**หงส์** (นิยมใช้แพร่หลายมากกว่า **หงษ์**) เป็นนกน้ำขนาดใหญ่ที่อยู่ในสกุล *Cygnus* ในวงศ์ Anatidae อันเป็นวงศ์เดียวกับเป็ดและนกเป็ดน้ำ มีลักษณะทั่วไป มีขนสีขาวทั้งตัว จะงอยปากสีเหลืองส้มและมีปุ่มสีดำที่ฐานของปาก มักรวมฝูงในบึงน้ำเพื่อกินพืชน้ำและสัตว์น้ำขนาดเล็ก พบในทวีปเอเชียทางตอนเหนือ, ยุโรปทางตอนเหนือ, อเมริกา และออสเตรเลีย

หงส์ สามารถร่อนลงบนพื้นน้ำแข็งหรือผิวน้ำที่เยือกตัวเป็นน้ำแข็งได้ เพราะมีอุ้งตีนที่ใหญ่คล้ายใบพายซึ่งช่วยกระจายน้ำหนักได้เมื่อร่อนลง แต่จะควบคุมการร่อนได้ดีกว่าในบริเวณที่น้ำแข็งละลาย

หงส์มีทั้งหมด 6 ชนิด ได้แก่

* หงส์ดำ (*Cygnus atratus*)
* หงส์แตร (*Cygnus buccinator*)
* หงส์ทุนดรา (*Cygnus columbianus*)
* หงส์กู่ (*Cygnus cygnus*)
* หงส์ขาวคอดำ (*Cygnus melancoryphus*)
* หงส์ขาว (*Cygnus olor*) เป็นชนิดที่เป็นที่รู้จักกันดีที่สุด

หงส์ เป็นนกที่แพร่ขยายพันธุ์ด้วยการวางไข่ มีระยะการฟักไข่ประมาณ 35-37 วัน ขณะที่ฟักไข่นั้น จะมีอุปนิสัยดุมาก เพื่อปกป้องไข่ ลูกหงส์เมื่อคลอดออกมาแล้ว จะมียังมีขนขึ้นไม่เต็ม และจะไม่มีลักษณะเหมือนตัวเต็มตัว 

โดยปกติแล้ว หงส์ไม่ใช่นกประจำถิ่นของประเทศไทย เป็นนกที่มนุษย์ไม่ใช้เป็นอาหาร แต่จะเลี้ยงเป็นสัตว์เลี้ยงสวยงามได้ โดยมักเลี้ยงตามสระน้ำต่าง ๆ ตามสวนสาธารณะหรือสถานที่ต่าง ๆ เพราะหงส์ถือเป็นสัตว์ที่มนุษย์ถือว่า มีความสวยสง่างาม ท่วงท่าอ่อนช้อย โดยเฉพาะเมื่อว่ายน้ำ ช่วงคอที่ยาวระหง จะโค้งงอเป็นรูปตัว S อีกทั้งยังถือเป็นสัญลักษณ์ของความรักและความงามต่าง ๆ เนื่องจากเป็นสัตว์ที่มีคู่เดียวไปตลอดชีวิต ได้มีการใช้หงส์ในสัญลักษณ์ต่าง ๆ เช่น นิทานปรัมปราต่าง ๆ หรือในอุปรากรสวอนเลค ที่นิยมนำมาประกอบการแสดงบัลเลต์ หรือในความเชื่อของชาวจีน หงส์ถือเป็นสัญลักษณ์ของเพศหญิง ถือเป็นสัญลักษณ์ประจำองค์ฮองเฮา เคียงข้างกับมังกร ซึ่งเป็นสัญลักษณ์ของเพศชาย ประจำองค์ฮ่องเต้ และยังจัดว่าเป็น 1 ใน 4 สัตว์ศักดิ์สิทธิ์ที่ปกครองโลกมนุษย์และสวรรค์ด้วย ถือเป็นสัตว์อมตะ ไม่มีวันตาย และหงส์ยังถือเป็นพาหนะของพระพรหม ซึ่งถือเป็น 1 ในตรีมูรติตามความเชื่อของศาสนาพราหมณ์ ในประเทศพม่า หงส์เป็นตำนานของการกำเนิดเมืองหงสาวดีของชาวมอญ และเป็นสัญลักษณ์ประจำราชวงศ์หงสาวดี

ชื่อและชื่อในภาษาอื่น
---------------------

หงส์ในภาษาไทยมีรากศัพท์มาจากภาษาบาลีคำว่า *หํส*  และ *หงฺส* ในภาษาสันสกฤต ซึ่งมีความหมายครอบคลุมถึงนกน้ำจำพวกห่าน หงส์ และแม้กระทั่งนกฟลามิงโก และคำว่า "หงฺส" (หัง-สะ หรือ Haṃsa) ยังมีความเกี่ยวข้องกับคำในภาษาละตินคือ "(h)anser", ภาษากรีก "χήν", ภาษาสเปน "ganso", ภาษาอังกฤษ "goose"

หงส์ในภาษาจีนมีความหมายตรงตัวว่า "ห่านฟ้า" (天鹅 พินอิน: tiān'é เทียนเอ๋อ)

ในภาษาอังกฤษหงส์เรียกว่า Swan มาจากภาษาอังกฤษโบราณคำว่า *swan* คล้ายกับภาษาเยอรมันคำว่า *Schwan* และในภาษาดัตช์คำว่า *zwaan* และภาษาสวีเดนคำว่า *svan* ซึ่งทั้งหมดมาจากรากศัพท์ภาษาโปรโตเจอร์แมนิก (ในตระกูลภาษาอินโด-ยูโรเปียน) คำว่า *swen* หมายถึง "เสียง" หรือ "ร้องเพลง"

ถิ่นอาศัยและการอพยพ
-------------------

หงส์กู่อพยพจากไอซ์แลนด์, กรีนแลนด์, สแกนดิเนเวีย และรัสเซียตอนเหนือ ไปยังยุโรป, เอเชียกลาง, จีน และญี่ปุ่น
หงส์มักพบในเขตอบอุ่นมากกว่าในเขตร้อน ฝูงของหงส์ที่กำลังบินมักเรียกกันว่าเบวี (bevy) หรือเวดจ์ (wedge) มีหงส์ 4 หรือ 5 สายพันธุ์ที่พบในซีกโลกเหนือ มีหนึ่งสายพันธุ์พบในออสเตรเลีย มีหนึ่งสายพันธุ์ที่สูญพันธุ์ไปแล้วเคยพบในนิวซีแลนด์และหมู่เกาะแชทัม และมีอีกหนึ่งสายพันธุ์ที่พบในอเมริกาใต้ หงส์ไม่พบในเขตร้อนอย่างเอเชีย, อเมริกากลาง, อเมริกาใต้ตอนเหนือ และแอฟริกาทั้งหมด หงส์ขาวได้แพร่กระจายเข้าไปในฐานะชนิดพันธุ์ต่างถิ่นของอเมริกาเหนือ, ออสเตรเลีย และนิวซีแลนด์

หงส์บางสายพันธุ์เป็นนกอพยพในบางช่วงอายุหรือตลอดชีวิต หงส์ขาวเป็นนกอพยพชั่วคราว ปกติจะอาศัยบริเวณยุโรปตะวันตกและจะอพยพไปยังยุโรปตะวันออกและเอเชีย หงส์กู่และหงส์ทุนดราเป็นนกอพยพถาวร และหงส์แตรอพยพเกือบตลอดชีวิต แม้จะมีหลักฐานที่แสดงให้เห็นว่าหงส์คอดำอพยพตลอดอายุขัย แต่จากการศึกษา ยังไม่แน่ชัดว่าหงส์สายพันธุ์อพยพแบบใดกันแน่

พฤติกรรม
--------

หงส์ขาวที่กำลังเกี้ยวพาราสีบนแม่น้ำดานูบ
หงส์หาอาหารทั้งบนบกและบนน้ำ พวกมันกินพืชเป็นส่วนใหญ่ แต่บางครั้งก็กินสัตว์น้ำในปริมาณน้อย หงส์หาอาหารในน้ำด้วยการคว่ำตัวหรือกดไปมา อาหารของพวกมันจะประกอบไปด้วยรากไม้ หัวพืช กิ่งไม้ และใบไม้ของพืชใต้น้ำ

อนุกรมวิธานและวิวัฒนาการ
------------------------

หลักฐานแสดงให้เห็นว่าสกุลหงส์ (*Cygnus*) มีวิวัฒนาการในยุโรปหรือยูเรเซียตะวันตกในสมัยไมโอซีน และแพร่กระจายไปทั่วซีกโลกเหนือจนถึงสมัยไพลโอซีน ยังไม่พบหลักฐานการกระจายพันธุ์ไปทางใต้ในสมัยใด แต่หลักฐานทางสันฐานวิทยาเห็นได้ชัดว่าหงส์ขาวเป็นญาติใกล้ชิดกับหงส์ดำซีกโลกใต้มากที่สุด จากชีวภูมิศาสตร์และลักษณะที่ปรากฏของสกุลย่อย *Olor* สันนิษฐานอาจมีวิวัฒนาการที่เชื่อมโยงกันกับหงส์ที่สูญพันธุ์บางชนิดในช่วงยุคน้ำแข็งสุดท้าย

### สายวิวัฒนาการ

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| Cygnus | 

|  |  |
| --- | --- |
| (*Sthenelides*) | *C. melancoryphus* (Black-necked swan) |
|  |
|  | 

|  |  |
| --- | --- |
| (*Chenopis*) | *C. atratus* (Latham, 1790) (Black swan) |
|  |
|  | 

|  |  |
| --- | --- |
| (*Olor*) | *C. olor* (Gmelin, 1789) (Mute swan) |
|  |
| (*Cygnus*) | 

|  |  |
| --- | --- |
|  | *C. buccinator* Richardson, 1832 (Trumpeter swan) |
|  |
|  | *C. cygnus* (Linnaeus, 1758) (Whooper swan) |
|  |
|  | *C. columbianus* (Ord, 1815) (Tundra swan) |
|  |

 |
|  |

 |
|  |

 |
|  |

 |
|  |


| สกุลย่อย | ภาพ | ชื่อวิทยาศาสตร์ | ชื่อสามัญ | ลักษณะ | แหล่งกระจายพันธุ์ |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| สกุลย่อย *Sthenelides* |  | *Cygnus melancoryphus* | หงส์ขาวคอดำ | ขนตัวขาว

ขนคอและหัวดำ รอบตาสีขาว
โหนกบนจะงอยปากสีส้มแดง ขนาดใหญ่เป็นก้อน | อเมริกาใต้ |
| สกุลย่อย *Chenopis* |  | *Cygnus atratus* | หงส์ดำ | ขนสีดำล้วน หรือมีขนขาวแซมปลายปีก

จะงอยปากสีส้มแดง ปลายมีแถบสีชมพูอ่อนคาด
ไม่มีโหนกบนจะงอยปาก | ออสเตรเลีย |
| สกุลย่อย *Olor* |  | *Cygnus olor* | หงส์ขาว หรือ หงส์ใบ้ | ขนสีขาวล้วน

จะงอยปากสีส้ม
มีโหนกบนจะงอยปาก
ขอบจะงอยปากที่ติดกับขนขาวมีสีดำ ขอบตาดำ | ยุโรป ถึงรัสเซียตอนใต้ จีนและรัสเซียภาคพื้นทะเล |
| สกุลย่อย *Cygnus* |  | *Cygnus cygnus* | หงส์กู่ | ขนสีขาวล้วน

จะงอยปากสีส้ม ขอบส้ม
ไม่มีโหนกบนจะงอยปาก
ปลายจะงอยปากสีดำ | ผสมพันธุ์ในไอซ์แลนด์ ยุโรปและเอเชียแถบกึ่งขั้วโลก
อพยพไปยังยุโรปและเอเชียในช่วงฤดูหนาว  |
|  | *Cygnus buccinator* | หงส์แตร | ขนสีขาวล้วน

จะงอยปากสีดำ ขอบตาดำ
ไม่มีโหนกบนจะงอยปาก | อเมริกาเหนือ |
|  | *Cygnus columbianus* | หงส์ทุนดรา |  | อเมริกาเหนือยูเรเซีย |

อ้างอิง
-------

1. ↑  *เอเชียและออสเตรเลีย*, "มองโลกอัศจรรย์ผ่านนภากาศ". สารคดีทางไทยพีบีเอส: ศุกร์ที่ 7 กันยายน 2555
2. ↑  จาก itis.gov (อังกฤษ)
3. ↑  เก็บถาวร 2012-12-27 ที่ เวย์แบ็กแมชชีน เปิดรังหงส์ดำ แห่ง"ลำไทรฟาร์ม" จากผู้จัดการออนไลน์
4. ↑  Kant, Marion (2007). *The Cambridge companion to ballet*. Cambridge University Press. pp. 164.
5. 1 2  ราชบัณฑิตยสถาน. *พจนานุกรมฉบับราชบัณฑิตยสถาน พ.ศ. 2525*. กรุงเทพฯ : อักษรเจริญทัศน์, 2539. 972 หน้า. หน้า 861. ISBN 974-8122-79-4
6. ↑  "All of history's a stage". เนชั่นมัลติมีเดีย. 6 October 2007. สืบค้นเมื่อ 19 December 2014.
7. ↑  Lindsay Jones (2005), Encyclopedia of religion, Volume 13, Macmillan Reference, ISBN 978-0028657332, page 8894, Quote: "In Hindu iconography the swan personifies Brahman-Atman, the transcendent yet immanent ground of being, the Self."
8. ↑  Monier Monier-Williams, Monier Williams Sanskrit Dictionary, हंस, Hamsa, University of Cologne, Germany, ISBN 978-8120615090, page 1286
9. ↑  Denise Cush (2007), Encyclopedia of Hinduism, Routledge, ISBN 978-0415556231, page 697
10. ↑  J. Pokorny, Indogermanisches etymologisches Wörterbuch. \**ĝhan-s-*
11. ↑  "swan". etymonline.com. สืบค้นเมื่อ 19 December 2014.
12. ↑  Lipton, James (1991). *An Exaltation of Larks* (ภาษาอังกฤษ). Viking. ISBN 978-0-670-30044-0.
13. 1 2 3
14. ↑  Schlatter, Roberto; Navarro, Rene A.; Corti, Paulo (2002). "Effects of El Nino Southern Oscillation on Numbers of Black-Necked Swans at Rio Cruces Sanctuary, Chile". *Waterbirds*. **25** (Special Publication 1): 114–122. JSTOR 1522341.
15. ↑  Boyd, John H. "Anserini species tree" (PDF). สืบค้นเมื่อ 22 January 2020.

แหล่งข้อมูลอื่น
---------------

 ข้อมูลที่เกี่ยวข้องกับ Cygnus ที่วิกิสปีชีส์