กรมพระราชวังบวรวิไชยชาญ
**วิกฤตการณ์วังหน้า** (อังกฤษ: Front Palace Crisis) เป็นวิกฤตการณ์ทางการเมืองที่เกิดขึ้นในราชอาณาจักรสยามตั้งแต่วันที่ 28 ธันวาคม 2417 ถึงวันที่ 24 กุมภาพันธ์ 2417 วิกฤตการณ์ดังกล่าวเป็นการแย่งชิงอำนาจระหว่างกลุ่มปฏิรูปนำโดยพระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว และกลุ่มอนุรักษ์นิยมนำโดยกรมพระราชวังบวรวิไชยชาญ กรมพระราชวังบวรสถานมงคล เจ้าฟ้าจุฬาลงกรณ์พระราชโอรสองค์โตในพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวเสด็จขึ้นครองราชย์เมื่อวันที่ 1 ตุลาคม 2411 พร้อมกับที่พระองค์เจ้ายอดยิ่งยศ กรมหมื่นบวรวิไชยชาญพระราชโอรสองค์โตในพระบาทสมเด็จพระปิ่นเกล้าเจ้าอยู่หัวได้รับสถาปนาให้เป็นวังหน้าโดยเจ้าพระยาศรีสุริยวงศ์ (ช่วง บุนนาค) สมุหพระกลาโหมผู้ทรงอำนาจและอิทธิพลในวันเดียวกัน

การปฏิรูปที่ก้าวหน้าของพระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวปลุกเร้าความเดือดดาลของกรมพระราชวังบวรวิไชยชาญและขุนนางชั้นผู้ใหญ่ที่เห็นว่าอำนาจและอิทธิพลของตนถูกกัดเซาะอย่างช้า ๆ เหตุเพลิงไหม้ในพระบรมมหาราชวังทำให้เกิดการเผชิญหน้ากันอย่างเปิดเผยระหว่าง 2 ฝ่าย ส่งผลให้กรมพระราชวังบวรวิไชยชาญต้องหลบหนีไปยังสถานกงสุลอังกฤษ ในที่สุดทางตันก็คลี่คลายได้ด้วยการปรากฏตัวของเซอร์แอนดรูว์ คลาร์ก ผู้ว่าการของสเตรตส์เซตเทิลเมนต์ ซึ่งสนับสนุนองค์กษัตริย์เหนือพระญาติของพระองค์ ต่อมาวังหน้าก็ถูกลดอำนาจและกำลังพลลง และหลังจากที่กรมพระราชวังบวรวิไชยชาญทิวงคตในปี 2428 ปีต่อมาตำแหน่งวังหน้าก็ถูกยกเลิกไป

ปฐมบท
-----

### กรมพระราชวังบวรวิไชยชาญ

นับตั้งแต่การสถาปนาสมเด็จพระเจ้าน้องยาเธอ เจ้าฟ้าจุฑามณี กรมขุนอิศเรศรังสรรค์ขึ้นเป็นพระบาทสมเด็จพระปิ่นเกล้าเจ้าอยู่หัวโดยพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว ผู้เป็นพระเชษฐาเมื่อปี 2394 วังหน้าก็ได้รับอำนาจและบารมีเป็นจำนวนมาก เนื่องจากสยามไม่มีกฎมณเฑียรบาลว่าด้วยการสืบราชสันตติวงศ์ ตำแหน่งวังหน้าจึงมีความเหมาะสมในตำแหน่งรัชทายาทโดยสันนิษฐานที่จะได้สืบราชบัลลังก์ วังหน้ายังมีกองทัพของตัวเองมากกว่า 2,000 นายที่ฝึกฝนและติดอาวุธแบบตะวันตก พระองค์ยังมีกองทัพเรือของพระองค์เองด้วยประกอบด้วยเรือจักรไอน้ำหลายลำ วังหน้ายังมีส่วนแบ่งรายได้ของรัฐมากกว่า 1 ใน 3 ของแผ่นดินที่มอบให้กับพระองค์โดยตรงสำหรับการบำรุงดูแลเหล่าขุนนาง มหาดเล็ก ราชสำนัก และนางสนม

ในเดือนสิงหาคม 2411 พระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวติดเชื้อมาลาเรียขณะทรงเสด็จไปทอดพระเนตรสุริยุปราคาที่ตำบลหว้ากอเมืองประจวบคีรีขันธ์ พระองค์เสด็จสวรรคตในอีก 6 สัปดาห์ต่อมาคือในวันที่ 1 ตุลาคม เจ้าฟ้าจุฬาลงกรณ์ กรมขุนพินิตประชานารถ พระราชโอรสองค์โตซึ่งมีพระชนมายุเพียง 15 พรรษาในขณะนั้น ได้เป็นกษัตริย์อย่างเป็นเอกฉันท์ท่ามกลางที่ประชุมของพระราชวงศ์อาวุโส, ขุนนางชั้นผู้ใหญ่และพระสงฆ์ โดยมีเจ้าพระยาศรีสุริยวงศ์ (ช่วง บุนนาค) เป็นประธานในการประชุม ซึ่งได้รับแต่งตั้งให้เป็นผู้สำเร็จราชการแทนพระองค์ด้วย

ในระหว่างการประชุมเจ้าพระยาศรีสุริยวงศ์ได้เสนอพระนามพระองค์เจ้ายอดยิ่งยศ กรมหมื่นบวรวิไชยชาญเป็นวังหน้าองค์ต่อไปซึ่งเกือบทั้งหมดในที่ประชุมเห็นด้วยในการเสนอพระนาม ยกเว้นพระองค์เจ้าปราโมช กรมขุนวรจักรธรานุภาพที่ไม่เห็นด้วย กรมขุนวรจักรธรานุภาพแย้งว่าการแต่งตั้งตำแหน่งที่สำคัญเช่นนี้เป็นพระราชอำนาจของพระมหากษัตริย์แต่เพียงพระองค์เดียว ไม่ใช่ของที่ประชุม และที่ประชุมควรรอจนกว่าองค์กษัตริย์จะบรรลุนิติภาวะสามารถแต่งตั้งได้ด้วยพระองค์เอง อีกทั้งตำแหน่งวังหน้าไม่สามารถสืบต่อทางสายพระโลหิตและการแต่งตั้งโอรสของอดีตวังหน้าอาจเป็นอันตรายได้ การเสนอพระนามกรมหมื่นบวรวิไชยชาญเสนอโดยเจ้าพระยาศรีสุริยวงศ์ (ช่วง บุนนาค) ผู้สำเร็จราชการแทนพระองค์ผู้มีอำนาจ โดยเสนอพระนามของพระบรมวงศานุวงศ์ผู้มีความสามารถและประสบการณ์เป็นวังหน้าองค์ใหม่ (เป็นลำดับแรกในการสืบราชบัลลังก์) เจ้าพระยาศรีสุริยวงศ์ตัดสินใจโต้กลับโดยกล่าวหากรมขุนวรจักรธรานุภาพว่า *ที่ไม่ยอมนั้น อยากจะเป็นเองหรือ* กรมขุนวรจักรธรานุภาพตรัสตอบอย่างเบื่อหน่ายว่า *ถ้าจะให้ยอมก็ต้องยอม* ส่งผลให้กรมหมื่นบวรวิไชยชาญ พระชนมายุ 30 พรรษา ได้รับสถาปนาให้เป็นกรมพระราชวังบวรสถานมงคลพระองค์ที่ 5

วันที่ 11 พฤศจิกายน 2411 พระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวซึ่งเป็นพระญาติของกรมราชวังบวรวิไชยชาญ สวมมงกุฎเป็นพระมหากษัตริย์สยามในพระราชพิธีบรมราชาภิเษกครั้งที่ 1 ณ พระบรมมหาราชวัง

### พระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว

เมื่อวันที่ 20 กันยายน 2416 พระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวบรรลุนิติภาวะอย่างเป็นทางการเมื่อพระชนมายุ 20 พรรษา ส่งผลให้ตำแหน่งผู้สำเร็จราชการแทนพระองค์ของเจ้าพระยาศรีสุริยวงศ์ต้องสิ้นสุดลง ในช่วง 5 ปีแห่งการสำเร็จราชการแทนพระองค์ กรมพระราชวังบวรวิไชยชาญได้ตัดสินพระทัยจำกัดบทบาทและพระราชอำนาจของพระองค์เพื่อเป็นการแสดงความเคารพต่อผู้สำเร็จราชการแทนพระองค์ที่แต่งตั้งพระองค์ให้ดำรงตำแหน่ง ภายหลังการยุบตำแหน่งผู้สำเร็จราชการแทนพระองค์ กรมพระราชวังบวรวิไชยชาญจึงได้ตัดสินพระทัยกลับคืนสู่พระราชอำนาจในพระราชสำนักอีกครั้ง โชคไม่ดีที่ในเวลาเดียวกัน พระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวและพระอนุชาของพระองค์ (ในนามของกลุ่มสยามหนุ่ม) กำลังพยายามรวมพระราชอำนาจกลับคืนสู่องค์กษัตริย์ซึ่งสูญเสียไปตั้งแต่พระราชบิดาเสด็จสวรรคต ด้วยแรงผลักดันจากการศึกษาแบบตะวันตก กลุ่มสยามหนุ่มจึงมุ่งหวังที่จะรวมอำนาจเข้าสู่ศูนย์กลาง และสร้างชาติให้เข้มแข็งภายใต้ระบอบสมบูรณาญาสิทธิราชย์ เพื่อให้บรรลุเป้าหมายนี้ พระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวจำเป็นต้องดำเนินการปฏิรูปที่รุนแรงในทุกส่วนของรัฐบาล

ในปี 2416 หลังพระราชพิธีบรมราชาภิเษกครั้งที่ 2 พระองค์โปรดเกล้าฯ ให้จัดตั้งหอรัษฎากรพิพัฒน์ (ปัจจุบันคือกระทรวงการคลัง) จัดตั้งขึ้นเพื่อลดความซับซ้อนและปรับปรุงระบบการจัดเก็บภาษีและรายได้ของรัฐเข้าสู่ท้องพระคลังให้ทันสมัย

อ้างอิง
-------

1. 1 2 3  Kesboonchoo Mead P.60
2. ↑  Bowring P. 429
3. ↑  Bowring P. 446
4. ↑   เก็บถาวร 2009-12-12 ที่ เวย์แบ็กแมชชีน Second Sovereigns เก็บถาวร 2016-03-09 ที่ เวย์แบ็กแมชชีน. Retrieved on 2009-11-28
5. ↑  Kesboonchoo Mead P.38
6. 1 2  Kesboonchoo Mead P.39
7. ↑  Chakrabongse P.217
8. ↑  Kesboonchoo Mead P.51
9. ↑  Kesboonchoo Mead P.52

บรรณานุกรม
----------

* Bowring, Sir John (2003 (originally 1857)). *The Kingdom and People of Siam: With a Narrative of the Mission to That Country in 1855. (Volume 1)*. United Kingdom: Adamant Media Corporation. ISBN 0-543-88704-9. `{{cite book}}`: ตรวจสอบค่าวันที่ใน: `|date=` (help) Full text also at Google Books: The Kingdom and People of Siam
* Prince Chula Chakrabongse, HRH (1967). *Lords of Life: A History of the Kings of Thailand*. United Kingdom: Alvin Redman Limited.
* Englehart, Neil A. (2001). *"Culture and Power in Traditional Siamese Government" (Southeast Asia Program Series) (Southeast Asia Program Studies, 18)*. United States: Cornell University Southeast Asia Program Publications. ISBN 0-877-27135-6.
* Kesboonchoo Mead, Kullada (2004). *The Rise and Decline of Thai Absolutism*. United Kingdom: Routledge Curzon. ISBN 0-415-29725-7.
* Vetch, Robert Hamilton (2005). *Life of Lieutenant General the Honorable Sir Andrew Clarke*. United Kingdom: Kessinger Publishing. ISBN 1-417-95130-3. Full text also at 'archive.org': Life of Sir Andrew Clarke

| * ด
* ค
* ก
สมัยรัตนโกสินทร์ (พ.ศ. 2325–2475) |
| --- |
| 

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| ราชาธิปไตย | ปัจเจกชน | เหตุการณ์สำคัญ |
| 
**ราชวงศ์จักรี**
**พระมหากษัตริย์**
* พระบาทสมเด็จพระพุทธยอดฟ้าจุฬาโลกมหาราช (รัชกาลที่ 1)
* พระบาทสมเด็จพระพุทธเลิศหล้านภาลัย (รัชกาลที่ 2)
* พระบาทสมเด็จพระนั่งเกล้าเจ้าอยู่หัว (รัชกาลที่ 3)
* พระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว (รัชกาลที่ 4)
* พระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว (รัชกาลที่ 5)
* พระบาทสมเด็จพระมงกุฎเกล้าเจ้าอยู่หัว (รัชกาลที่ 6)
* พระบาทสมเด็จพระปกเกล้าเจ้าอยู่หัว (รัชกาลที่ 7)

**พระมหาอุปราช**
* สมเด็จพระบวรราชเจ้ามหาสุรสิงหนาท
* สมเด็จพระเจ้าลูกยาเธอ เจ้าฟ้ากรมหลวงอิศรสุนทร
* สมเด็จพระบวรราชเจ้ามหาเสนานุรักษ์
* สมเด็จพระบวรราชเจ้ามหาศักดิพลเสพ
* พระบาทสมเด็จพระปิ่นเกล้าเจ้าอยู่หัว
* กรมพระราชวังบวรวิไชยชาญ

**พระบัณฑูรน้อย**
* สมเด็จพระเจ้าหลานเธอ เจ้าฟ้ากรมพระอนุรักษ์เทเวศร์

**มกุฎราชกุมาร**
* สมเด็จพระบรมโอรสาธิราช เจ้าฟ้ามหาวชิรุณหิศ สยามมกุฎราชกุมาร
* สมเด็จพระบรมโอรสาธิราช เจ้าฟ้ามหาวชิราวุธ สยามมกุฎราชกุมาร

**เจ้าชายทางสายเลือด**
* สมเด็จพระเจ้าบรมวงศ์เธอ เจ้าฟ้าจักรพงษ์ภูวนาถ กรมหลวงพิษณุโลกประชานาถ
* สมเด็จพระอนุชาธิราช เจ้าฟ้าอัษฎางค์เดชาวุธ กรมหลวงนครราชสีมา

 | 
**พระราชวงศ์**
* สมเด็จพระมหาสมณเจ้า กรมพระยาวชิรญาณวโรรส
* สมเด็จพระราชปิตุลา บรมพงศาภิมุข เจ้าฟ้าภาณุรังษีสว่างวงศ์ กรมพระยาภาณุพันธุวงศ์วรเดช
* สมเด็จพระเจ้าบรมวงศ์เธอ กรมพระยาเทวะวงศ์วโรปการ
* สมเด็จพระเจ้าบรมวงศ์เธอ กรมพระยาดำรงราชานุภาพ
* สมเด็จพระเจ้าบรมวงศ์เธอ เจ้าฟ้ากรมพระยานริศรานุวัดติวงศ์
* พระเจ้าบรมวงศ์เธอ กรมหมื่นทิวากรวงษ์ประวัติ
* พระเจ้าบรมวงศ์เธอ กรมหมื่นมหิศรราชหฤทัย
* สมเด็จพระเจ้าบรมวงศ์เธอ เจ้าฟ้าจักรพงษ์ภูวนาถ กรมหลวงพิษณุโลกประชานาถ
* สมเด็จพระเจ้าบรมวงศ์เธอ เจ้าฟ้าบริพัตรสุขุมพันธุ์ กรมพระนครสวรรค์วรพินิต
* พระเจ้าบรมวงศ์เธอ กรมพระจันทบุรีนฤนาถ
* พระเจ้าบรมวงศ์เธอ กรมหลวงนครไชยศรีสุรเดช
* พระเจ้าบรมวงศ์เธอ กรมหลวงชุมพรเขตอุดมศักดิ์
* พระเจ้าบรมวงศ์เธอ กรมพระกำแพงเพชรอัครโยธิน
* สมเด็จพระเจ้าบรมวงศ์เธอ เจ้าฟ้ายุคลทิฆัมพร กรมหลวงลพบุรีราเมศวร์
* พระเจ้าบรมวงศ์เธอ กรมหลวงวงศาธิราชสนิท
* สมเด็จพระเจ้าบรมวงศ์เธอ กรมพระยาชัยนาทนเรนทร
* สมเด็จพระมหิตลาธิเบศร อดุลยเดชวิกรม พระบรมราชชนก
* อภิรัฐมนตรีสภา

**ชาวสยาม**
* ท้าวเทพกระษัตรีและท้าวศรีสุนทร
* พระสุนทรโวหาร (ภู่)
* เจ้าพระยาบดินทรเดชา (สิงห์ สิงหเสนี)
* สมเด็จเจ้าพระยาบรมมหาประยูรวงศ์ (ดิศ บุนนาค)
* สมเด็จเจ้าพระยาบรมมหาศรีสุริยวงศ์ (ช่วง บุนนาค)
* เจ้าพระยาสุรศักดิ์มนตรี (เจิม แสง-ชูโต)
* คณะราษฎร

**ชาวต่างชาติ**
* สมเด็จพระนารายณ์รามาธิบดีศรีสุริโยพรรณ
* จักรพรรดิซา ล็อง
* แดน บีช แบรดลีย์
* ฌ็อง-บาติสต์ ปาลกัว
* แอนนา ลีโอโนเวนส์
* จอห์น เบาว์ริง
* เจ้าพระยาอภัยราชาสยามานุกูลกิจ (โรลังยัคมินส์)
* โอกุสต์ ปาวี

 | 
**เหตุการณ์สำคัญ**
* ก่อตั้งกรุงเทพมหานคร
* สงครามสยาม-เวียดนาม พ.ศ. 2327
* สงครามเก้าทัพ
* สงครามท่าดินแดง
* ยุทธการที่ทวาย
* สงครามพม่าตีเชียงใหม่ พ.ศ. 2340 และ 2345
* สงครามเชียงแสน
* สงครามเมืองถลาง
* ความขัดแย้งในกัมพูชา พ.ศ. 2354
* ภารกิจของครอว์เฟิร์ดที่สยาม
* สนธิสัญญาเบอร์นี
* กบฏเจ้าอนุวงศ์
* สงครามสยาม-เวียดนาม (พ.ศ. 2374–2377)
* สนธิสัญญาไมตรีและพาณิชย์ ค.ศ. 1833
* กบฏหวันหมาดหลี
* สงครามกลางเมืองกลันตัน
* สงครามสยาม-เวียดนาม (พ.ศ. 2384–2388)
* สงครามเชียงตุง
* สนธิสัญญาเบาว์ริง
* สนธิสัญญาแฮร์ริส พ.ศ. 2399
* สนธิสัญญาสยาม–ฝรั่งเศส พ.ศ. 2399
* สนธิสัญญาลับสยาม–กัมพูชา
* สนธิสัญญาสยาม–ฝรั่งเศส พ.ศ. 2410
* วิกฤตการณ์วังหน้า
* สงครามปราบฮ่อ
* วิกฤตการณ์ ร.ศ. 112
* วิกฤตการณ์ปากน้ำ
* สนธิสัญญาสยาม–ฝรั่งเศส ร.ศ. 112
* การผนวกนครเชียงใหม่ของสยาม
* อนุสัญญาลับอังกฤษ–สยาม พ.ศ. 2440
* สนธิสัญญาญี่ปุ่น–สยาม พ.ศ. 2440
* รัชกาลที่ 5 เสด็จประพาสยุโรปครั้งที่หนึ่ง พ.ศ. 2440
* ปฏิญญารัสเซีย–สยาม พ.ศ. 2442
* กบฏเงี้ยว
* กบฏผู้มีบุญ
* สนธิสัญญาสยาม–ฝรั่งเศส ร.ศ. 122
* สนธิสัญญาสยาม–ฝรั่งเศส ร.ศ. 125
* รัชกาลที่ 5 เสด็จประพาสยุโรปครั้งที่สอง พ.ศ. 2450
* สนธิสัญญาอังกฤษ–สยาม พ.ศ. 2452
* กบฏ ร.ศ. 130
* สงครามโลกครั้งที่หนึ่ง
* กองทหารอาสาสยาม
* สนธิสัญญาไทย-สหรัฐอเมริกา พ.ศ. 2463
* กฎมณเฑียรบาลว่าด้วยการสืบราชสันตติวงศ์ พระพุทธศักราช 2467
* การปฏิวัติสยาม พ.ศ. 2475

 |

 |