**วงศ์ปลาตะพัด** (อังกฤษ: Bonytongues fish, Arowana) วงศ์ปลาวงศ์หนึ่งในอันดับ Osteoglossiformes มีลักษณะสำคัญที่วิวัฒนาการจากปลาในยุคโบราณคือ มีส่วนกระดูกที่หัวแข็ง หรือลิ้นแข็งเป็นกระดูก คำว่า Osteoglossidae (/ออส-ที-โอ-กลอส-ซิ-ดี้/) เป็นภาษากรีกหมายถึง "ลิ้นกระดูก" อธิบายลักษณะของปลาในกลุ่มนี้

ลักษณะและการแพร่กระจายพันธุ์
----------------------------

ปลาในวงศ์ปลาตะพัดเป็นปลาน้ำจืด เป็นปลากินเนื้อ มักหากินบริเวณผิวน้ำ โดยอาหารได้แก่ สัตว์น้ำขนาดเล็ก แมลง สัตว์เลื้อยคลานหรือสัตว์ครึ่งบกครึ่งน้ำขนาดเล็ก อาจกินนกหรือหนูตัวเล็กๆ ได้ด้วย ด้วยการกระโดดงับ
มีนิสัยดุร้าย ก้าวร้าว มักอยู่ตัวเดียวตามลำพังหรือเป็นฝูงเล็กๆ ไม่เกิน 5 ตัว พบมากในลำธารน้ำใสสะอาด มีกระแสน้ำไหลเอื่อยๆ ในป่าดงดิบชื้น แต่ในบางพื้นที่ เช่น ที่อินโดนีเซีย ปลาจะอาศัยในน้ำที่มีค่าความเป็นกรดค่อนข้างต่ำ (น้อยกว่า 5.5 pH) อย่างน้ำในป่าพรุ เป็นต้น

ปลาในวงศ์นี้มีสืบสายพันธุ์มาตั้งแต่ยุคก่อนประวัติศาสตร์โดยพบซากฟอสซิลอายุราว 60 ล้านปีมาแล้วในชั้นหิน ตั้งแต่ยุคพาลีโอซีน, อีโอซีน และโอลิโกซีน ซึ่งสันนิษฐานว่า ปลาในวงศ์นี้ในสมัยนั้นพบกระจายอยู่ทั่วโลก แต่ได้สูญพันธุ์ไปแล้ว 3 สกุล 7 ชนิด ได้แก่ สกุล *Brychaetus* 1 ชนิด,  *Joffrichthys* 2 ชนิด และ *Phareodus* 4 ชนิด

สามารถแบ่งวงศ์ปลาตะพัดออกได้เป็นวงศ์ย่อยอีก 2 วงศ์ คือ Heteroidinae มีลักษณะสำคัญคือ ไม่มีหนวดที่คาง มีก้านกระดูกแก้ม 10 หรือ 11 ก้าน โดยมีเพียง 2 ชนิดเท่านั้น และวงศ์ย่อย Osteoglossinae มีลักษณะสำคัญคือ มีหนวดที่ค่าง 1 คู่ และมีก้านกระดูก 10-17 ก้าน ปัจจุบัน พบปลาในวงศ์ปลาตะพัดทั้งหมด 8 ชนิด ใน 4 สกุล โดยทั้ง 2 วงศ์ย่อยนี้ พบ 3 ชนิด ในทวีปอเมริกาใต้, 1 ชนิด ในทวีปแอฟริกา, 2 ชนิด ในภูมิภาคเอเชียตะวันออกเฉียงใต้, 2 ชนิด ในทวีปออสเตรเลีย โดยเฉพาะอย่างยิ่งชนิดที่พบในเอเชียตะวันออกเฉียงใต้ มีหลากสายพันธุ์ลักษณะสีสันต่างกันไป ตามกรรมพันธุ์และสภาพที่อยู่อาศัย ตั้งแต่สีทองเข้ม ทองอ่อน เขียว แดงเข้ม แดงอ่อน หรือทองอ่อนหางเหลือง เป็นต้น

โดยปลาในวงศ์นี้เป็นปลาที่มักอาศัยและหากินบริเวณผิวน้ำ เป็นปลาที่สามารถแลกเปลี่ยนออกซิเจนได้ในการหายใจ โดยดูดผ่านถุงลมที่เต็มไปด้วยเส้นเลือดฝอย คล้ายกับปอดของสัตว์บกหรือมนุษย์

ทั้งหมดนิยมเลี้ยงเป็นปลาสวยงาม ที่มีราคาแพง สถานะในธรรมชาติจัดเป็นปลาใกล้สูญพันธุ์ แต่สามารถเพาะขยายพันธุ์ได้แล้วในปัจจุบัน โดยในประเทศไทยสามารถเพาะพันธุ์ปลาตะพัดได้สำเร็จเป็นครั้งแรก เมื่อวันที่ 24 พฤศจิกายน พ.ศ. 2531 โดยสถานีประมงน้ำจืด จังหวัดสุราษฎร์ธานี

การจำแนก
--------

* ปลาอะราไพม่า หรือ ปลาช่อนยักษ์อเมซอน (*Arapaima gigas*)
* ปลาตะพัดแอฟริกา (*Heterotis niloticus*)
* ปลาตะพัดอเมริกาใต้สีเงิน (*Osteoglossum bicirrhosum*)
* ปลาตะพัดอเมริกาใต้สีดำ (*Osteoglossum ferreirai*)
* ปลาตะพัด (*Scleropages formosus*)
* ปลาตะพัดออสเตรเลีย (*Scleropages jardini*)
* ปลาตะพัดออสเตรเลียจุด (*Scleropages leichardti*)
* ปลาตะพัดพม่า (*Scleropages inscriptus*)

รูปภาพ
------

* ปลาตะพัดออสเตรเลียในวัยเล็กปลาตะพัดออสเตรเลียในวัยเล็ก
* ภาพวาดของปลาตะพัดแอฟริกาภาพวาดของปลาตะพัดแอฟริกา
* ปลาอะราไพม่า ซึ่งเป็นปลาที่มีขนาดใหญ่ที่สุดของวงศ์นี้ปลาอะราไพม่า ซึ่งเป็นปลาที่มีขนาดใหญ่ที่สุดของวงศ์นี้
* ปลาตะพัด สายพันธุ์ทองอินโดนีเซียปลาตะพัด สายพันธุ์ทองอินโดนีเซีย

อ้างอิง
-------

* หนังสือคู่มือเลี้ยงปลาอะโรวาน่า โดย สุรศักดิ์ วงศ์กิตติเวชสกุล (พ.ศ. 2540) ISBN 974-86869-5-7

1. ↑   name="frickhinger">Frickhinger, Karl Albert (1995). *Fossil Atlas: Fishes*. Trans. Dr. R.P.S. Jefferies. Blacksburg, Virginia: Tetra Press.
2. ↑  Newbreya, M. G. (2000). "A New Species of Joffrichthys (Teleostei: Osteoglossidae) from the Sentinel Butte Formation, (Paleocene) of North Dakota, USA". *Journal of Vertebrate Paleontology*. **20** (1): 12–20. doi:10.1671/0272-4634(2000)020[0012:ANSOJT]2.0.CO;2. สืบค้นเมื่อ 2006-04-14. `{{cite journal}}`: ไม่รู้จักพารามิเตอร์ `|coauthors=` ถูกละเว้น แนะนำ (`|author=`) (help)
3. ↑  Li *et all*1997 "The species of †Phareodus (Teleostei: Osteoglossidae) from the Eocene of North America and their phylogenetic relationships." *Journal of Vertebrate Paleontology* 17(3):487-505
4. ↑  "กระทู้นี้มีสาระ !!! มาว่ากันด้วยสายพันธุ์ อโรวาน่า". คลังข้อมูลเก่าเก็บจากแหล่งเดิมเมื่อ 2011-10-12. สืบค้นเมื่อ 2010-07-14.
5. ↑  หนังสือสาระน่ารู้ ปลาน้ำจืดไทย เล่ม ๑ โดย สมโภชน์ อัคคะทวีวัฒน์ พ.ศ. 2547 ISBN 974-00-8701-9
6. ↑  Berra, Tim M. (2001). *Freshwater Fish Distribution*. San Diego: Academic Press. ISBN 0-12-093156-7.

แหล่งข้อมูลอื่น
---------------


วิกิสปีชีส์มีข้อมูลภาษาอังกฤษเกี่ยวกับ ***Osteoglossidae***

|  |  |
| --- | --- |
| การแยกแยะหน่วยอนุกรมวิธาน | 
* Wikidata: Q546243
* Wikispecies: Osteoglossidae
* ADW: Osteoglossidae
* BOLD: 1345
* EoL: 5388
* Fossilworks: 53976
* GBIF: 8485
* iNaturalist: 85950
* IRMNG: 114564
* ITIS: 161888
* NCBI: 27723
* WoRMS: 152242

 |