เทวรูปพระแม่สันโตษี ศิลปะไทย-อินเดียประยุกต์ในปัจจุบัน.
**พระแม่สันโตษี** ในภาษาฮินดีออกพระนามว่า **สันโตษี มาตา** (ฮินดี: संतोषी माता) หรือ **สันโตษี มา** (ฮินดี: संतोषी माँ) เป็นพระเทวีในศาสนาฮินดู ซึ่งความหมายของพระนามของพระนาง หมายถึง "เทพมารดาแห่งความพึงพอใจ"  พระนางได้รับความนิยมในการบูชาโดยอย่างยิ่งจากสตรีจากอินเดียภาคเหนือและเนปาลโดยเฉพาะการบูชาพระนางด้วย วราตะ (พิธีการถือพรต) ที่เรียกว่า **ซันโตชิ มา พรต** ( Santoshi Maa vrata ) โดยสตรีที่ศรัทธาและบูชาพระนางในทุกวันศุกร์สิบหกติดต่อกัน โดยถือว่าจะได้รับการอำนวยพรจากพระนาง

ในประเทศไทยเมื่อกระแสความนิยมในเทพเจ้าฮินดูในไทย ด้วยเทวลักษณะของพระนางใกล้เคียงกับเทวลักษณะของพระแม่อุมาเทวี ผู้ที่ในศรัทธาในเทพเจ้าฮินดูในไทยมักเข้าใจผิดและเรียกพระนางว่า **พระแม่อุมานั่งบัลลังก์/พระแม่อุมาประทานพร** เช่นเดียวกับความเข้าใจผิดในประติมานวิทยาของเทวลักษณะของเทพเจ้าฮินดูในไทยพระองค์อื่นๆเช่น กรณีของพระสทาศิวะที่ถูกเข้าใจผิดเป็นพระตรีมูรติ , กรณีของพระแม่ไวษโณเทวีที่ถูกเข้าใจผิดเป็นพระแม่อุมาเทวีขี่เสือ , กรณีของพระแม่ตาราในพุทธแบบวัชรยานที่ถูกเข้าใจผิดเป็นพระแม่อุมาเทวี, กรณีของพระแม่โกดิยาร์ ที่ถูกเข้าใจผิดเป็นพระแม่คงคาเป็นต้น , ประติมานวิทยาของพระนางอันเป็นที่คุ้นตาและจดจำได้จะทรงเทวลักษณะคือทรงมีสี่กร ทรงเทพอาวุธ คือ ตรีศูล,อภัยมุทรา, ดาบ, ถาดข้าว

พระนางซันโตชิทรงเป็นพระเทวีท้องถิ่นฮินดู(คารมเทวดา) และในช่วงต้นทศวรรษ 1960 กระแสความนิยมศรัทธาและบูชาที่สัมฤทธิ์ผลประสบความสำเร็จของชาวฮินดูในอินเดียภาคเหนือเริ่มแพร่กระจายผ่านคำพูดจากปากต่อปาก วรรณกรรมการถือพรตและจิตรกรรมการถือพรตของพระนางกำลังได้รับความนิยมอย่างยิ่งกับสตรีจากอินเดียภาคเหนือ อย่างไรก็ตาม ชื่อเสียงของพระนางที่เป็นที่รู้จักแพร่หลายเริ่มจากภาพยนตร์บอลลีวูดเรื่อง ชัย ซันโตชิมา "Jai Santoshi Maa (Hail to Santoshi Maa)" ซึ่งในประเทศไทยได้นำมาพากย์ไทยและจัดจำหน่ายในชื่อว่า **นางฟ้าในมือมาร** เช่นกันโดย อีวีเอส เอ็นเทอร์เทนเมนท์, ซึ่งภาพยนต์นี้เป็นภาพยนตร์บอลลีวูดปี 1975 ซึ่งบรรยายเรื่องราวของการกำเนิดของพระนางและสาวกของพระนาง คือ นางสัตยาวตีผู้มีศรัทธาแน่วแน่มั่นคงต่อพระนาง ซึ่งผลักดันให้พระนางเป็นรู้จักในหมู่ชาวฮินดูทั่วทั้งอินเดียและเกิดเป็นกระแสบูชาพระนางเป็นพิเศษในช่วงระยะเวลานั้น และทำให้เกิดการสร้างเทวรูปและเทวสถานมากมายอุทิศถวายแด่พระนางในหมู่ชาวฮินดู โดยจากภาพยนตร์เรื่องนี้ผูกเรื่องโดยกล่าวว่า พระนางทรงเป็นพระราชบุตรีของพระพิฆเนศและทรงมีที่มาจากเทศกาลรักษาบันดาล (Raksha Bandhan) อย่างไรก็ตาม เทพปกรณัมนี้ไม่มีปรากฎในพระคัมภีร์ฮินดูหลักโดยทั่วไป

เทพปกรณัมกำเนิดพระนาง
---------------------

แต่เดิมพระพิฆเนศไม่มีธิดา มีเพียงแต่พระโอรสสองพระองค์กับ **พระชายา** **พระนางสิทธิ**และ*พระนางพุทธิ* เมื่อถึงเทศกาล Raksha Bandhan (เป็นการผูกข้อมือมงคลคล้ายสายสิญจ์ของไทยโดยผู้ที่ผูกให้ต้องเป็นน้องสาวของผู้ที่ต้องการผูก) ) พระแม่มนสาเทวีได้มาถวายพระพรและกระทำพิธีนี้ตามธรรมเนียม โอรสของพระองค์ได้ทอดพระเนตรเห็นและทั้งสองปารถนาขนิษฐามาประกอบพิธีนี้ตามบิดา่เช่นกัน พระพิฆเนศวรจึงทรงเข้าฌานสมาธิร่วมกับพระชายาทั้งสอง(พระนางสิทธิและ*พระนางพุทธิ)ของพระองค์ ด้วยอำนาจแห่งฌานสมาธิกลายเป็นพระเทวีเพื่อประกอบพิธีตามธรรมเนียมแก่โอรสทั้งสองของพระองค์ฺและทรงประทานนามว่า "ซันโตชี"*

แหล่งข้อมูลอื่น
---------------

* วิกิมีเดียคอมมอนส์มีสื่อเกี่ยวกับ พระแม่สันโตษี

ดูเพิ่ม
-------

* พระพิฆเนศ
* มูรติ
* พระมเหสีของพระพิฆเนศ
* ศาสนาฮินดู

อ้างอิง
-------

1. ↑
2. ↑
3. ↑
4. ↑  Hawley p. 3
5. 1 2

  


| * ด
* ค
* ก
เทพและคัมภีร์ในศาสนาฮินดู |
| --- |
| มหาเทพ | 
 พระพรหม ·  พระวิษณุ ·  พระศิวะ | Hindu omkaar |
| เทพเจ้าชั้นรอง | 
 พระพิฆเนศ ·  พระขันทกุมาร ·  พระราม  ·  พระกฤษณะ  ·  พระหนุมาน ·  พระอินทร์ ·  พระอัคนี  ·  พระไภรวะ  ·  พระยม ·  พระกามเทพ ·  พระวายุ ·  พระวรุณ ·  พระวิศวกรรม ·  พระอัศวิน |
| นพเคราะห์ | 
 พระอาทิตย์ ·  พระจันทร์ ·  พระอังคาร ·  พระพุธ ·  พระพฤหัสบดี ·  พระศุกร์ ·  พระเสาร์ ·  พระราหู ·  พระเกตุ |
| เทวี | 
 พระสุรัสวดี ·  พระลักษมี ·  พระสตี ·  พระปารวตี ·  พระทุรคา ·  พระตรีศักติ ·  พระแม่กาลี ·  พระแม่สีดา ·  พระแม่ราธา ·  พระแม่มหาวิทยา ·  มาตฤกา |
| 
 พระเวท ·  อุปนิษัท ·  ปุราณะ ·  รามายณะ ·  มหาภารตะ ·  ภควัทคีตา  |
| 
 ศาสนาฮินดู ·  เทววิทยาฮินดู ·  ยุคมหากาพย์ของอินเดีย  |