**ปลาบู่มหิดล** (ชื่อวิทยาศาสตร์: *Mahidolia mystacina*) เป็นปลาบู่ที่พบในประเทศไทยเป็นครั้งแรกที่อำเภอแหลมสิงห์ จังหวัดจันทบุรี เมื่อ พ.ศ. 2475 โดย ดร.ฮิว แมคคอร์มิค สมิธ และได้ตั้งชื่อวิทยาศาสตร์ตามพระนามของสมเด็จพระมหิตลาธิเบศร อดุลยเดชวิกรม พระบรมราชชนก เพื่อเป็นการเทิดพระเกียรติ และสำนึกในพระมหากรุณาธิคุณของพระองค์ ในฐานะที่ได้ทรงอุปถัมภ์ และพระราชทานทุนสำหรับส่งนักเรียนไปศึกษาต่อด้านการประมงในต่างประเทศ และทรงได้รับถวายสมัญญานามว่า "พระประทีปแห่งการอนุรักษ์ทรัพยากรสัตว์น้ำของไทย"

ประวัติ
-------

ในราวปี พ.ศ. 2469 ซึ่งเป็นช่วงรัชสมัยพระบาทสมเด็จพระมงกุฎเกล้าเจ้าอยู่หัว (รัชกาลที่ 6) ได้มีการจัดตั้งกรมรักษาสัตว์น้ำขึ้นในกระทรวงเกษตราธิการ โดยมีชาวอเมริกันชื่อ ดร.ฮิว แมคคอร์มิค สมิธ (Hugh McCormick Smith) เข้ามาปฏิบัติงานด้านการเพาะเลี้ยงและการอนุรักษ์พันธุ์สัตว์น้ำในประเทศไทย ในตำแหน่งเจ้ากรมรักษาสัตว์น้ำคนแรก 

ผลงานในหน้าที่รับผิดชอบของฮิว แมคคอร์มิค สมิธ ที่เกี่ยวกับทรัพยากรสัตว์น้ำของไทยโดยเฉพาะพันธุ์ปลา มีรวมกว่า 60 เรื่อง อีกทั้งยังได้ตั้งชื่อวิทยาศาสตร์สำหรับปลาที่ค้นพบใหม่รวม 67 ชนิด เป็นสกุลใหม่รวม 21 สกุลในจำนวนนี้ได้ตั้งชื่อวิทยาศาสตร์ปลาบู่ โดยให้ชื่อสกุลว่า *Mahidolia* เพื่อเป็นการเทิดพระเกียรติและสำนึกในพระมหากรุณาธิคุณของสมเด็จพระมหิตลาธิเบศร อดุลยเดชวิกรม พระบรมราชชนก ซึ่งขณะนั้นทรงดำรงพระยศเป็นสมเด็จพระเจ้าพี่ยาเธอ เจ้าฟ้ามหิดลอดุลยเดช กรมหลวงสงขลานครินทร์ ในการที่พระองค์ทรงสนพระทัย ทรงใคร่ติดตาม และเปี่ยมด้วยพระมหากรุณาธิคุณต่อการประมงของประเทศไทย พระองค์ได้พระราชทานทุนทรัพย์ส่วนพระองค์สำหรับคนไทย เพื่อที่จะได้มาทำงานด้านการประมงต่อจาก ดร.ฮิว แมคคอร์มิค สมิธ โดยเฉพาะการเพาะเลี้ยง และการอนุรักษ์พันธุ์ปลา

จนถึงปัจจุบัน ปลาบู่มหิดลนับเป็นสิ่งมีชีวิตเพียงชนิดเดียวเท่านั้นที่อยู่ในสกุล *Mahidolia*

เนื้อหา
-------

ภาพวาดขณะที่ยังใช้ชื่อวิทยาศาสตร์ว่า *Waitea mystacina*
ปลาบู่มหิดล ค้นพบเป็นครั้งแรกในรั้วไซมาน ณ ปากแม่น้ำจันทบุรี ในเขตพื้นที่อำเภอแหลมสิงห์ จังหวัดจันทบุรี และปัจจุบันได้รับการคุ้มครองได้ในลำดับที่ 49 โดยระบุปลาบู่มหิดลทุกชนิดในสกุล *Mahidolia* ตามบัญชีท้ายประกาศกระทรวงทรัพยากรธรรมชาติและสิ่งแวดล้อม เรื่อง กำหนดเขตพื้นที่และมาตรการคุ้มครองสิ่งแวดล้อม ในบริเวณพื้นที่ที่ได้รับธรณีพิบัติ จังหวัดระนอง จังหวัดกระบี่ จังหวัดตรัง จังหวัดพังงา จังหวัดภูเก็ต และจังหวัดสตูล พ.ศ. 2549 ซึ่งประกาศ ณ วันที่ 10 เมษายน พ.ศ. 2549 โดย รัฐมนตรีว่าการกระทรวงทรัพยากรธรรมชาติและสิ่งแวดล้อมในขณะนั้น เพราะปลาบู่มหิดลนอกจากจะค้นพบที่จังหวัดจันทบุรีแล้ว ยังค้นพบที่จังหวัดระนองและจังหวัดภูเก็ตอีกด้วย

### สถานการณ์ปลาบู่มหิดล

ปลาบู่มหิดลเป็นปลาขนาดเล็กที่หาได้ยาก ไม่สามารถพบเห็นได้บ่อยครั้ง ในปัจจุบันป่าชายเลนเสื่อมโทรม อันเนื่องมาจากการพัฒนาเศรษฐกิจด้านต่าง ๆ เช่น การปล่อยน้ำทิ้ง และของเสียจากแหล่งชุมชน โรงงานอุตสาหกรรม และการเลี้ยงกุ้งทะเล เป็นต้น นอกจากนี้แหล่งน้ำต่าง ๆ เกือบตลอดแขนงชายฝั่งทะเลมีสภาพเปลี่ยนแปลงไปในลักษณะตื้นเขิน เนื่องจากมีการชะล้างหน้าดิน (soil erosion) บนพื้นที่ดินจากการประกอบกิจกรรมดังกล่าวแล้ว รวมทั้งการทำประมงที่ใช้เครื่องมือประจำที่ประเภทกางกั้นจำพวกโพงพางปีก เป็นต้น ซึ่งมีผลกระทบต่อสภาวะความเปลี่ยนแปลงของแหล่งที่อยู่อาศัย ซึ่งมีผลต่อความเสื่อมโทรมของพันธุ์สัตว์น้ำสำคัญ ๆ อย่างปลาบู่มหิดล ที่มีให้พบเห็นได้ไม่บ่อยนัก อาจเป็นผลให้ปลาชนิดนี้สูญพันธุ์ได้ในอนาคต

### ลักษณะสำคัญของปลาบู่มหิดล

ปลาบู่มหิดลมีลักษณะเด่น คือ หัวค่อนข้างโต และแบนข้างมาก ปากกว้างจนมีกระดูขากรรไกรที่ยื่นไปทางข้างเลยขอบหลังตา ฟันมีขนาดเล็ก และมีแถวเดียวที่ขากรรไกรบน แต่มีหลายแถวที่ขากรรไกรล่าง ลำตัวสั้น ไม่มีเกล็ดบนหัว และบนฝาเหงือกมีเกล็ดค่อนข้างใหญ่

### ถิ่นอาศัยของปลาบู่มหิดล

ปลาบู่มหิดลชอบอาศัยในบริเวณปากแม่น้ำ และป่าชายเลนที่สภาพเป็นอ่าว พื้นทะเลเป็นโคลนปนทราย มักพบเสมอว่า ปลาชนิดนี้มีพฤติกรรมมักอาศัยอยู่กับกุ้งดีดขัน (*Alpheas* spp.) โดยกุ้งเป็นผู้สร้างรูเป็นที่อาศัยร่วมกันกับปลา และปลาเป็นผู้ทำความสะอาดภายในรู

แผนที่การกระจายของปลาบู่มหิดล
-----------------------------

|  |
| --- |
| การกระจายของปลาบู่มหิดล |

มีการพบปลาบู่มหิดลกระจายอยู่ในหลายประเทศในภูมิภาคเอเชียตะวันออกเฉียงใต้ โดยเฉพาะประเทศไทย อินโดนีเซีย และไต้หวัน ในส่วนของแหล่งที่พบปลาบู่มหิดลในประเทศไทย จากแหล่งข้อมูลเดียวกัน พบว่า แหล่งที่พบปลาบู่ คือ ชายฝั่งจังหวัดจันทบุรี จังหวัดระนอง และจังหวัดภูเก็ต

กิจกรรมเกี่ยวกับปลาบู่มหิดล
---------------------------

เทศบาลตำบลปากน้ำแหลมสิงห์ โดยความร่วมมือจาก "โครงการจัดตั้งศูนย์การศึกษานิเวศวิทยาแหล่งที่พบปลาบู่มหิดล" (นำโดย ดร.ศุภกฤต โสภิกุล, ดร.ทนง ทองภูเบศร์ และคณะทำงาน) ภายใต้การดำเนินการของบุคลากรประกอบด้วย อาจารย์ เจ้าหน้าที่ และนักศึกษาในคณะสังคมศาสตร์และมนุษยศาสตร์ มหาวิทยาลัยมหิดล ได้จัดทำศูนย์การเรียนรู้เรื่อง "ปลาบู่มหิดล" ขึ้นในพื้นที่อำเภอแหลมสิงห์ จังหวัดจันทบุรี โครงการดังกล่าวมีรูปแบบเป็นศูนย์กลางการเรียนรู้เกี่ยวกับมิติทางด้านสังคมและสิ่งแวดล้อม รวมทั้งการฟื้นฟูระบบนิเวศวิทยาพื้นที่แหล่งกำเนิดปลาบู่มหิดล ฐานข้อมูลชนิดพันธุ์ที่ถูกคุกคามในประเทศไทย

อ้างอิง
-------

1. ↑  Larson, H. (2016). "*Mahidolia mystacina*". *The IUCN Red List of Threatened Species*. **2016**: e.T192982A2180744. doi:10.2305/IUCN.UK.2016-3.RLTS.T192982A2180744.en.
2. ↑  ๑๐๐ ปี สมเด็จพระมหิตลาธิเบศร อดุลยเดชวิกรม พระบรมราชชนก หน้า 261 - 262
3. ↑  พระราชประวัติและพระราชกรณียกิจ "พระราชบิดาแห่งการแพทย์ไทย" เก็บถาวร 2004-03-12 ที่ เวย์แบ็กแมชชีน สกุลไทย ฉบับที่ 2554 ปีที่ 49 ประจำวัน อังคาร ที่ 30 กันยายน 2546
4. 1 2  ลือชัย ดรุณชู. (2536). การศึกษาชีววิทยาบางประการของปลาบู่มหิดลในแม่น้ำจันทบุรี. กรมประมง. หน้า 4.
5. ↑
6. ↑  "ITIS". คลังข้อมูลเก่าเก็บจากแหล่งเดิมเมื่อ 2022-07-04. สืบค้นเมื่อ 2011-04-12.
7. ↑  ทศพร วงศ์รัตน์. (2534). ปลาบู่มหิดล, วารสารการประมง, ปีที่ 44 ฉบับที่ 4 หน้า 295-313.
8. ↑  นายวิทยา โสภิกุล อดีตประมงอำเภอแหลมสิงห์
9. ↑  ลือชัย ดรุณชู. (2536). การศึกษาชีววิทยาบางประการของปลาบู่มหิดลในแม่น้ำจันทบุรี. กรมประมง. หน้า 7-23.
10. ↑  Smith, H.M. 1945. The Fresh-Water Fishes of Siam, or Thailand. United States Government Printing office, Washington. 512-525
11. ↑  The Journal of the Siam Society. 1933. Natural History Supplement. Bangkok. 255-262 pp.
12. ↑  สุด แสงวิเชียร. (2531). "ปลาบู่มหิดล บทความพิเศษ" โรงพยาบาลศิริราช ปีที่ 40 เล่ม 9 เดือนกันยายน. หน้า 659 – 666.
13. ↑  Froese, R. and D. Pauly. Editors (2006) - FishBase, World Wide Web electronic publication. www.fishbase.org, version (01/2006). Map generated on Sunday, October 1st, 2006, 8:45 pm. , (2009). Retrieved on 26 Feb 2009.
14. ↑  ศุภกฤต โสภิกุล. (2552). เอกสารประกอบการบรรยายการจัดตั้งเครือข่ายสหวิทยาการแห่งราชบัณฑิตยสถาน ภาคตะวันออก (โครงการนำร่องการจัดทำเขตอนุรักษ์ปลาบู่มหิดลในแหลมสิงห์). ราชบัณฑิตยสถาน. กรุงเทพมหานคร.
15. ↑  อีกทั้งฐานข้อมูลชนิดพันธุ์ที่ถูกคุกคามในประเทศไทย เก็บถาวร 2015-09-30 ที่ เวย์แบ็กแมชชีน: Vulnerable (VU) ประเภทปลา

แหล่งข้อมูลอื่น
---------------


คอมมอนส์ มีภาพและสื่อเกี่ยวกับ:  
**ปลาบู่มหิดล**

* แม่แบบ:Sealifephotos
* *Mahidolia mystacina* @ fishesofaustralia.net.au


คอมมอนส์ มีภาพและสื่อเกี่ยวกับ:  
**ปลาบู่มหิดล**

| * ด
* ค
* ก
สัตว์น้ำประจำจังหวัดของไทย |
| --- |
| **ภาคเหนือ** | 
* ปลาบึก (เชียงราย, พะเยา)
* ปลากา (เชียงใหม่, แพร่)
* ปลาปากหนวด (น่าน)
* กบทูด (แม่ฮ่องสอน)
* ปลารากกล้วยชนิด *Acantopsis choirorhynchos* (ลำปาง)
* อึ่งปากขวด (ลำพูน)
* ปลาตะโกก (อุตรดิตถ์)

 |
| **ภาคตะวันออกเฉียงเหนือ** | 
* ปลาเกล็ดถี่ (กาฬสินธุ์)
* ปลาพรม (ขอนแก่น)
* ปลาสลาด (ชัยภูมิ)
* ปลาเผาะ (นครพนม)
* ปลาบ้า (นครราชสีมา)
* ปลาบู่กุดทิง (บึงกาฬ)
* กุ้งฝอยชนิด *Macrobrachium lanchesteri* (บุรีรัมย์)
* ปูทูลกระหม่อม (มหาสารคาม)
* ปลากดคัง (มุกดาหาร)
* ปลาชะโอน (ยโสธร)
* ปลาหลดจุด (ร้อยเอ็ด)
* ปลาเพ้าชนิด *Bangana lippus* (เลย)
* กบนา (ศรีสะเกษ)
* ปลากา (สกลนคร)
* ปลานวลจันทร์น้ำจืด (สุรินทร์)
* ปลายี่สก (หนองคาย)
* ปลาสร้อยขาว (หนองบัวลำภู, อำนาจเจริญ)
* ปลาสร้อยลูกกล้วย (อุดรธานี)
* ปลาเทโพ (อุบลราชธานี)

 |
| **ภาคกลาง** | 
* ปลากระโห้ (กรุงเทพมหานคร)
* ปลาตะพากเหลือง (กำแพงเพชร)
* ปลาแดง (ชัยนาท)
* ปลาตะเพียนทอง (นครนายก, อ่างทอง)
* กุ้งก้ามกราม (นครปฐม, พระนครศรีอยุธยา)
* ปลาสวาย (นครสวรรค์)
* ปลาเทพา (นนทบุรี)
* ปลาบู่ทราย (ปทุมธานี)
* จระเข้น้ำจืด (พิจิตร)
* ปลากดคัง (พิษณุโลก)
* แมงกะพรุนน้ำจืดชนิด *Craspedacusta sowerbii* (เพชรบูรณ์)
* ปลาตะเพียนขาว (ลพบุรี)
* ปลาสลิด (สมุทรปราการ)
* หอยหลอดชนิด *Solen regularis* (สมุทรสงคราม)
* ปลาทู (สมุทรสาคร)
* ปูน้ำตกสระบุรี (สระบุรี)
* ปลาช่อน (สิงห์บุรี)
* ปลาก้างพระร่วง (สุโขทัย)
* ปลาม้า (สุพรรณบุรี)
* ปลาแรด (อุทัยธานี)

 |
| **ภาคตะวันออก** | 
* ปลาบู่มหิดล (จันทบุรี)
* ปลากะพงขาว (ฉะเชิงเทรา)
* ปลาฉลามกบ (ชลบุรี)
* ปลากะรังจุดฟ้าจุดเล็ก (ตราด)
* ปลาตะโกก (ปราจีนบุรี)
* ปลาพลวงทอง (ระยอง)
* ปลาบ้า (สระแก้ว)

 |
| **ภาคตะวันตก** | 
* ปลายี่สก (กาญจนบุรี, ราชบุรี)
* ปลาตะพากส้ม (ตาก)
* ปลานวลจันทร์ทะเล (ประจวบคีรีขันธ์)
* ปลาเวียน (เพชรบุรี)

 |
| **ภาคใต้** | 
* หอยชักตีน (กระบี่)
* ปลาทู (ชุมพร)
* พะยูน (ตรัง)
* ปลาหมอ (นครศรีธรรมราช)
* ปลาซิวข้างขวานใหญ่ (นราธิวาส)
* ปลาสลิด (ปัตตานี)
* เต่าตนุ (พังงา)
* ปลากระแห (พัทลุง)
* หอยมุกจาน (ภูเก็ต)
* ปลาพลวงชมพู (ยะลา)
* ปูเจ้าฟ้า (ระนอง)
* ปลาตะกรับ (สงขลา)
* ปลาการ์ตูนส้มขาว (สตูล)
* ปลาตะพัดเขียว (สุราษฎร์ธานี)

 |

|  |  |
| --- | --- |
| การแยกแยะหน่วยอนุกรมวิธาน | 
* Wikidata: Q2503982
* Wikispecies: Mahidolia mystacina
* BOLD: 665890
* FishBase: 7240
* GBIF: 2377564
* iNaturalist: 451141
* IRMNG: 11250084
* ITIS: 637615
* IUCN: 192982
* NCBI: 622424
* WoRMS: 219512

 |