**อาร์มีย์สการัตนากอมานดา เด-0** (ชื่อทางการเต็มคือ โครเอเชีย: *Vojni objekat Armijska Ratna Komanda ARK D-0*) หรือชื่ออื่น **ดิอาร์ก** (the Ark), **อาเอร์กา/เด-0** (ARK/D-0) และชื่อเล่น **หลุมหลบภัยของตีโต** (อังกฤษ: Tito's bunker) เป็นหลุมหลบภัยนิวเคลียร์ยุคสงครามเย็นและศูนย์บัญชาการทางการทหาร ตั้งอยู่ใกล้กับเมืองกอญิตส์ ในประเทศบอสเนียและเฮอร์เซโกวีนา หลุมหลบภัยนี้สร้างขึ้นเพื่อป้องกันภัยแก่ประธานาธิบดียอซีป บรอซ ตีโต แห่งสหพันธ์สาธารณรัฐสังคมนิยมยูโกสลาเวีย และสมาชิกวงในของเขามากถึง 350 คน ในกรณีที่อาจเกิดข้อพิพาททางนิวเคลียร์ขึ้น หลุมหลบภัยประกอบด้วยส่วนที่อยู่อาศัย ห้องประชุม สำนักงาน ห้องวางแผนยุทธการ และพื้นที่อื่น ๆ หลุมหลบภัยนี้เป็นความลับของรัฐกระทั่งยูโกสลาเวียล่มสลายในคริสต์ทศวรรษ 1990 หลุมหลบภัยสร้างขึ้นระหว่างปี 1953 ถึง 1979 โดยสร้างอยู่ภายในเขาซลาตาร์ (Zlatar) ซึ่งเป็นเชิงเขาทางใต้ของทิวเขาบิเยลาชนิตซา

ในปี 1953 ซึ่งสงครามเย็นเริ่ม "ร้อนแรงขึ้น" ประธานาธิบดีตีโตให้คำสั่งแก่กองทัพประชาชนยูโกสลาฟเพื่อทำการก่อสร้างหลุมหลบภัยนี้ขึ้น ในกรณีที่เกิดสงครามนิวเคลียร์ขึ้นจะใช้งานที่นี่เป็นศูนย์บัญชาการและหลุมหลบภัยแก่ผู้บัญชาการระดับสูงของตีโต รวมถึงครอบครัวและคนใกล้ชิดของเขา การก่อสร้างและการมีอยู่ของหลุมหลบภัยนี้ได้รับการปกป้องอย่างแน่นหนา ถือเป็นความลับทางการทหารที่ลับที่สุดของยูโกสลาฟในเวลานั้น ในปี 1979 หลุมหลบภัยก่อสร้างแล้วเสร็จ รวมระยะเวลา 26 ปี งบประมาณ 4.6 พันล้านดอลลาร์ในการก่อสร้าง (เทียบเท่า 17.2 พันล้านดอลลาร์ในปัจจุบัน) โครงการนี้พึ่งจะเปิดเผยสู่สาธารณะเมื่อช่วงคริสต์ทศวรรษ 1990

หลังตีโตถึงแก่อสัญกรรมในปี 1980 โครงการนี้ได้เก็บรักษาเผื่อใช้ในอนาคตและพร้อมใช้งานหากเกิดสงคราม ในปี 1992 ขณะเกิดสงครามในยูโกสลาเวีย มิลูติน กูกาญัตส์ นายพลแห่งกองทัพประชาชนยูโกสลาฟ สั่งให้ทุบทำลายหลุมหลบภัยนี้ เช่นเดียวกับฐานทัพอากาศเฌ็ลยาวา การทำลายไม่สำเร็จเนื่องจากถูกเจ้าหน้าที่ทหารสองนายทำการล้มแผนผ่านการตัดสายไฟขาดขณะหนี หลุมหลบภัยจึงได้ส่งมอบแก่รัฐบาลบอสเนียและเฮอร์เซโกวีนา ต่อมาสาธารณรัฐบอสเนียและเฮอร์เซโกวีนาใช้งานที่นี่เป็นโกดังเก็บของในระหว่างสงครามบอสเนีย

หลังสงครามบอสเนียสิ้นสุด ในปัจจุบันหลุมหลบภัยใช้งานเป็นสถานที่พบปะของศิลปินจากทั่วโลก มีการจัดโครงการนิทรรศการศิลปะร่วมสมัยรายสองปี (Project Biennial of Contemporary Art) ที่นี่ ด้วยมุ่งหมายให้ที่นี้กลายเป็นสถาบันด้านวัฒนธรรมของภูมิภาค และตอบสนองความต้องการทางศิลปะที่เพิ่มสูงขึ้น และใช้งานเป็นพิพิธภัณฑ์ที่ภายในอนุรักษ์วัตถุและสัญลักษณ์ต่าง ๆ จากสมัยของตีโตไว้อย่างดี

อ้างอิง
-------

1. ↑  "The Art Bunker". BBC.
2. ↑  "D-0 ARK Biennial (Bosnia and Herzegovina)".
3. 1 2 3 4  "Titov bunker ARK D0 - Konjic". Visitmycountry.net. คลังข้อมูลเก่าเก็บจากแหล่งเดิมเมื่อ 2016-05-30. สืบค้นเมื่อ 2015-10-21.
4. ↑  "ARK – najveće atomsko sklonište bivše Jugoslavije (VIDEO) – Sandžačke novine". Sandzacke.rs. สืบค้นเมื่อ 2015-10-21.[*ลิงก์เสีย*]
5. 1 2 3 4  "D-0 ARK Biennial (Bosnia and Herzegovina)". Biennial Foundation. สืบค้นเมื่อ 2015-10-21.
6. 1 2  "Wonders of Nature with: Do Konjic Bosnia and Herzegovina".
7. 1 2 3  "ARK- Konjic". Hercegovina.ba. คลังข้อมูลเก่าเก็บจากแหล่งเดิมเมื่อ 2015-09-16. สืบค้นเมื่อ 2015-10-21.
8. ↑  Bisenić, Dragan (6 December 2010). "Šerif spasao Titovo sklonište" [The sheriff saved Tito's shelter]. *Danas* (ภาษาเซอร์โบ-โครเอเชีย). สืบค้นเมื่อ 2 August 2022.
9. ↑  "Contemporary Arts Biennale kicks off in Kojic". Balkan Insight. 26 April 2013. สืบค้นเมื่อ 13 May 2013.