**สมเด็จพระนางเจ้าสุนันทากุมารีรัตน์ พระบรมราชเทวี** หรือที่ชาวบ้านเรียกพระนามว่า *สมเด็จพระนางเรือล่ม* (10 พฤศจิกายน พ.ศ. 2403 – 31 พฤษภาคม พ.ศ. 2423) มีพระนามเดิมว่า "พระองค์เจ้าสุนันทากุมารีรัตน์" เป็นพระราชธิดาในพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว และ สมเด็จพระปิยมาวดี ศรีพัชรินทรมาตา ประสูติเมื่อวันที่ 10 พฤศจิกายน พ.ศ. 2403 เป็นพระอัครมเหสีพระองค์แรกในพระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว

พระนางเธอ พระองค์เจ้าสุนันทากุมารีรัตน์ทิวงคตด้วยอุบัติเหตุเรือพระประเทียบล่ม ณ ตำบลบางพูด อำเภอปากเกร็ด จังหวัดนนทบุรี พร้อมด้วยสมเด็จพระเจ้าบรมวงศ์เธอ เจ้าฟ้ากรรณาภรณ์เพ็ชรรัตน์ โสภางคทัศนิยลักษณ์ อรรควรราชกุมารี พระราชธิดา และพระราชบุตรในพระครรภ์ซึ่งยังไม่ทราบว่าเป็นพระราชโอรสหรือพระราชธิดาอีกด้วย ระหว่างการตามเสด็จฯพระบรมราชสวามีแปรพระราชฐานไปประทับยังพระราชวังบางปะอิน ภายหลังการสิ้นพระชนม์ ทรงได้รับพระมหากรุณาโปรดเกล้าฯ สถาปนาขึ้นเป็น สมเด็จพระนางเจ้าสุนันทากุมารีรัตน์ พระบรมราชเทวี ดำรงพระฐานันดรศักดิ์พระอัครมเหสีพระองค์แรกในพระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว พระองค์ทรงเป็นพระมาตุจฉาฝ่ายพระชนนีในสมเด็จพระบรมโอรสาธิราช เจ้าฟ้ามหาวชิรุณหิศ สยามมกุฎราชกุมาร, พระบาทสมเด็จพระมงกุฎเกล้าเจ้าอยู่หัว, สมเด็จพระมหิตลาธิเบศร อดุลยเดชวิกรม พระบรมราชชนก และพระบาทสมเด็จพระปกเกล้าเจ้าอยู่หัว

พระราชประวัติ
-------------

### พระเจ้าลูกเธอในรัชกาลที่ 4

(จากซ้าย) พระองค์เจ้าสว่างวัฒนา พระองค์เจ้าสุนันทากุมารีรัตน์ พระองค์เจ้าเทวัญอุไทยวงศ์ และพระองค์เจ้าอุณากรรณอนันตนรไชย
สมเด็จพระนางเจ้าสุนันทากุมารีรัตน์ พระบรมราชเทวี เป็นพระเจ้าลูกเธอพระองค์ที่ 50 ในพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว และลำดับที่ 3 ในสมเด็จพระปิยมาวดี ศรีพัชรินทรมาตา พระราชสมภพในพระบรมมหาราชวัง เมื่อวันเสาร์ เดือน 12 แรม 12 ค่ำ ปีวอก เวลา 5 โมงเช้า 40 นาที ซึ่งตรงกับวันที่ 10 พฤศจิกายน พ.ศ. 2403 โดยได้รับพระราชทานพระนามจากสมเด็จพระราชบิดาว่า **พระเจ้าลูกเธอ พระองค์เจ้าสุนันทากุมารีรัตน์** พระราชหัตเลขามีดังนี้

*"ศุภมัสดุ สมเด็จพระปรเมนทรมหามงกุฎ พระจอมเกล้าเจ้ากรุงสยามผู้บิดา ขอตั้งนามบุตรีหญิงซึ่งประสูติแต่เปี่ยมเป็นมารดา ในวันเสาร์ เดือน 12 แรม 12 ค่ำ ปีวอก โทศก นั้นว่า พระเจ้าลูกเธอ พระองค์เจ้า สุนันทากุมารีรัตน์"*

ซึ่งคำว่า "สุนันทา" นั้น เป็นนามของพระมเหสี 1 ใน 4 พระองค์ของพระอินทร์ นอกจากนี้ ยังได้รับพระราชทานพรเป็นภาษาบาลีซึ่งสมเด็จพระมหาสมณเจ้า กรมพระยาวชิรญาณวโรรส ได้ทรงพระนิพนธ์แปลเป็นภาษาไทยไว้ว่า

"*พระองค์เจ้าองค์นี้ ทรงนามว่า "สุนันทากุมารีรัตน์" อย่างนี้ดังนี้ จงอย่ามีโรค จงมีความสุข ปราศจากความทุกข์และความวุ่นวายเถิด พระองค์เจ้าหญิงนั้นจงมั่งคั่งด้วยทรัพย์มาก มีโภคมาก มียศและบริวารไม่แปรผัน ขอพระพุทธเจ้า พระธรรม พระสงฆ์ กับทั้งอารักขเทวดา จงช่วยอภิบาลรักษา พระองค์เจ้าหญิงสุนันทากุมารีรัตน์นั้นให้พ้นภัยจากอันตรายเป็นนิตย์ ขอความสัมฤทธิ์จงมีแก่พระองค์เจ้าสุนันทากุมารีรัตน์เทอญ*" 

| พระอัครมเหสีในรัชกาลที่ 5 |
| --- |
|  สุนันทากุมารีรัตน์ |
|  สว่างวัฒนา |
|  เสาวภาผ่องศรี |

พระองค์มีพระเชษฐาและพระขนิษฐาร่วมพระมารดาทั้งสิ้น 6 พระองค์ ได้แก่ พระองค์เจ้าอุณากรรณอนันตนรไชย พระองค์เจ้าเทวัญอุไทยวงศ์ พระองค์เจ้าหญิงสุนันทากุมารีรัตน์ พระองค์เจ้าสว่างวัฒนา พระองค์เจ้าเสาวภาผ่องศรี และ พระองค์เจ้าสวัสดิโสภณ

ในพระราชหัตถเลขา ที่พระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าฯ มีไปถึงพระองค์เจ้าปัทมราชนั้นมีตอนหนึ่งว่า

*"ปีนี้กระหม่อมฉันมีบุตรชายอีก 2 คน บุตรหญิง 1 บุตรชาย 2 คนนั้น คนหนึ่งชื่อเจริญรุ่งราษี เป็นน้องมารดาเดียวกับชายทองกองทองแถม ออกเมื่อเดือน 4 อีกคนหนึ่งชื่อสวัสดิประวัติ ออกเมื่อเดือน 10 มารดาชื่อหุ่น มิใช่เมขลา เสด็จไม่ทรงรู้จักดอก ด้วยเป็นคนใหม่ หญิงคนหนึ่งนั้นชื่อ สุนันทากุมารีรัตน์ เป็นน้องมารดาเดียวกับชายอุณากรรณ และชายเทวัญอุทัยวงศ์ ออกเมื่อเดือน 12"*

พระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว ทรงพระราชทานทรัพย์สิน และพระบรมราโชวาทให้แก่สมเด็จพระนางเจ้าสุนันทากุมารีรัตน์ ดังต่อไปนี้

*…ผู้พระบิดาของพระองค์ เจ้าหญิงสุนันทากุมารีรัตน์บุตรี จะขอสั่งสอนผู้บุตรไว้ว่า พระองค์เจ้าหญิงสุนันทากุมารีรัตน์เอ๋ย พ่อขอสั่งแก่ตัวเจ้าไว้ ทรัพย์ที่มีหางว่าวผูกติดกับหนังสือนี้ "มีตราของพ่อผูกปิดไว้เป็นสำคัญเท่านี้ พ่อให้แก่เจ้าคนเดียว ตัวเจ้าเมื่อโตใหญ่ อายุได้ 16 ปีแล้ว จงคิดอ่านเอาเป็นทุนทำมาหากินแลเลี้ยงตัวต่อไป แลใช้สอยตามสมควรเถิด แต่พ่อขอเสียเป็นอันขาดทีเดียว คิดถึงคำพ่อสั่งให้มากนักหนา"*

*"อย่าเล่นเพื่อนกับใครเลย มีผัวมีเถิด แต่อย่าให้ปอกลอกเอาทรัพย์ของเจ้าไปได้นัก จงรักษาทุนของพ่อให้ไว้นี้ เป็นเกียรติยศชั่วลูกชั่วหลาน เอาแต่กำไรใช้สอย เจ้าจงอย่าเล่นเบี้ย เล่นโด เล่นหวยเลยเป็นอันขาด แลอย่าทำสุรุ่ยสุร่ายใช้เงินทองง่ายไม่คิดหน้าคิดหลัง จงคิดอ่านทำมาหากิน ตริตรองให้ดี อย่าให้นักเลงคนโกงมักหลอกลวงได้จะเสียทรัพย์ด้วย อายเขาด้วย"*

*"เมื่อสืบไปภายหน้า นานกว่าจะสิ้นอายุตัวเจ้า ตัวเจ้าจะตกเป็นข้าแผ่นดินใดใดเท่าใด ก็จงอุตสาหตั้งใจทำราชการแผ่นดินให้ดี อย่ามีความเกียจคร้านแชเชือนแลเป็นอย่างอื่นๆ บรรดาที่ไม่ควรเจ้าอย่าทำ อย่าประพฤติให้ต้องตำหนิติเตียนตลอดถึงพ่อด้วย ว่าสั่งสอนลูกไม่ดี จงเอาทรัพย์ที่พ่อให้ไว้นี้เป็นกำลังตั้งเป็นทุน เอากำไรใช้การบุญ แลอุดหนุนตัวทำราชการแผ่นดินเทอญ"*

*"ถ้าทรัพย์เท่านี้พ่อให้ไว้ ไปขัดขวางฤๅร่อยหรอไปด้วยเหตุมีผู้ข่มเหงผิดๆ อย่างใดอย่างหนึ่งแล้ว เจ้าจงเอาหนังสือคำสั่งของพ่อนี้ กับคำประกาศที่ให้ไว้ด้วยนั้น ให้เจ้านายแลท่านผู้ใหญ่ข้างในข้างหน้าดูด้วยกันให้หลายแห่งปฤกษาหารือ อ้อนวอนขอความกรุณาเมตตา แลสติปัญญาท่านทั้งปวงให้อนุเคราะห์โดยสมควรเถิด เล่าความเล่าเหตุที่เป็นอย่างไรนั้น ให้ท่านทั้งปวงฟังโดยจริงๆ พูดจาให้เรียบร้อยเบาๆ อย่าทำให้ท่านที่เป็นใหญ่ในแผ่นดินขัดเคืองกริ้วกราดชิงชังได้ จงระวังความผิดให้มาก"*

*"อย่างตามใจมารดาแลคนรักมาก ทรัพย์นี้ของพ่อให้เจ้าดอก ไม่ใช่มารดาเจ้าแลคนอื่นเข้าทุนด้วย จงคิดถึงพ่อคนเดียวให้มาก เจ้าเกิดเมื่อพ่อสูงอายุแล้ว พ่อไม่ประมาทจึงจัดแจงให้ไว้แต่เดิม ถ้าพ่อยังมีชีวิตอยู่ อันตรายมีแก่เจ้าก่อน ถ้าอายุถึง 16 ปีแล้วสั่งให้ใคร พ่อจะให้ผู้นั้นถ้ายังไม่ถึงกำหนดฤๅไม่ได้สั่ง พ่อขอเอาคืน จะทำบุญให้ทาน ถ้าพ่อมีชีวิตและอำนาจไปนาน ทำมาหาได้ ก็จะเพิ่มเติมให้อีก แล้วจะแก้หางว่าง"*

พระบรมราโชวาทนี้ พิมพ์ด้วยแผ่นหิน พระราชทานพร้อมกับเงิน 100 ชั่ง

### พระนางเธอในรัชกาลที่ 5

สมเด็จพระนางเจ้าสุนันทากุมารีรัตน์ พระบรมราชเทวีและสมเด็จพระเจ้าลูกเธอ เจ้าฟ้ากรรณาภรณ์เพ็ชรรัตน์
ภายหลังการสวรรคตของพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว พระองค์เจ้าสุนันทากุมารีรัตน์ซึ่งขณะนั้นมีพระชันษาเพียง 8 ปี จึงเปลี่ยนพระฐานันดรศักดิ์จาก "พระเจ้าลูกเธอ" เป็น **พระเจ้าน้องนางเธอ พระองค์เจ้าสุนันทากุมารีรัตน์** และได้ถวายตัวรับราชการเป็นพระภรรยาเจ้าเมื่อพระชนมายุประมาณ 15 – 16 พรรษา ในเวลาไล่เลี่ยกับพระองค์เจ้าสุขุมาลมารศรี พระองค์เจ้าสว่างวัฒนา และพระองค์เจ้าเสาวภาผ่องศรี ทั้งสี่พระองค์ดำรงพระอิสริยยศเป็น**พระนางเธอ**

พระองค์เจ้าสุนันทากุมารีรัตน์มีพระสิริโฉมงดงาม พระสติปัญญาฉลาดเฉียบแหลม จึงได้รับพระกรุณาโปรดเกล้าฯ สถาปนาพระอิสริยยศขึ้นเป็น "พระอัครมเหสี" และยังเป็นที่โปรดปรานสนิทเสน่หายิ่งกว่าพระอัครมเหสีองค์อื่นๆ พระองค์เจ้าสุนันทาฯ ทรงรับราชการรับใช้สนองพระเดชพระคุณชิดใกล้เป็นที่สนิทเสน่หาในพระบาทสมเด็จพระเจ้าอยู่หัวยิ่งนัก ทรงโปรดเกล้าฯ ให้ตามเสด็จและรับใช้ใกล้ชิดดั่งเป็นปิยมหาราชินีเสมอ นอกจากทรงมีพระรูปโฉมงดงามแล้ว ก็ยังทรงมีพระสติปัญญาฉลาดล้ำ ทรงมีพระอัธยาศัยจริงจังเด็ดขาด ปฏิบัติข้อราชการและรับสั่งด้วยความเฉียบคมชัดเจนเสมอเป็นที่ประจักษ์แก่หมู่ข้าหลวงชาววังทั่วไปซึ่งเล่าขานกันว่าพระอุปนิสัยรับสั่งเฉียบคมนี้ทรงมีตั้งแต่ยังทรงพระเยาว์แล้ว ทำให้พระองค์เป็นที่นับถือในพระบรมวงศานุวงศ์ และข้าราชบริพาร และทรงเป็นที่สนิทเสน่หาในพระราชสวามียิ่งนัก

ในวันที่ 12 สิงหาคม พ.ศ. 2421 พระองค์เจ้าสุนันทากุมารีรัตน์ ประสูติพระราชธิดาพระองค์แรกของพระองค์ โดยเป็นพระราชธิดาพระองค์ที่ 21 ในพระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว ซึ่งสมเด็จพระเจ้าลูกเธอพระองค์นี้มีพระตำหนิเด่นชัด คือ มีติ่งที่พระกรรณข้างขวามาแต่แรกประสูติ จึงพระราชทานพระนามว่า สมเด็จพระเจ้าลูกเธอ เจ้าฟ้าหญิงกรรณาภรณ์เพ็ชรรัตน์ โสภางคทัศนิยลักษณ์ อรรควรราชกุมารี ในการประสูติพระราชธิดาครั้งนี้ ทรงบันทึกไว้ในจดหมายเหตุพระราชกิจรายวัน ดังต่อไปนี้

*"…เวลา 5 ทุ่ม 11 นาที กับ 25 วินาที พระองค์เจ้าสุนันทาประสูติพระราชบุตรี รกติดอยู่ประมาณ 15 นาทีจึงออก เราอยู่ที่วังสมเด็จกรมพระ สมเด็จกรมพระกับเราเข้าไป รับสั่งให้เราแขวนกระโจมอย่างคราวก่อน สมเด็จพระเจ้าลูกเธอเจ้าฟ้าหญิงนั้น มีติ่งที่ริมพระกรรณข้างขวาหน้าออกมาตรงพระปราง ติ่งนั้นยาวประมาณ 3 กระเบียดน้อย เมื่อเรากลับออกมากับสมเด็จกระนั้น ฝนตกเวลา 7 ทุ่ม 45 มินิต ถึงบ้าน"*

และเนื่องในการประสูติคราวนี้ พระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าฯ ทรงบันทึกไว้ในจดหมายเหตุพระราชกิจรายวันว่า

*"เราถวายสายนาฬิกาเพชรทรงซื้อราคา 15 ชั่ง พระราชทานพระองค์เจ้าสุนันทาประสูติ กับรับสั่งให้เติมแหวนที่ทรงซื้อเงินพระคลังข้างที่อีก 2 วง ที่ราคาวงละ 19 ชั่ง รวม 38 ชั่ง ขายเงินงวดตามธรรมเนียม"*

### ทิวงคต

คุ้งน้ำแม่น้ำเจ้าพระยาบริเวณตำบลบางพูด ใกล้กับหน้าวัดเกาะพญาเจ่ง สถานที่เกิดเหตุเรือพระประเทียบล่ม
เรือพระประเทียบที่ล่ม ปัจจุบันประดิษฐานอยู่ที่วัดกู้
เมื่อวันจันทร์ที่ 31 พฤษภาคม พ.ศ. 2423 พระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวมีพระบรมราชโองการให้แต่งเรือพระที่นั่งเพื่อเสด็จประพาสพระราชวังบางปะอินพร้อมพระมเหสีทุกพระองค์ เจ้าจอมมารดา เจ้าจอม และข้าราชบริพาร โดยก่อนวันเสด็จพระราชดำเนินนั้น พระองค์เจ้าสุนันทากุมารีรัตน์ทรงพระสุบิน (ฝัน) ความว่า **พระองค์พร้อมด้วยสมเด็จพระเจ้าลูกเธอ เจ้าฟ้าหญิงกรรณาภรณ์เพชรรัตน์ฯ ทรงพระดำเนินข้ามสะพานแห่งหนึ่ง สมเด็จพระเจ้าลูกเธอ เจ้าฟ้าหญิงกรรณาภรณ์เพชรรัตน์ฯ ทรงพลัดตกน้ำลงไป พระองค์สามารถคว้าพระหัตถ์เอาไว้ได้ แต่พระหัตถ์ของสมเด็จพระเจ้าลูกเธอฯ ก็ลื่นหลุดจากพระหัตถ์พระองค์ไป พระองค์ทรงคว้าพระหัตถ์สมเด็จพระเจ้าลูกเธอฯ จนทรงตกลงไปในน้ำด้วยกันทั้งสองพระองค์** พระองค์ได้เล่าความในพระสุบินให้ พระเจ้าบรมวงศ์เธอ พระองค์เจ้าประดิษฐาสารี และเจ้านายที่ใกล้ชิดฟัง แต่ก็มิได้ทรงกราบบังคมทูลให้พระราชสวามีทรงทราบ และได้ตามเสด็จฯ ประพาสพระราชวังบางปะอินตามพระราชประสงค์

ในวันเสด็จฯ นั้น พระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวทรงพระกรุณาโปรดเกล้าให้เคลื่อนขบวนเรือต่าง ๆ ออกไปก่อนในเวลาประมาณ 2 โมงเช้า โดยพระองค์เจ้าสุนันทากุมารีรัตน์และสมเด็จพระเจ้าลูกเธอ เจ้าฟ้าหญิงกรรณาภรณ์เพชรรัตน์ประทับบนเรือเก๋งกุดันโดยมีเรือปานมารุตซึ่งเป็นเรือกลไฟจูงเรือพระประเทียบ หลังจากที่พระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวเสร็จพระราชกิจแล้วจึงได้เสด็จพระราชดำเนินด้วยเรือพระที่นั่งโสภาณภควดีตามไป เมื่อขบวนเรือพระที่นั่งไปถึงบางตลาดนั้น จมื่นทิพเสนากับปลัดวังซ้ายลงมากราบทูลว่า "*เรือพระที่นั่งพระองค์เจ้าสุนันทากุมารีรัตน์ ซึ่งเรือปานมารุตจูงไปนั้นล่มที่บางพูด องค์สมเด็จพระเจ้าลูกเธอ เจ้าฟ้าหญิงกรรณาภรณ์เพชรรัตน์ แลพระชนนีสิ้นพระชนม์*" 

หลังจากนั้น พระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าจึงได้ทรงไล่เลียงกรมหมื่นอดิศรอุดมเดช พระยามหามนตรี และผู้ที่อยู่ในเหตุการณ์ โดยพระยามหามนตรีทูลว่า "*เรือราชสีห์ซึ่งจูงเรือพระองค์เจ้าสุขุมาลมารศรีนั้นนำหน้าไปทางฝั่งตะวันออก โดยมีเรือโสรวารซึ่งพระยามหามนตรีไปจูงเรือพระองค์เจ้าเสาวภาผ่องศรีตามไปเป็นที่สองในแนวเดียวกัน ส่วนเรือยอร์ชของกรมหลวงวรศักดาพิศาล ซึ่งจูงเรือกรมพระสุดารัตนราชประยูรไปทางฝั่งตะวันตกแล่นตรงกันกับเรือราชสีห์ หลังจากนั้น เรือปานมารุตแล่นสวนขึ้นมาช่องกลางห่างเรือโสรวารประมาณ 10 ศอก พอเรือปานมารุตแล่นขึ้นไปใกล้ เรือราชสีห์ก็เบนหัวออก เรือพระประเทียบเสียท้ายปัดไปทางตะวันออก ศีรษะเรือไปโดนข้างเรือโสรวารน้ำเป็นละลอกปะทะกัน กดศีรษะเรือพระประเทียบจมคว่ำลง*"

อย่างไรก็ตาม กรมหมื่นอดิศรอุดมเดชกล่าวว่า "*เป็นเพราะเรือโสรวารหนีตื้นออกมา จึงเป็นเหตุให้เรือปานมารุตแล่นห่างกว่า 10 ศอก*" ซึ่งกรมหมื่นอดิศรอุดมเดชและพระยามหามนตรีต่างซัดทอดกันไปมา หลังจากนั้น จึงโปรดเกล้าฯ ให้เจ้านายขึ้นไปไล่เลียงคนอื่น ๆ ดู แล้วจึงได้ความว่า พระองค์เจ้าสุนันทากุมารีรัตน์ก็ทิวงคตพร้อมด้วยพระราชบุตรในพระครรภ์พระชนม์ 5 เดือนเต็ม ทำให้พระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าทรงเสียพระทัยยิ่งนัก และเนื่องจากเหตุการณ์นี้ทำให้มหาชนถวายพระนามพระองค์เจ้าสุนันทากุมารีรัตน์ว่า "สมเด็จพระนางเรือล่ม"

เหตุเรือพระประเทียบล่มนี้ ในกาลต่อมากลายเป็นที่เล่าขานกันทั่วไปว่าพระยามหามนตรีได้ออกคำสั่งห้ามผู้ใดลงไปช่วยเหลือ ด้วยเป็นการขัดต่อกฎมนเทียรบาลที่ห้ามให้ผู้ใดแตะต้องพระวรกายของพระมเหสี มิฉะนั้นจะถูกประหารทั้งตระกูล ซึ่งเป็นความเข้าใจผิด ในความเป็นจริงแม้กฎมนเทียรบาลกรุงศรีอยุธยาจะมีบทบัญญัติกล่าวไว้เช่นนั้น แต่ในสมัยนั้นก็มิได้ยึดถือเป็นข้อปฏิบัติกันแล้ว และพระยามหามนตรีก็ได้ดำน้ำลงไปพาสมเด็จพระเจ้าลูกเธอฯ ออกจากเก๋งเรือที่จม แต่มิทันการจะช่วยรักษาพระชนม์ชีพ

งานออกพระเมรุพระราชทานเพลิงพระศพ สมเด็จพระนางเจ้าสุนันทากุมารีรัตน์ พระบรมราชเทวี
พระศพของสมเด็จพระนางเจ้าสุนันทากุมารีรัตน์ฯและสมเด็จพระเจ้าลูกเธอ เจ้าฟ้าหญิงกรรณาภรณ์เพชรรัตน์ฯ ตั้งบำเพ็ญพระราชกุศลที่หอธรรมสังเวชภายในพระบรมมหาราชวัง ตั้งแต่วันทิวงคต โดยพระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวพระราชทานพระโกศทองใหญ่ซึ่งเป็นพระโกศสำหรับทรงพระบรมศพของพระมหากษัตริย์ สมเด็จพระอัครมเหสีและพระบรมวงศานุวงศ์ผู้ใหญ่ ให้ทรงพระศพสมเด็จพระนางเจ้าสุนันทากุมารีรัตน์ฯ ซึ่งถือเป็นการพระราชทานพระเกียรติยศแก่สมเด็จพระนางเจ้าสุนันทากุมารีรัตน์ฯ เป็นอย่างยิ่ง หลังจากนั้น ได้มีการจัดการพระราชพิธีพระราชทานเพลิงพระศพทั้ง 2 พระองค์ขึ้น ณ กลางทุ่งพระเมรุ เมื่อวันที่ 13 มีนาคม พ.ศ. 2424 และพระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวเสด็จพระราชดำเนินขึ้นพระราชทานเพลิงพระศพ ในวันที่ 16 มีนาคม พ.ศ. 2424

ในพระราชพิธีถวายพระเพลิงพระศพในครั้งนี้ พระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวมีพระราชประสงค์ให้จัดพิมพ์หนังสือสวดมนต์รวมพระสูตร และพระปริตต่าง ๆ สำหรับพระราชทานแด่อารามต่าง ๆ เพื่อเป็นพระราชกุศลในวันถวายพระเพลิงพระศพ ซึ่งนับเป็นครั้งแรกที่มีการจัดพิมพ์หนังสือแจกในงานศพ และยังคงเป็นธรรมเนียมที่ปฏิบัติสืบเนื่องกันมาจนถึงปัจจุบัน

การเฉลิมพระนามาภิไธย
--------------------

**พระสัญลักษณ์ประจำพระองค์** : พระนามาภิไธยย่อ "ส" ภายใต้มงกุฎขัตติยนารี ที่ด้านใต้ของพระราชานุสาวรีย์สมเด็จพระนางเจ้าสุนันทากุมารีรัตน์ พระราชวังบางปะอิน
การสิ้นพระชนม์ของพระองค์เจ้าสุนันทากุมารีรัตน์นั้นทำให้เกิดปัญหาในการออกพระนามในประกาศทางราชการ เนื่องจากยังไม่มีการสถาปนาฐานันดรศักดิ์แห่งพระมเหสีอย่างเป็นทางการแต่ประการใด ดังนั้น จึงมีการออกพระนามเป็นลำดับ ดังนี้

เมื่อวันที่ 3 มิถุนายน พ.ศ. 2423 นั้น กรมหมื่นนเรศรเข้าไปเฝ้ากราบบังคมทูลด้วยพระนามพระองค์เจ้าสุนันทา ว่า สมเด็จกรมพระฯ (สมเด็จเจ้าฟ้าฯ กรมพระบำราบปรปักษ์) จะทรงออกตราเกณฑ์ไม้ ทรงพระกรุณาโปรดเกล้าฯ ให้ใช้ "สมเด็จพระนางเจ้า อย่างสมเด็จพระนางโสมนัส" ดังนั้น จึงออกพระนามว่า **สมเด็จพระนางเจ้าสุนันทากุมารีรัตน์**

หลังจากนั้น เมื่อวันที่ 4 มิถุนายน พ.ศ. 2423 มีรับสั่งให้กรมหมื่นนเรศรไปทูลสมเด็จกรมพระว่า พระนามนั้นให้ใช้แต่ "สมเด็จพระนางเธอ" เนื่องจากสมเด็จพระนางเจ้านั้นไว้ใช้สำหรับการแปลเป็นคำอังกฤษว่า ควีน ดังนั้น จึงออกพระนามว่า **สมเด็จพระนางเธอสุนันทากุมารีรัตน์** และใช้ภาษาอังกฤษว่า Princess ส่วนสมเด็จพระนางเจ้านั้นให้ใช้กับคำว่า Queen ในภาษาอังกฤษ โดยให้ใช้เป็นสมเด็จพระนางเจ้าตามด้วยชื่อ และต่อท้ายด้วยพระราชเทวี

ต่อมาในวันที่ 24 กรกฎาคม พ.ศ. 2423 ให้เปลี่ยนพระนามเป็นจาก "สมเด็จพระนางเธอ" เป็น "สมเด็จพระนางเจ้า" (Queen) สุนันทากุมารีรัตน์ หลังจากนั้น พระองค์ได้รับการเฉลิมพระนามาภิไธยเป็น **สมเด็จพระนางเจ้าสุนันทากุมารีรัตน์ พระบรมราชเทวี** พร้อมกับสมเด็จพระนางเจ้าสว่างวัฒนา พระบรมราชเทวี

พระราชกรณียกิจ
--------------

จากเอกสารต่างประเทศได้บันทึกไว้ว่าพระองค์ตรัสภาษาอังกฤษได้อย่างคล่องแคล่วฉะฉาน และทรงกล้าเข้าสังคมซึ่งแตกต่างจากบุคลิกลักษณะของฝ่ายในโดยมาก ในสมัยก่อน ทำให้ทรงสามารถแบ่งเบาพระราชกรณียกิจของพระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวในการต้อนรับขับสู้ชาวต่างประเทศเมื่อทรงออกมหาสมาคม ขณะดำรงตำแหน่ง พระนางเธอ หรือ Queen อย่างสมพระเกียรติ ดังจะเห็นได้จากบันทึกของนายพลยูลิสซีส เอส. แกรนต์ อดีตประธานาธิบดีของสหรัฐอเมริกา ที่ได้เดินทางเข้ามาในปี พ.ศ. 2422 มีความว่า "เมื่อข้าพเจ้าได้เข้าเฝ้าพระเจ้าอยู่หัวนั้น ภรรยาของข้าพเจ้าก็ได้รับการต้อนรับและสนทนาวิสาสะอย่างอบอุ่นเป็นกันเองจากพระราชินี"

พระราชมรดก
----------

หลังจากสมเด็จพระนางเจ้าสุนันทากุมารีรัตน์ พระบรมราชเทวีเสด็จทิวงคต พระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวจึงทรงพระกรุณาโปรดเกล้าฯให้จัดการแบ่งพระราชทรัพย์มรดกของสมเด็จพระนางเจ้าฯ ในพระบรมโกศ ให้แก่บรรดาพระญาติ (ของพระนางเอง) โดยพระองค์พระราชทานเครื่องยศสำหรับผู้หญิงให้แก่ สมเด็จพระเจ้าลูกเธอ เจ้าฟ้าพาหุรัตมณีมัย พระราชธิดาในพระองค์และพระนางเจ้าเสาวภาผ่องศรี พระราชเทวี (พระยศขณะนั้น) ซึ่งเป็นพระขนิษฐภคินีในสมเด็จพระนางเจ้าฯ ดังนั้นทูลกระหม่อมหญิงพาหุรัดฯ จึงเป็นพระนัดดาอันสนิทในสมเด็จพระนางเจ้าฯ ในพระบรมโกศที่ได้ทรงเลี้ยงดูกันมา ซึ่งมีรายการดังต่อไปนี้

* เครื่องยศพานหมากทองคำลงยาราชาวดี
* ผอบทองคำลงยาราชาวดีปริกประดับเพชร
* จอกหมากทองคำลงยาราชาวดี
* ซองพลูทองคำลงยาราชาวดี
* ตลับขี้ผึ้งรูปผลลิ้นจี่ประดับทับทิมมีสายสร้อยห้อยแขวน-ไม้ควักหูจิ้มฟันประดับเพชรบ้างเล็กน้อย
* หีบหมากทองคำลงยาราชาวดี หลังเป็นลายสระบัว มีมงกุฎกษัตรียประดับเพชรพลอยบ้าง
* ตลับเครื่องในทองคำลงยาราชาวดี หลังประดับมรกต เพชรสามใบเถา
* พานทองคำลงยาราชาวดี สำหรับรองหีบหมาก
* ขันครอบทองคำลงยาราชาวดี จอกลอย และพานรอง
* ขันล้างหน้าทองคำลงยาราชาวดีพานรอง
* กาน้ำร้อยหูหิ้วมีถาดรองทองคำลงยาราชาวดี
* กระโถนเล็กทองคำลงยาราชาวดี
* โต๊ะเงินสำหรับเครื่องคาวและหวาน

แต่หีบหลังประดับเพชรมีตลับสามใบเถานั้น ทรงมอบให้แก่พระนางเธอ พระองค์เจ้าเสาวภาผ่องศรี ซึ่งเป็นพระขนิษฐภคินีในสมเด็จพระนางเจ้าฯ ส่วนสิ่งของอื่น ๆ นั้น พระองค์ทรงแบ่งออกพระราชทานให้แก่พระเชษฐา พระขนิษฐา พระอนุชา และพระนัดดาของพระนาง ได้แก่ สมเด็จพระนางเจ้าสว่างวัฒนา พระบรมราชเทวี, พระนางเจ้าเสาวภาผ่องศรี พระราชเทวี, สมเด็จพระเจ้าลูกยาเธอ เจ้าฟ้ามหาวชิรุณหิศ, สมเด็จพระเจ้าลูกเธอ เจ้าฟ้าพาหุรัตมณีมัย, สมเด็จพระเจ้าลูกยาเธอ เจ้าฟ้ามหาวชิราวุธ, พระองค์เจ้าเทวัญอุไทยวงศ์ และพระองค์เจ้าสวัสดิโสภณ ส่วนของที่พระองค์ทรงให้คืนพระคลัง ได้แก่ กล่องจุลจอมเกล้า 1 ใบ และหีบกะไหล่โปร่ง 1 ใบ

พระราชานุสรณ์
-------------

### พระราชานุสาวรีย์

พระราชานุสาวรีย์สมเด็จพระนางเจ้าสุนันทากุมารีรัตน์ ณ พระราชวังบางปะอิน
หลังจากที่สมเด็จพระนางเจ้าสุนันทากุมารีรัตน์ พระบรมราชเทวีเสด็จทิวงคตแล้วนั้น พระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวก็ได้สร้างพระราชานุสรณ์ขึ้นหลายแห่ง เพื่อเป็นที่ระลึกถึงสมเด็จพระนางเจ้าสุนันทากุมารีรัตน์ฯ โดยแต่ละแห่งนั้น เป็นสถานที่ที่สมเด็จพระนางเจ้าสุนันทากุมารีรัตน์ฯเคยตามเสด็จฯ และทรงโปรดปรานเป็นพิเศษ ได้แก่

1. **พระราชานุสาวรีย์สมเด็จพระนางเจ้าสุนันทากุมารีรัตน์ฯ** ณ อุทยานแห่งชาติน้ำตกพลิ้ว จังหวัดจันทบุรี ภายในบรรจุพระบรมราชสรีรางคาร (เถ้ากระดูก) ของสมเด็จพระนางเจ้าฯ ไว้ด้วย มีลักษณะเป็นรูปทรงพีระมิดพร้อมคำจารึก โดยเหตุที่สร้างสถูปเป็นรูปทรงนี้ก็มาจากพระราชดำริของรัชกาลที่ 5 ที่ว่า "*ทำเป็นรูปอื่นอาจไม่คงทนถาวร เพราะตั้งอยู่กลางป่าเขาลำเนาไพร อันไม่มีผู้ดูแล ฉะนั้น เมื่อปิรามิดของอียิปต์ยืนยงคงทนอยู่ได้ฉันใด ปิรามิดน้อยนี้ก็จะยืนยงคงทนอยู่เช่นกัน ณ ท่ามกลางป่าเขาและเสียงไหลรินของธารพลิ้ว* "
2. **พระราชานุสาวรีย์สมเด็จพระนางเจ้าสุนันทากุมารีรัตน์ฯ** ณ สวนสราญรมย์ สร้างขึ้นเมื่อ พ.ศ. 2426 ตัวอนุสาวรีย์ทำด้วยหินอ่อนสีขาวมียอดเป็นปรางค์ ภายในบรรจุพระสรีรางคารของสมเด็จพระนางเจ้าสุนันทากุมารีรัตน์ไว้ด้วย และมีคำจารึกแสดงความทุกข์โทมนัสของรัชกาลที่ 5 บนแผ่นหินอ่อน
3. **พระราชานุสาวรีย์สมเด็จพระนางเจ้าสุนันทากุมารีรัตน์** ณ พระราชวังบางปะอิน พระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวได้ทรงพระกรุณาโปรดเกล้าฯ ให้สร้างอนุสรณ์แห่งความรักแห่งนี้ขึ้น มีลักษณะเป็นฐานรูปทรงสี่เหลี่ยมและยอดหกเหลี่ยมทรงสูง สร้างด้วยหินอ่อนจากประเทศอิตาลี พร้อมทั้งได้เสด็จพระราชดำเนินเปิดพระราชานุสาวรีย์เมื่อวันที่ 31 พฤษภาคม พ.ศ. 2426 ซึ่งตรงกับวันที่สมเด็จพระนางเจ้าสุนันทากุมารีรัตน์เสด็จทิวงคตครบรอบ 3 ปี

### โรงเรียนสุนันทาลัย

นอกจากพระราชานุสาวรีย์ที่สร้างขึ้นเพื่อระลึกถึงพระนางแล้ว พระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวยังทรงพระกรุณาโปรดเกล้าฯ ให้สร้างตึกใหญ่ 2 ตึกบริเวณริมแม่น้ำเจ้าพระยา ตำบลปากคลองตลาด ตามแบบสถาปัตยกรรมตะวันตก ได้แก่ "LOYAL SEMINARY" สุนันทาลัยที่แม่น้ำ และสุนันทาลัยฝั่งใต้ (ปัจจุบัน ถูกรื้อถอนเพื่อสร้างเป็นห้องประชุมอาคารสว่างวัฒนา) เพื่อใช้เป็นสถานศึกษาสำหรับสตรีและเป็นการอุทิศพระราชกุศลพระราชทานแด่สมเด็จพระนางเจ้าสุนันทากุมารีรัตน์ พระบรมราชเทวี ซึ่งพระนางสนพระทัยในด้านการศึกษาเป็นพิเศษ โดยโปรดเกล้าฯ ให้ใช้พระราชทรัพย์ส่วนพระองค์อันเป็นพระมรดกของสมเด็จพระนางเจ้าสุนันทากุมารีรัตน์ในการก่อสร้าง ในปี พ.ศ. 2423 พระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวเสด็จพระราชดำเนินวางศิลาก่อฤกษ์อาคารพร้อมทั้งพระราชทานนามโรงเรียนแห่งนี้ว่า "**โรงเรียนสุนันทาลัย**" และเปิดการเรียนการสอนเมื่อปี พ.ศ. 2435 ปัจจุบัน บริเวณโรงเรียนสุนันทาลัยเป็นที่ตั้งของโรงเรียนราชินี

### วังสวนสุนันทา

วังสวนสุนันทา เป็นเขตพระราชฐานภายในบริเวณของพระราชวังดุสิต ซึ่งพระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวทรงพระกรุณาโปรดเกล้าฯ ให้สร้างขึ้นเพื่อเป็นสถานที่พักผ่อนพระอิริยาบถแทนการเสด็จประพาสหัวเมือง พระองค์มีพระราชประสงค์ให้สวนนี้มีลักษณะเป็นสวนป่า จึงโปรดเกล้าฯ ให้หาพันธุ์ไม้ดอกไม้ผลที่ดีและหาได้ยากนานาชนิดมาปลูกไว้ในสวนแห่งนี้ด้วย ที่มาของชื่อสวนแห่งนี้มาจากชื่อสวนของพระอินทร์บนสวรรค์ชั้นดาวดึงส์ซึ่งมีชื่อว่า "สุนันทาอุทยาน" และพระนามของสมเด็จพระนางเจ้าสุนันทากุมารีรัตน์ พระบรมราชเทวี พระมเหสีซึ่งเป็นที่รักยิ่งของพระองค์ นอกจากนี้พระองค์ยังโปรดเกล้าฯ ให้สร้างตำหนักขึ้นเพื่อเตรียมไว้เป็นที่ประทับของเจ้านายฝ่ายใน แต่เนื่องจากพระองค์เสด็จสวรรคตเสียก่อน การสร้างจึงยังไม่แล้วเสร็จตามพระราชประสงค์ เมื่อพระบาทสมเด็จพระมงกุฎเกล้าเจ้าอยู่หัวเสด็จขึ้นครองราชสมบัติ พระองค์จึงโปรดให้สร้างต่อจนแล้วเสร็จ ปัจจุบันได้จัดตั้งเป็นมหาวิทยาลัยราชภัฏสวนสุนันทา

### อนุสรณ์สถานสมเด็จพระนางเจ้าสุนันทากุมารีรัตน์ฯ

บทความหลัก: วัดเกาะพญาเจ่ง
พระสถูปอนุสรณ์สถานสมเด็จพระนางเจ้าสุนันทากุมารีรัตน์ฯ ที่ริมฝั่งแม่น้ำเจ้าพระยา ใกล้วัดเกาะพญาเจ่ง ตำบลบางพูด อำเภอปากเกร็ด จังหวัดนนทบุรี
อนุสรณ์สถานสมเด็จพระนางเจ้าสุนันทากุมารีรัตน์ฯ แห่งนี้ถูกสร้างขึ้นโดยพระราชดำริของพระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว ตั้งอยู่ด้านทิศเหนือของวัดเกาะพญาเจ่ง ซึ่งเป็นสถานที่เรือสมเด็จพระนางเจ้าสุนันทากุมารีรัตน์ พระบรมราชเทวี ล่มบริเวณหน้าวัด เป็นเจดีย์ทรงกลมขนาดใหญ่ตั้งอยู่บนฐานทรงกลมสูงมีซุ้มโค้งตามทิศทั้งสี่ ภายในฐานเจดีย์ประดิษฐานพระพุทธรูปพระศรีอาริย์สี่องค์ หันพระพักตร์ไปทางทิศทั้งสี่ และด้านหน้าพระเจดีย์มีคำจารึกพระราชนิพนธ์ของพระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว

### ศาลพระนางเรือล่ม

บทความหลัก: วัดกู้
ศาลสมเด็จพระนางเจ้าสุนันทากุมารีรัตน์ฯ หรือที่ชาวบ้านเรียกกันว่า "ศาลพระนางเรือล่ม" ตั้งอยู่ที่วัดกู้ บริเวณริมฝั่งแม่น้ำเจ้าพระยา ตำบลบางพูด อำเภอปากเกร็ด จังหวัดนนทบุรี สร้างขึ้นในบริเวณที่เชื่อกันว่ากู้เรือพระประเทียบของสมเด็จพระนางเจ้าสุนันทากุมารีรัตน์ พระบรมราชเทวี ตัวศาลนั้นจำลองแบบจากศาลาจตุรมุขของพระที่นั่งไอศวรรย์ทิพยอาสน์ที่พระราชวังบางปะอิน

### เหรียญที่ระลึก

#### เหรียญที่ระลึกสมเด็จพระนางเจ้าสุนันทากุมารีรัตน์ฯ วัดกู่

เหรียญที่ระลึกสมเด็จพระนางเจ้าสุนันทากุมารีรัตน์ พระบรมราชเทวี วัดกู่ เป็นเหรียญที่ระลึกที่สร้างขึ้นเพื่อเป็นสิริมงคล สร้างขึ้นที่วัดกู้ ตำบลบางพูด อำเภอปากเกร็ด จังหวัดนนทบุรี

ลักษณะเหรียญเป็นเหรียญทองแดง แบบยาว ขอบเหลี่ยม ด้านหน้ามีพระรูปสมเด็จพระนางเจ้าสุนันทากุมารีรัตน์ พระบรมราชเทวีแบบเต็มพระองค์ ตรงด้านล่างมีข้อความจารึกว่า *"สมเด็จพระนางเจ้าสุนันทากุมารีรัตน์"* ด้านหลังเป็นรูปยันต์สามยอด มีข้อความจารึกว่า *"วัดกู่"*

#### เหรียญที่ระลึกสมเด็จพระนางเจ้าสุนันทากุมารีรัตน์ฯ วัดนิเวศธรรมประวัติ

เหรียญที่ระลึกสมเด็จพระนางเจ้าสุนันทากุมารีรัตน์ฯ วัดนิเวศธรรมประวัติ
เหรียญที่ระลึกสมเด็จพระนางเจ้าสุนันทากุมารีรัตน์ พระบรมราชเทวี วัดนิเวศธรรมประวัติ จัดทำขึ้นเพื่อเป็นที่ระลึก 118 ปีการทิวงคตของสมเด็จพระนางเจ้าสุนันทากุมารีรัตน์ สร้างขึ้นที่วัดนิเวศธรรมประวัติราชวรวิหาร ตำบลบ้านเลน อำเภอบางปะอิน จังหวัดพระนครศรีอยุธยา

ลักษณะเหรียญเป็นเหรียญทองแดง แบบเหรียญกลม ขอบมน ด้านหน้าเป็นพระรูปพระพักตร์สมเด็จพระนางเจ้าสุนันทากุมารีรัตน์ พระบรมราชเทวี ด้านหลังเป็นรูปพระมหามงกุฎ มีจารึกปีพ.ศ. 2423 - 2437 บริเวณขอบมีข้อความจารึกว่า *"วัดนิเวศธรรมประวัติ ที่รฤกเสด็จทิวงคตครบ ๑๑๘ ปี สมเด็จพระนางเจ้าสุนันทากุมารีรัตน์ (พระนางเรือล่ม)"*

#### เหรียญที่ระลึกรัชกาลที่ 5 และสมเด็จพระนางเจ้าสุนันทากุมารีรัตน์ฯ

เหรียญที่ระลึกพระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวและสมเด็จพระนางเจ้าสุนันทากุมารีรัตน์ พระบรมราชเทวี สร้างขึ้นที่ วัดพระพุทธฉาย อำเภอเมืองสระบุรี จังหวัดสระบุรี

ลักษณะเหรียญเป็นเหรียญกลม ขอบมน ด้านหน้าเป็นพระรูปพระพักตร์พระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวและสมเด็จพระนางเจ้าสุนันทากุมารีรัตน์ พระบรมราชเทวี ข้อความด้านบนจารึกว่า *"พระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว"* ข้อความด้านล่างจารึกว่า *"สมเด็จพระนางเจ้าสุนันทากุมารีรัตน์ พระบรมราชเทวี"* ด้านหลังเป็นรูปพระนารายณ์ทรงครุฑยืนบนนาค บริเวณด้านล่างเหรียญมีข้อความว่า *"วัดพระฉาย จ.สระบุรี"*

พระเกียรติยศ
------------

### พระอิสริยยศ

* พระเจ้าลูกเธอ พระองค์เจ้าสุนันทากุมารีรัตน์ (10 พฤศจิกายน พ.ศ. 2403 - พ.ศ. 2411)
* พระเจ้าน้องนางเธอ พระองค์เจ้าสุนันทากุมารีรัตน์ (พ.ศ. 2411 - พ.ศ. 2419)
* พระนางเธอ พระองค์เจ้าสุนันทากุมารีรัตน์ (พ.ศ. 2419 - 3 มิถุนายน พ.ศ. 2423)

**ภายหลังทิวงคต**

* สมเด็จพระนางเจ้าสุนันทากุมารีรัตน์ (3 มิถุนายน พ.ศ. 2423 - 4 มิถุนายน พ.ศ. 2423)
* สมเด็จพระนางเธอสุนันทากุมารีรัตน์ (4 มิถุนายน พ.ศ. 2423 - 24 กรกฎาคม พ.ศ. 2423)
* สมเด็จพระนางเจ้าสุนันทากุมารีรัตน์ (24 กรกฎาคม พ.ศ. 2423)
	+ สมเด็จพระนางเจ้าสุนันทากุมารีรัตน์ พระบรมราชเทวี (พ.ศ. 2423)

### เครื่องราชอิสริยาภรณ์

* พ.ศ. ไม่ปรากฏ –  เครื่องราชอิสริยาภรณ์อันเป็นโบราณมงคลนพรัตนราชวราภรณ์ (น.ร.) (ฝ่ายใน)‎

พงศาวลี
-------

| พงศาวลีของสมเด็จพระนางเจ้าสุนันทากุมารีรัตน์ พระบรมราชเทวี |
| --- |
| 

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
|   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |
|
|   | 16. (=22.) สมเด็จพระปฐมบรมมหาชนก |
|   |
|   |   |   |   |   |
|
|   | 8. พระบาทสมเด็จพระพุทธยอดฟ้าจุฬาโลก |   |
|   |
|   |   |   |   |   |   |   |   |
|
|   | 17. (=23.) พระอัครชายา (หยก) |
|   |
|   |   |   |   |   |
|
|   | 4. พระบาทสมเด็จพระพุทธเลิศหล้านภาลัย |   |
|   |
|   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |
|
|   | 18. ทอง ณ บางช้าง |
|   |
|   |   |   |   |   |
|
|   | 9. สมเด็จพระอมรินทราบรมราชินี |   |
|   |
|   |   |   |   |   |   |   |   |
|
|   | 19. สมเด็จพระรูปศิริโสภาค มหานาคนารี |
|   |
|   |   |   |   |   |
|
|   | 2. พระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว |   |
|   |
|   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |
|
|   | 20. เศรษฐีจีนฮกเกี้ยนแซ่ตัน |
|   |
|   |   |   |   |   |
|
|   | 10. เงิน แซ่ตัน |   |
|   |
|   |   |   |   |   |   |   |   |
|
|   | 21. น้องสาวของท่านผู้หญิงชำนาญบริรักษ์ (น้อย) |
|   |
|   |   |   |   |   |
|
|   | 5. สมเด็จพระศรีสุริเยนทราบรมราชินี |   |
|   |
|   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |
|
|   | 22. (=16.) สมเด็จพระปฐมบรมมหาชนก |
|   |
|   |   |   |   |   |
|
|   | 11. สมเด็จพระเจ้าพี่นางเธอ เจ้าฟ้ากรมพระศรีสุดารักษ์ |   |
|   |
|   |   |   |   |   |   |   |   |
|
|   | 23. (=17.) พระอัครชายา (หยก) |
|   |
|   |   |   |   |   |
|
|   | 1. **สมเด็จพระนางเจ้าสุนันทากุมารีรัตน์ พระบรมราชเทวี** |   |
|   |
|   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|   | 6. หลวงอาสาสำแดง (แตง) |   |
|   |
|   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|   | 3. สมเด็จพระปิยมาวดี ศรีพัชรินทรมาตา |   |
|   |
|   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|   | 7. ท้าวสุจริตธำรง (นาค) |   |
|   |
|   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|

 |

อ้างอิง
-------

1. 1 2 3 4  จิรวัฒน์ อุตตมะกุล, สมเด็จพระภรรยาเจ้าและสมเด็จเจ้าฟ้าในรัชกาลที่ ๕, สำนักพิมพ์มติชน, 2546 ISBN 974-322-964-7
2. ↑  จุลลดา ภักดีภูมินทร์, พระราชธิดาในรัชกาลที่ 5, สกุลไทย, ฉบับที่ 2443, ปีที่ 47, วันที่ 14 สิงหาคม 2544
3. ↑  ศันสนีย์ วีระศิลป์ชัย, หอมติดกระดาน, พิมพ์ครั้งที่ 3, กรุงเทพฯ:มติชน, 2553, หน้า 120
4. 1 2 3  แสงเทียน ศรัทธาไทย, สามราชินีคู่บัลลังก์ ร.๕, สำนักพิมพ์ร่มฟ้าสยาม, 2539 ISBN 978-974-7441-33-8
5. ↑  พระราชหัตถเลขาพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว ทรงพระราชทานพระบรมราโชวาทแก่พระเจ้าลูกเธอ พระองค์เจ้าสุนันทากุมารีรัตน์ วันอังคาร เดือนอ้าย แรม ๑๓ ค่ำ ปีวอก โทศก จ.ศ. ๑๒๒๒
6. ↑  แน่งน้อย ศักดิ์ศรี, หม่อมราชวงศ์, พระอภิเนาว์นิเวศน์ พระราชนิเวศน์ในพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว, สำนักพิมพ์มติชน, 2549 ISBN 974-323-641-4
7. ↑  มหาวิทยาลัยราชภัฎสวนสุนันทา พระราชประวัติสมเด็จพระนางเจ้าสุนันทาฯ
8. ↑  *พระภรรยาเจ้า และสมเด็จเจ้าฟ้าในรัชกาลที่ 5*, หน้า 66
9. ↑  *จดหมายเหตุพระราชกิจรายวัน พระราชนิพนธ์ในพระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว ภาค ๗*, หน้า 203
10. 1 2 3 4  สำนักพระราชวัง, พระราชวังบางปะอิน, พิมพ์ครั้งที่ 1, พ.ศ. 2548
11. 1 2  จดหมายเหตุพระราชกิจรายวันพระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว วันอาทิตย์ ขึ้น ๑๓ ค่ำ เดือน ๙ ปีขาล จุลศักราช ๑๒๔๐
12. ↑  Baker, Chris; Phongpaichit, Pasuk (2016). *The Palace Law of Ayutthaya and the Thammasat: Law and Kingship in Siam*. Cornel University Press. p. 63. ISBN 9780877277699.
13. ↑  จดหมายเหตุพระราชกิจรายวัน ภาค 9 พระราชนิพนธ์ในพระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว (พระเจ้าบรมวงศ์เธอ กรมขุนไชยนาทนเรนทร โปรดให้พิมพ์ในงานพระราชทานเพลิงพระศพ พระเจ้าบรมวงศ์เธอ พระองค์เจ้าเยาวภาพงศ์สนิท เมื่อวันที่ 23 พฤษภาคม พ.ศ. 2478 ณ พระเมรุวัดเบญจมบพิตรดุสิตวนาราม), หน้า 123
14. ↑  ม.ร.ว. แสงสูรย์ ลดาวัลย์, สมเด็จพระนางเจ้าสุนันทากุมารีรัตน์ พระปิยมเหสีในรัชกาลที่ ๕, บริษัทอมรินทร์พริ้นติ้งแอนด์พับลิชชิ่งจำกัด, 2546 ISBN 978-974-989-897-0
15. ↑  **ตามรอย132ปี พระนางเรือล่ม ล้วงลึกตำนานเรื่องเล่า อัครมเหสี สุดรักแห่งรัชกาลที่ 5**. เว็บไซต์ matichon. [ออน-ไลน์]. เข้าถึงข้อมูลได้จาก. เข้าถึงข้อมูลเมื่อ 03-09-2556
16. ↑  ไกรฤกษ์ นานา, ปิยมหาราชานุสรณ์ ประวัติศาสตร์ที่ไม่ถูกบันทึก, นิตยสารศิลปวัฒนธรรม ฉบับปีที่ 29 ฉบับที่ 6 เมษายน 2551 หน้า1 06-125
17. ↑  Remlap, L.T. Gen. Grant's Tour Around The World. Chicago : Fairbank, 1879.
18. ↑  "สวนสุนันทาในอดีต" หนังสือในงานเฉลิมฉลองวันสถาปนาวิทยาลัยครูสวนสุนันทา ครบรอบ ๕๐ ปี พ.ศ. ๒๕๒๙
19. ↑  จุลลดา ภักดีภูมินทร์, โรงสกูลสุนันทาลัย, ฉบับที่ 2654, ปีที่ 51, ประจำวันที่ 23 สิงหาคม 2548
20. ↑  การบูรณะอาคารสุนันทาลัย โรงเรียนราชินี พุทธศักราช ๒๕๔๘ เก็บถาวร 2007-09-28 ที่ เวย์แบ็กแมชชีน จากเว็บไซต์ โรงเรียนราชินี
21. ↑  พระราชนิพนธ์ในพระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว, จดหมายเหตุพระราชกรณีกิจรายวัน ภาคที่ 22 (พิมพ์ในงานพระราชทานเพลิงศพคุณหญิงเพิ่ม โชฎึกราชเศรษฐี)
22. ↑  กิตติพงษ์ วิโรจน์ธรรมากูร, สวนสุนันทา, สำนักพิมพ์สวนสุนันทา มรภ, ISBN 974-421-655-7 หน้า 167
23. ↑  พระราชประวัติพระบาทสมเด็จพระศรีสินทรมหาวชิราวุธ พระมงกุฎเกล้าเจ้ากรุงสยาม (บางตอน) และพระราชนิพนธ์อันเป็นสุดที่รัก เรื่อง พระนล คำหลวง, หน้า 40
24. ↑  "พระราชานุสาวรีย์ สมเด็จพระนางเจ้าสุนันทากุมารีรัตน์ หน้าวัดเกาะพญาเจ่ง". คลังข้อมูลเก่าเก็บจากแหล่งเดิมเมื่อ 2020-06-22. สืบค้นเมื่อ 2020-06-21.
25. ↑  ย้อนรอยโศกนาฏกรรม ตำนานเรื่องเล่าของ "สมเด็จพระนางเรือล่ม" อัครมเหสีในรัชกาลที่ 5
26. ↑  วัดกู้ นนทบุรี ท่องเที่ยว สถานท่องเที่ยว
27. ↑  มัณฑนา ชอุ่มผล, วัดกู่และศาลพระนางเรือล่ม พิมพ์เนื่องในโอกาสการสร้างเหรียญที่ระลึกสมเด็จพระนางเจ้าสุนันทากุมารีรัตน์, 2546 หน้า 12
28. ↑  กรมศิลปากร, เหรียญที่ระลึกไทย, 2521, สำนักพิมพ์แสงดาว, ISBN 978-616-508-477-2 หน้า 76
29. ↑  สมชาย พิศิษฐ์กุนสุนทร, วัดนิเวศธรรมประวัติ, 2528,สำนักพิมพ์โพสต์บุ๊กส์, หน้า 50
30. 1 2  กรมธนารักษ์, เหรียญที่ระลึกแห่งกรุงรัตนโกสินทร์ พ.ศ. ๒๓๒๕ - ๒๕๒๕, 2525

ดูเพิ่ม
-------

* พีระมิดพระนางเรือล่ม

แหล่งข้อมูลอื่น
---------------

1. กิตติพงษ์ วิโรจน์ธรรมากูน, ย้อนรอยราชสกุลวงศ์ วังหลวง, สำนักพิมพ์ดอกหญ้า, 2549 ISBN 974-941-205-2
2. พิมาน แจ่มจรัส, รักในราชสำนัก, โอเดียนการพิมพ์, 2510 ISBN 974-341-064-3


วิกิมีเดียคอมมอนส์มีสื่อที่เกี่ยวข้องกับ **สมเด็จพระนางเจ้าสุนันทากุมารีรัตน์ พระบรมราชเทวี**

| * ด
* ค
* ก
ภรรยาในพระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว |
| --- |
| พระภรรยาเจ้า | 

|  |  |
| --- | --- |
| สมเด็จพระบรมราชินีนาถ | 
* สมเด็จพระนางเจ้าเสาวภาผ่องศรี

 |
| สมเด็จพระบรมราชเทวี | 
* สมเด็จพระนางเจ้าสุนันทากุมารีรัตน์
* สมเด็จพระนางเจ้าสว่างวัฒนา

 |
| พระราชเทวี | 
* พระนางเจ้าสุขุมาลมารศรี

 |
| พระอรรคชายาเธอ | 
* พระองค์เจ้าอุบลรัตนนารีนาค
* พระองค์เจ้าเสาวภาคย์นารีรัตน์
* พระองค์เจ้าสายสวลีภิรมย์

 |
| พระราชชายา | 
* เจ้าดารารัศมี

 |
| มิได้สถาปนา | 
* พระองค์เจ้าทักษิณชา นราธิราชบุตรี

 |

 |
| บาทบริจาริกา | 

|  |  |
| --- | --- |
| เจ้าจอมมารดา | 
* แพ
* หม่อมราชวงศ์แข พึ่งบุญ
* แสง
* สุด
* ตลับ
* มรกฏ
* หม่อมราชวงศ์ย้อย อิศรางกูร
* อ่วม
* แช่ม
* ทับทิม
* บัว
* โหมด
* จันทร์
* สาย
* เรือน
* วาด
* ทิพเกษร
* หม่อมราชวงศ์เนื่อง สนิทวงศ์
* อ่อน
* พร้อม
* วง
* แส
* หม่อมราชวงศ์เกสร สนิทวงศ์
* ชุ่ม
* เลื่อน
* หม่อมราชวงศ์จิ๋ว กปิตถา
* เหม

 |
| เจ้าจอม | 
* เขียน (กัลยาณมิตร)
* โหมด (บุนนาค)
* ลิ้นจี่
* นวล (ณ นคร)
* จัน
* หม่อมหลวงถนอม (เทพหัสดิน)
* ละม้าย (สุวรรณทัต)
* แจ่ม (ไกรฤกษ์)
* สว่าง (ณ นคร)
* เพิ่ม (รัตนทัศนีย์)
* จีน (บุนนาค)
* เนื่อง (บุณยรัตพันธุ์)
* เพิ่ม (ณ นคร)
* เจริญ
* อ้น (บุนนาค)
* เอม (พิศลยบุตร)
* ช่วง (พิศลยบุตร)
* ใย (บุณยรัตพันธุ์)
* กลีบ (เทพหัสดิน ณ อยุธยา)
* ลิ้นจี่ (เทพหัสดิน ณ อยุธยา)
* ฟักเหลือง (เทพหัสดิน ณ อยุธยา)
* ประคอง (อมาตยกุล)
* สังวาลย์ (อมาตยกุล)
* อบ (บุนนาค)
* หม่อมราชวงศ์แป้น (มาลากุล)
* หม่อมราชวงศ์ปั้ม (มาลากุล)
* หม่อมราชวงศ์แป้ม (มาลากุล)
* เพิ่ม (สุจริตกุล)
* พิศว์ (บุนนาค)
* ถนอม (ภัทรนาวิก)
* ทับทิม
* หม่อมราชวงศ์เยื้อน
* อิ่ม
* เชื้อ
* เอี่ยม (บุนนาค)
* เอิบ (บุนนาค)
* อาบ (บุนนาค)
* เอื้อน (บุนนาค)
* หม่อมราชวงศ์เฉียด (ลดาวัลย์)
* ก้อนแก้ว
* แฉ่ง
* ถนอม (บรรจงเจริญ)
* หม่อมราชวงศ์ข้อ (สนิทวงศ์)
* น้อม (โชติกเสถียร)
* เจียน (โชติกเสถียร)
* เยียม (โชติกเสถียร)
* กิมเหรียญ (โชติกเสถียร)
* ช่วง
* เลียม (บุนนาค)
* แส (บุนนาค)
* สมบูรณ์ (มันประเสริฐ)
* หม่อมราชวงศ์สดับ (ลดาวัลย์)
* หม่อมราชวงศ์ละม้าย (สิงหรา)
* แถม (บุนนาค)
* อ่ำ (คุรุกุล)
* พิพัฒน์
* พิณ (ณ นคร)
* บ๋วย
* แฉ่ง (พลกนิษฐ์)
* จำเริญ (สุวรรณทัต)
* จำเริญ
* จำเริญ (โชติกสวัสดิ์)
* จัน
* หม่อมราชวงศ์จรวย (ปราโมช)
* เจิม
* เจิม
* เจิม (ศรีเพ็ญ)
* เจียม
* จิ๋ว
* ทิพมณฑา
* ทิพย์ (ปาลกะวงศ์ ณ อยุธยา)
* ทิพย์ (ศกุณะสิงห์)
* อิ่ม (คุรุกุล)
* อิม (โชติกเสถียร)
* เชื้อ (พลกนิษฐ์)
* เชย (บุนนาค)
* แก้ว (บุนนาค)
* กิมเหนียว
* กลิ่น
* ละม้าย (อหะหมัดจุฬา)
* ลิ้นจี่ (จารุจินดา)
* เจ้าจอมลูกจันทร์ (จารุจินดา)
* ลูกจันทร์ (เอมะศิริ)
* หม่อมราชวงศ์มณี (อิศรางกูร)
* เมขลา
* มิ (จาตุรงคกุล)
* มอญ
* เน้ย (เอี่ยมอักษร)
* เง็ก
* เงิน (สินสุข)
* น้อย
* น่วม
* ผาด (ทันตานนท์)
* พลับ
* เปลี่ยน (ณ บางช้าง)
* ประยงค์ (อมาตยกุล)
* เปรม
* ปุ้ย
* ปุก (บุนนาค)
* เหลียน (บุนนาค)
* สาย
* สาลี่ (ศรีเพ็ญ)
* สำอาง (บุณยรัตพันธุ์)
* สว่าง
* สิน (ศรีเพ็ญ)
* สิงหรา
* สวน (บุณยรัตพันธุ์)
* สุวรรณ (ณ นคร)
* สวาสดิ์ (สาลักษณ์)
* ถนอม
* ถนอม (แสง-ชูโต)
* วอน (บุนนาค)
* วงศ์
* เยื้อน (บุนนาค)
* เยื้อน (แสง-ชูโต)
* จันทร์ (แสง-ชูโต)

 |

 |
| 
* ภรรยาใน รัชกาลที่ 1
* รัชกาลที่ 2
* รัชกาลที่ 3
* รัชกาลที่ 4
* รัชกาลที่ 5
* รัชกาลที่ 6
* รัชกาลที่ 10

 |

| * ด
* ค
* ก
พระราชธิดาในพระมหากษัตริย์แห่งราชวงศ์จักรี |
| --- |
| รัชกาลที่ 1 | 
* เจ้าฟ้าฉิมใหญ่
* เจ้าฟ้าแจ่ม
* เจ้าฟ้าประไพวดี
* เจ้าฟ้ากุณฑลทิพยวดี
* พระองค์เจ้านุ่ม
* พระองค์เจ้าผะอบ
* พระองค์เจ้าพลับ
* พระองค์เจ้าธิดา
* พระองค์เจ้าจงกล
* พระองค์เจ้าเกสร
* พระองค์เจ้ามณฑา
* พระองค์เจ้ามณี
* พระองค์เจ้าดวงสุดา
* พระองค์เจ้าจักรจั่น
* พระองค์เจ้าอุบล
* พระองค์เจ้าฉิมพลี
* พระองค์เจ้าศศิธร
* พระองค์เจ้าเรไร
* พระองค์เจ้ากระษัตรี
* พระองค์เจ้าสุภาธร
* พระองค์เจ้าสุด

 |  |
| รัชกาลที่ 2 | 
* พระองค์เจ้าป้อม
* พระองค์เจ้าส้มจีน
* พระองค์เจ้าดวงจันทร์
* พระองค์เจ้าทับทิม
* พระองค์เจ้าจักรจั่น
* พระองค์เจ้าบุบผา
* พระองค์เจ้าลำภู
* พระองค์เจ้าหรุ่น
* พระองค์เจ้าพลับ
* พระองค์เจ้าน้อย
* พระองค์เจ้าปุก
* พระองค์เจ้าสุกรม
* พระองค์เจ้ายี่สุ่น
* พระองค์เจ้าวงศ์
* พระองค์เจ้าอินทนิล
* พระองค์เจ้าสังวาลย์
* พระองค์เจ้ารสคนธ์
* พระองค์เจ้าประภา
* พระองค์เจ้าสายสมร
* พระองค์เจ้าโสภา
* พระองค์เจ้านิ่มนวล
* พระองค์เจ้าแม้นเขียน
* พระองค์เจ้าพันแสง
* พระองค์เจ้ามารยาตร
* พระองค์เจ้าใย
* พระองค์เจ้ากัณฐา
* พระองค์เจ้ากัลยาณี
* พระองค์เจ้ากนิษฐน้อยนารี

 |
| รัชกาลที่ 3 | 
* พระองค์เจ้าใหญ่
* พระองค์เจ้าละม่อม
* พระองค์เจ้าพงา
* พระองค์เจ้าเกศนี
* พระองค์เจ้าวิลาส
* พระองค์เจ้ากมุท
* พระองค์เจ้านิเวศน์
* พระองค์เจ้ากัลยาณี
* พระองค์เจ้าดวงเดือน
* พระองค์เจ้าแสงจันทร์
* พระองค์เจ้ามาลี
* พระองค์เจ้าสุบงกช
* พระองค์เจ้าเงินยวง
* พระองค์เจ้าพวงแก้ว
* พระองค์เจ้าเสงี่ยม
* พระองค์เจ้าเลขา
* พระองค์เจ้าเล็ก
* พระองค์เจ้ากินรี
* พระองค์เจ้าฉวีวรรณ
* พระองค์เจ้าประไพพักตร์
* พระองค์เจ้านรลักษณ์
* พระองค์เจ้าจามรี
* พระองค์เจ้ากฤษณา
* พระองค์เจ้าบุตรี

 |
| รัชกาลที่ 4 | 
* เจ้าฟ้าจันทรมณฑล
* พระองค์เจ้ากรรณิกาแก้ว
* พระองค์เจ้าสุนันทากุมารีรัตน์
* พระองค์เจ้าสว่างวัฒนา
* พระองค์เจ้าเสาวภาผ่องศรี
* พระองค์เจ้าเขียว
* พระองค์เจ้าบุษบงเบิกบาน
* พระองค์เจ้าสุขุมาลมารศรี
* พระองค์เจ้านภาพรประภา
* พระองค์เจ้าประสานศรีใส
* พระองค์เจ้ายิ่งเยาวลักษณ์\*
* พระองค์เจ้าพักตร์พิมลพรรณ
* พระองค์เจ้าบรรจบเบญจมา
* พระองค์เจ้าทักษิณชา
* พระองค์เจ้ามัณยาภาธร
* พระองค์เจ้าโสมาวดี
* พระองค์เจ้าศรีนาคสวาดิ
* พระองค์เจ้ากนกวรรณเลขา
* พระองค์เจ้าแขไขดวง
* พระองค์เจ้าพวงสร้อยสอางค์
* พระองค์เจ้าศรีพัฒนา
* พระองค์เจ้าประภัศร
* พระองค์เจ้าอรไทยเทพกัญญา
* พระองค์เจ้าเสมอสมัยหรรษา
* พระองค์เจ้ากาญจนากร
* พระองค์เจ้าอนงค์นพคุณ
* พระองค์เจ้าอรุณวดี
* พระองค์เจ้าวาณีรัตนกัญญา
* พระองค์เจ้ามณฑานพรัตน์
* พระองค์เจ้านารีรัตนา
* พระองค์เจ้าประดิษฐาสารี
* พระองค์เจ้านงคราญอุดมดี
* พระองค์เจ้าบุษบันบัวผัน
* พระองค์เจ้าเจริญกมลสุขสวัสดิ์
* พระองค์เจ้าประไพศรีสอาด
* พระองค์เจ้าประพาฬรัศมี
* พระองค์เจ้าเสาวภาคย์พรรณ
* พระองค์เจ้าพุทธประดิษฐา

 |
| รัชกาลที่ 5 | 
* เจ้าฟ้าพาหุรัตมณีมัย
* เจ้าฟ้ากรรณาภรณ์เพ็ชรรัตน์
* เจ้าฟ้าวิจิตรจิรประภา
* เจ้าฟ้าวไลยอลงกรณ์
* เจ้าฟ้าศิราภรณ์โสภณ
* เจ้าฟ้าสุทธาทิพยรัตน์
* เจ้าฟ้าเยาวมาลย์นฤมล
* เจ้าฟ้าจันทราสรัทวาร
* เจ้าฟ้านภาจรจำรัสศรี
* เจ้าฟ้ามาลินีนภดารา
* เจ้าฟ้านิภานภดล
* พระองค์เจ้าวิมลนาคนพีสี
* พระองค์เจ้าศรีวิไลยลักษณ์
* พระองค์เจ้าสุวพักตร์วิไลยพรรณ
* พระองค์เจ้าบัณฑรวรรณวโรภาส
* พระองค์เจ้าอาทรทิพยนิภา
* พระองค์เจ้าสุจิตราภรณี
* พระองค์เจ้าอรองค์อรรคยุพา
* พระองค์เจ้าอัจฉรพรรณีรัชกัญญา
* พระองค์เจ้าอรพินทุ์เพ็ญภาค
* พระองค์เจ้าผ่องประไพ
* พระองค์เจ้าเยาวภาพงศ์สนิท
* พระองค์เจ้าประเวศวรสมัย
* พระองค์เจ้าพิสมัยพิมลสัตย์
* พระองค์เจ้าศศิพงศ์ประไพ
* พระองค์เจ้าประภาพรรณพิไลย
* พระองค์เจ้าประไพพรรณพิลาส
* พระองค์เจ้าวาปีบุษบากร
* พระองค์เจ้าโกมลเสาวมาล
* พระองค์เจ้าลวาดวรองค์
* พระองค์เจ้าอัพภันตรีปชา
* พระองค์เจ้าทิพยาลังการ
* พระองค์เจ้าภัทรายุวดี
* พระองค์เจ้าเจริญศรีชนมายุ
* พระองค์เจ้าวรลักษณาวดี
* พระองค์เจ้าจุฑารัตนราชกุมารี
* พระองค์เจ้าเหมวดี
* พระองค์เจ้าอรประพันธ์รำไพ
* พระองค์เจ้าอดิศัยสุริยาภา

 |
| รัชกาลที่ 6 | 
* เจ้าฟ้าเพชรรัตนราชสุดา

 |
| รัชกาลที่ 7 | *ไม่มีพระราชโอรส-ธิดา* |
| รัชกาลที่ 8 | *ไม่มีพระราชโอรส-ธิดา* |
| รัชกาลที่ 9 | 
* เจ้าฟ้าอุบลรัตนราชกัญญา\*\*
* เจ้าฟ้ามหาจักรีสิรินธร
* เจ้าฟ้าจุฬาภรณวลัยลักษณ์

 |
| รัชกาลที่ 10 | 
* เจ้าฟ้าพัชรกิติยาภา
* เจ้าฟ้าสิริวัณณวรี

 |
| *\* ถูกถอดจากฐานันดรศักดิ์**\*\* ลาออกจากฐานันดรศักดิ์* |

| * ด
* ค
* ก
พระมเหสีในราชวงศ์จักรี |
| --- |
| รัชกาลที่ 1 | **สมเด็จพระอมรินทราบรมราชินี** |
| รัชกาลที่ 2 | **สมเด็จพระศรีสุริเยนทราบรมราชินี** • สมเด็จพระเจ้าบรมวงศ์เธอ เจ้าฟ้ากุณฑลทิพยวดี |
| รัชกาลที่ 3 | มิได้สถาปนา |
| รัชกาลที่ 4 | **สมเด็จพระนางเจ้าโสมนัสวัฒนาวดี** • **สมเด็จพระเทพศิรินทราบรมราชินี** • พระสัมพันธวงศ์เธอ พระองค์เจ้าพรรณราย |
| รัชกาลที่ 5 | **สมเด็จพระศรีพัชรินทราบรมราชินีนาถ พระบรมราชชนนีพันปีหลวง** • **สมเด็จพระนางเจ้าสุนันทากุมารีรัตน์ พระบรมราชเทวี** • **สมเด็จพระศรีสวรินทิราบรมราชเทวี พระพันวัสสาอัยยิกาเจ้า** • **สมเด็จพระปิตุจฉาเจ้า สุขุมาลมารศรี พระอัครราชเทวี** • พระอรรคชายาเธอ พระองค์เจ้าอุบลรัตนนารีนาค กรมขุนอรรควรราชกัลยา • พระอรรคชายาเธอ พระองค์เจ้าเสาวภาคย์นารีรัตน์ • พระวิมาดาเธอ พระองค์เจ้าสายสวลีภิรมย์ กรมพระสุทธาสินีนาฏ ปิยมหาราชปดิวรัดา • เจ้าดารารัศมี พระราชชายา • พระเจ้าบรมวงศ์เธอ พระองค์เจ้าทักษิณชา นราธิราชบุตรี |
| รัชกาลที่ 6 | พระนางเจ้าสุวัทนา พระวรราชเทวี • สมเด็จพระนางเจ้าอินทรศักดิศจี พระวรราชชายา • พระนางเธอ ลักษมีลาวัณ
 |
| รัชกาลที่ 7 | **สมเด็จพระนางเจ้ารำไพพรรณี พระบรมราชินี** |
| รัชกาลที่ 8 | มิได้ราชาภิเษกสมรส |
| รัชกาลที่ 9 | **สมเด็จพระนางเจ้าสิริกิติ์ พระบรมราชินีนาถ พระบรมราชชนนีพันปีหลวง** |
| รัชกาลที่ 10 |  **สมเด็จพระนางเจ้าสุทิดา พัชรสุธาพิมลลักษณ พระบรมราชินี** |
| **ตัวหนา** คือ พระอัครมเหสี |