แม่พระและพระกุมารตามคติของคากูเระคิริชิตังที่พรางตามอย่างเทพีในพุทธศาสนา
**คากูเระคิริชิตัง** (ญี่ปุ่น: 隠れキリシタン; ทับศัพท์: Kakure Kirishitan; "คริสตังลับ", "คริสตังหลบซ่อน") เป็นศัพท์ภาษาญี่ปุ่นสมัยใหม่ที่ใช้อ้างอิงถึงชาวญี่ปุ่นที่นับถือศาสนาคริสต์นิกายโรมันคาทอลิกอย่างลับ ๆ หลังเกิดเหตุการณ์กบฏชิมาบาระในช่วงคริสต์ทศวรรษที่ 1630 ที่เวลาต่อมาความเชื่อของพวกเขาได้พัฒนาต่างออกไปจากเดิมโดยมีการผสานความเชื่อนอกศาสนาเข้ามาเนื่องจากขาดการติดต่อกับโลกภายนอก โดยพวกเขาจะสักการะหรือสวดมนต์อย่างเปิดเผยหน้าแท่นบูชาของศาสนาพุทธและลัทธิชินโต รวมทั้งตั้งแท่นบูชาของพุทธและชินโตไว้ในบ้าน แต่พวกเขาลักลอบสวดมนต์ที่แท่นบูชาแบบคริสต์ในห้องลับ เรียกว่า *นันโดะ* และรวมกันอธิษฐานหรือทำพิธีกรรมอื่นในยามวิกาล

ปัจจุบันผู้สืบเชื้อสายคากูเระคิริชิตังได้เปลี่ยนไปนับถือศาสนาคริสต์นิกายโรมันคาทอลิกตามครรลองที่ควรจะเป็น แต่มีคากูเระคิริชิตังบางส่วนยังยึดถือแนวทางการปฏิบัติที่สืบทอดตามอย่างบรรพบุรุษต่อซึ่งถูกเรียกว่า **ฮานาเระคิริชิตัง** (ญี่ปุ่น: 離れキリシタン; โรมาจิ: *Hanare Kirishitan*) หรือ "คริสตังแปลกแยก" ปัจจุบันเหลืออยู่ในแถบหมู่เกาะโกโต จังหวัดนางาซากิ

ประวัติ
-------

### ประวัติตอนต้น

พระกษิติครรภโพธิสัตว์ หรือ จิโซ ในภาษาญี่ปุ่น เป็นโพธิสัตว์แห่งความเมตตา ถูกตัดพระเศียร เมื่อคราวกบฎชิมาบาระ
ประเทศญี่ปุ่นได้รับการเผยแผ่ศาสนาจากชาวสเปนและโปรตุเกส ที่มีการติดต่อค้าขายกันมายาวนานตั้งแต่ช่วงศตวรรษที่ 16 โดยเฉพาะอย่างยิ่งเมื่อฟรันซิสโก คาเบียร์ได้เข้าไปเผยแผ่ศาสนาในปี ค.ศ. 1549 มีชาวญี่ปุ่นรับเชื่อถึง 200 คน และหลังจากนั้นเกือบหนึ่งศตวรรษชาวคริสต์ในญี่ปุ่นก็ทวีจำนวนขึ้นถึง 300,000 คน พ่อค้าต่างชาติล้วนมีสัมพันธ์อันดีกับหมอสอนศาสนา สร้างความไม่พอใจแก่เหล่าชนชั้นปกครองญี่ปุ่น ต่อมาไดเมียวและทหารอาสาหลายคนที่เข้ารีตศาสนาคริสต์ กระทำการข่มเหงรังแกผู้ที่นับถือศาสนาพุทธและลัทธิชินโต ด้วยการข่มเหงกดดันให้นักบวชออกจากวัด บังคับสึกพระแต่งงาน บังคับให้เปลี่ยนศาสนา ลอบสังหารพระ หรือแม้แต่การเผาทำลายวัด โดยนักบวชคณะเยสุอิตมีส่วนร่วมด้วย

ต่อมามัตสึกูระ มัตสึอิเอะ (松倉勝家) ไดเมียวแคว้นชิมาบาระ มีการเรียกเก็บภาษีในราคาสูงกับบุคคลที่นับถือศาสนาคริสต์ และทำการข่มเหงคริสต์ศาสนิกชน เมื่อรวมกับปัญหาขาดแคลนอาหาร จึงก่อให้เกิดกบฏชิมาบาระขึ้น ซึ่งเดิมเป็บกบฏของชาวนา แต่ต่อมาคริสต์ศาสนิกชนเข้าร่วมก่อกบฏด้วยจนทำให้เหตุบานปลาย ที่สุดหลังกบฏถูกปราบปราม โทกูงาวะ อิเอยาซุ (徳川家康) ซึ่งเป็นโชกุนจึงสั่งห้ามนับถือศาสนาคริสต์ตั้งแต่นั้น มีการขับไล่หมอสอนศาสนาออกจากประเทศในศตวรรษที่ 17 ส่วนคริสตชนที่ไม่ยอมเปลี่ยนศาสนาก็หลบหนีออกนอกประเทศ ส่วนที่ยังอยู่ก็ถูกบังคับให้ละทิ้งศาสนา บ้างก็ถูกเผาทั้งเป็น บ้างก็ถูกตรึงกางเขน รีดนาทาเร้น หรือลงโทษอย่างทารุณต่าง ๆ นานา ซึ่งศาสนิกชนที่ยอมตายนี้อาจมีตั้งแต่หลักพันถึงหลักแสนคน และทำให้มิชชันนารีไม่ได้เข้าไปเผยแผ่ศาสนาในญี่ปุ่นยาวนานถึง 200 ปี

### การผสานความเชื่อ

รูปปั้นพระแม่มารีย์อำพรางในรูปลักษณ์ของเจ้าแม่กวนอิม
วิญญาณของคริสตังที่ถูกสังหารอย่างไม่เป็นธรรม ตามความเชื่อญี่ปุ่น
ชาวคริสต์ที่ยังหลงเหลือในญี่ปุ่นถูกเรียกว่า "คริสตังใต้ดิน" (ญี่ปุ่น: 潜伏キリシタン; โรมาจิ: *Sempuku Kirishitan*) เพราะชนกลุ่มนี้ยังคงนับถือศาสนาคริสต์อย่างลับ ๆ โดยจะปฏิบัติศาสนกิจอยู่ในห้องลับภายในบ้านของตนเอง พร้อมกับอำพรางหรือแสร้งว่านับถือศาสนาพุทธหรือชินโต อาศัยอยู่กระจัดกระจายทั่วไปโดยเฉพาะในแถบภาคใต้ พวกเขาต้องเข้าร่วมพิธีเหยียบแผ่นฟูมิเอะ คือแผ่นจำลองรูปพระเยซูหรือแม่พระเพื่อพิสูจน์ศรัทธาว่าไม่ใช่คริสต์ศาสนิกชนเป็นประจำทุกปี รวมทั้งเข้าสู่ระบบดันกะ (檀家制度) ซึ่งสมาชิกในครอบครัวต้องลงทะเบียนขึ้นสังกัดกับวัดพุทธ พวกเขาต้องปฏิบัติตนเป็นพุทธศาสนิกชนไปพร้อม ๆ กับเข้าร่วมพิธีกรรมของลัทธิชินโต

เมื่อเวลาผ่านไป คริสตังลับที่ไม่ได้รับคำสอนจากมิชชันนารีและบาทหลวงมาเป็นระยะเวลายาวนาน จึงเริ่มดัดแปลงประเพณีขึ้นใหม่ในรูปแบบของตนเองจนมีเอกลักษณ์พิเศษ คือการผสมสานประเพณีพุทธ คริสต์ และชินโต เข้าด้วยกัน อย่างเช่น รูปเคารพของบรรดานักบุญในคริสต์ศาสนา ได้ถูกแปลงรูปให้คล้ายคลึงกับพระพุทธรูปและรูปของพระโพธิสัตว์ในพุทธศาสนา โดยเฉพาะพระแม่มารีย์ที่ถูกพรางให้เหมือนเจ้าแม่กวนอิม เรียกว่า *มาริอะคันนง* (ญี่ปุ่น: マリア観音; โรมาจิ: *Maria-Kannon*) มีการก่อสร้างศาลเจ้าคาเรมัตสึเพื่ออุทิศแก่บาทหลวงโปรตุเกสที่มรณภาพเมื่อคริสต์ศตวรรษที่ 17 มีการประกอบพิธีกรรมทางศาสนาทั้งพุทธ ชินโต และคริสตังลับ พวกเขานำตราสัญลักษณ์รูปคัมภีร์สองเล่มไขว้กันของศาลเจ้ากิอง มาดัดแปลงเป็นสัญลักษณ์ของตนเอง เพราะดูคล้ายกับไม้กางเขน สัญลักษณ์ของศาสนาคริสต์ พิธีกรรมสารภาพบาปหรือกิจกรรมใด ๆ ที่เกี่ยวข้องกับบาทหลวงถูกตัดทิ้งไป นอกจากนี้ยังมีการดัดแปลงคำสวดมนต์ของตนเองให้มีท่วงทำนองคล้ายกับบทสวดมนต์ในศาสนาพุทธ เรียกว่า *โอราโช* (おらしょ, มาจากคำละติน *Oratio*) ซึ่งยังคงรักษารูปคำเดิมที่ยังไม่แปลจากภาษาละติน ภาษาโปรตุเกส ภาษาสเปน ปะปนกับคำญี่ปุ่น ข้อความในคัมภีร์ไบเบิลถูกถ่ายทอดในลักษณะของมุขปาฐะเนื่องจากหวาดเกรงว่าทางการจะริบพระคัมภีร์ฉบับตีพิมพ์ไปเสีย การดำรงอยู่ของชุมชนชาวคริสต์ต้องขึ้นอยู่กับผู้นำที่เป็นที่พึงพาได้ เนื่องจากในช่วงคริสต์ศตวรรษที่ 17 นั้นมีการกวาดล้างนักบวชคาทอลิกอย่างกว้างขวาง คริสตังลับบนเกาะอิตสึกิสามารถสวดหรือขับร้องได้เต็มที่ ขณะที่คริสตังลับในซาโตเมะทำได้เพียงอธิษฐานอย่างเงียบ ๆ เพราะเกรงจะถูกจับได้ว่าเป็นคริสต์ อย่างเช่นบทสวดวันทามารีย์จะมีความแตกต่างจากภาษาละตินดังนี้

ละติน: *Ave Maria gratia plena dominus tecum benedicta...*
ญี่ปุ่น: *Ame Maria karassa binno domisu terikobintsu...*
คริสตังลับจะมีการผสมผสานความเชื่อของพุทธและชินโตเข้ากับคริสต์มากขึ้น ในกรณีชาวคริสตังในซากิตสึจะนับถือเทพไดโกกูเต็ง (大黒天) หรือเอบิซุ (恵比須) เพราะคล้องกับคำว่า *Deus* ซึ่งแปลว่าพระเป็นเจ้า เพื่อขอให้จับปลาได้มาก ๆ พวกเขาบูชาลวดลายบนหอยนางรมและหอยอื่น ๆ เพราะมีลวดลายเหมือนพระแม่มารีย์ มีพิธีการถวายเนื้อปลาบนแท่นบูชาตามธรรมเนียมพุทธ และเมื่อไปศาลเจ้าชินโต ก็จะสวดภาวนาด้วยบท *อาเม็งริยูซุ* (あんめんりゆす, มาจาก *Amen Deus* หรือ *Jesus*) ในเรือนของคริสตังลับจะมีแท่นบูชาแบบพุทธและชินโต และจะมีห้องลับ เรียกว่า *นันโดะ* (納戸) สำหรับเก็บศาสนวัตถุที่เรียกว่า *นันโดกามิ* (納戸神) เพื่อเก็บศาสนวัตถุที่ศักดิ์สิทธิ์ทางศาสนาและดำเนินพิธีกรรมทางศาสนาอย่างลับ

ชาวคริสตังลับปรากฏอีกครั้งเมื่อเบอร์นาร์ด เพอตีฌ็อง (Bernard Petitjean) นักบวชคาทอลิกชาวฝรั่งเศส ได้ทำการก่อสร้างโบสถ์โออูระในนางาซากิเมื่อ ค.ศ. 1865 ชาวคริสต์บางส่วนได้ออกมาปฏิบัติศาสนกิจอย่างเปิดเผย และหลังปี ค.ศ. 1873 ซึ่งเป็นยุคฟื้นฟูเมจิได้ให้เสรีภาพในการนับถือศาสนา คริสตังลับถูกเรียกว่า "มูกาชิคิริชิตัง" (ญี่ปุ่น: 昔キリシタン; โรมาจิ: *Mukashi Kirishitan*) หรือ "คริสตังโบราณ" ซึ่งไม่เรียกเพียงแต่ชาวคริสต์พื้นเมืองแถบคีวชูเท่านั้น หากแต่รวมชาวคริสต์ชนบทจากภูมิภาคอื่น ๆ ในญี่ปุ่นด้วย

ชาวคริสต์ส่วนใหญ่ยอมรับแนวทางการปฏิบัติคริสต์ศาสนาแบบใหม่เหล่านี้เลิกหลบซ่อนตัวหลังจากที่ได้รับเสรีภาพในการนับถือศาสนา และได้เข้าร่วมกับศาสนจักรคาทอลิก หลังประกาศว่าแนวทางเดิมที่ตนนับถือมานั้นไม่ใช่แนวทางดั้งเดิมที่ถูกต้อง อย่างไรก็ตามยังคงมีชาวคริสต์บางส่วนที่ตัดสินใจไม่เข้าร่วมกับศาสนจักรคาทอลิก คนกลุ่มหลังนี้เป็นที่รู้จักในชื่อ "ฮานาเระคิริชิตัง" (ญี่ปุ่น: 離れキリシタン; โรมาจิ: *Hanare Kirishitan*) หรือ "คริสตังแปลกแยก" ซึ่งปัจจุบันศาสนิกชนแปลกแยกนี้ พบที่ย่านอูรากามิในเมืองนางาซากิ และหมู่เกาะโกโต โดยให้เหตุผลว่าต้องการรักษาศาสนาดั้งเดิมของบรรพชนไว้ แต่เพราะการปฏิบัติศาสนกิจและพิธีกรรมทางศาสนาที่ยุ่งยาก คริสตังลับบางส่วนก็เปลี่ยนไปนับถือศาสนาพุทธหรือชินโตแทน

### ฮานาเระคิริชิตังในปัจจุบัน

ศาลเจ้าคาเรมัตสึ และหินอธิษฐาน สถานที่สำคัญทางศาสนาของคากูเระคิริชิตัง
ตามธรรมเนียมของฮานาเระคิริชิตัง เด็กผู้ชายจะเรียนรู้การสวดภาวนาและการประกอบพิธีกรรมทางศาสนาจากครอบครัว โดยมีลักษณะสืบทอดศาสนาแบบพระสงฆ์ศาสนาพุทธของญี่ปุ่นคือเป็นแบบปุโรหิต แต่ละบ้านจะมีการสวดไม่เหมือนกันซึ่งส่วนใหญ่ไม่ได้มาตรฐานบทสวดทั่วไปเลย และนักบวชขาดความรู้ด้านบทสวดเช่น พระบิดา (Our Father), วันทามารีย์ (Hail Mary), วันทาพระราชินี (the Salve Regina) และบทสวดพื้นฐานอื่น ๆ รวมทั้งไม่เข้าใจบทสวดที่พวกเขาท่องกันมาเลยแม้แต่น้อยและไม่มีทีท่าว่าจะสนใจด้วย โดยพวกเขาสนใจด้านจิตวิญญาณมากกว่าประวัติศาสตร์หรือเทววิทยา พวกเขาจะเก็บเหรียญหรือภาพแขวนรูปนักบุญไว้ในตู้และจะนำออกมาเฉพาะในวันพิเศษ พิธีกรรมสารภาพบาปหรือกิจกรรมอื่น ๆ ที่กระทำโดยบาทหลวงจะขาดหายไป แล้วแทนที่ด้วยการบูชาบรรพบุรุษตามธรรมเนียมพุทธ และพิธีกรรมทำให้บริสุทธิ์แบบชินโต หากทายาทของพวกเขาเติบโตขึ้นอาจไม่สนใจ หรือย้ายออกจากแหล่งเดิมจนหมด กอปรกับอัตราการเกิดต่ำของญี่ปุ่น ทำให้ฮานาเระคิริชิตังลดจำนวนลงและขาดคนรับช่วงต่อ

ขณะที่ฮานาเระคิริชิตังกำลังจะหมดไป ชาวเกาะอิกิตสึกิที่รัฐบาลญี่ปุ่นมองข้ามมาตลอดได้แสดงตัวตนในปี ค.ศ. 1980 โดยพวกเขาการแสดงออกด้วยการปฏิบัติศาสนกิจ การแสดงละครผ่านนิทานพื้นบ้าน หรือการสร้างรูปปั้นทางศาสนาที่ก่อนหน้านี้พวกเขากระทำกันอย่างหลบซ่อนมาตลอด เมื่อสมเด็จพระสันตะปาปาจอห์น ปอลที่ 2 เสด็จเยือนประเทศญี่ปุ่นเมื่อ ค.ศ. 1981 ทรงสวมกอดชาวคากูเระคิริชิตังสี่คนที่เฝ้ารับเสด็จ แต่การปรากฏตัวของคากูเระคิริชิตังนั้น คือต้องการให้ทุกคนทราบว่าพวกเขามีตัวตนจริง และไม่ประสงค์จะเข้าร่วมศาสนจักรโรมันคาทอลิก แม้จะมีวัยรุ่นที่มีบรรพชนเป็นคริสตังลับมารับศีลล้างบาปกับพระองค์ แต่ก็มีอยู่น้อยคนนัก

คริสตัล วีลัน (Christal Whelan) นักมานุษยวิทยาได้พบกลุ่มฮานาเระคิริชิตังในหมู่เกาะโกโต ซึ่งศาสนิกชนเหล่านี้สืบเชื้อสายมาจากคากูเระคิริชิตังที่ลี้ภัยมาตั้งถิ่นฐานบริเวณนี้ ปัจจุบันในหมู่เกาะนี้เหลือนักบวชเพียงสองคนซึ่งทั้งสองมีอายุกว่า 90 ปีและไม่เคยมีปฏิสัมพันธ์ต่อกัน ขณะที่สัตบุรุษส่วนใหญ่เป็นผู้สูงอายุและไม่มีนักบวชสืบทอดพระศาสนาแนวทางนี้อีก ปัจจุบันประชากรบนเกาะอิกิตสึกิมีอยู่ 7,000 คน ส่วนใหญ่เป็นผู้สูงอายุ และมีประชากรลดลงเรื่อย ๆ ชิเงโอะ นากาโซโนะ ภัณฑารักษ์บนเกาะอิกิตสึกิระบุว่าคนที่ยังเป็นคากูเระคิริชิตังมีอยู่ 500 คน จากทั้งหมดหกกลุ่มบนเกาะ ซึ่งมีศาสนิกชนราว 2,000 คน จากทั้ง 20 กลุ่ม เมื่อสองทศวรรษก่อนหน้านี้ โดยมากพวกเขากระทำพิธีกรรมแบบส่วนตัว ไม่ค่อยรวมกลุ่มกันอย่างเก่าก่อน

คัมภีร์ทางศาสนา
---------------

คากูเระคิริชิตังมีคัมภีร์ทางศาสนา เรียกว่า *เท็งจิฮาจิเมะโนะโคโตะ* (天地始之事, "จุดเริ่มต้นของสวรรค์และโลก") ที่ใช้เล่าเรื่องราวความเป็นมาตามเทววิทยาศาสนาคริสต์ของกลุ่มคริสตังลับ มีการแปลลงหนังสือ *The Beginning of Heaven and Earth: The Sacred Book of Japan’s Hidden Christians* ("จุดเริ่มต้นของสวรรค์และโลก : คัมภีร์ศักดิ์สิทธิ์ของคริสตังลับญี่ปุ่น") โดยคริสตัล วีลัน (Christal Whelan) นักมานุษยวิทยา โดยแบ่งเนื้อเรื่องออกเป็น 15 บท ตั้งแต่การสร้างโลก เรื่องของอาดัมและเอวา เรื่องน้ำท่วมโลก ชีวิตของนางมารีย์พรหมจารีย์ การประสูติของพระเยซู การสิ้นพระชนม์ของพระเยซู และวันสิ้นโลก ส่วนบทที่ 15 นั้นมีเนื้อหาที่แปลกประหลาดผิดไปจากเรื่องก่อนหน้า แต่กลับถูกรวบรวมไว้ในคัมภีร์นี้ด้วย อย่างไรก็ตามเนื้อหาใน *เท็งจิฮาจิเมะโนะโคโตะ* มีลักษณะเป็นอไญยนิยม แลดูเป็นนิทานปรัมปราที่สุด ทั้งยังแสดงให้เห็นถึงอิทธิพลจากศาสนาพุทธที่ปรากฏอยู่เป็นอันมาก

* **บทที่ 1** จุดเริ่มต้นของสวรรค์และโลก

เบื้องต้นกล่าวถึง *เดอูซุ* (พระเป็นเจ้า) ได้รับการบูชาเป็นพระเจ้าแห่งสวรรค์และโลก สร้างสรรค์มนุษยชาติและทุกสรรพสิ่ง เดอูซุมีหลายรูปแบบ และสร้างสวรรค์ไว้ 12 แห่ง ได้แก่ เบ็มโบะ (นรก), มัมโบะ, โอริเบเต็ง, ชิได, โกได, พัปปะ, โอโรฮะ, คนซูตันชิ, โฮระ, โคโรเตรุ, พาไรโซะ และโกกูรากุ จากนั้นก็กล่าวถึงเรื่องราวของ *อาดัน* (อาดัม) กับ *เอวะ* (เอวา) มนุษย์คู่แรก วันหนึ่งเมื่ออาดันกลับขึ้นเรือน เอวะก็นำผลไม้มาให้ อาดันรับไว้ในมือและหยิบกินเข้าไป จากนั้นก็มีเสียงดังกังวาลน่าขนลุกขึ้นมาว่า "เฮ้ย! อาดัน มันจะเกิดเรื่องร้าย" นั่นเป็นเสียงของเดอูซุ อาดันสั่นเทาด้วยความกลัว และพยายามขย้อนผลไม้นั้นออกมา แต่พยายามเท่าไรผลไม้ก็ไม่ออกมาสักที สุดท้ายทั้งคู่ก็สูญเสียรัศมีแห่งสวรรค์ และตกจากสวรรค์ ไม่ว่าจะร้องเพลงสรรเสริญเดอูซุเท่าใด ร้องไห้เสียใจอีกพันหนก็ไม่มีประโยชน์อันใด เหตุการณ์นี้เป็นที่มาของการสวด *โอราโช*
* **บทที่ 2** ผลไม้ปีศาจเหวี่ยงออกนอกสวรรค์

เป็นเรื่องราวของบุตรอาดันและเอวะ ซึ่งไม่เชื่อเรื่องรูปปั้นสิงโตสุนัขหน้าวิหาร ที่เชื่อกันว่าหากรูปปั้นนี้มีตาสีแดง ก็จะเกิดคลื่นสึนามิถล่ม เด็ก ๆ บางคนคิดว่าเป็นเรื่องไร้สาระจึงเอาสีแดงไปทา ครั้นเมื่อ *พัปปะ มารูจิ* (โนอาห์) เห็นเช่นนั้น เขาก็พาลูก ๆ ขึ้นเรือแคนูที่เตรียมไว้ (ไม่มีสัตว์บนเรือ) สำหรับหลบหนีเมื่อเกิดน้ำท่วมโลก และกล่าวสรุปว่าความฉิบหายที่เกิดขึ้นมาจากสามสิ่ง คือ ความทะเยอทะยาน ความโลภ และการเห็นแก่ตัว
* **บทที่ 3** พระกายเดอูซุเพื่อความรอดของมนุษย์

เป็นเรื่องราวของ *ซันตามารูยะ* (พระนางมารีย์พรหมจารี) โดยระบุว่าเมื่อเธอมีอายุได้ 12 ปี ก็ได้รับคำพยากรณ์ว่าจะมีกษัตริย์มาขอซันตามารูยะเป็นบาทบริจาริกาโดยการล่อลวงด้วยทรัพย์สินเงินทองมากมายมหาศาล แต่เธอไม่สนใจ และกล่าวไปว่า "สมบัติของพระองค์เป็นของไม่จีรัง เมื่อพระองค์ใช้มันหมดแล้วก็หมดไป พวกมันก็ไร้ประโยชน์ แต่ตอนนี้ ฉันจะแสดงพลังบางอย่างของฉันให้พระองค์ดู" จากนั้นซันตามารูยะก็มองไปบนฟ้า พร้อมกับกดฝ่ามือเข้าหากัน โดยรวบรวมพลังทั้งหมดไปรวมอยู่จุดศูนย์กลางของคำอธิษฐาน ทันใดนั้นมังสาหารมากมายทั้งหลายก็ปรากฏขึ้นเป็นที่ประจักษ์ จากนั้นเธอใช้พลังพิเศษให้หิมะตกลงมาในแผ่นดินที่ร้อนที่สุด ในตอนท้ายซันตามารูยะได้นั่งเกี้ยวขึ้นไปบนสวรรค์
* **บทที่ 4** กษัตริย์สวรรคต

เป็นเรื่องราวของ *ซันตามารูยะ* ที่ได้พูดคุยกับ *เดอูซุ* บนสวรรค์ เกี่ยวกับแผนการที่พระองค์ไปโลกมนุษย์ โดยใช้ครรภ์อันบริสุทธิ์ของซันตามารูยะเพื่อลงไปเกิดเป็นมนุษย์ ซันตามารูยะจึงทูลขอเดอูซุไว้ว่า "...โปรดให้เราใช้ร่างกายที่อ่อนเยาว์และสดใสตามพระประสงค์ด้วยเถิด" เมื่อซันตามารูยะกลับไปยังพื้นโลก *เทวทูตมูริยาอาริกันจิโยะ* (กาเบรียล) แปลงเป็นผีเสื้อบินเข้าไปในปากของซันตามารูยะ จากนั้นเธอก็ตั้งครรภ์ *อิซาเบรูนะ* สหายของซันตามารูยะก็กล่าวว่า "วันทามารีย์ เปี่ยมด้วยพระหรรษทาน พระเจ้าสถิตกับท่าน ผู้ได้รับพระพรกว่าสตรีใด ๆ และพระเยซูโอรสของท่าน ทรงได้รับพระพรยิ่งนัก" เมื่อได้ยินเช่นนั้นซันตามารูยะก็ตอบไปว่า "ข้าแต่พระบิดาของข้าพเจ้าทั้งหลาย พระองค์สถิตในสวรรค์ พระนามพระองค์จงเป็นที่สักการะ พระอาณาจักรจงมาถึง พระประสงค์จงสำเร็จในแผ่นดินเหมือนในสวรรค์ โปรดประทานอาหารประจำวัน แก่ข้าพเจ้าทั้งหลายในวันนี้" จึงเป็นที่มาของบทสวดวันทามารีย์ และบทข้าแต่พระบิดา
* **บทที่ 5** ซันตามารูยะระทมทุกข์

เป็นเรื่องราวตอนต่อมาของ *ซันตามารูยะ* เมื่อตั้งครรภ์ เธอจึงกลับไปหาพ่อแม่ แต่พ่อแม่โกรธที่เธอท้องไม่มีพ่อและเกรงว่ากษัตริย์จะพิโรธ จึงไล่เธอออกจากบ้าน เธอต้องไปอาศัยตามบ้านคนแปลกหน้าไปเรื่อย ๆ จนเดินทางไปถึงเมืองเบเร็ง (เบธเลเฮม) และได้กำเนิด *จิยูซุคิริฮิโตะ* (พระเยซู) มหาบุรุษผู้บริสุทธิ์ในคอกปศุสัตว์ท่ามกลางความหนาวเย็น พระกายของพระเยซูเสี่ยงอันตรายต่อความหนาวเย็น แต่มีม้าและวัวยืนรายรอบให้ความอบอุ่นอยู่ ถือเป็นเมตตาอันยิ่งใหญ่ ด้วยเหตุนี้ในทุกวันพุธจึงห้ามมิให้บริโภคเนื้อสัตว์ใด ๆ เพื่อระลึกถึงการประสูติของพระเยซู วันหนึ่งซันตามารูยะได้เดินทางไปบ้านหญิงคนหนึ่งที่มีบุตรป่วย ซันตามารูยะขอให้บุตรของตนให้อ่างอาบน้ำเดียวกันกับบุตรของหญิงนั้น เบื้องต้นหญิงนั้นปฏิเสธเพราะเกรงว่าพระเยซูจะติดโรค ครั้นซันตามารูยะคะยั้นคะยอเข้าจึงยอมให้เด็กทั้งสองลงอ่างอาบน้ำดังกล่าวด้วยกัน ก็เกิดอัศจรรย์ว่าบุตรของหญิงนั้นหายจากโรคเป็นปลิดทิ้ง เด็กคนนี้จะปรากฏอีกครั้งในปลายพระชนม์ชีพของพระเยซู
* **บทที่ 6** ห้าปริศนาแห่งอรุณรุ่ง

พระเยซูในวัยก่อนวัยรุ่นได้ปลีกตัวออกไปจากบ้านสามวันสามคืน เพื่อไปศึกษาพระคัมภีร์ทางพุทธศาสนากับพระอาจารย์ชื่อ *กากูจูรัง* โดยพระอาจารย์ได้สอนสิ่งที่เกิดขึ้นหลังความตายแก่ลูกศิษย์ จากนั้นก็ใช้การสอนแบบปุจฉาวิสัชนา พระเยซูได้ตอบไว้ตอนหนึ่งว่า "โลกห่างจากสวรรค์ 80,000 โจ (โจ = ราว 3 หลา) พระพุทธเจ้าที่ท่านบูชาอยู่ เขาเรียกว่าเดอูซุเป็นเจ้าแห่งสวรรค์ พระพุทธเจ้าได้แนะทางรอดแก่มนุษย์ตั้งแต่ภัยยังมาไม่ถึง พระพุทธเจ้าองค์นี้สร้างสรรค์สวรรค์และโลก ดวงอาทิตย์และดวงจันทร์ สวรรค์เรียกว่า *พาไรโซะ* ทรงสร้างมนุษย์และสิ่งต่าง ๆ ไม่มีอะไรที่พระพุทธเจ้าองค์นี้ทำไม่ได้ ตอนที่พระองค์สร้างมนุษย์ทรงเป่าลมหายใจด้วยพระองค์เอง แต่มนุษย์ถอนหายใจมาก เลยเกิดลมพิษ ลมนี้รวมกันมากเข้าก็กลายเป็นพายุไต้ฝุ่น ก่อความพินาศแก่ต้นไม้ เมล็ดพืชแทบสูญพันธุ์ แต่พระพุทธเจ้าแห่งสวรรค์ทรงหยุดมันไว้ แม้ว่าจะเสียหายไป 75 ริ (ริ = 2.44 ไมล์) ก็ตาม" ด้วยคำตอบนี้ ทำให้ศิษย์ของกากูจูรังพากันติดตามพระเยซู ส่วนกากูจูรังได้เปลี่ยนสถานะจากอาจารย์ไปเป็นสาวกของพระเยซู และติดตามพระเยซูจนถึงเมืองโรมะ (โรม)
* **บทที่ 7** ตามหาพลิกแผ่นดิน

*กษัตริย์โยโรเต็ตสึแห่งเบเร็ง* มีพระราชโองการให้สังหารเด็กตั้งแต่แรกเกิดจนถึงเจ็ดขวบทั่วอาณาจักร มีเยาวชนสังเวยชีวิตไป 44,444 คน เมื่อพระเยซูทราบเข้า พระองค์เสด็จไปในป่าเซเซะมารูยะ และรอพระบัญชาจากเดอูซุ เดอูซุกล่าวว่า เพื่อประโยชน์แก่ผู้คนที่ตายไปแล้ว พระเยซูจะต้องได้รับความทรมานและความเจ็บปวดแทน สาวกคนหนึ่งของพระเยซูคือ *จูดัตสึ* (ยูดาส อิสคาริโอท) แจ้งเรื่องราวและที่อยู่ของพระเยซูแก่กษัตริย์โยโรเต็ตสึเพราะหวังสินจ้าง พระเยซูทรงทราบอยู่แล้ว เพราะทรงกล่าวไว้ว่า "คนที่กินข้าวกับซุปทุกเช้าคือคนที่จะทรยศฉัน" หลังพระเยซูถูกจับ จูดัตสึก็มีสภาพเปลี่ยนแปลงไป คือมีจมูกใหญ่ขึ้นและลิ้นยาวใหญ่ล้นปาก เหล่าสาวกของพระคริสต์พากันก่นด่าจูดัตสึว่า "ไอ้สารเลว" ที่สุดจูดัตสึฆ่าตัวตายด้วยการแขวนคอ
* **บทที่ 8** โยโรเต็ตสึกุมตัวผู้ศักดิ์สิทธิ์

*กษัตริย์โยโรเต็ตสึ* ส่ง *พนชะ* และ *พิโรโตะ* พร้อมกองทัพไปยังเมืองโรมะเพื่อไปจับกุมพระเยซู ระหว่างที่กำลังถูกล้อมจับ พระเยซูเสียใจที่ *จูดัตสึ* หักหลังพระองค์ พระเยซูถูกคล้องเชือกที่คอและแขนทั้งสองข้างพากลับไปเมืองเบเร็ง ขณะอยู่ต่อหน้าโยโรเต็ตสึ พระเยซูถูกทรมานด้วยการนำไม้ไผ่มาตีจนกระดูกหัก และนำของเหลวรสขมและเผ็ดกรอกใส่พระโอษฐ์พระเยซู จากนั้นก็สวมมงกุฎที่ทำจากเหล็กจนพระโลหิตอาบท่วมพระพักตร์ จากนั้นก็มีพระราชโองการให้นำพระเยซูไปตรึงกางเขนบนเขาคารูวาริว (เนินเขากัลวารีโอ)
* **บทที่ 9** ขึ้นเขาคารูวาริว

ระหว่างทางขึ้นเขาคารูวาริว พระเยซูทรงพบกับสตรีชื่อว่า *เบโรนิกะ* (เวโรนีกา) เมื่อนางเห็นพระเยซูก็อุทานว่า "ช่างน่าสมเพชเสียนี่กระไร" เธอจึงนำผ้ามาซับหยาดพระโลหิตบนพระพักตร์ และถวายน้ำดื่มให้พระเยซู พระเยซูกล่าวขอบคุณว่า "ฉันไม่รู้ว่าคุณเป็นใคร แต่วันหนึ่งฉันจะกลับมาช่วยคุณ" แต่เบโรนิกะเห็นว่าหากเก็บผ้าซับพระพักตร์พระเยซูเอาไว้จะเป็นอัปมงคล จึงนำผ้านั้นถวายโบสถ์ซันตะเอกิเร็นจะ ในช่วงเวลาที่กำลังจะตรึงกางเขน ทรงพบกับอาชญากรคนหนึ่งซึ่งจะถูกตรึงกางเขนพร้อมกัน ชายคนนั้นคือเด็กที่อาบน้ำร่วมอ่างกับพระเยซูจนหายจากโรคร้าย แต่เมื่อเติบใหญ่ เขากลับเป็นคนชั่ว ทั้งยังมีชะตากรรมที่เขาได้พบกับพระเยซูอีกครั้งในบั้นปลายของชีวิต
* **บทที่ 10** เงินมาตาบอด

เป็นเรื่องราวการทรมานของพระเยซูซึ่งกินเวลานาน เพราะไม่มีทหารคนใดนำหอกแทงพระเยซูได้เนื่องจากเห็นภาพลวงตา กระทั่งมีชายตาบอดผ่านมาพอดี ทหารนั้นจึงให้ชายตาบอดนั้นเอาหอกแทงพระเยซูโดยมีเงินเป็นสินจ้าง ชายตาบอดซึ่งมองไม่เห็นภาพลวงตาจึงแทงเข้าที่พระกายของพระเยซู พระโลหิตของพระคริสต์กระเซ็นเข้าตาของชายตาบอด ตาของเขาทั้งสองข้างก็พลันเปิดขึ้นมองเห็นได้อย่างอัศจรรย์ แต่ชายคนนี้ได้รับคำสาปของพระเยซู หลังเขารับสินจ้างมา เขาก็กลับไปตาบอดเหมือนเดิม ในตอนจบของบทนี้เล่าถึงซันตามารูยะ ร่ำไห้จวนขาดใจแทบพระบาทพระเยซู จากนั้นพระศพถูกใส่ในโลงหิน และฝังลงหลุม
* **บทที่ 11** คิรินโตะ

เป็นเรื่องราวการฟื้นพระชนม์ของพระเยซู โดยพระเยซูประทับข้างเดอูซุเสด็จมายังโบสถ์ซันตะเอกิเร็นจะเพื่อสั่งสอนสาวกชื่อ *พัปปะ* เรื่องความรอดเป็นเวลา 40 วัน แสดงพระธรรมเทศนาอีก 10 วัน และเสด็จกลับคืนสู่สรวงสวรรค์ในวันที่ 50 พร้อมกับซันตามารูยะ ซึ่งสื่อถึงเรื่องตรีเอกภาพ
* **บทที่ 12** การคัดสรรของพระผู้ศักดิ์สิทธิ์

เป็นบทสั้น ๆ กล่าวถึงเด็ก ๆ ที่ถูกกษัตริย์โยโรเต็ตสึแห่งเบเร็งสังหาร รวมถึงตัวละครอื่น ๆ ที่พระเยซูเลือกไว้ว่าทั้งหมดได้ไปสวรรค์เช่นเดียวกับเดอูซุ พระเยซู และซันตามารูยะ
* **บทที่ 13** ก่อตั้งองค์กร

อธิบายถึงผู้คุมวิญญาณที่เฝ้ารอผู้เข้าสู่ความตาย
* **บทที่ 14** การทำลายโลกของเรา

มีการอธิบายถึงวันสิ้นโลก โดยจะมีกรอบระยะเวลา และสิ่งที่จะเกิดขึ้นในแต่ละช่วงเวลา โดยเดอูซุจะเป็นผู้พิพากษาว่าใครควรขึ้นสวรรค์ และใครควรตกนรก โดยมีเนื้อหาที่น่าสนใจว่า "...คนที่รับศีลล้างบาปมาแล้วจะได้พบกับเดอูซุที่พาไรโซะ ความดีงามทั้งหลายนี้จะเป็นเครื่องยืนยันว่าทุกคนจะได้เป็นพระพุทธเจ้า"
* **บทที่ 15** *ไม่มีชื่อเรื่อง*

เป็นเรื่องราวของเพื่อนสองคนที่ทำสัญญากันว่าหากใครคนใดคนหนึ่งตายไปก่อนก็จะปรากฏตัวเพื่อแจ้งข่าวกับเพื่อนภายในสามวัน ปรากฏว่าหนึ่งในนั้นเสียชีวิต แม้จะใช้เวลาเกินสามวัน แต่เขาก็ปรากฏตัวและยังมาติดต่อกับเพื่อน

พิธีกรรมและความเชื่อ
--------------------

พระพุทธรูปที่มีไม้กางเขนซ่อนไว้หลังองค์พระ
ในอดีตชาวคริสตังลับเป็นชนชั้นชาวนาชาวไร่ไม่มีการศึกษา จึงท่องจำบทสวดทางศาสนาต่อ ๆ กันมา เรียกว่า *โอราโช* (おらしょ, มาจากคำละติน *Oratio*) ซึ่งดัดแปลงให้มีสำเนียงการสวดเหมือนชาวพุทธ และสวดภาวนา *อาเม็งริยูซุ* (あんめんりゆす, มาจาก *Amen Deus* หรือ *Jesus*) เมื่อไปศาลเจ้าชินโต ในชุมชนของพวกเขาจะแบ่งเป็นกลุ่มย่อย ๆ เรียกว่า *คูมิ* (組) แต่ละกลุ่มจะมีผู้นำ เรียกว่า *จิฮิซามะ* (ジヒサマ) ประกอบด้วยหัวหน้า รองหัวหน้า และสาวกอย่างละคน จิฮิซามะจะทำพิธีล้างบาป พิธีศพ และนำพิธีสวดภาวนาในโอกาสสำคัญต่าง ๆ เช่น วันคริสตสมภพ เรียกว่า *โกตันโจ* (ご誕生) โดยอ้างอิงปฏิทินพิธีกรรมเรียกว่า *โอโจ* (お帳) ที่สืบทอดมาตั้งแต่ก่อนมีคำสั่งห้ามนับถือศาสนา นอกจากนี้ยังมีพิธีโอมิซูโทริ (お水取り) จะกระทำบนเกาะนากาเอโนชิมะ โดยวางจานใส่สุราแทนเหล้าองุ่น (สื่อถึงพระโลหิตพระคริสต์) และปลาดิบซาชิมิแทนแผ่นปัง (สื่อถึงพระกายพระคริสต์) สวดภาวนาแล้วใช้ใบไม้รองน้ำที่ไหลมาตามร่องหินบรรจุลงในไห โดยน้ำดังกล่าวถือเป็นน้ำศักดิ์สิทธิ์ไว้ใช้ในพิธีกรรมทางศาสนา เป็น พิธีล้างบาปสำหรับทารก วันคริสต์มาส ใช้พรมหิ้งพระ ใช้พรมบ้านหลังมีพิธีศพ หรือใช้ไล่เสนียดจัญไรเมื่อมีคนต่างศาสนาเข้ามาในเรือน

พิธีกรรมส่วนใหญ่ผสมผสานเข้ากับศาสนาพุทธ มีการบูชาบรรพบุรุษ และพิธีกรรมชินโต ชาวคากูเระคิริชิตังคนหนึ่งกล่าวว่า "เราเอ่ยนามพระแม่มารีย์หลายครั้ง แต่เรามิได้สวดอ้อนวอนท่าน และเราก็ไม่ได้อ้างเอ่ยต่อพระเจ้าองค์ใดเป็นการเฉพาะ หากเป็นบรรพบุรุษของเรามากกว่า" และชาวคากูเระคิริชิตังหลายคนอธิบายว่า พวกเขาไม่เข้าใจเนื้อหาในบทสวดเลย และทำตามอย่างที่บรรพชนสั่งสอนมาเท่านั้น พวกเขาถือธรรมเนียมปฏิบัติอย่างชาวพุทธและชินโตปะปนด้วยเพื่ออำพราง กล่าวคือ จะกระทำพิธีกรรมหน้าแท่นบูชาแบบพุทธ แต่แฝงด้วยพิธีกรรมแบบคริสต์ นักบวชคากูเระคิริชิตังรูปหนึ่งกล่าวว่า "เมื่อก่อนมันอาจจะเป็นแค่การอำพราง…แต่ตอนนี้ผมเชื่อในพระเจ้าองค์อื่น ๆ ด้วย" และกล่าวอีกว่า "ผมมีแท่นบูชาพระพุทธรูปและศาลเจ้าชินโตในบ้านผมด้วย" แต่จะมีแท่นบูชาแบบคริสต์ซ่อนไว้ห้องลับ เรียกว่า *นันโดะ* (納戸) สำหรับเก็บศาสนวัตถุที่เรียกว่า *นันโดกามิ* (納戸神) เช่น *โรซาริโอะ* (ロザリオ) หรือสายประคำ *โอเต็มเป็นชะ* (オテンペンシャ, มาจากคำโปรตุเกส *Penitencia* "ศีลอภัยบาป") คือแส้พลีกรรม แต่ชาวคริสตังลับจะใช้ประพรมบ้านหรือประกอบพิธีรักษายามเจ็บไข้ นอกจากนี้ยังมีศาสนภัณฑ์อื่น ๆ เช่น พระพุทธรูปที่เบื้องหลังเป็นภาพไม้กางเขน แผ่นสัมฤทธิ์รูปแม่พระ ภาพแขวน รวมทั้งหุ่นสัมฤทธิ์รูปเทวดาจีน ชาวคริสตังลับเรียกว่า *อินัชโชซามะ* (イナッショさま) เป็นตัวแทนของนักบุญอิกญาซีโอแห่งโลโยนา ทั้งนี้พวกเขาสามารถร่วมงานประเพณีของชินโตและพุทธอย่างไม่ตะขิดตะขวงใจ

เมื่อมีพิธีปลงศพ ชาวคากูเระคิริชิตังจะให้พระสงฆ์ในศาสนาพุทธมาประกอบพิธีกรรมทางศาสนาให้ ในขณะเดียวกันพวกเขาจะแอบสวดอ้อนวอนตามความเชื่อของตนเองอย่างลับ ๆ จากนั้นจิฮิซามะ ซึ่งเป็นผู้นำของกลุ่มคริสตังลับ จะทำพิธีกรรมคล้ายกับพิธีล้างบาป โดยนำน้ำมนต์ศักดิ์สิทธิ์ที่ได้จากสถานที่มรณสักขีเมื่อคริสต์ศตวรรษที่ 17 มาใช้ในพิธีกรรม

ในวัฒนธรรมญี่ปุ่น
-----------------

* ชูซากุ เอ็นโด แต่งนวนิยายเรื่อง *ศรัทธาไม่เงียบ* (Silence) โดยอิงจากประวัติศาสตร์มุขปาฐะของคากูเระคิริชิตังที่ปฏิบัติศาสนกิจอย่างหลบซ่อน และยังทำเป็นเรื่องสั้นได้แก่เรื่อง *มาเทอส์* (Mothers) และ *อุนเซ็ง* (Unzen)
* ยาซูฮิเดะ อิโต นักแต่งเพลงชาวญี่ปุ่นในซิมฟอนิกแบนด์ (Symphonic Band) ได้แต่งเพลงชื่อ *กลอรีโอซา* (Gloriosa) ที่ได้แรงบันดาลใจจากดนตรีของคากูเระคิริชิตัง
* นางิซะ โอชิมะ ผลิตภาพยนตร์เรื่อง *อามากูซะ ชิโร โทกิซาดะ* (Amakusa Shirō Tokisada) หรือ "กบฏ" (The Rebels) ในปี ค.ศ. 1962 เป็นเรื่องราวช่วงกบฏชิมาบาระ โดยชื่อภาพยนตร์ตั้งตามชื่อของอามากูซะ ชิโร หัวหน้ากลุ่มกบฏ

### ในวัฒนธรรมร่วมสมัย

* อนิเมะเรื่อง *ซามูไรจัมปลู* (Samurai Champloo) ที่เนื้อเรื่องส่วนใหญ่อยู่ในช่วงกบฏชิมาบาระ และตัวละครตัวหนึ่งชื่อฟู มีบิดาเป็นคากูเระคิริชิตัง
* อนิเมะเรื่อง *ซามูไรพเนจร* (Rurouni Kenshin) มีเรื่องราวของโชโงะ มูโต (Shougo Mutou) ก่อการกบฏเช่นเดียวกับกบฏชิมาบาระ แต่หลังการเสียชีวิตของเขาและซาโยะ น้องสาว รัฐบาลได้เนรเทศผู้ติดตามของโชโงะออกนอกประเทศ ที่ต่อมาทูตเนเธอร์แลนด์ได้เชื้อเชิญคนกลุ่มนี้เข้าประเทศด้วย ซึ่งใกล้เคียงกับเหตุการณ์ที่เกิดขึ้นจริงเมื่อปี ค.ศ. 1639 ที่มีการเนรเทศหญิงญี่ปุ่นที่แต่งงานกับสามีชาวดัตช์และอังกฤษพร้อมบุตรที่เมืองฮิราโดะโดยถูกส่งไปที่เมืองบาตาเวียด้วยเรือของบริษัทอินเดียตะวันออกของเนเธอร์แลนด์ที่มีสำนักงานใหญ่อยู่ในเอเชียในเมืองนั้น

ระเบียงภาพ
----------

* พระแม่มารีย์อำพรางในรูปลักษณ์ของเจ้าแม่กวนอิมพระแม่มารีย์อำพรางในรูปลักษณ์ของเจ้าแม่กวนอิม
* รูปปั้นพระแม่มารีย์อำพรางในรูปลักษณ์ของเจ้าแม่กวนอิมรูปปั้นพระแม่มารีย์อำพรางในรูปลักษณ์ของเจ้าแม่กวนอิม
* รูปปั้นพระแม่มารีย์อำพรางในรูปลักษณ์ของเจ้าแม่กวนอิมรูปปั้นพระแม่มารีย์อำพรางในรูปลักษณ์ของเจ้าแม่กวนอิม
* รูปปั้นพระแม่มารีย์ที่พรางเป็นพระกษิติครรภโพธิสัตว์ เทพพิทักษ์เด็กของญี่ปุ่นรูปปั้นพระแม่มารีย์ที่พรางเป็นพระกษิติครรภโพธิสัตว์ เทพพิทักษ์เด็กของญี่ปุ่น
* ตราของศาลเจ้ากิอง ที่คากูเระคิริชิตังดัดแปลงเป็นตราของตัวเองในสมัยโชกุนโทกูงาวะตราของศาลเจ้ากิอง ที่คากูเระคิริชิตังดัดแปลงเป็นตราของตัวเองในสมัยโชกุนโทกูงาวะ

อ้างอิง
-------

1. 1 2 3 4  "S". *Encyclopedia of Japan*. Tokyo: Shogakukan. 2012. OCLC 56431036. คลังข้อมูลเก่าเก็บจากแหล่งเดิมเมื่อ 2007-08-25. สืบค้นเมื่อ 2012-08-09.
2. 1 2  "隠れキリシタン" [Kakure Kirishitan]. *Dijitaru Daijisen* (ภาษาญี่ปุ่น). Tokyo: Shogakukan. 2012. OCLC 56431036. คลังข้อมูลเก่าเก็บจากแหล่งเดิมเมื่อ 2007-08-25. สืบค้นเมื่อ 2012-08-09.
3. 1 2 3 4 5 6 7  "Religion: Japan's Crypto-Christians". *Time* (ภาษาอังกฤษ). 11 มกราคม 2524. สืบค้นเมื่อ 4 ตุลาคม 2565. `{{cite web}}`: ตรวจสอบค่าวันที่ใน: `|accessdate=` (help)
4. 1 2 3  Michael Hoffman. "Japan's 'Hidden Christians'". *The Japan Times* (ภาษาอังกฤษ). สืบค้นเมื่อ 24 ธันวาคม 2559. `{{cite web}}`: ตรวจสอบค่าวันที่ใน: `|accessdate=` (help)
5. 1 2  พลับพลึง คงชนะ. "ชาวคริสต์ญี่ปุ่นที่กรุงศรีอยุธยาระหว่างคริสต์ศตวรรษที่ 16-17". *ประวัติศาสตร์ ศาสนา วัฒนธรรม และการศึกษา*. กรุงเทพฯ : สร้างสรรค์, 2556, หน้า 111-112
6. 1 2  Strathern, Alan (2020-11-18). "The Many Meanings of Iconoclasm: Warrior and Christian Temple-Shrine Destruction in Late Sixteenth Century Japan". *Journal of Early Modern History*. **25** (3): 163–193. doi:10.1163/15700658-BJA10023. ISSN 1385-3783. S2CID 229468278.
7. ↑  Burger, David (2000). "Kirishitan - Early Christianity in Japan". *Japanese Religions*. **25**: 162–164.
8. ↑  "島原の乱 : 宗教一揆的要素の再評価". *史泉*. **110**: 36–55. 31 July 2009. hdl:10112/1067.
9. 1 2 3 4  อดิเทพ พันธ์ทอง (24 ธันวาคม 2559). ""คาคุเระคิริชิตัน" คริสเตียนที่ซ่อนเร้นความเชื่อของตนในคราบชาวพุทธ". *สโมสรศิลปวัฒนธรรม*. สืบค้นเมื่อ 24 ธันวาคม 2559. `{{cite web}}`: ตรวจสอบค่าวันที่ใน: `|accessdate=` (help)
10. 1 2 3 4  Patrick Downes. "Kakure Kirishitan". *Catholic Education Resource Center* (ภาษาอังกฤษ). คลังข้อมูลเก่าเก็บจากแหล่งเดิมเมื่อ 2016-11-29. สืบค้นเมื่อ 25 ธันวาคม 2559. `{{cite web}}`: ตรวจสอบค่าวันที่ใน: `|accessdate=` (help)
11. 1 2 3 4 5  "แลมรดกโลก : มรดกคริสตังลับแห่งนางาซากิและอามาคุสะ ตอนที่ 1". *Marumura*. 23 กรกฎาคม 2565. สืบค้นเมื่อ 6 ตุลาคม 2565. `{{cite web}}`: ตรวจสอบค่าวันที่ใน: `|accessdate=` (help)
12. 1 2 3 4 5  "แลมรดกโลก : มรดกคริสตังลับแห่งนางาซากิและอามาคุสะ ตอนที่ 3". *Marumura*. 14 กันยายน 2561. สืบค้นเมื่อ 6 ตุลาคม 2565. `{{cite web}}`: ตรวจสอบค่าวันที่ใน: `|accessdate=` (help)
13. 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10  Linda Sieg (15 November 2019). "Japan's ageing 'Hidden Christians' fear they may be their religion's last generation". *Reuters*. สืบค้นเมื่อ 31 July 2023.
14. ↑  Schumacher, Mark. "Virgin Mary & Kannon, Two Merciful Mothers". *A to Z Photo Dictionary: Japanese Buddhist Statuary*. สืบค้นเมื่อ 11 May 2016.
15. 1 2  Boxer, C. R. (1951). *The Christian Century in Japan: 1549–1650*. University of California Press. p. vi.
16. 1 2  Anthony Kuhn (11 ตุลาคม 2558). "Driven Underground Years Ago, Japan's 'Hidden Christians' Maintain Faith". *NPR* (ภาษาอังกฤษ). สืบค้นเมื่อ 27 มิถุนายน 2560. `{{cite web}}`: ตรวจสอบค่าวันที่ใน: `|accessdate=` (help)
17. 1 2 3 4  "แลมรดกโลก : มรดกคริสตังลับแห่งนางาซากิและอามาคุสะ ตอนที่ 2". *Marumura*. 20 สิงหาคม 2561. สืบค้นเมื่อ 6 ตุลาคม 2565. `{{cite web}}`: ตรวจสอบค่าวันที่ใน: `|accessdate=` (help)
18. ↑  Miyazaki, Kentaro (2001). *Kakure Kirishitan – Orasho, Figured Bass of Their Souls* (in Japanese). Nagasaki Shimbun Shinsho, p. 282–283
19. ↑  Miyazaki, Kentaro (2001). *Kakure Kirishitan – Orasho, Figured Bass of Their Souls* (in Japanese). Nagasaki Shimbun Shinsho, p.284–286
20. 1 2  Linda Sieg (19 ธันวาคม 2550). "Japan's "Hidden Christians" face extinction". *Reuters* (ภาษาอังกฤษ). สืบค้นเมื่อ 27 มิถุนายน 2560. `{{cite web}}`: ตรวจสอบค่าวันที่ใน: `|accessdate=` (help)
21. ↑  Miyazaki, Kentaro (2001). *Kakure Kirishitan – Orasho, Figured Bass of Their Souls* (in Japanese). Nagasaki Shimbun Shinsho, p.287
22. ↑  "Kakure Kirishitan". Catholiceducation.org. 2000-02-04. คลังข้อมูลเก่าเก็บจากแหล่งเดิมเมื่อ 2012-11-15. สืบค้นเมื่อ 2012-12-21.
23. 1 2 3 4 5 6 7  "The "Tenchi" – sacred text of the Kakure Kirishitan (1 of 3)". *Culmination of Wisdom* (ภาษาอังกฤษ). 4 พฤศจิกายน 2564. สืบค้นเมื่อ 9 ตุลาคม 2565. `{{cite web}}`: ตรวจสอบค่าวันที่ใน: `|accessdate=` (help)
24. 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10  "The "Tenchi" – sacred text of the Kakure Kirishitan (3 of 3)". *Culmination of Wisdom* (ภาษาอังกฤษ). 23 พฤศจิกายน 2564. สืบค้นเมื่อ 9 ตุลาคม 2565. `{{cite web}}`: ตรวจสอบค่าวันที่ใน: `|accessdate=` (help)
25. 1 2 3 4 5 6 7  "The "Tenchi" – sacred text of the Kakure Kirishitan (2 of 3)". *Culmination of Wisdom* (ภาษาอังกฤษ). 8 พฤศจิกายน 2564. สืบค้นเมื่อ 9 ตุลาคม 2565. `{{cite web}}`: ตรวจสอบค่าวันที่ใน: `|accessdate=` (help)
26. ↑  "Yasuhide Ito". *Bravo music*. สืบค้นเมื่อ 2007-12-02.
27. 1 2  "Review". *Wasbe*. Sep 2001. คลังข้อมูลเก่าเก็บจากแหล่งเดิมเมื่อ 2008-05-13. สืบค้นเมื่อ 2007-12-02.
28. ↑  "Yasuhide Ito". *Composers' Corner*. Philharmonic winds. คลังข้อมูลเก่าเก็บจากแหล่งเดิมเมื่อ 2007-09-20. สืบค้นเมื่อ 2007-12-02.
29. ↑  "平戸観光協会". *History*. Hirado net. สืบค้นเมื่อ July 10, 2014.

ดูเพิ่ม
-------

* คิริชิตัง
* คากูเระเน็นบุตสึ
* จังหวัดนางาซากิ
* ศาสนาคริสต์ในประเทศญี่ปุ่น

แหล่งข้อมูลอื่น
---------------

* Photo-Documentary of Christian history in Japan with Concentration on Hidden Christians เก็บถาวร 2012-07-16 ที่ เวย์แบ็กแมชชีน: photo and film project by students of St Olaf College.
* "Japan - Hidden Christians": *Foreign Correspondent* documentary
* Ikitsuki Journal; Once Banned, Christianity Withers in an Old Stronghold New York Times Article Dec. 25, 2003
* Lack of Oppression Hurts Christianity in Japan เก็บถาวร 2007-09-27 ที่ เวย์แบ็กแมชชีน New York Times Article Apr. 3, 1997
* Japan's Crypto-Christians เก็บถาวร 2013-08-25 ที่ เวย์แบ็กแมชชีน Time Magazine Article
* 2008 Beatification of Japanese Martyrs. เก็บถาวร 2007-12-14 ที่ เวย์แบ็กแมชชีน