**สมุทรโฆษคำฉันท์** เป็นวรรณคดีที่ได้รับการยกย่องจาก วรรณคดีสโมสร ในสมัยรัชกาลที่ 6 ว่าเป็นเรื่องที่แต่งดีเป็นเยี่ยมในกระบวนคำฉันท์ เป็นวรรณกรรมขนาดย่อม มีความยาว ของเนื้อเรื่อง 2,218 บท (นับรวมแถลงท้ายเรื่อง 21 บท ) กับโคลงท้ายเรื่องอีก 4 บท 

สมุทรโฆษคำฉันท์นับเป็นหนึ่งในวรรณคดีไทย ที่มีประวัติอันยาวนาน สืบเนื่องมาตั้งแต่ครั้งกรุงศรีอยุธยา จวบจนถึงช่วงต้นแห่งกรุงรัตนโกสินทร์ มีเนื้อหาแบบนิยายไทยทั่วไป ที่มีความรักและการพลัดพราก กวีได้สอดแทรกขนบการแต่งเรื่องไว้อย่างสมบูรณ์ ขณะเดียวกัน นักประวัติศาสตร์ยังใช้วรรณคดีเล่มนี้สำหรับการอ้างอิงหลักฐานทางประวัติศาสตร์ด้านขนบธรรมเนียม และวัฒนธรรมด้วย

ประวัติและผู้แต่ง
-----------------

สมุทรโฆษคำฉันท์มีผู้แต่งสามท่าน ซึ่งแต่งในยุคสมัยต่างๆ กัน ดังนี้

* **พระมหาราชครู** แต่งขึ้นในสมัยสมเด็จพระนารายณ์มหาราช แห่งกรุงศรีอยุธยา แต่แต่งตั้งปี พ.ศ. ใดไม่ปรากฏ คาดว่าน่าจะอยู่ในราว พ.ศ. 2200 ท่านได้แต่งไว้ 1,252 บท นับตั้งแต่ต้น จนถึงตอน "งานสยุมพรพระสมุทรโฆษกับนางพินทุมดี" ด้วยกาพย์ฉบัง ที่ว่า

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| พระเสด็จด้วยน้องลีลาส |  | ลุอาศรมอาส- |
| นเทพลบุตรอันบนฯ |  |  |

* สมเด็จพระนารายณ์มหาราช ทรงพระราชนิพนธ์ด้วยพระองค์เอง 205 บท แต่ไม่จบเรื่อง ก็สวรรคตเสียก่อน ทรงแต่งตั้งแต่ตอน "พระสมุทรโฆษและนางพินทุมดีไปใช้บน" (แก้บน) จนถึง ตอนที่พิทยาธรสองตนรบกัน (ตนหนึ่งตกลงไปในสวน) แต่ยังรบไม่จบ ทรงแต่งจนถึงสัททุลวิกกีฬิตฉันท์ 19 ที่ว่า

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| แต่นี้พี่อนุช(ะ)ถึงแก่กรรม(ะ)พิกล |  | เรียมฤๅจะยากยล พธู |
| ตนกูตายก็จะตายผู้เดียวใครจะแลดู |  | โอ้แก้วกับตนกู ฤเห็นฯ |

* สมเด็จพระมหาสมณเจ้า กรมพระปรมานุชิตชิโนรส ในสมัยรัชกาลที่ 3 แห่งกรุงรัตนโกสินทร์ทรงพระนิพนธ์ต่อจากนั้นจนจบเรื่อง นับได้ 861 บท หลังจากที่ค้างอยู่นานถึง 160 ปี (นับจากสมเด็จพระนารายณ์มหาราชเสด็จสวรรคต เมื่อ พ.ศ. 2231) เนื่องจากไม่มีผู้ใดกล้าแต่งต่อ โดยได้ทรงพระนิพนธ์เป็นสองช่วง และสุดท้ายก็จบเรื่อง เมื่อ พ.ศ. 2392 (จ.ศ. 1211) ดังโคลงสี่สุภาพท้ายเรื่องที่ 4 บท ที่ทรงเล่าไว้ชัดแจ้ง ดังนี้

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| จวบจุลศักราชได้ |  | พรรษา สหัสแฮ |
| สองสตพรรษเอกา |  | ทศอ้าง |
| กุกกุฏสังวัจฉรา |  | กติกมาส หมายเฮย |
| อาทิตย์ดลฤถีข้าง |  | ปักษ์ขึ้นปัญจมีฯ |

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| รังสรรค์ฉันท์เสร็จสิ้น |  | สุดสาร |
| สมุทรโฆษต่อตำนาน |  | เนิ่นค้าง |
| รจิตเรื่องบิพิสดาร |  | อดีตเหตุ แสดงเฮย |
| โดยพุทธพจนรสอ้าง |  | อรรถแจ้งแถลงธรรมฯ |

(จุลศักราช 1211 ปีระกา เดือนสิบสอง วันอาทิตย์ ขึ้น 5 ค่ำ)

เนื้อเรื่อง
-----------

เนื้อเรื่องสมุทรโฆษนั้น เป็นการดัดแปลงมาจากสมุทรโฆษชาดก ในปัญญาสชาดก ซึ่งเป็นชาดกนอกนิบาต แต่เนื้อหาในเรื่องที่พระราชครูแต่งนั้น แตกต่างไปจากชาดกอยู่บ้าง ทว่าเมื่อสมเด็จพระมหาสมณเจ้าฯ ทรงแต่ง พระองค์ได้ดำเนินตามปัญญาสชาดกจนจบเรื่อง

คำประพันธ์
----------

คำประพันธ์ในสมุทรโฆษคำฉันท์ ระบุไว้ในชื่อของหนังสือเล่มนี้อยู่แล้ว ว่าเป็น คำฉันท์ นั่นคือ ประกอบด้วยฉันท์ และกาพย์

กวีทั้งสามได้แต่งฉันท์ตามขนบฉันท์โบราณ กล่าวคือ เสียงหนักเบา (ครุ ลหุ) มิได้กำหนดจากเสียงสระเสียงยาวหรือเสียงสั้นอย่างในชั้นหลัง หากแต่เน้น "หนักเบา"จากเสียง ฉันท์ทั้งหมดนี้ขึ้นเพื่อการอ่านทำนองเสนาะ ที่มีจังหวะจะโคนไพเราะ โดยมีการใช้เลขกำกับจำนวนคำในแต่ละบาทของฉันท์นั้น

คำฉันท์ในเรื่อง ไม่ได้ระบุชนิด แต่บอกจำนวนคณะเอาไว้ เช่น 11, 12 เป็นต้น เลขระบุฉันท์และกาพย์ มีดังนี้

**กาพย์**

* กาพย์ฉบัง16,
* กาพย์สุรางคนางค์28

**ฉันท์**

* อินทรวิเชียรฉันท์11
* โตฏกฉันท์12
* วสันตดิลกฉันท์14
* มาลินีฉันท์15
* สัททุลวิกกีฬิตฉันท์19
* สัทธราฉันท์21
* สุรางคนางค์ฉันท์28

ภาษาที่ใช้
----------

ด้วยวรรณกรรมเรื่องนี้แต่งขึ้นในสมัยอยุธยา ภาษาที่ใช้จึงเป็นภาษาเก่า อ่านเข้าใจไม่ง่ายนัก ทั้งยังมีฉันท์อยู่หลายตอน ซึ่งนิยมแต่งด้วยคำภาษาบาลีและสันสกฤต ทั้งยังมีเขมรแทรกอยู่ด้วย แต่ก็ไม่ถึงกับเป็นหนังสือที่อ่านยากจนเกินไป และยังมีหลายตอนที่ใช้ภาษาไทยอย่างง่ายๆ อย่างเข้าใจได้ดีแม้ในปัจจุบัน

ความสำคัญของสมุทรโฆษคำฉันท์
---------------------------

สมุทรโฆษคำฉันท์เป็นวรรณกรรมชิ้นแรกๆ ของไทย ที่มีขนบการเล่าเรื่องที่ละเอียด คล้ายกับบทละคร มีการเล่าเรื่องโดยสังเขปไว้ในตอนต้น เล่าเรื่องเบิกโรงที่เล่น ก่อนเล่าเรื่องจริง โดยเฉพาะการเล่นเบิกโรงนั้น บ่งบอกถึงประวัติการละเล่นของไทยได้เป็นดี เช่น การเล่นหัวล้านชนกัน เล่นชวาแทงหอก เล่นจระเข้กัดกัน เป็นต้น

ในขณะเดียวกัน **สมุทรโฆษคำฉันท์** ยังเป็นวรรณกรรมคำสอน ที่นำนิทานอิงธรรม มาแต่งด้วยถ้อยคำอันไพเราะ ใช้อ่านเพื่อความเพลิดเพลิน และมีคติธรรม นอกจากนี้ นักวรรณคดีบางท่านยังอ้างว่า เป็นการแต่งเพื่อเฉลิมฉลองงานพระชนมายุครบ 25 พรรษาของสมเด็จพระนารายณ์มหาราชด้วย

บางตอนจากสมุทรโฆษคำฉันท์
------------------------

พระสมุทรโฆษและนางพินทุมดีเสด็จป่าหิมพานต์

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| บรรพตรจเรขประไพ |  | ช่องชั้นไฉไล |
| คือช่างฉลุเลขา |  |  |

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| วุ้งเวิ้งเพิงตระพักเสลา |  | หุบห้องคูหา |
| แลห้วงแลห้วยเหวลหาร |  |  |

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| พุน้ำชำเราะเซาะธาร |  | ไหลลั่นบันดาล |
| ดั่งสารพิรุณธารา |  |  |

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| เงื้อมง้ำโชงกชง่อนภูผา |  | พึงพิศโสภา |
| เปนชานเปนช่องปล่องปน |  |  |

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| สีสลับยยับพรรณอำพน |  | เหลืองหลากกาญจน |
| แลขาวคือเพชรรัศมีฯ |  |  |


| * ด
* ค
* ก
วรรณคดีที่ได้รับการยกย่องจากวรรณคดีสโมสร |
| --- |
| ลิลิตพระลอ • สมุทรโฆษคำฉันท์ • มหาชาติกลอนเทศน์ • สามก๊ก • ขุนช้างขุนแผน
 • อิเหนา • หัวใจนักรบ• พระราชพิธีสิบสองเดือน • มัทนะพาธา • พระนลคำหลวง• กาพย์เห่เรือของเจ้าฟ้าธรรมาธิเบศร์ • พระอภัยมณี • สาวเครือฟ้า |