อนุสาวรีย์ที่วัดป่าเลไลยก์วรวิหาร
ภาพขุนแผน พิมพิลาไลย ที่วัดเขาพระศรีสรรเพชญาราม
**พระยากาญจนบุรี** หรือบรรดาศักดิ์เดิม **ขุนแผนแสนสะท้าน** คนทั่วไปมักรู้จักในนาม **ขุนแผน** เป็นตัวเอกของวรรณคดีไทยเรื่อง *ขุนช้างขุนแผน*

ประวัติ
-------

ขุนแผนเป็นลูกของขุนไกรพลพ่ายและทองประศรี เกิดที่เมืองสุพรรณบุรี ขุนไกรพลพ่ายเป็นทหารในสมเด็จพระพันวษา พระมหากษัตริย์แห่งกรุงศรีอยุธยา รับราชการอยู่ที่เมืองสุพรรณบุรี ขุนไกรพลพ่ายทำความผิดจึงถูกสมเด็จพระพันวษาสั่งประหารชีวิต ทองประศรีกลัวความผิดจึงพาขุนแผนหนีไปอยู่บ้านญาติฝ่ายขุนไกรพลพ่ายที่เมืองกาญจนบุรี

พลายแก้วบวชเป็นเณรที่วัดส้มใหญ่จนสำเร็จวิชาเมื่ออายุ 15 ปี จากนั้นย้ายกลับมายังวัดป่าเลไลยก์วรวิหารโดยเป็นศิษย์ของสมภารมี แล้วไปเรียนต่อที่วัดแคโดยเป็นศิษย์ของสมภารคง และได้พบกับขุนช้างและพิมพิลาไลยซึ่งเป็นเพื่อนบ้านกันมาในสมัยเด็กอีกครั้ง พลายแก้วชอบพอกับพิมพิลาไลย สุดท้ายได้สึกจากเณรและได้พิมพิลาไลยรวมถึงสายทอง (พี่เลี้ยงของพิมพิลาไลย) เป็นภรรยาในคืนเดียวกัน

พลายแก้วแต่งงานกับพิมพิลาไลยได้ไม่นานก็ได้รับการแต่งตั้งจากสมเด็จพระพันวษาไปตีเมืองเชียงทองและเชียงอินทร์ พลายแก้วได้ลาวทอง ลูกสาวนายแคว้นบ้านจอมทองมาเป็นภรรยาคนที่สาม หลังจากรบชนะกลับมา สมเด็จพระพันวษาได้ปูนบำเหน็จให้เป็น **ขุนแผนแสนสะท้าน** ต่อมาได้เลื่อนบรรดาศักดิ์เป็น **พระกาญจนบุรี** และ **พระยากาญจนบุรี** เจ้าเมืองผู้ครองกาญจนบุรี

ภรรยาและบุตร
------------

ขุนแผนมีภรรยาทั้งหมด 5 คน เรียงตามลำดับดังนี้

1. พิมพิลาไลยหรือวันทอง (ลูกสาวของศรีประจันกับพันศรโยธา) มีบุตรด้วยกันหนึ่งคนคือพลายงาม
2. สายทอง พี่เลี้ยงของพิมพิลาไลย
3. ลาวทอง (ลูกสาวของศรีเงินยวงกับแสนคำแมนนายบ้านแห่งจอมทอง) มีบุตรด้วยกันหนึ่งคนคือพลายณรงค์
4. บัวคลี่ (ลูกสาวของหมื่นหาญกับสีจันทร์) มีลูกกับขุนแผนหนึ่งคน แต่ขุนแผนได้ผ่าท้องออกมาก่อนเกิด และปลุกเสกเป็นกุมารทอง
5. แก้วกิริยา (ลูกสาวของพระยาสุโขทัยกับเพ็ญจันทร์) มีบุตรด้วยกันหนึ่งคนคือพลายชุมพล

คาถาและของวิเศษ
---------------

ขุนแผนได้เรียนรู้คาถาวิชาต่าง ๆ ในสมัยที่บวชเป็นเณร ตัวอย่างคาถาที่มีได้แก่คาถามหาละลวย วิชาคงกระพันชาตรี วิชามหาเสน่ห์ วิชาสะเดาะกลอน การเสกกุมารทอง การควบคุมผีพรายหรือโหงพราย

นอกจากนี้ขุนแผนยังมีของวิเศษ 3 อย่างสำคัญ ดังนี้

ม้าสีหมอกเป็นม้าแสนรู้ พาหนะประจำตัวขุนแผน มีแม่เป็นม้าเทศ พ่อเป็นม้าน้ำ ตัวสีหมอก ตาสีดำ สีหมอกเป็นม้ารุ่นหนุ่มจึงซุกซน เที่ยวไล่กัดม้าตัวอื่น ๆ อยู่เสมอ ถูกคนดูแลม้าไล่ตี ขุนแผนไปพบม้าสีหมอกที่เพชรบุรี เห็นมีลักษณะดีต้องตามตำรา จึงขอซื้อแล้วเสกหญ้าให้สีหมอกกิน สีหมอกจึงเชื่องติดตามขุนแผนไปแต่โดยดี
ดาบฟ้าฟื้น
ดาบที่สร้างจากเหล็กไหล 3 ชนิดในถ้ำวิเศษ สีเหล็กเป็นสีปีกแมลงทับ คมกริบ สามารถฟันศัตรูให้ขาดเป็นสองท่อนได้ในไม่กี่เพลงดาบ สามารถใช้พลังจากสายฟ้าได้ด้วยพลังของเหล็กไหล และมีพลังในการปัดเป่า ขจัดสิ่งอัปมงคล อาคมฝ่ายดำ ภูตผีสัมภเวสีฝ่ายชั่วร้าย 

กุมารทอง
ลูกของพลายแก้วกับบัวคลี่ที่ตายตั้งแต่ตอนที่พลายแก้วผ่าศพออกมาทำพิธี เป็นผู้ช่วยคนสำคัญและลูกคนแรก จะปรากฎตัวเมื่อขุนแผนมอบภารกิจให้หรือในยามที่พลายงามตกอยู่ในเหตุคับขัน 

โหงพราย
วิญญาณทหารเก่าของขุนแผนที่ตายในสงคราม มีบทบาทเป็นผู้ช่วยเช่นเดียวกันกับกุมารทอง 

ส่วนหนึ่งบทเสภาจากวรรณคดีขุนช้าง-ขุนแผนที่แต่งขึ้น ซึ่งกล่าวถึงการเรียนวิชาอาคมของขุนแผน เป็นบทเสภาที่ไพเราะแสดงถึงพรสวรรค์และความชำนาญในการใช้คาถาอาคมของขุนแผน

ด้านการเรียนวิชาอาคมนั้นก็ตกทอดมาถึงพลายงาม ลูกของของขุนแผนกับวันทองด้วย ครั้งเมื่อเดินทางหนีออกจากบ้านของขุนช้างจากสุพรรณบุรีเพื่อไปอยู่กับย่าคือทองประศรีที่กาญจนบุรี โดยเรียนผ่านตำราหนังสือต่าง ๆ ที่เป็นของขุนแผนที่เก็บไว้ในตู้ที่บ้านของทองประศรี ในการเรียนนั้นพลายงามมีทองประศรีคอยสอนให้ ดังปรากฏในกลอนบทที่ว่า

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| *อันเรื่องราวกล่าวความพลายงามน้อย* |        | *อยเรียบร้อยเรียนรู้ครูทองประศรี* |
| *ทั้งขอมไทยได้สิ้นก็ยินดี*  |  | *เรียนคัมภีร์พุทธเพทพระเวทมนตร์* |
| *ปัถมังตั้งตัวนะปัดตลอด* |  | *แล้วถอนถอดถูกต้องเป็นล่องหน*  |
| *หัวใจกริดอิทธิเจเสน่ห์กล* |  | *แล้วเล่ามนต์เสกขมิ้นกินน้ำมัน* |
| *เข้าในห้องลองวิชาประสาเด็ก*  |  | *แทงจนเหล็กแหลมลู่ยู่ขยั้น*  |
| *มหาทะมื่นยืนยงคงกระพัน*  |  | *ทั้งเลขยันต์ลากเหมือนไม่เคลื่อนคลาย*  |
| *แล้วทำตัวหัวใจอิติปิโส*  |  | *สะเดาะโซ่ตรวนได้ดังใจหมาย* |
| *สะกดคนมนต์จังงังกำบังกาย*  |  | *เมฆฉายสูรย์จันทร์ขยันดี* |
| *ทั้งเรียนธรรมกรรมฐานนิพพานสูตร* |  | *ร้องเรียกภูตพรายปราบกำราบผี* |
| *ผูกพยนต์หุ่นหญ้าเข้าราวี*  |  | *ทองประศรีสอนหลานชำนาญมา* |

อาจารย์
-------

* สมภารบุญ วัดส้มใหญ่ กาญจนบุรี
* สมภารมี วัดป่าเลไลยก์ สุพรรณบุรี
* สมภารคง วัดแค ต.รั้วใหญ่ อ.เมือง จ.สุพรรณบุรี

ในสื่ออื่น
----------

ในภาพยนตร์เรื่อง *ขุนแผน* พ.ศ. 2545 ผู้รับบทขุนแผนคือวัชระ ตังคะประเสริฐ

ได้มีการนำตัวละครขุนแผนมาเป็นตัวละครหลักในละครย้อนยุคเรื่อง *ขุนแผนแสนสะท้าน* ใน พ.ศ. 2560 โดยเป็นละครที่ดำเนินเรื่องหลังจากที่ขุนแผนได้รับปูนบำเหน็จเป็นขุนแผนแสนสะท้านและได้เข้ามาเป็นเจ้าเมืองด่านกาญจนบุรี แสดงโดยณ ภพ ประสบลาภ ออกอากาศทางช่องจ๊ะทิงจา

จากนั้นใน พ.ศ. 2564 ช่องวันได้นำขุนแผนมาเป็นตัวละครหลักในเรื่อง *วันทอง* ​รับบทโดย​ณวัฒน์​ กุลรัตนรักษ์​

| * ด
* ค
* ก
ตัวละครหลักจากขุนช้างขุนแผน |
| --- |
| ตัวละครหลัก• ขุนแผน• ขุนช้าง• นางพิมพิลาไลย (หรือนางวันทอง) |
| ตัวละครอื่น• พลายงาม• พลายชุมพล• กุมารทอง(ขุนช้างขุนแผน)• ขุนไกร• สีหมอก• จมื่นศรีเสาวรักษ์•พันศรโยธา• ขรัวตาจู• ขุนรามอินทรา• ขุนเพชรอินทรา• โหงพราย•นายจันศร• เณรจิ๋ว• เถรขวาด• สมเด็จพระพันวษา• ท้าวกรุงกาฬ•หมื่นหาญ• ขุนศรีวิชัย• แสนตรีเพชรกล้า• ศรพระยา• พันศร•ราทยา• นางเม้ย• นางลาวทอง•นางศรีมาลา• พลายเพชร• นางสร้อยฟ้า•พระเจ้าเชียงอินทร์• พลายยง• นางเทพทอง •นางบัวคลี่ • นางสายทอง•นางแก้วกิริยา• นางศรีประจัน• นางทองประศรี•นางไหม |