**กระโถนพระฤๅษี** (ชื่อวิทยาศาสตร์: *Sapria himalayana*) เป็นพืชดอกจำพวกกาฝากหรือพืชเบียนหายาก เป็นญาติใกล้ชิดกับพืชสกุลบัวผุด พบในทางตะวันออกของเทือกเขาหิมาลัย กระโถนพระฤๅษีเป็นการแสดงออกให้เห็นอย่างสุดโต่งของการอิงอาศัย ทุกอย่างจะขึ้นกับพืชเจ้าของบ้านไม่ว่าจะเป็นน้ำ, สารอาหาร และ ผลผลิตจากกระบวนการสังเคราะห์แสงที่มันจะดูดมาด้วยระบบรากพิเศษที่เรียกว่ารากเบียน (haustoria)  รากเบียนนี้จะเจาะเข้าไปที่ไซเล็มและโฟลเอ็มของพืชเจ้าบ้าน

การกระจายพันธุ์
---------------

กระโถนพระฤๅษีถูกพบในอุทยานแห่งชาตินัมทาฟา ในตะวันออกเฉียงเหนือของประเทศอินเดีย และยังมีประวัติว่าพบในบริเวณนี้อีก เช่น หุบเขามิศมี (Mishmi)  หุบเขาอะกา (Aka)  ในอรุณาจัลประเทศ, และในรัฐอัสสัม, รัฐมณีปุระ และรัฐเมฆาลัย, แต่ไม่มีการพบในบริเวณเหล่านี้มานานแล้ว ในประเทศไทยพบในอุทยานแห่งชาติดอยสุเทพ-ปุย, อุทยานแห่งชาติดอยอินทนนท์, อุทยานแห่งชาติดอยภูคา, ภูสอยดาว, เขตรักษาพันธุ์สัตว์ป่าภูเขียว และอุทยานแห่งชาติแก่งกระจาน และยังพบกระโถนพระฤๅษีในประเทศภูฏาน, ทางตะวันตกเฉียงใต้ของจีน, ประเทศพม่า, และประเทศเวียดนามด้วย พบในป่าไม่ผลัดใบที่ความสูงจากระดับน้ำทะเล 800 ถึง 1,450 ม.

กระโถนพระฤๅษี ในเส้นทางศึกษาธรรมชาติ อุทยานแห่งชาติดอยภูคา

ลักษณะทางพฤกษศาสตร์
-------------------

ดอกของกระโถนพระฤๅษีมีเส้นผ่านศูนย์กลางประมาณ 20 ซม. มีเพศเดียวและดอกเพศผู้และดอกเพศเมียอยู่แยกต้นกัน มี 10 กลีบ กลีบหนาอ้วน เรียงเป็น 2 ชั้นกลีบชั้นนอกใหญ่กว่ากลีบชั้นใน มีสีแดงเลือดหมูปกคลุมด้วยจุดสีเหลือง กลีบลักษณะตั้งขึ้นส่วนปล่ายโค้งแอ่นออกด้านนอกคล้ายระฆังหงาย มีช่องเปิดตรงกราง ปลายฐานรูปแคปซูลแผ่ออกเป็นจานคล้ายแอ่งกระทะ เส้าเกสรอยู่บนแคปซูลใต้แผ่นจาน ในดอกเพศผู้แคปซูลจะผอมและเรียวกว่าในดอกเพศเมีย และมีลักษณะนูนตรงกลางจานขณะที่ดอกเพศเมียมีลักษณะเว้น ดอกปรากฏอยู่เหนือดิน ดอกบานใน 2-3 วัน มีกลิ่นเน่าเหม็น ออกดอกช่วงเดือนสิงหาคมและกันยายนติดผลช่วงฤดูหนาว หลังจากบานแล้วดอกจะแตกออกมีสีเข้มขึ้นและค่อยๆเน่าเปื่อยอย่างช้าๆ ผลหนาและมีกลีบเลี้ยงด้านบน เมล็ดมีขนาดเท่าผลองุ่นมีสีน้ำตาลดำ

พืชสกุลกระโถนฤๅษีมีรากเบียนและพืชที่มันอิงอาศัยนั้นเป็นไม้เลื้อยเขตร้อน เช่น องุ่น และ พืชสกุลเถาวัลย์น้ำ (Tetrastigma) ดอกจะแทงขึ้นมาสั้นๆ, ตั้งขึ้น และไม่แตกกิ่งก้าน มันอาจถูกผสมเกสรโดยแมลงวันและเมล็ดถูกกระจายพันธุ์โดยสัตว์จำพวกฟันแทะ แต่ยังไม่มีการยืนยัน

นอกจากนี้กระโถนพระฤๅษียังมีรูปแบบอีกหนึ่งรูปแบบคือกระโถนพระฤๅษีจุดขาว (ชื่อวิทยาศาสตร์: *Sapria himalayana* Griffith f. *albovinosa* Bänziger&Hansen) ซึ่งต่างจากกระโถนพระฤๅษีตรงกลีบมีสีแดงแบบไวน์แดง และมีจุดสีขาวกระจายทั่วกลีบ เป็นพืชถิ่นเดียวของประเทศไทย

ดูเพิ่ม
-------

* กระโถนฤๅษี
* กระโถนนางสีดา
* กระโถนพระราม

อ้างอิง
-------

  

1. ↑  Griffith (1844) *Proc. Linn. Soc. Lond.*, 1: 217
2. 1 2 3  "Sapria", *Flora of China* 5: 271. 2003. PDF
3. ↑  สำนักงานหอพรรณไม้. ชื่อพรรณไม้แห่งประเทศไทย เต็ม สมิตินันทน์ -- กรุงเทพมหานคร : กรมอุทยานแห่งชาติ สัตว์ป่า และพันธุ์พืช, พ.ศ. 2549
4. 1 2 3 4 5 6 7  Adhikari, D. Arunachalam, A. Majumder, M. Sarmah, R. & Khan, M.L. (2003) "A rare root parasitic plant (Sapria himalayana Griffith.) in Namdapha National Park, northeastern India", *Current Science* 85 (12), p. 1669. PDF
5. ↑  "Threatened Plants of Arunachal Pradesh", *National Wildlife Database*. Wildlife Institute of India, Dehradun. PDF[*ลิงก์เสีย*]
6. ↑  Griffith, W. (1847). *Journals of Travels in Assam, Burma, Bhutan, Afghanistan and the neighbouring countries*, Calcutta
7. ↑  Bor, N.L. (1938) *Indian For. Rec.*, 1, i–ix, pp. 103–221.
8. ↑  Chauhan, A.S. Singh, K.P. & Singh, D.K. (1996) *A Contribution to the Flora of Namdapha, Arunachal Pradesh* (ed. Hajra, P.K.), Botanical Survey of India
9. ↑  ครอบครัวบัวผุด ราชินีแห่งกาฝาก,นิตยสารสารคดี ปีที่25 ฉบับที่ 292 หน้า 122-158
10. ↑  *National Park Bulletin*, October–November 2005. Wildlife and Park Conservation Department, Government of Thailand. PDF
11. 1 2  Elliott, S. (1992) "Status, Ecology and Conservation of *Sapria himalayana* Griff. (Rafflesiaceae) in Thailand", *Journal of Wildlife in Thailand*, 2 (1) pp. 44–52 LINK เก็บถาวร 2009-04-24 ที่ เวย์แบ็กแมชชีน