*สำหรับ ราชวงศ์ดูที่ ตูอิโตงา*

**จักรวรรดิตูอิโตงา** เป็นจักรวรรดิหนึ่งที่มีอำนาจยิ่งใหญ่มากในเขตโอเชียเนีย โดยจักรวรรดินี้ก่อตั้งขึ้นราวปี ค.ศ. 950 โดยพระเจ้าอะโฮเออิตู แต่เจริญรุ่งเรืองถึงขีดสุดราวคริสต์ศตวรรษที่ 12 - 15 โดยเฉพาะอย่างยิ่งในรัชสมัยของจักรพรรดิโมโมและจักรพรรดิตูอิตาตูอิ ซึ่งสามารถขบายอำนาจได้ตั้งแต่ นีอูเอ ถึงติโกเปีย จักรวรรดินี้เคยขยายอาณาเขตได้ไกลที่สุดถึงรัฐแยปของไมโครนีเซีย มีเมืองหลวงสำคัญของจักรวรรดิที่มูอา ซึ่งตั้งอยู่บนเกาะโตงาตาปู โดยมีพระมหากษัตริย์ปกครองมาจาก 3 ราชวงศ์ และตั้งแต่คริสศตวรรษที่ 17 เป็นต้นมา จักรวรรดิตูอิโตงามีราชวงศ์ปกครองจักรวรรดิพร้อมกันถึง 3 ราชวงศ์ในเวลาเดียวกัน ในปัจจุบันนักวิจัยได้พยายามค้นคว้าถึงบทบาทของจักรวรรดิในการค้าทางทะเล รวมไปถึงอิทธิพลของจักรวรรดิในบริเวณต่างๆ แต่ยังคงขาดหลักฐานเชิงประจักษ์

เริ่มต้นจักรวรรดิ
-----------------

ประมาณ ค.ศ. 950 ตูอิโตงาอะโฮเออิตูเริ่มขยายอำนาจการปกครองนอกเขตตองงา โดยจากตำนานของตองงาและซามัวที่เล่าสืบต่อกันมากล่าวว่าตูอิโตงาพระองค์แรกนั้นเป็นพระราชโอรสของตากาโลอาซึ่งเป็นเทพเจ้าดั้งเดิมของชาวตองงา (รวมไปถึงชาวโพลินิเซียนอีกด้วย) เนื่องจากหมู่เกาะมานูอาในประเทศซามัวปัจจุบันเป็นที่สถิตของเทพเจ้าอันได้แก่ตากาโลอา เออิตูมาตูปูอา, โตงา ฟูซิโฟนูอาและตาวาตาวาอิมานูกา รวมไปถึงเป็นบ้านเกิดของบรรพบรุษ ส่งผลให้พระมหากษัตริย์พระองค์แรกๆของตองงากำหนดให้หมู่เกาะแห่งนี้เป็นหมู่เกาะศักดิ์สิทธิ์ จนกระทั่งกาลเวลาล่วงเลยมาถึงตูอิโตงาพระองค์ที่ 10 คือพระเจ้าโมโม พระองค์และผู้สืบต่อราชบัลลังก์ของพระองค์ พระเจ้าตูอิตาตูอิ ได้ขยายจักรวรรดิโดยมีอาณาเขตตั้งแต่ติโกเปียทางด้านทิศตะวันตก จนถึงนีอูเอทางด้านทิศตะวันออก อาณาเขตของจักรวรรดิยังครอบคลุมถึง หมู่เกาะวาลิสและหมู่เกาะฟูตูนา, โตเกเลา, ตูวาลู, โรตูมา, นาอูรู, บางส่วนของฟิจิ, หมู่เกาะมาร์เคซัส, บางส่วนของหมู่เกาะโซโลมอน, คิริบาส, หมู่เกาะคุก, และบางส่วนของซามัว เพื่อให้การปกครองดินแดนส่วนใหญ่เป็นไปด้วยดี จึงย้ายเมืองหลวงไปอยู่บริเวณลากูนที่ลาปาฮา, โตงาตาปู ด้วยอิทธิพลที่กว้างขวางของตูอิโตงาทำให้จักรวรรดิมีชื่อเสียงครอบคลุมมหาสมุทรแปซิฟิก และทำให้เกิดการแลกเปลี่ยนทรัพยากรและแนวความคิดอย่างกว้างขวาง

การขยายอำนาจ
------------

เรือแคนูของตองงา
ภายใต้การนำของตูอิโตงาพระองค์ที่ 10 พระเจ้าโมโม และพระราชโอรสคือพระเจ้าตูอิตาตูอิ (ตูอิโตงาพระองค์ที่ 11) อาณาเขตของจักรวรรดิขยายอำนาจได้กว้างไกลที่สุด บรรณาการของจักรวรรดิจะถูกส่งมาจากหัวหน้าชนเผ่าหรือผู้นำในเขตอำนาจ โดยบรรณาการที่ส่งมานั้นเรียนว่า "อินาซี" และจะถูกส่งมาเป็นประจำทุกปี ณ เมืองมูอา ในฤดูเก็บเกี่ยว ซึ่งการกระทำเช่นนี้เป็นการนำของขวัญมาถวายต่อเทพเจ้า ผู้ซึ่งได้รับการยอมรับเป็นตูอิโตงา โดยในปี ค.ศ. 1777 กัปตันเจมส์ คุกได้บันทึกเกี่ยวกับพิธีอินาซีไว้ว่า ประเพณีนี้เป็นประเพณีที่มีชาวต่างชาติเป็นจำนวนมากเข้ามาในประเทศตองงา โดยเฉพาะอย่างยิ่งชนผิวดำซึ่งมีบรรพบุรุษเป็นชาวแอฟริกันจากฟิจิ,หมู่เกาะโซโลมอน และ วานูอาตู สำหรับเสื่อที่ดีของซามัว (เช่น โตกา) กลายมาเป็นสิ่งสำคัญในพิธีอภิเษกสมรสระหว่างพระราชวงศ์ตองงาฝ่ายบุรุษและพระราชวงศ์ซามัวฝ่ายสตรี ยกตัวอย่างเช่น โตฮูอิอา ซึ่งเป็นพระราชมารดาของตูอิกาโนกูโปลูงาตา ซึ่งมาจากซาฟาตา เกาะอูโปลู ซามัว เสื่อเหล่านี้รวมไปถึงมาเนอาฟาอิงาและตาซิอาเออาเฟกลายมาเป็นเพชรยอดมงกุฎของราชวงศ์ตูปูในปัจจุบัน (ซึ่งได้รับมาทางสายแม่จากซามัว)

การที่จักรวรรดิประสบความสำเร็จในการขยายดินแดนนั้นเกิดขึ้นจากความเข้มแข็งของกองทัพเรือ โดยเรือที่ใช้โโดยทั่วไปเป็นเรือที่มีขนาดยาว มีใบเรือเป็นรูปสามเหลี่ยม เรือแคนูของตองงาที่มีนาดใหญ่ที่สุดสามารถจุคนได้มากถึง 100 คน โดยเรือแคนูที่สำคัญได้แก่ตองงาฟูเอซีอา, อากิเฮอูโฮ, โลมิเปเอา และตากาอิโปมานา โดยมีการกล่าวว่าตากาอิโปมาเป็นเรือของซามัวตามบันทึกใน Queen Salote and the Palace Records ซึ่งกล่าวไว้ว่าเรือลำนี้เป็นเรือที่นำโตฮู อิอา ลิมาโปจากซามัวเข้าพิธีอภิเษกสามรสกับตูอิฮาอะตากาลาอัว ด้วยการมีกองทัพเรือขนาดใหญ่นี้ทำให้กองทัพเรือตองงาช่วยให้ตองงามีความร่ำรวยจากการค้าและบรรณาการที่ได้รับ

จักรวรรดิตูอิโตงาตั้งแต่คริสต์ศตวรรษที่ 16
------------------------------------------

แม้ในยุคการขยายอำนาจจักรวรรดิโดยเฉพาะในรัชสมัยของพระเจ้าโมโมและพระเจ้าตูอิตาตูอิ จักรวรรดิตูอิโตงามีความเจริญรุ่งเรืองสูงมาก อย่างไรก็ตามในปี ค.ศ. 1535 ชาวต่างชาติ 2 คนลอบปลงพระชนม์พระเจ้าตากาลาอัวขณะที่กำลังว่ายน้ำอยู่ในลากูนของเมืองมูอา พระมหากษัตริย์องค์ต่อมาคือพระเจ้าเกาอูลูโฟนูอาเฟไกที่ 1ได้พยายามไล่ล่าสังหารชาวต่างชาติ 2 คนที่ลอบปลงพระชนม์พระเจ้าตากาลาอัว จนสามารถตามไปสังหารได้สำเร็จในเส้นทางไปหมู่เกาะฟูตูนา เนื่องจากเกิดเหตุการลอบปลงพระชนม์ตูอิโตงาลายครั้ง ส่งผลให้พระเจ้าเกาอูลูโฟนูอาเฟไกที่ 1ได้สถาปนาราชวงศ์ใหม่คือตูอิฮาอะตากาลาอัวเพื่อเป็นเกียรติแด่พระราชบิดาของพระองค์ และพระองค์ได้สถาปนาพระอนุชาของพระองค์คือเจ้าชายโมอูงาโมตูขึ้นดำรงพระอิสริยยศเป็นตูอิฮาอะตากาลาอัวพระองค์แรก พระมหากษัตริย์ในราชวงศ์ใหม่นี้มีพระราชอำนาจในการบริหารกิจการประจำวันของจักรวรรดิ ในขณะที่ตูอิโตงาเปลี่ยนสถานะใหม่เป็นผู้นำทางจิตวิญญาณของชาติ อย่างไรก็ตามตูอิโตงายังคงมีพระราชอำนาจในการสั่งลงโทษประหารชีวิตหรือไว้ชีวิตบุคคลใดก็ได้ จักรวรรดิตูอิโตงาในช่วงเวลานี้มีอิทธิพลของซามัวปรากฏอยู่ จากการที่ตูอิโตงามีเชื้อสายซามัว ซึ่งเกิดจากการอภิเษกสมรสกับผู้หญิงชาวซามัว รวมถึงยังเลือกที่จะอาศัยอยู่ในซามัวอีกด้วย พระราชมารดาของพระเจ้าเกาอูลูโฟนูอาเป็นชาวซามัวจากเกาะมานูอา ในขณะที่พระเจ้าเกาอูลูโฟอูนาที่ 2และพระเจ้าปุยปุยฟาตูเป็นลูกครึ่งซามัว-ตองงา พระมหากษัตริย์ที่สืบทอดตำแหน่งตูอิโตงาจากพระองค์อย่างพระเจ้าวากาฟูฮู พระเจ้าตาปูโอซีและพระเจ้าอูลูอากิมาตามีเชื้อสายซามัวมากยิ่งขึ้น โดยมีเชื้อสายของชาวซามัวมากกว่าชาวตองงา

ในปี ค.ศ. 1610 ตูอิฮาอะตากาลาอัวพระองค์ที่ 6 พระเจ้าโมอูงาโตงาได้สถาปนาตำแหน่งใหม่คือตูอิกาโนกูโปลูสำหรับพระราชโอรสลูกครึ่งซามัวของพระองค์คือเจ้าชายงาตา โดยแบ่งอำนาจการปกครองบริเวณต่างๆ แต่เมื่อเวลาผ่านไปตูออิกาโนกูโปลูกลับมีอำนาจเหนือดินแดนตองงามากยิ่งขึ้น เมื่อราชวงศ์ตูอิกาโนกูโปลูมีอำนาจมากได้นำนโยบายการปกครอง ตำแหน่งและสถาบันแบบซามัวเข้ามาในจักรวรรดิตูอิโตงา และกลายมาเป็นรูปแบบการปกครองซึ่งสืบต่อมาจนถึงสมัยราชอาณาจักรตองงา ทุกสิ่งทุกอย่างได้ดำเนินมาเช่นนี้เรื่อยๆ ในปี ค.ศ. 1616 นักสำรวจชาวดัตช์ วิลเลม ชูเตนและยาคอบ เลแมร์สังเกตเห็นเรือแคนูของชาวตองงานอกชายฝั่งเกาะนีอูอาโตปูตาปู และนักสำรวจที่มีชื่อเสียงอย่าง แอเบล แทสมันก็ได้เข้ามาสำรวจในระยะเวลาต่อมา ซึ่งการเข้ามาสำรวจของนักชาวยุโรปในระยะนี้ไม่ก่อให้เกิดการเปลี่ยนแปลงใดๆของจักรวรรดิมากนัก อย่างไรก็ตามการสำรวจครั้งสำคัญครั้งหนึ่งที่ก่อให้เกิดผลกระทบอย่างมากต่อจักรวรรดิตูอิโตงาโดยตรงคือการเข้ามาสำรวจของเจมส์ คุก ในปี ค.ศ. 1773 ค.ศ. 1774 และ ค.ศ. 1777 ก่อให้เกิดการเข้ามาในจักรวรรดิของมิชชันนารีลอนดอนในปี ค.ศ. 1797 ซึ่งเข้ามาเผยแพ่ศาสนาคริสต์ให้แก่ชาวพื้นเมือง

การล่มสลายของจักรวรรดิ
----------------------

เนื่องจากเกิดความขัดแย้งจากการปกครองและการละเลยธรรมเนียมการสืบราชสมบัติของพระเจ้าตูกูอาโฮ ส่งผลให้หลายๆฝ่ายในจักรวรรดิไม่พอใจ ก่อให้เกิดการลอบสังหารพระเจ้าตูกูอาโฮ ตูอิกาโนดูโปลูพระองค์ที่ 14  ส่งผลให้เกิดความไม่สงบทั่วดินแดนทั้งจักรวรรดิตามมาจนลุกลามเป็นสงครามกลางเมือง โดยการสงครามในครั้งนี้เป็นศึกระหว่างมูอา (ตูอิโตงา) วาวาอูและฮาอะไป (อูลูกาลาลา) กับ นูกูอาโลฟา (ตูอิกาโนกูโปลู) ฮิหิโฟ (ฮาอะงาตา,ฮาอะฮาเวอา) โดยจักรวรรดิตูอิโตงาได้ล่มสลายลงในปี ค.ศ. 1826 ซึ่งพระเจ้าเลาฟิลิตองงาพ่ายแพ้ต่อตูอิกาโนกูโปลู ตูอิฮาอะไป ตูอิวาวาอูเตาฟาอาเฮาที่เวเลตา ซึ่งนำไปสู่การล่มสลายของจักรวรรดิตูอิโตงา แต่เตาฟาอาเฮายังคงตำแหน่งตูอิโตงาไว้อยู่ จนกระทั่งพระเจ้าเลาฟิลิตองงาสวรรคตในปี ค.ศ. 1865 อย่างไรก็ตามสงครามกลางเมืองยังคงดำรงอยู่ต่อไปจนกระทังพระเจ้าจอร์จ ตูปูที่ 1 สามารถรวมอาณาจักรกลับมาเป็นอันหนึ่งอันเดียวได้อีกครั้งในปี ค.ศ. 1845

การปกครอง 3 ราชวงศ์
-------------------

การเสื่อมถอยของตูอิโตงาเริ่มต้นขึ้นจากภาวะสงครามและแรงกดดันภายใน ในประมาณคริตศตวรรษที่ 13 หรือ 14 ซามัวได้รับชัยชนะเหนือตูอิโตงาตาลากาอิไฟกิภายใต้การนำของตระกูลมาลีเอตัว ด้วยเหตุนี้จึงมีการตั้งฟาเลฟาขึ้นเป็นผู้ให้คำปรึกษาทางด้านการเมืองแก่จักรวรรดิ ข้าราชการฟาเลฟาประสบความสำเร็จในการรักษาอำนาจเหนือเกาะต่างๆของจักรวรรดิ แต่ก่อให้เกิดความไม่พอใจอย่างกว้างขวาง อันนำไปสู่การลอบสังหารผู้ปกครองอยู่หลายครั้ง ยกตัวอย่างเช่นกรณีการลอบสังหารพระเจ้าตากาลาอัว เป็นต้น ส่งผลให้ต้องก่อตั้งราชวงศ์ตูอิฮาอะตากาลาอัวในเวลาต่อมา ซึ่งราชวงศ์ตูอิฮาอะตากาลาอัวได้ก่อตั้งราชวงศ์ตูอิกาโนกูโปลูขึ้นมาเพื่อช่วยในการบริหารราชการแผ่นดิน

ในช่วงที่ราชวงศ์ตูอิโตงาและตูอิกาโนกูโปลูมีอำนาจในจักรวรรดินั้น ได้แบ่งเขตที่อยู่ร่วมกันเป็น 2 เขตโดนใช้ถนนเลียบชายฝั่งเก่าที่ชื่อว่าฮาลา โฟนูอา โมอา (ถนนดินแห้ง) โดยผู้ปกครองที่มาจากตูอิโตงาถูกเรียกว่าเกา ฮาลา อูตา (inland road people) ในขณะที่ผู้ที่มาจากตูอิกาโนกูโปลูจะถูกเรียกว่าเกา ฮาลา ลาโล (low road people) ในขณะตูอิฮาอะตากาลาอัวระยะแรกจะอยู่กับฝ่ายตูอิกาโนกูโปลู แต่เมื่อตูอิกาโนกูโปลูมีอำนาจขึ้นมามากส่งผลให้ตูอิฮาอะตากาลาอัวหันไปจงรักภักดีกับตูอิโตงาแทน

ประเด็นศึกษาปัจจุบัน
--------------------

การศึกษาทางโบราณคดี มานุษยวิทยาและภาษาศาสตร์สมัยใหม่ยืนยันว่าอิทธิพลทางวัฒนธรรมของตองงาแพร่กระจายได้อย่างกว้างไกล ผ่านทางตะวันออกของอูเวอา โรตูมา ฟูตูนา ซามัวและนีอูเอ บางส่วนของไมโครนีเซีย (คิริบาสและโปนเป) วานูอาตู และนิวแคลิโดเนีย นักวิชาการบางคนนิยมใช้คำว่าอาณาจักรชนเผ่าทางทะเล (maritime cheifdom) เพื่อแสดงสถานะของดินแดนตูอิโตงา ในขณะที่โดยส่วนใหญ่แล้วนิยมใช้คำว่าจักรวรรดิมากกว่าเนื่องจากเป็นนิยามที่สะดวกในการเรียก

ดูเพิ่ม
-------

* ประวัติศาสตร์ตองงา

อ้างอิง
-------

1. ↑  "Tu'i Tonga". Palace Office2013, Tonga. 29 December 2013. คลังข้อมูลเก่าเก็บจากแหล่งเดิมเมื่อ 2014-05-13. สืบค้นเมื่อ 2013-12-29.
2. ↑  "Tu'i Kanokupolu". Palace Office2013, Tonga. 4 January 2014. คลังข้อมูลเก่าเก็บจากแหล่งเดิมเมื่อ 2014-05-13. สืบค้นเมื่อ 2014-01-04.
3. 1 2  "The Pacific Islands: An Encyclopedia," edited by Lal and Fortune, p. 133
4. ↑  see writings of Ata of Kolovai in "O Tama a Aiga" by Morgan Tuimaleali'ifano; writings by Mahina, also coronation edition of Spasifik Magazine, "The Pacific Islands: An Encyclopedia," edited by Lal and Fortune, p. 133etc.
5. ↑  "Tonga". Lonely Planet. 2001.
6. ↑  St. Cartmail, Keith (1997). *The art of Tonga*. Honolulu, Hawai'i: University of Hawai'i Press. p. 39. ISBN 0-8248-1972-1.
7. ↑  Kie Hingoa 'Named Mats, 'Ie Toga 'Fine Mats' and Other Treasured Textiles of Samoa and Tonga. Journal of the Polynesian Society, Special Issue 108 (2), June 1999
8. 1 2  see Songs and Poems of Queen Salote edited by Elizabeth Wood-Ellem
9. ↑  Thomson, Basil (January 1901). "Note Upon the Natives of Savage Island, or Niue". *The Journal of the Anthropological Institute of Great Britain and Ireland*. Royal Anthropological Institute of Great Britain and Ireland. **31**: 137.
10. ↑  "The Pacific Islands: An Encyclopedia," edited by Lal and Fortune, p. 133; "Great Families of Polynesia," Journal of Pacific History; "Tongan Society," Edward Gifford; "Tongan Society at the Time of Captain Cook's Visits," Queen Salote, Bott and Tavi
11. ↑  Journal of Pacific History, 32 (2), Dec. 1997, also "Deconstructing the Island Group," Australian National University
12. ↑  "Great Families of Polynesia," Journal of Pacific History; "Tongan Society," Edward Gifford; "Tongan Society at the Time of Captain Cook's Visits," Queen Salote, Bott and Tavi
13. ↑  see  เก็บถาวร 2006-03-05 ที่ เวย์แบ็กแมชชีน History of Tonga; 'Okusitino Mahina 2004; and journal articles
14. ↑  John Martin, *Tonga Islands*, 1981 ed.
15. ↑  "Tonga". Christopher Buyers. 4 January 2014.
16. ↑  Recent Advances in the Archaeology of the Fiji/West-Polynesia Region" เก็บถาวร 2009-09-18 ที่ เวย์แบ็กแมชชีน 2008: Vol 21. University of Otago Studies in Prehistoric Anthropology.]
17. ↑  "Hawaiki, Ancestral Polynesia: An Essay in Historical Anthropology", Patrick Vinton Kirch; Roger C. Green (2001)
18. ↑  "Geraghty, P. 1994. Linguistic evidence for the Tongan empire", Geraghty, P. 1994 in "Language Contact and Change in the Austronesian World: pp.236-39.
19. ↑  "Monumentality in the development of the Tongan maritime chiefdom", Clark, G. Burley, D. and Murray, T. 2008. Antiquity 82 (318) : 994-1004"
20. ↑  "Pacific voyaging after the exploration period", NEICH, R. 2006 in K.R. Howe (ed.) Vaka Moana, voyages of the ancestors: the discovery and settlement of the Pacific: 198-245. Auckland: David Bateman. p230

แหล่งข้อมูลอื่น
---------------

* ประวัติศาสตร์ตองงา เก็บถาวร 2006-03-05 ที่ เวย์แบ็กแมชชีน
* ประวัติศาสตร์ตองงาบนเว็บไซต์รัฐบาล เก็บถาวร 2009-04-30 ที่ เวย์แบ็กแมชชีน

| * ด
* ค
* ก
ประวัติศาสตร์ของจักรวรรดิ |
| --- |
| โบราณ | อียิปต์โบราณ *(ก.ค.ศ. 3150+)*  **·**  เอลาไมต์ *(ก.ค.ศ. 3000+)*
 **·**  มิโนอัน *(ก.ค.ศ. 2700+)*  **·**  แอกแคด *(ก.ค.ศ. 2400+)*  **·**  อัสซีเรีย *(ก.ค.ศ. 2000+)*  **·**  บาบิโลเนีย *(ก.ค.ศ. 1696)*  **·**  อียิปต์ *(ก.ค.ศ. 1600+)*  **·**  ฮิตไทต์ *(ก.ค.ศ. 1800+)*  **·**  ฟินิเชีย *(ก.ค.ศ. 1200)*  **·**  อัสซีเรียใหม่ *(ก.ค.ศ. 934)*  **·**  มาเกโดนีอา *(ก.ค.ศ. 800)*  **·**  มคธ *(ก.ค.ศ. 684)*  **·**  มีเดีย *(ก.ค.ศ. 625)*  **·**  อคีเมนียะห์ *(ก.ค.ศ. 550)*  **·**  นันทะ *(ก.ค.ศ. 424)*  **·**  โจฬะ *(ก.ค.ศ. 300)*  **·**  ทอเลมี *(ก.ค.ศ. 305)*  **·**  โมริยะ *(ก.ค.ศ. 322)*  **·**  ซิลูซิด *(ก.ค.ศ. 312)*  **·**  พาร์เธีย (อาร์ซาซิด) *(ก.ค.ศ. 247)*  **·**  สาตวาหนะ *(ก.ค.ศ. 230)*  **·**  ฉิน *(ก.ค.ศ. 221)*  **·**  ฮั่น *(ก.ค.ศ. 202)*  **·**  ชังกา *(ก.ค.ศ. 185)*  **·**  กุษาณะ *(ก.ค.ศ. 60)*  **·**  โรมัน *(ก.ค.ศ. 27)* (โรมันตะวันตก และ โรมันตะวันออก)  **·**  อัคซูไมท์ *(ค.ศ. 50)*  **·**  ซาสซานิยะห์ *(ค.ศ. 224)*  **·**  พาลไมรีน *(ค.ศ. 260)*  **·**  จิน *(ค.ศ. 265)*  **·**  คุปตะ *(ค.ศ. 280)*  **·**  ฮัน *(ค.ศ. 370)* |
| ยุคกลาง | แฟรงก์ *(ราว ค.ศ. 481)*  **·**  จาลุกยะ *(ค.ศ. 543)*  **·**  สุย *(ค.ศ. 581)*  **·**  ถัง *(ค.ศ. 618)*  **·**  บัลแกเรีย *(ค.ศ. 632)* (บัลแกเรียที่หนึ่ง และ บัลแกเรียที่สอง)  **·**  อาหรับ *(ค.ศ. 632)* (รอชิดีน, อุมัยยะฮ์, อับบาซียะฮ์ และ ฟาติมียะห์)  **·**  ศรีวิชัย *(ราว ค.ศ. 660)*  **·**  เวนิส *(ค.ศ. 697)*  **·**  คาเน็ม *(ค.ศ. 700)*  **·**  ปาละ *(ค.ศ. 750)*  **·**  ราษฏฺรกูฏ *(ค.ศ. 753)*  **·**  อิดรีสิด *(ราว ค.ศ. 789)*  **·**  กานา *(ราว ค.ศ. 790)*  **·**  การอแล็งเฌียง *(ราว ค.ศ. 800)*  **·**  ทิเบต *(ค.ศ. 800?)*  **·**  เขมร *(ราว ค.ศ. 802)*  **·**  จักรวรรดิเกรตโมราเวีย *(ราว ค.ศ. 833)*  **·**  ซาฟฟาริยะห์ *(ค.ศ. 861)*  **·**  ไบแซนไทน์ *(ค.ศ. 873)*  **·**  รุสเคียฟ *(ราว ค.ศ. 880)*  **·**  เหลียว *(ราว ค.ศ. 907)*  **·**  ตูอีโตงา *(ราว ค.ศ. 950)*  **·**  ซ่ง *(ราว ค.ศ. 960)*  **·**  โรมันอันศักดิ์สิทธิ์ *(ราว ค.ศ. 962)*  **·**  กาสนาวิยะห์ *(ราว ค.ศ. 963)*  **·**  ได่เวียด *(ค.ศ. 968)*  **·**  ฮังการี *(ราว ค.ศ. 1000)*  **·**  จอร์เจีย *(ค.ศ. 1007)*  **·**  ฮอยซารา *(ราว ค.ศ. 1026)*  **·**  เซลจุค *(ราว ค.ศ. 1037)*  **·**  อัลโมราวิด *(ราว ค.ศ. 1040)*  **·**  ควาเรซเมีย  **·**  อัลโมฮาด *(ราว ค.ศ. 1124)*  **·**  อองชู *(ราว ค.ศ. 1154)*  **·**  เบนิน *(ค.ศ. 1170)*  **·**  ละติน *(ค.ศ. 1204)*  **·**  เดลี *(ค.ศ. 1205)*  **·**  มองโกล *(ค.ศ. 1206)*  **·**  ชากาทาย *(ค.ศ. 1225)*  **·**  มาลี *(ราว ค.ศ. 1230)*  **·**  โกลเดนฮอร์ด *(ราว ค.ศ. 1240)*  **·**  มะรีนิด *(ค.ศ. 1244)*  **·**  มัมลูก *(ค.ศ. 1250)*  **·**  อิลข่าน *(ค.ศ. 1256)*  **·**  เอธิโอเปีย *(ค.ศ. 1270)*  **·**  หยวน *(ค.ศ. 1271)* **·**  มัชปาหิต *(ค.ศ. 1293)*  **·**  ออตโตมัน *(ค.ศ. 1299)*  **·**  แอซเท็ก *(ค.ศ. 1325)*  **·**  วิชัยนคร *(ค.ศ. 1336)* |
| ยุคใหม่ | ซองไฮ *(ค.ศ. 1340)*  **·**  เซอร์เบีย *(ค.ศ. 1346)*  **·**  หมิง *(ค.ศ. 1368)*  **·**  บรูไน *(ค.ศ. 1368)*  **·**  ตีมูร์ *(ค.ศ. 1370)*  **·**  โอโย *(ค.ศ. 1400)*  **·**  บอร์นู  **·**  มะละกา *(ค.ศ. 1400)*  **·**  โปรตุเกส *(ค.ศ. 1415)*  **·**  อินคา *(ค.ศ. 1438)*  **·**  เดมัก *(ค.ศ. 1475)*  **·**  อาเจะฮ์ *(ค.ศ. 1480)*  **·**  สเปน *(ค.ศ. 1492)*  **·**  ซาฟาวิยะห์ *(ค.ศ. 1501)*  **·**  โมกุล *(ค.ศ. 1526)*  **·**  ยะโฮร์ *(ค.ศ. 1528)*  **·**  อาณานิคมฝรั่งเศส *(ค.ศ. 1534)*  **·**  อาณานิคมเดนมาร์ก *(ค.ศ. 1536)*  **·**  ซะอะดี *(ค.ศ. 1549)*  **·**  ไอบีเรีย *(ค.ศ. 1580)*  **·**  มะตะรัม *(ค.ศ. 1585)*  **·**  ดัตช์ *(ค.ศ. 1605)*  **·**  สวีเดน *(ค.ศ. 1611)*  **·**  ชิง *(ค.ศ. 1636)*  **·**  อาณานิคมสวีเดน *(ค.ศ. 1638)*  **·**  มราฐา *(ค.ศ. 1674)*  **·**  โอมาน *(ค.ศ. 1696)*  **·**  บริติช *(ค.ศ. 1707)*  **·**  รัสเซีย *(ค.ศ. 1721)*  **·**  อาฟชาริยะห์ *(ค.ศ. 1736)*  **·**  ซานด์ *(ค.ศ. 1750)*  **·**  กอญัร *(ค.ศ. 1794)*  **·**  ซิกข์ *(ค.ศ. 1799)*  **·**  เหงียน *(ค.ศ. 1802)*  **·**  ฝรั่งเศสที่ 1 *(ค.ศ. 1804)*  **·**  ออสเตรีย *(ค.ศ. 1804)*  **·**  เฮติที่ 1 *(ค.ศ. 1804)*  **·**  เม็กซิโกที่ 1 *(ค.ศ. 1821)*  **·**  บราซิล *(ค.ศ. 1822)*  **·**  เฮติที่ 2 *(ค.ศ. 1849)*  **·**  ฝรั่งเศสที่ 2 *(ค.ศ. 1852)*  **·**  อินเดีย *(ค.ศ. 1858)*  **·**  เม็กซิโกที่ 2 *(ค.ศ. 1864)*  **·**  ออสเตรีย-ฮังการี *(ค.ศ. 1867)*  **·**  ญี่ปุ่น *(ค.ศ. 1868)*  **·**  เยอรมัน *(ค.ศ. 1871)*  **·**  อิตาลี *(ค.ศ. 1882)*  **·**  อาณานิคมเยอรมัน *(ค.ศ. 1884)*  **·**  อาณานิคมญี่ปุ่น *(ค.ศ. 1895)*  **·**  เกาหลี *(ค.ศ. 1897)*  **·**  อาณานิคมเบลเยียม *(ค.ศ. 1908)*  **·**  จีน *(ค.ศ. 1915)*  **·**  อิหร่าน *(ค.ศ. 1925)*  **·**  แมนจู *(ค.ศ. 1934)*  **·**  เวียดนาม *(ค.ศ. 1945)*  **·**  แอฟริกากลาง *(ค.ศ. 1976)* |
| **หมายเหตุ:** *เรียงลำดับตามปีการก่อตั้ง เลขในวงเล็บหลังชื่อแสดงปีการก่อตั้ง* |

| * ด
* ค
* ก
ตองงา บทความเกี่ยวกับประเทศตองงา |
| --- |
| ประวัติศาสตร์ | จักรวรรดิตูอีโตงา **·**  สมัยรัฐในอารักขา  **·**  มูอา **·**  ตูอีโตงา **·**  ตูอิฮาอะตากาลาอัว **·**  ตูอิกาโนกูโปลู **·**  การจลาจลในนูกูอาโลฟา พ.ศ. 2549 |  |
| ภูมิศาสตร์ | 

|  |
| --- |
| เมือง  **·**  ภูเขาไฟ **·**  สัตว์ป่า 
เขตการปกครอง **:** โตงาตาปู **·**  วาวาอู **·**  ฮาอะไป **·**  นีอูอาส **·**  เออัว |

 |
| การเมือง | 

|  |
| --- |
| คณะรัฐมนตรี **·** โทษประหารชีวิต **·** รัฐธรรมนูญ **·**  การเลือกตั้ง **·** ความสัมพันธ์ระหว่างประเทศ **·** การทหาร **·** พระมหากษัตริย์ **·**  รัชทายาท **·**  สภานิติบัญญัติ **·** พรรคการเมือง **·** นายกรัฐมนตรี **·** คณะองคมนตรี (ตุลาการ) |

 |
| เศรษฐกิจ | 

|  |
| --- |
| การเกษตร  **·**  สกุลเงิน **·**  แสตมป์และประวัติไปรษณีย์ **·**  การสื่อสารโทรคมนาคม **·** การขนส่ง (สนามบิน) |

 |
| สังคม | 

|  |
| --- |
| ประชากร **·** ภาษา  **·** การศึกษา **·**  ขุนนาง **·** กีฬา |
| วัฒนธรรม | การเต้นรำ **·**  กาวา **·**  วรรณกรรม **·**  ดนตรี **·**  ตำนาน **·**  ศาสนา **·**  สัญลักษณ์ (ตราแผ่นดิน **·** ธงชาติ **·**  เพลงชาติ) |

 |
| 
* หมวดหมู่ หมวดหมู่

 |