**ละครชาตรี** เป็นละครประเภทหนึ่งของไทย สันนิษฐานว่าคงนำเอาการขับร้องและระบำ รำฟ้อน ประกอบดนตรี ตั้งแต่สมัยสุโขทัยมาผสมกับละคร มีลักษณะคล้ายละครอินเดียที่เรียกว่า *ยาตรี* หรือ *ยาตรา* ซึ่งแปลว่าเดินทางท่องเที่ยว

ประวัติ
-------

ละครชาตรีเกิดขึ้นในสมัยกรุงศรีอยุธยา ต่อมาราชสำนักอยุธยานำลงไปสอนละครชาตรีที่ภาคใต้ ละครชาตรีได้เป็นที่นิยมแพร่หลายทางภาคใต้ เรื่องที่นิยมแสดงคือเรื่อง พระสุธนและนางโนราห์ จึงเรียกละครประเภทนี้ว่า *โนราห์ชาตรี* พ.ศ. 2312 เมื่อสมเด็จพระเจ้ากรุงธนบุรีเสด็จยกทัพไปปราบเจ้านครศรีธรรมราช และพาขึ้นมากรุงธนบุรีพร้อมด้วยพวกละคร พ.ศ. 2323 ในงานฉลองพระแก้วมรกต ทรงพระกรุณาโปรดเกล้าฯ ให้ละครของนครศรีธรรมราชขึ้นมาแสดงประชันกับละครหลวงผู้หญิงของหลวง 

พ.ศ. 2375 สมัยพระบาทสมเด็จพระนั่งเกล้าเจ้าอยู่หัว สมเด็จเจ้าพระยาบรมมหาประยูรวงศ์ (ดิศ บุนนาค) เมื่อครั้งเป็นเจ้าพระยาพระคลัง ได้ลงไปปราบและระงับเหตุการณ์ร้ายทางหัวเมืองภาคใต้ พวกชาวใต้ จึงอพยพติดตามขึ้นมาด้วย ราษฎรเหล่านั้นเป็นไพร่หลวงเกณฑ์บุญ เมื่อราชการมีงานบุญ และให้ตั้งบ้านเรือน ซึ่งในปัจจุบันเป็นบริเวณถนนหลานหลวงและถนนดำรงรักษ์ ภายหลังได้ตั้งคณะละครรับจ้างแสดง

ปัจจุบันมีละครแก้บนที่แสดงตามสถานที่ศักดิ์สิทธิ์ เช่น ศาลหลักเมืองกรุงเทพมหานคร ศาลท้าวมหาพรหม โรงแรมเอราวัณ กรุงเทพมหานคร วัดโสธรวรารามวรวิหาร จังหวัดฉะเชิงเทรา และวัดมหาธาตุวรวิหาร จังหวัดเพชรบุรี ตลอดจนตามวัดสำคัญ ๆ ในจังหวัดภาคกลาง ประชาชนทั่วไป เรียกการแสดงแก้บนนี้ว่า *ละครชาตรี*

แม้ว่าการแสดงละครชาตรีในปัจจุบันจะเหมือนละครนอกเกือบทั้งหมด แต่ยังคงมีการแสดงละครชาตรีแบบดั้งเดิมเหลืออยู่บ้าง เช่น คณะนายพูน เรืองนนท์ ที่ถนนหลานหลวง กรุงเทพมหานคร คณะละครชาตรีที่จังหวัดเพชรบุรีที่เรียกว่า ละครชาตรีเมืองเพชร

ลักษณะ
------

ในสมัยโบราณ ผู้แสดงเป็นชายล้วน มีตัวละครเพียง 3 ตัว คือตัวนายโรง ตัวนาง และตัวตลก เพราะกฎหมายห้ามไม่ให้ผู้หญิงแสดงละครนอกและละครชาตรี ผู้หญิงจะใช้แสดงเฉพาะละครในเท่านั้น จนกระทั่งในปลายสมัยพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว ได้มีการอนุญาตให้ผู้หญิงสามารถแสดงละครนอกและละครชาตรีได้ สมัยปัจจุบันนิยมใช้ผู้หญิงแสดงเป็นส่วนใหญ่ ละครชาตรีสมัยโบราณไม่สวมเสื้อเนื่องจากตัวแสดงเป็นชาย ตัวยืนเครื่องซึ่งเป็นตัวที่แต่งกายดีกว่าตัวอื่นก็นุ่งสนับเพลานุ่งผ้าคาดเจียระบาดมีห้อยหน้า ห้อยข้างสวมสังวาล ทับทรวง กรองคอกับตัวเปล่า บนศีรษะสวมเทริดเท่านั้น ส่วนการแต่งกายในสมัยปัจจุบันมักนิยมแต่งเครื่องละครสวยงาม เรียกตามภาษาชาวบ้านว่า "เข้าเครื่องหรือยืนเครื่อง"

เครื่องดนตรีที่ใช้เป็นวงปี่พาทย์ชาตรี ประกอบด้วย ปี่ โทน ฆ้องคู่ กรับ และกลองชาตรี ละครชาตรีไม่มีฉากประกอบ ยกเว้นให้มีเสากลางโรง 1 ต้น เสานี้สําคัญมาก (เป็นเสาที่พระวิสสุกรรมเสด็จมาประทับเพื่อปกป้องผองภัยอันตราย จึงได้ทําเสาผูกผ้าแดงปักไว้ตรงกลางดรง)

อ้างอิง
-------

1. ↑  "ชม "ละครชาตรี" ละครชาวบ้านความเป็นมาลึกซึ้ง-ครื้นเครง ต่างจากในรั้ววัง (ชมคลิป)". ศิลปวัฒนธรรม.
2. ↑  "ละครชาตรี (เท่งตุ๊ก)". สำนักงานวัฒนธรรมจังหวัดตราด. คลังข้อมูลเก่าเก็บจากแหล่งเดิมเมื่อ 2022-10-21. สืบค้นเมื่อ 2022-10-21.
3. ↑  "กำเนิดของละครชาตรี". สารานุกรมไทยสำหรับเยาวชนฯ.
4. ↑  "ละครชาตรี" (PDF).

| * ด
* ค
* ก
ศิลปะการแสดงไทย |
| --- |
| การแสดง | 

|  |  |
| --- | --- |
| ภาคเหนือ | 
* ฟ้อน

 |
| ภาคตะวันออกเฉียงเหนือ | 
* กันตรึม
* เซิ้ง
* เรือม
* ฟ้อน
* หมอลำ

 |
| ภาคกลาง | 
* ลิเก
* หนังใหญ่
* รำวง
* แมงตับเต่า
* ละคร
* โขน
* เท่งตุ๊ก
* หุ่นกระบอก

 |
| ภาคใต้ | 
* ดิเกร์ ฮูลู
* ลิเกป่า
* หนังตะลุง
* มโนราห์
* มะโย่ง
* ละครชาตรี
* วายังเซียม
* มะตือรี
* ซัมเป็ง
* ตารีกีปัส
* ดาระ

 |

 |  |
| การขับร้อง | 

|  |  |
| --- | --- |
| ภาคเหนือ | 
* จ๊อย
* ซอ

 |
| ภาคตะวันออกเฉียงเหนือ | 
* ขับ
* ลำ
* เจรียง
* เพลงโคราช
* แหล่

 |
| ภาคกลาง | 
* จำอวด
* ละครร้อง
* ละครเสภา
* เพลงเกี่ยวข้าว
* เพลงปรบไก่
* เพลงครึ่งท่อน
* เพลงเรือ
* เพลงสักวา
* แอ่วลาว
* เพลงไก่ป่า
* ฉ่อย
* ลำตัด
* เพลงเหย่อย
* เพลงเทพทอง
* เพลงอีแซว
* เพลงเต้นกำ
* เพลงพิษฐาน
* เพลงพวงมาลัย
* เพลงรำโทน
* สวดคฤหัสถ์
* แหล่
* ทะแยมอญ

 |
| ภาคใต้ | 
* เพลงเรือ
* เพลงบอก
* เพลงนา
* เพลงกล่อมนาค
* เพลงร้องเรือ

 |

 |
| การละเล่น | 
* กรือโต๊ะ
* โจนร่ม
* ลอดบ่วง
* ไม้สูง
* ไต่ลวด
* ญวนล่อแก้ว
* ญวนหกคาบดาบ
* ระเบ็ง
* โมงครุ่ม
* กุลาตีไม้
* กระบี่กระบอง
* กระอั้วแทงควาย
* หมากขุม
* หัวล้านชนกัน
* นมยานตีเก้ง
* ชกมวย
* แทงวิสัย
* ประเลง

 |