**นางทาส** (หรือ **นางทาษ**) เป็นเรื่องสั้นขนาดยาวของ วรรณสิริ ผู้ประพันธ์เรื่อง วนิดา และนางครวญ ตีพิมพ์ครั้งแรกอยู่ใน รวมเรื่องสั้นชุด "สร้อยนพเก้า" ของวรรณสิริ และได้รับความนิยม ถูกนำมาสร้างเป็นภาพยนตร์และละครโทรทัศน์หลายครั้ง พร้อมกับมีการแต่งเติมเรื่องราวเพิ่มเติม ในการพิมพ์ครั้งต่อมา ได้เปลี่ยนชื่อหนังสือเป็น รวมเรื่องสั้นชุด "นางทาส"

โครงเรื่อง
----------

เย็น ถูกพ่อยิ่งกับแม่ล้วนนำมาขายเป็นทาสบ้านพระยาสีหโยธิน ตั้งแต่อายุ 15 ปี ตกอยู่ในความปกครองของทาสหญิงชราชื่อ นางฟัก ดูแลฝึกหัดให้สันทัดงานผู้ลากมากดี ภายหลังคุณหญิงแย้ม ภรรยาเอกของท่านเจ้าคุณ ก็เรียกให้ไปรับใช้บนเรือน เพราะเย็นผิวพรรณหมดจดหน้าตาสะสวย

พระยาสีหโยธินเจ้าของเรือนเป็นคนหล่อเหลาเจ้าชู้ ทำให้สาลี่ ภรรยาคนที่สองของท่านเจ้าคุณ กลัวว่าท่านเจ้าคุณจะขอเย็นจากคุณหญิงเป็นภรรยาอีกคน เพราะทั้งตนและคุณหญิง ยังไม่มีใครตั้งครรภ์กับท่านเจ้าคุณทั้งสิ้น สาลี่จึงตัดไฟแต่ต้นลม โดยการพาบุญมี ซึ่งเป็นลูกพี่ลูกน้องให้เป็นภรรยาท่านเจ้าคุณอีกคน แต่บุญมีก็ไม่สามารถตั้งครรภ์ให้ท่านเจ้าคุณได้ จนคุณสาลี่ได้สมคบกับคุณบุญมีหลอกท่านเจ้าคุณเรื่องแกล้งตั้งท้องสองครั้งเพื่อให้ท่านเจ้าคุณมาหาที่เรือนบ่อยๆและได้แกล้งแท้งโดยครั้งที่สองคุณสาลี่ได้ถีบคุณบุญมีตกบันได้เพื่อแกล้งแท้งเนื่องจากกลัวกลัวท่านเจ้าคุณจับได้

เมื่อเวลาผ่านไป ภรรยาทั้งสามคนของพระยาสีหโยธินไม่มีใครตั้งครรภ์ทั้งสิ้น ท่านเจ้าคุณขอเย็นจากคุณหญิงแย้ม เป็นภรรยาอีกคนหนึ่ง เย็นไม่ลืมว่าตัวตกเป็นของบุรุษผู้มีอายุคราวบิดามารดา เพราะความกลัวเกรงบุญบารมีหาใช่เพราะสมัครรักใคร่ไม่ กระนั้นเย็นก็ตั้งหน้าสามิภักดิ์โดยสุจริต เจ้าคุณเมตตาเป็นพิเศษ จึงก่อให้เกิดริษยาในหมู่เมียน้อยด้วยกัน

เย็นอายุน้อยกว่าเขาทั้งนั้น ซ้ำมีชื่อว่าเป็นทาสมาแต่เดิมก็สงบเสงี่ยมเจียมตัว คุณหญิงจึงเอ็นดูกว่าอนุภรรยาคนอื่นๆ แปลกแสนแปลกด้วยเมื่อปีหนึ่งล่วงไป คุณหญิงและเย็นก็มีครรภ์ในเวลาไล่เลี่ยกัน เจ้าคุณตื่นเต้นดีใจเท่าไหร่ เย็นก็ถูกริษยาจากเพื่อนเมียน้อยเท่านั้น เย็นรู้ว่าถ้าเย็นเป็นมารดาลูกของเจ้าคุณ ก็อาจถูกใส่ความว่าประพฤติชั่วกับชายอื่น มันหมายถึงอันตรายยิ่งใหญ่ทีเดียว แต่โชคดีที่คุณหญิงตั้งครรภ์ด้วย หลังจากแต่งงานมานาน เมื่อเวลาใกล้กำหนดคลอด ท่านเจ้าคุณมีราชการต้องไปค้างอยู่ต่างจังหวัดมีกำหนดสามสิบวัน

และก่อนหน้าที่จะกลับสิบสองวัน คุณหญิงแย้มก็ได้คลอดลูกชายแต่ทารกเสียชีวิตในวันรุ่งขึ้น ซึ่งพร้อมกับเย็นให้กำเนิดเด็กหญิง โดยมิคาดฝัน นางฟักก็มาบอกว่า คุณหญิงขอเปลี่ยนเอาลูกของเย็นไปเป็นลูกของท่าน ให้เย็นรักษาเป็นความลับไว้ตลอดอายุและจะให้รางวัลอย่างงาม เย็นบอกไม่ถูกว่ารู้สึกอย่างไร ใจหนึ่งนั้นหวงแหนเลือดในอก ปรารถนาจะได้โอบอุ้มเลี้ยงดูเองให้สมกับอุ้มท้องมาเกือบเต็มขวบปี แต่อีกใจหนึ่งนั้นหวั่นกลัวอำนาจอันยิ่งใหญ่ของภรรยาหลวง ไม่แน่ว่าการปฏิเสธจะเกิดผลร้ายแก่ตัวสักแค่ไหน แต่นางฟักชักแม่น้ำทั้งห้าหว่านล้อม อ้างว่าเพื่ออนาคตอันสดใสของลูก เป็นลูกคุณหญิงต้องดีกว่าเป็นลูกของนางทาสแน่นอน แม้จะขึ้นชื่อว่าเป็นลูกเจ้าคุณก็ตาม เย็นจึงยอม ค่ำวันนั้นคนในบ้านก็รู้ทั่วกันว่าลูกของเย็นตาย ส่วนลูกของคุณหญิงรอดชีวิตเป็นผู้หญิง มีชื่อว่าอุ่นเรือน

เจ้าคุณกลับมาบ้านตามกำหนด ครั้นทราบว่าลูกของเย็นเป็นชายแต่ตายเสียก็บ่นเสียดาย ส่วนคุณหญิงได้รับการเอาใจใส่อย่างดีเลิศ ทารกซึ่งได้ตำแหน่งธิดาคุณหญิงแย้ม เติบโตรวดเร็ว ผิวพรรณผ่องใส เป็นที่รักของเจ้าคุณและคุณหญิงผู้ตั้งตนเป็นมารดาอย่างยิ่ง

เย็นได้ให้น้ำนมได้อุ้มชูเลี้ยงดูโดยคำสั่งของคุณหญิงเป็นบางครั้ง ซึ่งทำให้เย็นเก็บความชื่นชมเสน่หาบุตรสาวอยู่กลายเป็นของคนอื่นไว้คนเดียว ท่านเจ้าคุณยังคงรักและเมตตาเย็น พร้อมทั้งมีความหวังว่าเย็นอาจจะมีลูกให้ท่านอีก เพราะอนุภรรยาอื่นๆ ไม่ปรากฏว่าใครจะตั้งครรภ์เลย

จนในวันหนึ่ง ยืน พี่ชายของเย็นมาบอกเย็นว่าพ่อยิ่งป่วยหนัก แม่ล้วนให้มาขอขึ้นค่าตัวเย็นไปรักษาพ่อยิ่ง เย็นไม่กล้าให้พี่ชายเอ่ยปากกับท่านเจ้าคุณ จึงให้สร้อยทองพร้อมตะกรุดทองซึ่งเจ้าคุณให้ผูกตอนตั้งท้องไปแทน แต่การณ์กลับเป็นผลร้ายแก่เย็น ด้วยบุญมี อนุภรรยาของเจ้าคุณที่ริษยาเย็นอยู่ บังเอิญมาเห็นเหตุการณ์เข้า จึงกล่าวโทษฟ้องว่าเย็นคบผู้ชายถึงให้เป็นสิ่งของกัน เย็นจึงโดนหวายเฆี่ยนเจียนตาย และถูกถอดลงมาเป็นนางทาสตามเดิม เย็นต้องมาเป็นลูกมือนางในคนครัว ตำน้ำพริก ปอกมะพร้าว ขูดมะพร้าว หุงข้าว ผ่าฟืน ล้างถ้วยชามรามไห แล้วแต่นางในจะใช้ เหนื่อยสายตัวแทบขาด ที่ร้ายที่สุดคือห่างเหินลูกรักชนิดสุดเอื้อม กระนั้นก็ตามเย็นก็คอยหาโอกาสแอบเข้าไปใกล้ชิด อุ่นเรือนอยู่เสมอ

จนวันหนึ่ง วันที่เย็นเข้าไปหา นางพุ่ม พี่เลี้ยงคุณแดง อุ้มคุณแดงเชยชม ก็ปรากฏว่าสร้อยข้อเท้าคุณแดงหายไป นางพุ่มระบุว่าเย็นมาอุ้มคุณแดง เย็นจึงถูกเฆี่ยนเป็นครั้งที่สอง จนคุณหญิงสงสารหยิบสร้อยเส้นใหม่ออกมาและบอกว่าหาพบแล้ว เย็นจึงรอดพ้นจากอาญาไปได้ ตั้งแต่นั้นมาเจ้าคุณก็สั่งห้ามเด็ดขาดไม่ให้เย็นเข้าใกล้อุ่นเรือน เวลาผ่านไปตามลำดับอุ่นเรือนโตเป็นสาวแรกรุ่นจำเริญตา ในขณะที่เย็นร่างกายเสื่อมโทรมไปเพราะงานหนัก ผิวพรรณด้านหลังงองุ้ม ผมหงอกเกือบทั่วศีรษะ

วันหนึ่งขณะที่เย็นกำลังพักผ่อน หลังจากทำงานในครัวอย่างหนัก ก็ได้ยินเสียงสาลี่ อนุภรรยารุ่นเก่าคนหนึ่งของเจ้าคุณ และอีแอบ นัดแนะกันจะล่ออุ่นเรือนมาให้ คล้อย ซึ่งอดีตเป็นพระนักเทศน์ตัวลือข่มขืน เย็นตกใจแทบสิ้นชีวิต เฝ้าตรึกตรองหาทางป้องกันอุ่นเรือนจนกระทั่งถึงวันนัด เย็นไปดัก ณ ที่นัดพบเพื่อห้ามอุ่นเรือน อุ่นเรือนโกรธจัดถึงกับตบหน้าเย็น แต่เย็นไม่ฟังเสียงเฝ้าวิงวอนจนถึงกับต้องยื่นคำขาดว่า จะขัดขวางถึงตายก็ยอม เมื่อสาลี่มาถึงรู้ว่าความแตก ก็กรีดร้องขึ้นเต็มเสียงว่า เย็นพยายามแย่งกำไลจากอุ่นเรือน อุ่นเรือนวิ่งหนีไป สาลี่จึงขู่เย็นว่าถ้านำเรื่องไปบอกท่านเจ้าคุณ จะกุเรื่องให้อุ่นเรือนถูกโบย ทำให้ท่านเจ้าคุณเข้าใจผิดว่าเย็นขโมยกำไลอุ่นเรือน จึงสั่งโบยเย็น อุ่นเรือนทนไม่ไหวที่เห็นเย็นถูกโบย จึงสารภาพความจริงว่าถูกสาลี่แนะนำให้รู้จักและนัดพบกับคล้อย ท่านเจ้าคุณโกรธมากจึงไปเฆี่ยนสาลี่ที่เรือนจนสลบคาหวาย

คุณหญิงพาอุ่นเรือนมาขอโทษเย็นถึงเรือนพัก อุ่นเรือนร้องไห้จนตัวโยน จับมือเหี่ยวแห้งมากำไว้ขณะที่กล่าวคำขอโทษ เย็นจูบปลายเท้าลูกน้ำตาไหลพรากเมื่อตอบว่า ถึงบ่าวจะตายเพราะช่วยคุณก็ไม่เสียดายชีวิต เพราะบ่าวรักคุณเหลือเกิน

จากนั้นสาลี่ถูกขังไว้ในห้องอยู่หลายวัน สาลี่โกรธแค้นท่านเจ้าคุณมาก จึงสั่งให้คล้อยฉุดอุ่นเรือนอีกครั้ง แต่คราวนี้ท่านเจ้าคุณจับได้ และทราบความจริงจากคล้อยว่าถูกบงการโดยสาลี่ ท่านเจ้าคุณจึงไล่สาลี่ออกจากบ้าน สาลี่ย้ายไปอยู่บ้านของอีแอบซึ่งเป็นกระท่อมหลังเล็กๆ ขาดข้าวขาดน้ำ จนป่วยหนักและตรอมใจตายในที่สุด

หลังจากนั้นไม่นานด้วยเดชะพระมหากรุณาธิคุณอันยิ่งใหญ่แห่งพระบาทสมเด็จพระปรมินทรมหาจุฬาลงกรณ์ พระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว ผู้ทรงคุณธรรมอันประเสริฐ ซึ่งมีต่อพสกนิกรแห่งพระองค์ ได้ทรงออกพระราชบัญญัติประกาศให้เลิกทาสทั่วพระราชอาณาจักร ปวงประชาราษฎร์ทั้งหลายต่างชื่นชมโสมนัส สำนึกในพระมหากรุณาธิคุณนี้เป็นล้นพ้น แซ่ซ้องสรรเสริญทั่วทุกหลังคาเรือน พระอารามทั่วไปเคาะระฆังแสดงความปลื้มปิติ และเป็นความหมายให้สำเนียงนี้อุโฆษขึ้นไปถึงเทพยดาเจ้าเบี้องบนฟากฟ้าโน่น

ตามเคหะสถานท่านผู้มีทาสใช้สอย บางรายก็เสียดายอำนาจซึ่งหลุดลอยไป บางแห่งก็ยินดี โดยเฉพาะพระยาสีหโยธิน เจ้าคุณโสมนัสชื่นชมเป็นที่ยิ่ง ประกาศให้ทุกคนในบ้านมีการรื่นเริงได้เต็มที่ ปัจจุบัน เย็นไม่ต้องทำงานหนักตรากตรำแล้ว คุณหญิงให้นั่งดูแลหอนั่ง เย็นค่อยแจ่มใสอ้วนท้วนนุ่งห่มสะอาดนัยน์ตา มีโอกาสได้พบปะใกล้ชิดลูกโดยไม่มีใครรังเกียจ แม้ฝ่ายอุ่นเรือนเองจะไม่รู้จักว่าเป็นแม่ ตามวิสัยของมารดากับบุตร ย่อมมีสัมพันธ์ทางสายโลหิตใกล้ชิดอยู่เสมอ อุ่นเรือนจึงรักเย็นมาก

วันที่ความจริงปรากฏขึ้นก็มาถึง เมื่อล้วนกับยืนเดินทางมาหาเย็น หวังจะนำเงินมาไถ่ตัวเย็น พร้อมทั้งนำตะกรุดทองมาคืนท่านเจ้าคุณ ความจริงเปิดเผยว่าผู้ที่เจ้าคุณคิดว่าเป็นชู้ของเย็นเมื่อเกือบยี่สิบปีก่อนนั้นคือพี่ชาย เจ้าคุณอึ้งไปด้วยสำนึกในความผิด ทั้งเสียใจและเสียดายความหลังเป็นอย่างยิ่ง ไม่มีทางใดจะแก้ไขให้เหมือนเดิมได้ ได้แต่ขออโหสิต่อเย็นอยู่ในใจ และบุญมี มีความผิดฐานใส่ร้ายเย็นจึงถูกถอดลงจากอนุภรรยามาเป็นบ่าว ทำงานรับใช้ท่านเจ้าคุณ เย็นมีชีวิตเป็นสุขขึ้นมาก ความดีทุกอย่างปรากฏขึ้นแล้ว แต่ความจริงที่อุ่นเรือนคือบุตรสาวที่แท้จริงของเย็นยังไม่ปรากฏ

การดัดแปลงเป็นสื่ออื่น
----------------------

ภาพยนตร์ นางทาษ ฉบับ พ.ศ. 2498 ของละโว้ภาพยนตร์ กำกับโดยพระเจ้าวรวงศ์เธอ พระองค์เจ้าอนุสรมงคลการ เป็นภาพยนตร์ไทยเรื่องแรก ที่ส่งเข้าประกวดในเทศกาลภาพยนตร์นานาชาติเบอร์ลิน เมื่อ พ.ศ. 2504 ก่อนหน้าภาพยนตร์เรื่อง แพรดำ ของรัตน์ เปสตันยี ในปี พ.ศ. 2505 โดยในเรื่องนี้ วิไลวรรณ วัฒนพานิช ได้เข้าชิงรางวัลหมีเงิน ในฐานะนักแสดงนำยอดเยี่ยมฝ่ายหญิงด้วย แต่ไม่ได้รับรางวัล

รายชื่อนักแสดง
--------------

| ปี | พ.ศ. 2498 | พ.ศ. 2505 | พ.ศ. 2524 | พ.ศ. 2536 | พ.ศ. 2551 | พ.ศ. 2559 |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| รูปแบบ | ภาพยนตร์ 16 มม. | ภาพยนตร์ 35 มม. | ละคร ช่อง 3 | ละคร ช่อง 7 | ละคร ช่อง 3 |
| ชื่อเรื่อง | นางทาษ | นางทาษ | นางทาส |
| บทการแสดง | พระองค์เจ้าอนุสรมงคลการ | ศัลยา | ภาวิต | บทกร |
| ผู้กำกับ | พระองค์เจ้าอนุสรมงคลการ | อดุลย์ ดุลยรัตน์ | ไพรัช สังวริบุตรจรูญ ธรรมศิลป์ | สยาม สังวริบุตรสิทธิวัชร์ ทับแป้น | กิตติศักดิ์ ชีวาสัจจาสกุล |
| ขับร้อง (นางทาส) |  |  |  | ลัดดา แจ่มจ่าย | อนัยยา สารภักดิ์ | วาทิยา รวยนิรัตน์ |
| เย็น | วิไลวรรณ วัฒนพานิช | รัชนู บุญชูดวง | มนฤดี ยมาภัย | สุวนันท์ คงยิ่ง | มทิรา ตันติประสุต |
| พระยาสีหโยธิน | สถาพร มุกดาประกร | ม.ร.ว.ประสิทธิ์ศักดิ์ สิงหรา | อดุลย์ ดุลยรัตน์ | ลิขิต เอกมงคล | วีรภาพ สุภาพไพบูลย์ | ณัฐวุฒิ สกิดใจ |
| คุณหญิงแย้ม | กำจาย รัตนดิลก | นันทวัน เมฆใหญ่ | เนาวรัตน์ ยุกตะนันท์ | ปิยธิดา วรมุสิก | วิริฒิพา ภักดีประสงค์ |
| คุณสาลี่ | สุพรรณ บูรณะพิมพ์ | ดวงดาว จารุจินดา | วรินทร์ เชยอรุณ | จีรนันท์ มะโนแจ่ม | หยาดทิพย์ ราชปาล |
| คุณบุญมี |  |  |  | เสาวลักษณ์ ศรีอรัญญ์ | บัณฑิตา ฐานวิเศษ | ณัฐฐชาช์ บุญประชม |
| คุณจัน-อิน |  |  |  | ศิตา เมธาวี | มนัญญา ตริยานนท์ |  |
| โอฬาร / คุณทับ | จุรัย เกษมสุวรรณ | อดุลย์ ดุลยรัตน์ | ดิลก ทองวัฒนา | พลรัตน์ รอดรักษา | ชนะพล สัตยา |  |
| ละออ |  |  |  | กชกร นิมากรณ์  ด.ญ.วริศรา คำสกุล (ตอนเด็ก) | ธัญสินี พรมสุทธิ์  ด.ญ.ชนัญญา พงษ์นาค (ตอนเด็ก) |  |
| อุ่นเรือน (คุณหนูแดง) | แพรวศิริ บุญแก้ว | อรสา อิศรางกูร ณ อยุธยา | ปวันรัตน์ นาคสุริยะ | รชนีกร พันธุ์มณีหยาดทิพย์ ราชปาล (ตอนเด็ก) สุธิตา เกตานนท์ (แสดงไว้ 2 ตอน แล้วได้ถอนตัวจากละครในภายหลัง) | ธันย์ชนก ฤทธินาคาด.ญ.สุพิชชา พันธยอด (ตอน 5 ขวบ)ด.ญ.รมิตา รัตนภักดี (ตอน 2 ขวบ) | ด.ญ.นภัสธนันท์ นิมจิรวัฒน์  ด.ญ.ชนัญญา เลิศวัฒนามงคล (ตอนเด็ก) |
| ฟัก | ชั้น เฉิดฉวี |  | จุรี โอศิริ | บรรเจิดศรี ยมาภัย | ดวงดาว จารุจินดา | ขวัญฤดี กลมกล่อม |
| ยายใบ |  |  |  | เมตตา รุ่งรัตน์ | อรสา อิศรางกูร ณ อยุธยา |  |
| นมแสง / พุ่ม (2551) |  |  |  | น้ำเงิน บุญหนัก | รุ่งกานดา เบญจมาภรณ์ | พิศมัย วิไลศักดิ์ |
| แอบ |  |  |  | จันทนา ศิริผล | พจนีย์ ใยละออ | วิรากานต์ เสณีตันติกุล |
| ป่วน |  |  |  |  | นริสา พรหมสุภา |  |
| บุ้ง (ลูกสาวยายใบ) |  |  |  | มนทิพย์ พันธุ์เพ็ง | จารุศิริ ภูวนัย |  |
| คุณหญิงยิ้ม |  |  |  | สุดารัตน์ เดชากุล | รชยา รักกสิกรณ์ |  |
| พระยาอภัยรณฤทธิ์ / ท่านเจ้าคุณใหญ่ (สามีคุณหญิงยิ้ม) |  |  |  | พอเจตน์ แก่นเพชร | ปราบ ยุทธพิชัย |  |
| ยิ่ง (พ่อเย็น) |  |  |  | วิทยา สุขดำรงค์ | เฉลิมพร พุ่มพันธ์วงศ์ | เวนย์ ฟอลโคเนอร์ |
| ล้วน (แม่เย็น) |  |  |  | นัยนา คชแสง | ปนัดดา โกมารทัต | ปริศนา กล่ำพินิจ |
| ยืน (พี่ชายเย็น) |  |  |  | ปรีชา เกตุดำ | วรพรต ชะเอม | ชัชวาล เพชรวิศิษฐ์ |
| คล้อย (ญาติสาลี่) |  |  |  | มาฬิศร์ เชยโสภณ | สุรวุฑ ไหมกัน |  |
| แสน |  |  |  |  | สุรจิต บุญญานนท์ |  |
| นุ่ม (พี่เลี้ยงคนที่สองของอุ่นเรือน) |  |  |  |  | พรอนันต์ ศรีจันทร์ |  |
| ผาด (หมอตำแย) |  |  |  |  | ชลมารค ธ.เชียงทอง |  |
| จมื่นไวยวรนาถ |  |  |  |  | เจษฎา ฉิมพลี  |  |
| พ่อราม |  |  |  | ศรราม เทพพิทักษ์ | เขตต์ ฐานทัพ |  |
| เที่ยง |  |  |  |  |  | ดนัย จารุจินดา |
| พระมหาเทพ |  |  |  |  |  | เกียรติกมล ล่าทา |
| บุญมา (พี่ชายบุญมี) |  |  |  |  |  | วริษฐ์ ทิพโกมุท |
| ม้วน |  |  |  | น้ำทิพย์ เสียมทอง |  | ธารธารา รุ่งเรือง |
| แรม |  |  |  | ปิยะดา เพ็ญจินดา |  | ภัทรวดี ปิ่นทอง |
| เครา |  |  |  |  |  | นิรุติ สาวสุดชาติ |
| ขาว |  |  |  |  |  | ปุณยวีร์ ปัจจันตโฆษิต |
| ขุนปราบ |  |  |  |  |  | ธนาวุฒิ เกสโร |
| ทนาย |  |  |  |  |  | กิตติพล เกศมณี |
| ทนายปิติ |  |  |  |  |  | ธฤษณุ สรนันท์ |
| คุณหนูรุ่ง |  |  |  |  |  | ด.ช. ปัญกร จันทศร |
| แม่ของพระยาสีหโยธิน |  |  |  | อำภา ภูษิต |  | ชลมารค ธ.เชียงทอง |

อ้างอิง
-------

1. ↑  โรม บุนนาค. *แวดวงบันเทิงเมื่อวันวาน สุดยอดเรื่องเด็ดในวงการบันเทิงไทยตั้งแต่ยุคเริ่มหนังไทย*. กรุงเทพฯ : สยามบันทึก, 2551. 232 หน้า. ISBN 978-974-06-6637-0

แหล่งข้อมูลอื่น
---------------

* ธาวิต สุขพานิช. *108 เรื่องที่ผู้หญิงไทยควรรู้ (แต่ไม่เคยรู้ เพราะหลงนึกว่ารู้ๆ ดีกันอยู่แล้ว)*. กรุงเทพฯ: พ๊อพบุ๊คส์ พับบลิค, 2544.