กวีไทยในตำนาน

ข้อความบนสมุดไทยดำ: กำศวรศรีปราชร้าง แรมสมร / เสาะแต่ปางนคร ลํ่แล้ว / ไป่ภบไป่พานกลอน โคลงท่าน จบนา / จวบแต่ต้นปลายแค้ลว หนึ่งน้อยยืมถวาย ๚ะ๛สำเนา *กำสรวลศรีปราชญ์* สมุดไทยดำต้นรัตนโกสินทร์
**ศรีปราชญ์** เป็นบุคคลซึ่งเอกสารพม่าและมอญที่เขียนจากคำบอกเล่าระบุว่า เป็นข้าราชสำนักสมเด็จพระสรรเพชญ์ที่ 8 (พระเจ้าเสือ) แห่งกรุงศรีอยุธยา ถูกเนรเทศไปนครศรีธรรมราชและถูกเจ้าเมืองประหาร ก่อนตายแช่งเจ้าเมืองให้ตายด้วยดาบเดียวกัน และภายหลังก็เป็นไปตามนั้น เรื่องราวของเขาได้รับการดัดแปลงและขยายความอย่างมากในเวลาต่อมา โดยระบุว่า เป็นข้าราชสำนักสมเด็จพระนารายณ์ เป็นบุตรชายของพระโหราธิบดี มีความสามารถทางร้อยกรอง และไปเสียชีวิตที่นครศรีธรรมราชเหมือนในเอกสารเดิม เขายังได้รับการนำเสนอว่า เป็นกวีเอกและบุคคลสำคัญของชาติไทย

อย่างไรก็ดี นักประวัติศาสตร์เห็นว่า เขาไม่มีตัวตนจริง เพราะปราศจากการบันทึกทางประวัติศาสตร์ที่เชื่อถือได้ เขายังน่าจะเป็นเพียงตัวละครเอกในเรื่องเล่าขานของชาวบ้าน ทำนองเดียวกับศรีธนญชัย โดยทั้งศรีปราชญ์และศรีธนญชัยน่าจะรับมาจากนิทานอินโดนีเซียหรือเปอร์เซีย ศรีปราชญ์เป็นตัวแทนความซื่อตรง ศรีธนญชัยเป็นตัวแทนความคดโกง

อนึ่ง เดิมเชื่อว่า เขาเป็นผู้ประพันธ์ร้อยกรองเรื่อง *กำสรวลศรีปราชญ์* นอกเหนือไปจากเรื่องอื่น ๆ แต่ปัจจุบันมีข้อเสนอว่า เป็นพระนิพนธ์ของพระบรมราชาที่ 3 พระโอรสของสมเด็จพระบรมไตรโลกนาถ

เรื่องราว
---------

### เอกสารพม่ามอญ

เรื่องราวของศรีปราชญ์ปรากฏในเอกสารพม่าซึ่งกรมพระยาดำรงราชานุภาพทรงได้มาจากหอพระสมุดแห่งมัณฑะเลย์เมื่อ พ.ศ. 2454 ทรงเชื่อว่า เขียนขึ้นจากการสอบปากคำชาวกรุงศรีอยุธยาที่ถูกจับไปเป็นเชลยเมื่อคราวเสียกรุงครั้งที่ 2 จึงให้แปลออกเป็นภาษาไทยและใช้ชื่อว่า *คำให้การชาวกรุงเก่า* เอกสารนี้ระบุว่า ศรีปราชญ์เป็นบุคคลที่พระเจ้าสุริเยนทราธิบดี (พระเจ้าเสือ) ทรงชุบเลี้ยงไว้ เพราะเขารอบรู้ทางศาสนาและโหราศาสตร์ ทั้งยังเก่งทางโคลงกลอน เขาแต่งร้อยกรองถวายพระเจ้าสุริเยนทราธิบดีเป็นที่พอพระทัยเสมอ แต่เขาแอบแต่งเพลงยาวหาสนมนางหนึ่งของพระองค์ เมื่อทรงจับได้ ก็มิได้ฆ่า เพราะเสียดายความสามารถ ทรงเนรเทศเขาไปนครศรีธรรมราชแทน แต่ศรีปราชญ์เป็นคนเจ้าชู้ ไปอยู่นครศรีธรรมราชก็ไปแต่งเพลงยาวหาภรรยาเจ้าเมือง เจ้าเมืองจึงให้ฆ่า คนทั้งหลายห้ามไว้เจ้าเมืองก็ไม่ฟัง ก่อนตายศรีปราชญ์แช่งไว้ว่า "ดาบที่ฆ่าเรานี้ภายหลังจงกลับฆ่าคนที่ใช้ให้ฆ่าเราเถิด" ต่อมา พระเจ้าสุริเยนทราธิบดีทรงรำลึกถึงศรีปราชญ์ ทรงให้เรียกตัวกลับกรุงศรีอยุธยา แต่เมื่อทรงทราบว่า เขาถูกเจ้าเมืองนครศรีธรรมราชประหารแล้ว ก็มีท้องตราออกไปให้ประหารเจ้าเมืองด้วยดาบเดียวกับที่ใช้ประหารศรีปราชญ์

เอกสารอีกฉบับที่ปรากฏเรื่องศรีปราชญ์ คือ *คำให้การขุนหลวงหาวัด* ซึ่งกรมพระยาดำรงราชานุภาพทรงเชื่อว่า มีที่มาเดียวกับ *คำให้การชาวกรุงเก่า* แต่ *คำให้การขุนหลวงหาวัด* เป็นภาษามอญ และรัชกาลที่ 4 ทรงให้แปลออกเป็นภาษาไทย เอกสารนี้ระบุว่า พระเจ้าสุริเยนทราธิบดีโปรดมหาดเล็กคนหนึ่งเพราะมีฝีมือทางร้อยกรอง จึงประทานนามให้ว่า ศรีปราชญ์ แต่ศรีปราชญ์แต่งโคลงหานางใน จึงทรงเนรเทศเขาไปนครศรีธรรมราช ศรีปราชญ์ไปอยู่นครศรีธรรมราชก็ไปแต่งโคลงหาอนุภรรยาของเจ้าเมือง เจ้าเมืองจึงให้เอาไปฆ่า ก่อนตายศรีปราชญ์แช่งไว้ว่า "เรานี้เป็นปราชญ์หลวง แล้วก็เป็นลูกครูบาอาจารย์ แต่องค์พระมหากษัตริย์ยังไม่ฆ่าเราให้ถึงแก่ความตาย ผู้นี้เป็นเจ้าเมืองนคร จักมาฆ่าเราให้ตาย เราก็จักต้องตายด้วยดาบเจ้าเมืองนคร สืบไปเบื้องหน้าขอให้ดาบนี้คืนสนองเถิด" แล้วเขียนโคลงแช่งลงพื้นดินไว้ให้ประจักษ์ ต่อมา พระเจ้าสุริเยนทราธิบดีทรงให้เรียกตัวเขากลับ แต่เมื่อทรงทราบว่า เขาถูกเจ้าเมืองนครศรีธรรมราชประหารเสียแล้ว ก็มีรับสั่งให้เอาดาบที่ใช้ประหารศรีปราชญ์นั้นประหารเจ้าเมืองตามไป

### การขยายความ

หน้าปก *ตำนานศรีปราชญ์* (พ.ศ. 2462) ของพระยาปริยัติธรรมธาดา (แพ ตาละลักษมณ์)
เรื่องราวของศรีปราชญ์ได้รับการดัดแปลงและขยายความเป็นอันมากในสมัยรัตนโกสินทร์ โดยเฉพาะในงานเขียนของพระยาตรัง กวีเอกสมัยต้นกรุงรัตนโกสินทร์ และงานเขียนของพระยาปริยัติธรรมธาดา (แพ ตาละลักษมณ์) ข้าราชการสมัยรัชกาลที่ 6

เรื่องราวที่ดัดแปลงนี้ระบุว่า ศรีปราชญ์มีชีวิตอยู่ในรัชสมัยสมเด็จพระนารายณ์ ชื่อเดิมว่า ศรี เป็นบุตรชายของพระโหราธิบดี เกิดราว พ.ศ. 2196 ประมาณ 3 ปีก่อนสมเด็จพระนารายณ์ทรงขึ้นครองราชย์ วันหนึ่งในราว พ.ศ. 2205 สมเด็จพระนารายณ์ทรงนิพนธ์โคลงค้างไว้ 2 บาทว่า

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| อันใดย้ำแก้มแม่ |  | หมองหมาย |
| ยุงเหลือบฤๅริ้นพราย |  | ลอบกล้ำ (บางฉบับว่า ลอบย้ำ) |
|  |  |  |
|  |  |  |

แล้วทรงให้พระโหราธิบดีกลับไปแต่งต่ออีก 2 บาทให้เต็มบท พระโหราธิบดีคิดไม่ออก ศรีจึงแต่งต่อว่า

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| ผิวชนแต่จะกราย |  | ยังยาก |
| ใครจักอาจให้ช้ำ |  | ชอกเนื้อเรียมสงวน |
|  |  |  |
|  |  |  |

พระโหราธิบดีนำขึ้นถวาย สมเด็จพระนารายณ์พอพระทัยมาก จึงโปรดให้ศรีเข้าเป็นมหาดเล็ก พระโหราธิบดีรู้ว่า ลูกชายเป็นคนอุกอาจ จึงทูลขอพระราชทานโทษไว้ว่า วันใดลูกชายทำผิดถึงตาย ขออย่าได้ทรงประหาร เป็นแต่เนรเทศก็พอ สมเด็จพระนารายณ์ก็โปรดให้ตามนั้น

ต่อมา สมเด็จพระนารายณ์เสด็จประพาสป่าแก้ว ฝูงลิงร่วมประเวณีอยู่บนต้นไม้ ตรัสถามศรีว่า ลิงทำอะไรกัน ศรีทูลด้วยโวหารว่า "นั้นคือเสียงมักกโฏ...มันทำสมัครสังวาสผิดประหลาดกว่าธรรมดา" บางฉบับก็ว่า ลิงในป่าแก้วถ่ายมูลรดศีรษะขุนนางผู้ใหญ่ ทุกคนหัวเราะจนสมเด็จพระนารายณ์ตื่นบรรทม ทรงถามว่า เกิดอะไรขึ้น ศรีทูลด้วยโวหารว่า "พยัคฆะ ขอเดชะ วานระ ถ่ายอุจจาระ รดศีรษะ พระยาเดโช" สมเด็จพระนารายณ์เห็นว่า ศรีมีสติปัญญา จึงพระราชทานนามให้โดยตรัสว่า "ศรีเอ๋ย เจ้าจงเป็นศรีปราชญ์ตั้งแต่บัดนี้"

ต่อมา พระแสนเมือง เจ้านครเชียงใหม่ เสด็จลงมากรุงศรีอยุธยา ได้พบศรีปราชญ์ และประลองปัญญาโต้ตอบกันเป็นโคลงดังนี้

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| พระแสนเมือง: ศรีเอยพระเจ้าฮื่อ |  | ปางใด |
| ศรีปราชญ์: ฮื่อเมื่อเสด็จไป |  | ป่าแก้ว |
| พระแสนเมือง: รังสีบ่สดใส |  | สักหยาด |
| ศรีปราชญ์: ดำแต่นอกในแผ้ว |  | ผ่องเนื้อนพคุณ |

เรื่องราวที่ได้รับการขยายความนี้มีอีกหลายแห่งที่กล่าวถึงความสามารถของศรีปราชญ์ในการเจรจาเป็นร้อยกรอง เช่น ระบุว่า ศรีปราชญ์ได้รับพระราชทานแหวน เดินผ่านประตูวัง และนายประตูทัก จึงโต้ตอบกันดังนี้

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| นายประตู: แหวนนี้ท่านได้แต่ |  | ใดมา |
| ศรีปราชญ์: เจ้าพิภพโลกา |  | ท่านให้ |
| นายประตู: ทำชอบสิ่งใดนา |  | วานบอก |
| ศรีปราชญ์: เราแต่งโคลงถวายไท้ |  | ท่านให้รางวัล |

ต่อมา ศรีปราชญ์ล่วงเกินนางในคนหนึ่ง โดยนางแต่งโคลงต่อว่าเขาว่า

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| หะหายกระต่ายเต้น |  | ชมจันทร์ |
| มันบ่เจียมตัวมัน |  | ต่ำต้อย |
| นกยูงหางกระสัน |  | ถึงเมฆ |
| มันบ่เจียมตัวน้อย |  | ต่ำต้อยเดียรฉาน |

และเขาแต่งตอบว่า

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| หะหายกระต่ายเต้น |  | ชมแข |
| สูงส่งสุดตาแล |  | สู่ฟ้า |
| ระดูฤดีแด |  | สัตว์สู่ กันนา |
| อย่าว่าเราเจ้าข้า |  | อยู่พื้นดินเดียว |

เรื่องราวดังกล่าวระบุว่า นางในคนนั้น คือ ท้าวศรีจุฬาลักษณ์ (แจ่ม) สนมเอกของสมเด็จพระนารายณ์ โดยเชื่อมโยงกับ *กำสรวลศรีปราชญ์* ที่เชื่อว่า เขาแต่งให้หญิงนาม ศรีจุฬาลักษณ์ การล่วงละเมิดนางในเป็นความผิดถึงตาย แต่สมเด็จพระนารายณ์ทรงเนรเทศเขาไปนครศรีธรรมราชแทน ตามที่ทรงรับปากไว้กับบิดาของเขา เขาถูกเนรเทศไปในเดือนยี่

ที่นครศรีธรรมราช ศรีปราชญ์ถูกกล่าวหาว่า มีสัมพันธ์กับอนุภรรยาของเจ้าเมือง และถูกประหารชีวิตใน พ.ศ. 2226 ก่อนตายเขาเขียนโคลงสาปแช่งไว้บนพื้นดินว่า

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| ธรณีนี่นี้ |  | เป็นพยาน |
| เราก็ศิษย์มีอาจารย์ |  | หนึ่งบ้าง |
| เราผิดท่านประหาร |  | เราชอบ |
| เราบ่ผิดท่านมล้าง |  | ดาบนี้คืนสนอง |

บางแหล่งระบุ 2 บาทแรกของโคลงดังกล่าวไว้แตกต่างออกไปดังนี้

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| ธรณีภพนี้เพ่ง |  | ทิพญาณ หนึ่งรา |
| เราก็ลูกอาจารย์ |  | หนึ่งบ้าง |
|  |  |  |
|  |  |  |

ต่อมา สมเด็จพระนารายณ์ทรงรำลึกถึงเขา จึงรับสั่งให้เรียกตัวเขากลับกรุงศรีอยุธยา แต่เมื่อทรงทราบว่า เขาถูกเจ้าเมืองนครศรีธรรมราชประหารแล้ว จึงรับสั่งให้เอาดาบที่ใช้ประหารเขานั้นประหารเจ้าเมืองตายตกตามกันสมดังคำสาปแช่งของเขา

มีผู้เชื่อว่า ที่ประหารศรีปราชญ์ ปัจจุบันคือ โรงเรียนอนุบาลนครศรีธรรมราช "ณ นครอุทิศ" และสระล้างดาบที่ใช้ประหารนั้น ปัจจุบันคือ โรงเรียนกัลยาณีศรีธรรมราช

### การนำเสนอ

เรื่องราวของศรีปราชญ์ได้รับการผลิตซ้ำในฐานะกวีเอกและบุคคลสำคัญของชาติไทย ทั้งยังปรากฏในแบบเรียน จนเหมือนเป็นบุคคลที่มีตัวตนจริงในประวัติศาสตร์

### มุมมองทางประวัติศาสตร์

นักประวัติศาสตร์เห็นว่า เรื่องราวของศรีปราชญ์เป็น "จินตนาการ" มากกว่าเป็นความจริง เพราะไม่เคยมีการบันทึกที่น่าเชื่อถือได้

กรมพระยาดำรงราชานุภาพทรงเห็นว่า เอกสารพม่ามอญข้างต้นมีหลายส่วนที่เลอะเทอะคลาดเคลื่อน รับสั่งว่า "วิเคราะห์ดูเนื้อเรื่องตอนพงศาวดารเข้าใจว่า คงจะเป็นคำให้การตามที่พวกไทยจำได้คนละเล็กละน้อยช่วยกันปะติดปะต่อ ไม่ได้มีหนังสือพงศาวดารไทยติดไปด้วย อีกประการหนึ่ง จะเป็นด้วยพวกไทยที่ถูกพม่าถามประสงค์จะรักษาเกียรติมิให้พม่าข้าศึกรู้เรื่องอันใดจึงจะเป็นเหตุให้หมิ่นประมาทชาติไทย ไม่ได้ตั้งใจจะแสดงเรื่องราวในพระราชพงศาวดารแม้ที่จำได้ให้แก่พม่าทุกอย่างไป เรื่องพงศาวดารตามคำให้การนี้จึงเคลื่อนคลาดนัก"

เช่นเดียวกับสุจิตต์ วงษ์เทศ ที่กล่าวว่า "*คำให้การชาวกรุงเก่า* เป็นหนังสือคำให้การของเชลยชาวกรุงศรีอยุธยาหลายคนที่ถูกพม่ากวาดต้อนไปเมื่อคราวกรุงแตก พ.ศ. 2310 แล้วให้การเป็นภาษาไทย แต่แปลเป็นภาษามอญและพม่า แล้วถ่ายกลับมาเป็นภาษาไทยอีกทีหนึ่ง เรื่องราวต่าง ๆ จึงเลอะเลือน 'ใส่สีใส่ไข่' จนสับสนไปหมด"

สุจิตต์ยังเห็นว่า เรื่องของศรีปราชญ์เป็นเพียงนิทานเล่าขานทำนองเดียวกับศรีธนญชัย โดยศรีปราชญ์เป็นตัวแทนของความกล้าหาญ ซื่อตรง แข็งกร้าว และรักความเป็นธรรม ส่วนศรีธนญชัยเป็นตัวแทนของความกะล่อน ปลิ้นปล้อน เจ้าเล่ห์ ขี้โกง และเอารัดเอาเปรียบ สุจิตต์เสนอว่า เรื่องทั้งของศรีปราชญ์และศรีธนญชัยน่าจะได้รับมาจากวัฒนธรรมอินโดนีเซียหรือเปอร์เซียไว้เล่าสู่กันฟังคลายความตึงเครียดในชีวิตประจำวันตามระบอบจารีตประเพณี

ผลงาน
-----

### *กำสรวลศรีปราชญ์*

เดิมเชื่อว่า ศรีปราชญ์เป็นเจ้าของบทประพันธ์เรื่อง *กำสรวลศรีปราชญ์* เพราะเริ่มด้วยโคลงบทนี้

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| กำสรวลศรีปราชญ์ร้าง |  | แรมสมร |
| เสาะแต่ปางนคร |  | ล่มแล้ว |
| ไป่พบไป่พานกลอน |  | โคลงท่าน จบแฮ |
| จวบแต่ต้นปลายแคล้ว |  | หนึ่งน้อยยืมถวาย |

แต่ลักษณะทางภาษาที่เก่าแก่ รูปแบบคำประพันธ์ ตลอดจนเนื้อหาที่บรรยาย เช่น เส้นทางล่องเรือ ศิลปกรรม สถานที่ และความสัมพันธ์ระหว่างผู้ประพันธ์กับผู้ที่กล่าวถึงในคำประพันธ์ ทำให้นักวิชาการในปัจจุบันเห็นว่า *กำสรวลศรีปราชญ์* ประพันธ์ขึ้นในสมัยกรุงศรีอยุธยาตอนต้น ไม่ใช่ตอนปลายอันเป็นยุคของศรีปราชญ์ และไม่ใช่ผลงานของศรีปราชญ์ที่ไม่น่ามีตัวตนจริง

หม่อมเจ้าจันทร์จิรายุวัฒน์ รัชนี ตรวจสอบหลักฐานทางโบราณคดีแล้วเสนอเมื่อ พ.ศ. 2502 ว่า *กำสรวลศรีปราชญ์* เป็นผลงานของพระบรมราชาที่ 3 พระโอรสของสมเด็จพระบรมไตรโลกนาถ ที่ทรงประพันธ์ถึงท้าวศรีจุฬาลักษณ์ สตรีสูงศักดิ์แห่งอาณาจักรสุโขทัย ในคราวที่ต้องจากกัน เพราะท้าวศรีจุฬาลักษณ์ต้องตามเสด็จสมเด็จพระบรมไตรโลกนาถขึ้นไปพิษณุโลก เมืองหลวงของอาณาจักรสุโขทัย เมื่อ พ.ศ. 2006 ส่วนพระบรมราชาต้องทรงรั้งกรุงศรีอยุธยา ไม่อาจติดตามขึ้นไปด้วย

หม่อมเจ้าจันทร์จิรายุวัฒน์ยังเสนอให้เรียก *กำสรวลศรีปราชญ์* ว่า *กำสรวลสมุทร* เพราะน่าจะเป็นชื่อที่ถูกต้องกว่า ทั้งนี้ *กำสรวลสมุทร* เป็นชื่อที่อ้างถึงในตำรา *จินดามณี*

### อื่น ๆ

ยังมีผลงานอื่น ๆ ที่เชื่อกันว่า เป็นฝีมือของศรีปราชญ์ เช่น *อนิรุทธ์คำฉันท์* และ *นิราศลำน้ำน้อย* แต่ก็ยังเป็นที่ถกเถียงกันอยู่ว่า เป็นงานของเขาจริงหรือไม่ สืบเนื่องจากทฤษฎีที่ว่า เขาไม่น่ามีตัวตนจริงในประวัติศาสตร์

ในวัฒนธรรมประชานิยม
-------------------

เรื่องของศรีปราชญ์จัดทำเป็นภาพยนตร์ชื่อ *ศรีปราชญ์* เมื่อ พ.ศ. 2500 ผู้กำกับ คือ ประทีป โกมลภิส นักแสดงนำ คือ ปัญจะ สุทธรินทร์ และดรุณี สุขสาคร

ศรีปราชญ์ยังเป็นตัวละครในนวนิยายเรื่อง *บุพเพสันนิวาส* ของรอมแพง พิมพ์ครั้งแรกใน พ.ศ. 2552 โดยเป็นบุตรชายของพระโหราธิบดี และเป็นพี่ชายของขุนศรีวิสารวาจา ตัวเอกฝ่ายชายของเรื่อง ในการดัดแปลงเป็นละครโทรทัศน์เมื่อ พ.ศ. 2561 ผู้รับบทศรีปราชญ์ คือ ณฐณพ ชื่นหิรัญ

เชิงอรรถ
--------

1. **^** *พระราชพงศาวดารกรุงเก่า ฉบับหลวงประเสริฐ* ว่า "ศักราช 825 มะแมศก (พ.ศ. 2006) สมเด็จพระบรมใตรโลกเจ้าไปเสวยราชสมบัติเมืองพีดณูโลก แลตรัสให้พระเจ้าแผ่นดินเสวยราชสมบัติพระนครศรีอยุทธยา ทรงพระนาม สมเด็จบรมราชา"

อ้างอิง
-------

1. 1 2  *พระราชพงศาวดารกรุงศรีอยุธยา ฉบับพันจันทนุมาศ (เจิม) และเอกสารอื่น*, 2553: 545–546.
2. 1 2  *พระราชพงศาวดารกรุงศรีอยุธยา ฉบับพันจันทนุมาศ (เจิม) และเอกสารอื่น*, 2553: 741–742.
3. 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12  ปิยะนัย เกตุทอง, 2561: ออนไลน์.
4. 1 2 3 4 5 6  สุจิตต์ วงษ์เทศ, 2561: ออนไลน์.
5. ↑  *พระราชพงศาวดารกรุงศรีอยุธยา ฉบับพันจันทนุมาศ (เจิม) และเอกสารอื่น*, 2553: 429.
6. ↑  *พระราชพงศาวดารกรุงศรีอยุธยา ฉบับพันจันทนุมาศ (เจิม) และเอกสารอื่น*, 2553*: 693–694.*
7. 1 2 3  สัมพันธ์ ก้องสมุทร, 2527: 134.
8. 1 2  สำนวน แสงเพ็ง, 2527: 138.
9. 1 2  ธนากิต, 2545: 116.
10. ↑  สัมพันธ์ ก้องสมุทร, 2527: 135–136.
11. 1 2 3  ธนากิต, 2545: 116–117.
12. 1 2  สัมพันธ์ ก้องสมุทร, 2527: 136–137.
13. 1 2  ธนากิต, 2545: 118.
14. ↑  ธนากิต, 2545: 119.
15. 1 2 3  สัมพันธ์ ก้องสมุทร, 2527: 141.
16. 1 2  ธนากิต, 2545: 119–120.
17. 1 2 3 4  สัมพันธ์ ก้องสมุทร, 2527: 142.
18. 1 2 3 4 5 6  ธนากิต, 2545: 120.
19. 1 2 3 4  สำนวน แสงเพ็ง, 2527: 139.
20. ↑  สัมพันธ์ ก้องสมุทร, 2527: 133.
21. ↑  *พระราชพงศาวดารกรุงศรีอยุธยา ฉบับพันจันทนุมาศ (เจิม) และเอกสารอื่น*, 2553: 434.
22. ↑  สุจิตต์ วงษ์เทศ, 2540: 30.
23. ↑  "ศรีปราชญ์ (2500)": ม.ป.ป.: ออนไลน์.
24. 1 2  "พลิกปูม 'ศรีปราชญ์' กวีเอกของขุนหลวงนารายณ์...", 2561: ออนไลน์.
25. ↑  *ประชุมพงศาวดาร ฉบับกาญจนาภิเษก เล่ม 1*, 2542: 216.

บรรณานุกรม
----------

* ธนากิต (2545). *วีรบุรุษ วีรสตรี และบุคคลสำคัญในประวัติศาสตร์ไทย*. กรุงเทพฯ: ปิรามิด. ISBN 974-298-102-7.
* *ประชุมพงศาวดาร ฉบับกาญจนาภิเษก เล่ม 1*. กรุงเทพฯ: กรมศิลปากร. 2542. ISBN 9744192151.
* ปิยะนัย เกตุทอง (2561-03-12). "นักวิชาการด้านประวัติศาสตร์ชี้ชัด ศรีปราชญ์ มหากวีเอกผู้โด่งดัง ไม่มีตัวตนจริง". *tnews.co.th*. กรุงเทพฯ: Tnews.co.th. สืบค้นเมื่อ 2561-04-07. `{{cite web}}`: ตรวจสอบค่าวันที่ใน: `|accessdate=` (help)
* *พระราชพงศาวดารกรุงศรีอยุธยา ฉบับพันจันทนุมาศ (เจิม) และเอกสารอื่น*. กรุงเทพฯ: ศรีปัญญา. 2553. ISBN 978-616-7146-08-9.
* "พลิกปูม 'ศรีปราชญ์' กวีเอกของขุนหลวงนารายณ์ พี่ชายของ 'คุณพี่หมื่น'". *khaosod.co.th*. กรุงเทพฯ: ข่าวสด. 2561-04-04. สืบค้นเมื่อ 2561-04-07. `{{cite web}}`: ตรวจสอบค่าวันที่ใน: `|accessdate=` (help)
* "ศรีปราชญ์ (2500)". *library.mju.ac.th*. กรุงเทพฯ: กลุ่มภารกิจเทคโนโลยีทางการศึกษา สำนักหอสมุด มหาวิทยาลัยแม่โจ้. ม.ป.ป. สืบค้นเมื่อ 2561-04-07. `{{cite web}}`: ตรวจสอบค่าวันที่ใน: `|accessdate=` และ `|date=` (help)[*ลิงก์เสีย*]
* สัมพันธ์ ก้องสมุทร (2527). *วีรบุรุษ–วีรสตรี*. กรุงเทพฯ: โอเดียนสโตร์. ISBN 974-275-883-2.
* สุจิตต์ วงษ์เทศ (2540). *ท้าวศรีสุดาจันทร์ 'แม่หยั่วเมือง' ใครว่าหล่อนชั่ว?*. กรุงเทพฯ: มติชน. ISBN 974-7311-70-4.
* สุจิตต์ วงษ์เทศ (2561-03-12). "ศรีปราชญ์ไม่มีจริง แต่เป็นนิทานคู่กับศรีธนญชัย". *matichon.co.th*. กรุงเทพฯ: มติชน. สืบค้นเมื่อ 2561-04-07. `{{cite web}}`: ตรวจสอบค่าวันที่ใน: `|accessdate=` (help)
* สำนวน แสงเพ็ง (2546). *บันทึกกรุงศรีอยุธยาในสายตาฝรั่ง*. กรุงเทพฯ: แม็ค. ISBN 974-9610-77-6.

อ่านเพิ่ม
---------

* คมทวน คันธนู (2530). *วิเคราะห์วรรณกรรม วิจารณ์วรรณกร: วิเคราะห์กำสรวล (ศรีปราชญ์)ฯ : ศึกษา 200 ปีสุนทรภู่จากผลงาน*. กรุงเทพฯ: ดอกหญ้า.
* ล้อม เพ็งแก้ว (2549). สุจิตต์ วงษ์เทศ (บ.ก.). *กำสรวลสมุทร หรือกำสรวลศรีปราชญ์ เป็นพระราชนิพนธ์ยุคต้นกรุงศรีอยุธยา*. กรุงเทพฯ: มติชน. ISBN 978-974-323-608-2.

แหล่งข้อมูลอื่น
---------------


วิกิซอร์ซมีงานต้นฉบับซึ่งเป็นผลงานของหรือเกี่ยวข้องกับ:  
***ศรีปราชญ์***