สำหรับความหมายอื่น ดูที่ พระยาทรงสุรเดช (แก้ความกำกวม)

พันเอก **พระยาทรงสุรเดช** (12 สิงหาคม พ.ศ. 2435–1 มิถุนายน พ.ศ. 2487) นามเดิม **เทพ พันธุมเสน** เป็นนายทหารช่างชาวไทย และเป็นหนึ่งในสี่ทหารเสือที่ร่วมก่อการปฏิวัติสยาม พ.ศ. 2475 เป็นมันสมองผู้ร่างแผนการยึดอำนาจทั้งหมด เมื่อแผนการสำเร็จ พระยาทรงสุรเดชกลายเป็นผู้มีอำนาจสูงสุดทางทหารโดยพฤตินัย ต่อมาเขาเกิดขัดแย้งกับพระยาพหลพลพยุหเสนา (พจน์ พหลโยธิน) จึงลาออกจากรัฐบาลและย้ายไปประจำเชียงใหม่ 

ต่อมาเข้าร่วมกับพระยามโนปกรณ์นิติธาดาปิดสภาในปี 2476 ภายหลังเป็นตัวเก็งดำรงตำแหน่งนายกรัฐมนตรีสืบต่อจากพจน์ พหลโยธิน แต่พ่ายต่อหลวงพิบูลสงคราม และยังถูกสงสัยว่าอยู่เบื้องหลังความพยายามล้มล้างรัฐบาลหลวงพิบูลสงครามในกบฏพระยาทรงสุรเดช จึงต้องลี้ภัยไปอยู่ในอินโดจีนของฝรั่งเศสจนกระทั่งเสียชีวิตที่กรุงพนมเปญ

ประวัติ
-------

เทพ พันธุมเสน เกิดที่บ้านพักฝ่ายบิดาริมถนนเจริญกรุง จังหวัดพระนคร เป็นบุตรของร้อยโทไท้ พันธุมเสน นายทหารปืนใหญ่ เทพเข้าเรียนโรงเรียนนายร้อยทหารบกเมื่อพ.ศ. 2447 โดยพี่ชายต่างมารดาซึ่งเป็นนายทหารคือ พันตรี หลวงนฤสารสำแดง (วัน พันธุมเสน) เป็นคนฝากเข้าเรียน ในระหว่างที่ศึกษาที่โรงเรียนนายร้อยทหารบก เขาเริ่มเล็งเห็นความไม่เท่าเทียมกันทางชนชั้น เทพสังเกตเห็นว่านักเรียนที่เป็นเจ้าจะมีอาหารมาส่งจากวังพญาไทและมีโต๊ะเสวยแยกจากนักเรียนทั่วไป นักเรียนที่เป็นเจ้าสามารถนั่งรถยนต์ไปฝึกภาคสนาม แต่นักเรียนทั่วไปต้องเดินเท้าไปจากโรงเรียนเท่านั้น นักเรียนที่เป็นเจ้าสามารถไปเรียนเช้าเย็นกลับจากวังของตน แต่นักเรียนทั่วไปต้องพักอยู่ในโรงนอน ในช่วงนี้เองบิดามารดาของเทพได้เสียชีวิตลง เทพจึงได้รับการอุปการะจากพี่ชายที่เป็นทหาร

เทพจบจากโรงเรียนนายร้อยด้วยคะแนนดีเป็นอันดับต้นของรุ่นและเลือกทุนไปศึกษาวิชาทหารช่างที่จักรวรรดิเยอรมันเมื่อปีพ.ศ. 2450 หลังจบการศึกษาจากโรงเรียนการสงครามปรัสเซีย (*Preußische Kriegsakademie*) เขาได้ประจำการเป็นนายสิบทหารช่างในมัคเดอบวร์คและเริ่มปฏิบัติหน้าที่ในกองทัพปรัสเซีย เทพได้รับยศร้อยตรีของสยามเมื่อวันที่ 21 พฤศจิกายน พ.ศ. 2456 เทพเดินทางกลับสยามในปีพ.ศ. 2458 และได้รับยศร้อยโทเมื่อวันที่ 30 เมษายน ปีเดียวกัน

เทพในยศร้อยโทเริ่มรับราชการในกรมทหารช่างที่ 1 รักษาพระองค์ และเจริญก้าวหน้าตามลำดับ เทพในยศร้อยเอกได้บรรดาศักดิ์ **หลวงณรงค์สงคราม** เมื่อพ.ศ. 2461 จากนั้นได้เลื่อนเป็นพันตรีประจำกองพันทหารช่างรถไฟที่โคราช และได้รับมอบหมายภารกิจคุมการสร้างทางรถไฟช่วงอุโมงค์ขุนตาน–เชียงใหม่, ช่วงแปดริ้ว–อรัญประเทศ และช่วงโคราช–ท่าช้าง ต่อมาได้เลื่อนเป็นพันโทและได้บรรดาศักดิ์ **พระทรงสุรเดช** เมื่อพ.ศ. 2467 ตำแหน่งผู้บังคับกรมทหารปืนใหญ่อยุธยา ก่อนที่จะถูกย้ายมาเป็นอาจารย์ใหญ่ฝ่ายวิชาทหารกรมยุทธศึกษาในปีเดียวกัน

พระทรงสุรเดชเป็นผู้แต่งตำราจำนวนมาก ทั้งวิชายุทธวิธี วิชาทหารช่าง วิชาศาสตราวุธ และวิชาทหารบก จึงเป็นที่นับถือโดยลูกศิษย์จำนวนมาก เมื่อพันโทพระทรงสุรเดชได้รับภารกิจไปดูงานที่ยุโรปร่วมกับพันโท พระศรีสิทธิสงคราม ในพ.ศ. 2473 ก็ได้พบกับร้อยโทประยูร ภมรมนตรี ที่กรุงปารีส ประเทศฝรั่งเศส พระทรงสุรเดชถูกชักชวนจากร้อยโทประยูรให้ก่อการเปลี่ยนแปลงการปกครองและเกิดความสนใจร่วมด้วย

ชีวิตครอบครัว
-------------

พระยาทรงสุรเดช (เทพ พันธุมเสน) ใช้ชีวิตคู่สมรสคุณหญิงทรงสุรเดช (ห่วง พันธุมเสน) มีบุตรธิดารวมทั้งสิ้น 3 คน ได้แก่ 

1. นายทศ พันธุมเสน
2. นางเทพี เศวตนาค (พันธุมเสน)
3. นายทวีวงศ์ พันธุมเสน

การปฏิวัติสยาม
--------------

### หาแนวร่วม

พระทรงสุรเดชได้พบปะกับสมาชิกคณะราษฎรคนอื่น ๆ โดยการนำพาของร้อยโทประยูรในกรุงปารีส ก็ตัดสินใจเข้าร่วมด้วย ขณะที่พระศรีสิทธิสงครามขอถอนตัวโดยรับปากว่าจะไม่เอาความลับไปแพร่งพรายและจะติดตามดูอยู่จากวงนอกเท่านั้น ภายหลังเดินทางกลับสยามก็ได้เลื่อนบรรดาศักดิ์เป็น **พระยาทรงสุรเดช** เมื่อพฤศจิกายน พ.ศ. 2474

พระยาทรงสุรเดชเล็งเห็นว่าพันโท พระประศาสน์พิทยายุทธ (วัน ชูถิ่น) ผู้อำนวยการโรงเรียนเสนาธิการทหารบก เป็นนายทหารที่มีแนวคิดก้าวหน้าและนิยมระบอบประชาธิปไตย จึงได้ชักชวนพระประศาสน์ฯ ให้เข้าร่วมในแผนการ พระประศาสน์ฯ เคารพนับถือพระยาทรงสุรเดชเป็นทุนเดิมอยู่แล้ว จึงตอบตกลงในทันที พระยาทรงสุรเดชได้ชักชวนเพื่อนร่วมงานและลูกศิษย์ของตนให้เข้าร่วมก่อการได้หลายคน ในขณะที่อีกด้านหนึ่ง พันโท พระประศาสน์พิทยายุทธ ก็ขยายแนวร่วมในโรงเรียนเสนาธิการทหารบกได้อีกจำนวนมาก จะเห็นได้ว่านายทหารส่วนใหญ่ในสายพระยาทรงสุรเดชไม่ได้มีกำลังพลเป็นของตนเอง แต่อาศัยความเป็นอาจารย์ในโรงเรียนทหารชักชวนเหล่าลูกศิษย์ลูกหาเป็นทอด ๆ  พระยาทรงสุรเดชบันทึกของแนวคิดของตนไว้ว่า *"ราษฎรไทยกลัวเจ้าและนายของเขาทั้งหมดอย่างกับหนูและแมว ลำพังราษฎรจะไม่มีปัญญาคิดปลดแอกได้เลย และไม่มีใครกล้าชักชวนกันควบคุมเป็นพวกได้แม้จะต้องอดตาย..."*

### การวางแผนตระเตรียมการ

การประชุมในประเทศสยามได้ประชุมกันสองครั้ง ครั้งแรกประชุมกันที่บ้านพักของพระยาทรงสุรเดชที่ถนนประดิพัทธ์ และครั้งที่สองที่บ้านพักของร้อยโทประยูรที่ถนนเศรษฐศิริ

การประชุมครั้งแรก พระยาทรงสุรเดชเสนอให้ใช้ทหารยึดพระที่นั่งอัมพรสถานซึ่งเป็นที่ประทับของพระปกเกล้าในเวลากลางคืน และขอถวายความอารักขาแก่ในหลวงในฐานองค์ประกัน แล้วบังคับให้ลงพระปรมาภิไธยพระราชทานรัฐธรรมนูญแก่ปวงชนชาวไทย แต่แผนนี้พระยาฤทธิอัคเนย์ (สละ เอมะศิริ) ไม่เห็นด้วย เพราะระหว่างที่บุกเข้าไปอาจปะทะกับทหารมหาดเล็กจนนองเลือดและเสียเวลามาก และเสนอให้ก่อก่อการในช่วงที่พระปกเกล้าเสด็จแปรพระราชฐานประทับที่วังไกลกังวล

การประชุมครั้งที่สอง เกิดขึ้นเมื่อ 12 มิถุนายน พ.ศ. 2475 พระยาทรงสุรเดชได้เสนอแผนการทั้งหมดสามแผน 

* **แผน 1** ให้นัดประชุมบรรดานายทหารที่กรมเสนาธิการ หรือที่กรมยุทธศึกษา หรือที่ศาลาว่าการกลาโหม เพื่อประกาศว่าจะเปลี่ยนแปลงการปกครองแผ่นดิน ผู้ใดไม่เห็นด้วยก็จะเข้าควบคุมตัวไว้ ในระหว่างนั้นคณะผู้ก่อการฝ่ายทหารเรือและพลเรือนแยกย้ายกันไปคุมตัวเจ้านายและข้าราชการชั้นผู้ใหญ่มากักตัวไว้ในพระที่นั่งอนันตสมาคมหรือบนเรือรบ
* **แผน 2** ให้จัดหน่วยทหารไปคุมตามวังเจ้านายและข้าราชการคนสำคัญ ในขณะเดียวกันให้จัดหน่วยปฏิบัติการตัดการติดต่อสื่อสาร เช่น โทรเลข โทรศัพท์ และให้จัดการรวบรวมกำลังทหารไปชุมนุม ณ ลานพระบรมรูปทรงม้า โดยวิธีออกคำสั่งลวงในตอนเช้าตรู่แล้วประกาศเปลี่ยนแปลงการปกครองต่อหน้าทหารเหล่านั้น และจัดนายทหารฝ่ายก่อการเข้าควบคุมบังคับบัญชาทหารเหล่านั้นแทนผู้บังคับบัญชาคนเดิมแล้ว ทหารก็คงจะฟังคำสั่งผู้บังคับบัญชาคนใหม่ต่อไป การณ์ก็คงสำเร็จลงโดยเรียบร้อยโดยมิต้องมีการต่อสู้จนเลือดนองแผ่นดิน
* **แผน 3** ให้หน่วยทหารหนึ่งจู่โจมเข้าไปในวังบางขุนพรหม และเข้าจับกุมจอมพล สมเด็จพระเจ้าพี่ยาเธอ กรมพระนครสวรรค์วรพินิต ผู้เป็นภัยต่อคณะปฏิวัติที่สุด มาประทับที่พระที่นั่งอนันตสมาคมเพื่อประกันความปลอดภัยของคณะปฏิวัติ และให้ดำเนินการอย่างอื่น ๆ ตามที่กล่าวแล้วในแผนสอง

ซึ่งทั้งหมดเห็นด้วยกับแผนสาม จึงตกลงทำตามนี้ และได้กำหนดวันดำเนินการในชั้นแรกว่าให้เป็นวันอาทิตย์ที่ 19 มิถุนายน อย่างไรก็ตาม คณะผู้ก่อการสืบทราบว่ากรมพระนครสวรรค์วรพินิตมักเสด็จประพาสลำน้ำเจ้าพระยาในวันเสาร์และจะเสด็จกลับในวันจันทร์ ถ้าดำเนินการในวันอาทิตย์ก็อาจจะไม่ได้ตัวพระองค์มาเป็นองค์ประกัน จึงได้เลื่อนการปฏิบัติการไปเป็นวันอังคารที่ 21 มิถุนายน แต่ต่อมาที่ประชุมได้ตกลงเลื่อนวันปฏิบัติการไปเป็นวันพฤหัสบดีที่ 23 มิถุนายน เนื่องจากได้รับรายงานว่า ในวันอังคาร เรือรบยามฝั่งยังไม่กลับ หากทำการในวันพฤหัสบดีที่ 23 ก็จะขาดทหารเรือ

ในวันพุธที่ 22 มิถุนายน ก็มีรายงานว่า บรรดาสมาชิกคณะราษฎรยังไม่พร้อมที่จะทำการยึดอำนาจในวันที่ 23 มิถุนายน ดังนั้นวันปฏิบัติจึงเลื่อนไปวันศุกร์ที่ 24 มิถุนายน แทน แต่ทั้งหมดก็ยังไม่รู้ว่าพระยาทรงสุรเดชจะนำกำลังทหารออกมายึดอำนาจได้อย่างไร

บทบาทของพระยาทรงสุรเดชในวันที่เปลี่ยนแปลงการปกครองนั้น คือ การปล่อยข่าวลวงและล่อหลอก เพื่อชักนำให้ทหารแต่ละกรมกองมาชุมนุมร่วมกันที่ลานพระบรมรูปทรงม้า เพื่อให้เข้าร่วมในการเปลี่ยนแปลงการปกครอง อย่างไม่ขัดขืน

### ลงมือปฏิวัติ

ในเวลาเย็นของวันที่ 23 มิถุนายน พระยาทรงสุรเดชในฐานะเป็นอาจารย์ใหญ่ฝ่ายวิชาทหารของโรงเรียนนายร้อยทหารบก ได้ไปพบ พันโท พระเหี้ยมใจหาญ ผู้บังคับการโรงเรียนนายร้อย เพื่อขอให้นำนักเรียนนายร้อยทั้งหมดพร้อมอาววุธปืนบรรจุกระสุนไปที่ลานหน้าพระบรมรูปทรงม้าในตอนเช้าตรู่วันที่ 24 มิถุนายน เพื่อฝึกยุทธวิธีทหารราบต่อสู้รถถัง โดยจะใช้นักเรียนนายร้อยทำหน้าที่ทหารราบและนำรถถังจากกรมทหารม้ามาใช้ในการฝึก ต่อจากนั้นได้ไปพบผู้บังคับกองพันทหารราบที่รู้จักอีกสองคน เพื่อขอร้องให้นำทหารไปฝึกหน้าลานพระบรมรูปทรงม้าเวลาหกโมงเช้า และไปพบผู้บังคับการกองพันทหารช่างที่บางซื่อ เพื่อขอร้องให้นำทหารมาที่สนามหน้าโรงทหารในเวลาหกโมงเช้าเช่นกัน เพื่อจะนำไปฝึกต่อสู้กับรถถัง 

เช้าวันที่ 24 มิถุนายน คุณหญิงทรงสุรเดช ผู้เป็นภริยาตื่นตั้งแต่เวลา 04.00 น. และได้พบเจอพระยาทรงสุรเดชรับประทานข้าวผัดที่เหลือจากมื้อเมื่อคืน ก่อนออกจากบ้านไปพร้อมกับ ร้อยเอก หลวงทัศนัยนิยมศึก (ทัศนัย มิตรภักดี) และนายทหารม้าอีก 3 คน ที่มารับถึงบ้านตามแผนที่วางไว้ ไปยังตำบลนัดหมายที่ทางรถไฟสายเหนือตัดกับถนนประดิพัทธ์ (ปัจจุบัน คือ สี่แยกเทอดดำริ) ห่างจากบ้านไปเพียง 200 เมตร ด้วยการเดินเท้า เพื่อสมทบกับกลุ่มของ พระยาพหลพลพยุหเสนา พระประศาสน์พิทยายุทธ หลวงพิบูลสงคราม (แปลก ขีตตะสังคะ) และพวก โดยได้บอกกับคุณหญิงทรงสุรเดช ตั้งแต่คืนก่อนว่าจะไปดู *"การสวนสนามที่หน้าพระลาน"* 

จากนั้นแผนการนำทหารออกมาใช้เปลี่ยนแปลงการปกครองของพระยาทรงสุรเดชก็ได้เปิดเผยออกมาเป็นลำดับ ทั้งหมดในเวลา 05.00 น. ก็ได้มุ่งหน้าไปยังกรมทหารม้าที่ 1 รักษาพระองค์ วงเวียนเกียกกาย (ปัจจุบันคือ สี่แยกเกียกกาย) มีเป้าหมายเพื่อยึดรถเกราะ ยึดรถรบ ยึดคลังกระสุน และหลอกพาทหารเดินมาขึ้นรถบรรทุกของกรมทหารปืนใหญ่ ภายใต้การบังคับบัญชาของพระยาฤทธิอัคเนย์ ที่อยู่ใกล้กัน ก่อนจะเคลื่อนขบวนไปลานพระบรมรูปทรงม้า

เมื่อไปถึงกรมทหารม้า ด่านแรกที่จะต้องฝ่าไปให้ได้คือกองรักษาการณ์ที่ด้านหน้า สามทหารเสือ คือ พระยาทรงสุรเดช พระยาพหลพลพยุหเสนา และพระประศาสน์พิยายุทธ เข้าไปในกองรักษาการณ์ ถามหาตัวผู้บังคับการกองรักษาการณ์ แล้วผู้ก่อการก็พูดด้วยเสียงดุว่า

*"เวลานี้เกิดกบฏกลางเมืองขึ้นแล้ว มัวแต่หลับนอนอยู่ได้ เอารถเกราะ รถรบ เอาทหารออกไปช่วยเดี๋ยวนี้"*

ฝ่ายผู้บังคับการที่เป็นนายทหารชั้นผู้น้อย เมื่อเผชิญหน้ากับนายทหารชั้นผู้ใหญ่ซึ่งเคยเป็นอาจารย์มาก่อน ก็หลงเชื่ออย่างสนิทใจ ชั่วอึดใจเดียวเสียงเป่าแตรแจ้งสัญญาณเหตุสำคัญก็ปลุกทหารทั้งกรมตื่นขึ้นมาด้วยความโกลาหล

ช่วงเวลาแห่งความระทึกนี้ นายทหารผู้ก่อการต่าง ๆ ที่ได้รับมอบหมายหน้าที่ก็แยกย้ายกันไป

พระยาพหลพลพยุหเสนา ใช้กรรไกรตัดเหล็กที่พระประศาสน์พิยายุทธเตรียมมาตัดโซ่กุญแจคลังกระสุนได้สำเร็จ ช่วยกันลำเลียงกระสุนออกมาอย่างรวดเร็ว

พระประศาสน์พิทยายุทธ ตรงไปยังโรงเก็บรถพร้อม ร.อ.หลวงทัศนัยนิยมศึก เร่งระดมให้ทหารสตาร์ตรถถัง รถเกราะ ออกมาโดยเร็ว

ร้อยเอกหลวงรณสิทธิชัย และพรรคพวกพากันขึ้นไปยังโรงทหาร เร่งให้ทหารแต่งเครื่องแบบโดยเร็วด้วยคำสั่งที่ว่า *"ทหารไม่ต้องล้างหน้า แต่งเครื่องแบบทันที"*

ไม่กี่นาทีต่อมา ทหารม้าก็พร้อมแล้วที่ออกเดินทางไปขึ้นรถบรรทุกทหารภายในกรมทหารปืนใหญ่ที่ได้นัดแนะเอาไว้แล้ว พระยาฤทธิอัคเนย์สั่งให้ทหารปืนใหญ่ขึ้นรถ พระประศาสน์พิทยายุทธ นำขบวนรถถัง รถเกราะ รถขนกระสุนและปืนกลเบาราว 15 คัน ออกมาจากที่ตั้งกรม นำหน้าขบวนรถทั้งหมด มุ่งหน้าตรงไปยังลานพระบรมรูปทรงม้า สมทบกับทหารหน่วยอื่น ๆ ที่นัดหมายกันไว้

เมื่อขบวนรถบรรทุกทหารแล่นผ่านกองพันทหารช่าง ซึ่งเหล่าทหารกำลังฝึกอยู่บนสนามหน้ากองพัน พระยาทรงสุรเดชก็กวักมือพลางตะโกนเรียกให้ขึ้นรถ ผู้บังคับการทหารช่างเข้าใจว่าได้เวลาที่จะไปฝึกการต่อสู้รถถังตามที่ตกลงกันเมื่อเย็นวาน จึงสั่งทหารช่างขึ้นรถบรรทุกไปด้วย

ปฏิบัติการยึดกรมทหารม้าที่ 1 รักษาพระองค์สำเร็จลงอย่างรวดเร็วตามความคาดหมายภายในเวลาไม่ถึงครึ่งชั่วโมง มีคำถามมากมายว่า เพราะเหตุใดกองรักษาการณ์กรมทหารม้าจึงไม่ได้ทำอะไรเลย ทำไมยามคลังกระสุนจึงปล่อยให้พระยาพหลพลพยุหเสนา งัดประตูเอากระสุนออกไปได้ ทำไมนายทหารในกรมนี้จึงปล่อยให้นายทหารที่อื่นนำทหารของตัวออกไปได้โดยไม่แสดงปฏิกิริยาอันใดเลย

สำหรับคำตอบของคำถามนี้ พระยาทรงสุรเดชได้บันทึกเหตุการณ์ครั้งนี้ไว้ชัดเจนว่า

> เป็นเพราะนายทหาร นายสิบ พลทหารเหล่านั้นเห็นด้วยในการปฏิวัติหรือ...เปล่าเลย ทั้งนายทหาร นายสิบ พลทหาร ไม่มีใครรู้เรื่องอะไรเลย ตั้งแต่เกิดมาก็ไม่มีใครเคยได้เห็นได้รู้ การปฏิวัติทำอย่างไร เพื่ออะไร มีแต่ความงงงวยเต็มไปด้วยความไม่รู้ และข้อนี้เองเป็นเหตุสำคัญแห่งความสำเร็จ ! สำหรับพลทหารทั้งหมดไม่ต้องสงสัยเลย เขาทำตามคำสั่งของผู้บังคับบัญชาของเขาโดยไม่มีข้อโต้แย้ง เขาถูกฝึกมาเช่นนั้น และหากนายทหารอื่นมาสั่งให้ทำโดยอ้างว่าเป็นคำสั่งของผู้บังคับบัญชา เขาก็ทำเช่นเดียวกัน ทำไมเขาจะไม่ทำ เพราะในชีวิตเป็นทหารของเขา เขายังไม่เคยถูกเช่นนั้น เพราะฉะนั้นเขาจะรู้ไม่ได้เลยว่าเป็นการลวง ในเมื่อเขาโดนเป็นครั้งแรก ...นายทหารทั้งหมดส่วนมากได้เรียนในโรงเรียนนายร้อยในสมัยที่ผู้อำนวยการฝ่ายทหารเป็นอาจารย์ใหญ่ เพราะฉะนั้นจึงมีความเคารพและเกรงในฐานผู้ใหญ่
> 
> 

### ผลลัพธ์การปฏิวัติ

หลังจากที่พระยาทรงสุรเดชและคณะได้ลงมือเปลี่ยนแปลงการปกครองจนสำเร็จแล้ว ก็ได้ดำรงตำแหน่ง ดำรงตำแหน่งผู้ช่วยผู้บัญชาการทหารบกฝ่ายยุทธการ (เทียบเท่ารองผู้บัญชาการทหารบกฝ่ายยุทธการในปัจจุบัน) และรักษาราชการแทนเจ้ากรมยุทธการทหารบก โดยพฤตินัยแล้วพระยาทรงสุรเดชเป็นนายทหารที่มีอำนาจในกองทัพโดยมากที่สุดในเวลานั้น ได้เริ่มวางรากฐานการปฏิรูปกองทัพให้มีความทัดเทียมกับอารยประเทศ เช่น ส่งเสริมการศึกษาและพัฒนารถยานเกราะในประเทศไทย, ตัดลดงบประมาณหลายส่วนในกองทัพ, ปรับลดขนาดกองทัพให้มีขนาดเล็กลงโดยจะไม่ให้มีนายทหารยศเกินพันเอกอีกต่อไป ฯลฯ

ด้วยแนวทางการพัฒนากองทัพที่ขัดใจกลุ่มทหารหนุ่มบางกลุ่มในเวลานั้น ทำให้กลุ่มทหารหนุ่มบางกลุ่มที่ยังต้องการให้กองทัพมีความโอ่อ่าหรูหราอยู่ เกิดความไม่พอใจขึ้น แต่ก็ด้วยความที่เป็นทหารชั้นผู้น้อยและแทบไม่มีบทบาทสำคัญในการเปลี่ยนแปลงการปกครอง จึงไม่สามารถขัดขวางการปฏิรูปกองทัพครั้งนี้ได้

หลังจากพระยาทรงสุรเดชได้วางรากฐานในการปฏิรูปกองทัพเสร็จสิ้นแล้ว พระยาทรงสุรเดชได้วางมือจากการเมืองเพื่อเป็นแบบอย่างให้กับนายทหารรุ่นหลังไม่ให้เข้าไปข้องเกี่ยวกับอำนาจทางการเมืองอีก จึงลาออกจากทุกตำแหน่งในทางการเมืองและในกองทัพ แล้วใช้ชีวิตอย่างสันโดษมักน้อย

เนื่องจากพระยาทรงสุรเดชเป็นที่เคารพอย่างสูงทั้งจากนายทหารด้วยกันและจากสมาชิกผู้แทนราษฎรที่เป็นพลเมือง พระยาทรงสุรเดชจึงได้รับการเชื้อเชิญให้เป็นนายกรัฐมนตรีหลายต่อหลายครั้ง แต่ท่านก็ปฏิเสธเสมอมา

หลังจากพระยาทรงสุรเดชได้วางมือจากทุกตำแหน่งแล้ว ความนิยมในตัวพระยาทรงสุรเดชได้แพร่ขยายมากขึ้นเรื่อย ๆ กลุ่มทหารหนุ่มบางกลุ่มที่กำลังทวีอำนาจมากขึ้น ทั้งในกองทัพและในทางการเมือง จึงคิดหาทางที่จะทำลายพระยาทรงสุรเดชด้วยวิธีการต่าง ๆ ตั้งแต่การสั่งห้ามไม่ให้ตีพิมพ์บทความที่มีเนื้อหาชื่นชมพระยาทรงสุรเดชลงบนหนังสือพิมพ์ การใส่ร้ายป้ายสีตามช่องทางต่าง ๆ หรือการพยายามกำจัดกลุ่มนายทหารที่มีเคารพต่อพระยาทรงสุรเดชออกไป จนในที่สุดพระยาทรงสุรเดชและคณะก็ถูกกำจัดด้วยคดีกบฏพระยาทรงสุรเดช

มีความพยายามที่จะใส่ร้ายพระยาทรงสุรเดชว่าไม่จงรักภักดีต่อพระราชวงศ์ แต่สำหรับผู้ใกล้ชิดแล้ว ย่อมตระหนักดีว่าพระยาทรงสุรเดชเป็นผู้ที่มีความจงรักภักดีต่อพระราชวงศ์อย่างยิ่ง

รัฐประหาร พ.ศ. 2476
-------------------

*ดูเนื้อหาหลักที่ รัฐประหารในประเทศไทย เมษายน พ.ศ. 2476*

สืบเนื่องจากการยื่นเสนอเค้าโครงเศรษฐกิจโดยนายปรีดี พนมยงค์ ที่เรียกกันว่า "สมุดปกเหลือง" ที่ต่อมาได้สร้างความขัดแย้งอย่างกว้างขวางระหว่างพระบาทสมเด็จพระปกเกล้าเจ้าอยู่หัว ข้าราชการ และนักการเมืองในหมู่คณะราษฎรด้วยกัน เพราะได้มีการวิจารณ์ว่าเค้าโครงเศรษฐกิจฉบับนี้มีลักษณะเป็นสังคมนิยมคล้ายคอมมิวนิสต์ในแบบของสตาลิน พระยามโนปกรณนิติธาดา (ก้อน หุตะสิงห์) นายกรัฐมนตรี ก็ไม่เห็นด้วย พระยามโนปกรณ์นิติธาดาได้เกลี้ยกล่อมพระยาทรงสุรเดช พระยาพหลพลพยุหเสนา พระยาฤทธิ์อัคเนย์ และพระประศาสน์พิทยายุทธ อันเป็น "4 ทหารเสือ" ซึ่งเป็นนายทหารระดับสูงในการเปลี่ยนแปลงการปกครอง พระยาทรงสุรเดชเห็นด้วยกับพระยามโนปกรณ์นิติธาดา และได้ชักชวนพระยาฤทธิ์อัคเนย์ และพระประศาสน์พิทยายุทธ เห็นชอบด้วยกับการปิดสภาผู้แทนราษฎรและงดใช้รัฐธรรมนูญบางมาตรา แต่ทว่าพระยาพหลพลพยุหเสนา หัวหน้าคณะราษฎรกลับเห็นด้วยกับเค้าโครงเศรษฐกิจฉบับนี้ จึงมีการกล่าวหากันว่า พระยาทรงสุรเดชพยายามที่จะโดดเดี่ยว พระยาพหลพลพยุหเสนา และคิดแย่งตำแหน่งจากพระยาพหลพลพยุหเสนา โดยเป็นผู้รับใช้พระยามโนปกรณ์นิติธาดา

กบฏพระยาทรงสุรเดช
-----------------

*ดูเนื้อหาหลักที่ กบฏพระยาทรงสุรเดช*

ทั้งก่อนและหลังการเปลี่ยนแปลงการปกครอง พระยาทรงสุรเดชขัดแย้งกับหลวงพิบูลสงคราม ซึ่งเป็นนายทหารรุ่นหลังที่มียศชั้นต่ำกว่า ในหลายเรื่องอย่างรุนแรง เช่น การประชุมวางแผนกันก่อนการเปลี่ยนแปลงการปกครอง ทั้งคู่ก็มีปากเสียงกัน ถึงขนาดที่หลวงพิบูลสงคราม ปรารภออกมาหลังการประชุมว่า ตนไม่อาจอยู่ร่วมโลกกับพระยาทรงสุรเดชได้

และต่อมาทั้งคู่ก็มีแนวคิดต่างกันในเรื่องของโครงสร้างกองทัพ โดยพระยาทรงสุรเดชเห็นว่า นายทหารนั้นควรมียศไม่เกิน พันเอก (พ.อ.) และกองกำลังทหารนั้นไม่ควรรวมศูนย์อยู่ที่เมืองหลวง แต่ให้กระจายกันไปตามภูมิภาคต่าง ๆ อันเป็นภูมิลำเนาของทหารแต่ละคน อาวุธก็ให้เก็บประจำกายไว้ จนกว่าจะมีคำสั่งเรียกรวมพลหรือเรียกเพื่อการฝึกใด ๆ จึงมารวมตัวกัน อันเป็นลักษณะรูปแบบของกองทัพแบบประเทศสวิตเซอร์แลนด์ ที่พระยาทรงสุรเดชเคยได้ศึกษาดูงานมา แต่ทางหลวงพิบูลสงคราม เห็นว่าทหารควรจะมียศชั้นสูงถึง จอมพล และอำนาจทางทหารต้องรวมไว้ที่ศูนย์กลาง เพื่อธำรงไว้ซึ่งเกียรติยศของทหาร

เมื่อพระยาพหลพลพยุหเสนาประกาศไม่ขอรับตำแหน่งนายกรัฐมนตรีต่ออีกในปลายปี พ.ศ. 2481 ทั้งคู่เสมือนเป็นคู่แข่งกันในการชิงตำแหน่งนายกรัฐมนตรี ถึงขนาดที่มีหนังสือพิมพ์บางฉบับได้ลงรูปและเขียนข้อความใต้ภาพของทั้งคู่เปรียบเทียบกันบนหน้าหนึ่งว่าเป็น ผู้ที่จะขึ้นเป็นนายกฯคนต่อไป ในคราวแรกมีการหยั่งเสียงกัน ปรากฏว่าเสียงสนับสนุนพระยาทรงสุรเดชมีถึง 50 เสียง ขณะที่เสียงสนับสนุนหลวงพิบูลสงครามมีเพียง 5 เสียงเท่านั้น แต่ทว่าเมื่อมีการลงคะแนนเสียงจริงในสภาผู้แทนราษฎร ปรากฏว่าเสียงสนับสนุนหลวงพิบูลสงครามมีมากกว่า จึงได้เป็นนายกรัฐมนตรีในที่สุด ดังนั้นความขัดแย้งกันทั้งหมดนี้ได้กลายมาเป็นข้อกล่าวหากันในคดีกบฏพระยาทรงสุรเดชในเวลาต่อมา

บั้นปลายชีวิต
-------------

หลังจากมีความขัดแย้งกับสมาชิกระดับสูงในคณะราษฎรด้วยกันเองมาตลอด พระยาทรงสุรเดชก็ได้เดินทางไปพำนักที่ประเทศศรีลังกาเป็นระยะเวลา 2 ปี จนกระทั่ง พ.ศ. 2481 เมื่อเห็นว่าสถานการณ์เหมาะสมแล้วจึงเดินทางกลับประเทศ และเสนอต่อกระทรวงกลาโหมขอตั้งโรงเรียนรบขึ้นที่จังหวัดเชียงใหม่ สภากลาโหมอนุมัติ จึงทำนายทหารระดับหัวกะทิทั้งหมด 29 นายขึ้นไปเรียนที่นั่น แต่ทาง หลวงพิบูลสงคราม นายกรัฐมนตรีเกรงว่าจะเป็นการซ่องสุมผู้คนก่อการกบฏ จึงส่งหน่วยสอดแนมไปติดตามดูความเคลื่อนไหวเป็นระยะ

เมื่อนักเรียนรุ่นแรกศึกษาจบแล้ว พระยาทรงสุรเดชได้นำลูกศิษย์ตระเวนดูงานทหารตามกรมกองต่าง ๆ แต่เมื่อถึงกรมทหารราชบุรี ได้ถูกยื่นซองขาวมีข้อความให้ออกจากราชการโดยไม่มีเบี้ยหวัดบำนาญ พร้อมกับบีบบังคับให้เดินทางออกสู่ต่างประเทศ 

พระยาทรงสุรเดชพร้อมนายทหารคนสนิทเมื่อถูกกล่าวหาว่าเป็นกบฏ จึงถูกให้ออกจากราชการโดยไม่มีเบี้ยหวัดและถูกบีบให้เดินทางออกนอกประเทศ ไปพร้อมกับ ร้อยเอกสำรวจ กาญจนสิทธิ์ นายทหารคนสนิท โดยถูกควบคุมตัวขึ้นรถไฟไปที่อำเภออรัญประเทศ และเดินทางข้ามพรมแดนต่อไปยังประเทศกัมพูชาซึ่งในขณะนั้นเป็นดินแดนในอาณานิคมของประเทศฝรั่งเศส หลังจากที่ลี้ภัยอยู่ที่กัมพูชาได้ไม่นาน ทางการกัมพูชาก็ไม่อนุญาตให้อยู่ จึงต้องเดินทางไปพำนักอยู่ที่เมืองไซ่ง่อน โดยมีภริยาติดตามไปด้วย จากนั้นจึงได้รับอนุญาตให้กลับมาที่พนมเปญอีกครั้งหนึ่ง ซึ่งในระหว่างที่ยังพำนักอยู่ที่เมืองไซง่อน พระยาทรงสุรเดชได้เขียนบันทึกไว้เล่มหนึ่ง ในปี พ.ศ. 2482 เกี่ยวกับเหตุการณ์เปลี่ยนแปลงการปกครองทั้งหมด ตลอดจนความล้มเหลวของผลในการเปลี่ยนแปลงครั้งนี้ ซึ่งบันทึกเล่มนี้ต่อมาได้ถูกตีพิมพ์เป็นครั้งแรกในปี พ.ศ. 2513 ในชื่อ "บันทึกพระยาทรงสุรเดช"

ชีวิตพระยาทรงสุรเดชที่กัมพูชา ไม่มีทรัพย์เงินทองเหลือติดตัวอยู่เลย ต้องหาเลี้ยงชีพด้วยการทำขนมกล้วยขายพร้อมกับภริยา ซึ่งต้องลงมือโม่แป้งด้วยตนเอง รวมทั้งรับจ้างซ่อมจักรยาน 

ซึ่งช่วงที่อยู่กัมพูชานั้น เมื่อเกิดสงครามมหาเอเชียบูรพาขึ้น ในปี พ.ศ. 2484 เมื่อกองทัพจักรวรรดิญี่ปุ่นได้บุกเข้าประเทศไทย และบีบบังคับรัฐบาลขอใช้ประเทศไทยเป็นทางผ่านเพื่อที่จะบุกไปพม่า และอินเดีย พระยาทรงสุรเดชมีความคิดที่จะต่อต้านญี่ปุ่น โดยคิดว่าจะเดินข้ามพรมแดนไปประเทศไทยตามลำพัง เนื่องจากอยู่ในที่ ๆ ห่างไกลข้อมูลข่าวสาร จึงไม่มีโอกาสได้ทราบว่าในประเทศไทยมีขบวนการต่อต้านญี่ปุ่นกำเนิดขึ้นมาเหมือนกัน พระยาทรงสุรเดชจึงตกอยู่ในสภาพเสมือนว่าต่อต้านญี่ปุ่นอยู่คนเดียว และก็ไม่มีโอกาสได้ลงมือกระทำจริง ต่อมา พระยาทรงสุรเดชสิ้นชีวิตอย่างกะทันหันทั้งที่มีสุขภาพร่างกายแข็งแรงดีมากโดยตลอด เมื่อวันที่ 1 มิถุนายน พ.ศ. 2487 ที่ตำหนักร้างแห่งหนึ่งในกรุงพนมเปญ ประเทศกัมพูชา ซึ่งแพทย์ชาวเยอรมันลงความเห็นว่า เสียชีวิตด้วยอาการโลหิตเป็นพิษ (แต่ก็มีข้อสงสัยว่าอาจเสียชีวิตเพราะถูกวางยาพิษ ทว่าเรื่องนี้ก็ไม่มีข้อพิสูจน์)

ในวัฒนธรรมสมัยนิยม
------------------

ในปี พ.ศ. 2567 ได้มีการสร้างแอนิเมชันเรื่อง *๒๔๗๕ รุ่งอรุณแห่งการปฏิวัติ* โดยมีตัวละคร พระยาทรงสุรเดช (เทพ พันธุมเสน) พากย์เสียงโดย กิตติ เชี่ยววงศ์กุล

เกียรติยศ
---------

### ยศ

* 30 เมษายน 2458 – นายร้อยโท

### บรรดาศักดิ์

* **20 เมษายน พ.ศ. 2461**: *หลวงณรงค์สงคราม*
* **9 กรกฎาคม พ.ศ. 2467**: *พระทรงสุรเดช*
* **6 พฤศจิกายน พ.ศ. 2474**: *พระยาทรงสุรเดช*
* **15 พฤษภาคม พ.ศ. 2485**: ประกาศยกเลิกบรรดาศักดิ์

### เครื่องราชอิสริยาภรณ์

* พ.ศ. 2481 –  เครื่องราชอิสริยาภรณ์อันมีเกียรติยศยิ่งมงกุฎไทย ชั้นที่ 2 ทวีติยาภรณ์มงกุฎไทย (ท.ม.)
* พ.ศ. 2474 –  เครื่องราชอิสริยาภรณ์อันเป็นที่เชิดชูยิ่งช้างเผือก ชั้นที่ 3 ตริตาภรณ์ช้างเผือก (ต.ช.)
* พ.ศ. 2464 –  เหรียญดุษฎีมาลา เข็มศิลปวิทยา (ร.ด.ม.(ศ))
* พ.ศ. 2472 –  เหรียญจักรมาลา (ร.จ.ม.)

อ้างอิงและเชิงอรรถ
------------------

1. 1 2 3 4 5 6  เสทื้อน ศุภโสภณ, ชีวิตและการต่อสู้ของพระยาทรงสุรเดชกรุงเทพฯ: คณะอนุกรรมการจัดพิมพ์หนังสือโครงการ 60 ปี ประชาธิปไตย, 2535)
2. ↑  จุลจักรพงษ์, พระองค์เจ้า. *เกิดวังปารุสก์ ฉบับสมบูรณ์*. กรุงเทพฯ: ริเวอร์บุคส์, 2540.
3. ↑  ประภาส จารุเสถียร, จอมพล. *ฝากเรื่องราวไว้ให้ลูกหลาน 1 : อัตชีวประวัติจอมพลประภาส จารุเสถียร* กรุงเทพฯ: มติชน, 2534,
4. ↑  "พระยาทรงสุรเดช (1) คอลัมน์ ส่วนร่วมสังคมไทย โดย นรนิติ เศรษฐบุตร หนังสือพิมพ์เดลินิวส์". คลังข้อมูลเก่าเก็บจากแหล่งเดิมเมื่อ 2021-01-28. สืบค้นเมื่อ 2010-07-23.
5. ↑   ตั้งตำแหน่งยศนายทหารบก
6. ↑  ราชกิจจานุเบกษา. พระราชทานยศนายทหารบก
7. ↑  นายหนหวย. *เจ้าฟ้าประชาธิปกราชันผู้นิราศ*. กรุงเทพฯ : พิมพ์จำหน่ายด้วยตัวเอง, 2530. 704 หน้า. หน้า 214.
8. ↑  กุหลาบ สายประดิษฐ์, *เบื้องหลังการปฏิวัติ 2475* กรุงเทพฯ: ส้านักพิมพ์บูรพาแดง, 2518
9. ↑  หนังสือที่ระลึกในงานพิธีพระราชทานเพลิงร้อยโทจงกล ไกรฤกษ์. หน้า 35-40
10. ↑  ที่ระลึกในงานพระราชทานเพลิงศพ พลตรี หลวงศรานุชิต (สมบูรณ์ ศรานุชิต) ต.ช. ณ เมรุวัดเทพศิริทราวาส วันพฤหัส ที่ 15 พฤศจิกายน พุทธศักราช 2522, 117.
11. ↑  24 มิถุนายน (5) คอลัมน์ ส่วนร่วมสังคมไทย โดย นรนิติ เศรษฐบุตร หนังสือพิมพ์เดลินิวส์
12. ↑  *ยุทธการยึดเมือง*, สารคดีฉบับที่ 172: มิถุนายน 2542
13. ↑  ชีวิตและการต่อสู้ของพระยาทรงสุรเดช, เสทื้อน ศุภโสภณ
14. 1 2 3  หน้า 103, *บทสัมภาษณ์ คุณทศ พันธุมเสน บุตรชายพันเอก พระยาทรงสุรเดช*. สารคดีฉบับที่ 172: มิถุนายน 2542
15. ↑  *สองฝั่งประชาธิปไตย*, "2475" .สารคดีทางไทยพีบีเอส: 26 กรกฎาคม 2555
16. ↑  *ยุคทมิฬ* โดย พายัพ โรจนวิภาค (พิมพ์ครั้งที่ 3 พ.ศ. 2554) นนทบุรี สำนักพิมพ์ศรีปัญญา ISBN 978-616-7146-22-5
17. ↑  "พระยาทรงสุรเดช (2) คอลัมน์ ส่วนร่วมสังคมไทย โดย [[นรนิติ เศรษฐบุตร]] หนังสือพิมพ์เดลินิวส์". คลังข้อมูลเก่าเก็บจากแหล่งเดิมเมื่อ 2018-10-10. สืบค้นเมื่อ 2010-07-23.
18. 1 2  *นักการเมืองไร้แผ่นดิน*, คอลัมน์ เรื่องเก่าเล่าใหม่ โดย โรม บุนนาค. หน้า 65-66 นิตยสาร all ฉบับเดือนมกราคม พ.ศ. 2550
19. ↑  *ตอนที่ 5 กบฏพระยาทรงสุรเดช*, "ย้อยรอยรัฐประหารไทย" .สารคดีทางดีเอ็นเอ็น: ศุกร์ที่ 25 มีนาคม 2554
20. ↑  "พระราชทานตั้งเลื่อนบรรดาศักดิ์" (PDF). *ราชกิจจานุเบกษา*. **35**: 208. 28 เมษายน 2461. คลังข้อมูลเก่าเก็บจากแหล่งเดิม (PDF)เมื่อ 2020-07-03. สืบค้นเมื่อ 18 มิถุนายน 2563. `{{cite journal}}`: ตรวจสอบค่าวันที่ใน: `|accessdate=` (help)
21. ↑  "พระราชทานบรรดาศักดิ์" (PDF). *ราชกิจจานุเบกษา*. **41** (ง): 1244. 20 กรกฎาคม 2467. คลังข้อมูลเก่าเก็บจากแหล่งเดิม (PDF)เมื่อ 2015-09-27. สืบค้นเมื่อ 21 ตุลาคม 2559. `{{cite journal}}`: ตรวจสอบค่าวันที่ใน: `|accessdate=` (help)
22. ↑  "พระราชทานสัญญาบัตรบรรดาศักดิ์" (PDF). *ราชกิจจานุเบกษา*. **48** (ง): 3011. 15 พฤศจิกายน 2474. คลังข้อมูลเก่าเก็บจากแหล่งเดิม (PDF)เมื่อ 2020-06-30. สืบค้นเมื่อ 21 ตุลาคม 2559. `{{cite journal}}`: ตรวจสอบค่าวันที่ใน: `|accessdate=` (help)
23. ↑  "พระบรมราชโองการ ประกาศเรื่อง การยกเลิกบรรดาศักดิ์" (PDF). *ราชกิจจานุเบกษา*. **48** (33ก): 1089. 15 พฤษภาคม 2485. คลังข้อมูลเก่าเก็บจากแหล่งเดิม (PDF)เมื่อ 2019-08-13. สืบค้นเมื่อ 18 มิถุนายน 2563. `{{cite journal}}`: ตรวจสอบค่าวันที่ใน: `|accessdate=` (help)
24. ↑  ราชกิจจานุเบกษา, แจ้งความสำนักนายกรัฐมนตรี เรื่อง พระราชทานเครื่องราชอิสริยาภรณ์, เล่ม ๕๕ ตอนที่ ๐ ง หน้า ๒๑๔๓, ๒๔ กันยายน ๒๔๘๑
25. ↑  ราชกิจจานุเบกษา, พระราชทานเครื่องราชอิสริยาภรณ์ เก็บถาวร 2019-05-07 ที่ เวย์แบ็กแมชชีน, เล่ม ๔๘ ตอนที่ ๐ ง หน้า ๓๐๘๕, ๑๕ พฤศจิกายน ๒๔๗๔
26. ↑  ราชกิจจานุเบกษา, พระราชทานเหรียญดุษฎีมาลา เก็บถาวร 2016-03-04 ที่ เวย์แบ็กแมชชีน, เล่ม ๓๘ ตอนที่ ๐ ง หน้า ๒๖๐๖, ๑๑ ธันวาคม ๒๔๖๔
27. ↑  ราชกิจจานุเบกษา, พระราชทานเครื่องราชอิสริยาภรณ์และเหรียญ, เล่ม ๔๖ ตอนที่ ๐ ง หน้า ๓๖๐๓, ๑๒ มกราคม ๒๔๗๒

| * ด
* ค
* ก
หัวหน้าคณะรัฐประหารในไทย |
| --- |
| 
* พระยามโนปกรณ์นิติธาดา
	+ เม.ย. 2476
* พันเอกพระยาพหลพลพยุหเสนา
	+ มิ.ย. 2476
* พลโทผิน ชุณหะวัณ
	+ 2490
	+ 2491
* จอมพลแปลก พิบูลสงคราม
	+ 2494
* จอมพลสฤษดิ์ ธนะรัชต์
	+ 2500
	+ 2501
* จอมพลถนอม กิตติขจร
	+ 2514
* พลเรือเอกสงัด ชลออยู่
	+ 2519
	+ 2520
* พลเอกสุนทร คงสมพงษ์
	+ 2534
* พลเอกสนธิ บุณยรัตกลิน
	+ 2549
* พลเอกประยุทธ์ จันทร์โอชา
	+ 2557

 |

| * ด
* ค
* ก
คณะราษฎร |
| --- |
| สมาชิก | 

|  |  |
| --- | --- |
| หัวหน้าคณะ | 
* พระยาพหลพลพยุหเสนา
* พระยาทรงสุรเดช
* พระยาฤทธิอัคเนย์
* พระประศาสน์พิทยายุทธ

 |
| ฝ่ายทหาร | 

|  |  |
| --- | --- |
| สายทหารบก | 
* หลวงพิบูลสงคราม
* หลวงกาจสงคราม
* หลวงเกรียงศักดิ์พิชิต
* หลวงทัศนัยนิยมศึก
* หลวงเสรีเริงฤทธิ์
* หลวงอดุลเดชจรัส
* หลวงชำนาญยุทธศิลป์

 |
| สายทหารเรือ | 
* หลวงสินธุสงครามชัย
* หลวงศุภชลาศัย
* หลวงธำรงนาวาสวัสดิ์
* ทหาร ขำหิรัญ
* สงวน รุจิราภา

 |

 |
| ฝ่ายพลเรือน | 
* ปรีดี พนมยงค์
* ควง อภัยวงศ์
* ตั้ว ลพานุกรม
* ทวี บุณยเกตุ
* ประยูร ภมรมนตรี
* แนบ พหลโยธิน
* จรูญ สิงหเสนี
* ดิเรก ชัยนาม
* เฉลียว ปทุมรส
* แช่ม พรหมยงค์
* วิลาศ โอสถานนท์
* จรูญ สืบแสง
* สงวน ตุลารักษ์
* กระจ่าง ตุลารักษ์
* หม่อมหลวงกรี เดชาติวงศ์
* วนิช ปานะนนท์

 |

 |
| หัวข้อที่เกี่ยวข้อง | 
* การปฏิวัติสยาม พ.ศ. 2475
* ลำดับเหตุการณ์
* หมุดคณะราษฎร
* หลัก 6 ประการ

 |
| หมวดหมู่ หมวดหมู่ |

| * ด
* ค
* ก
กรรมการราษฎรและรัฐมนตรีของไทยที่ไม่ได้ประจำกระทรวง |
| --- |
| 

| กรรมการราษฎร |
| --- |
| 
* พระยาปรีชาชลยุทธ (วัน จารุภา)
* พระยาศรีวิสารวาจา (หุ่น ฮุนตระกูล)
* พระยาพหลพลพยุหเสนา (พจน์ พหลโยธิน)
* พระยาทรงสุรเดช (เทพ พันธุมเสน)
* พระยาฤทธิอัคเนย์ (สละ เอมะศิริ)
* พระยาประมวญวิชาพูล (วงศ์ บุญ-หลง)
* พระประศาสน์พิทยายุทธ (วัน ชูถิ่น)
* หลวงพิบูลสงคราม
* หลวงสินธุสงครามชัย (สินธุ์ กมลนาวิน)
* หลวงประดิษฐ์มนูธรรม (ปรีดี พนมยงค์)
* หลวงเดชสหกรณ์
* ตั้ว ลพานุกรม
* ประยูร ภมรมนตรี
* แนบ พหลโยธิน

 |

 |  |
| 

| รัฐมนตรี |
| --- |
| 
* พระยาปรีชาชลยุทธ
* พระยาพหลพลพยุหเสนา
* พระยาทรงสุรเดช
* พระยาฤทธิอัคเนย์
* พระยาประมวญวิชาพล
* พระประศาสน์พิทยายุทธ์
* หลวงประดิษฐ์มนูธรรม
* หลวงสินธุสงครามชัย
* หลวงพิบูลสงคราม
* หม่อมหลวงเดช สนิทวงศ์
* ประยูร ภมรมนตรี
* แนบ พหลโยธิน
* ตั้ว ลพานุกรม
* พระยาอุดมพงศ์เพ็ญสวัสดิ์
* พระยาปรีชาชลยุทธ
* พระยามานวราชเสวี
* หลวงศุภชลาศัย
* พระยาพิชัยสงคราม
* พระยาศรีสิทธิสงคราม
* พระยาสุริยานุวัตร
* พระสิทธิเรืองเดชพล
* หลวงนฤเบศร์มานิต
* หลวงสิริราชไมตรี
* พระยาวิชิตชลธี
* หลวงธำรงนาวาสวัสดิ์
* พระดุลยธารณปรีชาไวท์
* พระยาสมันตรัฐบุรินทร์
* ขุนสมาหารหิตะคดี
* ขุนสุคนธวิทศึกษากร
* หลวงโกวิทอภัยวงศ์
* หลวงชำนาญยุทธศิลป์
* หลวงนาถนิติธาดา
* พระยาวิจารณจักรกิจ
* หลวงอดุลเดชจรัส
* พระยาอภัยสงคราม
* พระยาศรีเสนา
* พระเวชยันต์รังสฤษฎ์
* พระสารสาสน์ประพันธ์
* หลวงวิจิตรวาทการ
* หลวงกาจสงคราม
* หลวงชำนาญนิติเกษตร
* หลวงเชวงศักดิ์สงคราม
* ดิเรก ชัยนาม
* หลวงนาวาวิจิต
* หลวงพรหมโยธี
* หลวงสฤษฏิ์ยุทธศิลป์
* หลวงสังวรยุทธกิจ
* หลวงเสรีเริงฤทธิ์
* วิลาศ โอสถานนท์
* หลวงเกรียงศักดิ์พิชิต
* ทวี บุณยเกตุ
* บุญเจียม โกมลมิตร์
* สวัสดิ์ สวัสดิ์รณรงค์
* เดือน บุนนาค
* วนิช ปานะนนท์
* พระยามไหสวรรย์
* อุดมโยธา รัตนาวดี
* หม่อมหลวงกรี เดชาติวงศ์
* กาพย์ ทัตตานนท์
* สังวรณ์ สุวรรณชีพ
* ศรีธรรมราช กาญจนโชติ
* พิน อมรวิสัยสรเดช
* ทหาร ขำหิรัญ
* ชลิต กุลกำม์ธร
* ชิต มั่นศิลป์ สินาดโยธารักษ์
* เรือง เรืองวีระยุทธ
* ทองอินทร์ ภูริพัฒน์
* จิร วิชิตสงคราม
* ทวี ตะเวทิกุล
* วิจิตร ลุลิตานนท์
* พระยาอรรถการีย์นิพนธ์ (สิทธิ จุณณานนท์)
* พระตีรณสารวิศวกรรม
* เตียง ศิริขันธ์
* ถวิล อุดล
* พึ่ง ศรีจันทร์
* ทอง กันทาธรรม
* สงวน ตุลารักษ์
* หลวงบรรณกรโกวิท
* จำลอง ดาวเรือง
* วุฒิ สุวรรณรักษ์
* จรูญ สืบแสง
* พระสุทธิอรรถนฤมนตร์
* เจ้าวรทัศน์ ณ ลำพูน
* ชิต เวชประสิทธิ์
* ชม จารุรัตน์
* น้อม เกตุนุติ
* เลียง ไชยกาล
* หลวงอังคณานุรักษ์
* สุวิชช พันธเศรษฐ
* ใหญ่ ศวิตชาติ
* ฟอง สิทธิธรรม
* บุญเท่ง ทองสวัสดิ์
* ขุนระดับคดี
* วิโรจน์ กมลพันธ์
* ทวน วิชัยขัทคะ
* อิ้น บุนนาค
* ทองเปลว ชลภูมิ
* หม่อมเจ้านนทิยาวัด สวัสดิวัตน์
* เยื้อน พาณิชวิทย์
* หลวงนรัตถรักษา
* หม่อมราชวงศ์คึกฤทธิ์ ปราโมช
* เลื่อน พงษ์โสภณ
* ศรีเสนา สมบัติศิริ
* สอ เศรษฐบุตร
* ถัด พรหมมาณพ
* หม่อมเจ้ารังษิยากร อาภากร
* ชวลิต อภัยวงศ์
* กิจจา วัฒนสินธุ์
* เขมชาติ บุณยรัตพันธุ์
* เจ๊ะอับดุลลาห์ หลังปูเต๊ะ
* ปฐม โพธิ์แก้ว
* ฟื้น สุพรรณสาร
* นายวรการบัญชา
* สุกิจ นิมมานเหมินท์
* เสวตร เปี่ยมพงศ์สานต์
* ปลด ปลดปรปักษ์ พิบูลภานุวัธน์
* หลวงสุนาวินวิวัฒน์
* บัญญัติ เทพหัสดิน ณ อยุธยา
* หลวงอรรถพรพิศาล
* ขุนคงฤทธิศึกษากร
* ประเสริฐ สุดบรรทัด
* เทพ โชตินุชิต
* สงกรานต์ อุดมสิทธิ์
* เสรี อิศรางกูร ณ อยุธยา
* เสมอ กัณฑาธัญ
* สวัสดิ์ สวัสดิ์รณชัย สวัสดิเกียรติ
* พระนิติธารณ์พิเศษ
* สฤษดิ์ ธนะรัชต์
* ละม้าย อุทยานานนท์
* ประมาณ อดิเรกสาร
* หลวงชำนาญอรรถยุทธ์
* เผ่า ศรียานนท์
* หลวงเชิดวุฒากาศ
* เดช เดชประดิยุทธ
* ศิริ สิริโยธิน
* หม่อมหลวงชูชาติ กำภู
* ชื่น ระวิวรรณ
* เนตร เขมะโยธิน
* ทิม ภูริพัฒน์
* อารีย์ ตันติเวชกุล

 |

 |

| * ด
* ค
* ก
คณะรัฐมนตรีคณะที่ 1 ของสยาม |
| --- |
| ประธานคณะกรรมการราษฎร | 
* **พระยามโนปกรณนิติธาดา (ก้อน หุตะสิงห์)**

 |  |
| กรรมการราษฎร | 
* พระยาปรีชาชลยุทธ (วัน จารุภา)
* พระยาศรีวิสารวาจา (หุ่น ฮุนตระกูล)
* พระยาพหลพลพยุหเสนา (พจน์ พหลโยธิน)
* พระยาทรงสุรเดช (เทพ พันธุมเสน)
* พระยาฤทธิอัคเนย์ (สละ เอมะศิริ)
* พระยาประมวญวิชาพูล (วงศ์ บุญ-หลง)
* พระประศาสน์พิทยายุทธ (วัน ชูถิ่น)
* แปลก พิบูลสงคราม
* หลวงสินธุสงครามชัย (สินธุ์ กมลนาวิน)
* ปรีดี พนมยงค์
* หลวงเดชสหกรณ์ (หม่อมหลวงเดช สนิทวงศ์)
* ตั้ว ลพานุกรม
* ประยูร ภมรมนตรี
* แนบ พหลโยธิน

 |
| 
* ~~พ้นจากตำแหน่ง~~

 |

| * ด
* ค
* ก
คณะรัฐมนตรีคณะที่ 2 ของสยาม |
| --- |
| นายกรัฐมนตรี | 
* **พระยามโนปกรณนิติธาดา (ก้อน หุตะสิงห์)**

 |  |
| กลาโหม | 
* พระยาราชวังสัน (ศรี กมลนาวิน)

 |
| พระคลังมหาสมบัติ | 
* พระยามโนปกรณนิติธาดา (ก้อน หุตะสิงห์)

 |
| การต่างประเทศ | 
* พระยาศรีวิสารวาจา (หุ่น ฮุนตระกูล)

 |
| มหาดไทย | 
* พระยาจ่าแสนยบดีศรีบริบาล (ชิต สุนทรวร)

 |
| ยุติธรรม | 
* พระยาเทพวิทุรพหุลศรุตาบดี (บุญช่วย วณิกกุล)

 |
| ธรรมการ | 
* เจ้าพระยาธรรมศักดิ์มนตรี (สนั่น เทพหัสดิน ณ อยุธยา)

 |
| เกษตรพาณิชยการ | 
* เจ้าพระยาวงษานุประพัทธ์ (หม่อมราชวงศ์สท้าน สนิทวงศ์)

 |
| ไม่ประจำกระทรวง | 
* พระยาปรีชาชลยุทธ (วัน จารุภา)
* พระยาพหลพลพยุหเสนา (พจน์ พหลโยธิน)
* พระยาทรงสุรเดช (เทพ พันธุมเสน)
* พระยาฤทธิอัคเนย์ (สละ เอมะศิริ)
* พระยาประมวญวิชาพูล (วงศ์ บุญ-หลง)
* พระประศาสน์พิทยายุทธ (วัน ชูถิ่น)
* ปรีดี พนมยงค์
* หลวงสินธุสงครามชัย (สินธุ์ กมลนาวิน)
* แปลก พิบูลสงคราม
* หลวงเดชสหกรณ์ (หม่อมหลวงเดช สนิทวงศ์)
* ประยูร ภมรมนตรี
* แนบ พหลโยธิน
* ตั้ว ลพานุกรม

 |
| 
* ~~พ้นจากตำแหน่ง~~
* *รัฐมนตรีช่วยว่าการ*

 |

| * ด
* ค
* ก
คณะรัฐมนตรีคณะที่ 3 ของสยาม |
| --- |
| นายกรัฐมนตรี | 
* **พระยามโนปกรณนิติธาดา**

 |  |
| กลาโหม | 
* พระยาราชวังสัน

 |
| พระคลังมหาสมบัติ | 
* พระยามโนปกรณนิติธาดา

 |
| การต่างประเทศ | 
* พระยาศรีวิสารวาจา

 |
| มหาดไทย | 
* พระยาจ่าแสนยบดีศรีบริบาล

 |
| ยุติธรรม | 
* พระยาเทพวิทุรพหุลศรุตาบดี

 |
| ธรรมการ | 
* เจ้าพระยาธรรมศักดิ์มนตรี

 |
| เกษตรพาณิชยการ | 
* เจ้าพระยาวงษานุประพัทธ์

 |
| ไม่ประจำกระทรวง | 
* พระยาอุดมพงศ์เพ็ญสวัสดิ์
* พระยาปรีชาชลยุทธ
* พระยามานวราชเสวี
* ~~พระยาพหลพลพยุหเสนา~~
* ~~พระยาทรงสุรเดช~~
* ~~พระยาฤทธิ์อัคเนย์~~
* ~~พระประศาสน์พิทยายุทธ~~
* หลวงพิบูลสงคราม
* หลวงสินธุสงครามชัย
* หลวงศุภชลาศัย
* ประยูร ภมรมนตรี
* พระยาพิชัยสงคราม
* พระยาศรีสิทธิสงคราม

 |
| 
* ~~พ้นจากตำแหน่ง~~
* *รัฐมนตรีช่วยว่าการ*

 |