รองศาสตราจารย์ ดอกเตอร์ **พันธุ์ทิพย์ กาญจนะจิตรา สายสุนทร** (เกิด 23 ธันวาคม พ.ศ. 2501) บางแห่งออกนามว่า **พันธุ์ทิพย์ สายสุนทร** ชื่อเมื่อเกิดว่า **พันธุ์ทิพย์ กาญจนะจิตรา** ชื่อเล่นว่า **แหวว** เป็นข้าราชการชาวไทย เป็นอาจารย์วิชากฎหมายระหว่างประเทศแผนกคดีบุคคลประจำคณะนิติศาสตร์ มหาวิทยาลัยธรรมศาสตร์ ทั้งยังเป็นนักเคลื่อนไหวและนักวิชาการด้านสิทธิมนุษยชน

ต้นชีวิตและการศึกษา
-------------------

พันธุ์ทิพย์เกิดที่จังหวัดเชียงใหม่ เป็นบุตรคนเดียวของครอบครัว สำเร็จมัธยมศึกษาตอนปลายจากโรงเรียนเซนต์ฟรังซีสซาเวียร์คอนแวนต์ แล้วจึงสำเร็จเป็นนิติศาสตรบัณฑิตจากคณะนิติศาสตร์ มหาวิทยาลัยธรรมศาสตร์ ได้เกียรตินิยมอันดับสอง เมื่อ พ.ศ. 2522

ต่อมา พันธุ์ทิพย์ได้เดินทางไปศึกษากฎหมายระหว่างประเทศต่อยังมหาวิทยาลัยโรแบร์ทชูมัน (Robert Schuman University) ประเทศฝรั่งเศส ได้ทำวิทยานิพนธ์เรื่อง *การจัดองค์กรของที่ประชุมแห่งกรุงเฮกว่าด้วยกฎหมายระหว่างประเทศแผนกคดีบุคคลตั้งแต่ปี ค.ศ. 1955 จนถึงปัจจุบัน (L'organisation de la Conférence de La Haye de droit international privé des 1955 jusqu'a nos jours)* จนสำเร็จเป็นนิติศาสตรมหาบัณฑิต สาขากฎหมายระหว่างประเทศ (diplôme d'études approfondies de droit international) เมื่อ พ.ศ. 2528

ครั้นแล้ว ได้ศึกษากฎหมายสาขาเดียวกันต่อ ณ มหาวิทยาลัยเดิม ได้ทำวิทยานิพนธ์เรื่อง *การทำกฎหมายว่าด้วยซื้อขายระหว่างประเทศให้เป็นเอกรูปโดยสนธิสัญญา (Unification conventionnelle du droit de la vente internationale)* และสำเร็จเป็นนิติศาสตรดุษฎีบัณฑิต (doctorat en droit international) เมื่อ พ.ศ. 2532

ชีวิตสมรส
---------

ขณะศึกษาอยู่ ณ มหาวิทยาลัยธรรมศาสตร์ พันธุ์ทิพย์ได้เป็นเพื่อนกับจุมพต สายสุนทร หรือต่อมาคือ ศาสตราจารย์ ดอกเตอร์จุมพต สายสุนทร อาจารย์วิชากฎหมายระหว่างประเทศแผนกคดีเมือง คณะนิติศาสตร์ มหาวิทยาลัยธรรมศาสตร์ เมื่อทั้งคู่สำเร็จการศึกษาจากมหาวิทยาลัยธรรมศาสตร์แล้ว ได้ศึกษาต่อที่ต่างประเทศด้วยกัน และภายหลังก็ได้สมรสกัน พันธุ์ทิพย์กล่าวว่า เนื่องจากเป็นบุตรคนเดียวของครอบครัว เมื่อสมรสแล้วจึงอยากมีบุตรให้มากสักห้าคน แต่ไม่สมประสงค์ เพราะเป็นเนื้องอกในมดลูกจนต้องผ่าตัดมดลูกทิ้งเมื่อ พ.ศ. 2540 และไม่สามารถมีบุตรได้เลย

การงาน
------

ระหว่างเล่าเรียนที่มหาวิทยาลัยธรรมศาสตร์นั้น พันธุ์ทิพย์ได้เป็นส่วนหนึ่งของเหตุการณ์ 6 ตุลาฯ และได้เห็นความบาดเจ็บล้มตายของเพื่อน จึงรู้สึกขยาดแขยงการเมือง ไม่ชอบกฎหมายมหาชน และหันไปมุ่งศึกษากฎหมายธุรกิจแทน แต่เมื่อสำเร็จการศึกษาจากประเทศฝรั่งเศสแล้ว ได้รับราชการสอนกฎหมายระหว่างประเทศแผนกคดีบุคคลที่มหาวิทยาลัยธรรมศาสตร์ตั้งแต่ พ.ศ. 2534 และได้พบเห็นรัฐไทยปฏิบัติต่อบุคคลบางกลุ่มอย่างไม่เป็นธรรม โดยเฉพาะด้านสัญชาติและสถานะบุคคลซึ่งเกี่ยวข้องกับกฎหมายที่เธอสอน เป็นต้นว่า ในช่วง พ.ศ. 2534–2536 ชาวเขาจำนวนมากที่ไม่ทราบสัญชาติต้องถูกจับกุม ถูกฟ้องร้อง ทั้งยังถูกปฏิเสธการปฏิบัติและบริการอย่างที่มนุษย์พึงได้รับ เธอจึงเบนความสนใจมาด้านสิทธิมนุษยชนและเคลื่อนไหวด้านนี้เรื่อยมา

ระหว่างที่ดำเนินกิจกรรมด้านสถานะบุคคลนั้น พันธุ์ทิพย์สร้างความเปลี่ยนแปลงในวงการกฎหมายไทยหลายประการ โดยพันธุ์ทิพย์ได้ผลักดันให้เกิดระเบียบสำนักทะเบียนกลาง ว่าด้วยการพิจารณาลงรายการสถานะบุคคลในทะเบียนราษฎรให้แก่บุคคลบนพื้นที่สูง พ.ศ. 2543 ทั้งยังทำให้รัฐบาลไทยกำหนดยุทธศาสตร์การจัดการสถานะและสิทธิของบุคคลเมื่อ พ.ศ. 2548 เพื่อแก้ไขความไร้สัญชาติของชาวเขา และเปลี่ยนมุมมองมาแก้ไขเพิ่มเติมพระราชบัญญัติสัญชาติ พ.ศ. 2508 เพื่อให้นำหลักสืบสายโลหิต (jus sanguinis) มาใช้ในการให้สัญชาติแก่บุคคลนอกเหนือไปจากหลักดินแดน (jus soli)

ผลประการแรกของการแก้ไขเพิ่มเติมพระราชบัญญัติดังกล่าว คือ เปิดให้มีกระบวนการคืนสัญชาติไทยให้แก่บรรดาชาวกะเหรี่ยงอำเภอท่าสองยาง จังหวัดตาก และชาวบ้านอำเภอแม่อาย จังหวัดเชียงใหม่ รวมหนึ่งพันสองร้อยสี่สิบสามคน ซึ่งถูกกรมการปกครอง กระทรวงมหาดไทย เพิกถอนชื่อจากทะเบียนราษฎรโดยอ้างว่า เป็นพม่าพลัดถิ่น แต่การเพิกถอนชื่อเป็นไปโดยขัดต่อกฎหมายและส่อทุจริต อย่างไรก็ดี เนื่องจากกรมการปกครองไม่นำพา จึงมีการฟ้องคดีต่อศาลปกครองเชียงใหม่ ศาลปกครองเชียงใหม่พิพากษาเมื่อวันที่ 28 เมษายน พ.ศ. 2547 ให้กรมการปกครองแพ้คดี กรมการปกครองอุทธรณ์ และศาลปกครองสูงสุดพิพากษายืนเมื่อวันที่ 8 กันยายน พ.ศ. 2548 ส่งผลให้กรมการปกครองต้องตั้งคณะกรรมการเจ็ดชุดเพื่อคืนความเป็นชาวไทยและให้การเยียวยาแก่ผู้เสียหาย

นอกจากนี้ พระราชบัญญัติสัญชาติ พ.ศ. 2508 ซึ่งแก้ไขเพิ่มเติมอีกครั้งเมื่อ พ.ศ. 2555 ได้กำหนดให้มีคณะกรรมการรับรองความเป็นคนไทยพลัดถิ่น และวันที่ 3 เมษายน 2555 กระทรวงมหาดไทยได้แต่งตั้งนักวิชาการหลายคน รวมถึงพันธุ์ทิพย์ เป็นกรรมการรับรองความเป็นคนไทยพลัดถิ่น แต่นักวิชาการเหล่านั้นได้พร้อมใจกันโต้แย้งคำสั่งแต่งตั้งเมื่อวันที่ 18 เมษายน พ.ศ. 2555 เพราะเห็นว่า กระทรวงมหาดไทยขาดความจริงใจในการแก้ไขปัญหา และคำสั่งเป็นไปโดยมิชอบด้วยตัวบทและความมุ่งหมายแห่งกฎหมาย ในโอกาสเดียวกัน พันธุ์ทิพย์ยังได้ลาออกจากความเป็นกรรมการดังกล่าว เนื่องจากกระทรวงมหาดไทยแต่งตั้งเธอในฐานะผู้ทรงคุณวุฒิด้านชาติพันธุ์ ทั้งที่เธอสอนกฎหมายระหว่างประเทศ และไม่มีความรู้เรื่องชาติพันธุ์ เธอจึงเห็นว่า เป็นการบิดเบือนเจตนารมณ์ของพระราชบัญญัติ ในหนังสือลาออก เธอกล่าวว่า

> "คำสั่งดังกล่าวได้แต่งตั้งให้ดิฉันทำหน้าที่กรรมการผู้ทรงวุฒิในส่วนที่เกี่ยวกับวิชาการด้านชาติพันธุ์ อันเป็นหัวข้อศึกษาในวิชามานุษยวิทยาและสังคมวิทยา ซึ่งดิฉันเองไม่เคยเรียนหรือทำวิจัยในสาขาวิชาดังกล่าว ดิฉันจึงไม่มีคุณสมบัติเป็นกรรมการผู้ทรงวุฒิที่อาจรับผิดชอบงานวิชาการด้านชาติพันธุ์...ดิฉันเป็นผู้สอนในวิชากฎหมายระหว่างประเทศแผนกคดีบุคคลมากว่าสามสิบปี และการศึกษากฎหมายสัญชาติไทยเป็นหัวข้อที่สำคัญในสาขาวิชานี้ จริยธรรมของผู้สอนกฎหมายก็คือ การเคารพเจตนารมณ์ของกฎหมาย หากผู้สอนกฎหมายเองเป็นบุคคลหนึ่งที่ไม่เคารพเจตนารมณ์ของกฎหมาย ลูกศิษย์ของผู้สอนก็คงไม่มีความเชื่อในความศักดิ์สิทธิของกฎหมายเช่นกัน จึงเป็นจริยธรรมของผู้สอนวิชาชีพกฎหมายที่จะต้องปฏิบัติตามเจตนารมณ์ของกฎหมาย และผลักดันให้มีการบังคับใช้กฎหมายเพื่อสร้างความเป็นธรรมให้แก่มนุษย์ในสังคม"
> 
> 

ปัจจุบัน พันธุ์ทิพย์ดำรงตำแหน่งรองศาสตราจารย์ระดับ 9 ประจำคณะนิติศาสตร์ มหาวิทยาลัยธรรมศาสตร์ ทั้งยังดำรงและเคยดำรงตำแหน่งทางด้านสิทธิมนุษยชนในองค์การของรัฐและเอกชน เป็นต้นว่า

* อนุกรรมการด้านสิทธิของกลุ่มชาติพันธุ์ คณะกรรมการสิทธิมนุษยชนแห่งชาติ
* กรรมาธิการวิสามัญศึกษาปัญหาและแนวทางแก้ไขการไร้สถานะทางกฎหมายและสิทธิของบุคคลในประเทศไทย สภานิติบัญญัติแห่งชาติ
* กรรมการที่ปรึกษาโครงการคุ้มครองสิทธิเด็กไร้รัฐไร้สัญชาติ
* กรรมการผู้ทรงคุณวุฒิในคณะกรรมการส่งเสริมการจัดสวัสดิการสังคมแห่งชาติ ตั้งแต่วันที่ 6 มกราคม พ.ศ. 2558
* กรรมการผู้ทรงคุณวุฒิ (ด้านการคุ้มครองสิทธิเสรีภาพของประชาชน) ในคณะกรรมการการจัดการเรื่องราวร้องทุกข์ ตั้งแต่ 4 เมษายน พ.ศ. 2566

รางวัล
------

วันที่ 14 ธันวาคม พ.ศ. 2552 คณะกรรมการสิทธิมนุษยชนแห่งชาติได้มอบรางวัลเกียรติยศ "ผู้อุทิศตนเพื่อสิทธิมนุษยชน" แก่พันธุ์ทิพย์เป็นกรณีพิเศษเนื่องในวันสิทธิมนุษยชนประจำปี

เครื่องราชอิสริยาภรณ์
---------------------

* พ.ศ. 2552 –  เครื่องราชอิสริยาภรณ์อันมีเกียรติยศยิ่งมงกุฎไทย ชั้นสูงสุด มหาวชิรมงกุฎ (ม.ว.ม.)
* พ.ศ. 2547 –  เครื่องราชอิสริยาภรณ์อันเป็นที่เชิดชูยิ่งช้างเผือก ชั้นที่ 1 ประถมาภรณ์ช้างเผือก (ป.ช.)
* พ.ศ. 2558 –  เครื่องราชอิสริยาภรณ์อันเป็นที่สรรเสริญยิ่งดิเรกคุณาภรณ์ ชั้นที่ 4 จตุตถดิเรกคุณาภรณ์ (จ.ภ.)
* พ.ศ. 2548 –  เหรียญจักรพรรดิมาลา (ร.จ.พ.)

อ้างอิง
-------

1. 1 2  ราชกิจจานุเบกษา, ประกาศสำนักนายกรัฐมนตรี เรื่อง พระราชทานเหรียญจักรมาลาและเหรียญจักรพรรดิมาลา, เล่ม 123 ตอนที่ 14 ข หน้า 152, 27 มิถุนายน 2549
2. 1 2 3 4 5 6 7  สุภารัตน์ ยอดศิริวิชัยกุล และจเร รัตนราตรี (2550-10-28). "กะเทาะชีวิต 'อาจารย์แหวว' 'รศ. ดร.พันธุ์ทิพย์' นักกฎหมาย 'เด็กไร้สัญชาติ'". เดลินิวส์. สืบค้นเมื่อ 2556-09-27. `{{cite web}}`: ตรวจสอบค่าวันที่ใน: `|accessdate=` (help)[*ลิงก์เสีย*]
3. 1 2 3  "คณาจารย์". คณะนิติศาสตร์ มหาวิทยาลัยธรรมศาสตร์. ม.ป.ป. คลังข้อมูลเก่าเก็บจากแหล่งเดิมเมื่อ 2014-05-12. สืบค้นเมื่อ 2556-09-27. `{{cite web}}`: ตรวจสอบค่าวันที่ใน: `|accessdate=` และ `|date=` (help)
4. 1 2 3 4  "กรณีศึกษา "ห้องเรียนกฎหมายสิทธิมนุษยชน"" (pdf). โครงการระบบออนไลน์เพื่อการจัดการความรู้สุขภาวะ มหาวิทยาลัยสงขลานครินทร์. ม.ป.ป. สืบค้นเมื่อ 2556-09-27. `{{cite web}}`: ตรวจสอบค่าวันที่ใน: `|accessdate=` และ `|date=` (help)[*ลิงก์เสีย*]
5. 1 2 3 4  "กรรมการสิทธิฯ ประกาศผลบุคคล-องค์กรด้านสิทธิมนุษยชนดีเด่น ปี 52". ประชาไท. 2552-12-03. สืบค้นเมื่อ 2556-09-27. `{{cite web}}`: ตรวจสอบค่าวันที่ใน: `|accessdate=` (help)
6. ↑  ธีรยุทธ บุญแผ่ผล (2546-06-06). "บทสัมภาษณ์ รศ. ดร.พันธุ์ทิพย์ กาญจนะจิตรา สายสุนทร ถึงการแก้ปัญหาคนไร้สัญชาติที่แม่อาย". คลังข้อมูลเก่าเก็บจากแหล่งเดิมเมื่อ 2017-02-18. สืบค้นเมื่อ 2556-09-27. `{{cite web}}`: ตรวจสอบค่าวันที่ใน: `|accessdate=` (help)
7. ↑  "คนทำงาน...เบื้องหลังชัยชนะ วันที่ "ชาวแม่อาย" ไม่สะอื้น". ผู้จัดการ. 2548-09-15. คลังข้อมูลเก่าเก็บจากแหล่งเดิมเมื่อ 2016-03-05. สืบค้นเมื่อ 2556-09-27. `{{cite web}}`: ตรวจสอบค่าวันที่ใน: `|accessdate=` (help)
8. 1 2 3 4  "เครือข่ายนักวิชาการและนักกฎหมายส่งจดหมายเปิดผนึกถึง รมต. มท. ทบทวนคำสั่งแต่งตั้งผู้ทรงคุณวุฒิในคณะกรรมการรับรองความเป็นคนไทยพลัดถิ่น". ประชาธรรม. 2555-04-19. สืบค้นเมื่อ 2556-09-27. `{{cite web}}`: ตรวจสอบค่าวันที่ใน: `|accessdate=` (help)[*ลิงก์เสีย*]
9. 1 2  "ครม.คลอดแนวทางแก้ปัญหาสถานะชาวมอแกน". โครงการนำร่องอันดามัน. 2551-09-18. สืบค้นเมื่อ 2556-09-27. `{{cite web}}`: ตรวจสอบค่าวันที่ใน: `|accessdate=` (help)
10. ↑  "คณะกรรมการ". โครงการคุ้มครองสิทธิเด็กไร้รัฐไร้สัญชาติ. ม.ป.ป. คลังข้อมูลเก่าเก็บจากแหล่งเดิมเมื่อ 2013-08-11. สืบค้นเมื่อ 2556-09-27. `{{cite web}}`: ตรวจสอบค่าวันที่ใน: `|accessdate=` และ `|date=` (help)
11. ↑  "ประกาศสำนักนายกรัฐมนตรี เรื่อง แต่งตั้งกรรมการผู้ทรงคุณวุฒิในคณะกรรมการส่งเสริมการจัดสวัสดิการสังคมแห่งชาติ ลงวันที่ 13 มกราคม 2558" (PDF). *ราชกิจจานุเบกษา*. กรุงเทพฯ: สำนักเลขาธิการคณะรัฐมนตรี. **132** (ตอนพิเศษ 21 ง). 2558-01-26. สืบค้นเมื่อ 2559-03-15. `{{cite journal}}`: ตรวจสอบค่าวันที่ใน: `|accessdate=` (help)
12. ↑  ประกาศสำนักนายกรัฐมนตรี
13. ↑  มติคณะรัฐมนตรี 4 เมษายน 2566
14. ↑  ราชกิจจานุเบกษา, ประกาศสำนักนายกรัฐมนตรี เรื่อง พระราชทานเครื่องราชอิสริยาภรณ์อันเป็นที่เชิดชูยิ่งช้างเผือกและเครื่องราชอิสริยาภรณ์อันมีเกียรติยศยิ่งมงกุฎไทย ประจำปี 2552 เก็บถาวร 2011-10-11 ที่ เวย์แบ็กแมชชีน, เล่ม 126 ตอนที่ 16 ข หน้า 24, 4 ธันวาคม 2552
15. ↑  ราชกิจจานุเบกษา, ประกาศสำนักนายกรัฐมนตรี เรื่อง พระราชทานเครื่องราชอิสริยาภรณ์อันเป็นที่เชิดชูยิ่งช้างเผือกและเครื่องราชอิสริยาภรณ์อันมีเกียรติยศยิ่งมงกุฎไทย เก็บถาวร 2007-01-07 ที่ เวย์แบ็กแมชชีน, เล่ม 121 ตอนที่ 23 ข หน้า 70, 26 พฤศจิกายน 2547
16. ↑  ราชกิจจานุเบกษา, ประกาศสำนักนายกรัฐมนตรี เรื่อง พระราชทานเครื่องราชอิสริยาภรณ์อันเป็นที่สรรเสริญยิ่งดิเรกคุณาภรณ์ ประจำปี 2558 เก็บถาวร 2015-12-23 ที่ เวย์แบ็กแมชชีน, เล่ม 132 ตอนที่ 32 ข หน้า 27, 4 ธันวาคม 2558

แหล่งข้อมูลอื่น
---------------

เว็บไซต์
* อาจารย์แหวว.ออร์ก เก็บถาวร 2013-08-10 ที่ เวย์แบ็กแมชชีน (archanwell.org)
* อาจารย์แหวว ที่เฟซบุ๊ก
* อาจารย์แหวว ที่เอกซ์
* อาจารย์แหวว ที่ยูทูบ

ผลงานทางวิชาการ
* ประมวลหนังสือ บทความ งานศึกษา งานวิจัย วิทยานิพนธ์ และงานที่เกี่ยวข้อง เก็บถาวร 2013-08-10 ที่ เวย์แบ็กแมชชีน
* ห้องสมุดสำนักงานคณะกรรมการสิทธิมนุษยชนแห่งชาติ

บทความและความเห็น
* กะเทาะชีวิต 'อาจารย์แหวว' ฯลฯ[*ลิงก์เสีย*] - เดลินิวส์
* กางกฎหมายสัญชาติ 'ทักษิณ' ยังอึมครึม เปิดทางไทยล่าตัวได้ - ไทยรัฐ
* คนทำงาน...เบื้องหลังชัยชนะ วันที่ "ชาวแม่อาย" ไม่สะอื้น เก็บถาวร 2016-03-05 ที่ เวย์แบ็กแมชชีน - ผู้จัดการ
* อาจารย์พันธุ์ทิพย์ฟันธง มาร์คไม่มีสถานะเป็นคนสัญชาติอังกฤษ - มติชน