บทความหลัก: พระวิษณุ
สำหรับพระมหากษัตริย์ไทยในยุคอาณาจักรกรุงศรีอยุธยา ดูที่ สมเด็จพระนารายณ์มหาราช
**นารายณ์** (สันสกฤต: नारायण Nārāyaṇa; ความหมาย: *ผู้ที่ได้เคลื่อนไหวอยู่ในน้ำ*) เป็นพระนามหนึ่งของพระวิษณุ แต่ทว่าชาวไทยส่วนใหญ่จะคุ้นเคยกับพระนามว่าพระนารายณ์ มากกว่า

เหตุที่มีพระนามแตกต่างกัน เนื่องจากมีบางคัมภีร์ในศาสนาพราหมณ์-ฮินดูเล่าว่า เดิมทีมีเทพเจ้าเพียงองค์เดียว คือ พระนารายณ์ ซึ่งเรียกว่าปรพรหม ซึ่งเป็นพระผู้สร้างทุกสรรพสิ่ง เมื่อพระนารายณ์รำพึงถึงการสร้างโลก ก็ทรงคำนึงถึงการปกปักรักษา

แต่พระปรพรหมนั้นเป็นอรูปกเทพ คือ ไม่มีตัวตน จึงไม่สามารถที่จะสร้างโลกได้ จึงแบ่งภาคแยกร่างออกมาเป็น พระวิษณ รวมถึงมนุษย์ และที่พระนาภีของพระองค์ก็บังเกิดมีดอกบัวหลวงผุดขึ้นมา และภายในดอกบัวนั้นก็มี พระพรหม ซึ่งเป็นหนึ่งในตรีมูรติอยู่ภายใน ซึ่งพระวิษณุก็เป็นผู้ให้กำเนิดพระพรหมด้วย

บางตำราก็กล่าวว่าเดิมมีพระนามว่า วิษณุ หรือ พิษณุ และได้เปลี่ยนเป็น นารายณ์ ในระยะหลัง โดยพระองค์มีสีพระวรกายเปลี่ยนแปลงไปตามยุคสมัยของโลก ในกฤตยุค ยุคแรกของโลก ยุคที่คุณธรรมความดีของมนุษย์มีเต็มเปี่ยม สีกายพระนารายณ์สีขาว ยุคที่สอง ไตรดายุค ธรรมะและคุณธรรมมนุษย์เหลือสามในสี่ สีกายพระนารายณ์เป็นสีแดง ยุคที่สาม ทวาปรยุค คุณธรรมมนุษย์เหลือครึ่งเดียว สีกายเป็นสีเหลือง ยุคปัจจุบัน เป็นยุคที่สี่ กลียุค คุณธรรมของมนุษย์ลดลงเหลือหนึ่งในสี่ สีกายพระนารายณ์ เปลี่ยนเป็นสีนิลแก่หรือสีดำ

ในทางประวัติศาสตร์ พระนารายณ์ในยุคเริ่มแรกของศาสนาพราหมณ์-ฮินดู ยังมิได้มีสถานะเป็นมหาเทพ และยังมิได้มีพระนามว่า "นารายณ์" โดยความเชื่อเรื่องพระนารายณ์ หรือพระวิษณุ ปรากฏอยู่ในหมู่ชาวทราวิฑ ชนพื้นเมืองดั้งเดิมของอินเดีย โดยนับถือเป็นเทพเจ้าแห่งความอุดมสมบูรณ์ ซึ่งคำว่า "วิษณุ" หมายถึง "ผู้เป็นทุกสิ่งและสถิตอยู่ในทุกสิ่ง" 

เมื่อเข้าสู่ยุคพระเวท ชาวอารยันได้รับเอาพระวิษณุของชาวทราวิฑมาเป็นเทพชั้นรองที่เป็นตัวแทนของพลังดวงอาทิตย์ คือ เป็นเทพเจ้าแห่งดวงอาทิตย์ตอนเช้า, ตอนเที่ยง และตอนเย็น มีหน้าที่ก้าว 3 ก้าวที่เรียกว่า "ตรีวิกรม" ในแต่ละวัน ต่อมาในยุคพราหมณะ พระวิษณุได้รับการยกฐานะสูงขึ้นเป็นเทพผู้นำโชคลาภ แต่ก็ยังไม่ได้นับเป็นมหาเทพ จนกระทั่งเมื่อมีคัมภีร์มหาภารตะและปุราณะ พระวิษณุได้ถูกยกให้เป็นมหาเทพผู้รักษาโลก และช่วงเวลานี้เองที่พระนามนารายณ์ได้ปรากฏ โดยแต่เดิม "นารายณ์" เป็นพระนามใช้เรียกพระพรหม ซึ่งเป็นเทพเจ้าสูงสุดของศาสนาพราหมณ์-ฮินดูในยุคแรก

เมื่อสถานะของพระพรหมได้ถูกลดลงมา ในขณะที่พระวิษณุมีสถานะสูงขึ้นเรื่อย ๆ จึงนำเอาชื่อนารายณ์มาใช้เรียกแทนวิษณุ และยังถืออีกว่าพระพรหมเกิดมาจากดอกบัวที่ผุดมาจากพระนาภีของพระนารายณ์

อ้างอิง
-------

1. ↑  "ตำนานเทพแห่งศาสนาพราหมณ์หรือฮินดู". โอเชียนสไมล์ทัวร์. 30 March 2014. สืบค้นเมื่อ 30 March 2014.
2. ↑  "นารายณ์". พจนานุกรมแปล ไทย-ไทย อ.เปลื้อง ณ นคร. 30 March 2014. สืบค้นเมื่อ 30 March 2014.
3. ↑  "พระพรหม". ไทยรัฐ. 30 March 2014. สืบค้นเมื่อ 30 March 2014.
4. ↑  "พระ (นารายณ์) มาโปรด". ไทยรัฐ. 11 December 2015. สืบค้นเมื่อ 13 December 2015.
5. ↑  ภาคภูมิ น้อยวัฒน์. "พระนารายณ์ในศิลปกรรมไทย". *อนุสาร อ.ส.ท.* ปีที่ 63, ฉบับที่ 9 เมษายน 2566, หน้า 98-99

| * ด
* ค
* ก
เทวดาตามความเชื่อของคนไทย |
| --- |
| เทวดาคติพุทธเถรวาท | 
* พระพรหม
	+ ท้าวสหัมบดีพรหม
	+ ท้าวฆฏิการพรหม
	+ สนังกุมารพรหม
* ท้าวสักกะ
* ท้าวสุยาม
* ท้าวสันดุสิต
* ท้าวสุนิมมิต
* ท้าววสวัตตี
* จตุโลกบาล
	+ ท้าวธตรฐ
	+ ท้าววิรุฬหก
	+ ท้าววิรูปักษ์
	+ ท้าวเวสวัณ
* พระธรณี
* เมขลา
* พระสุนทรีวาณี
* พระวิศวกรรม
* พระพิรุณ
* พระปัญจสิขะ
* พระมาตุลี
* คนธรรพ์
* พระอุเทนทราธิราช

 |  |
| เทวดาคติฮินดู | 
* ตรีมูรติ
	+ พระศิวะ
	+ พระพรหม
	+ พระวิษณุ
* พระคเณศ
* พระขันทกุมาร
* กามเทพ
* พระแม่คงคา
* พระปารวตี
* ทุรคา
* พระสตี
* กาลี
* พระสุรัสวดี
* พระลักษมี
* พระภูเทวี
* โลกบาล
	+ พระอินทร์
	+ พระยม
	+ ท้าวกุเวร
	+ พระอีสาน
	+ พระอัคนี
	+ พระนิรฤติ
	+ พระพาย
* นพเคราะห์
	+ พระอาทิตย์
	+ พระจันทร์
	+ พระอังคาร
	+ พระพุธ
	+ พระพฤหัสบดี
	+ พระศุกร์
	+ พระเสาร์
	+ พระราหู
	+ พระเกตุ
* พระพลเทพ

 |
| เทวดาคติพื้นเมืองไทย | 
* พญาแถน
* ท้าวกบิลพรหม
* โพสพ
* จตุคามรามเทพ
* พระภูมิเจ้าที่
* พระพนัสบดี
* นางกวัก
* นางสงกรานต์
* แม่ย่านาง
* แม่ซื้อ
* รุกขเทวดา
* ปู่เจ้าสมิงพราย
* พระโกญจนาเนศวร์
* พระเทวกรรม
* ปู่เจ้าเขาเขียว
* นิลบรรพตเทพสุดา
* ท้าวพรหมรักษ์
* พระมหาไชไพรสภ

 |
| เทพารักษ์ | 
* พระสยามเทวาธิราช
* พระหลักเมือง
* พระเสื้อเมือง
* พระทรงเมือง
* พระกาฬไชยศรี
* เจ้าเจตคุปต์
* พระเทพบิดร
* พระคลัง
* เจ้าหอกลอง
* พระกำพูฉัตร
* พระราชบันฦๅธาร
* พระราชมุทธาธร

 |