**สมเด็จพระสังฆราช** พระนามเดิม **ศรี** เป็นสมเด็จพระสังฆราชไทยพระองค์ที่ 2 แห่งกรุงธนบุรี และเป็นพระองค์แรกแห่งกรุงรัตนโกสินทร์ เสด็จสถิต ณ วัดระฆังโฆสิตารามวรมหาวิหาร ในรัชสมัยพระบาทสมเด็จพระพุทธยอดฟ้าจุฬาโลกมหาราช ทรงดำรงตำแหน่งเมื่อปี พ.ศ. 2325 สิ้นพระชนม์เมื่อปี พ.ศ. 2337 ดำรงตำแหน่งอยู่ 12 ปี น่าจะมีพระชันษาไม่น้อยกว่า 80 ปี

พระประวัติ
----------

พระประวัติในตอนต้นไม่ปรากฏรายละเอียด พบแต่เพียงว่า เดิมเป็นพระอาจารย์ศรีอยู่วัดพนัญเชิงวรวิหาร หลังการเสียกรุงศรีอยุธยาครั้งที่สองในปี พ.ศ. 2310 ได้หนีภัยสงครามไปอยู่ที่เมืองนครศรีธรรมราช ต่อมาเมื่อปี พ.ศ. 2312 สมเด็จพระเจ้ากรุงธนบุรีเสด็จไปตีเมืองนครศรีธรรมราช ได้อาราธนาพระองค์ให้มาอยู่ที่วัดบางว้าใหญ่ (วัดระฆังโฆสิตาราม) และทรงสถาปนาเป็นสมเด็จพระสังฆราช นับเป็นสมเด็จพระสังฆราชพระองค์ที่ 2 แห่งกรุงธนบุรี

เมื่อพระบาทสมเด็จพระพุทธยอดฟ้าจุฬาโลกมหาราชขึ้นครองราชย์ ณ กรุงรัตนโกสินทร์ เมื่อปี พ.ศ. 2325 ได้โปรดเกล้า ฯ ให้คงที่สมณฐานันดรศักดิ์ดังเดิม และไปครองพระอารามตามเดิมด้วย ทรงเห็นว่าเป็นผู้มีความสัตย์ซื่อมั่นคง ดำรงรักษาพระพุทธศาสนาโดยแท้ มิได้อาลัยแก่ร่างกายและชีวิต ควรแก่นับถือเคารพสักการบูชา 

พระองค์ทรงเป็นกำลังสำคัญในการชำระและฟื้นฟูพระพุทธศาสนา ในรัชสมัยพระบาทสมเด็จพระพุทธยอดฟ้า ฯ ทั้งในด้านความประพฤติปฏิบัติของภิกษุสามเณร การบูรณปฏิสังขรณ์พุทธสถาน การชำระตรวจสอบพระไตรปิฎก ตลอดจนการประพฤติปฏิบัติของพุทธศาสนิกชนโดยทั่วไป

### ทรงถูกถอดจากตำแหน่งสมเด็จพระสังฆราช

ครั้นถึง พ.ศ. 2324 อันเป็นปีสุดท้ายแห่งรัชกาลสมเด็จพระเจ้ากรุงธนบุรี สมเด็จพระสังฆราช (ศรี) ได้ถูกถอดจากตำแหน่งเนื่องจากได้ถวายวิสัชนาร่วมกับ พระพุฒาจารย์​ วัดบางหว้าน้อย (วัดอมรินทราราม) และพระพิมลธรรม​ วัดโพธาราม (วัดพระเชตุพนหรือวัดโพธิ์) เรื่องพระสงฆ์ปุถุชนไม่ควรไหว้คฤหัสถ์ที่เป็นอริยบุคคล เนื่องจากคฤหัสถ์เป็นหินเพศต่ำ พระสงฆ์เป็นอุดมเพศที่สูง เพราะทรงผ้ากาสาวพัสตร์และพระจาตุปาริสุทธิศีลอันประเสริฐ ดังความว่า 

"**ถึงมาตรว่าคฤหัสถ์เป็นพระโสดาก็ดี** **แต่เป็นหินเพศต่ำ**
**อันพระสงฆ์ถึงเป็นปุถุชน** **ก็ตั้งอยู่ในอุดมเพศอันสูง**
**เหตุทรงผ้ากาสาวพัสตร์** **และพระจตุปาริสุทธิศีลอันประเสริฐ**
**ซึ่งจะไหว้นบคฤหัสถ์** **อันเป็นพระโสดานั้นก็บ่มิควร**" 

ข้อวิสัชนาดังกล่าวนี้ไม่ต้องพระทัยสมเด็จพระเจ้ากรุงธนบุรี พระองค์จึงให้ถอดเสียจากตำแหน่งพระสังฆราช นำไปเฆี่ยนแล้วให้ไปขนของโสโครกที่วัดหงส์รัตนารามราชวรวิหาร แล้วทรงตั้งพระโพธิวงศ์ เป็นสมเด็จพระสังฆราช และตั้งพระพุทธโฆษาจารย์ เป็นพระวันรัต

### สมเด็จพระสังฆราชครั้งที่ 2

ครั้นเมื่อพระบาทสมเด็จพระพุทธยอดฟ้าจุฬาโลกมหาราชทรงปราบดาภิเษกและสถาปนากรุงรัตนโกสินทร์ขึ้นเมื่อ พ.ศ. 2325 ได้ทรงพระกรุณาโปรดเกล้าฯ ให้คืนสู่สมณฐานันดรศักดิ์และพระอารามตามเดิม และสมเด็จพระบวรราชเจ้ามหาสุรสิงหนาทตรัสสรรเสริญว่าพระองค์ท่านซื่อสัตย์มั่นคงที่จะรักษาพระศาสนาโดยไม่อาลัยชีวิต ควรเป็นที่นับถือ ต่อไปหากมีข้อสงสัยใดในพระบาลี ก็ให้ถือตามถ้อยคำพระองค์ท่าน แล้วให้รื้อตำหนักทองของเจ้ากรุงธนบุรีนั้นไปปลูกเป็นกุฎีถวาย ณ วัดบางว้าใหญ่

### สิ้นพระชนม์

ถึงเดือน 5 ปีขาล จ.ศ. 1156 (พ.ศ. 2337) สมเด็จพระสังฆราช (ศรี) อาพาธถึงแก่มรณภาพ

การทำสังคายนาครั้งแรกในสมัยรัตนโกสินทร์
---------------------------------------

งานสังคายนาพระไตรปิฎกในครั้งนี้ นับเป็นการสังคายนาพระไตรปิฎกครั้งแรกของกรุงรัตนโกสินทร์ และเป็นการสังคายนาพระไตรปิฎกครั้งที่ 2 ของราชอาณาจักรไทย กระทำเมื่อปี พ.ศ. 2331 โดยนำพระไตรปิฎก ที่รวบรวมบรรดาพระไตรปิฎกฉบับที่เป็นอักษรลาว อักษรรามัญ ตรวจชำระแล้วแปลงเป็นอักษรขอม จารึกลงลานประดิษฐานไว้ ณ หอพระมณเทียรธรรม และสร้างคัมภีร์พระไตรปิฎกถวายพระสงฆ์ ไว้ศึกษาทุกพระอารามหลวง เมื่อตอนต้นรัชกาล มาตรวจชำระ โดยอาราธนาสมเด็จพระสังฆราช พระราชาคณะให้ดำเนินการ สมเด็จพระสังฆราชได้เลือกพระราชาคณะฐานานุกรม เปรียญอันดับที่เล่าเรียนพระไตรปิฎกได้พระสงฆ์ 218 รูป กับราชบัณฑิตยาจารย์ 32 คน ทำการสังคายนาที่วัดนิพพานาราม แบ่งพระสงฆ์ออกเป็น 4 กอง ดังนี้ 

* **สมเด็จพระสังฆราช** เป็นแม่กองชำระพระสุตตันปิฎก
* **พระวันรัต** เป็นแม่กองชำระพระวินัยปิฎก
* **พระพิมลธรรม** เป็นแม่กองชำระพระสัททาวิเศส
* **พระธรรมไตรโลก (ชื่น)**เป็นแม่กองชำระพระปรมัตถปิฎก

การชำระพระไตรปิฎกครั้งนี้ใช้เวลา 5 เดือน ได้จารึกพระไตรปิฎกลงลานใหญ่ แล้วปิดทองทึบ ทั้งปกหน้าปกหลัง และกรอบ เรียกว่า ฉบับทอง ทำการสมโภช แล้วอัญเชิญเข้าประดิษฐานในตู้ประดับมุก ตั้งไว้ในหอพระมณเทียรธรรม กลางสระในวัดพระศรีรัตนศาสดาราม

อ้างอิง
-------

เชิงอรรถ

1. 1 2  *เรื่องตั้งพระราชาคณะผู้ใหญ่ในกรุงรัตนโกสินทร์ เล่ม ๑*, หน้า 51
2. ↑  พระราชพงศาวดารกรุงรัตนโกสินทร์ รัชกาลที่ ๑ : ๗. ตั้งตำแหน่งพระราชาคณะ
3. ↑  พระราชพงศาวดารกรุงรัตนโกสินทร์ รัชกาลที่ ๑ : ๗๒. ตั้งสมเด็จพระสังฆราช (ศุข) ทรงผนวชสมเด็จพระเจ้าลูกยาเธอ และนักองเอง

บรรณานุกรม

* ทิพากรวงศ์ (ขำ บุนนาค), เจ้าพระยา (11 สิงหาคม พ.ศ. 2531). "พระราชพงศาวดารกรุงรัตนโกสินทร์ รัชกาลที่ ๑". ห้องสมุดดิจิทัลวชิรญาณ. สืบค้นเมื่อ 21 สิงหาคม พ.ศ. 2560. `{{cite web}}`: ตรวจสอบค่าวันที่ใน: `|accessdate=` และ `|date=` (help)
* สมมอมรพันธุ์, พระเจ้าบรมวงศ์เธอ กรมพระ. *เรื่องตั้งพระราชาคณะผู้ใหญ่ในกรุงรัตนโกสินทร์ เล่ม ๑*. กรุงเทพฯ : กรมศิลปากร, 2545. 428 หน้า. หน้า 51. ISBN 974-417-530-3

  



| ก่อนหน้า |  | สมเด็จพระสังฆราช (ศรี) |  | ถัดไป |
| --- | --- | --- | --- | --- |
| **สมเด็จพระสังฆราช (ดี)** |  |  **สมเด็จพระสังฆราชแห่งกรุงธนบุรี** (พ.ศ. 2319 - 2324) |  | **สมเด็จพระสังฆราช (ชื่น)** |
| **สมเด็จพระสังฆราช (ชื่น)(สมัยกรุงธนบุรี)** |  |  **สมเด็จพระสังฆราชแห่งกรุงรัตนโกสินทร์** (พ.ศ. 2325 - พ.ศ. 2337) |  | **สมเด็จพระสังฆราช (ศุข)** |

| * ด
* ค
* ก
สมเด็จพระสังฆราชไทย |
| --- |
| กรุงธนบุรี | 
* สมเด็จพระสังฆราช (ดี)
* สมเด็จพระสังฆราช (ศรี)
* สมเด็จพระสังฆราช (ชื่น)

 |  |
| กรุงรัตนโกสินทร์ | 
* สมเด็จพระสังฆราช (ศรี)
* สมเด็จพระสังฆราช (ศุข)
* สมเด็จพระอริยวงษญาณ (มี)
* สมเด็จพระอริยวงษญาณ (สุก ญาณสังวร)
* สมเด็จพระอริยวงษญาณ (ด่อน)
* สมเด็จพระอริยวงษญาณ (นาค)
* สมเด็จพระมหาสมณเจ้า กรมพระปรมานุชิตชิโนรส
* สมเด็จพระมหาสมณเจ้า กรมพระยาปวเรศวริยาลงกรณ์
* สมเด็จพระอริยวงศาคตญาณ (สา ปุสฺสเทโว)
* สมเด็จพระมหาสมณเจ้า กรมพระยาวชิรญาณวโรรส
* พระเจ้าวรวงศ์เธอ กรมหลวงชินวรสิริวัฒน์ สมเด็จพระสังฆราชเจ้า
* สมเด็จพระอริยวงศาคตญาณ (แพ ติสฺสเทโว)
* สมเด็จพระสังฆราชเจ้า กรมหลวงวชิรญาณวงศ์
* สมเด็จพระอริยวงศาคตญาณ (ปลด กิตฺติโสภโณ)
* สมเด็จพระอริยวงศาคตญาณ (อยู่ ญาโณทโย)
* สมเด็จพระอริยวงศาคตญาณ (จวน อุฏฺฐายี)
* สมเด็จพระอริยวงศาคตญาณ (ปุ่น ปุณฺณสิริ)
* สมเด็จพระสังฆราชเจ้า กรมหลวงชินวราลงกรณ
* สมเด็จพระสังฆราชเจ้า กรมหลวงวชิรญาณสังวร
* สมเด็จพระอริยวงศาคตญาณ (อัมพร อมฺพโร)

 |