**องค์การเภสัชกรรม** (อังกฤษ: Government Pharmaceutical Organization) เป็นรัฐวิสาหกิจสังกัดกระทรวงสาธารณสุข จัดตั้งเมื่อวันที่ 5 สิงหาคม พ.ศ. 2509 ตามพระราชบัญญัติองค์การเภสัชกรรม พ.ศ. 2509 เป็นการรวมกันของกองโอสถศาลาและกองงานเภสัชกรรม เพื่อผลิตยาและเวชภัณฑ์ภายในประเทศ แก้ปัญหาการนำเข้ายาจากต่างประเทศและส่งเสริมเภสัชอุตสาหกรรมภายในประเทศให้เจริญยิ่งขึ้น

นอกจากการผลิตและจำหน่ายยาแก่ประชาชนทั่วไปแล้ว องค์การเภสัชกรรมยังมีหน้าที่วิจัยยา เพื่อป้องกันรักษาโรคภัยที่เกิดขึ้นใหม่ รวมถึงการให้ความรู้ถึงวิธีการใช้ยาที่ถูกต้อง เหมาะสม รวมถึงเรื่องสุขอนามัยอื่นๆ แก่ประชาชน

ประวัติ
-------

ในสมัยก่อน ประเทศไทยไม่มีการผลิตยาเชิงอุตสาหกรรมใช้เองภายในประเทศ ยาส่วนใหญ่เป็นการนำเข้าจากต่างประเทศซึ่งมีราคาสูง เภสัชกร ดร. ตั้ว ลพานุกรม อธิบดีกรมวิทยาศาสตร์ กระทรวงเศรษฐการในขณะนั้น ได้ดำริให้ก่อตั้งกองเภสัชกรรมขึ้น เพื่อวิจัยเภสัชภัณฑ์และสมุนไพรที่สามารถนำมาสังเคราะห์เป็นยาได้ เนื่องจากประเทศไทยมีอัตราการนำเข้ายาจากต่างประเทศสูงขึ้นทุกปี และยาสมุนไพรที่ใช้ภายในประเทศขาดมาตรฐานเภสัชตำรับ จึงดำริจะสร้างโรงงานเภสัชกรรมขึ้นเพื่อผลิตยาใช้ในประเทศและส่งเสริมเภสัชอุตสาหกรรมภายในประเทศให้พัฒนายิ่งขึ้น จึงเริ่มดำเนินการก่อสร้างในที่ดิน ซึ่งเช่าจากสำนักงานทรัพย์สินส่วนพระมหากษัตริย์ที่ตำบลพญาไท ในเดือนมกราคม พ.ศ. 2482

รูปแบบการบริหารงานโรงงานเภสัชกรรมไม่ได้ขึ้นตรงต่อกรมวิทยาศาสตร์ แต่มีคณะกรรมการอำนวยการซึ่งแต่งตั้งโดยคณะรัฐมนตรี เภสัชกร ดร. ตั้ว ลพานุกรม ประธานคณะกรรมการบริหารในขณะนั้น ได้ดำเนินการกู้เงินกระทรวงการคลังจำนวน 5 แสนบาทเพื่อเป็นทุนหมุนเวียนในระยะเริ่มแรก โดยมีการผลิตยาจำหน่าย 25 ขนาน และยาจากกรมวิทยาศาสตร์ซึ่งผลิตแต่ครั้งเป็นศาลาแยกธาตุอีก 4 ขนาน

ต่อมาในเดือนธันวาคม พ.ศ. 2484 ได้เกิดสงครามมหาเอเชียบูรพาในประเทศไทย ปีต่อมาจึงได้มีการปรับหน่วยงานกระทรวง ทบวง และกรมใหม่ โดยมีการก่อตั้งกระทรวงสาธารณสุขขึ้น โรงงานเภสัชกรรมจึงย้ายไปสังกัดกองเภสัชกรรม กรมวิทยาศาสตร์การแพทย์ กระทรวงสาธารณสุข เมื่อวันที่ 7 เมษายน พ.ศ. 2485 และมีการเปิดโรงงานเภสัชกรรมอย่างเป็นทางการเมื่อวันที่ 24 มิถุนายน พ.ศ. 2485 โดยมี พ.อ.ช่วง เชวงศักดิ์สงคราม รัฐมนตรีว่าการกระทรวงสาธารณสุขในขณะนั้นเป็นประธานในพิธี

สงครามในขณะนั้นทำให้ประชาชนอพยพไปอาศัยอยู่นอกเมือง โรงงานเภสัชกรรมต้องขนย้ายทรัพย์สินบางส่วนไปยังวัดบางเดื่อ จังหวัดปทุมธานี ทำให้ไม่สามารถผลิตยาได้ตามเป้าประสงค์ เนื่องด้วยโรงงานเภสัชกรรมในขณะนั้นยังไม่มีความชำนาญด้านเครื่องจักรกลผลิตยา จึงต้องดัดแปลงหาเครื่องมืออื่นในการผลิตยาแทน ซึ่งในขณะนั้นก็ประสบปัญหายารักษาโรคมีราคาสูง และโรงงานเภสัชกรรมก็ขาดแคลนวัตถุดิบ จึงต้องหาวัตถุดิบในประเทศด้วยตนเอง

เมื่อสงครามสิ้นสุดลง โรงงานเภสัชกรรมสามารถผลิตยาเพิ่มเติมได้อีกหลายขนาน และจำหน่ายแก่ประชาชนในราคาย่อมเยา แต่เนื่องจากอุปสงค์ต่อยาในขณะนั้นสูงมาก จึงทำกำไรให้องค์การเภสัชกรรมได้เป็นอย่างดี และมีเงินคืนเงินกู้ของกระทรวงการคลังในเดือนมกราคม พ.ศ. 2487 และเมื่อกิจการของโรงงานเภสัชกรรมมั่นคงดีแล้ว กองโอสถศาลา กรมวิทยาศาสตร์การแพทย์ จึงโอนงานผลิตยาตำราหลวงให้โรงงานเภสัชกรรมผลิตเพียงผู้เดียว

ในเดือนธันวาคม พ.ศ. 2500 ศาสตราจารย์เภสัชกร ดร. จำลอง สุวคนธ์ เข้ามาดำรงตำแหน่งอธิบดีกรมวิทยาศาสตร์การแพทย์ และรักษาการในตำแหน่งผู้อำนวยการองค์การเภสัชกรรมตั้งแต่วันที่ 2 มิถุนายน พ.ศ. 2504 นอกจากโรงงานเภสัชกรรมจะขยายกิจการด้วยเงินกำไรขององค์การแล้ว ยังได้รับพระมหากรุณาธิคุณจากพระบาทสมเด็จพระเจ้าอยู่หัว รัชกาลที่ ๙ โดยมีพระราชประสงค์ให้โรงงานเภสัชกรรมสามารถผลิตน้ำเกลือฉีดได้มากขึ้น จึงโปรดเกล้าฯ พระราชทานเครื่องกลั่นน้ำ ซึ่งนำเข้ามาจากประเทศสหรัฐอเมริกา มาถึงประเทศไทยเมื่อเดือนธันวาคม พ.ศ. 2503 และติดตั้งใช้การได้ในปี พ.ศ. 2504 ซึ่งผลิตขึ้นเพื่อใช้ในกระบวนการรักษาอหิวาตกโรคที่ระบาดในขณะนั้น

ภายหลังการดำเนินงานของโรงงานเภสัชกรรมกว่า 20 ปี โรงงานเภสัชกรรมประสบภาวะขาดทุนในปี พ.ศ. 2503 ต่อเนื่องถึงปี พ.ศ. 2504 ฯพณฯ พระบำราศนราดูร รัฐมนตรีว่าการกระทรวงสาธารณสุข และประธานกรรมการอำนวยการโรงงานเภสัชกรรมในขณะนั้น จึงแต่งตั้งคณะกรรมการพิจารณาปรับปรุงกิจการด้านการบริหารและวิชาการของโรงงานเภสัชกรรม และคณะกรรมการอำนวยการโรงงานเภสัชกรรมได้แต่งตั้ง นายแพทย์จิตต์ เหมะจุฑา เป็นผู้อำนวยการโรงงานเภสัชกรรม ส่งผลให้กิจการโรงงานเภสัชกรรมดีขึ้นตามลำดับ

เนื่องจากการทำงานของโรงงานเภสัชกรรมและกองโอสถศาลามีความซ้ำซ้อนกัน คณะกรรมการพิจารณาปรับปรุงกิจการด้านบริหารและวิชาการของโรงงานเภสัชกรรมจึงสรุปข้อพิจารณาว่าควรรวมงานของทั้งสององค์กรเข้าด้วยกัน คณะกรรมการอำนวยการโรงงานเภสัชกรรม และกระทรวงสาธารณสุขได้เห็นชอบที่จะรวมโรงงานเภสัชกรรมกับกองโอสถศาลาให้เป็นกิจการเดียวกัน และมีคำสั่งจากคณะรัฐมนตรีให้รวมกิจการตั้งแต่วันที่ 1 ตุลาคม พ.ศ. 2506 เป็นต้นไป และสมเด็จพระศรีนครินทราบรมราชชนนี ผู้สำเร็จราชการแทนพระองค์ ในพระปรมาภิไธย พระบาทสมเด็จพระบรมชนกาธิเบศร มหาภูมิพลอดุลยเดชมหาราช บรมนาถบพิตร ทรงพระกรุณาโปรดเกล้าโปรดกระหม่อม ลงพระนามาภิไธย ตรา พระราชบัญญัติองค์การเภสัชกรรม พุทธศักราช 2509 ให้ไว้ ณ วันที่ 5 สิงหาคม พ.ศ. 2509 และเริ่มดำเนินงานในฐานะองค์การเภสัชกรรมตั้งแต่วันที่ 1 ตุลาคม พ.ศ. 2509 เป็นต้นมา

อ้างอิง
-------

1. ↑  พระราชบัญญัติงบประมาณรายจ่ายประจำปีงบประมาณ พ.ศ. 2555ราชกิจจานุเบกษา เล่ม 129 ตอนที่ 15ก วันที่ 8 กุมภาพันธ์ 2555
2. ↑  ราชกิจจานุเบกษา, ประกาศสำนักนายกรัฐมนตรีเรื่องแต่งตั้งประธานกรรมการและกรรมการอื่นในคณะกรรมการองค์การเภสัชกรรม เล่ม 141 ตอนพิเศษ 76 ง วันที่ 15 มีนาคม 2567
3. ↑  พญ.มิ่งขวัญ สุพรรณพงศ์ ผอ.องค์การเภสัชกรรม
4. ↑  พระราชบัญญัติองค์การเภสัชกรรม พ.ศ. 2509 ราชกิจจานุเบกษา (สืบค้นวันที่ 16 กรกฎาคม พ.ศ. 2552)

| * ด
* ค
* ก
หน่วยงานในสังกัดและหน่วยงานภายใต้การกำกับดูแลของกระทรวงสาธารณสุขของไทย |
| --- |
| กรม | สำนักงานรัฐมนตรี • สำนักงานปลัดกระทรวง • กรมสุขภาพจิต • กรมควบคุมโรค • กรมอนามัย • กรมการแพทย์ • กรมวิทยาศาสตร์การแพทย์ • กรมสนับสนุนบริการสุขภาพ • กรมการแพทย์แผนไทยและการแพทย์ทางเลือก • สำนักงานคณะกรรมการอาหารและยา |  |
| รัฐวิสาหกิจ | องค์การเภสัชกรรม |
| องค์การมหาชน | สำนักงานหลักประกันสุขภาพแห่งชาติ • สถาบันวิจัยระบบสาธารณสุข • สถาบันการแพทย์ฉุกเฉินแห่งชาติ • โรงพยาบาลบ้านแพ้ว (องค์การมหาชน) • สถาบันรับรองคุณภาพสถานพยาบาล (องค์การมหาชน) • สถาบันวัคซีนแห่งชาติ |
| หมวดหมู่ |

| * ด
* ค
* ก
รัฐวิสาหกิจในประเทศไทย |
| --- |
| พลังงาน | 
* การไฟฟ้าส่วนภูมิภาค
* การไฟฟ้านครหลวง
* การไฟฟ้าฝ่ายผลิตแห่งประเทศไทย
* บริษัท ปตท. จำกัด (มหาชน)

 |  |
| ขนส่ง | 
* การทางพิเศษแห่งประเทศไทย
* การท่าเรือแห่งประเทศไทย
* การรถไฟฟ้าขนส่งมวลชนแห่งประเทศไทย
* การรถไฟแห่งประเทศไทย
* บริษัท ขนส่ง จำกัด
* บริษัท ท่าอากาศยานไทย จำกัด (มหาชน)
* บริษัท รถไฟฟ้า ร.ฟ.ท. จำกัด
* บริษัท วิทยุการบินแห่งประเทศไทย จำกัด
* สถาบันการบินพลเรือน
* องค์การขนส่งมวลชนกรุงเทพ

 |
| สื่อสาร | 
* บริษัท โทรคมนาคมแห่งชาติ จำกัด (มหาชน)
* บริษัท ไปรษณีย์ไทย จำกัด
* บริษัท อสมท จำกัด (มหาชน)

 |
| สาธารณูปการ | 
* การเคหะแห่งชาติ
* การประปานครหลวง
* การประปาส่วนภูมิภาค
* องค์การจัดการน้ำเสีย

 |
| อุตสาหกรรม | 
* การนิคมอุตสาหกรรมแห่งประเทศไทย
* โรงงานไพ่ กรมสรรพสามิต
* การยาสูบแห่งประเทศไทย
* โรงพิมพ์ตำรวจ สำนักงานตำรวจแห่งชาติ
* องค์การสุรา กรมสรรพสามิต
* บริษัท อู่กรุงเทพ จำกัด

 |
| เกษตรและทรัพยากรธรรมชาติ | 
* องค์การตลาดเพื่อเกษตรกร
* องค์การสวนพฤกษศาสตร์
* องค์การส่งเสริมกิจการโคนมแห่งประเทศไทย
* องค์การสะพานปลา
* องค์การอุตสาหกรรมป่าไม้
* การยางแห่งประเทศไทย

 |
| พาณิชย์และบริการ | 
* การท่องเที่ยวแห่งประเทศไทย
* บริษัท ธนารักษ์พัฒนาสินทรัพย์ จำกัด
* บริษัท สหโรงแรมไทยและการท่องเที่ยว จำกัด
* สำนักงานสลากกินแบ่งรัฐบาล
* องค์การคลังสินค้า
* องค์การตลาด

 |
| สังคมและเทคโนโลยี | 
* การกีฬาแห่งประเทศไทย
* สำนักงานธนานุเคราะห์ กรมพัฒนาสังคมและสวัสดิการ
* องค์การพิพิธภัณฑ์วิทยาศาสตร์แห่งชาติ
* องค์การเภสัชกรรม
* สถาบันวิจัยวิทยาศาสตร์และเทคโนโลยีแห่งประเทศไทย
* องค์การสวนสัตว์แห่งประเทศไทย

 |
| สถาบันการเงิน | 
* บรรษัทประกันสินเชื่ออุตสาหกรรมขนาดย่อม
* ธนาคารพัฒนาวิสาหกิจขนาดกลางและขนาดย่อมแห่งประเทศไทย
* ธนาคารเพื่อการเกษตรและสหกรณ์การเกษตร
* ธนาคารเพื่อการส่งออกและนำเข้าแห่งประเทศไทย
* ธนาคารออมสิน
* ธนาคารอาคารสงเคราะห์
* ธนาคารอิสลามแห่งประเทศไทย

 |
| *อดีตรัฐวิสาหกิจ* | 
* บริษัท กระสอบอิสาน จำกัด
* บริษัท ทิพยประกันภัย จำกัด (มหาชน)
* บริษัท นารายณ์ภัณฑ์ จำกัด
* บริษัท บางจาก คอร์ปอเรชั่น จำกัด (มหาชน)
* บริษัท ไม้อัดไทย จำกัด
* บริษัท ส่งเสริมธุรกิจเกษตรกรไทย จำกัด
* บรรษัทบริหารสินทรัพย์สถาบันการเงิน
* องค์การรับส่งสินค้าและพัสดุภัณฑ์
* องค์การแก้ว
* องค์การเหมืองแร่ในทะเล
* องค์การทอผ้า
* องค์การผลิตอาหารสำเร็จรูป
* องค์การอุตสาหกรรมห้องเย็น
* องค์การบริหารสินเชื่ออสังหาริมทรัพย์
* องค์การแบตเตอรี่
* องค์การฟอกหนัง
* บริษัท ไทยเดินเรือทะเล จำกัด
* สำนักงานกองทุนสงเคราะห์การทำสวนยาง
* องค์การสวนยาง
* บริษัท การบินไทย จำกัด (มหาชน)
* บรรษัทตลาดรองสินเชื่อที่อยู่อาศัย
* บริษัท กสท โทรคมนาคม จำกัด (มหาชน)
* บริษัท ทีโอที จำกัด (มหาชน)

 |
| *อดีตรัฐวิสาหกิจ ประเภทอื่น ๆ*\* | 
* ธนาคารนครหลวงไทย
* ธนาคารเอเชีย
* ธนาคารศรีนคร จำกัด (มหาชน)
* ธนาคารไทยธนาคาร จำกัด (มหาชน)
* ธนาคารกรุงไทย จำกัด (มหาชน)

 |
| *\* หมายเหตุ*: เป็นองค์กรที่กองทุน FIDF เคยถือหุ้น หรือถือหุ้นอยู่เกินกว่าร้อยละห้าสิบ ซึ่งภายหลังในปี 2563 มีการตีความว่ากองทุนฯ ไม่ใช่หน่วยงานราชการหรือรัฐวิสาหกิจ ส่งผลให้องค์กรที่กองทุนฯ ถือหุ้นเกินร้อยละห้าสิบ (ธนาคารกรุงไทย) สิ้นสภาพการเป็นรัฐวิสาหกิจ |