**พระยาไชยบูรณ์** หรือ **พระอินทรอากร** (ไม่ทราบปีเกิด – พ.ศ. 2312) มีนามเดิมว่า **จัน** หรือ **จับ**:127 เดิมเป็นขุนนางสังกัดกรมพระคลัง เจ้าภาษีนายอากรและการค้าขายของราชสำนักที่เมืองพระพิษณุโลก สมัยกรุงศรีอยุธยา ต่อมาได้เลื่อนตำแหน่งเป็นปลัดเมืองพระพิษณุโลก
ช่วงการเสียกรุงศรีอยุธยาครั้งที่สอง พระยาไชยบูรณ์ (จัน) ได้รับการสถาปนาขึ้นเป็นอุปราชที่กรมพระราชวังบวร:76–77หลังจาก เจ้าพระยาพิษณุโลก (เรือง) หัวหน้าชุมนุมพระพิษณุโลก (เรือง) ถึงแก่พิราลัยจึงได้ขึ้นครองเมืองพระพิษณุโลกแทน

ประวัติ
-------

**พระยาไชยบูรณ์ (จัน)** หรือ พระอินทร์อากร ในพงศาวดารระบุว่าเป็นน้องชายของเจ้าพระยาพิษณุโลก (เรือง):39:260 บิดาชื่อ *หม่อมพัด* เป็นเชื้อพระวงศ์:18 ไม่ปรากฏนามมารดา หลังจากได้ขึ้นครองเมืองพระพิษณุโลกถูกเจ้าพระฝางจับต้องโทษประหารชีวิตที่เมืองพระพิษณุโลกเมื่อปีชวดสัมฤทธิศกราวเดือนกุมภาพันธ์ ตรงกับปี พ.ศ. 2312

ราชการและบรรดาศักดิ์
--------------------

* **ขุนอินทรอากร**
* **พระอินทร์อากร (จัน)** ขึ้นกับกรมพระคลังเมืองพระพิษณุโลก ไม่ปรากฏศักดินา มีหน้าที่ราชการเกี่ยวข้องกับเจ้าภาษีนายอากร ส่วย การท่า การค้าและการต่างประเทศ
* **พระยาไชยบูรณ์ (จัน)** ตำแหน่งพระปลัดเมืองพระพิษณุโลก ศักดินา 3000
* **พระมหาอุปราช**:76–77 กรมพระราชวังบวร ฯ รับพระบัณฑูร ประทับที่พระราชวังจันทน์ (สถาปนาขึ้นเป็นกรมพระราชวังบวรโดย เจ้าพระยาพิษณุโลก (เรือง) เมื่อ พ.ศ. 2310)

การขึ้นครองเมืองพิษณุโลกและการล่มสลายของชุมนุมพระพิษณุโลก (เรือง)
-----------------------------------------------------------------

ดูเพิ่ม: การเสียกรุงศรีอยุธยาครั้งที่สอง และ สภาพจลาจลหลังการเสียกรุงศรีอยุธยาครั้งที่สอง
### ขึ้นครองเมืองพิษณุโลกแทนพี่ชาย

เมื่อ พ.ศ. 2311 ปีชวดสัมฤทธิศก ตรงกับเดือนพฤศจิกายน พ.ศ. 2311 ฤดูน้ำหลาก หลังจากสมเด็จพระเจ้ากรุงธนบุรียกทัพไปตีชุมนุมเจ้าพระยาพิษณุโลก (เรือง) แล้วไม่สำเร็จจึงได้ล่าทัพกลับยังกรุงธนบุรี ต่อมาเจ้าพระยาพิษณุโลก (เรือง) ถึงแก่พิราลัยด้วยโรคฝีละลอกในคอ พระอินทร์อากร ผู้เป็นน้องชายในขณะนั้นเป็นอุปราชและพระปลัดเมืองพระพิษณุโลกจึงได้ทำฌาปนกิจปลงศพเสร็จพี่ชายตนแล้ว จึงได้ขึ้นครองเมืองพระพิษณุโลกสืบต่อไป แต่ไม่ได้ตั้งตนขึ้นเป็นกษัตริย์:78แต่การขึ้นครองเมืองของพระอินทร์อากรนั้นทำให้เมืองพิษณุโลกอ่อนแอลง เนื่องจากพระอินทร์อากรไม่มีฝีมือในการรบและไม่เป็นที่นับถือเหมือนเจ้าพระยาพิษณุโลก (เรือง) เป็นเหตุให้เกิดการรุกรานของชุมนุมเจ้าพระฝาง (มหาเรือน)

ปรากฏในหนังสือ *ต้นวงศ์ตระกูลพะญาศรีสหเทพชื่อทองเพ็ง* ความว่า :-

> *ครั้นเมื่อพระจ้าวกรุงพระพิศณุโลกย์สวรรค์คตแล้ว พระมหาอุปราชย์ กรมพระราชวังบวร ฯ พระอนุชาธิราช ได้ครอบบ้านครองเมืองแทนพระเชษฐาธิราช ในกรุงพระพิศณุโลกย์ราชธานีต่อไป...* 
> 
> 

ปรากฏใน *พระราชพงศาวดารกรุงสยาม* ความว่า :-

> *พระอินอากรตั้งตัวขึ้นเป็นเจ้าพระพิศณุโลกย์ครอบครองเป็นเจ้าของชุมนุมนั้นต่อไปแต่เจ้าพระพิศณุโลกย์ใหม่นั้นสติปัญญาอ่อนแอ เจ้าพระฝางรู้ก็มาตีเมืองพระพิศณุโลกย์*
> 
> 

*พระราชพงศาวดาร ฉบับพระราชหัตถเลขา* กล่าวว่า :-

> *พระอินทรอากรผู้น้องก็กระทำฌาปนกิจปลงศพเสร็จแล้ว ก็ได้ครองเมืองพระพิษณุโลกสืบไปแต่หาตั้งตัวขึ้นเป็นเจ้าไม่ ด้วยกลัวจะเป็นจัญไรเหมือนพี่ชายซึ่งตายไปนั้น*:322–323
> 
> 

ทั้งนี้ มีนักวิชาการได้วิเคราะห์พฤฒิกรรมของพระอินทร์อากรนำไปสู่การล่มสลายของชุมนุมพระพิษณุโลก เช่น เชาวน์ รูปเทวินทร์ นักหนังสือพิมพ์อาวุโส และผู้ร่วมก่อตั้งสมาคมนักข่าวนักหนังสือพิมพ์แห่งประเทศไทย กล่าวว่า "*...เมื่อเจ้าพระยาพิษณุโลกเรือง ถึงแก่พิราลัยแล้ว พระอินทร์อากร น้องชายของท่านซึ่งเป็นปลัดเมืองอยู่เดิม และเป็นคนธรรมะธรรมโม ชอบเข้าวัดฟังเทศน์ทำบุญอยู่เป็นนิตย์ ไม่มีฝีมือในการรบทัพจับศึกกับใคร...*":343 บังอร ปิยะพันธุ์ กล่าวว่า "*...พระอินอากรน้องชายจึงขึ้นเป็นหัวหน้าต่อมา แต่ไม่กล้าเป็นเจ้าเกรงจะตายเหมือนพี่ชายเพราะไม่มีความสามารถด้านการรบ...*":188 และบุญทรง ไทยทำ กล่าวว่า "*...พระอินทร์อากรผู้น้องปกครองต่อไปแต่มิได้ประกาศตนเป็นเจ้าแผ่นดิน คงทำหน้าที่ครองเมืองอยู่เฉย ๆ จะละอายใจต่อการประกาศตนหรือเพราะถือฤกษ์ยามว่ายังไม่เหมาะสมควรอย่างไรก็ได้ เพราะที่จริงแล้วความแข็งเมืองพิษณุโลกนั้นอยู่ที่เจ้าพระยาพิษณุโลกเพียงคนเดียว พระอินทร์อากรอาจมิได้แสดงฝีมืออะไรให้เป็นที่ประจักษ์มาก่อนก็ได้...*" เป็นต้น

### ยกทัพพิษณุโลกสมทบฝ่ายสมเด็จพระโสร์ทศ (เจ้าจุ้ย)

ดูเพิ่ม: ชุมนุมสมเด็จพระโสร์ทศ (เจ้าฟ้าจุ้ย) § พระเจ้าตากสินสกัดกองทัพสนับสนุนฝ่ายสมเด็จพระโสร์ทศ
เมื่อ พ.ศ. 2311 ราวเดือนธันวาคม หลังจากพระยาไชยบูรณ์ (จัน) ทราบข่าวพระราชสาส์นให้พิษณุโลกจัดกองทัพสนับสนุนสมเด็จพระโสร์ทศ (เจ้าจุ้ย) นั้น พระยาไชยบูรณ์ (จัน) จึงได้จัดทัพพิษณุโลกแล้วจึงรี้พลลงไปเขตเมืองนครสวรรค์ สมเด็จพระเจ้ากรุงธนบุรีทราบข่าวศึกจึงมีรับสั่งให้พระยาอนุรักษ์ภูธร เจ้าเมืองนครสวรรค์ จัดกำลังพลสกัดทัพพิษณุโลกไว้เพื่อมิให้แผนของสมเด็จพระโสร์ทศ (เจ้าจุ้ย) สำเร็จ

### เจ้าพระฝางยกทัพมาตีเมืองพิษณุโลก

ดูเพิ่ม: ชุมนุมเจ้าพระฝาง § การตั้งชุมนุมเจ้าพระฝาง (ก๊กพระฝาง)
เมื่อ พ.ศ. 2311 ราวเดือนธันวาคม เจ้าพระฝางจึงยกทัพมาปิดล้อมเมืองพระพิษณุโลก แม้พระยาไชยบูรณ์ (จัน) มีอำนาจเกียรติยศไม่เท่าพี่ชายแต่ก็มีฝืมือเข้มแข็งและมีความสามารถ:295 ปรากฎว่าได้สู้รบกับเจ้าพระฝางประมาณ 3 เดือน:75:622 ชาวเมืองพระพิษณุโลกเกิดความอดอยากและไม่นับถือพระยาไชยบูรณ์ (จัน) เนื่องจากเมืองพิษณุโลกไม่ได้สะสมเสบียงอาหารไว้เพียงพอ:295 จึงเกิดไส้ศึกขึ้นโดยแอบเปิดประตูเมืองรับทัพเจ้าพระฝางในเวลากลางคืน

### ชุมนุมพระพิษณุโลก (เรือง) ล่มสลาย

เมื่อ พ.ศ. 2312 ปีชวดสัมฤทธิศก ราวเดือนกุมภาพันธ์ พระอินทร์อากร ถูกเจ้าพระฝางจับได้และถูกต้องโทษประหารชีวิตให้เอาศพขึ้นประจานในเมืองพระพิษณุโลก ทำให้ชุมนุมพระพิษณุโลก (เรือง) ล่มสลายไปโดยสมบูรณ์ หัวเมืองเหนือทั้งหมดจึงตกเป็นของเจ้าพระฝางทั้งสิ้น เมื่อเจ้าพระฝางเข้าควบคุมเมืองพระพิษณุโลกได้แล้วนั้นได้เก็บทรัพย์สินมีค่า ศัตราวุธหนักเบา และกวาดต้อนชาวเมืองพระพิษณุโลกไปเมืองสวางคบุรีได้เป็นจำนวนมาก ให้หลวงโกษา (ยัง) คุมเมืองเมืองพระพิษณุโลก

ปรากฏในหนังสือ *ต้นวงศ์ตระกูลพะญาศรีสหเทพชื่อทองเพ็ง* ความว่า :-

> *ครั้งนั้นพระจ้าวฝางยกกองทัพใหญ่ลงมาตีกรุงพระพิศณุโลกย์แตกยับเยินป่นปี้หมดทั้งสิ้น เพราะมีริ้พลแลศาสตราวุทธ์ยุทธภัณฑ์น้อยกว่า กองทัพเมืองสวางคบุรี ๆ จึ่งรบตีมีไชยชำนะ พระจ้าวฝางกวาดต้อนครอบครัวชาวกรุงพระพิศณุโลกย์ อพยพเทครัวพลเมืองพระพิศณุโลกย์ขึ้นไป ไว้ในเมืองสวางคบุรีเปนอันมาก...*
> 
> 

และยังมีชาวเมืองพระพิษณุโลกและเมืองพิจิตรอีกจำนวนมากรวมทั้งท่านผู้หญิงเชียง ภรรยาและบุตรหลานของเจ้าพระยาพิษณุโลก (เรือง) หนีอพยพไปรวบกับสมเด็จพระเจ้ากรุงธนบุรี

ปรากฏใน *จดหมายเหตุโหร* ความว่า :-

> *ปีชวด จ.ศ. ๑๑๓๑ เมืองพิษณุโลก เมืองพิจิตร แตกมาสู่โพธิสมภาร...*:116
> 
>

วัฒนธรรมร่วมสมัย
----------------

บทบาทและเรื่องราวของพระอินทร์อากรมีปรากฏในวรรณกรรม นวนิยาย งานเขียนต่างๆ เช่น

* **สมบัติเจ้าพระฝาง** แต่งโดย นวลแสงทอง มีบทสนทนาระหว่างพระอินทร์อากรกับหลวงโกษา (ยัง) ในช่วงเหตุการณ์การเสียกรุงศรีอยุธยาครั้งที่สอง
* **ตากสินมหาราช** เป็นบทประพันธ์และบทโทรทัศน์อิงประวัติศาสตร์โดย แรเงา และเรียบเรียงโดย บงกชเพชร กล่าวถึงเหตุการณ์เข้ายึดเมืองพระพิษณุโลกของเจ้าพระฝาง ในขณะที่พระอินทร์อากรครองเมืองพระพิษณุโลก

หมายเหตุ
--------

1. ↑  ต่อมาเป็น เจ้าพระยามหาเสนา (ปลี) ที่สมุหพระกลาโหม ในรัชกาลพระบาทสมเด็จพระพุทธยอดฟ้าจุฬาโลกมหาราช
2. ↑  ในพระราชพงศาวดารไทยและหนังสือบางเล่ม มักกล่าวถึงตำแหน่งเดิม เช่น **พระอินทร์อากร** หรือ **พระอินทรอากร** หรือ **พระอินอากร** หรือ **พระอากรอินทร์**  ส่วนในหนังสือ *มหามุขมาตยานุกูลวงศ์* ของ ก.ศ.ร. กุหลาบ เขียนว่า **พะญาไชยบูลย์ (จัน)** ปลัดเมืองพระพิศณุโลกย์

อ้างอิง
-------

เชิงอรรถ

1. 1 2  สมมตอมรพันธุ์, พระเจ้าบรมวงศ์เธอ กรมพระ และคณะ. (2545). เรื่องตั้งเจ้าพระยาในกรุงรัตนโกสินทร์. (พิมพ์ครั้งที่ 5). กรุงเทพฯ: กรมศิลปากร. 404 หน้า. ISBN 974-417-534-6 อ้างใน จดหมายเหตุปูนบำเหน็จรัชกาลที่ ๑ และ พระราชพงศาวดารกรุงรัตนโกสินทร์ รัชกาลที่ ๑.
2. ↑  ประวัติศาสตร์ชาติไทย (ตอนสำคัญ). พิมพ์แจกในงานพระราชเพลิงศพ นายสุดใจ ชื่นเกษม. พระนคร: โรงพิมพ์สมรรถภาพ, 2483. 118 หน้า
3. 1 2  สมบัติ พลายน้อย. (2517). สารานุกรมประวัติศาสตร์ไทย. กรุงเทพฯ: บำรุงสาส์น. 508 หน้า.
4. 1 2  พระราชพงศาวดารสยาม: ปริเฉท 2. พระนคร: ศึกษาพิมพาการ, 2434. 160 หน้า.
5. ↑  ศรีพนม สิงห์ทอง. (2505). ชัยชนะของพระยาพิชัยดาบหัก. กรุงเทพฯ: โอเดียนสโตร์. 410 หน้า.
6. 1 2 3  ประยูร พิศนาคะ. (2513). สมเด็จพระเจ้าตากสินมหาราช และพระยาพิชัยดาบหัก (จ้อยหรือทองดีฟันขาว) เล่ม 2: วรรณกรรมทางอากาศ ณ 01 ภาคพิเศษ กองบินยุทธการ. กรุงเทพฯ: สำนักหอสมุดกลาง 09. 463 หน้า.
7. 1 2  ก.ศ.ร. กุหลาบ ตฤษณานนท์. (2448). มหามุขมาตยานุกูลวงศ์ ว่าด้วยลำดับวงศ์ตระกูลขุนนางไทยทั้งสิ้นในแผ่นดินสยาม. พระนคร: สยามประเภท, ร.ศ. 124.
8. 1 2 3  ต้นวงศ์ตระกูลพะญาศรีสหเทพชื่อทองเพ็ง. หน้า (ฏะ).
9. ↑  ประยุทธ สิทธิพันธ์. (2505). ต้นตระกูลขุนนางไทย. พระนคร: คลังวิทยา. 544 หน้า.
10. 1 2  สำราญ ทรัพย์นิรันดร์, (บรรณาธิการ). (2523). ช่อฟ้า, 15. กรุงเทพฯ: โรงพิมพ์อักษรสมัย.
11. ↑  ประชุมพงศาวดาร ภาคที่ 6. พระนคร: โรงพิมพ์ไทย, 2457.
12. ↑  คณะกรรมการอำนวยการจัดงานฉลองสิริราชสมบัติครบ ๕๐ ปี. (2551). ประชุมพงศาวดารฉบับกาญจนาภิเษก เล่มที่ 11. กรุงเทพฯ: กองวรรณกรรมและประวัติศาสตร์ กรมศิลปากร. ISBN 978-974-417-887-9
13. ↑  กฤตภาส โรจนกุล. (2554). *เอกสารการค้นคว้าประวัติศาสตร์สมัยอยุธยาเรื่อง โรจนกุล ชีวประวัติและเชื้อสายสัมพันธ์*. กรุงเทพฯ: [ม.ป.ท.] (เอกสารไม่ตีพิมพ์เผยแพร่). อ้างใน ลิขิตปรีชา (คุ้ม), หลวง. (2378). *ธรรมเนียบตระกูลสังเขปครั้งกรุงเก่า ต้นฉบับลายมือคัดของนายคุ้ม ร.ศ. ๕๓*. กรุงเทพพระมหานคร, [ม.ป.ท.] (เอกสารไม่ตีพิมพ์เผยแพร่).
14. ↑  จุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว, พระบาทสมเด็จพระฯ. (2463). พระราชกรัณยานุสร พระราชนิพนธ์ในรัชกาลที่ ๕ ตอนว่าด้วยพระราชพิธีศรีสัจปานกาล. พระเจ้าพี่นางเธอ พระองค์เจ้าจุฑารัตนราชกุมารี โปรดให้พิมพ์ครั้งแรกในงานพระราชทานเพลิงศพ เจ้าจอมมารดามรกฎ รัชกาลที่ ๕ เมื่อปีวอก พ.ศ. ๒๔๖๓. พระนคร: โรงพิมพ์ไทย. 159 หน้า. หน้า 56.
15. ↑  ณัฐวุฒิ สุทธิสงคราม. (2528). สมเด็จพระเจ้ากรุงธนบุรีมหาราช. กรุงเทพฯ: รวมข่าวการพิมพ์. 447 หน้า. หน้า 32.
16. ↑  ดวงพร ทีปะปาล. (2535). สมเด็จพระเจ้าตากสินมหาราช. กรุงเทพฯ: อำนวยสาส์น. 125 หน้า.
17. ↑  ต้นวงศ์ตระกูลพะญาศรีสหเทพชื่อทองเพ็ง. หน้า (ฐิ)–(ฐี).
18. 1 2  ดำรงราชานุภาพ, สมเด็จพระเจ้าบรมวงศ์เธอ กรมพระยา. (2505). พระราชพงศาวดารฉบับพระราชหัตถเลขา. พระนคร: โอเดียนสโตร์. 622 หน้า.
19. ↑  หน่วยส่งเสริมการอ่านและการเรียนรู้ สำนักวิทยบริการและเทคโนโลยีสารสนเทศ มหาวิทยาลัยราชภัฏนครปฐม. วันนี้ วันสำคัญในเดือนมีนาคม: วันนักขาว/วันสื่อสารมวลชนแห่งชาติ ( 5 มีนาคม).
20. ↑  เชาวน์ รูปเทวินทร์. (2528). ย่ำอดีต พระราชประวัติ สมเด็จพระเจ้าตากสินมหาราชกับงานกู้อิสรภาพของชาติไทย. เล่มที่ 1. กรุงเทพฯ: พี.วาทิน พับลิเคชั่น.
21. ↑  บังอร ปิยะพันธุ์. (2538). ประวัติศาสตร์ไทย : การปกครอง สังคม เศรษฐกิจ และความสัมพันธ์กับต่างประเทศก่อนสมัยสุโขทัยจนถึง พ.ศ. 2475. กรุงเทพฯ: โอเดียนสโตร์. 313 หน้า. ISBN 978-974-277-228-4
22. ↑  บุญทรง ไทยทำ. (2526). ประวัติวีรบุรุษและวีรสตรีไทย. กรุงเทพฯ: บรรณกิจ. 232 หน้า. ISBN 978-974-220-938-4
23. ↑  ต้นวงศ์ตระกูลพะญาศรีสหเทพชื่อทองเพ็ง. หน้า (ฐี).
24. ↑  ดำรงราชานุภาพ, สมเด็จฯ กรมพระยา และกรรมการหอพระสมุดวชิรญาณ. (2507). ประชุมพงศาวดาร เล่มที่ 8. กรุงเทพฯ: คุรุสภา.
25. ↑  นวลแสงทอง (ประโพธ เปาโรหิตย์). (2533). สมบัติเจ้าพระฝาง. กรุงเทพฯ: โลกทิพย์. 343 หน้า.
26. ↑  แรเงา. (2548). ตากสินมหาราช. บทประพันธ์และบทโทรทัศน์: แรเงา ; เรียบเรียงจากบทละครโทรทัศน์: บงกชเพชร. กรุงเทพฯ: ดอกหญ้ากรุ๊ป.

บรรณานุกรม

* ก.ศ.ร. กุหลาบ (นิพันธการี), หอสมุดแห่งชาติ กรมศิลปากร (เผยแพร่, 2508). ต้นวงศ์ตระกูลพะญาศรีสหเทพชื่อทองเพ็ง เก็บถาวร 2023-07-06 ที่ เวย์แบ็กแมชชีน. พระนคร: ม.ป.ท, ม.ป.ป. 454 หน้า.