**พระโกญจนาเนศวร์** หรือ **พระโกญจนาทเนศวร์** เป็นเทพเจ้าแห่งช้างองค์หนึ่ง มีพระวรกายเป็นมนุษย์แต่มีเศียรเป็นช้าง ซึ่งปรากฏใน *ตำราช้าง* และ *คัมภีร์นารายณ์ยี่สิบปาง* อันเป็นเอกสารของไทยช่วงรัตนโกสินทร์ แม้จะมีรูปลักษณ์คล้ายคลึงกับพระพิฆเนศ แต่เทพองค์นี้ได้รับการนับถือในฐานะครูหมอช้างตามหลักคชศาสตร์ของไทย และเป็นเทพที่ไม่ปรากฏในคัมภีร์ศาสนาฮินดูใด ๆ ของประเทศอินเดีย

ศัพทมูลวิทยา
------------

พระยาอนุมานราชธน (ยง เสฐียรโกเศศ) สันนิษฐานว่าพระนาม "โกญจนาเนศวร์" ใน *คัมภีร์นารายณ์ยี่สิบปาง* เป็นพระนามของพระขันทกุมาร เพราะคำว่า "โกญจนา" ตรงกับคำสันสกฤตว่า "เกราญจ" ซึ่งเป็นชื่อภูเขาที่พระขันทกุมารเสด็จไปประทับ รองศาสตราจารย์ ดร. มณีปิ่น พรหมสุทธิลักษณ์อธิบายมาจากคำสันสกฤตว่า "เกฺราญจนาเนศวร" (กฺราญจน+อานน+อิศวร) จึงแปลความหมายของชื่อดังกล่าวว่า "ผู้เป็นใหญ่เหนือแผ่นพักตร์เกราญจะ" และมณีปิ่นได้อธิบายอีกว่า ชาวสยามโบราณคงทราบทางเทพปกรณัมแขก [อินเดีย] ว่าพระอิศวรมีบุตรสององค์ แต่เข้าใจผิดว่าเป็นองค์เดียวกัน จึงโอนชื่อพระขันทกุมารไปให้กับพระคเณศ

คมกฤช อุ่ยเต็กเค่งอธิบายว่า "โกญจนาทเนศวร์" ซึ่งปรากฏใน *ตำราช้าง* มาจากคำว่า "โกญจนาท" แปลว่า "เสียงร้องของช้าง" และพระนามจึงควรจะเป็น "โกญจนาเทศวร์" แปลว่า "พระเป็นเจ้าที่มีเสียงร้องของช้าง" หรืออาจจะมาจาก "โกญจนาทนฺ+อีศวร" ตามการสนธิสันสกฤตอย่างทมิฬ

ประวัติ
-------

พระโกญจนาเนศวร์หรือพระโกญจนาทเนศวร์ ปรากฏใน *คัมภีร์นารายณ์ยี่สิบปาง* อธิบายว่าพระโกญจนาเนศวร์เป็นบุตรของพระอิศวรและเป็นน้องชายของพระพิฆเนศ ดังเนื้อความ

> "ในไตรดายุคพระอิศวรมีเทวโองการให้พระเพลิงพระทำเทวฤทธิ์เพื่อบังเกิดศิวบุตร 2 องค์ พระเพลิงรับเทวโองการและกระทำเทวฤทธิ์ให้บังเกิดเป็นเปลวเพลิงออกจากช่องพระกรรณทั้งสอง เบื้องขวาบังเกิดบุตรที่มีพระพักตร์เป็นช้างคือพระคเณศ ส่วนเบื้องซ้ายบังเกิดเป็นเทวกุมารองค์หนึ่งชื่อพระโกญจนาเนศวร มีพักตร์เป็นช้าง 3 พระพักตร์ มีพระกร 6 พระกร แต่ละพระหัตถ์กำเนิดมีช้างประเภทต่าง ๆ เช่น ช้างเอราวัณ ช้างคีรีเมฆละไตรดายุค ช้างเผือกเอก เผือกตรี เผือกโท เป็นต้น"
> 
> 

ใน *คัมภีร์นารายณ์ยี่สิบปาง* และ *ตำราช้าง* ได้อธิบายรูปลักษณ์ของพระโกญจนาเนศวร์ไว้ตรงกันคือมีเศียรรูปช้างสามเศียร มีกรหกกร ในพระกรทั้งหกกรจะมีช้างชนิดต่าง ๆ ทั้งของโลกและสวรรค์ คือช้างเอราวัณ ช้างเผือกชนิดต่าง ๆ และสังข์ทักขิณาวัฏในพระกรขวา และสังข์อุตราวัฏโลกในพระกรซ้าย ประทับยืนอยู่บนศีรษะของช้างเจ็ดเศียร มีบทบาททางคชศาสตร์คือสร้างช้างเผือกสำหรับพระราชาบนโลกมนุษย์ พระโกญจนาเนศวร์นี้มีเทวลักษณะใกล้เคียงกับตรีมุขคณปติ (พระคณบดีสามพักตร์) ปรากฏใน *ตำราตัตวนิธิ* ของอินเดียใต้ แต่ไม่ปรากฏบทบาทเกี่ยวกับช้างแต่อย่างใด

อ้างอิง
-------

1. ↑  พสิษฐ์ ไชยวัฒน์ (5 พฤศจิกายน 2561). "สัมภาษณ์ คมกฤช อุ่ยเต็กเค่ง: ฮินดู...อีกมุมที่คนไทยไม่รู้จัก". *ประชาไท*. สืบค้นเมื่อ 18 พฤศจิกายน 2561. `{{cite web}}`: ตรวจสอบค่าวันที่ใน: `|accessdate=` และ `|date=` (help)
2. 1 2 3 4 5 6  คมกฤช อุ่ยเต็กเค่ง. *ภารตะ-สยาม ? ผี พราหมณ์ พุทธ ?*. กรุงเทพฯ : มติชน, 2560, หน้า 115-118
3. 1 2 3  ศิริพจน์ เหล่ามานะเจริญ (12 ตุลาคม 2560). "ครูช้าง พราหมณ์สยาม : พระคเณศกับปกรณัมแบบไทย ๆ". *มติชนสุดสัปดาห์*. สืบค้นเมื่อ 18 พฤศจิกายน 2561. `{{cite web}}`: ตรวจสอบค่าวันที่ใน: `|accessdate=` และ `|date=` (help)

| * ด
* ค
* ก
เทวดาตามความเชื่อของคนไทย |
| --- |
| เทวดาคติพุทธเถรวาท | พระพรหม (ท้าวสหัมบดีพรหม • ท้าวฆฏิการพรหม • สนังกุมารพรหม) • ท้าวสักกะ • ท้าวสุยาม • ท้าวสันดุสิต • ท้าวสุนิมมิต • ท้าววสวัตตี • จตุโลกบาล (ท้าวธตรฐ • ท้าววิรุฬหก • ท้าววิรูปักษ์ • ท้าวเวสวัณ) • พระธรณี • เมขลา • พระสุนทรีวาณี • พระวิศวกรรม • พระพิรุณ • พระปัญจสิขะ • พระมาตุลี • คนธรรพ์ • พระอุเทนทราธิราช |  |
| เทวดาคติฮินดู | ตรีมูรติ (พระศิวะ • พระพรหม • พระวิษณุ) • พระคเณศ • พระขันทกุมาร • กามเทพ • พระแม่คงคา • พระปารวตี • ทุรคา • พระสตี • กาลี • พระสุรัสวดี • พระลักษมี • พระภูเทวี • โลกบาล (พระอินทร์ • พระยม • ท้าวกุเวร • พระอีสาน • พระอัคนี • พระนิรฤติ • พระพาย) • นพเคราะห์ (พระอาทิตย์ • พระจันทร์ • พระอังคาร • พระพุธ • พระพฤหัสบดี • พระศุกร์ • พระเสาร์ • พระราหู • พระเกตุ) • พระพลเทพ |
| เทวดาคติพื้นเมืองไทย | พญาแถน • ท้าวกบิลพรหม • โพสพ • จตุคามรามเทพ • พระภูมิเจ้าที่ • พระพนัสบดี • นางกวัก • นางสงกรานต์ • แม่ย่านาง • แม่ซื้อ • รุกขเทวดา • ปู่เจ้าสมิงพราย • พระโกญจนาเนศวร์ • พระเทวกรรม • ปู่เจ้าเขาเขียว • นิลบรรพตเทพสุดา • ท้าวพรหมรักษ์ • พระมหาไชไพรสภ |
| เทพารักษ์ | พระสยามเทวาธิราช • พระหลักเมือง • พระเสื้อเมือง • พระทรงเมือง • พระกาฬไชยศรี • เจ้าเจตคุปต์ • พระเทพบิดร • พระคลัง • เจ้าหอกลอง • พระกำพูฉัตร • พระราชบันฦๅธาร • พระราชมุทธาธร |