**พระโพธิสัตว์อวโลกิเตศวร** หรือ **พระโพธิสัตว์อวโลกิเตศวรปัทมปาณี** เป็นประติมากรรมสำริดส่วนองค์ท่อนบนของพระโพธิสัตว์อวโลกิเตศวร ศิลปะศรีวิชัย ค้นพบที่อำเภอไชยา จังหวัดสุราษฎร์ธานี ปัจจุบันเป็นของสะสมของพิพิธภัณฑสถานแห่งชาติพระนคร เป็นหนึ่งในประติมากรรมพระโพธิสัตว์อวโลกิเตศวรที่สวยงามและเป็นที่รู้จักมากที่สุดในประเทศไทย

ลักษณะ
------

ตัวอย่างเทวรูปพระโพธิสัตว์อวโลกิเตศวรองค์เต็ม มีการสันนิษฐานว่าหากอยู่ในสภาพที่สมบูรณ์ก็น่าจะมีลักษณะใกล้เคียงกับองค์ในภาพ
ลักษณะของประติมากรรมเป็นภาพครึ่งตัวบนตั้งแต่ส่วนเหนือสะดือของบุคคลยืนเอียงกาย ใบหน้ากลมมน มีคิ้วสันนูนโค้ง จมูกโด่ง ปากจีบเป็นกระจับ และแววตาเหลือบมองลงต่ำ สวมเครื่องประดับศีรษะคาดว่าเป็นชฎามงกุฏ ส่วนยอดหักหายไป ประดับร่างกายด้วยสรอยประคำ, สร้อยคอ, ต้นแขนสวมพาหุรัด และผ้าเฉียงบ่าบนไหล่ด้านซ้าย คล้องทับด้วยสายยัชโญปวีตประดับหัวกวาง ประติมากรรมแตกหักสูญหายที่แขนขวาส่วนศอกลงไป

ข้อมูลจากกรมศิลปากรระบุว่าประติมากรรมนี่มีลักษณะคล้ายคลึงกับที่พบประดับบนประติมากรรม พระอคัสตยะ จากจันทิบานอน (Candi Banon) ศิลปะชวาภาคกลาง ประติมากรรมมีลักษณะศิลปะศรีวิชัยซึ่งได้รับอิทธิพลจากศิลปะอินเดียหลังคุปตะ-ปาละ โดยมีการตั้งข้อสันนิษฐานว่าประติมากรรมนี้ปั้นและหล่อขึ้นในไชยาหรือเมืองใดเมืองหนึ่งในเอเชียตะวันออกเฉียงใต้ตั้งแต่ดินแดนที่ปัจจุบันคือประเทศไทยจนถึงเกาะชวา ในประเทศอินโดนีเซีย

ประวัติ
-------

สมเด็จกรมพระยาดำรงราชานุภาพเป็นผู้ทรงค้นพบประติมากรรมนี้ที่วัดพระบรมธาตุไชยา (บางแหล่งระบุว่าเป็นวัดเวียง) อำเภอไชยา จังหวัดสุราษฎร์ธานี เมื่อ พ.ศ. 2448 โดยพบที่บริเวณนอกกำแพงชั้นนอกทิศตะวันออกเฉียงเหนือ ตามที่ระบุไว้ในจดหมายระยะทางไปตรวจราชการแหลมมลายู ร.ศ. ๑๒๑ ของสมเด็จเจ้าฟ้ากรมพระยานริศรานุวัดติวงศ์ มานิต วัลลิโภดมสันนิษฐานว่าจุดที่พบอยู่ใกล้กับวิหารพระศิลาแดงสามองค์ซึ่งมีระบุสัญลักษณ์เป็นกล่องสี่เหลี่ยมไว้ในแผนผังของวัดที่ปรากฏในเอกสารดังกล่าว พุทธทาสภิกขุระบุว่าเมื่อกรมพระยาดำรงราชานุภาพ "ทอดพระเนตรเห็นตั้งแต่บนหลังช้าง ช้างยังไม่ทันจะทรุดตัวลงอย่างเรียบร้อย ท่านรีบลงมาอย่างกะว่าจะหล่นลงมา ตรงไปอุ้มรูปนี้ขึ้นด้วยพระองค์เอง" พร้อมนำถวายแด่พระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวที่กรุงเทพมหานคร ซึ่งพระองค์ "ทรงจ้องอย่างตื่นเต้น และตรัสด้วยความตื่นเต้นว่า 'อะไรของเธอ ๆ ดำรง'"

พระโพธิสัตว์อวโลกิเตศวรนี้เก็บรักษาไว้ในพระบรมมหาราชวังนับจากนั้น และถูกนำมาเก็บเป็นของสะสมของพิพิธภัณฑสถานแห่งชาติ พระนครภายหลังพระบาทสมเด็จพระปกเกล้าเจ้าอยู่หัวพระราชทานไว้ให้กับพิพิธภัณฑ์

กรมศิลปากรสันนิษฐานว่ารูปเคารพนี้อาจเป็นองค์เดียวกับพระโพธิ์สัตว์ปัทมปาณี ที่มีกล่าวถึงในจารึกวัดเสมาเมือง (หลักที่ 23) จากปี พ.ศ. 1318 เนื้อหาสรรเสริญพระเกียรติยศของกษัตริย์ศรีวิชัย คือ พระวิษณุที่๒ พระนามว่าพระศรีวิชเยนทรราชา ซึ่งตอนหนึ่งระบุว่าพระองค์สร้างปราสาทอิฐสามหลัง เพื่ออุทิศถวายแด่พระพุทธเจ้า 1 พระองค์และพระโพธิสัตว์ 2 พระองค์ คือพระวัชรปาณีโพธิสัตว์ (ผู้ถือวัชระ) และพระปัทมปาณีโพธิสัตว์ (ผู้ถือดอกบัว) โดยพระโพธิสัตว์ปัทมปาณีถือเป็นพระโพธิสัตว์อวโลกิเตศวรที่มีผู้นับถือมากในศาสนาพุทธแบบมหายานและวัชรยาน ซึ่งแพร่หลายในชวากลางราวพุทธศตวรรษที่ 13 -14 ประติมากรรมชิ้นนี้จึงถือเป็นหลักฐานแสดงความสัมพันธ์กันระหว่างอาณาจักรศรีวิชัยในคาบสมุทรมลายูกับราชวงศ์ไศเลนทร์ในชวากลาง

ความสัมพันธ์กับพุทธทาสภิกขุ
---------------------------

ประติมากรรมพระโพธิสัตว์องค์นี้มักถูกนำไปเกี่ยวโยงกับพุทธทาสภิกขุและสวนโมกข์ของท่าน ดังที่ปรากฏเป็นประติมากรรมหลักและเป็น "เอกลักษณ์" ของสวนโมกข์

ในปี พ.ศ. 2486 สมเด็จกรมพระยาดำรงราชานุภาพได้อาราธนาพระอินทปัญโญ (ฉายาเมื่อบวชของพุทธทาสภิกขุ) ให้เข้าเฝ้าฯ ที่วังวรดิศ เพื่อปรึกษาหารือเรื่องโบราณคดีเมืองไชยา โดยมีหลวงบริบาลบุรีภัณฑ์ (ป่วน อินทุวงศ์) เป็นผู้ประสานงาน และทรงแสดงพระโพธิสัตว์พระองค์นี้ให้แก่พระอินทปัญโญชมเป็นครั้งแรก พระอินทปัญโญมองด้วย "ความตกตะลึง [และ]ไม่เคยเห็นองค์ที่งามที่สุดขนาดนี้มาก่อน" ความงดงามของประติมากรรมนี้ทำให้ "จิต[...]สงบและรู้ถึงใบหน้าที่มีเมตตาธรรมอย่างเปี่ยมล้นจากรูปปั้น[นี้]" ท่านเคยปรารภถึงความงามไว้ว่า

> ใบหน้าของรูปปฏิมาอวโลกิเตศวรนี้ แสดงอารมณ์สุทธิ ปัญญา เมตตา ขันติอย่างสมบูรณ์พร้อม ช่างน่าทึ่งจริงๆ เพราะจะดูเป็นคนบริสุทธิ์ทางจิตใจก็ได้ จะมองให้เห็นเป็นคนยอดทางปัญญาก็ได้ จะมองในทางมีเมตตาก็ได้ หรือจะมองว่ามีความอดทนเป็นเลิศก็ได้ เยี่ยมยอดจริงๆ ศิลปินที่ปั้นรูปปฏิมานี้ จะต้องเป็นคนที่มีจิตใจดีมาก จิตใจสงบมาก มีความรู้ทางธรรมสูงเป็นเลิศ และเป็นยอดศิลปินในทางปั้นด้วย ถึงจะทำหน้าที่นี้ได้
> 
> — พุทธทาส, พุทธทาส สวนโมกขพลาราม กำลังแห่งการหลุดพ้น (1998)

กล่าวกันว่าพระอินทปัญโญเกิดความสนใจในโบราณคดีและการศึกษาประวัติศาสตร์ของศรีวิชัยและคาบสมุทรภาคใต้ของไทยจากความประทับใจในครั้งนี้ จนต่อมาท่านได้รับการแต่งตั้งให้เป็นผู้อำนวยการพิพิธภัณฑสถานแห่งชาติ จังหวัดสุราษฎร์ธานี รวมถึงมีส่วนร่วมมากในกิจกรรมโบราณคดีและประวัติศาสตร์ในพื้นที่

ขณะก่อสร้างสวนโมกข์ พระอินทปัญโญได้ให้อดีตพระโกวิท เขมานันทะ เป็นผู้หล่อรูปปั้นจำลองของพระโพธิสัตว์อวโลกิเตศวรมาไว้ สาเหตุการนำมาตั้งนั้น ท่านระบุว่า "...[ให้]ตั้งไว้ในที่เห็นโดยง่าย พอคุณเป็นทุกข์อะไรขึ้นมาโกรธอะไรขึ้นมา มองหน้าอวโลกิเตศวรจะหาย เอาไปใช้แบบนี้ ดูหน้าแล้วสบายใจ"

อ้างอิง
-------


วิกิมีเดียคอมมอนส์มีสื่อที่เกี่ยวข้องกับ **พระโพธิสัตว์อวโลกิเตศวร (ไชยา)**

1. 1 2 3 4 5 6  "พระโพธิสัตว์อวโลกิเตศวร". พิพิธภัณฑสถานแห่งชาติ พระนคร. 2015. สืบค้นเมื่อ 2021-11-01.
2. 1 2 3 4  "พระโพธิสัตว์อวโลกิเตศวรศิลปะศรีวิชัยที่ค้นพบในภาคใต้ของดินแดน ประเทศไทยตั้งแต่คริสต์ศตวรรษที่ 8 – 13". *Journal of Liberal Arts, Prince of Songkla University*. **12** (1): 157–179. 2019-07-08. สืบค้นเมื่อ 2021-11-01.
3. 1 2 3 4 5 6  ศิลปวัฒนธรรม นำชม (2021-05-26). "ประติมากรรมชำรุด แต่งามที่สุดในสยาม". ศิลปวัฒนธรรม. สืบค้นเมื่อ 2021-11-01.
4. 1 2 3  สุวินัย ภรณวลัย (2006-09-26). "พุทธบูรณารำลึก 100 ปี ชาตกาล สืบสานปณิธานพุทธทาส (ตอนที่ 22)". MGR Online. สืบค้นเมื่อ 2021-11-01.
5. ↑  ฐิติมา ธรรมบำรุง (2018-05-12). "พระโพธิสัตว์อวโลกิเตศวร". คลังทรัพยากรการศึกษาแบบเปิด โครงการระบบสื่อสาระออนไลน์เพื่อการเรียนรู้ทางไกลเฉลิมพระเกียรติฯ. คลังข้อมูลเก่าเก็บจากแหล่งเดิมเมื่อ 2021-11-01. สืบค้นเมื่อ 2021-11-01.
6. ↑  นริศรานุวัดติวงศ์, สมเด็จฯ เจ้าฟ้ากรมพระยา (1974). *จดหมายระยะทางไปตรวจราชการแหลมมลายู ร.ศ. ๑๒๑ (พิมพ์ครั้งที่ 2)*. กรุงเทพมหานคร: ประชาช้าง.
7. ↑  ยอร์ช เซเดส์ และคณะ (2021-06-26). "จารึกวัดเสมาเมือง". *ฐานข้อมูจารึกในประเทศไทย*. ศูนย์มานุษยวิทยาสิรินธร (องค์การมหาชน). สืบค้นเมื่อ 2021-11-01.
8. ↑  nintara1991 (2019-05-30). "พระอวโลกิเตศวรโพธิสัตว์แห่งสวนโมกข์ ความงดงามที่ทำให้เจริญในธรรม". *Goodlifeupdate*. สืบค้นเมื่อ 2021-11-01.
9. 1 2  พุทธทาส (1998). *พุทธทาส สวนโมกขพลาราม กำลังแห่งการหลุดพ้น*. นนทบุรี: หจก.ภาพพิมพ์. ISBN 9747680386.
10. 1 2  สุมาลัย กาลวิบูลย์. "ประวัติและผลงานของท่านพุทธทาส" (PDF). สืบค้นเมื่อ 2021-11-01.

| * ด
* ค
* ก
พิพิธภัณฑสถานแห่งชาติ พระนคร |
| --- |
| อาคารจัดแสดง | หมู่พระวิมาน • พระที่นั่งอิศราวินิจฉัย • พระที่นั่งพุทไธสวรรย์ • พระที่นั่งศิวโมกข์พิมาน • พระที่นั่งอิศเรศราชานุสรณ์ • พระที่นั่งคชกรรมประเวศ • พระที่นั่งมังคลาภิเษกและพระที่นั่งเอกอลงกฎ • ตำหนักแดง • เก๋งนุกิจราชบริหาร • ศาลาสำราญมุขมาตย์ • ศาลาลงสรง • โรงราชรถ |  |
| โบราณวัตถุที่สำคัญ | พระพุทธสิหิงค์ • ศิลาจารึกหลักที่ 1 • พระที่นั่งราเชนทรยาน • พระมหาพิชัยราชรถ • พระเวชยันตราชรถ • ราชรถน้อย • พระยานมาศสามลำคาน • ส่วนองค์ท่อนบนของพระโพธิสัตว์อวโลกิเตศวร |