวงชายแก้ว |
|   |
|   |   |   |   |   |
|
|   | 8. พระยาธรรมลังกา |   |
|   |
|   |   |   |   |   |   |   |   |
|
|   | 17. เจ้าจันทา |
|   |
|   |   |   |   |   |
|
|   | 4. พระเจ้ามโหตรประเทศ |   |
|   |
|   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |
|
|
|
|
|
|   | 9. เจ้าจันฟอง |   |
|   |
|   |   |   |   |   |   |   |   |
|
|
|
|
|
|   | 2. เจ้ามหาเทพ ณ เชียงใหม่ |   |
|   |
|   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|   | 5. เจ้าสุวรรณ (หรือ คำแผ่น) |   |
|   |
|   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|   | 1. **เจ้าทิพเนตร อินทวโรรสสุริยวงศ์** |   |
|   |
|   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |
|
|   | 24. เจ้าพ่อเรือน |
|   |
|   |   |   |   |   |
|
|   | 12. พระยาพุทธวงศ์ |   |
|   |
|   |   |   |   |   |   |   |   |
|
|
|
|
|
|   | 6. เจ้าราชบุตร (ทนันไชย ณ เชียงใหม่) |   |
|   |
|   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|   | 3. เจ้าทิพโสม ณ เชียงใหม่ |   |
|   |
|   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|   | 7. เจ้าคำมูล |   |
|   |
|   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|

 |

อ้างอิง
-------

1. 1 2  แจ้งความกระทรวงธรรมการ แผนกสังฆการี เรื่อง แม่เจ้าทิพเนตรกับเจ้าราชบุตรนครเชียงใหม่ ได้สร้างกุฎิขึ้นที่วัดหอธรรม ๒ หลัง
2. ↑  พระโพธิรังสี. *เรื่องจามเทวีวงศ์ พงศาวดารเมืองหริภุญไชย : ทั้งภาษาบาฬีและคำแปล*. กรุงเทพฯ:โสภณพิพรรฒนากร. 2463
3. 1 2 3 4 5 6 7  "เรื่องจามเทวีวงศ์ พงศาวดารเมืองหริภุญไชย (คำนำ)". *วชิรญาณ*. สืบค้นเมื่อ 13 สิงหาคม 2566. `{{cite web}}`: ตรวจสอบค่าวันที่ใน: `|accessdate=` (help)
4. ↑  เจ้าหญิงทิพเนตร
5. 1 2  "พระพี่เลี้ยง นางใน ข้าหลวง ในพระราชชายาเจ้าดารารัศมี ตอนที่ 1". *สำนักบริหารศิลปวัฒนธรรม จุฬาลงกรณ์มหาวิทยาลัย*. 8 มกราคม 2565. คลังข้อมูลเก่าเก็บจากแหล่งเดิมเมื่อ 2023-08-12. สืบค้นเมื่อ 13 สิงหาคม 2566. `{{cite web}}`: ตรวจสอบค่าวันที่ใน: `|accessdate=` (help)
6. ↑  "ข่าวตาย" (PDF). *ราชกิจจานุเบกษา*. **34** (ง): 3742. 24 มีนาคม 2460. สืบค้นเมื่อ 23 มิถุนายน 2562. `{{cite journal}}`: ตรวจสอบค่าวันที่ใน: `|accessdate=` (help)
7. ↑   *พระบารมีปกเกล้าฯ ยุพราชวิทยาลัย ๑๐๐ ปีนามพระราชทาน*. นครเชียงใหม่ : ประวัติศาสตร์ พัฒนาการ การศึกษาและสสังคมเมืองนครเชียงใหม่. 2548, หน้า 455
8. ↑  "พระราชทานเครื่องราชอิสริยาภรณ์ จุลจอมเกล้าฝ่ายใน และฝ่ายน่า" (PDF). *ราชกิจจานุเบกษา*. **18** (34): 1157. 24 พฤศจิกายน พ.ศ. 2444. `{{cite journal}}`: ตรวจสอบค่าวันที่ใน: `|date=` (help)
9. ↑  "พระราชทานเหรียญรัตนาภรณ์รัชกาลปัตยุบันฝ่ายใน" (PDF). *ราชกิจจานุเบกษา*. **25** (39): 1157. 23 ธันวาคม พ.ศ. 2451. คลังข้อมูลเก่าเก็บจากแหล่งเดิม (PDF)เมื่อ 2011-11-20. สืบค้นเมื่อ 2014-10-22. `{{cite journal}}`: ตรวจสอบค่าวันที่ใน: `|date=` (help)

| * ด
* ค
* ก
ภรรยาในเจ้าผู้ครองนครเชียงใหม่ |
| --- |
| เจ้าผู้ครองที่ 1 | 

เจ้าโนจา • เจ้าอิ่นคำ • เจ้ามิกอง
 |
| เจ้าผู้ครองที่ 2 | 

เจ้าจันฟอง • เจ้าเกี๋ยงคำ • เจ้าแก้วกัญญา • เจ้ายอดจอมเมือง • เจ้าอุบลวรรณา • เจ้าอูบแก้ว
 |
| เจ้าผู้ครองที่ 3 | 

เจ้าเนตรนารีไวย • เจ้าคำแปง • หม่อมตาคำ • หม่อมคำชัง • หม่อมแก้วพา • หม่อมคำหล้า • หม่อมคำเอ้ย • หม่อมขาว • หม่อมคำแสน • หม่อมอุ่นเรือน • หม่อมเรือน • หม่อมคำแลบ • หม่อมคำไฝ • หม่อมคำตุ้ย • หม่อมใจคำ • หม่อมคำเอ้ย
 |
| เจ้าผู้ครองที่ 4 | 

เจ้าสกุณา • เจ้าพิณทอง
 |
| เจ้าผู้ครองที่ 5 | 

เจ้าสุวรรณคำแผ่น
 |
| เจ้าผู้ครองที่ 6 | 

เจ้าอุษา
 |
| เจ้าผู้ครองที่ 7 | 

เจ้าทิพเกสร • เจ้ารินคำ • หม่อมบัวเขียว • เจ้าเทพ • หม่อมบัวไหล • หม่อมช่างซอ • หม่อมคำ • หม่อมป้อม
 |
| เจ้าผู้ครองที่ 8 | 

เจ้าทิพเนตร • หม่อมแสง • หม่อมแส • หม่อมผาด • หม่อมวาด • หม่อมโหลด • หม่อมทิม • หม่อมคำ • หม่อมแมว
 |
| เจ้าผู้ครองที่ 9 | 

เจ้าจามรีวงศ์ • เจ้าไฝ • หม่อมบัวเขียว • หม่อมแส
 |
| หมวดหมู่ |