ยุงไม่นานหลังดูดเลือดจากมนุษย์ (สังเกตหยดพลาสมาเลือดถูกขับออกมาเมื่อยุงบีบไล่น้ำส่วนเกิน) ยุงเป็นตัวนำโรคหลายโรค ที่เด่นที่สุดคือ มาลาเรีย
ในวิชาวิทยาการระบาด **ตัวนำโรค** (อังกฤษ: vector) เป็นตัวการใด ๆ ที่นำและแพร่จุลชีพก่อโรคไปยังสิ่งมีชีวิตอีกตัวหนึ่ง ตัวนำโรคส่วนใหญ่เป็นสิ่งมีชีวิต เช่น ปรสิตมัธยันตร์หรือจุลินทรีย์ แต่บ้างเป็นตัวกลางการติดเชื้อที่ไม่มีชีวิต เช่น อนุภาคฝุ่น

สัตว์ขาปล้อง
------------

เห็บกวาง ตัวนำโรคสำหรับจุลชีพก่อโรคไลม์
สัตว์ขาปล้องเป็นตัวนำจุลชีพกลุ่มสำคัญ ได้แก่ ยุง แมลงวัน แมลงวันทราย เหา หมัด เห็บและไรซึ่งแพร่เชื้อจุลชีพจำนวนมาก สัตว์ขาปล้องหลายชนิดดังกล่าวเป็นสัตว์ดื่มเลือดในบางระยะหรือทุกระยะของชีวิต เมื่อแมลงเหล่านี้ดูดเลือด จุลชีพจะเข้าสู่กระแสเลือดของตัวถูกเบียน ทั้งนี้ การเข้าสู่กระแสเลือดเกิดขึ้นได้หลายทาง

ยุงก้นปล่องซึ่งเป็นพาหะมาลาเรีย โรคเท้าช้าง และไวรัสที่ติดต่อทางสัตว์ขาปล้องหลายชนิด (ไวรัสอาร์โบ) แทรกส่วนปากที่ละเอียดอ่อนเข้าไปใต้ผิวหนังและดื่มเลือดของตัวถูกเบียน ปรสิตที่มากับยุงปกติพบในต่อมน้ำลาย (ซึ่งยุงใช้เพื่อระงับความรู้สึกของตัวถูกเบียน) ฉะนั้น ปรสิตจึงมีการแพร่เข้าสู่กระแสเลือดของตัวถูกเบียนโดยตรง สัตว์ที่อาศัยอยู่ในหนองบึงอย่างแมลงวันทราย และแมลงวันดำ ตัวนำโรคที่ก่อโรคติดเชื้อลิชมาเนีย (leishmaniasis) และโรคพยาธิตาบอด (onchocerciasis) ตามลำดับ จะเคี้ยวบ่อในผิวหนังของตัวถูกเบียน ก่อให้เกิดบ่อเลือดขนาดเล็กซึ่งจะใช้ดูดกิน ปรสิตสกุล *Leishmania* จะติดต่อตัวถูกเบียนผ่านทางน้ำลายของแมลงวันทราย ส่วน *Onchocerca* จะออกมาเองจากหัวของแมลงเข้าสู่แอ่งเลือด 

แมลงไทรอะทอมินี (Triatomine) เป็นตัวส่งผ่าน้เชื้อ *Trypanosoma cruzi* ซึ่งเป็นสาเหตุของโรคชากาส แมลงไทรอะทอมินีขับถ่ายระหว่างกินอาหารและมูลของมันมีปรสิตซึ่งจะเกลี่ยเข้าสู่แผลเปิดเมื่อตัวถูกเบียนถูหรือเกาเพราะรอยกัดของแมลงเจ็บและระคายเคือง

พืชและเห็ดรา
------------

พืชและเห็ดราบางชนิดเป็นตัวนำโรคหลายชนิด ตัวอย่าเช่น โรคเส้นใยขยายใหญ่ (big-vein disease) ของกะหล่ำปลีเชื่อว่าเกิดจากเห็ดรา *Olpidium brassicae* มาช้านาน จนสุดท้ายพบว่าเกิดจากไวรัส ต่อมา ปรากฏว่าไวรัสนั้นแพร่เชื้อโดยซูสปอร์ (zoospore) ของเชื้อราและยังมีชีวิตอยู่ได้ในสปอร์ที่ยังพักอยู่ นับแต่นั้น เห็ดราอื่นอีกหลายชนิดในไฟลัม Chytridiomycota ก็พบว่าเป็นตัวนำโรคไวรัสพืชหลายชนิดเช่นเดียวกัน

ศัตรูพืชหลายชนิดที่สร้างความเสียหายแก่พืชผลสำคัญอาศัยพืชอื่น ซึ่งมักเป็นวัชพืช เพื่อเป็นที่อาศัยและเป็นตัวพา ตัวอย่างเช่น *Berberis* และสกุลที่เกี่ยวข้องเป็นตัวถูกเบียนทางเลือดในวัฏจักรการติดเชื้อเมล็ดในกรณีของ *Puccinia graminis*

เมื่อพืชปรสิตอย่าง *Cuscuta* และ *Cassytha* พันรอบต้นหนึ่งไปยังอีกต้นหนึ่ง พบว่าสามารถถ่ายทอดโรคไฟโตพลาสมาและไวรัสระหว่างพืชได้

องค์การอนามัยโลกกับโรคที่มากับตัวนำโรค
--------------------------------------

องค์การอนามัยโลก (WHO) ระบุว่าการควบคุมและป้องกันโรคที่มากับตัวนำโรคกำลังเน้นย้ำ "การจัดการตัวนำโรคแบบบูรณาการ (IVM)" ซึ่งเป็นแนวทางซึ่งมองความเชื่อมโยงระหว่างสุขภาพกับสิ่งแวดล้อม โดยให้เกิดประโยชน์ทั้งสองด้านอย่างสูงสุด

ในเดือนเมษายน 2557 WHO เปิดตัวการรณรงค์ชื่อ "กัดคำเล็ก ภัยคุกคามใหญ่" (small bite, big threat) เพื่อให้การศึกษาแก่ประชาชนเกี่ยวกับโรคที่มากับตัวนำโรค WHO ออกรายงานที่ระบุว่าโรคที่มากับตัวนำโรคมีผลกระทบต่อคนยากจน โดยเฉพาะอย่างยิ่งบุคคลที่อาศัยอยู่ในพื้นที่ที่ระดับสุขาภิบาล น้ำดื่มและที่อยู่อาศัยไม่เพียงพอ

โรครับจากสัตว์ที่มากับตัวนำโรคและกิจกรรมมนุษย์
----------------------------------------------

หลายบทความ ซึ่งล่าสุดเมื่อต้นปี 2557 เตือนว่ากิจกรรมของมนุษย์กำลังแพร่โรครับจากสัตว์ที่มากับตัวนำโรค หลายบทความจัดพิมพ์ในวารสารการแพทย์ *เดอะแลนซิต* และอภิปรายว่าการเปลี่ยนแปลงการใช้ที่ดินแย่างรวดเร็ว โลกาภิวัฒน์ด้านการค้า และ "กลียุคทาสังคม" ก่อให้เกิดการเพิ่มขึ้นของโรครับจากสัตว์ทั่วโลกได้อย่างไร

ตัวอย่างโรครับจากสัตว์ที่มากับตัวนำโรค ได้แก่ โรคไลม์ กาฬโรค ไวรัสเวสต์ไนล์ มีหลายปัจจัยที่ส่งผลต่ออุบัติการณ์ของโรคที่มากับตัวนำโรค ปัจจัยเหล่านี้ได้แก่สัตว์ที่เป็นตัวถูกเบียนของโรค ตัวนำโรค และมนุษย์

รูปแสดงวิธีการที่ไวรัสฟลาวีมียุงพาในโรคไข้ไวรัสเวสต์ไนล์และไข้เด็งกี กรณีนี้ยุงถือเป็นตัวนำโรค

อ้างอิง
-------

1. ↑  "Vector". *WordNet Search 3.1*. Princeton University. สืบค้นเมื่อ 7 April 2014.
2. ↑  Last, James, บ.ก. (2001). *A Dictionary of Epidemiology*. New York: Oxford University Press. p. 185. ISBN 978-0-19-514169-6. OCLC 207797812.
3. ↑  Roberts, Larry S.; John, Janovy; Gerald D. Schmidt (2008). *Foundations of Parasitology*. McGraw Hill. ISBN 978-0-07-302827-9. OCLC 226356765.
4. ↑  "Classification of Animal Parasites". *plpnemweb.ucdavis.edu*. คลังข้อมูลเก่าเก็บจากแหล่งเดิมเมื่อ 2017-10-06. สืบค้นเมื่อ 2020-05-10.
5. ↑  Garcia, Lynne S. (August 15, 1999). "Classification of Human Parasites, Vectors, and Similar Organisms". *Clinical Infectious Diseases*. **29** (4): 734–736. doi:10.1086/520425 – โดยทาง academic.oup.com.
6. 1 2  R. S. Mehrotra (2013). *Fundamentals of Plant Pathology*. Tata McGraw-Hill Education. pp. 342–. ISBN 978-1-259-02955-4.
7. ↑  Peter W. Price (1980). *Evolutionary Biology of Parasites*. Princeton University Press. pp. 61–. ISBN 0-691-08257-X.
8. ↑  Haynes, A R. et al. Comparison of two parasitic vines: Dodder (Cuscuta) and Woe vine(Cassytha). Florida Dept Agric & Consumer Services. Division of Plant Industry. Botany Circular No. 30. January/February 1996
9. ↑  "Handbook for Integrated Vector Management" (PDF). World Health Organization. สืบค้นเมื่อ 3 December 2015.
10. ↑
11. ↑  Parrish, Ryan (7 April 2014). "WHO focuses on vector-borne diseases for World Health Day 2014". *Vaccine News Daily*. Chicago, Illinois. สืบค้นเมื่อ 7 April 2014.
12. ↑
13. 1 2  University of California - Santa Cruz (30 November 2012). "Emerging vector-borne diseases create new public health challenges". *Science Daily*. Rockville, Maryland. สืบค้นเมื่อ 7 April 2014.

บรรณานุกรม
----------

* "Better environmental management for control of dengue". *The Health and Environment Linkages Initiative (HELI)*. Geneva, Switzerland: World Health Organization. สืบค้นเมื่อ 7 April 2014.
* "Division of Vector-Borne Diseases (DVBD)" (Multimedia). Fort Collins, Colorado: Centers for Disease Control and Prevention (CDC). สืบค้นเมื่อ 7 April 2014.
* "Issue Brief Series: Vector-borne Diseases" (PDF). *Healthy Environments for Children Alliance*. Geneva, Switzerland: World Health Organization. สืบค้นเมื่อ 7 April 2014.
* "Malaria control: the power of integrated action". *The Health and Environment Linkages Initiative (HELI)*. Geneva, Switzerland: World Health Organization. สืบค้นเมื่อ 7 April 2014.
* Pawan, J.L. (1936). "Transmission of the Paralytic Rabies in Trinidad of the Vampire Bat: *Desmodus rotundus murinus* Wagner, 1840." *Annual Tropical Medicine and Parasitol*แม่แบบ:What?, 30, April 8, 1936:137–156.
* Pawan, J.L. "Rabies in the Vampire Bat of Trinidad with Special Reference to the Clinical Course and the Latency of Infection." *Annals of Tropical Medicine and Parasitology*. Vol. 30, No. 4. December 1936
* Quammen, David (4 April 2013). "Planet of the Ape; 'Between Man and Beast,' by Monte Reel". *The New York Times*. สืบค้นเมื่อ 7 April 2014.

แหล่งข้อมูลอื่น
---------------

* WHO page on vector-borne diseases


คอมมอนส์ มีภาพและสื่อเกี่ยวกับ:  
**ตัวนำโรค**

* Biological mosquito eradication in Monte Verde, Honduras