อนุสาวรีย์ปรีดี พนมยงค์ ผู้ก่อตั้งและผู้ประศาสน์การมหาวิทยาลัยธรรมศาสตร์ บริเวณหน้าตึกโดม สัญลักษณ์แห่งจิตวิญญาณธรรมศาสตร์
คำว่า **จิตวิญญาณธรรมศาสตร์** เป็นคำที่นิยมใช้ติดปากในการกล่าวถึงเหตุการณ์ในมหาวิทยาลัยธรรมศาสตร์ แม้จะยังไม่เป็นที่แน่ชัดว่า คำว่า "จิตวิญญาณธรรมศาสตร์" นั้นกำเนิดเริ่มขึ้นตั้งแต่เมื่อใด แต่การหยิบยกคำนี้มาใช้ และการถกเถียงถึงนิยามความหมายของคำ ๆ นี้นั้น เข้มข้นเป็นอย่างมากในช่วงปี พ.ศ. 2544 เมื่อฝ่ายบริหารมหาวิทยาลัยประกาศเดินหน้าแผนการย้ายการเรียนการสอนระดับปริญญาตรีทั้งหมด (ยกเว้นโครงการพิเศษบางโครงการ) ไปที่ศูนย์รังสิต ทำให้เกิดปฏิกิริยาต่าง ๆ จากทั้งประชาคมธรรมศาสตร์ และบุคคลผู้สนใจทั่วไป โดยประชาคมธรรมศาสตร์จำนวนหนึ่งซึ่งไม่เห็นด้วยกับการย้าย ซึ่งนำโดย ​นายชาญวิทย์​ ​เกษตรศิริ​ ​อาจารย์ภาควิชาประวัติศาสตร์ และอดีต​ผู้​บริหารมหาวิทยาลัย ได้ยกคำนี้มาเป็นคำขวัญในการต่อสู้ และอ้างว่าการย้ายปริญญาตรีออกไปจากท่าพระจันทร์นั้น จะทำให้จิตวิญญาณธรรมศาสตร์นั้นสูญหายไป เนื่องจากทางกลุ่มเห็นว่าสิ่งนี้ผูกพันเป็นอย่างมากกับท่าพระจันทร์
การนำจิตวิญญาณธรรมศาสตร์มาเป็นข้ออ้างนี้ ก่อให้เกิดการโต้เถียงเรื่องนิยามความหมายและการดำรงอยู่ของ "จิตวิญญาณธรรมศาสตร์" ในวงกว้าง ทั้งจากบุคคลที่เกี่ยวข้องกับมหาวิทยาลัยโดยตรง และบุคคลที่ไม่ได้เกี่ยวข้องกับมหาวิทยาลัย
โดยบางกลุ่มก็เห็นว่าจิตวิญญาณนี้อาจจะไม่ได้ดำรงอยู่อีกต่อไปแล้วก็ได้ หากจะมองมันในนิยามเดิม ๆ ส่วนบางกลุ่มก็เห็นว่ายังมีอยู่ แต่อาจจะไม่ได้ยึดโยงอยู่เฉพาะกับธรรมศาสตร์ท่าพระจันทร์แต่เพียงอย่างเดียว

ในความเข้าใจกว้าง ๆ ทั่วไปแล้ว สิ่งที่เรียกกันว่า "จิตวิญญาณธรรมศาสตร์" นั้นหมายถึงการเรียกร้องความเท่าเทียมกันในสังคม ดังจะเห็นได้จากการที่มหาวิทยาลัยเกี่ยวพันกับการต่อสู้เพื่อความเท่าเทียมในสังคม โดยเฉพาะพัฒนาการของประชาธิปไตยของประเทศไทยมาโดยตลอดตั้งแต่ก่อตั้ง โดยมหาวิทยาลัยก่อตั้งขึ้นโดยรัฐบาลคณะราษฎรที่ได้กระทำการเปลี่ยนแปลงการปกครองจากระบอบสมบูรณาญาสิทธิราชย์มาเป็นประชาธิปไตย เพื่อให้การศึกษาวิชาการเมืองการปกครองแก่ประชาชนทั่วไป ดังที่ประกาศในพระราชบัญญัติมหาวิทยาลัยวิชาธรรมศาสตร์และการเมือง พ.ศ. 2476 ว่า *"โดยที่สภาผู้แทนราษฎรถวายคำปรึกษาว่า เมื่อได้มีการปกครองระบอบรัฐธรรมนูญแล้ว ก็เป็นการสมควรที่จะรีบจัดบำรุงการศึกษาวิชาธรรมศาสตร์และการเมืองให้ได้ระดับมหาวิทยาลัยในอารยประเทศ และให้แพร่หลายยิ่งขึ้นโดยเร็ว จึ่งเป็นการสมควรที่จะจัดตั้งมหาวิทยาลัยวิชาธรรมศาสตร์และการเมืองขึ้นเป็นพิเศษ"*

พิชิต ลิขิตกิจสมบูรณ์ อาจารย์คณะเศรษฐศาสตร์ มหาวิทยาลัยธรรมศาสตร์ ตั้งข้อสังเกตในบทความ *"จิตวิญญาณธรรมศาสตร์" จงไปสู่สุขคติ* ว่า จิตวิญญาณธรรมศาสตร์นั้น ได้พัฒนาและเฟื่องฟูขึ้นในเงื่อนไขเผด็จการทหาร ที่กดขี่ข่มเหงและทุจริต ลิดรอน สิทธิ เสรีภาพ ของประชาชน โดยเป็นแสงสว่างทางปัญญาของสังคมไทยในช่วงที่ภาคประชาสังคมและชนชั้นกลางไทยยังอ่อนแอ แต่เมื่อเวลาผ่านไปพร้อมกับการอ่อนกำลังลงของระบอบเผด็จการทหาร (พิชิตเขียนบทความดังกล่าวใน พ.ศ. 2544 ห้าปีก่อนรัฐประหาร 19 กันยายน พ.ศ. 2549) และประชาสังคมไทยได้พัฒนาเข้มแข็งขึ้น ความจำเป็นของ "กองหน้าปัญญาชน" เช่นในอดีตจึงหายไป จิตวิญญาณธรรมศาสตรจึงไม่ได้จำกัดอยู่เฉพาะกับมหาวิทยาลัยธรรมศาสตร์ ท่าพระจันทร์ อีกต่อไป โดยพิชิตเสนอว่า หากจิตวิญญาณธรรมศาสตร์ หมายถึงจิตใจที่ต่อต้านเผด็จการ ต่อสู้เพื่อสิทธิเสรีภาพ ประชาธิปไตย และความเป็นธรรมทางสังคมแล้ว จิตวิญญาณที่ว่านี้ ก็ได้ยกระดับไปสู่ประชาสังคมวงกว้างที่เริ่มตื่นตัวและรู้จักต่อสู้ด้วยตนเองแล้ว ดังจะเห็นได้ชัดจากการต่อสู้ครั้งพฤษภาทมิฬ ที่ไม่ได้มี "ขบวนการนิสิตนักศึกษา" หรืออาจารย์ธรรมศาสตร์เข้ามามีบทบาทโดยตรง แต่เป็นประชาสังคมไทยที่ลุกขึ้นต่อสู้ช่วงชิงประชาธิปไตยกลับคืนมากันเอง นับเป็นพัฒนาการสำคัญอีกก้าวหนึ่งของประชาสังคมไทย

ในปาฐกถางาน "เดินประชาธิปไตย" เนื่องในวาระ 69 ปี การเปลี่ยนแปลงการปกครอง 2475 เมื่อ พ.ศ. 2544 ณ หอประชุมเล็ก มหาวิทยาลัยธรรมศาสตร์ นิธิ เอียวศรีวงศ์ นักวิชาการประวัติศาสตร์มหาวิทยาลัยเชียงใหม่และมหาวิทยาลัยเที่ยงคืนเสนอว่าในการพิจารณาจิตวิญญาณธรรมศาสตร์นั้น ไม่ควรจะติดอยู่เพียงเรื่องของจิตวัญญาณที่ศักดิ์สิทธิ์เพียงอย่างเดียว แต่ควรจะทบทวนในด้านอุดมการณ์ของการอุดมศึกษาให้ดี และเสนอต่อไปว่าหลักการสำคัญของอุดมการณ์การอุดมศึกษานั้นอยู่ในสิ่งที่เรียกว่า "จิตวิญญาณของธรรมศาสตร์" และแม้จะชื่อว่าธรรมศาสตร์ก็ตาม แต่ก็ไม่ได้จำกัดอยู่เพียงกับมหาวิทยาลัยธรรมศาสตร์เท่านั้น โดยอ้างถึงคำกล่าวของผู้ประศาสน์การ ปรีดี พนมยงค์ ในโอกาสการก่อตั้งมหาวิทยาลัย ที่ว่า "มหาวิทยาลัยย่อมอุปมาประดุจบ่อน้ำบำบัดความกระหายของราษฎร ผู้สมัครแสวงหาความรู้อันเป็นสิทธิและโอกาสที่เขาควรมีควรได้ตามหลักแห่งเสรีภาพในการศึกษา" กล่าวคือจิตวิญญาณธรรมศาสตร์คือการให้ความสำคัญกับหลักสิทธิเสรีภาพ และมองการแสวงหาความรู้ว่าเป็นสิทธิเสรีภาพที่ทุกคนควรมี ไม่ใช่คิดว่าการศึกษาเป็นแต่เพียงการสร้างคนสร้างความรู้ไปตอบสนองธุรกิจและรัฐเท่านั้น ในตอนท้ายของปาฐกถา นิธิได้เสนอว่า ถ้าธรรมศาสตร์เคยเป็นหัวหอกของการต่อสู้อำนาจเผด็จการทหาร วันนี้ธรรมศาสตร์ต้องต่อสู้กับเผด็จการทุนและธุรกิจ เพราะจิตวิญญาณของธรรมศาสตร์คือการต่อสู้กับเผด็จการ

อ้างอิง
-------

1. ↑  ชาญวิทย์ เกษตรศิริ, ปรีดีกับมหาวิทยาลัยวิชาธรรมศาสตร์และการเมือง เก็บถาวร 2012-11-01 ที่ เวย์แบ็กแมชชีน, สถาบันปรีดี พนมยงค์
2. 1 2 3 4  พิชิต ลิขิตกิจสมบูรณ์, "จิตวิญญาณธรรมศาสตร์" จงไปสู่สุขคติ
3. 1 2  นิธิ เอียวศรีวงศ์, ด้วยจิตวิญญาณธรรมศาสตร์, มหาวิทยาลัยเที่ยงคืน, พ.ศ. 2544. ปรับปรุงจากบทความ *ฟื้นอุดมศึกษาไทย ด้วยจิตวิญญาณธรรมศาสตร์*, ปาฐกถางาน "เดินประชาธิปไตย" เนื่องในวาระ 69 ปี การเปลี่ยนแปลงการปกครอง 2475, 24 มิถุนายน 2544 ณ หอประชุมเล็ก มหาวิทยาลัยธรรมศาสตร์ ท่าพระจันทร์
4. ↑  ปริญญา เทวานฤมิตรกุล, คำกล่าวต้อนรับ "เพื่อนใหม่" มหาวิทยาลัยธรรมศาสตร์ ปี 2549 เก็บถาวร 2007-12-17 ที่ เวย์แบ็กแมชชีน, เว็บไซต์มหาวิทยาลัยธรรมศาสตร์
5. ↑  พระราชบัญญัติมหาวิทยาลัยวิชาธรรมศาสตร์และการเมือง พ.ศ. 2476, ราชกิจจานุเบกษา

| * ด
* ค
* ก
มหาวิทยาลัยธรรมศาสตร์ |
| --- |
| สัญลักษณ์ | 
* พระธรรมจักร
* เพลงพระราชนิพนธ์ยูงทอง
* ตึกโดม
* หางนกยูงฝรั่ง
* สีเหลือง-สีแดง

 |  |
| ศูนย์ | 
* ท่าพระจันทร์
* รังสิต
* ลำปาง
* พัทยา

 |
| คณะ | 
* ทันตแพทยศาสตร์
* นิติศาสตร์
* พยาบาลศาสตร์
* พาณิชยศาสตร์และการบัญชี
* แพทยศาสตร์
* เภสัชศาสตร์
* รัฐศาสตร์
* วารสารศาสตร์และสื่อสารมวลชน
* วิทยาการเรียนรู้และศึกษาศาสตร์
* วิทยาศาสตร์และเทคโนโลยี
* วิศวกรรมศาสตร์
* ศิลปกรรมศาสตร์
* ศิลปศาสตร์
* เศรษฐศาสตร์
* สถาปัตยกรรมศาสตร์และการผังเมือง
* สหเวชศาสตร์
* สังคมวิทยาและมานุษยวิทยา
* สังคมสงเคราะห์ศาสตร์
* สาธารณสุขศาสตร์
* สถาบันเทคโนโลยีนานาชาติสิรินธร

 |
| วิทยาลัย | 
* นวัตกรรม
* นานาชาติปรีดี พนมยงค์
* พัฒนศาสตร์ ป๋วย อึ๊งภากรณ์
* แพทยศาสตร์นานาชาติจุฬาภรณ์
* โลกคดีศึกษา
* สหวิทยาการ

 |
| หน่วยงานวิจัย  และบริการวิชาการ | 
* สำนักหอสมุด
* สำนักทะเบียนและประมวลผล
* สำนักเสริมศึกษาและบริการสังคม
* สำนักทรัพย์สินทางปัญญาและบ่มเพาะวิสาหกิจ
* สถาบันภาษา
* สถาบันไทยคดีศึกษา
* สถาบันเอเชียตะวันออกศึกษา
* สถาบันประมวลข้อมูลฯ
* สถาบันทรัพยากรมนุษย์
* สถาบันพัฒนาวิสาหกิจขนาดกลางและขนาดย่อม
* สถาบันวิจัยและให้คำปรึกษาฯ
* สำนักงานสัญญา ธรรมศักดิ์ฯ
* โครงการสตรีและเยาวชนศึกษา
* หอจดหมายเหตุ
* ศูนย์ออสเตรเลียศึกษา
* ศูนย์เอเปค
* ศูนย์อินเดียศึกษา
* ศูนย์ศึกษารัสเซียและเครือรัฐเอกราช
* ศูนย์สัตว์ทดลอง
* อุทยานการเรียนรู้ป๋วย 100 ปี

 |
| วันสำคัญ | 
* วันธรรมศาสตร์
* วันปรีดี พนมยงค์
* วันป๋วย อึ๊งภากรณ์
* วันสัญญา ธรรมศักดิ์
* วันกบฏสันติภาพ
* วันสันติภาพไทย
* วันมหาปิติ
* วันมหาวิปโยค

 |
| คณะบุคคล | 
* สภามหาวิทยาลัย
* สภาอาจารย์
* สภาข้าราชการ
* สมาคมธรรมศาสตร์ฯ
* สภานักศึกษา
* องค์การนักศึกษา
* กกต.มธ.

 |
| สวัสดิการและบริการ | 
* โรงพยาบาลธรรมศาสตร์เฉลิมพระเกียรติ
* โรงเรียนสาธิตแห่งมหาวิทยาลัยธรรมศาสตร์
* สำนักพิมพ์ มธ.
* โรงพิมพ์ มธ.
* ศูนย์หนังสือ มธ.
* สำนักงานจัดการทรัพย์สิน
* สหกรณ์ออมทรัพย์
* ศูนย์บริการการกีฬา
* กลุ่มอาคารหอพักเอเชี่ยนเกมส์
* โรงเรียนอนุบาลแห่งมหาวิทยาลัยธรรมศาสตร์
* โรงเรียนประถมศึกษาธรรมศาสตร์
* โรงเรียนธรรมศาสตร์คลองหลวงวิทยาคม

 |
| อื่น ๆ | 
* จิตวิญญาณธรรมศาสตร์
* หางนกยูงฝรั่ง
* บุคคลสำคัญ
* สโมสรโดม เอฟซี
* สนามฟุตบอลธรรมศาสตร์ รังสิต
* งานฟุตบอลประเพณีจุฬาฯ–ธรรมศาสตร์
* งานรักบี้ฟุตบอลประเพณีจุฬาฯ–ธรรมศาสตร์

 |
| หมวดหมู่ • โครงการ • สถานีย่อย |