*บทความนี้เป็นบทความสำหรับชื่อวงศ์ และสกุล*

**หม้อข้าวหม้อแกงลิง** (อังกฤษ: *nepenthes* "เนเพนธีส"; ชื่อสามัญ: tropical pitcher plants หรือ monkey cups) เป็นสกุลของพืชกินสัตว์ ที่มีมากกว่า 160 ชนิด และลูกผสมอีกจำนวนมาก พบกระจายพันธุ์ในเขตร้อนชื้น ตั้งแต่ตอนใต้ของจีน, อินโดนีเซีย, มาเลเซียและฟิลิปปินส์; ทางตะวันตกของมาดากัสการ์ (2 ชนิด) และเซเชลส์ (1 ชนิด) ; ตอนใต้ของออสเตรเลีย (3 ชนิด) และนิวแคลิโดเนีย (1 ชนิด) ; ตอนเหนือของอินเดีย (1 ชนิด) และศรีลังกา (1 ชนิด) พบมากที่บอร์เนียว และ สุมาตรา มักพบขึ้นตามที่ลุ่ม แต่ในระยะหลังหม้อข้าวหม้อแกงลิงชนิดใหม่ ๆ มักพบตามภูเขาซึ่งมีอากาศร้อนตอนกลางวันและหนาวเย็นตอนกลางคืน ส่วนชื่อหม้อข้าวหม้อแกงลิง มาจากข้อเท็จจริงที่ว่าลิงมาดื่มน้ำฝนจากหม้อของพืชชนิดนี้

รูปร่างลักษณะและหน้าที่
-----------------------

หม้อข้าวหม้อแกงลิงเป็นไม้เลื้อย มีระบบรากที่ตื้นและสั้น สามารถสูงได้หลายเมตร ลำต้นมีเส้นผ่าศูนย์กลางประมาณ 1 เซนติเมตรหรืออาจหนากว่านั้นในบางชนิด เช่น *N. bicalcarata* เป็นต้น จากลำต้นไปยังก้านใบที่มีลักษณะใบคล้ายกับสกุลส้ม ยาวไปจนสุดเป็นสายดิ่งซึ่งบางสายพันธุ์ใช้เป็นมือจับยึดเกี่ยว แล้วจบลงที่หม้อซึ่งเป็นใบแท้แปรสภาพมา หม้อเริ่มแรกจะมีขนาดเล็กและค่อยๆ โตขึ้นอย่างช้าๆ จนเป็นกับดักทรงกลมหรือรูปหลอด

ส่วนประกอบพื้นฐานของหม้อบน
ภายในหม้อจะบรรจุไปด้วยของเหลวที่พืชสร้างขึ้น อาจมีลักษณะเป็นน้ำหรือน้ำเชื่อม ใช้สำหรับให้เหยื่อจมน้ำตาย จากการศึกษาแสดงให้เห็นว่าในหม้อข้าวหม้อแกงลิงหลายชนิด ของเหลวจะบรรจุไปด้วยสารเหนียวที่ถูกผสมขึ้นเป็นสำคัญ เพื่อใช้ย่อยแมลงที่ตกลงไปในหม้อ ความสามารถของของเหลวที่ใช้ดักจะลดลง เมื่อถูกทำให้เจือจางโดยน้ำซึ่งเป็นสิ่งที่เกิดขึ้นอย่างหลีกเลี่ยงไม่ได้ในสภาพแวดล้อมที่เปียกชื้นซึ่งเป็นถิ่นอาศัยของพืชสกุลนี้

ส่วนล่างของหม้อจะมีต่อมสำหรับดูดซึมสารอาหารจากเหยื่อที่จับได้ ส่วนบริเวณด้านบนจะมีผิวลื่นเป็นมันใช้เพื่อป้องกันเหยื่อหนีรอดไปได้ ทางเข้าของกับดักเป็นส่วนประกอบที่เรียกว่าเพอริสโตม จะลื่นและเต็มไปด้วยสีสันเพื่อดึงดูดเหยื่อเข้ามาและเสียหลักลื่นพลัดหล่นลงไปในหม้อ ส่วนฝาหม้อใช้ป้องกันไม่ให้น้ำฝนตกลงไปผสมกับของเหลวในหม้อ และด้านข้างจะมีต่อมน้ำต้อยไว้ดึงดูดเหยื่ออีกทางหนึ่งด้วย

โดยปกติหม้อข้าวหม้อแกงลิงจะสร้างหม้อขึ้นมา 2 ชนิด คือ**หม้อล่าง** เป็นหม้อที่อยู่แถวๆโคนต้นมีขนาดใหญ่ สีสันสวยงาม อีกชนิดคือ**หม้อบน**ที่มีขนาดเล็ก ก้านหม้อจะลีบแหลม รูปทรงของหม้อจะเปลี่ยนไป และสีสันจืดชืดกว่า หน้าที่ที่แตกต่างกันของหม้อทั้งสองชนิดคือ หม้อล่างทำหน้าที่ล่อเหยื่อและดูดซึมสารอาหารเพื่อนำไปใช้ในการเจริญเติบโต ส่วนหม้อบน เมื่อต้นโตขึ้น สูงขึ้น หม้อบนจะลดบทบาทการหาเหยื่อ แต่เพิ่มบทบาทการจับยึด โดยก้านใบจะม้วนเป็นวง เกาะเกี่ยวกิ่งไม้ข้างๆ ดึงเถาหม้อข้าวหม้อแกงลิงให้สูงขึ้นและมั่นคงขึ้น ไม่โค่นล้มโดยง่าย แต่ในบางชนิดเช่น *N. rafflesiana* เป็นต้น หม้อที่ต่างชนิดกัน ก็จะดึงดูดเหยื่อที่ต่างชนิดกันด้วย

เหยื่อของหม้อข้าวหม้อแกงลิงโดยปกติแล้วจะเป็นแมลง แต่บางชนิดที่มีหม้อขนาดใหญ่ (*N. rajah*, *N. rafflesiana* เป็นต้น) ในบางครั้งเหยื่ออาจจะเป็นสัตว์มีกระดูกสันหลังขนาดเล็ก เช่น หนู และสัตว์เลื้อยคลาน ดอกของหม้อข้าวหม้อแกงลิงนั้น ช่อดอกเป็นแบบช่อกระจะหรือช่อแยกแขนง จะแยกเพศกันอย่างชัดเจน แบบหนึ่งต้นหนึ่งเพศ ฝักเป็นแบบแคปซูล 4 กลีบและแตกเมื่อแก่ ภายในประกอบไปด้วยเมล็ด 10 ถึง 60 เมล็ดหรือมากกว่านั้น เมล็ดแพร่กระจายโดยลม

รูปแบบของกับดัก
---------------

*รูปแบบทั้งหมดของกับดักในพืชกินสัตว์ดูที่พืชกินสัตว์*
พืชในสกุลหม้อข้าวหม้อแกงลิงเป็นพืชกินสัตว์ที่มีกับดักแบบหลุมพราง (Pitfall traps, pitcher) เหมือนกับพืชในสกุล *Sarracenia*, *Darlingtonia*, *Heliamphora* และ *Cephalotus* และการวิวัฒนาการของกับดักสันนิษฐานว่าการจากการคัดเลือกภายใต้แรงกดดันในระยะเวลายาวนาน เช่น มีสารอาหารในดินน้อย เป็นต้น ทำให้เกิดการสร้างใบรูปหม้อขึ้น และอาจเกิดจากแมลงซึ่งเป็นเหยื่อของมัน มีพฤติกรรม, บิน, คลาน และไต่ ทำให้เกิดการพัฒนาจากโพรงช่องว่างที่เกิดจากใบประกบกันกลายหม้อซึ่งเป็นกับดักแบบหลุมพราง

หม้อข้าวหม้อแกงลิงนั้นถูกจัดให้มีบรรพบุรุษร่วมกับพืชที่มีกับดักแบบกระดาษเหนียว ซึ่งแสดงว่าหม้อข้าวหม้อแกงลิงบางชนิดอาจมีการพัฒนามาจากกับดักแบบกระดาษเหนียวที่สูญเสียเมือกเหนียวไป

กับดักเกิดขึ้นที่ปลายสายดิ่งหรือมือจับพัฒนามาจากการยืดออกของเส้นกลางใบ โดยมากเป็นรูปทรงกลมหรือรูปหลอด เป็นกระเปาะ มีของเหลวอยู่ภายในมีลักษณะเป็นน้ำหรือน้ำเชื่อม ปากหม้อที่เป็นทางเข้าของกับดักอยู่ด้านบนของหม้อ เป็นส่วนประกอบที่เรียกว่าเพอริสโตม ซึ่งมีลักษณะลื่น ฉาบไปด้วยขี้ผึ้งและเต็มไปด้วยสีสันเพื่อดึงดูดเหยื่อเข้ามาและเสียหลักลื่นพลัดหล่นลงไปในหม้อ ส่วนล่างของหม้อจะมีต่อมสำหรับดูดซึมสารอาหารจากเหยื่อที่จับได้ ส่วนบริเวณด้านบนจะมีผิวลื่นเป็นมันใช้เพื่อป้องกันเหยื่อหนีรอดไปได้ มีฝาปิดอยู่ที่ด้านบนของกับดักป้องกันไม่ให้น้ำฝนตกลงไปในหม้อ ใต้ฝามีต่อมน้ำต้อยไว้เพื่อดึงดูดเหยื่ออีกทางหนึ่ง

ประวัติทางพฤกษศาสตร์
--------------------

ภาพวาดของ*พลูคีเน็ต* รูป *N. distillatoria* จาก  
*Almagestum Botanicum (สารานุกรมพฤกษศาสตร์ )*  ปี ค.ศ. 1696
ก่อนที่ชื่อ *นีเพนเธส* จะถูกบันทึก ย้อนกลับไปในคริสต์ศตวรรษที่ 17 ในปี ค.ศ. 1658 ข้าหลวงชาวฝรั่งเศสที่ชื่อเบเตียน เดอ ฟรากูร์ (ฝรั่งเศส: *Étienne de Flacourt*) ได้พรรณนาเกี่ยวกับลักษณะของพืชชนิดนี้ในงานสัมมนา Histoire de la Grande Isle de Madagascar (ประวัติของเกาะมาดากัสการ์) ดังนี้:

> พืชชนิดนี้สูง 3 ฟุต ใบยาว 7 นิ้ว มีดอกและผลคล้ายแจกันขนาดเล็กที่มีฝาปิดเป็นภาพที่น่าประหลาดใจมาก มีสีแดงหนึ่งสีเหลืองหนึ่ง สีเหลืองมีขนาดใหญ่ที่สุด คนพื้นเมืองในประเทศนี้คัดค้านที่จะเด็ดดอกของมัน เพราะมีความเชื่อที่ว่าถ้าใครเด็ดมันแล้ว ฝนจะตกในวันนั้น ในเรื่องนั้น ฉันและชาวฝรั่งเศสคนอื่นๆ เก็บมันมา แต่ฝนก็ไม่ตก หลังฝนตกดอกของมันเต็มไปด้วยน้ำที่เกาะอยู่จนดูคล้ายลูกแก้วที่แวววาว [แปลจากภาษาฝรั่งเศสใน*หม้อข้าวหม้อแกงลิงจากบอร์เนียว*]
> 
> 

  

ฟรากูรได้ตั้งชื่อพืชชนิดนี้ว่า *Anramitaco* สันนิษฐานว่าเป็นชื่อท้องถิ่น แล้วก็ล่วงเลยมามากกว่าศตวรรษ หม้อข้าวหม้อแกงลิงชนิดนี้จึงได้ถูกจัดจำแนกเป็น *N. madagascariensis*

หม้อข้าวหม้อแกงลิงชนิดที่ 2 ที่ถูกพรรณนาถึงในปี ค.ศ. 1677 ได้แก่ *N. distillatoria* พืชถิ่นเดียวของศรีลังกา ถูกจัดจำแนกให้อยู่ภายใต้ชื่อ "*Miranda herba*"  *(สมุนไพรอันน่าพิศวง)*  3 ปีต่อมา พ่อค้าชาวดัตช์ที่ชื่อเจคอบ เบรนี (Jacob Breyne) อ้างว่าพืชชนิดนี้เป็น *Bandura zingalensium* ซึ่งเป็นชื่อเรียกในท้องถิ่น ในภายหลัง *Bandura* ได้กลายเป็นชื่อที่ใช้เรียกหม้อข้าวหม้อแกงลิงทั่วไปจนกระทั่งลินเนียสได้ตั้งชื่อ *นีเพนเธส* ขึ้นในปี ค.ศ. 1737

*N. distillatoria* ถูกจัดจำแนกอีกครั้งในปี ค.ศ. 1683 ครั้งนี้โดยแพทย์ชาวสวีเดนชื่อ เอช.เอ็น. กริม (H.N. Grimm)  กริมได้เรียกมันว่า *Planta mirabilis distillatoria* หรือ "พืชกลั่นน้ำอันน่าอัศจรรย์" และเป็นครั้งแรกที่มีภาพประกอบอย่างละเอียดของพืชชนิดนี้ 3 ปีต่อมา ในปี ค.ศ. 1686 นักธรรมชาติวิทยาชาวอังกฤษชื่อ จอน เรย์ (อังกฤษ: John Ray) อ้างคำพูดของกริมมากล่าวดังนี้:

>  รากดูดความชุ่มชื้นจากดินด้วยความช่วยเหลือของแสงอาทิตย์เข้าสู่ตัวมัน แล้วส่งผ่านไปยัง ลำต้น ก้าน ใบที่น่ากลัวของมัน ไปสู่ภาชนะตามธรรมชาติ แล้วเก็บกักไว้จนกว่ามนุษย์จะต้องการมัน [แปลจากภาษาละตินใน *หม้อข้าวหม้อแกงลิงจากบอร์เนียว*]
> 
> 

  

หนึ่งในภาพประกอบแรกๆของหม้อข้าวหม้อแกงลิงที่ปรากฏใน *Almagestum Botanicum (สารานุกรมพฤกษศาสตร์ )*  ของเลียวนาร์ด พลูคีเน็ต (Leonard Plukenet) ที่ตีพิมพ์ในปี ค.ศ. 1696 พืชที่เรียกว่า *Utricaria vegetabilis zeylanensium* ก็คือ *N. distillatoria* นั่นเอง

ภาพประกอบของ *Cantharifera* ใน *Herbarium Amboinensis (พรรณไม้จากอองบง)*  ของรัมฟิออซ, เล่ม 5, ปี ค.ศ. 1747 ถึงแม้ว่าจะถูกวาดหลังศตวรรษที่ 17 แต่ไม้เถาทางขวาไม่ใช่หม้อข้าวหม้อแกงลิง แต่เป็น *Flagellaria*
ในเวลาเดียวกันเกออร์จ เบเบอร์ฮาร์ด รัมฟิออซ (เยอรมัน: *Georg Eberhard Rumphius*) นักพฤกษศาสตร์ชาวเยอรมัน ค้นพบหม้อข้าวหม้อแกงลิง 2 ชนิดใหม่ในหมู่เกาะมลายู รัมฟิออซได้วาดภาพชนิดแรกไว้ เมื่อได้นำมาพิจารณาดูแล้วมันก็คือ *N. mirabilis* นั่นเอง และได้ให้ชื่อว่า *Cantharifera* แปลว่า "คนถือเหยือก" ชนิดที่ 2 ที่ชื่อ *Cantharifera alba* คิดว่าน่าจะเป็นหม้อข้าวหม้อแกงลิงชนิด *N. maxima* รัมฟิออซได้พรรณนาไว้ในงานเขียนที่มีชื่อเสียงมากของเขา : *Herbarium Amboinensis (พรรณไม้จากอองบง)*  บัญชีรายชื่อรุกขชาติแห่งเกาะอองบง ทั้ง 6 เล่ม อย่างไรก็ตามพืชชนิดนี้กลับไม่เป็นที่รู้จักจนกระทั่งเขาถึงแก่กรรมไปแล้วหลายปี

หลังจากตาบอดลงในปี ค.ศ. 1670 เมื่อต้นฉบับเขียนด้วยมือสำเร็จเสร็จสิ้นเป็นบางส่วน รัมฟิออซก็ได้เขียน *Herbarium Amboinensis* ต่อด้วยความช่วยเหลือของเสมียนและจิตรกร ในปี ค.ศ. 1687 เมื่องานใกล้สำเร็จลุล่วง งานอย่างน้อยครึ่งหนึ่งกับเสียหายไปเพราะไฟไหม้ แต่ด้วยความอุตสาหะ รัมฟิออซและผู้ช่วยของเขาก็ทำหนังสือเล่มแรกแล้วเสร็จในปี ค.ศ. 1690 อย่างไรก็ตาม 2 ปีต่อมา เรือที่บรรทุกต้นฉบับไปสู่ประเทศเนเธอร์แลนด์กลับถูกโจมตีและจมลงโดยเรือรบของฝรั่งเศส เป็นการบังคับให้พวกเขาเริ่มใหม่อีกครั้ง แต่โชคยังดีที่ยังมีฉบับคัดลอกที่ถูกเก็บรักษาไว้โดย ข้าหลวง-นายพล โจฮันซ์ แคมฟุจซ์ (Johannes Camphuijs) ในที่สุดหนังสือ *Herbarium Amboinensis* ก็ไปถึงเนเธอร์แลนด์ในปี ค.ศ. 1696 แต่หนังสือเล่มแรกก็ยังไม่ถูกตีพิมพ์จนกระทั่งถึงปี ค.ศ. 1741 เป็นเวลา 39 ปีหลังจากรัมฟิออซถึงแก่กรรม ในครั้งนี้ชื่อ *นีเพนเธส* ของลินเนียสได้กลายเป็นมาตรฐานที่มั่นคงแล้ว

ภาพวาดของ *Bandura zeylanica* (*N. distillatoria*) จาก *Thesaurus Zeylanicus (อรรถาภิธานจากศรีลังกา)*  ของเบอร์แมน ในปี ค.ศ. 1737
*N. distillatoria* ถูกวาดภาพและอธิบายอีกครั้งใน *Thesaurus Zeylanicus (อรรถาภิธานจากศรีลังกา)*  ของโจฮันซ์ เบอร์แมน (Johannes Burmann) ในปี ค.ศ. 1737 ภาพวาดแสดงให้เห็นตั้งแต่ดอก ลำต้น และหม้อ เบอร์แมนเรียกพืชชนิดนี้ว่า *Bandura zeylanica*

การอ้างถึงหม้อข้าวหม้อแกงลิงครั้งต่อมาเกิดขึ้นในปี ค.ศ. 1790 เมื่อพระชาวโปรตุเกสที่ชื่อโจเอา เดอ เลอรีโร (João de Loureiro) พรรณนาถึง *Phyllamphora mirabilis* หรือ "ใบรูปหม้ออันน่าพิศวง" จากเวียดนาม แม้เขาจะอยู่ในประเทศนี้มาถึง 35 ปี มันดูไม่เหมือนว่า เลอรีโรจะเฝ้าศึกษาพืชชนิดนี้อย่างจริงจังนัก เขาอ้างว่าฝาของหม้อเคลื่อนไหวได้ในรูปแบบเปิดและปิดฝาหม้อ ในงานที่มีชื่อเสียงของเขา : *Flora Cochinchinensis (พืชจากเวียดนามใต้ )*  เขาเขียนไว้ว่า:

>  [...] สายดิ่งที่ยื่นยาวต่อจากปลายสุดของใบที่บิดขดเป็นวงอยู่ตรงกลาง ทำหน้ายึดหม้อนิ่มๆรูปไข่นั่นไว้ มันมีปากที่เรียบเป็นโครงยื่นตรงขอบและที่ด้านตรงข้ามเป็นฝาปิด ซึ่งเปิดอยู่โดยธรรมชาติ และจะปิดเมื่อต้องเก็บกักน้ำค้างไว้ เป็นผลงานของพระผู้เป็นเจ้าที่น่าพิศวงมาก! [แปลจากภาษาฝรั่งเศสใน*หม้อข้าวหม้อแกงลิงจากบอร์เนียว*]
> 
> 

  

ในที่สุด *Phyllamphora mirabilis* ก็ถูกเปลี่ยนเข้าสู่สกุลของหม้อข้าวหม้อแกงลิงโดยเกออร์จ คลาริดก์ ดรูซ (George Claridge Druce) ในปี ค.ศ. 1916 ดังนั้น *P. mirabilis* จึงเป็น *ชื่อเดิม (basionym)*  ของหม้อข้าวหม้อแกงลิงทั่วโลกหลายชนิด

การเคลื่อนไหวของฝาหม้อที่ถูกกล่าวอ้างโดยเลอรีโรได้ถูกกล่าวซ้ำอีกครั้งโดยจีน ลุยซ์ มารี ปัวร์เรต (Jean Louis Marie Poiret) ในปี ค.ศ. 1797 ปัวร์เรตได้กล่าวถึง 2 ใน 4 ชนิดที่เป็นที่รู้จักในขณะนั้น : *N. madagascariensis* และ *N. distillatoria* เขาสร้างรูปแบบชื่อปัจจุบันและชื่อเรียกตามหลัง : *Nepente de l'Inde* หรือ "*หม้อข้าวหม้อแกงลิงของประเทศอินเดีย*" ถึงแม้ว่าหม้อข้าวหม้อแกงลิงชนิดนี้จะอยู่ห่างไกลจากแผ่นดินใหญ่ก็ตาม 

ใน *Encyclopédie Méthodique Botanique (สารานุกรมพฤกษศาสตร์)*  ของจีน-บาปตีสต์ เดอ ลามาร์ก (ฝรั่งเศส: *Jean-Baptiste de Lamarck*) เขารวบรวมไว้ดังนี้ :

>  มันเป็นหม้อที่น่าพิศวง ตามดังที่ฉันจะกล่าวต่อไปนี้ โดยปกติเมื่อหม้อเต็มไปด้วยน้ำสะอาดฝาหม้อก็จะปิดลง มันจะเปิดขึ้นในระหว่างตอนกลางวัน และน้ำส่วนมากจะหายไป แต่น้ำที่หายไปนี้ใช้ไปในการบำรุงต้นระหว่างกลางคืนก็เป็นได้ และเมื่อวันใหม่เมื่อหม้อเต็มอีกครั้ง ฝาก็จะปิดลงเช่นเดิม นี่เป็นอาหารของมัน และมากเพียงพอใน 1 วันเพราะน้ำนั้นจะเหลือครึ่งเดียวในตอนกลางคืน [แปลจากภาษาฝรั่งเศสใน*หม้อข้าวหม้อแกงลิงจากบอร์เนียว*]
> 
> 
> 

  

โรงเรือนปลูกหม้อข้าวหม้อแกงลิงของ *สถานเพาะเลี้ยงวิตช์* ภาพใน *The Gardener s' Chronicle (บันทึกของชาวสวน )*  ปี ค.ศ. 1872
เมื่อมีการค้นพบชิดใหม่ๆ ความสนใจในการปลูกเลี้ยงหม้อข้าวหม้อแกงลิงจึงเกิดขึ้นตลอดคริสต์ศตวรรษที่ 19 จนสามารถเรียกได้ว่าเป็นยุคทองของหม้อข้าวหม้อแกงลิงก็ว่าได้ โดยเริ่มนับตั้งแต่ปี ค.ศ. 1880 อย่างไรก็ตามความนิยมนี้กลับลดลงในช่วงต้นคริสต์ศตวรรษที่ 20 ก่อนจะหายไปเพราะสงครามโลกครั้งที่สอง นี่เป็นเครื่องแสดงข้อเท็จจริงที่ว่าไม่มีการค้นพบชนิดใหม่เลยในระหว่างปี ค.ศ. 1940 ถึง 1966 แต่ความสนใจในการปลูกเลี้ยงและการศึกษาในหม้อข้าวหม้อแกงลิงได้กลับมาอีกครั้ง ทั้งนี้ต้องยกความดีความชอบให้แก่นักพฤกษศาสตร์ชาวญี่ปุ่นที่ชื่อไซเกะโอะ คุระตะ (Shigeo Kurata) ผลงานของเขาในปี ค.ศ. 1960 และ 1970 ได้นำเข้าสู่ความนิยมในพืชชนิดนี้อีกครั้ง

ศัพทมูลวิทยา
------------

*หม้อข้าวหม้อแกงลิง* จาก *Species Plantarum (ชนิดพันธุ์พืช)*  ของคาโรลัส ลินเนียส ปี ค.ศ. 1753
คำว่า *Nepenthes (นีเพนเธส)*  ถูกใช้เป็นครั้งแรกในปี ค.ศ. 1737 ใน *Hortus Cliffortianus (แคตาล็อกแสดงพรรณพืชของคลิฟฟอร์ด)*  ของคาโรลัส ลินเนียส มาจากมหากาพย์โอดิสซีของโฮเมอร์ ในข้อความที่ว่า "*Nepenthes pharmakon*" (เหยือกยาที่ใช้เพื่อลืมความเศร้าซึ่งหมายถึงเหล้านั่นเอง) ถูกมอบให้เฮเลนโดยราชินีแห่งอียิปต์ คำว่า "**Nepenthe**" แปลตรงตัวได้ว่า "*ปราศจากความเศร้าโศก*" (*ne* = ไม่, *penthos* = เศร้าโศก) และในตำนานเทพเจ้ากรีกนั้น เป็นการดื่มเพื่อให้ลืมความเสียใจ ลินเนียสอธิบายไว้ว่า :

>  ถ้ามันไม่ใช่เหยือกเหล้าของเฮเลนแล้วมันคงจะเป็นของนักพฤกษศาสตร์ทุกคนอย่างแน่นอน สิ่งใดที่นักพฤกษศาสตร์รู้สึกว่าธรรมดาไม่น่าชื่นชม ถ้าหลังจากการเดินทางอันยาวนานและแสนลำบาก แล้วเขาสามารถพบพืชที่แสนวิเศษนี้ ในความรู้สึกของเขาที่ผ่านสิ่งแย่ๆและลำบากมานั้นก็ต้องถูกลืมเลือนไปหมดสิ้น เมื่อเห็นผลงานของพระผู้เป็นเจ้าที่น่าชมเชยนี้! [แปลจากภาษาละตินโดย เอช. เจ. วีตช์]
> 
> 

พืชที่ลินเนียสกล่าวถึงก็คือ *Nepenthes distillatoria* หม้อข้าวหม้อแกงลิงจากศรีลังกา

*หม้อข้าวหม้อแกงลิง* ถูกตั้งให้เป็นชื่อสกุลในปี ค.ศ. 1753 ใน "*Species Plantarum (ชนิดพันธุ์พืช)* "ซึ่งเป็นการตั้งชื่อที่ถูกยอมรับและใช้จนมาถึงปัจจุบัน และ *N. distillatoria* ก็เป็นชนิดต้นแบบในสกุลนี้

การปลูกเลี้ยง
-------------

*Nepenthes rajah* ที่ถูกเพาะเลี้ยงกับหม้อข้าวหม้อแกงลิงชนิดอื่นๆ
การปลูกเลี้ยงหม้อข้าวหม้อแกงลิงในประเทศไทยนั้น สามารถแบ่งออกเป็น 3 ชนิดโดยใช้อุณหภูมิเป็นเกณ์คือ 

* ชนิดโลว์แลนด์ (lowland) อันจะอยู่ที่อุณภูมิช่วงกลางวันประมาณ30°C และกลางคืนในช่วงไม่ต่ำกว่า 20°C อาทิ*Nepenthes thorelii* *Nepenthes gracilis* *Nepenthes ampullaria* *Nepenthes mirabilis* *N. bicalcarata ซึ่งเป็นระดับที่ผู้ปลูกเลี้ยงมือใหม่สามรถปลูกเลี้ยงให้งอกงามได้* โดยสามารถเติบโตได้ดีในโรงเรือนที่พลางแสงอย่างน้อย50% โดยกั้นลมไม่ให้ความชื้นในอากาศน้อยลง
* ชนิดอินเทอร์มิเดียท (intermediate) อันจะอยู่ที่อุณภูมิช่วงกลางวันประมาณ25 - 35°C และกลางคืนในช่วง18 - 26°C อาทิ N. palawanensis N. stenophylla N.rajah Kinabalu สามารถปลูกได้ในโรงเรือนอีแวปและตู้อีแวปซึ่งสามารถควบคุมอุณภูมิได้ สำหรับชนิดนี้ผู้ปลูกเลี้ยงมือใหม่ควรศึกษาให้รอบด้าน ปรึกษาจากผู้มีประสบการณ์ก่อน เพราะเป็นชนิดที่ไม่เหมาะอย่างยิ่งสำหรับผู้เริ่มต้น อีกทั้งมีราคาที่สูงกว่าไม้ท้องตลาดโดยทั่วไป
* ชนิดไฮแลนด์ (highland) อันจะอยู่ที่อุณภูมิช่วงกลางวันประมาณ25 °C และกลางคืนในช่วง 15 °C อาทิ N. rajah *N. aristolochioides N. lowii* สามารถปลูกในโรงเรือนอีแวปหรือในตู้อีแวปซึ่งสามารถควบคุมอุณภูมิได้ หรืออาจปลูกได้ในโรงเรือนอีแวปซึ่งอยู่บริเวณที่มีอากาศเย็นตามไหล่เขาในภาคเหนือ

**น้ำ**ที่ใช้ในการรดสามารถใช้น้ำสะอาด อาทิ น้ำปะปาซึ่งพักคอลีนอย่างน้อยหนึ่งวันในการรด จากความเห็นของผู้ปลูกเลี้ยงบางส่วนหม้อข้าวหม้อแกงลิงไม่ค่อยจะมีปัญหากับน้ำมากนัก

**แสง**ที่ใช้ในการปลูกหม้อข้าวหม้อแกงลิงควรได้แสงอย่างน้อย แสงแดดจากพระอาทิตย์ในตอนเช้าจนถึงก่อนเที่ยง ส่วนระยะเวลานั้นสามารถให้มากที่สุดเท่าที่จะมากได้อย่างการใช้หลอดไฟสำหรับการปลูกเลี้ยงพืชเป็นต้น โดยต้องมีเวลาพักในตอนกลางคืนเช่นเดี่ยวกับมนุษย์ที่ต้องมีการพักผ่อน

**ความชื้นในอากาศ** สามารถวัดได้ด้วยเครื่องวัดความชื้น โดยความชื้นไม่ควรต่ำกว่า 50% ควรกั้นลมบริเวณโรงเรือนเพราะลมเป็นเหตุให้ความชื้นในอากาศลดลง ความชื้นมีส่วนสำคัญในการผลิดหม้อใหม่หากความชื้นไม่เพียงใบจะเริ่มแสดงอาการหม้อฝ่อหรือไม่ออกหม้อนั้นเอง

**วัสดุปลูก** ควรมีความโปร่งเพราะหม้อข้าวหม้อแกงลิงนั้นวัสดุปลูกต้องไม่อุ้มน้ำจนเกินไปกล่าวคือน้ำสามารถระบายได้ดีแต่วัสดุปลูกต้นสามารถกักเก็บความชื้นได้ประมาณหนึง วัสดุปลูกที่ผู้ปลูกเลี้ยงจำนวนมากแนะนำคือ สเปกนั่มมอสผสมเพอร์ไลท์ หรือ กาบมะพร้าวผสมขุ่ยมะพร้าว หรือจะใช้ขุ่ยมะพร้าวผสมเพอร์ไลท์ ก็ได้นั้นนี้เป็นดุลยพินิจของผู้ปลูก ทั้งนี้ไม่ควรใช้ดินไม่ว่าจะดินอะไรทั้งสิ้นเพราะหม้อข้าวหม้อแกงลิงเป็นพืชที่มีระบบรากแบบอิงอาศัยดินนั้นอาจจับตัวเป็นก้อนทำให้รากหม้อข้าวหม้อแกงลิงไม่สามรถโตต่อได้และรากเน่าไปในที่สุด

**ปุ๋ย** ไม่ควรให้ปุ๋ยชีวภาพอาทิ มูลสัตว์ มูลไส้เดือน หรือปุ๋ยคอกโดยเด็ดขาดเพราะ คุณสมบัติที่มีไนโตเจนมากทำให้หม้อข้าวหม้อแกงลิงไม่ผลิดหม้อและอาจเนการเรียกแมลงและไส้เดือน กิ้งกือ ซึ่งทำให้ระบบรากของหม้อข้าวหม้อแกงลิงเสียหายได้จนยืนต้นตายในที่สุด

ทั้งนี้หม้อข้าวหม้อแกงลิงอาจไม่ให้ปุ๋ยเลยก็ได้ การให้ปุ๋ยที่มากเกินไปจะทำให้ใบใหญ่และไม่ออกหม้อในที่สุด แต่การให้ปุ๋ยอาจมีข้อดีคือทำให้ต้นแข็งแรงโตเร็ว สามารถให้ดอกได้เร็วกว่าต้นที่ไม่ใส่ปุ๋ยเลย 

ปุ๋ยนั้นสามารถใช้ปุ๋ยฉีดพ่นทางใบของกล้วยไม้ผสมน้ำเจือจางให้มากว่าฉลากระบุ หรือ ปุ๋ยละลายช้าสูตร16-16-16 หรือ 30-10-10 ควรให้อย่างน้อย6เดือนครั้ง อย่างน้อย 3-4 เม็ดก็เพียงพอแล้ว 

### การขยายพันธุ์

* **การเพาะเมล็ด** ให้โรยบนสแฟกนัมมอสส์ที่เปียกชื้นหรือบนวัสดุปลูกอื่นๆที่ผ่านการฆ่าเชื้อแล้ว เช่นขุยมะพร้าว, พีทมอสส์ ฯลฯ หลังฝักแตกออกให้รีบเพาะเมล็ดเพราะอัตรางอกจะลดลงเรื่อยๆเมื่อเก็บไว้นานเข้า ส่วนผสม 50:50 ที่ใช้ในการปลูกกล้วยไม้เช่นมอสส์กับเพอร์ไลต์ เป็นส่วนผสมที่เหมาะที่สุดในการเพาะเมล็ด เมล็ดจะใช้เวลาประมาณ 3 สัปดาห์ จนถึง 3เดือนจึงงอกเป็นต้นอ่อน
* **การปักชำ** แช่หรือทาด้วยน้ำยาเร่งราก และทำการปักชำโดยนับอย่างน้อยสองข้อลำต้น ปักกิ่งพันธุ์ในวัสดุปลูก อาทิสแฟกนัมมอสส์ ถ้าความชื้นและแสงพอเพียงต้นไม้จะงอกรากใน 1-2 เดือนและจะเริ่มให้หม้อใน 6 เดือน
* **การเพาะเลี้ยงเนื้อเยื่อ** ในปัจจุบันเป็นการเพาะเลี้ยงในเชิงการค้าซึ่งได้ช่วยลดจำนวนต้นไม้ที่ถูกเก็บออกจากป่ามาขายได้เป็นอย่างดี แต่อย่างไรก็ดี พืชหายากจำนวนมากยังถูกเก็บออกมาขาย เป็นเพราะราคาที่แพงของมันนั่นเอง หม้อข้าวหม้อแกงลิงถูกบรรจุในรายชื่อพืชที่ถูกคุกคามหรือเสี่ยงต่อการสูญพันธุ์ของไซเตสในบัญชี 1 และ 2
* **การเสียบยอดหรือการเสียบข้อ** เป็นวิธีการขยายพันธุ์ซึ่งต้นมียอดพันธ์และต้นที่ใช้เป็นตอ ต้นตอ อาทิ N.mirabilis N.rafflesiana และลูกผสมซึ่งเติบโตได้ดีทั่วไป อีกตัวเลือกหนึ่งคือลูกผสม N.thorelii ซึ่งมีรากสะสมอาหาร (tuberous roots) โดยวิธีการสังเขบคือ อนึ่งก่อนเริ่มการเสียบยอดนั้นควรงดการรดน้ำทั้งต้นตอและยอดอย่างน้อยหนึ่งวันเพื่อให้น้ำเลี้ยงถูกใช้ไปจำนวนหนึ่งเพื่อป้องกันแผลเน่า เริ่มแรกนั้นนำต้นตอตัดด้วยมีดโกน มีด หรือคัตเตอร์ อย่างน้อยหนึ่งส่วนสองของต้น จากนั้นผ่ากลางลำต้นตออย่างน้อยหนึ่งใบมีดโกน จากนั้นตัดยอดต้นยอดพันธ์นับลงมาอย่างน้อยสองข้อลำต้นจากนั้นจึงใช้มีดเหลาให้เป็นทรงสามเหลี่ยมและใช้มีดเหลาขอบข้างให้เห็นถึงท่อน้ำเลี้ยง จากนั้นจึงนำยอดไปเสียบกับตอที่เตรียมไว้ โดยใช้เชือกฟางหรือเคเบิลไทร์ในการล็อกให้ยอดกับต่อติดกัน จากนั้นจึงนำไปใส่ถุงอบซึ่งมีขนาดไม่เล็กจนเกินไป มั่นสังเกตว่ายอดกับตอสมานกันหรือไม่ ภายใน 2สัปดาห์หรือรอจนแตกใบใหม่อย่างน้อยสองใบจึงสามารถนำออกจากถุงอบ ทั้งนี้ต้องมีการปรับสภาพต้นโดนการค่อยๆเจาะถึงทีละรูเพื่อให้ต้นคุ้ยเคยกับสภาพอากาศภายนอก จากนั้นจึงนำไปเลี้ยงต่อได้ตามปกติ

ข้อดีของการเสียบยอดคือ หม้อข้าวหม้อแกงลิงบางสายพันธุ์ที่เติบโตช้าหรือมีรากที่น้อย วิธีการนี้จะช่วยให้ต้นเติบโตได้ดีขึ้นในบางสายพันธุ์

สปีชีส์
-------

ดูบทความหลักที่: รายชื่อชนิดของหม้อข้าวหม้อแกงลิง
มีมากกว่า 100 ชนิดและถูกค้นพบชนิดใหม่เรื่อย ๆ ทุกปี

### หม้อข้าวหม้อแกงลิงในประเทศไทย

ในประเทศไทยพบหม้อข้าวหม้อแกงลิงกระจายพันธุ์ตั้งแต่ภาคตะวันออกเฉียงเหนือ ภาคกลาง ภาคตะวันออก และภาคใต้ ชนิดของหม้อข้าวหม้อแกงลิงที่ถูกบันทึกไว้ว่าพบในประเทศไทยมีดังนี้ : (เรียงตามอักษรภาษาอังกฤษ / เครื่องหมายดอกจัน \* ต่อท้ายหมายถึงไม่ใช่พืนถิ่นเดียว)

1. *Nepenthes ampullaria* \*  *(ไทย: หม้อแกงลิง )*  ค้นพบปี ค.ศ. 1835
2. *Nepenthes andamana* ค้นพบปี ค.ศ. 2010
3. *Nepenthes chang* ค้นพบปี ค.ศ. 2010
4. *Nepenthes gracilis* \*  *(ไทย: หม้อข้าวหม้อแกงลิง )*  ค้นพบปี ค.ศ. 1839
5. *Nepenthes kampotiana* \* ค้นพบปี ค.ศ. 1909
6. *Nepenthes kerrii* \* ค้นพบปี ค.ศ. 2010
7. *Nepenthes kongkandana* ค้นพบปี ค.ศ. 2015
8. *Nepenthes krabiensis* ค้นพบปี ค.ศ. 2016
9. *Nepenthes mirabilis* \*  *(ไทย: เขนงนายพราน )*  ค้นพบปี ค.ศ. 1869
10. *Nepenthes rosea* ค้นพบปี ค.ศ. 2014
11. *Nepenthes sanguinea* \*  *(ไทย: หม้อแกงลิงเขา )*  ค้นพบปี ค.ศ. 1849
12. *Nepenthes smilesii* \*  *(ไทย: น้ำเต้าพระฤๅษี )*  ค้นพบปี ค.ศ. 1895
13. *Nepenthes suratensis* ค้นพบปี ค.ศ. 2010
14. *Nepenthes thai* ค้นพบปี ค.ศ. 2009
15. *Nepenthes thorelii* \*  *(ไทย: น้ำเต้าลม )*  ค้นพบปี ค.ศ. 1990
16. Nepenthes hirtella \* (ไทย: เสืออำพล) *ค้นพบปี ค.ศ. 2021*
17. *Nepenthes bracteosa\* (ไทย: เสือนคร)*  *ค้นพบปี ค.ศ. 2021*

#### สายพันธุ์ย่อย

1. *N. anamensis* \* ค้นพบปี ค.ศ. 1908  *(ปัจจุบันถูกจัดให้เป็น Var.ย่อยของ Nepenthes mirabilis หรือ เขนงนายพราน)*
2. *N. globosa* ค้นพบปี ค.ศ. 2010  *(ปัจจุบันถูกจัดให้เป็น Var.ย่อยของ Nepenthes mirabilis หรือ เขนงนายพราน)*

ลูกผสมตามธรรมชาติและที่ถูกเพาะพันธุ์โดยฝีมือมนุษย์
--------------------------------------------------

ดูเพิ่ม: รายชื่อชนิดลูกผสมทางธรรมชาติของหม้อข้าวหม้อแกงลิง
*Nepenthes × cincta*
*Nepenthes × ventrata*
N. ventricosa × (N. lowii x N. macrophylla)
มีลูกผสมมากมาย ยกตัวอย่างเช่น

* *N. × alisaputrana* (*N. burbidgeae* × *N. rajah*)
* *N. × bauensis* (*N. gracilis* × *N. northiana*)
* *N. × cantleyi* (*N. bicalcarata* × *N. gracilis*)
* *N. × cincta* (*N. albomarginata* × *N. northiana*)
* *N. × ferrugineomarginata* (*N. albomarginata* × *N. reinwardtiana*)
* *N. × ghazallyana* (*N. gracilis* × *N. mirabilis*)
* *N. × harryana* (*N. edwardsiana* × *N. villosa*)
* *N. × hookeriana* (*N. ampullaria* × *N. rafflesiana*)
* *N. × kinabaluensis* (*N. rajah* × *N. villosa*)
* *N. × kuchingensis* (*N. ampullaria* × *N. mirabilis*)
* *N. × merrilliata* (*N. alata* × *N. merrilliana*)
* *N. × mirabilata* (*N. alata* × *N. mirabilis*)
* *N. × pangulubauensis* (*N. mikei* × *N. pectinata*)
* *N. × pyriformis* (*N. inermis* × *N. talangensis*)
* *N. × sarawakiensis* (*N. muluensis* × *N. tentaculata*)
* *N. × trichocarpa* (*N. ampullaria* × *N. gracilis*)
* *N. × truncalata* (*N. alata* × *N. truncata*)
* *N. × trusmadiensis* (*N. lowii* × *N. macrophylla*)
* *N. × tsangoya* ((*N. alata* × *N. merrilliana*) × *N. mirabilis*)
* *N. × ventrata* (*N. alata* × *N. ventricosa*)

ตัวอย่างบางส่วนลูกผสมโดยมนุษย์เป็นผู้ผสมขึ้นที่เรารู้จักกันดี:

* *N*. *Coccinea* ((*N. rafflesiana* × *N. ampullaria*) × *N. mirabilis*)
* *N*. *Emmarene* (*N. khasiana* × *N. ventricosa*)
* *N*. *Gentle* (*N. fusca* × *N. maxima*)
* *N*. *Judith Finn* (*N. veitchii* × *N. spathulata*)
* *N*. *Miranda* ((*N. maxima* × *N. northiana*) × *N. maxima*)
* *N*. *Mixta* (*N. northiana* × *N. maxima*)
* *N*. *Ventrata* (*N. ventricosa* × *N. alata*)

สถานะการอนุรักษ์
----------------

เนื่องจากหม้อข้าวหม้อแกงลิงหลายชนิดมีความเสี่ยงสูงต่อการสูญพันธุ์ทั้งจากเก็บออกมาขาย หรือบุกรุกป่าเพื่อที่ทำกิน ทำให้สหภาพนานาชาติเพื่อการอนุรักษ์ธรรมชาติและทรัพยากรธรรมชาติ (IUCN) บรรจุรายชื่อหม้อข้าวหม้อแกงลิงทุกชนิดลงในบัญชีอนุรักษ์ของอนุสัญญาไซเตส ในส่วนของประเทศไทยที่เป็นสมาชิกนั้น ได้กำหนดนโยบาย มาตรการต่างๆ ที่เกี่ยวข้องให้เป็นไปตามอนุสัญญาฯ 

ตามประกาศกระทรวงเกษตรและสหกรณ์เรื่อง พืชอนุรักษ์ตามพระราชบัญญัติพันธุ์พืช พ.ศ. 2518 และแก้ไขเพิ่มเติม (ฉบับที่ 2) พ.ศ. 2535 มีรายละเอียดเกี่ยวกับหม้อข้าวหม้อแกงลิงดังนี้

* วงศ์หม้อข้าวหม้อแกงลิง (NEPENTHACEAE (Pitcher-plants))
	+ พืชอนุรักษ์บัญชีที่ 1
		- Nepenthes khasiana (*Indian pitcher plant*)
		- Nepenthes rajah (*Kinabalu pitcher plant*)
	+ พืชอนุรักษ์บัญชีที่ 2
		- Nepenthes spp. (*Pitcher-plants*, สกุลหม้อข้าวหม้อแกงลิงทุกชนิด)

โดยมีข้อบังคับไว้เกี่ยวกับพืชอนุรักษ์ดังนี้ 

1. ห้ามมิให้ผู้ใดนำเข้า ส่งออก หรือนำผ่านพืชอนุรักษ์และซากของพืชอนุรักษ์ เว้นแต่ได้รับหนังสืออนุญาตจากอธิบดีหรือผู้ซึ่งอธิบดีมอบหมาย (มาตรา 29 ตรี)
2. ผู้ใดประสงค์จะขยายพันธุ์เทียมพืชอนุรักษ์เพื่อการค้า ให้ยื่นคำขอขึ้นทะเบียนสถานที่เพาะเลี้ยงพืชอนุรักษ์ต่อกรมวิชาการเกษตร (มาตรา 29 จัตวา)

อ้างอิง
-------

1. ↑  Gaume, L. & Y. Forterre 2007. A Viscoelastic Deadly Fluid in Carnivorous Pitcher Plants. *PLoS ONE* **2** (11) : e1185.
2. ↑  Phillipps, A. 1988. A Second Record of Rats as Prey in *Nepenthes rajah*. *Carnivorous Plant Newsletter* **17** (2) : 55.
3. ↑  Moran, J.A. 1991. The role and mechanism of *Nepenthes rafflesiana* pitchers as insect traps in Brunei. Ph.D. thesis, University of Aberdeen, Aberdeen, Scotland.
4. ↑  de Flacourt, E. 1658. *Histoire de la Grande Isle de Madagascar*.
5. 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10  Phillipps, A. & A. Lamb 1996. *Pitcher-Plants of Borneo*. Natural History Publications (Borneo), Kota Kinabalu.
6. 1 2  Poiret, J.L.M. 1797. *Népente*. In: J.B. Lamarck *Encyclopédie Méthodique Botanique* Vol. 4.
7. ↑  Bartholinus 1677. *Miranda herba*. *Acta Medica et Philosophica Hafniensa* 3: 38.
8. ↑  Breyne, J. 1680. *Bandura zingalensium* etc. *Prodromus Fasciculi Rariorum Plantarum* 1: 18.
9. ↑  Grimm, H.N. 1683. *Planta mirabilis distillatoria*. In: Miscellanea curiosa sive Ephemeridum. *Med. Phys. Germ. Acad. Nat. Cur. Decuriae* 2, ann. prim. p. 363, f. 27.
10. ↑  Ray, J. 1686. *Bandura cingalensium* etc. *Historia Plantarum* 1: 721–722.
11. ↑  Plukenet, L. 1696. *Utricaria vegetabilis zeylanensium*. In: *Almagestum Botanicum*.
12. ↑  Rumphius, G.E. 1741–1750. *Cantharifera*. In: *Herbarium Amboinense* 5, lib. 7, cap. 61, p. 121, t. 59, t. 2.
13. ↑  Burmann, J. 1737. *Thesaurus Zeylanicus*. Amsterdam.
14. ↑  de Loureiro, J. 1790. *Flora Cochinchinensis* 2: 606–607.
15. ↑  Druce, G. 1916. *Nepenthes mirabilis*. In: *Botanical Exchange Club of the British Isles Report* **4**: 637.
16. ↑  Clarke, C.M. 1997. *Nepenthes of Borneo*. Natural History Publications (Borneo), Kota Kinabalu.
17. 1 2  Clarke, C.M. & C.C. Lee 2004. *Pitcher Plants of Sarawak*. Natural History Publications (Borneo), Kota Kinabalu.
18. ↑  Linnaeus, C. 1737. *Nepenthes*. *Hortus Cliffortianus*. Amsterdam.
19. ↑  Veitch, H.J. 1897. *Nepenthes*. *Journal of the Royal Horticultural Society* **21** (2) : 226–262.
20. ↑  Linnaeus, C. 1753. *Nepenthes*. *Species Plantarum* 2: 955.
21. 1 2 3 4 5  สำนักงานหอพรรณไม้. ชื่อพรรณไม้แห่งประเทศไทย เต็ม สมิตินันทน์ -- กรุงเทพมหานคร : กรมอุทยานแห่งชาติ สัตว์ป่า และพันธุ์พืช, 2549
22. ↑  สารานุกรมพืช หอพรรณไม้ กรมอุทยานแห่งชาติ สัตว์ป่า และพันธุ์พืช[*ลิงก์เสีย*]
23. ↑  "ค้นพบ หม้อข้าวหม้อแกงลิง '2ชนิดใหม่ของโลก' ตั้งชื่อ 'เสืออำพล-เสือนคร'". *เดลินิวส์*.
24. ↑  "ค้นพบ "หม้อข้าวหม้อแกงลิง" ชนิดใหม่ของโลก". *Thai PBS*. 2021-10-14.
25. ↑  "ประกาศกระทรวงเกษตรและสหกรณ์ เรื่อง พืชอนุรักษ์ตามพระราชบัญญัติพันธุ์พืช พ.ศ. 2518"[*ลิงก์เสีย*]สำนักงานคณะกรรมการกฤษฎีกา

* Danser's Monograph on *Nepenthes* (covers species from Malaysia, Indonesia and New Guinea, but not elsewhere)
* Nepenthaceae เก็บถาวร 2014-10-08 ที่ เวย์แบ็กแมชชีน in: Watson, L. and M. J. Dallwitz (1992 onwards). The Families of Flowering Plants เก็บถาวร 2014-06-21 ที่ เวย์แบ็กแมชชีน. Descriptions, Illustrations, Identification, Information Retrieval.

แหล่งข้อมูลอื่น
---------------


วิกิสปีชีส์มีข้อมูลภาษาอังกฤษเกี่ยวกับ ***Nepenthes***

คอมมอนส์ มีภาพและสื่อเกี่ยวกับ:  
**หม้อข้าวหม้อแกงลิง**

* *Nepenthes* - the Monkey Cups เก็บถาวร 2013-07-08 ที่ เวย์แบ็กแมชชีน from the Botanical Society of America
* Photographs of *Nepenthes* in their natural habitats by Joachim Nerz
* *Nepenthes* photographs at the Carnivorous Plant Photo Finder
* The Carnivorous Plant FAQ: *Nepenthes* by Barry Rice
* Evolution -- *Nepenthes* Phylogeny from the International Carnivorous Plant Society