แผนที่บริติชราชในปีค.ศ.1909 แสดงถึงบริเวณที่มีการนับถือศาสนาต่าง ๆ ในแต่ละอำเภอ
**ทฤษฎีสองชาติ** (อักษรเทวนาครี:दो क़ौमी नज़रिया; อูรดู: دو قومی نظریہ, do qaumi nazariya; อังกฤษ: Two-Nation Theory) หมายถึง อุดมการณ์ที่ว่าเอกลักษณ์พื้นฐานของชาวมุสลิมในอนุทวีปอินเดีย คือ ศาสนาของพวกเขา หาใช่ภาษาหรือลักษณะเชื้อชาติไม่ และด้วยเหตุนี้ ชาวอินเดียที่นับถือศาสนาฮินดูและที่นับถือศาสนาอิสลามจึงถือว่าเป็นคนละสัญชาติที่แตกต่างกัน โดยไม่คำนึงถึงชาติพันธุ์หรือลักษณะร่วมอื่น ๆ ทฤษฎีสองชาติเป็นหลักการก่อตั้งของขบวนการปากีสถาน (นั่นคือ อุดมการณ์ก่อตั้งประเทศปากีสถาน) และการแบ่งประเทศอินเดียใน ค.ศ. 1947 อุดมการณ์ที่ว่าศาสนาเป็นปัจจัยกำหนดการจำกัดความสัญชาติของชาวอินเดียมุสลิมยังได้เป็นแหล่งที่มาของแรงบันดาลใจขององค์การชาตินิยมฮินดูหลายองค์กร ซึ่งก่อให้เกิดการจำกัดความใหม่ที่แตกต่างกันของชาวอินเดียมุสลิมว่าเป็นชาวต่างชาติมิใช่อินเดีย การขับไล่มุสลิมออกไปจากอินเดีย การก่อตั้งรัฐฮินดูตามกฎหมายขึ้นในอินเดีย การห้ามเปลี่ยนศาสนาเป็นอิสลาม และการเสนอให้มีการเปลี่ยนศาสนาชาวอินเดียมุสลิมให้มานับถือศาสนาฮินดู

การตีความในทฤษฎีสองชาติมีหลายแนวทาง ขึ้นอยู่กับว่า สองสัญชาติสมมุติฐานสามารถอยู่ร่วมกันในดินแดนเดียวกันได้หรือไม่ โดยส่อความถึงความแตกต่างมูลฐาน การตีความหนึ่งถกเถียงเกี่ยวกับอธิปไตยการปกครองตนเอง รวมไปถึงสิทธิที่จะแบ่งแยกดินแดน สำหรับพื้นที่ซึ่งมีชาวมุสลิมอาศัยอยู่เป็นส่วนใหญ่ในอนุทวีปอินเดีย แต่ต้องไม่มีการถ่ายเทประชากร (นั่นคือ ชาวฮินดูและชาวมุสลิมจะยังคงสามารถอาศัยอยู่ร่วมกันได้) การตีความอีกแบบหนึ่งโต้แย้งว่าชาวฮินดูและชาวมุสลิมประกอบกันขึ้นเป็น "สองวิถีชีวิตที่แตกต่างกัน และมักเป็นปฏิปักษ์ต่อกันบ่อยครั้ง และดังนั้น ผู้ที่นับถือศาสนาทั้งสองนี้ไม่สามารถอาศัยอยู่ร่วมกันในชาติเดียวกันได้" ในการตีความดังกล่าว การถ่ายเทประชากร (นั่นคือ ย้ายชาวฮินดูทั้งหมดออกจากพื้นที่ที่มีประชากรมุสลิมอาศัยอยู่เป็นส่วนใหญ่ และย้ายชาวมุสลิมทั้งหมดออกจากพื้นที่ที่มีประชากรฮินดูอาศัยอยู่เป็นส่วนใหญ่) เป็นขั้นตอนที่พึงปรารถนาในการมุ่งหน้าไปสู่การแบ่งแยกออกเป็นสองชาติซึ่ง "ไม่สามารถอยู่ร่วมกันได้ด้วยความสัมพันธ์อันสอดคล้องกัน"

การคัดค้านทฤษฎีดังกล่าวมาจากสองแหล่ง หนึ่ง คือ แนวคิดของชาติอินเดียเดียว ซึ่งชาวฮินดูและชาวมุสลิมเป็นประชาคมที่สานเข้าด้วยกัน นี่เป็นหลักการก่อตั้งของสาธารณรัฐอินเดีย ซึ่งเป็นรัฐสมัยใหม่และไม่เกี่ยวข้องกับศาสนาอย่างเป็นทางการ ถึงแม้ว่าหลังจากที่มีการแยกประเทศออกไปแล้ว การโต้เถียงที่ว่าชาวมุสลิมและชาวฮินดูเป็ยคนละสัญชาติกันหรือไม่ก็ได้เกิดขึ้นในประเทศปากีสถานที่เพิ่งก่อตั้งขึ้นใหม่ด้วยเช่นกัน การคัดค้านจากแหล่งที่สองคือแนวคิดที่ว่าในขณะที่อินเดียมิใช่ชาติเพียงหนึ่งเดียว ไม่ใช่ทั้งของชาวมุสลิมหรือชาวฮินดูจากอนุทวีป แต่มันเป็นของอดีตประชากรของหน่วยปกครองเดียวกันในอนุทวีปซึ่งเป็นชาติที่แท้จริงและสมควรได้รับอธิปไตย

อ้างอิง
-------

1. ↑  Robin W. Winks, Alaine M. Low (2001), *The Oxford history of the British Empire: Historiography*, Oxford University Press, ISBN 9780199246809
2. ↑  Liaquat Ali Khan (1940), *Pakistan: The Heart of Asia*, Thacker & Co. Ltd.
3. ↑  *Economic and political weekly, Volume 14, Part 3*, Sameeksha Trust, 1979
4. ↑  M. M. Sankhdher, K. K. Wadhwa (1991), *National unity and religious minorities*, Gitanjali Publishing House, ISBN 9788185060361
5. ↑  Vinayak Damodar Savarkar, Sudhakar Raje (1989), *Savarkar commemoration volume*, Savarkar Darshan Pratishthan
6. ↑  N. Chakravarty (1990), "Mainstream", *Mainstream, Volume 28, Issues 32-52*
7. ↑  Carlo Caldarola (1982), *Religions and societies, Asia and the Middle East*, Walter de Gruyter, ISBN 9789027932594
8. ↑  S. Harman (1977), *Plight of Muslims in India*, DL Publications, ISBN 9780950281827
9. ↑  M. M. Sankhdher (1992), *Secularism in India, dilemmas and challenges*, Deep & Deep Publication
10. ↑  Rafiq Zakaria (2004), *Indian Muslims: where have they gone wrong?*, Popular Prakashan, ISBN 9788179912010[*ลิงก์เสีย*]
11. ↑  Pakistan Constituent Assembly (1953), *Debates: Official report, Volume 1; Volume 16*, Government of Pakistan Press[*ลิงก์เสีย*]
12. ↑  Janmahmad (1989), *Essays on Baloch national struggle in Pakistan: emergence, dimensions, repercussions*, Gosha-e-Adab
13. ↑  Stephen P. Cohen (2004), *The idea of Pakistan*, Brookings Institution Press, ISBN 9780815715023
14. ↑  Ahmad Salim (1991), *Pashtun and Baloch history: Punjabi view*, Fiction House[*ลิงก์เสีย*]