**นางกวัก** เป็นเทพีแห่งโชคลาภตามคติไทย ถือเป็นของขลังชนิดหนึ่ง มีลักษณะเป็นรูปศักดิ์สิทธิ์ทำเป็นรูปหญิงสวมเครื่องแต่งกายและเครื่องประดับอย่างธรรมเนียมไทย นั่งพับเพียบ มือซ้ายวางลงแตะข้างลำตัวหรือวางบนตัก ส่วนมือขวายกขึ้นระดับไหล่ทำท่ากวักมือหรือเรียกเข้ามาหา เชื่อว่าเทพีองค์นี้จะกวักมือเรียกทรัพย์ เป็นที่นับถืออย่างยิ่งในหมู่พ่อค้าแม่ขายชาวไทยเพราะถือว่าเทพีองค์นี้จะเรียกลูกค้าเข้ามาอุดหนุนสินค้าในร้าน

ประวัติ
-------

คติการนับถือนางกวักแต่ดั้งเดิม คือนับถือเป็นผีบรรพชนนางหนึ่งของกลุ่มชนที่ใช้ภาษาไท โดยเป็นสตรีไทคนแรก ๆ ที่มีความสามารถเกี่ยวกับการทอผ้า จนกลายเป็นสินค้าที่สามารถแลกเปลี่ยนกับสินค้าชนิดอื่น ๆ เพื่อการยังชีพหรือสร้างรายได้ โดยคติความเชื่อนางกวักแบบเดิมนี้ยังตกทอดในกลุ่มชาวไทต่าง ๆ เช่น ชาวไทพวนในจังหวัดลพบุรีและสุโขทัย ยังมีการละเล่น เรียกว่า *นางกวัก* โดยมีอุปกรณ์สำคัญในกิจกรรมคือ "กวัก" (อุปกรณ์ที่ใช้ปั่นด้าย) เพื่อเชิญผีบรรพชนมาลงคนทรง เพื่อเยี่ยมยามลูกหลานและทำนายทายทัก นอกจากนี้ยังพบกิจกรรมเช่นเดียวกันนี้ในชุมชนลาวครั่งบางแห่ง และภาคตะวันออกเฉียงเหนือของไทย ส่วนนางกวักในสังคมชาวไทยในภาคกลางได้ตกทอดคติการนับถือผีผู้หญิงของคนไทย ซึ่งนับถือเพศหญิงเป็นใหญ่ ดังเช่นคติการนับถือแม่โพสพ ความเชื่อเรื่องนางกวักได้พัฒนาเปลี่ยนสภาพจากผีไปเป็นเทพที่คอยกวักเงินกวักทองมาให้ ปรากฏการหล่อปั้นนางกวักครั้งแรกราวยุคกรุงศรีอยุธยา โดยมากพบเป็นขนาดบูชา สร้างจากเนื้อโลหะ, ดินเผา หรือสลักจากไม้

ต่อมาในยุครัตนโกสินทร์คติการนับถือนางกวักปรากฏชัดเจนขึ้นในช่วงรัชสมัยพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวและพระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว เพราะในช่วงเวลาดังกล่าวเป็นช่วงที่สยามมีเศรษฐกิจเฟื่องฟู มีการขยายตัวของกิจการร้านรวงในกรุงเทพมหานครและตามหัวเมืองใหญ่ ๆ นอกจากนี้ในประเทศญี่ปุ่นยังมีการนับถือแมวกวักหรือมาเนกิเนโกะ โดยแมวกวักเกิดขึ้นครั้งแรกในปี พ.ศ. 2395 ซึ่งตรงกับรัชสมัยพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว ซึ่งเป็นช่วงที่เศรษฐกิจญี่ปุ่นกำลังเฟื่องฟู

คติชน
-----

### คติไทยเดิม

ที่มาที่ไปของนางกวักนั้นไม่เป็นที่แน่ชัดนัก และคาดว่าน่าจะเกิดจากพัฒนาการนับถือผีของคนไทย ตาม *บทสวดคาถาบูชานางกวัก* กล่าวว่านางกวักเป็นบุตรีของปู่เจ้าเขาเขียว ดังปรากฏความว่า

> "โอม มหาสิทธิโชคอุดม โอมปู่เจ้าเขาเขียว มีลูกสาวคนเดียว ชื่อแม่นางกวัก ชายเห็นชายรัก หญิงเห็นหญิงรัก รู้จักทุกตำบล คนรักทุกถ้วนหน้า โอมพวกพานิชชา พากูไปค้าถึงเมืองแมน ค้าหัวแหวน ก็ได้แสนทะนาน กูค้าสารพัดการ ก็ได้กำไรคล่อง ๆ กูจะค้าเงินก็เต็มกอง กูจะค้าทองก็เต็มหาบ กลับมาเรือนสามเดือน เลื่อนเป็นเศรษฐี สามปีเป็นพ่อค้าสำเภา โอมปู่เจ้าเขาเขียว ประสิทธิแก่กูคนเดียว สวาหะ"
> 
> 

ส่วน *โองการไหว้ครูช่าง* มีการกล่าวถึงเทพสตรีองค์หนึ่งชื่อ**นิลบรรพตเทพสุดา** แปลว่า "ลูกสาวของเทพยดาแห่งเขาเขียว" ซึ่งชื่อใกล้เคียงกัน ทั้งนี้ในคติของครูช่างเชื่อว่านิลบรรพตเทพสุดาเป็นเทพแห่งการเย็บปักถักร้อย และเป็นพระภาคหนึ่งของพระวิศวกรรม ทว่านิลบรรพตเทพสุดากลับมีลักษณะเหมือนกันกับนางกวักคือ "กวัก" ทรัพย์สมบัติมาให้ ดังปรากฏใน *โองการไหว้ครูช่าง* ความว่า

> "...อนึ่งไซร้ข้าขอเคารพนบนางนามปรากฏ นิลบรรพตเทพสุดา กวักมาซึ่งสุวรรณรัตน์ สรรพสมบัติโอฬาร จะแจ้งการพิธี มารับพลีทั้งหลายไซร้ แล้วให้พระศรีสวัสดิ์ ปัดสรรพภัยทุกประการ นำศฤงคารโภคาทั่วทุกสิ่งมา เพิ่มพูนประมูลมากธนสาร นานมาโดยเนืองนิตย์ ประสิทธิแต่ปวงข้าพเจ้า ตามขนบเค้าแบบบรรพ์..."
> 
> 

อรุณศักดิ์ กิ่งมณี นักโบราณคดีกรมศิลปากร ไม่ยืนยันว่านางกวักกับนิลบรรพตเทพสุดาเป็นเทพีองค์เดียวกัน

### นิทานพื้นบ้านลพบุรี

นางกวักปรากฏอยู่ในนิทานพื้นบ้านลพบุรีที่รับอิทธิพลจากรามเกียรติ์ฉบับพระบาทสมเด็จพระพุทธยอดฟ้าจุฬาโลกมหาราช โดยมีเนื้อเรื่องว่าพระรามได้ต่อสู้กับท้าวกกขนาก (รามเกียรติ์ฉบับพระราชนิพนธ์ในรัชกาลที่ 1 เรียกท้าวอุณาราช) เจ้าเมืองสิงขรผู้มีใจอยุติธรรม ด้วยการแผลงศรพรหมมาสตร์ตรึงท้าวกกขนากไว้บนเขาวงพระจันทร์ และสาปว่าท้าวกกขนากจะออกไปได้ก็ต่อเมื่อถึงยุคพระศรีอาริย์ หรือลูกศรที่ตรึงท้าวกกขนากถูกรดด้วยน้ำส้มสายชูเท่านั้น หลังจากเหตุการณ์นั้นนางนงประจันทร์ธิดาท้าวกกขนากจึงเพียรทอผ้าไตรจีวรจากใยบัวเตรียมถวายพระศรีอาริย์ในอนาคต มิหนำซ้ำวันดีคืนดีนางนงประจันทร์จะแปลงกายเป็นหญิงสาวมาซื้อน้ำส้มสายชูหวังใจจะนำน้ำส้มสายชูนั้นไปราดรดศรพรหมมาสตร์ ชาวบ้านที่ทราบดังนั้นก็โกรธและรังเกียจนางนงประจันทร์ด้วยเกรงว่าหากท้าวกกขนากหลุดพ้นออกมาก็จะทำร้ายผู้คนอีก ด้วยเหตุนี้ปู่เจ้าเขาเขียวซึ่งเป็นสหายสนิทของท้าวกกขนากก็เกิดมีใจสงสารนางนงประจันทร์ จึงส่งนางกวักซึ่งเป็นธิดาไปอยู่เป็นเพื่อนนางนงประจันทร์ หลังจากนั้นเป็นต้นมา จากเดิมที่เคยมีผู้คนรังเกียจนางนงประจันทร์ ก็กลับมีแต่คนรักใคร่ นำลาภนำผลมาให้ นางนงประจันทร์จึงยกย่องนางกวักว่าเป็นหญิงผู้นำความสมบูรณ์ในโภคทรัพย์

### การทำให้เป็นอินเดีย

หลังการรับศาสนาฮินดูและศาสนาพุทธ ได้มีการนำเสนอที่มาของนางกวักว่ามีต้นกำเนิดในประเทศอินเดียมาแต่ยุคพุทธกาล นางกวักมีนามเดิมว่า**สุภาวดี** เกิดที่เมืองมิจฉิกาสัณฑนคร เป็นธิดาของสุจิตตพราหมณ์ กับมารดาชื่อสุมณฑา ครั้นจำเริญวัยได้เดินทางไปค้าขายกับบิดา ระหว่างทางได้พบกับพระอรหันต์สององค์คือพระมหากัสสปะและพระสีวลี ซึ่งได้ประสาทพรให้นางสุภาวดีให้เป็นผู้เจริญร่ำรวยจากการค้าขาย ทำให้ครอบครัวของนางร่ำรวยขึ้น โดยสุภาวดีและครอบครัวมักทำบุญและบริจาคทานอยู่เป็นนิจ หลังนางสุภาวดีเสียชีวิตจึงมีการสร้างรูปขึ้นมาเคารพบูชา

ทว่าคติการนับถือนางกวักไม่เคยมีในประเทศอินเดีย เข้าใจว่าคงแต่งเรื่องให้นางกวักมีความเป็นมายาวนาน และเพิ่มความศักดิ์สิทธิ์แก่นางกวักมากกว่า

ลักษณะ
------

ศาลนางกวักแห่งหนึ่งในฮ่องกง
นางกวักตามคติไทยมีลักษณะเป็นรูปหญิงสวมเครื่องแต่งกายและเครื่องประดับอย่างธรรมเนียมไทยคือไว้ผมปีกหรือดอกกระทุ่ม ห่มผ้าแถบ นุ่งโจงกระเบน นั่งพับเพียบ มือซ้ายวางลงแตะข้างลำตัวหรือวางบนตัก หรืออาจถือถุงเงินที่มีการจดจารคาถาหัวใจสีวลี (พระสงฆ์ผู้เป็นเลิศด้านโชคลาภ) ส่วนมือขวายกขึ้นระดับไหล่ทำท่ากวักมือหรือเรียกเข้ามาหา ซึ่งมือขวาที่ยกนั้นหากอยู่สูงกว่าปากมีความหมายว่า "กินไม่หมด" ถ้าหากต่ำกว่าปากจะมีความหมายว่า "กินไม่พอ" ในอดีตมักทำนางกวักให้มีขนาดเล็กสำหรับซุกตามแผง จะได้ไม่เกะกะหน้าร้าน แต่ปัจจุบันได้มีการพัฒนาให้นางกวักมีทรวดทรงหรือท่าทางที่ต่างไปจากเดิม เช่น แต่งกายสวยงามอย่างนางละคร, มีรูปพรรณอวบอ้วน, ยกมือกวักทั้งสองข้าง หรือการเพิ่มมือกวักให้มีจำนวนมากขึ้น บ้างก็เสริมแต่งให้มีเครื่องแต่งกายที่หลากหลาย เช่น สวมแว่นกันแดดหรือถือกระเป๋ามียี่ห้อ นอกจากรูปปั้นแล้ว ในอดีตก็ทำรูปนางกวักไว้ที่ไม้ควักปูนในเชี่ยนหมากบ้าง แกะด้วยงาเลี่ยมแขวนกับสายสร้อยบ้าง

ส่วนนางกวักในคติล้านนาจะเป็นรูปหญิงสวมเครื่องแต่งกายพื้นเมืองล้านนา รูปพรรณงดงามสมส่วน ยกมือซ้ายขึ้นกวักโดยยกสูงขึ้นเหนือใบหู สะพายถุงเงินถุงทองไว้ด้านหลัง

การบูชา
-------

แม้นางกวักจะมีพื้นฐานมาจากศาสนาผีซึ่งเป็นศาสนาพื้นเมืองดั้งเดิมของไทย แต่ก็ได้รับการเคารพนับถือยิ่งโดยเฉพาะในหมู่พ่อค้าแม่ค้าที่เป็นพุทธศาสนิกชน เพราะเชื่อว่านางกวักจะกวักเรียกลูกค้าให้เข้ามาอุดหนุนสินค้าเปรียบดั่งการกวักเงินกวักทองมาให้ รวมไปถึงคติเมตตามหานิยม ดลบันดาลให้คนที่เกลียดกลับมารัก

ผู้คนที่นับถือจะนำรูปปั้นนางกวักตั้งไว้บนหิ้งหรือมุมใดมุมหนึ่งของร้านค้า มีการถวายน้ำแดงและพวงมาลัยไปเซ่นไหว้

วัฒนธรรมร่วมสมัย
----------------

* ในปี พ.ศ. 2560 ธนาคารไทยพาณิชย์ได้รณรงค์โฆษณาเอสซีบีอีซีเพย์ แม่มณีมันนี่โซลูชันบริการคิวอาร์โค้ดชำระแทนเงินสด โดยมีตัวละคร "แม่มณี" หรือนางกวักสีสันสดใสเป็นตัวนำโชค เพราะถือว่าเป็นสิ่งมงคลเรียกลูกค้า และผู้คนสามารถจดจำได้ง่าย

อ้างอิง
-------

เชิงอรรถ

1. 1 2  *ทิพยประติมา*, หน้า 201
2. 1 2 3  *ทิพยประติมา*, หน้า 203
3. 1 2  โรสิตา แสงสกุล. "รายงานวิจัยเรื่อง "อิทธิพลของเครื่องรางของขลังที่มีต่อชาวพุทธในสังคมไทยปัจจุบัน"". *วิทยาลัยศาสนวิทยา มหาวิทยาลัยมหิดล*. คลังข้อมูลเก่าเก็บจากแหล่งเดิมเมื่อ 2017-12-10. สืบค้นเมื่อ 4 กุมภาพันธ์ 2561. `{{cite web}}`: ตรวจสอบค่าวันที่ใน: `|accessdate=` (help)
4. 1 2  ชลธิรา สัตยาวัฒนา (16 มีนาคม 2562). "อีแม่นางกวัก บรรพสตรียุคปางด้ำนาย ของชุมชนชาวไท". *ทางอีศาน*. สืบค้นเมื่อ 27 เมษายน 2565. `{{cite web}}`: ตรวจสอบค่าวันที่ใน: `|accessdate=` (help)
5. ↑  "การเล่นนางกวัก ไทยพวนบ้านทราย". *ศูนย์มานุษยวิทยาสิรินธร (องค์การมหาชน)*. 29 กันยายน 2561. สืบค้นเมื่อ 27 เมษายน 2565. `{{cite web}}`: ตรวจสอบค่าวันที่ใน: `|accessdate=` (help)
6. ↑  "งานประเพณีที่มีการฉลอง". *พิพิธภัณฑ์ผ้าทองคำ*. สืบค้นเมื่อ 27 เมษายน 2565. `{{cite web}}`: ตรวจสอบค่าวันที่ใน: `|accessdate=` (help)
7. 1 2  *ทิพยประติมา*, หน้า 209
8. 1 2 3 4  นายกบแดง (26 มกราคม 2561). "วิวัฒนาการนางกวัก... จากรูปปั้นสตรี "ผอมบาง" สู่ร่าง "ตุ้ยนุ้ย" สัญลักษณ์แห่งความมั่งมี - ความรักใคร่เมตตา". *มิวเซียมสยาม*. สืบค้นเมื่อ 4 กุมภาพันธ์ 2561. `{{cite web}}`: ตรวจสอบค่าวันที่ใน: `|accessdate=` (help)[*ลิงก์เสีย*]
9. 1 2  นุ เพชรัตน์ (20 มิถุนายน 2554). "ชั่วโมงเซียน-นางกวักมหาเสน่ห์". *คมชัดลึก*. สืบค้นเมื่อ 4 กุมภาพันธ์ 2561. `{{cite web}}`: ตรวจสอบค่าวันที่ใน: `|accessdate=` (help)
10. 1 2  ไตรเทพ ไกรงู (1 มกราคม 2556). "แม่นางกวักมาแรงในยุคเศรษฐกิจดิ่งเหว". *คมชัดลึก*. สืบค้นเมื่อ 4 กุมภาพันธ์ 2561. `{{cite web}}`: ตรวจสอบค่าวันที่ใน: `|accessdate=` (help)
11. 1 2  ""นางกวัก" ไทย – "แมวกวัก" ญี่ปุ่น เกิดขึ้นเมื่อใด เกี่ยวข้องกันไหม?". *มิวเซียมเพรส*. 23 พฤศจิกายน 2560. สืบค้นเมื่อ 4 กุมภาพันธ์ 2561. `{{cite web}}`: ตรวจสอบค่าวันที่ใน: `|accessdate=` (help)
12. ↑  *ทิพยประติมา*, หน้า 210-211
13. 1 2 3  *ทิพยประติมา*, หน้า 204-205
14. 1 2  *ลพบุรี*, หน้า 96-97
15. ↑  *ทิพยประติมา*, หน้า 206-207
16. 1 2  *ทิพยประติมา*, หน้า 207
17. ↑  ศรัณย์ ทองปาน (28 พฤศจิกายน 2560). "เครื่องรางคนค้าขาย ๓ – นางกวัก". *สารคดี*. สืบค้นเมื่อ 10 กุมภาพันธ์ 2562. `{{cite web}}`: ตรวจสอบค่าวันที่ใน: `|accessdate=` (help)
18. ↑  "นางกวัก 5 มือ". *เดลินิวส์*. 30 ธันวาคม 2556. สืบค้นเมื่อ 4 กุมภาพันธ์ 2561. `{{cite web}}`: ตรวจสอบค่าวันที่ใน: `|accessdate=` (help)
19. ↑  ""มิสเวลคัม" นางกวักยุค 4G มหาเลิฟ-มหารวย-มหาไลก์". *เส้นทางเศรษฐีออนไลน์*. 18 พฤศจิกายน 2560. สืบค้นเมื่อ 4 กุมภาพันธ์ 2561. `{{cite web}}`: ตรวจสอบค่าวันที่ใน: `|accessdate=` (help)
20. ↑  *เกร็ดภาษา หนังสือไทย ฉบับปรับปรุง*, หน้า 243
21. ↑  Thanwa (18 ธันวาคม 2559). "แม่นางกวัก ล้านนาโบราณ". *เชียงใหม่นิวส์*. สืบค้นเมื่อ 4 กุมภาพันธ์ 2561. `{{cite web}}`: ตรวจสอบค่าวันที่ใน: `|accessdate=` (help)
22. ↑  ""ไทยพาณิชย์" ควง "ใหม่ – ดาวิกา" พรีเซ็นเตอร์คนใหม่ ร่วมเผยโฉมคาแรคเตอร์ "แม่มณี" นางกวักยุคดิจิทัล มัดใจร้านค้าทั่วประเทศ พร้อมเปิดตัวแคมเปญ "SCB Easy Pay – แม่มณี Money Solution" ดันสังคมไทยไร้เงินสด". *ข่าวสด*. 13 พฤศจิกายน 2560. สืบค้นเมื่อ 4 กุมภาพันธ์ 2561. `{{cite web}}`: ตรวจสอบค่าวันที่ใน: `|accessdate=` (help)

บรรณานุกรม
* ส. พลายน้อย. *เกร็ดภาษา หนังสือไทย ฉบับปรับปรุง*. พิมพ์ครั้งที่ 9. กรุงเทพฯ : พิมพ์คำ, 2560
* สุดารา สุจฉายา (บรรณาธิการ). *ลพบุรี*. กรุงเทพฯ : สารคดี, 2542
* อรุณศักดิ์ กิ่งมณี. *ทิพยประติมา*. นนทบุรี : มิวเซียมเพรส, 2560

แหล่งข้อมูลอื่น
---------------


วิกิมีเดียคอมมอนส์มีสื่อที่เกี่ยวข้องกับ **นางกวัก**

| * ด
* ค
* ก
เทวดาตามความเชื่อของคนไทย |
| --- |
| เทวดาคติพุทธเถรวาท | 
* พระพรหม
	+ ท้าวสหัมบดีพรหม
	+ ท้าวฆฏิการพรหม
	+ สนังกุมารพรหม
* ท้าวสักกะ
* ท้าวสุยาม
* ท้าวสันดุสิต
* ท้าวสุนิมมิต
* ท้าววสวัตตี
* จตุโลกบาล
	+ ท้าวธตรฐ
	+ ท้าววิรุฬหก
	+ ท้าววิรูปักษ์
	+ ท้าวเวสวัณ
* พระธรณี
* เมขลา
* พระสุนทรีวาณี
* พระวิศวกรรม
* พระพิรุณ
* พระปัญจสิขะ
* พระมาตุลี
* คนธรรพ์
* พระอุเทนทราธิราช

 |  |
| เทวดาคติฮินดู | 
* ตรีมูรติ
	+ พระศิวะ
	+ พระพรหม
	+ พระวิษณุ
* พระคเณศ
* พระขันทกุมาร
* กามเทพ
* พระแม่คงคา
* พระปารวตี
* ทุรคา
* พระสตี
* กาลี
* พระสุรัสวดี
* พระลักษมี
* พระภูเทวี
* โลกบาล
	+ พระอินทร์
	+ พระยม
	+ ท้าวกุเวร
	+ พระอีสาน
	+ พระอัคนี
	+ พระนิรฤติ
	+ พระพาย
* นพเคราะห์
	+ พระอาทิตย์
	+ พระจันทร์
	+ พระอังคาร
	+ พระพุธ
	+ พระพฤหัสบดี
	+ พระศุกร์
	+ พระเสาร์
	+ พระราหู
	+ พระเกตุ
* พระพลเทพ

 |
| เทวดาคติพื้นเมืองไทย | 
* พญาแถน
* ท้าวกบิลพรหม
* โพสพ
* จตุคามรามเทพ
* พระภูมิเจ้าที่
* พระพนัสบดี
* นางกวัก
* นางสงกรานต์
* แม่ย่านาง
* แม่ซื้อ
* รุกขเทวดา
* ปู่เจ้าสมิงพราย
* พระโกญจนาเนศวร์
* พระเทวกรรม
* ปู่เจ้าเขาเขียว
* นิลบรรพตเทพสุดา
* ท้าวพรหมรักษ์
* พระมหาไชไพรสภ

 |
| เทพารักษ์ | 
* พระสยามเทวาธิราช
* พระหลักเมือง
* พระเสื้อเมือง
* พระทรงเมือง
* พระกาฬไชยศรี
* เจ้าเจตคุปต์
* พระเทพบิดร
* พระคลัง
* เจ้าหอกลอง
* พระกำพูฉัตร
* พระราชบันฦๅธาร
* พระราชมุทธาธร

 |