**ประเพณีการกวนข้าวทิพย์** เป็นพิธีกรรมของศาสนาพราหมณ์ที่ปะปนกับพิธีกรรมของศาสนาพุทธ โดยอ้างถึงเหตุการณ์ในสมัยพุทธกาลที่นางสุชาดาได้ปรุงข้าวมธุปายาสถวายพระโคตมพุทธเจ้าก่อนที่พระองค์จะตรัสรู้ ถือกันว่าข้าวมธุปายาสเป็นของทิพย์ เมื่อได้จัดทำขึ้นจึงเรียกว่า ข้าวทิพย์ ในประเทศไทย ชาวบ้านจะทำในเทศกาลออกพรรษา ถวายพระสงฆ์เพื่อเป็นการสักการบูชา ซึ่งถือเป็นสิริมงคลกับตนเองถ้ารับประทาน การกวนข้าวทิพย์ต้องอาศัยความสามัคคีจากชาวบ้านจึงจะสำเร็จลงได้ การที่ทำในวันออกพรรษา เพื่อถวายเป็นเครื่องสักการบูชา และรับเสด็จพระพุทธองค์ที่เสด็จจากจำพรรษาในสวรรค์ชั้นดาวดึงส์

ประเพณีกวนข้าวทิพย์ได้รับการขึ้นทะเบียนเป็นมรดกภูมิปัญญาทางวัฒนธรรมไทย สาขาแนวปฏิบัติทางสังคม พิธีกรรม และงานเทศกาลต่าง ๆ เมื่อปี พ.ศ. 2556

ประวัติ
-------

ประเพณีกวนข้าวทิพย์มีที่มาจากครั้นสมัยพุทธกาล โดยนางสุชาดาได้กวนข้าวทิพย์ในวันขึ้น 14 ค่ำ แล้วนำไปถวายพระโคตมพุทธเจ้าก่อนที่จะตรัสรู้ 1 วัน ในประเทศไทย ประเพณีกวนข้าวทิพย์เป็นพระราชพิธีที่กระทำกันในเดือนสิบ มีมาตั้งแต่สมัยสุโขทัยและสมัยอยุธยา และได้รับการฟื้นฟูอีกครั้งในสมัยพระบาทสมเด็จพระพุทธยอดฟ้าจุฬาโลกมหาราช ถูกยกเลิกไปในสมัยพระบาทสมเด็จพระพุทธเลิศหล้านภาลัย และพระบาทสมเด็จพระนั่งเกล้าเจ้าอยู่หัว ต่อมาได้รับการฟื้นฟูอีกครั้งในพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว เป็นต้นมา ปัจจุบันนิยมทำกันในทุกภาคของประเทศไทย โดยในภาคกลางนิยมจัดทำกันในวันวิสาขบูชา แต่ในภาคตะวันออกเฉียงเหนือนิยมกระทำกันในวันก่อนออกพรรษาหนึ่งวัน

พิธีกรรม
--------

ในแต่ละท้องที่ของภูมิภาค มีพิธีในการกวนข้าวทิพย์คล้ายคลึงกัน โดยสามารถสรุปได้ว่า เริ่มแรกจะมีการจัดโต๊ะหมู่บูชา บริเวณที่จะกวนข้าวทิพย์อาจจะทำเป็นปะรำพิธี โดยโยงด้านสายสิญจน์จากพระพุทธรูปมายังปะรำพิธี ซึ่งวงด้านสายสิญจน์เป็นสี่เหลี่ยม มุมทั้งสี่ตั้งฉัตร 69 ชั้น ขันหมากเบ็งเป็นเครื่องสักการบูชา วัตถุดิบที่เป็นส่วนประกอบปกติวัตถุดิบที่เป็นส่วนประกอบสำคัญซึ่งใช้ในการกวนข้าวทิพย์ที่ชาวบ้านนำมารวมเตรียมไว้จะประกอบด้วยน้ำนมข้าว, ถั่วทุกชนิด และพืชหรือผลผลิตจากพืชทุกชนิดที่ใช้ทำขนมได้ นำมากวนรวมกันเป็นข้าวทิพย์ กวนโดยพรหมจารี ระหว่างกวน พระสงฆ์เจริญพระพุทธมนต์ เมื่อเสร็จแล้ว นำไปถวายพระสงฆ์ และให้ประชาชนรับประทานข้าวทิพย์กัน

อ้างอิง
-------

1. 1 2 3 4 5  มรดกภูมิปัญญาทางวัฒนธรรม ประเพณีกวนข้าวทิพย์
2. 1 2  ประเพณีกวนข้าวทิพย์
3. 1 2  ประเพณีกวนข้าวทิพย์ จังหวัดนครนายก

แหล่งข้อมูลอื่น
---------------

* เว็บไซต์อย่างเป็นทางการของมรดกภูมิปัญญาวัฒนธรรม กระทรวงวัฒนธรรม เก็บถาวร 2020-02-11 ที่ เวย์แบ็กแมชชีน

| * ด
* ค
* ก
มรดกภูมิปัญญาทางวัฒนธรรมของชาติ สาขาแนวปฏิบัติทางสังคม พิธีกรรมและงานเทศกาล โดยกระทรวงวัฒนธรรม |
| --- |
| มารยาท | การแสดงความเคารพแบบไทย |
| ประเพณีเกี่ยวกับเทศกาล | 
* สงกรานต์
* ลอยกระทง
* ประเพณีบุญบั้งไฟ
* การละเล่นผีตาโขนในงานบุญหลวง
* ประเพณีกวนข้าวทิพย์
* ประเพณีแห่เทียนพรรษา จังหวัดอุบลราชธานี
* ประเพณีชักพระ
* ประเพณีแห่ผ้าขึ้นธาตุ
* ประเพณีแห่นางดาน
* ประเพณีอุ้มพระดำน้ำ
* แห่นกบุหรงซีงอ

 |
| ประเพณีเกี่ยวกับวงจรชีวิต | 
* พิธีไหว้ครู
* การแต่งกายบาบ๋า-เพอรานากัน
* การผูกเกลอ
* การผูกเสี่ยว
* พิธีทำบุญต่ออายุ
* สารทเดือนสิบ
* พิธีโกนจุก
* พิธีบายศรีสู่ขวัญ
* พิธีทำขวัญนาค
* ประเพณีลงเล
* ประเพณีการทำบุญในพุทธศาสนา
* การแต่งงานแบบไทย
* สวดพระมาลัยภาคใต้

 |
| ประเพณีเกี่ยวกับการทำมาหากิน | 
* ประเพณีทำขวัญข้าว
* ประเพณีกองข้าวศรีราชา
* ประเพณีแห่พญายม
* พิธีบูชาแม่โพสพ
* พิธีกรรมขอฝน

 |
| ประเพณีเกี่ยวกับศาสนา | 
* เทศน์มหาชาติ
* ประเพณีรับบัว
* ประเพณีตักบาตรเทโว
* ประเพณีอัฏฐมีบูชา
* โจลมะม้วต

 |
| 
* ศิลปะการแสดง
* ช่างฝีมือดั่งเดิม
* วรรณกรรมพื้นบ้าน
* กีฬาภูมิปัญญาไทย
* แนวปฏิบัติทางสังคม พิธีกรรมและงานเทศกาล
* ความรู้และแนวปฏิบัติเกี่ยวกับธรรมชาติและจักรวาล
* ภาษา
* มรดกภูมิปัญญาทางวัฒนธรรม

 |