**จุลศักราช** (จ.ศ.; บาลี: Culāsakaraj; พม่า: ကောဇာသက္ကရာဇ်; เขมร: ចុល្លសករាជ) เป็นศักราชที่เริ่มเมื่อ พ.ศ. 1181 (ค.ศ. 638) นับรอบปีตั้งแต่ 16 เมษายน ถึง 15 เมษายน เดิมเข้าใจกันว่าเป็นศักราชของพม่า ปรากฏอยู่ตามตำราโหราศาสตร์ แต่ทว่าปีที่ตั้งจุลศักราชนั้นเป็นเวลาก่อนปีที่พระเจ้าอโนรธามังช่อจะประสูติ สันนิษฐานว่าน่าจะตั้งขึ้นในปีที่กษัตริย์ปยูขึ้นครองราชย์ และใช้สืบต่อมาจนถึงอาณาจักรพุกาม เมื่อสมัยอาณาจักรอยุธยารับศักราชนี้ไปใช้ เลยเกิดความเชื่อกันว่าเป็นศักราชของชาวพม่า จุลศักราชใช้แพร่หลายทั้งในอาณาจักรล้านนา อาณาจักรสุโขทัยสมัยหลัง และอาณาจักรอยุธยา ในสมัยของพระเจ้าปราสาททอง ทรงตัดปีจุลศักราช และใช้ปีศักราชจุฬามณีแทน เป็นผลทำให้ปีนักษัตรคลาดเคลื่อนไปสามปี ต่อมาจึงได้เปลี่ยนกลับไปใช้ปีจุลศักราชตามเดิม และตกทอดมาถึงปัจจุบัน การคำนวณปี พ.ศ. จาก จ.ศ. ปฏิทินไทยให้ใช้ปี จ.ศ. บวก 1181 ก็จะได้ปี พ.ศ. (เว้นแต่ในช่วงต้นปีตามปฏิทินสุริยคติที่ยังไม่เถลิงศกจุลศักราชใหม่)

ในเอกสารโบราณของไทยจำนวนไม่น้อย นิยมอ้างเวลา โดยใช้จุลศักราช โดยใช้ควบคู่กับปีนักษัตร หรือ ระบุเฉพาะเลขตัวท้ายของจุลศักราช และปีนักษัตร ทำให้สามารถระบุปี ได้ในช่วงกว้างถึงรอบละ 60 ปี (มาจาก ครน. ของรอบ 10 ปีจากเลขท้ายของจุลศักราช และรอบ 12 ปีของปีนักกษัตร)

รากศัพท์
--------

คำว่าจุลศักราชเป็นคำในภาษาไทยที่ยืมมาจากภาษาบาลี-สันสกฤต ประกอบด้วยคำว่า "จุล" ในภาษาบาลี แปลว่า เล็ก, น้อย และคำว่า "ศก" และ "ราช" ในภาษาสันสกฤต อันมีความหมายโดยพยัญชนะว่า "ราชาแห่งอาณาจักรศกะ" (ในที่นี้หมายถึงอาณาจักรที่เรียกชื่อว่า Scythians ในภาษาอังกฤษ) คำว่าศักราชได้เปลี่ยนมาใช้ในความหมายว่า "ปี" หรือ "ยุค" ในบรรดาประเทศต่าง ๆ ที่ยอมรับวัฒนธรรมอินเดียในภูมิภาคอินโดจีน ซึ่งรวมถึงประเทศไทยด้วย

ในประเทศไทยนั้น มีการใช้จุลศักราชเป็นคู่ตรงข้ามกับ "ศาลิวาหนศักราช" (แปลว่า ศักราชของพระเจ้าศาลิวาหนะแห่งอาณาจักรศกะ) ซึ่งเป็นที่รู้จักทั่วไปในภูมิภาคเอเชียตะวันออกเฉียงใต้ในชื่อ มหาศักราช (พม่า: မဟာသက္ကရာဇ်, [məhà θɛʔkəɹɪʔ]) อันมีความหมายว่า "ศักราชใหญ่"

ความแตกต่าง
-----------

### การกำหนดชื่อเรียกเฉพาะ

#### การลำดับเลขเดือน

ปฏิทินจุลศักราช/ปฏิทินพม่าที่แพร่หลายอยู่ในพื้นที่ต่าง ๆ บนแผ่นดินใหญ่ของภูมิภาคเอเชียตะวันออกเฉียงใต้มีอยู่หลายแบบ ในขณะที่ระบบปฏิทินพม่าจะอ้างอิงเดือนต่าง ๆ ตามชื่อเดือน ระบบปฏิทินจุลศักราชของสิบสองปันนา เชียงตุง ล้านนา ล้านช้าง และสุโขทัย จะอ้างถึงเดือนต่าง ๆ ด้วยเลขลำดับเดือนแทน สิ่งเหล่านี้ทำให้การศึกษาเอกสารและจารึกโบราณในประเทศไทยต้องอาศัยความระมัดระวังเป็นพิเศษ กล่าวคือ นอกจากจะต้องแน่ใจว่าวันที่ปรากฏในเอกสารจารึกเป็นวันที่ใช้ตามระบบปฏิทินท้องถิ่นต้นกำเนิดเอกสารแล้ว ยังต้องระวังถึงแบบแผนการใช้ปฏิทินที่แตกต่างกันในแต่ละพื้นที่ของท้องถิ่นนั้น ๆ เองอีกด้วย อย่างไรก็ตาม การนับเดือนตามระบบปฏิทินจุลศักราชที่ใช้ในประเทศกัมพูชา (เขมร) ซึ่งถือเอาเดือนมิคสิระเป็นเดือนอ้ายหรือเดือนแรกของปี จะเรียงลำดับเลขเดือนและชื่อเดือนตรงกัน

| ชื่อเดือนภาษาสันสกฤต | ชื่อเดือนภาษาบาลี | เขมร, ล้านช้าง, สุโขทัย, อยุธยา, สยาม | เชียงตุง, สิบสองปันนา | เชียงใหม่ |
| --- | --- | --- | --- | --- |
| ไจตฺร | จิตฺต | 5 | 6 | 7 |
| ไวศาข | วิสาข | 6 | 7 | 8 |
| เชฺยษฺฐ | เชฏฺฐ | 7 | 8 | 9 |
| อาษาฒ | อาสาฬฺห | 8 | 9 | 10 |
| ศฺราวณ | สาวน | 9 | 10 | 11 |
| ภาทฺรปท, โปฺรษฐปท | ภทฺทปท, โปฏฺฐป | 10 | 11 | 12 |
| อาศฺวิน, อศฺวยุช | อสฺสยุช | 11 | 12 | **1** |
| การฺตฺติก | กตฺติก | 12 | **1** | 2 |
| มารฺคศีรฺษ | มิคสิร | **1** | 2 | 3 |
| เปาษ | ปุสฺส | 2 | 3 | 4 |
| มาฆ, ปูส | มาฆ, ผุสฺส | 3 | 4 | 5 |
| ผาลฺคุน | ผคฺคุณ | 4 | 5 | 6 |

หมายเหตุ: ระบบลำดับเลขเดือนของสุโขทัยและล้านช้าง รวมถึงระบบลำดับเลขเดือนของพม่าที่เลิกใช้ไปแล้ว มีการลำดับเลขเดือนตรงกัน

#### ชื่อปีนักษัตร

ระบบของไทยและกัมพูชาจะมีการกำหนดชื่อปีในทุกรอบ 12 ปี ด้วยชื่อสัตว์ต่าง ๆ ทำนองเดียวกับปีนักษัตรของจีน ในประเทศพม่าก็มีการกำหนดชื่อปีลักษณะดังกล่าวเช่นกัน แต่ได้สาบสูญไปตั้งแต่ช่วงคริสต์ศตวรรษที่ 17 ในเดือนมีนาคม ค.ศ. 1638 (ตามปฏิทินไทยคือ พ.ศ. 2080 ย่างเข้า พ.ศ. 2181) พระเจ้าตาลูนแห่งกรุงอังวะ ได้ทรงปฏิเสธที่จะใช้ปฏิทินจุลศักราชที่พระเจ้าปราสาททองแห่งกรุงศรีอยุธยาได้ทรงกำหนดขึ้นใช้ใหม่ ซึ่งมีการกำหนดชื่อปีนักษัตรในแต่ละปี เนื่องจากการกำหนดชื่อปีนักษัตรด้วยชื่อสัตว์ดังกล่าวไม่ได้มีการใช้ในระบบปฏิทินพม่าแล้ว

ในอาณาจักรล้านนาและล้านช้างก็ปรากฏว่ามีการกำหนดชื่อปีนักษัตรทั้ง 12 ปี เช่นกัน เรียกว่า ลูกมื้อ แต่มีการเรียกชื่อแตกต่างจากภาษาไทย (ซึ่งมีชื่อปีตรงกับภาษาเขมรมากกว่า) และกำหนดชนิดสัตว์ประจำปีต่างกันเล็กน้อย

| ปีที่ | สัตว์ประจำปี | ชื่อภาษาไทย | ชื่อภาษาเขมร | ลูกมื้อ (ล้านนา/ล้านช้าง) |
| --- | --- | --- | --- | --- |
| 1 | หนู | ชวด | ជូត (ชวด) | ᨧᩱ᩶ (ไจ้) |
| 2 | วัว | ฉลู | ឆ្លូវ (ฉลูว) | ᨸᩖᩮᩢ᩶ᩣ (เปล้า) |
| 3 | เสือ | ขาล | ខាល (ขาล) | ᨿᩦ (ยี) |
| 4 | กระต่าย | เถาะ | ថោះ (เถาะ) | ᩉ᩠ᨾᩮᩢ᩶ᩣ (เหม้า) |
| 5 | นาค/มังกร | มะโรง | រោង (โรง) | ᩈᩦ (สี) |
| 6 | งูเล็ก | มะเส็ง | ម្សាញ់ (มสัญ) | ᩈᩱ᩶ (ไส้) |
| 7 | ม้า | มะเมีย | មមី (มมี) | ᩈ᩠ᨦ᩶᩻ᩣ (สง้า) |
| 8 | แพะ | มะแม | មមែ (มแม) | ᨾᩮᩢ᩠ᨯ (เม็ด) |
| 9 | ลิง | วอก | វក (วอก) | ᩈᩢ᩠ᨶ (สัน) |
| 10 | ไก่ | ระกา | រកា (รกา) | ᩁᩮᩢ᩶ᩣ (เร้า) |
| 11 | สุนัข | จอ | ច (จอ) | ᩈᩮᩢ᩠ᨯ (เส็ด) |
| 12 | หมู (ไทย/เขมร)ช้าง (ล้านนา/ล้านช้าง) | กุน | កុរ (กุร) | ᨣᩲ᩶ (ใค้) |

#### การเรียกศกตามเลขท้ายปี

ในระบบปฏิทินแบบจุลศักราชของไทยและกัมพูชา จะมีการเรียกชื่อศกตามเลขท้ายปีจุลศักราชโดยใช้ชื่อเรียกอย่างเดียวกันตามลำดับเลขในภาษาบาลี-สันสกฤต ส่วนในล้านนาและล้านช้างก็มีระบบที่คล้ายคลึงกัน คือระบบ "แม่มื้อ" ใช้กำหนดเรียกชื่อศกในทุกรอบ 10 ปี ดังนี้

| เลขศักราชที่ลงท้าย | ภาษาไทย | ภาษาเขมร | แม่มื้อ (ล้านนา/ล้านช้าง) |
| --- | --- | --- | --- |
| 1 | เอกศก | ឯកស័ក | ᨸᩦᨠᩢ᩠ᨯ (ปีกัด) |
| 2 | โทศก | ទោស័ក | ᨸᩦᨠᩫ᩠ᨯ (ปีกด) |
| 3 | ตรีศก | ត្រីស័ក | ᨸᩦᩁ᩠ᩅ᩶ᨦ (ปีร้วง) |
| 4 | จัตวาศก | ចត្វាស័ក | ᨸᩦᨲᩮᩢ᩵ᩣ (ปีเต่า) |
| 5 | เบญจศก | បញ្ចស័ក | ᨸᩦᨠ᩵ᩣ (ปีก่า) |
| 6 | ฉศก (/ฉอ-สก/) | ឆស័ក | ᨸᩦᨠᩣ᩠ᨷ (ปีกาบ) |
| 7 | สัปตศก | សប្តស័ក | ᨸᩦᨯᩢ᩠ᨷ (ปีดับ) |
| 8 | อัฐศก | អដ្ឋស័ក | ᨸᩦᩁ᩠ᩅᩣ᩠ᨿ (ปีรวาย) |
| 9 | นพศก | នព្វស័ក | ᨸᩦᨾᩮᩬᩥᨦ (ปีเมือง) |
| 0 | สัมฤทธิศก | សំរឹទ្ធិស័ក | ᨸᩦᨸᩮᩥ᩠ᨠ (ปีเปิก) |

ในอดีต การเรียกชื่อศกตามท้ายเลขปีจุลศักราชของไทยและกัมพูชานั้นจะต้องใช้คู่กับชื่อปีนักษัตรเสมอ ส่วนล้านนาและล้านช้างก็เรียกชื่อปีด้วยแม่มื้อและลูกมื้อในทำนองเดียวกัน ต่างกันที่ระบบของไทยและกัมพูชาจะเอาชื่อปีนักษัตรขึ้นก่อนเลขศก ส่วนระบบของล้านนาล้านช้างจะเอาแม่มื้อ (เลขศก) ขึ้นก่อนลูกมื้อ (ปีนักษัตร) เช่น ปี ค.ศ. 2019 ตามปฏิทินไทยและกัมพูชาตรงกับ **"ปีกุนเอกศก จุลศักราช 1381"** เทียบกับระบบแม่มื้อลูกมื้อของล้านนาและล้านช้าง ตรงกับ **"ปีกัดไค้ จุลศักราช 1381"** เป็นต้น ระบบดังกล่าวนี้ยังคงมีการใช้สืบมาจนถึงปัจจุบัน ยกเว้นในประเทศกัมพูชา ที่แม้จะยังคงการบอกเลขท้ายจุลศักราชไว้ แต่เมื่อบอกเลขปีศักราช กลับเลือกใช้พุทธศักราชแทน เช่น "ปีกุนเอกศก จุลศักราช 1381" ในปฏิทินกัมพูชาจะใช้ว่า **"ปีกุนเอกศก พุทธศักราช 2563"** เป็นต้น (ระบบการนับพุทธศักราชของกัมพูชาเร็วกว่าที่ไทยใช้อยู่ 1 ปี)

### หลักการคำนวณ

ระบบปฏิทินจุลศักราชมีความคล้ายคลึงกับระบบปฏิทินของพม่า ซึ่งอ้างอิงพื้นฐานการคำนวณระบบปฏิทินฮินดูตามคัมภีร์สูรยะสิทธันตะฉบับดั้งเดิม แต่แตกต่างจากระบบปฏิทินฮินดูตรงที่มีการนำเอาวัฏจักรเมตอน (Metonic cycle) มาร่วมใช้ในการคำนวณปฏิทินด้วย ทั้งนี้ วัฏจักรเมตอน คือ ช่วงระยะเวลาซึ่งใกล้เคียงกับตัวคูณร่วมน้อยที่สุดของปีสุริยคติ และปีจันทรคติ ซึ่งใกล้เคียงกับระยะเวลา 19 ปี ระบบปฏิทินจุลศักราชนั้นมีการเพิ่มวันและเดือนในบางระยะ เพื่อชดเชยความคลาดเคลื่อนของวันและเดือนให้มีจำนวนใกล้เคียงกับระบบปฏิทินสุริยคติมากขึ้น

#### การทดวันและเดือนเพิ่มเติม

ระบบปฏิทินจุลศักราชของไทยใช้รูปแบบของปี 3 แบบ คล้ายคลึงกับระบบปฏิทินพม่า แต่ไม่ได้เหมือนกันเสียทีเดียวนัก ในปฏิทินแต่ละแบบ กำหนดให้ปีปกติมีจำนวนวัน 354 วัน ปีอธิกมาส (ปีที่มีเดือนเพิ่มเติม 1 เดือน) มีจำนวนวัน 384 ว้น อย่างไรก็ตาม ในขณะที่ปฏิทินพม่าจะเพิ่มวันชดเชยเพียงหนึ่งครั้งในปีอธิกมาสที่วัฏจักรเมตอนเวียนมาถึง ปฏิทินจุลศักราชของไทยกลับใช้วิธีเพิ่มวันชดเชยลงในปีปฏิทินปกติแทน อย่างไรก็ตาม วันชดเชยที่เกิดขึ้นนั้น ทั้งระบบปฏิทินพม่าและปฏิทินจุลศักราชของไทย จะถูกนำไปเพิ่มในช่วงเดือนเดียวกัน คือ ช่วงหลังเดือนเชฎฐะ ซึ่งตรงกับเดือน 7 ของไทย และเดือนนะโยนของพม่า จึงทำให้บางปีมีเดือนอาสาฬหะสองหน แบ่งเป็นเดือนอาสาฬหะบูรพาษาฒ (เดือนแปดแรก) และเดือนอาสาฬหะอุตราษาฒ (เดือนแปดหลัง)

| ปฏิทิน | ปีปกติ | ปีอธิกมาสน้อย | ปีอธิกมาสใหญ่ |
| --- | --- | --- | --- |
| ปฏิทินพม่า | 354 | 384 | 385 |
| ปฏิทินจุลศักราชของไทย | 354 | 355 | 384 |

เชิงอรรถ
--------

1. ↑  Aung-Thwin 2005: 35
2. ↑  บุษยกุล 2004: 473.
3. 1 2  Eade 1989: 9–10
4. ↑  "Khmer Chhankitek Calendar". Cambodian Coordinating Council.
5. ↑  Eade 1995: 28–29
6. ↑  Eade 1995: 22
7. ↑  Luce 1970: 330
8. ↑  Rong 1993: 70
9. ↑  กรรณิการ์ วิมลเกษม (มกราคม–กรกฎาคม 2002). ประเสริฐ ณ นคร (บ.ก.). "ศักราช ศก ปี วัน เดือน ฤกษ์ และยามในจารึกล้านนา" (PDF). *ดำรงวิชาการ*. คณะโบราณคดี มหาวิทยาลัยศิลปากร. **1** (1): 299–307. ISSN 1686-4395.
10. ↑  "การประดับอัญมณ๊ตามปีเกิด". *แม่ญิงล้านนา*. สถาบันวิจัยสังคม มหาวิทยาลัยเชียงใหม่. 2004. คลังข้อมูลเก่าเก็บจากแหล่งเดิมเมื่อ 2019-09-09. สืบค้นเมื่อ 2019-09-16.
11. ↑  Ohashi 2001: 398–399
12. ↑  Eade 1989: 20

บรรณานุกรม
----------

* Aung-Thwin, Michael (2005). *The mists of Rāmañña: The Legend that was Lower Burma* (illustrated ed.). Honolulu: University of Hawai'i Press. ISBN 9780824828868.
* วิสุทธ์ บุษยกุล (เมษายน–มิถุนายน 2004). "ปฏิทินและศักราชที่ใช้ในประเทศไทย\*" (PDF). *วารสารราชบัณฑิตยสถาน*. กรุงเทพฯ: ราชบัณฑิตยสภา. **29** (2): 468–78. ISSN 0125-2968. คลังข้อมูลเก่าเก็บจากแหล่งเดิม (pdf)เมื่อ 16 มกราคม 2014. สืบค้นเมื่อ 5 กุมภาพันธ์ 2015.
* Eade, J.C. (1989). *Southeast Asian Ephemeris: Solar and Planetary Positions, A.D. 638–2000*. Ithaca: Cornell University. ISBN 0-87727-704-4.
* Eade, J.C. (1995). *The Calendrical Systems of Mainland South-East Asia* (illustrated ed.). Brill. ISBN 9789004104372.
* Irwin, Sir Alfred Macdonald Bulteel (1909). *The Burmese and Arakanese calendars*. Rangoon: Hanthawaddy Printing Works. OCLC 679709553.
* Luce, G.H. (1970). *Old Burma: Early Pagan*. Vol. 2. Locust Valley, NY: Artibus Asiae and New York University. OCLC 229899254.
* Ohashi, Yukio (2001). Alan K. L. Chan; Gregory K. Clancey; Hui-Chieh Loy (บ.ก.). *Historical Perspectives on East Asian Science, Technology, and Medicine* (illustrated ed.). World Scientifi. ISBN 9789971692599.
* Oriental Institute; East India Association (1900). *The Imperial and Asiatic Quarterly Review and Oriental and Colonial Record*. London and Working, England: Oriental Institute. OCLC 1779749.
* Smith, Ronald Bishop (1967). *Siam; Or, the History of the Thais: From 1569 A.D. to 1824 A.D.* Bethesda, Maryland: Decatur Press. OCLC 229920478.
* Rong, Syamananda (1993). *A History of Thailand* (8 ed.). Chulalongkorn University. ISBN 978-9740805915.
* ยุทธพร นาคสุข. "ศักราชและความเข้าใจคลาดเคลื่อนเรื่องมหาศักราชและจุลศักราชในพื้นเมืองเชียงใหม่". คลังข้อมูลเก่าเก็บจากแหล่งเดิมเมื่อ 2007-11-21. สืบค้นเมื่อ 2019-12-05.
* *วันวาร กาลเวลา แลนานาศักราช* (2 ed.). กรุงเทพฯ: กรมวิชาการ กระทรวงศึกษาธิการ, ศักดิ์โสภาการพิมพ์. 2009. pp. 63–64, 78–79. ISBN 9789743008009.
* พระครูโสภณธรรมานุวัฒน์ (2011). *สุริยยาตรา จาด้วยคณนาวันเดือนปีตามอันไพแห่งพระอาทิตย์ พระจันทร์แลดาวเคราะห์ แลจุฬามณีสาร จาด้วยนครภังคะเหตุอันเปนไพแห่งบ้านเมือง*. เชียงใหม่: สันติภาพแพ็คพริ้นท์. p. 3.

  


| * ด
* ค
* ก
ปฏิทินไทย |
| --- |
| ศักราช | 
* มหาศักราช
* จุลศักราช
* ศักราชจุฬามณี
* รัตนโกสินทรศก
* พุทธศักราช

 |
| ปฏิทิน | 
* ปฏิทินจันทรคติไทย
	+ ปักขคณนา
* ปฏิทินสุริยคติไทย

 |
| วันสำคัญ | 
* รายชื่อวันสำคัญของไทย
* รายชื่อวันสำคัญทางพุทธศาสนา

 |