**ถวัติ ฤทธิเดช** (พ.ศ. 2437 — 5 มกราคม พ.ศ. 2493) เจ้าของนามปากกา **นายอาลี** กับ **นายมูซอร์**  เป็นราษฎรสามัญชนที่มีบทบาทอย่างสูงต่อสังคมการเมืองไทยในช่วง พ.ศ. 2466 — 2478 ถึงขั้นที่กล่าวได้ว่าเขาเป็นหนึ่งในกำลังหลักของ "การเมืองพลเมือง" ในเวลานั้น หนึ่งบุคคลร่วมยุคสมัยเดียวกันกับ นรินทร์กลึง

ประวัติ
-------

ถวัติ ฤทธิเดช เกิด พ.ศ. 2437 บิดาชื่อ นายวร ฤทธิเดช เป็นกำนันและเป็นชาวสวนฐานะดีแห่ง อำเภอบางช้าง จังหวัดสมุทรสงคราม มารดาชื่อ นางต้อม ฤทธิเดช แต่เสียชีวิตตั้งแต่ถวัติยังเล็ก เป็นบุตรจำนวนพี่น้อง 4 คน เป็นชาย 2 หญิง 2 กำพร้ามารดา แต่น้องสาวมารดาชื่อ นางต่อม ซึ่งมีศักดิ์เป็นน้ามารับเลี้ยงดูแทน ตัวถวัติเองเป็นบุตรคนสุดท้องของครอบครัว เริ่มต้นการศึกษาที่ อำเภอบางช้าง พออายุครบบวชจึงมาบวชเรียนอยู่ที่วัดสัมพันธวงศ์ กรุงเทพฯ (บางข้อมูลว่าบวชที่วัดเทพศิรินทราวาส) ต่อมาได้เป็นผู้สอนพระธรรมวินัยแก่ภิกษุสามเณรทั่วไป หลังจากสึกออกมาแล้วพักอยู่ที่บ้าน**เจ้าคุณมหาโยธา** และต่อมาได้เข้ารับราชการเป็นเสมียนอยู่ที่กรมอู่ทหารเรือเป็นเวลา 4 ปี ถวัติเกิดความเบื่อหน่ายต่อชีวิตราชการจึงลาออกมาเป็นบรรณาธิการ**หนังสือพิมพ์สยามสักขี** เมื่อปี พ.ศ. 2465 เมื่อทำหนังสือพิมพ์สยามสักขี ทนการกดขี่ไม่ได้ จึงออกมาตั้งหนังสือพิมพ์กรรมกร มีจุดมุ่งหมายเพื่อสู้ชีวิตที่ดีกว่าของชนชั้นกรรมาชีพ

**หนังสือพิมพ์เพื่อกรรมกร** มีนักเขียนที่เป็นปัญญาชน เขียนอยู่ด้วย หนึ่งในนั้นคือ **ร.ต.ต.วาศ สุนทรจามร** ที่ใช้นามปากกาว่า**หมอโพล้ง** น่าเสียดายที่หนังสือพิมพ์มีอายุได้ 3 ปี ต้องปิดตัวเอง ต่อมาได้ออกหนังสือพิมพ์ชื่อ **ปากกาไทย** เพื่อเป็นปากเสียงให้ชนชั้นกรรมกรเช่นกัน พร้อมทั้งตั้งสถานทวยราฎร์ขึ้น ถวัติใช้บ้านพักเป็นสำนักงาน แต่สถานทวยราษฎร์ก็เลิกกิจการในที่สุด

ชีวิตครอบครัว
-------------

ถวัติยังได้ก่อตั้ง **"สมาคมอนุกูลกรรมกร"** เพื่อให้ความช่วยเหลือแก่กรรมกรโดยทั่วไป ทำให้กรรมกรมาขอความช่วยเหลือเสมอ แต่เขาดำรงชีพด้วยการเขียนบทความขายและนำเงินส่วนนี้มาช่วยเหลือกรรมกร การดำรงชีวิตดังกล่าวทำให้ฐานะของครอบครัวยากจนลงเป็นลำดับ จนกระทั่งนำสมบัติทั้งของตนและภรรยาออกขายเพื่อยังชีพ และช่วยเหลือกรรมกรที่มาขอความช่วยเหลือ เขาต้องเขียนหนังสือถึงตี 4 ตี 5 ตรากตรำไม่ได้พักผ่อน เมื่อขึ้นไปทำธุระที่ จังหวัดเพชรบูรณ์ ติดเชื้อมาลาเรีย และรักษาตัวที่โรงพยาบาลวชิระเพียง 5 วัน ก็ถึงแก่กรรม เมื่ออายุ 56 ปี ถวัติ สมรสกับ นางช้อย ฤทธิเดช มีบุตรด้วยกัน นามว่า สาวิตร ฤทธิเดช

แนวคิดและการเคลื่อนไหวทางการเมือง
---------------------------------

หนังสือพิมพ์กรรมกร ผู้ก่อตั้งโดย ถวัติ ฤทธิเดช
ก่อนปี 2475 ปัญญาชนเสรีนิยมส่วนหนึ่งไปสร้างฐานทางการเมืองในหมู่คนงานในนาม **"คณะกรรมกร"** นำโดย **ถวัติ ฤทธิเดช, ร.ต.ต.วาศ สุนทรจามร, ถวัลย์ ชาติอาษา, ขุนสมาหารหิตะคดี (โประ โปรคุปต์)** คณะกรรมกร ได้เป็นกองบรรณาธิการหนังสือพิมพ์ "กรรมกร" ที่ออกเผยแพร่ในปี พ.ศ. 2465 โดยมีเหตุจูงใจจากการที่ได้เห็นสภาพการเอารัดเอาเปรียบที่นายจ้างกระทำต่อลูกจ้าง และไม่เห็นว่าจะมีใครช่วยเหลือได้ คณะกรรมกร จึงมีความประสงค์ที่จะเป็นปากเป็นเสียงของมหาชน และพวกกรรมกรสยามเพื่อที่จะทำลายสภาพการเอารัดเอาเปรียบที่ลูกจ้างถูกกระทำอยู่ในขณะนั้น

เมื่อวันที่ 14 มีนาคม พ.ศ. 2474 ต่อจากฉบับของ **ทองเจือ จารุสาธร** กล่าวว่า "…รัฐบาลได้ช่วยชาวนาด้วยวิธีอย่างไรยังไม่มีใครทราบบัดนี้ข้าพระพุทธเจ้าเห็นด้วยว่าประชาชนพลเมืองก็ควรหาหนทางช่วยตนเองด้วย โดยที่ไม่คิดที่จะพึ่งรัฐบาลอีกต่อไป…" ถวัติ ฤทธิเดช ถวายฎีกา

ถวัติยังคิดว่าประชาชนมีสิทธิในการตรวจสอบพระราชกรณียกิจ โดยฎีกาฉบับที่มีเนื้อหาน่าสนใจอีกฉบับ คือฎีกาที่ถวัติเขียนขึ้นเมื่อวันที่ 8 ตุลาคม พ.ศ. 2474 เพื่อความโปร่งใสงบประมาณแผ่นดิน

ถวัติ มีบทบาทครั้งสำคัญ ด้วยการเข้าร่วมเปลี่ยนแปลงระบอบปกครอง การปฏิวัติสยาม พ.ศ. 2475 และเป็นกองกำลังเข้าร่วมกันต่อต้าน กบฏบวรเดช

ถวัติ ฤทธิเดชถือเป็นองค์กรแรงงานระดับชาติที่พยายามเรียงร้อยแรงงานทุกภาคส่วนเข้ามาอยู่ร่วมกัน ถวัติและคณะของเขามีท่าทีชัดเจนสนับสนุนเค้าโครงเศรษฐกิจของนายปรีดี พนมยงค์ ถึงขั้นประกาศตัวตอบโต้กับรัชกาลที่ 7 อย่างเปิดเผยในกรณีนี้

จึงได้เกิดเหตุการณ์ นายถวัติ ฤทธิเดช ผู้นำกรรมกรรถรางประกาศจะฟ้องร้องต่อสภาผู้แทนราษฎรว่าพระปกเกล้าฯ หมิ่นประมาทตนใน ‘พระบรมราชวินิจฉัยเค้าโครงการเศรษฐกิจของหลวงประดิษฐ์มนูธรรม’ ที่มีข้อความตอนหนึ่งว่า "…การที่กรรมกรรถรางหยุดงานนั้น หาใช่เกิดการหยุดเพราะความเดือดร้อนจริงจังอันใดไม่ ที่เกิดเป็นดังนี้นั้นก็เพราะมีคนยุให้เกิดการหยุดงานขึ้น เพื่อจะได้เป็นโอกาสให้ตั้งสมาคมคนงาน และตนจะได้เป็นหัวหน้า และได้รับเงินเดือนกินสบายไปเท่านั้น…"

เมื่อวันที่ 16 กันยายน พ.ศ. 2476 ถวัติเป็นตัวแทนของคนยากจนต่อสู้กับความอยยติธรรมภายใต้ระบอบสมบูรณาญาสิทธิราชย์ โดยเฉพาะอย่างยิ่งผ่านการเขียนฎีกา ทั้งที่เป็นความคิดของเขาเองและที่ราษฎรผู้เดือดร้อนมาขอร้องให้เขาเขียนให้ นอกจากบทบาทนักหนังสือพิมพ์หัวก้าวหน้าแล้ว เขายังมีบทบาทเป็นผู้นำแรงงาน และเป็นผู้นำในการนัดหยุดงานครั้งแรกของคนงานในระบบอุตสาหกรรมสมัยใหม่ของประเทศไทย ถวัติเป็นเป็นสามัญชนคนแรกของไทยที่ฟ้องร้องพระเจ้าอยู่หัว (ในขณะนั้นคือพระบาทสมเด็จพระปกเกล้าเจ้าอยู่หัว) ว่า **ดูหมิ่นประชาชน**

ปรากฏว่า ข่าวถวัติจะฟ้องพระปกเกล้าต่อสภาสร้างความร้อนใจให้กับบางคนอย่างมาก คนแรกคือรัฐมนตรีว่าการกระทรวงมหาดไทย พระยาอุดมพงศ์เพ็ญสวัสดิ์ วันที่ 18 กันยายน เขาเขียนจดหมายถึงพระยาพหล นายกรัฐมนตรีฉบับหนึ่ง ดังนี้

> "ด้วยมีหนังสือพิมพ์หลายฉบับ ลงข่าวเรื่องนายถวัติ ฤทธิเดช ฟ้องพระบาทสมเด็จพระเจ้าอยู่หัวต่อสภาผู้แทนราษฎร ข้าพเจ้าเห็นว่า เป็นเรื่องสำคัญที่เกิดขึ้นในบัดนี้ น่าจะเป็นทางเพาะภัยให้แก่พระองค์พระบาทสมเด็จพระเจ้าอยู่หัวตลอดจนบ้านเมืองได้อย่างไม่เคยพบเห็น ระวางนี้ ได้ให้กรมอัยการตรวจอยู่แล้ว ข้าพเจ้าขอโอกาสที่จะได้นำมากราบเรียนในวันนี้เวลาบ่าย"
> 
> 

ก็จบลงด้วยรัฐบาลได้ให้นายถวัติกับพวกทำหนังสือกราบทูลขอพระราชทานอภัยโทษอย่างเป็นทางการ เมื่อรัฐบาลนำขึ้นกราบบังคมทูลและทรงลงพระปรมาภิไธยอภัยโทษแล้ว อัยการก็ถอนฟ้อง ปิดคดีไป

ในเดือนตุลาคม พ.ศ. 2476 เมื่อครั้งเหตุการณ์กบฏบวรเดช ถวัติและกลุ่มกรรมกรร่วมเป็นกองกำลังหนุนช่วยปราบปรามกบฏจนสำเร็จ ภายหลังเหตุการณ์ รัฐบาลพระยาพหลฯ ได้มอบเหรียญพิทักษ์รัฐธรรมนูญให้กับผู้ที่เข้าร่วมสนับสนุนรัฐบาลปราบปรามกบฏบวรเดช ซึ่งถือเป็นการต่อสู้เพื่อพิทักษ์ระบอบรัฐธรรมนูญ ซึ่งกลุ่มกรรมกร และถวัติ ก็ได้รับมอบเหรียญฯ นี้ด้วย

เมื่อครั้นสงครามโลกครั้งที่สอง ถวัติ มีบทบาทสำคัญเป็นอย่างมาก ได้เข้าร่วมขบวนการเสรีไทยสายแรงงาน ให้พ้นอิธิพลการปกครองของกองทัพญี่ปุ่น และเป็นส่วนหนึ่งที่ทำให้ประเทศไทยไม่ให้เป็นผู้แพ้สงคราม

ถวัติ ฤทธิเดช ถือเป็นอีกคนหนุ่มผู้ไม่ยอมจำนน เขาเคยถูกจับกุมหลายหนจากการเป็นบรรณาธิการหนังสือพิมพ์ที่ส่งเสียงวิพากษ์วิจารณ์รัฐบาลและความไม่เป็นธรรม จึงไม่แปลกเลยที่นามของนายถวัติและนายวาศย่อมตราตรึงในความคำนึงของนายปรีดี พนมยงค์

ในวัฒนธรรมนิยมสมัยใหม่
----------------------

ในวาระครบรอบ 90 ปี อภิวัฒน์สยาม ประวัติศาสตร์จากฝั่งของ ‘แรงงาน’ ผู้เป็นรากฐานของสังคม และนี่คือเรื่องราวที่ถูกทำให้ลืม ของ ‘ถวัติ ฤทธิเดช’ สามัญชนคนสำคัญ" ถ้อยคำคมคายข้างต้น คือข้อความตอนต้นเรื่องของ ‘สามัญปฏิวัติ’ การ์ตูนชีวประวัติของถวัติ ฤทธิเดช ผู้นำแรงงานที่มีบทบาทสำคัญในช่วงการปฏิวัติ พ.ศ. 2475 ผลงานจากเจ้าของนามปากกา LINER (เกศนคร พจนวรพงษ์)

อ้างอิง
-------

1. 1 2 3 4 5  สมาน สุดโต (1 พฤษภาคม 2554). "ถวัติ ฤทธิเดช วีรบุรุษกรรมกรที่ถูกลืม". โพสต์ทูเดย์. คลังข้อมูลเก่าเก็บจากแหล่งเดิมเมื่อ 2020-02-24. สืบค้นเมื่อ 24 กุมภาพันธ์ 2563. `{{cite web}}`: ตรวจสอบค่าวันที่ใน: `|accessdate=` (help)
2. 1 2 3  ถวัติ ฤทธิเดช : กรรมกรที่ก้าวหน้า กับ มโนทัศน์ของปรีดี พนมยงค์ และนโยบายคณะราษฎรต่อกรรมกรไทย สถาบันปรีดี สืบค้นเมื่อ 1 พฤษภาคม 2565
3. ↑  ถวัติ ฤทธิเดช นามปากกาภาพปกหนังสือพิมพ์กรรมกร
4. ↑  ศิโรตม์ คล้ามไพบูลย์, *แรงงานวิจารณ์เจ้า: ประวัติศาสตร์ราษฎรผู้หาญกล้าท้าทายสมบูรณาญาสิทธิ์ไทย*, ศิลปวัฒนธรรม ฉบับพิเศษ, สำนักพิมพ์มติชน, พิมพ์ครั้งที่ 2 (ปรับปรุงใหม่) สิงหาคม 2547.
5. ↑  ประวัติการต่อสู้ของกรรมกรไทย หนังสือเล่ม Sangsit Phiriyarangsan หน้า 126
6. 1 2  ถวัติ ฤทธิเดช[*ลิงก์เสีย*] - ฐานข้อมูลการเมืองการปกครองสถาบันพระปกเกล้า
7. ↑  ประวัติการต่อสู้ของกรรมกรไทย หนังสือเล่ม Sangsit Phiriyarangsan หน้า 117 & 136
8. ↑  พิพิธภัณฑ์แรงงานไทย เก็บถาวร 2021-10-05 ที่ เวย์แบ็กแมชชีน บรรณาธิการหนังสือพิมพ์ สืบค้นเมื่อ 4 ตุลาคม 2557
9. ↑  สารคดี "ปรีดี พนมยงค์" นาทีที่ 7:23 - 7:37
10. ↑  "ปัญหาเศรษฐกิจสมัยยุคราชกาลที่ 8 ชาวเกษตรกรได้มีความขัดสนเป็นอย่างมาก". คลังข้อมูลเก่าเก็บจากแหล่งเดิมเมื่อ 2021-03-04. สืบค้นเมื่อ 2022-05-05.
11. ↑  "ถวัติ ฤทธิเดช" : ปัญญาชนนอกระบบ นักวิพากษ์สถาบัน ประชาไท สืบค้นเมื่อ 31–07–2006
12. 1 2  ‘ถวัติ ฤทธิเดช’ กับการเปลี่ยนแปลงการปกครอง พ.ศ. 2475 ในความคำนึงของ ‘ปรีดี พนมยงค์’ สถาบันปรีดี พนมยงค์ สืบค้นเมื่อ 12 มิถุนายน 2564
13. ↑  ได้เวลาทบทวนนิยาม "ขบวนการแรงงาน" ในประเทศไทย ประชาไท สืบค้นเมื่อ 8–1–2021
14. ↑  พระราชอำนาจในระบอบประชาธิปไตย: ว่าด้วย ‘ความล่วงละเมิดมิได้’ ของพระมหากษัตริย์ The.101.World สืบค้นเมื่อ 30 Apr 2021
15. ↑  ศิโรตม์ คล้ามไพบูลย์, *110 ปี ถวัติ ฤทธิเดช ผู้นำกรรมกรคนแรก*, ศิลปวัฒนธรรม วันที่ 1 พฤษภาคม พ.ศ. 2547 ปีที่ 25 ฉบับที่ 7
16. ↑  ถวัติ ฤทธิ์เดชกับคดีพระปกเกล้า สถาบันพระปกเกล้า สืบค้นเมื่อ 5 ตุลาคม 2564
17. ↑  คดีประวัติศาสตร์ ราษฎรฟ้อง ร.๗ หมิ่นประมาท! อัยการสมัยคณะราษฎรฟ้องกลับ หมิ่นพระบรมเดชานุภาพ-กบฏ!! ผู้จัดการออนไลน์ สืบค้นเมื่อ 30 พฤศจิกายน 2563
18. ↑  เคยทำกันมาแล้ว..ฟ้องพระมหากษัตริย์ฐาน "หมิ่นประมาทราษฎร" ! กลับถูกฟ้องฐานกบฏ!! ผู้จัดการออนไลน์ สืบค้นเมื่อ 24 พฤษภาคม 2566
19. ↑  ขบวนการเสรีไทย สันติภาพ และ พระเจ้าช้างเผือก สถาบันปรีดี สืบค้นเมื่อ 3 เมษายน 2564
20. ↑  ประวัติศาสตร์ขบวนการเสรีไทยในสงครามโลกครั้งที่ 2 สถาบันปรีดี สืบค้นเมื่อ 7 ธันวาคม 2564
21. 1 2  Prachatai Live: 'สามัญปฏิวัติ' เมื่อผู้อยู่เบื้องหลังปฏิวัติ 2475 ไม่ได้มีเพียงชนชั้นนำ ประชาไท สืบค้นเมื่อ 2022-06-23
22. ↑  ประวัติศาสตร์ไม่เคยถูกเล่าจากฝั่งแรงงาน ชวนอ่าน ‘สามัญปฏิวัติ’ การ์ตูนชีวประวัติของถวัติ ฤทธิเดช Thematter สืบค้นเมื่อ 2 มิถุนายน 2022
23. ↑  เมื่อชนชั้นนำเป็นผู้เขียนประวัติศาสตร์ ‘สามัญปฏิวัติ’ จึงบังเกิด คุยกับ ไนล์ - เกศนคร พจนวรพงษ์ ผู้วาดการ์ตูนบอกเล่าประวัติศาสตร์แรงงานไทย GroundControlTH สืบค้นเมื่อ 2 มิถุนายน 2022

### บรรณานุกรม

* สมศักดิ์ เจียมธีรสกุล, *กรณี ถวัติ ฤทธิเดช ฟ้อง พระปกเกล้า*, ศิลปวัฒนธรรม, พฤษภาคม 2548, หน้า 100-120 ฉบับแก้ไขเพิ่มเติม
* ประชาไท, *‘ถวัติ ฤทธิเดช’ : ปัญญาชนนอกระบบ นักวิพากษ์สถาบัน*, ประชาไท, 31 กรกฎาคม พ.ศ. 2549

แหล่งข้อมูลอื่น
---------------

* "สมาคมกรรมกรรถรางแห่งสยาม" ย้อนอดีตขบวนการแรงงานยุคแรกของไทย - Blockdit