หนังสือภควัทคีตาฉบับภาษาสันสกฤต คัดลอกสมัยคริสต์ศตวรรษที่ 19
**ภควัทคีตา** (สันสกฤต: भगवद्गीता, อ่านว่า "พะ-คะ-วัด-คี-ตา") เป็นชื่อคัมภีร์ศักดิ์สิทธิ์ของศาสนาฮินดู โดยเฉพาะสำหรับนิกายไวษณพหรือผู้ที่ยกย่องพระวิษณุ (พระนารายณ์) เป็นพระเจ้าสูงสุด ชื่อคัมภีร์ ภควัทคีตา (ภควตฺ + คีตา) แปลว่า "บทเพลง (หรือลำนำ) แห่งพระผู้เป็นเจ้า" นำเรื่องราวส่วนหนึ่งมาจากมหากาพย์มหาภารตะ ประกอบด้วยบทกวี 700 บท

การดำเนินเรื่อง
---------------

คัมภีร์นี้มิได้มีลักษณะเป็นเอกเทศ คือมิได้แต่งขึ้นมาอย่างโดดเดี่ยวเป็นเล่มเฉพาะเหมือนดังคัมภีร์พระเวทแต่ละเล่ม แท้ที่จริงเป็นเพียงบทสนทนาโต้ตอบระหว่างบุคคล 2 คน ซึ่งเป็นข้อความที่แทรกเข้ามาในบรรพที่ 6 (ภีษมบรรพ) แห่งมหากาพย์มหาภารตะ

ในบทสนทนาโต้ตอบดังกล่าวนี้ ฝ่ายที่ถามปัญหาคือพระอรชุน เจ้าชายฝ่ายปาณฑพแห่งจันทรวงศ์ซึ่งเป็นผู้นำกองทัพใหญ่มาทำสงครามแย่งชิงเมืองหัสตินาปุระจากฝ่ายเการพแห่งจันทรวงศ์เช่นเดียวกัน ซึ่งมีเจ้าชายทุรโยธน์และกองทัพพันธมิตรมากมายเป็นศัตรูคู่สงครามด้วย ฝ่ายที่ตอบปัญหาทั้งหมดและเป็นผู้อธิบายตลอดทั้งเรื่องก็คือ พระกฤษณะ ซึ่งเป็นพระญาติฝ่ายราชสกุลจันทรวงศ์ สาขายาทพ 

ในขณะที่ตอบปัญหาอันล้ำลึกดังกล่าวนั้น พระกฤษณะกำลังทำหน้าที่เป็นสารถีขับรถศึกให้พระอรชุน บทสนทนาโต้ตอบนี้ถ่ายทอดออกมาโดยสญชัย ผู้เป็นเสวกามาตย์ของพระเจ้าธฤตราษฏร์ พระราชาพระเนตรบอดแห่งเมืองหัสตินาปุระ โดยมหาฤษีวยาสหรือพระฤษีกฤษณไทวปายนเป็นผู้ให้ตาทิพย์แก่สญชัย เพื่อแลเห็นเหตุการณ์รบพุ่งในมหาสงครามครั้งนั้นอย่างแจ่มแจ้งทั้ง ๆ ที่นั่งอยู่ในพระราชวัง และคอยกราบทูลพระเจ้าธฤตราษฎร์ให้ทราบการเคลื่อนไหวทุกขณะในสมรภูมิ 

เพราะฉะนั้นข้อความสนทนาระหว่างบุคคลทั้งสองในสนามรบก่อนจะเริ่มมหาสงครามจึงเป็นถ้อยคำที่สญชัยเรียบเรียงทูลถวายพระเจ้าธฤตราษฎร์ และมาให้ชื่อกันในภายหลังว่า **ภควัทคีตา** ทั้ง ๆ ที่ชื่อเดิมในมหาภารตะเรียกข้อความตอนนี้ว่า **ภควัทคีโตปนิษัท** (ภควตฺ + คีตา + อุปนิษทฺ) ด้วยเหตุที่มีข้อความหลายตอนคัดลอกมาจาก คัมภีร์อุปนิษัท ฉบับต่าง ๆ อันเป็นหมู่คัมภีร์รุ่นสุดท้ายในสมัยพระเวท ซึ่งเรียกอีกชื่อหนึ่งว่า เวทานตะ (ที่สุดแห่งพระเวท) ตลอดจนความคิดเรื่องอาตมัน ปรมาตมัน พรหมัน อันเป็นแก่นหรือสาระสำคัญที่สุดในคำสอนของอุปนิษัททุกเล่ม ก็มีกล่าวถึงหลายต่อหลายครั้งในภควัทคีตา จะแตกต่างกันเล็กน้อยก็ตรงที่ว่าข้อความในคัมภีร์อุปนิษัทนั้นแต่งเป็นภาษาร้อยแก้ว แต่ในคัมภีร์ภควัทคีตาแต่งเป็นบทร้อยกรอง 

ถ้าจะกล่าวโดยแท้จริงแล้ว คำสอนในคัมภีร์ภควัทคีตา เกือบครึ่งเล่มเป็นคำสอนในคัมภีร์อุปนิษัท และอีกกว่าครึ่งเล่มเป็นคำสอนแบบของเหล่าภาควตะ ซึ่งไหว้พระกฤษณะเป็นเทพสูงสุดในนิกายของตน และคำสอนแบบดังกล่าวนี้มีมานานแล้วในหมู่เหล่าภาควตะอันเป็นชนอารยันอินเดียกลุ่มหนึ่ง ต่อมาเหล่านิกายไวษณพ หรือเหล่าที่นับถือพระวิษณุเป็นพระเจ้าสูงสุดได้ผนวกเอาพระกฤษณะเข้าไปเป็นพระวิษณุอวตาร หรือนารายณ์อวตารปางที่ 8 

คำสอนของเหล่าภาควตะซึ่งเน้นในเรื่องความนับถือพระกฤษณะเป็นเทพสูงสุดก็ถูกกลืนเข้าไปผสมผสานกับแนวความคิดของเหล่าไวษณพที่มีส่วนในการแต่งมหากาพย์มหาภารตะอยู่มากมายหลายตอน จึงปรากฏออกมาในรูปภควัทคีตาดังที่ปรากฏเป็นที่รู้จักกันทุกวันนี้ และการที่จะเรียกหนังสือศักดิ์สิทธิ์เล่มนี้ว่า *ภควัทคีโตปนิษัท* หรือ *ภควัทคีตา* หรือ *คีตา* เฉย ๆ ก็ย่อมเป็นที่เข้าใจกันว่าหมายถึงคัมภีร์ศักดิ์สิทธิ์ของคนอินเดียที่นับถือศาสนาฮินดูนิกายไวษณพ ในรูปแบบของบทสนทนาที่มีข้อความเกือบทั้งหมด เป็นคำอธิบายเรื่องวิถีทางไปสู่พระผู้เป็นเจ้าอันสูงสุด ส่วนบทที่เป็นคำถามของพระอรชุนในเรื่องความลึกลับและวิถีทางแห่งพระผู้เป็นเจ้านั้น ก็เป็นเพียงส่วนประกอบที่เล็กน้อยเหลือเกิน คล้าย ๆ กับเป็นบทเชื่อมต่อระหว่างคำอธิบายอันยืดยาว แต่ละตอนของพระเจ้าในร่างมนุษย์คือพระกฤษณะเท่านั้นเอง 

คัมภีร์ภควัทคีตา แบ่งออกเป็นตอน ๆ เรียกว่า **อัธยายะ** รวมทั้งสิ้น 18 อัธยายะด้วยกัน

อ้างอิง
-------


คอมมอนส์ มีภาพและสื่อเกี่ยวกับ:  
**ภควัทคีตา**

* ศักดิ์ศรี แย้มนัดดา, "ภควัทคีตา," ใน อายุบวร. ประพจน์ อัศววิรุฬหการ และอนันต์ เหล่าเลิศวรกุล, บรรณาธิการ (กรุงเทพฯ : ภาควิชาภาษาตะวันออก คณะอักษรศาสตร์ จุฬาลงกรณ์มหาวิทยาลัย, 2538) , หน้า 23-33.
* อ่าน ศรีมัทภควัทคีตา แปลโดย ศ. ร.ต.ท. แสง มนวิทูร[*ลิงก์เสีย*]

| * ด
* ค
* ก
*มหาภารตะ* ของ กฤษณะ ไทฺวปายนะ วยาส |
| --- |
| บรรพทั้ง 18 | 
* อาทิบรรพ
* สภาบรรพ
* วนบรรพ
* วิราฏบรรพ
* อุทโยคบรรพ
* ภีษมบรรพ
* โทรณบรรพ
* กรรณบรรพ
* ศัลยบรรพ
* เสาปติกบรรพ
* สตรีบรรพ
* ศานติบรรพ
* อนุศาสนบรรพ
* อัศวเมธิกบรรพ
* อาศรมวาสิกบรรพ
* เมาสลบรรพ
* มหาปรัสถานิกบรรพ
* สวรรคโรหณบรรพ
* หริวงศ์

 |  |
| แคว้นกุรุ | ท้าวศานตนุ · พระแม่คงคา · ท้าวภีษมะ · สัตยวดี · จิตรางคทะ · วิจิตรวีรยะ · เจ้าหญิงอัมพิกา · เจ้าหญิงอัมพาลิกา · เจ้าหญิงอัมพา · ท้าววิทูร · ท้าวธฤตราษฎร์ · พระนางคานธารี · ศกุนิ · เจ้าหญิงสุภัทรา · ท้าวปาณฑุ · พระนางกุนตี · พระนางมาทรี · ยุธิษฐิระ · ภีมะ · อรชุน · นกุล · สหเทพ · ทุรโยธน์ · ทุหศาสัน · ยุยุตสุ · นางทุหศาลา · พระนางเทราปที · นางหิฑิมพี · ฆโฎตกัจ · Ahilawati · นางอุตตรา · นางนาคอุลูปี · นางจิตรางคทา |
| ตัวละครอื่น ๆ | กรรณะ · โทรณาจารย์ · วยาส · อภิมันยุ · พระกฤษณะ · สาตยกี · ธฤษฏะทยุมัน · สัญชัยสารถี · อิราวัต · พภรุวาหนะ · ปรีกษีต · ท้าววิราฎ · กิจกะ · กฤปาจารย์ · อัศวัตถามา · เอกลัพย์ · กฤตวรมา · ชราสันธ์ · มายาสูร · ฤๅษีทุรวาส · ชนะเมนชัย · ชัยทรัถ · พระพลราม · ท้าวทรุปัท · หิฑิมพะ · ท้าวศัลยะ · อธิราธาสารถี · ศิขัณทิน · ปรศุราม |
| ข้อมูลอื่น ๆ | ปาณฑพ · เการพ · หัสตินาปุระ · อินทรปรัสถ์ · อาณาจักรในอินเดียโบราณ · สงครามทุ่งกุรุเกษตร · ภควัทคีตา · อัสตระ |

| * ด
* ค
* ก
บทความเกี่ยวกับศาสนาฮินดู |
| --- |
| 
* อภิธานศัพท์

 |
| แนวคิดและปรัชญา | 

|  |  |
| --- | --- |
| แนวคิด | 
* พรหมัน
* โอม
* อีศวร
* อาตมัน
* มายา
* กรรม
* สังสารวัฏ

* ปุรุษารถะ
	+ ธรรม
	+ อรรถะ
	+ กาม
	+ โมกษะ

* นิติ
	+ อหิงสา
	+ อัสเตยะ
	+ อปริคฤห์
	+ พรหมจรรย์
	+ สัตยะ
	+ ทาน
	+ ทมะ
	+ ทยา
	+ อโกรธะ

 |
| ปรัชญา | 
* อาสติกะ: สางขยะ
* โยคะ
* นยายะ
* ไวเศษิกะ
* มีมางสา
* เวทานตะ
	+ *ไทฺวตะ*
	+ *อไทฺวตะ*
	+ *วิศิษฎาไทวตะ*
* นาสติกะ: จารวาก

 |

 | Hindu "Om" symbol |
| คัมภีร์ | 

|  |  |
| --- | --- |
| ประเภท | 
* ศรุติ
* สมฤติ

 |
| พระเวท | 

|  |
| --- |
| 
* ฤคเวท
* ยชุรเวท
* สามเวท
* อาถรรพเวท

 |
| สาขา | 
* สังหิตะ
* พราหมณ์
* อารัณยกะ
* อุปนิษัท

 |
| อุปนิษัท | 
* ไอตเรยะ
* เกาษีตกิ
* พฤหทารัณยกะ
* อีศะ
* ไตติรียะ
* กฐะ
* ไมตรี
* เศวตาศวตโรปนิษัท
* ฉานโทคยะ
* เกนะ
* มุณฑกะ
* มาณฑูกยะ
* ปรัสนะ

 |

 |
| อปเวท | 
* อายุรเวท
* ธนุรเวท
* นาฏยศาสตร์
* สถาปัตยเวท

 |
| เวทางคศาสตร์ | 
* ศิกษา
* ฉันทศาสตร์
* วยากรณะ
* นิรุกตะ
* กัลปะ
* โชยติชะ

 |
| อื่น ๆ | 
* ภควัทคีตา
* อาคม
* อิติหาส
	+ รามายณะ
	+ มหาภารตะ
* ปุราณะ
* อุปนิษัทเล็ก
* อรรถศาสตร์
* ธรรมศาสตร์
	+ มณูสมฤติ
	+ นารดาสมฤติ
	+ ยากนวลสมฤติ
* สูตระ
* สโตตระ
* สุภาษิต
* ตันตระ
* โยคะวศิสฐ์
* *โยคะสูตรของปตัญชลี*

 |

 |
| เทพเจ้า | 
* ตรีมูรติ
	+ พระพรหม
	+ พระวิษณุ
	+ พระศิวะ
* พระอิศวร
* เทวี
* เทวะ
* พระแม่สุรัสวดี
* พระแม่ลักษมี
* พระแม่อุมาเทวี
* พระแม่อาทิศักติ
* พระตรีเทวี
* พระแม่ทุรคา
* พระแม่กาลี
* พระพิฆเนศ
* พระขันธกุมาร
* พระราม
* พระกฤษณะ
* พระหนุมาน
* พระประชาบดี
* พระรุทร
* พระอินทร์
* พระอัคนี
* ดิยุส
* พระแม่ธรณี
* พระพิรุณ
* พระวายุ

 |
| ธรรมเนียมปฏิบัติ | 

|  |  |
| --- | --- |
| การนมัสการ | 
* มนเทียร
* เทวรูป
* ปูชา
* ภักติ
* ชปะ
* ภชนะ
* ไนเวธยะ
* ยัญ
* โอม
* ตปะ
* ธยาน
* ตีรถทาน

 |
| สังสการ | 
* ครรภาธาน
* ปุงสวนะ
* สีมันโตนนยนะ
* ชาตกรรม
* นามกรณะ
* นิษกรมณะ
* อันนปราศนะ
* จูฑากรณะ
* กรรณเวธะ
* วิทยารัมภะ
* อุปนยนะ
* เกศานตะ
* ฤตุศุทธิ
* สมาวรรตนะ
* วิวาหะ
* อันเตฺยษฐิ

 |
| วรรณศรม | 
* วรรณะ
	+ พราหมณ์
	+ กษัตริย์
	+ แพศย์
	+ ศูทร

* อาศรมสี่
	+ พรหมจาริน
	+ คฤหัสถะ
	+ วานปรัสถะ
	+ สันนยาสะ

 |
| เทศกาล | 
* ทีปาวลี
* โฮลี
* มหาศิวราตรี
* รักษาบันดาล
* นวราตรี
	+ ทุรคาบูชา
	+ รามลีลา
	+ วิชัยทัศมี
* คเณศจตุรถี
* รามนวมี
* ชันมาษฏมี
* โอนาม
* โปงคัล
* เมษสังกรานติ
* ปีใหม่
	+ บิฮู
	+ คุทีปัทวา
	+ ปาห์ลาบอยชะฮ์
	+ พูฏานตู
	+ ไวสาขี
	+ วิษณุ
	+ อูกาตี
* กุมภเมลา
* รัถยาตรา
* ตีจ
* วสันต์ปัญจมี
* ไทปูซัม
* อื่นๆ

 |
| อื่นๆ | 
* สวาธยายะ
* นมัสเต
* บินดิ
* ติลักษณ์

 |

 |
| เรื่องที่เกี่ยวข้อง | 
* ประวัติศาสนาฮินดู
* นิกาย
* กฏหมาย
* ปฏิทิน
* การวิจารณ์
* ปรมาจารย์, ธรรมิกชน, นักปรัชญา
* ฮินดูศึกษา
* ประติมานวิทยา
* ปรัมปราวิทยา
* ชาตินิยม
	+ ฮินดูตวา
* การข่มเหง
* สถานที่แสวงบุญ
* อภิธานศัพท์
* ศาสนาฮินดูแบ่งตามประเทศ

 |
| 
* หมวดหมู่
* สถานีย่อย

 |