อวัยวะเพศของสาหร่ายไฟ แสดง antheridia เพศผู้ (สีแดง) และ archegonia เพศเมีย (สีน้ำตาล)
**อวัยวะเพศ** (อังกฤษ: sex organ) หรือ **อวัยวะสืบพันธุ์** (อังกฤษ: reproductive organ, primary sex organ, primary sexual characteristic) เป็นโครงสร้างทางกายภาพที่เกี่ยวข้องกับการสืบพันธุ์แบบอาศัยเพศ ในร่างกายของสิ่งมีชีวิตที่มีความซับซ้อน และเป็นส่วนหนึ่งของระบบสืบพันธุ์ อวัยวะที่เห็นได้จากด้านนอกในเพศหญิงและชายเรียกว่าเป็น *อวัยวะเพศปฐมภูมิ* หรือ **อวัยวะสืบพันธุ์** (genitals, genitalia) ส่วนอวัยวะภายในเรียกว่าเป็น *อวัยวะเพศทุติยภูมิ* หรือ *อวัยวะสืบพันธุ์ภายใน* ลักษณะที่เริ่มเกิดขึ้นในวัยเริ่มเจริญพันธุ์ เช่น ขนหัวหน่าวในผู้หญิงและผู้ชาย และหนวดในผู้ชาย เรียกว่าเป็นการเปลี่ยนแปลงลักษณะทางเพศทุติยภูมิ (secondary sex characteristics)

มอสส์, เฟิร์น และพืชบางชนิดที่คล้ายกันมีอับเซลล์สืบพันธุ์ (gametangia) เป็นอวัยวะสืบพันธุ์ซึ่งเป็นส่วนหนึ่งของแกมีโทไฟต์ (gametophyte) ดอกไม้ของพืชดอกสร้างละอองเรณูและเซลล์ไข่ ทว่าอวัยวะเพศอยู่ข้างในแกมีโทไฟต์ภายในละอองเรณูและออวุล (ovule) พืชจำพวกสนก็ผลิตโครงสร้างการสืบพันธุ์แบบอาศัยเพศข้างในแกมีโทไฟต์ภายในลูกสนและละอองเรณู โดยลูกสนและละอองเรณูเองไม่ใช่อวัยวะเพศ

คำศัพท์
-------

ศัพท์ภาษาละตินคำว่า *genitalia* หรือ *genitals* ในภาษาอังกฤษถูกใช้บรรยายอวัยวะเพศที่มองเห็นได้จากภายนอกหรือ *อวัยวะเพศปฐมภูมิ* ในสัตว์เลี้ยงลูกด้วยนมหมายถึงองคชาตกับถุงอัณฑะของเพศชาย และคลิตอริสกับโยนีของเพศหญิง

อวัยวะเพศอื่นที่ซ่อนอยู่ถูกเรียกว่า *อวัยวะเพศทุติยภูมิ* หรือ *อวัยวะสืบพันธุ์ภายใน* อวัยวะที่สำคัญที่สุดได้แก่ต่อมบ่งเพศ โดยเฉพาะอัณฑะในเพศชายและรังไข่ในเพศหญิง ต่อมบ่งบอกเพศเป็นอวัยวะเพศที่แท้จริงซึ่งผลิตเซลล์สืบพันธุ์บรรจุดีเอ็นเอที่สามารถถ่ายทอดทางพันธุกรรม อวัยวะเหลานี้ยังผลิตฮอร์โมนหลักส่วนใหญ่ที่ส่งผลต่อการพัฒนาทางเพศ และควบคุมอวัยวะเพศและพฤติกรรมทางเพศอื่น

ในสัตววิทยาทั่วไป ด้วยความหลากหลาบของรูปร่างหน้าตาอวัยวะและพฤติกรรมการร่วมเพศ อวัยวะสืบพันธุ์เพศผู้ถูกให้ความหมายว่าเป็น "โครงสร้างเพศผู้ที่ถูกสอดใส่เข้าไปในเพศเมียหรือถูกค้างไว้ใกล้รูเปิด (gonopore) ระหว่างการถ่ายทอดน้ำอสุจิ" ส่วนอวัยวะสืบพันธุ์เมียถูกให้ความหมายว่า "ส่วนของระบบสืบพันธุ์เพศเมียที่สัมผัสกับอวัยวะสืบพันธุ์เพศผู้โดยตรงหรือสัมผัสกับผลผลิตเพศชาย (น้ำอสุจิ, ถุงน้ำเชื้อ) ระหว่างหรือหลังการร่วมเพศ"

สัตว์เลี้ยงลูกด้วยน้ำนม
-----------------------

### อวัยวะภายนอกและภายใน

ส่วนของอวัยวะสืบพันธุ์ของสัตว์เลี้ยงลูกด้วยนมซึ่งเห็นได้จากภายนอกได้แก่ ถุงอัณฑะและองคชาต สำหรับผู้หญิง ได้แก่ โยนี (แคม, คลิตอริส และอื่น ๆ) รวมถึง ช่องคลอด

ในสัตว์เลี้ยงลูกด้วยนมที่มีสายรก เพศเมียมีรูเปิดของอวัยวะสืบพันธุ์สองรู (ช่องคลอดและท่อปัสสาวะ) ส่วนเพศผู้มีเพียงแค่รูเดียวคือท่อปัสสาวะ อวัยวะสืบพันธุ์ทั้งเพศผู้และเมียมีปลายประสาทจำนวนมากส่งผลให้รู้สึกดีเมื่อถูกสัมผัส ในสังคมมนุษย์ส่วนใหญ่ โดยเฉพาะในกลุ่มที่ถือคติอนุรักษนิยม มองการแสดงอวัยวะเพศว่าเป็นการแสดงลามกอนาจาร

สัตว์เลี้ยงลูกด้วยน้ำนมมีอวัยวะเพศดังนี้: 

| เพศชาย | เพศหญิง |
| --- | --- |
| * ต่อมคาวเปอร์
* เอพิดิไดมิส (Epididymis)
* องคชาต
	+ หนังหุ้มปลาย
	+ เส้นสองสลึง
	+ ส่วนหัวขององคชาต (Glans penis)
* ต่อมลูกหมาก
* ถุงอัณฑะ
* ต่อมสร้างน้ำเลี้ยงอสุจิ (seminal vesicles)
* อัณฑะ

รูปอวัยวะเพศชายภายนอก | * ต่อมบาร์โทลิน
* ท่อนำไข่ (Fallopian tube)
* รังไข่
* Skene's gland
* มดลูก
	+ ปากมดลูก (Cervix)
* ช่องคลอด
* โยนี
	+ เยื่อพรหมจรรย์
	+ คลิตอริส
		- Clitoral frenulum
		- Clitoral glans (glans clitoridis)
		- Clitoral hood
	+ แคม
		- แคมใหญ่
		- แคมเล็ก
			* Frenulum of labia minora

รูปอวัยวะเพศหญิงภายนอก (หลังโกนขนหัวหน่าว) |

### พัฒนาการ

ในพัฒนาการก่อนเกิด (prenatal development) ทั่วไป อวัยวะเพศชายและหญิงมาจากโครงสร้างเดียวกันระหว่างช่วงแรกของการตั้งครรภ์ ต่อมาจึงค่อยแยกเป็นเพศชายหรือหญิง ยีน SRY (sex-determining region) หรือจุดบอกเพศในโครโมโซมวายเป็นปัจจัยกำหนดให้สิ่งมีชีวิตแสดงลักษณะทางเพศชายแทนที่จะเป็นเพศหญิง (testis determing factor) ต่อมบ่งเพศจะพัฒนาต่อไปเป็นรังไข่หากไม่มีปัจจัยกำหนดให้เปลี่ยนเป็นเพศชาย

ต่อมาการพัฒนาอวัยวะสืบพันธุ์ภายในและภายนอกกำหนดโดยฮอร์โมนสร้างจากต่อมบ่งเพศของทารกในครรภ์ (รังไข่หรืออัณฑะ) ส่งผลให้เซลล์ตอบสนองตาม อวัยวะเพศของทารกในครรภ์ตอนแรกมีลักษณะเหมือนอวัยวะเพศหญิง โดยมี "รอยพับอวัยวะเพศและทางเดินปัสสาวะ (urogenital fold)" คู่หนึ่งและท่อปัสสาวะอยู่ด้านหลังส่วนที่ยื่นออกมาตรงกลาง หากทารกมีอัณฑะ และหากอัณฑะสร้างฮอร์โมนเทสโทสเตอโรน และหากเซลล์ของอวัยวะเพศตอบรับต่อเทสโทสเตอโรน รอยพับจะขยายตัวและเชื่อมต่อกันในเส้นผ่ากลางกลายเป็นถุงอัณฑะ ส่วนที่ยื่นออกมาขยายใหญ่ข้นและตั้งตรงกลายเป็นองคชาต ส่วนขยายอวัยวะเพศและทางเดินปัสสาวะด้านในโตขึ้นห่อรอบองคชาต และเชื่อมต่อกันตรงเส้นกลางเป็นท่อปัสสาวะ

แต่ละส่วนของอวัยวะเพศในเพศหนึ่งมีคู่เหมือนกำเนิดเดียวกันในอีกเพศ ขั้นตอนทั้งหมดของการแยกเพศรวมถึงการเปลี่ยนแปลงลักษณะทางเพศทุติยภูมิ เช่น รูปแบบของขนหัวหน่าวและขนบนใบหน้า รวมถึงหน้าอกของผู้หญิงในวัยเริ่มเจริญพันธุ์ นอกจากนี้ยังเริ่มมีความแตกต่างในโครงสร้างสมอง ทว่าอาจไม่ได้กำหนดพฤติกรรม

ภาวะเพศกำกวมเป็นพัฒนาการของอวัยวะเพศที่อยู่ระหว่างเพศหญิงและเพศชาย เมื่อทารกเกิดมา ผู้ปกครองต้องทำการตัดสินใจว่าจะปรับแต่งอวัยวะเพศหรือไม่, จัดให้เด็กเป็นเพศหญิงหรือชาย หรือปล่อยอวัยวะเพศไว้อย่างนั้น ผู้ปกครองบางคนอาจให้แพทย์เป็นผู้ตัดสินใจ หากพวกเขาตัดสินใจที่จะปรับแต่งอวัยวะเพศ พวกเขามีโอกาส 50% ที่จะเลือกตรงกับเอกลักษณ์ทางเพศ (gender identity) ของเด็ก หากพวกเขาเลือกผิดเพศ เด็กอาจแสดงอาการอยากแปลงเพศ และอาจทำให้เด็กมีชีวิตที่ยากลำบากจนกว่าจะแก้ปัญหา

ด้วยความแตกต่างระหว่างโครงสร้างและการใช้งานของอวัยวะเพศทำให้เป็นระบบอวัยวะที่พัฒนาเร็วกว่าระบบอื่น ดังนั้นในสัตว์ต่าง ๆ จึงมีรูปแบบและการใช้งานของอวัยวะเพศที่หลากหลาย

อ้างอิง
-------

1. ↑  "Mosses and Ferns". Biology.clc.uc.edu. 16 มีนาคม 2001. คลังข้อมูลเก่าเก็บจากแหล่งเดิมเมื่อ 28 กรกฎาคม 2012. สืบค้นเมื่อ 1 สิงหาคม 2012.
2. ↑  "Flowering Plant Reproduction". Emc.maricopa.edu. 2010-05-18. คลังข้อมูลเก่าเก็บจากแหล่งเดิมเมื่อ 2018-08-16. สืบค้นเมื่อ 2012-08-01.
3. ↑  Eberhard, W.G. 1985. Sexual Selection and Animal Genitalia. Harvard University Press
4. ↑  Marvalee H. Wake (15 September 1992). *Hyman's Comparative Vertebrate Anatomy*. University of Chicago Press. p. 583. ISBN 978-0-226-87013-7. สืบค้นเมื่อ 6 May 2013.
5. ↑  Sexual Intimacy in Marriage William Cutrer
6. ↑  Daphne's Dance: True Tales in the Evolution of Woman's Sexual Awareness Brigitta Olsen
7. ↑  Unpopular Privacy: What Must We Hide? retrieved 9 February 2012
8. ↑  Fausto Sterling, Anne (2000). *Sexing The Body*. New York: New York. pp. 44–77.
9. ↑  Schilthuizen, M. 2014. Nature's Nether Regions: What the Sex Lives of Bugs, Birds, and Beasts Tell Us About Evolution, Biodiversity, and Ourselves. Penguin USA

อ่านเพิ่ม
---------


คอมมอนส์ มีภาพและสื่อเกี่ยวกับ:  
**อวัยวะเพศ**

วิกิพจนานุกรม มีความหมายของคำว่า ***Wikisaurus:genitalia***

* Leonard, Janet L. and Alex Córdoba-Aguilar (2010). *The Evolution of Primary Sexual Characters in Animals*. Oxford: Oxford University Press. ISBN 0199717036.`{{cite book}}`: CS1 maint: uses authors parameter (ลิงก์)

| * ด
* ค
* ก
กายวิภาคศาสตร์เฉพาะส่วน |
| --- |
| ศีรษะ | 
* เส้นผม
* ใบหน้า
	+ หน้าผาก
	+ แก้ม
	+ คาง
	+ คิ้ว
	+ ตา
	+ เปลือกตา
	+ จมูก
	+ ปาก
	+ ริมฝีปาก
	+ ลิ้น
	+ ฟัน
* หู
* ขากรรไกร
* ขากรรไกรล่าง
* ท้ายทอย
* หนังศรีษะ
* ขมับ

 |
| คอ | 
* ลูกกระเดือก
* ช่องคอ
* ต้นคอ

 |
| ลำตัว | 
* ท้อง
	+ เอว
	+ กะบังลม
	+ สะดือ
* กระดูกสันหลัง
* หลัง
* ทรวงอก
	+ เต้านม
* หัวนม
* เชิงกราน
* องคชาต
* ถุงอัณฑะ
* โยนี
	+ อวัยวะเพศ

 |
| แขนหรือขา | 

|  |  |
| --- | --- |
| แขน | 
* ไหล่
* รักแร้
* แขน
* ข้อศอก
* ปลายแขน
* ข้อมือ
* มือ
	+ นิ้วมือ
	+ หัวแม่มือ
	+ ชี้
	+ กลาง
	+ นาง
	+ ก้อย

 |
| ขา | 
* แก้มก้น
* องคชาต
* สะโพก
* ต้นขา
* เข่า
* น่อง
* เท้า
	+ ตาตุ่มใน
	+ ส้นเท้า
	+ ปลายเท้า
	+ เล็บเท้า
	+ ฝ่าเท้า

 |

 |
| กายวิภาคศาสตร์ทั่วไป: ระบบอวัยวะและอวัยวะ, กายวิภาคศาสตร์เฉพาะส่วน, ระนาบและเส้น, กายวิภาคศาสตร์พื้นผิวของแกนลำตัว, กายวิภาคศาสตร์พื้นผิวของรยางค์ |