**มโนรถปูรณี** ชื่อคัมภีร์อรรถกถาอธิบายความในอังคุตตรนิกายแห่งพระสุตตันตปิฎก โดยอธิบายเนื้อหาและแจกแจงคำศัพท์ ในพระสูตรที่จัดหมวดหมู่เป็นนิบาต ทั้ง 11 นิบาต ของอังคุตตรนิกาย กล่าวคือ คือเอกนิบาต, ทุกนิบาต, ติกนิบาต, จตุกกนิบาต, ปัญจกนิบาต, ฉักกนิบาต, สัตตกนิบาต, อัฎฐกนิบาต, นวกนิบาต, ทสกนิบาต, และเอกาทสกนิบาต รวมทั้งสิ้นอังคุตตรนิกาย มีทั้งหมด 9,557 สูตร 

พระพุทธโฆสะเป็นผู้เรียบเรียงคัมภีร์มโนรถปูรณีขึ้น โดยอาศัยอรรถกถาเก่าภาษาสิงหลที่สืบมาแต่เดิมเป็นหลัก เมื่อราวพ.ศ. 1,000  ทั้งนี้ พระพุทธโฆสะได้รจนาคัมภีร์นี้ขึ้นตามคำอาราธนาของโชติปาลเถระซึ่งเคยอยู่ร่วมสำนักกันที่กัญจิปุระทางตอนใต้ของอินเดีย และตามคำอาราธนาของพระอาชีวกะ ซึ่งองค์หลังนี้เคยอยู่ร่วมสำนักวัดมหาวิหารในศรีลังกา  อย่างไรก็ตาม ข้อมูลอีกแหล่งระบุว่า พระอรรถกถาจารจย์รจนาขึ้นหลังจากรับอาราธนาโดยพระภัททันตะเถระ

เนื้อหา
-------

มโนรถปูรณี มีลักษณะเดียวกับคัมภีร์อรรถกาเล่มอื่น ๆ คือมีการอธิบายที่มาของพระสูตร เช่น การระบุว่า เหตุตั้งแห่งพระสูตร มี 4 อย่าง คือ เกิดเพราะอัธยาศัยของตน, เกิดเพราะ อัธยาศัยของผู้อื่น, เกิดด้วยอำนาจ คำถาม, เกิดเพราะเหตุเกิดเรื่อง เป็นต้น  มีการอธิบายคำศัพท์สำคัญในเชิงไวยากรณ์ รวมถึงนัยยะของศัพท์นั้น ๆ เช่นการอธิบายในจักกวัตติสูตรถึงคำว่า ราชา เพราะหมายความว่า ทำให้ประชาชนรัก ด้วยสังคหวัตถุ 4 

ความโดดเด่นอีกประการหนึ่งของคัมภีร์มโนรถปูรณี ก็คือพระอรรถกถาจารย์ได้นำเรืองราวตำนาน นิทาน ประวัติ เกล็ดความรู้ต่างๆ และขนบธรรมเนียมของอินเดียยุคโบราณ มาประกอบการอธิบายพระสูตร นอกจากจะยังให้เกิดความเข้าใจแจ่มแจ้งถึงบริบท ยังให้ผู้ศึกษาค้นคว้าเกิดความเพลิดเพลินและได้ความรู้รอบตัวเกี่ยวกับวัฒนธรรมและประวัติศาสตร์โบราณไปในตัว เช่นการกล่าวถึงเรื่องปูทองและนกยูงทองหลงเสียงหญิงจนประมาท และเกิดโทษแก่ตน ในคำอธิบายสูตรที่ 2  และข้อมูลทางภูมิศาสตร์ร่วมสมัย เช่นการระบุว่าจากชมพูทวีปไป 700 โยชน์ มีประเทศชื่อว่า สุวรรณภูมิ เรือแล่นไปโดยลม จะเดินทางถึงใน 7 วัน 7 คืน เป็นต้น 

นอกจากนี้ ยังมีการอธิบายหลักธรรมสำคัญ เช่น ทุกข์ โพชฌงค์ 7 ปฏิสัมภิทา 4  โพธิปักขิยธรรม (ธรรมที่เกื้อหนุนแก่อริยมรรค) 37 ประการ คือ สติปัฏฐาน 4 สัมมัปปธาน 4 อิทธิบาท 4 อินทรีย์ 5 พละ 5 โพชฌงค์ 7 อริยมรรคมีองค์แปด และการบรรยายโดยพิสดารถึงการปฏิบัติธรรม เช่น การระบุในอปรอัจฉราสังฆาตวรรค ว่า เมตตาอันได้แก่ แผ่ประโยชน์เกื้อกูลไปในสรรพสัตว์ทั้งหลาย พรหมวิหาร 4 เป็น บาทแห่งวัฏฏะ เป็นบาทแห่งวิปัสสนาเป็นธรรมเครื่องอยู่เป็นสุขในปัจจุบัน เป็นบาทแห่งนิโรธ แต่ไม่เป็นโลกุตระ เพราะยังมีสัตว์เป็นอารมณ์  เป็นต้น 

ที่สำคัญยิ่งก็คือ มโนรถปูรณี ยังกล่าวถึงพุทธประวัติพระพุทธเจ้าในอดีต การกล่าวถึงประวัติพระสาวกสาวิกาองค์สำคัญ ๆ เกือบทั้งหมด ตลอดจนสถานที่ที่พระพุทธเจ้าเสด็จจำพรรษา ตั้งแต่พรรษาที่ 1 ซึ่งทรงจำพรรษาที่ป่าอิสิปตนมฤคทายวัน จนถึงพรรษาที่ 45 ซึ่งทรงจำพรรษาที่วัดเชตวันมหาวิหาร หรือวัดบุพพาราม ใกล้เมืองสาวัตถี เป็นต้น  นอกจากนี้ ยังมีการพยากรณ์ถึงการอันตรธานแห่งเพศของภิกษุ และภิกษุองค์สุดท้าย

ดูเพิ่ม
-------

สูตรที่ 6 แห่งปริสวรรค ในปฐมปัณณาสก์ ทุกนิบาต อังคุตตรนิกาย (ทุก.อํ.๒๐/๙๒/๒๙๒)

อ้างอิง
-------

1. ↑  มโนรถปูรณี อรรถกถาอังคุตตรนิกาย. หน้า 7
2. ↑  พระพรหมคุณาภรณ์ (ป.อ. ปยุตฺโต). (2550), หน้า 298
3. ↑  คณาจารย์มหาวิทยาลัยมหาจุฬาลงกรณราชวิทยาลัย. (2550) หน้า 74
4. ↑  Bimala Charan Law. (1923). หน้า 80
5. ↑  มโนรถปูรณี อรรถกถาอังคุตตรนิกาย เอกนิบาต เล่ม 1 ภาค 1 หน้า 30
6. ↑  มโนรถปูรณี อรรถกถาอังคุตตรนิกาย ติกนิบาต เล่ม 1 ภาค 3 หน้า 36 -37
7. ↑  มโนรถปูรณี อรรถกถาอังคุตตรนิกาย เอกนิบาต เล่ม 1 ภาค 1 หน้า 36
8. ↑  มโนรถปูรณี อรรถกถาอังคุตตรนิกาย เอกนิบาต-ทุกนิบาต เล่ม 1 ภาค 2 หน้า 209
9. ↑  คณาจารย์มหาวิทยาลัยมหาจุฬาลงกรณราชวิทยาลัย. (2550) หน้า 74
10. ↑  มโนรถปูรณี อรรถกถาอังคุตตรนิกาย เอกนิบาต เล่ม 1 ภาค 1 หน้า 164 - 165
11. ↑  มโนรถปูรณี อรรถกถาอังคุตตรนิกาย เอกนิบาต-ทุกนิบาต เล่ม 1 ภาค 2 หน้า 227
12. ↑  คณาจารย์มหาวิทยาลัยมหาจุฬาลงกรณราชวิทยาลัย. (2550) หน้า 74
13. ↑  มโนรถปูรณี อรรถกถาอังคุตตรนิกาย เอกนิบาต เล่ม 1 ภาค 1 หน้า 171

บรรณานุกรม
----------

* พระพรหมคุณาภรณ์ (ประยุทธ์ ปยุตฺโต). (2550). พจนานุกรมพุทธศาสน์ฉบับประมวลศัพท์. กรุงเทพมหานคร.
* Bimala Charan Law. (1923). The Life and Work of Buddhaghosa. Calcutta : Thacker, Spink & Co.
* คณาจารย์มหาวิทยาลัยมหาจุฬาลงกรณราชวิทยาลัย. (2550). วรรณคดีบาลี. กรุงเทพฯ. กองวิชาการ มหาวิทยาลัยมหาจุฬาลงกรณราชวิทยาลัย.
* พระไตรปิฎกมหามกุฏราชวิทยาลัย. มโนรถปูรณี อรรถกถาอังคุตตรนิกาย. พระสุตตันตปิฎก. อังคุตรนิกาย. เอกนิบาต เล่ม 1 ภาค 1
* พระไตรปิฎกมหามกุฏราชวิทยาลัย. มโนรถปูรณี อรรถกถาอังคุตตรนิกาย. พระสุตตันตปิฎก. อังคุตรนิกาย. เอกนิบาต-ทุกนิบาต เล่ม 1 ภาค 2
* พระไตรปิฎกมหามกุฏราชวิทยาลัย. มโนรถปูรณี อรรถกถาอังคุตตรนิกาย. พระสุตตันตปิฎก. อังคุตรนิกาย. ติกนิบาต เล่ม 1 ภาค 3