**เจ้าศรีอโนชา** หรือ **เจ้ารจจา** (บ้างออกนามว่า **เจ้าศิริรดจา**, **เจ้าศิริรจนา** หรือ**เจ้าสัจา**) พระอัครชายาในสมเด็จพระบวรราชเจ้ามหาสุรสิงหนาทแห่งราชวงศ์จักรี และพระขนิษฐาในพระเจ้ากาวิละ เจ้าศรีอโนชาทรงมีบทบาทในการปราบพระยาสรรค์ในช่วงเหตุการณ์ความไม่สงบในตอนปลายสมัยกรุงธนบุรี ถือเป็นเจ้านายฝ่ายในจากเมืองเหนือที่มีบทบาทในการเชื่อมสัมพันธภาพระหว่างราชวงศ์จักรีกับราชวงศ์ทิพย์จักร

พระประวัติ
----------

เจ้าศรีอโนชา หรือ เจ้ารจจา ประสูติเมื่อจุลศักราช 1112 ปีมะเมียโทศก (พ.ศ. 2293) ในช่วงกรุงศรีอยุธยาตอนปลาย เป็นพระราชธิดาพระองค์ที่ 4 ในเจ้าฟ้าสิงหาราชธานีเจ้าฟ้าหลวงชายแก้ว ผู้ครองนครลำปาง กับแม่เจ้าจันทาราชเทวี และเป็นพระราชนัดดาในพระยาไชยสงคราม (ทิพย์ช้าง) กับแม่เจ้าพิมพาราชเทวี ซึ่งเป็นองค์ปฐมวงศ์แห่งราชวงศ์ทิพย์จักร

มีพระภราดาพระภคินีรวม 10 พระองค์ ได้แก่ พระเจ้ากาวิละ พระยาคำโสม พระยาธรรมลังกา พระเจ้าดวงทิพย์ เจ้าสรีวัณณา พระยาอุปราชหมูล่า พระยาคำฟั่น เจ้าสรีบุญทัน และพระเจ้าบุญมา

เจ้าศรีอโนชาสิ้นพระชนม์เมื่อวันอังคารที่ 5 มิถุนายน พ.ศ. 2364 แต่ปรากฏกู่ ซึ่งอ้างว่าเป็นที่บรรจุอัฐิของท่านตั้งอยู่ทางทิศใต้ติดกับกำแพงด้านนอกของวัดพระธาตุลำปางหลวง อำเภอเกาะคา จังหวัดลำปาง  แต่ยังไม่มีหลักฐานรองรับหรือระบุ และกู่ที่อ้างก็มีลักษณะเป็นแท่นบูชาดอกไม้พระธาตุมากกว่า จึงไม่น่าจะเป็นกู่

เสกสมรส
-------

พ.ศ. 2317 ภายหลังจากขับไล่พม่าออกจากล้านนา ระหว่างที่สมเด็จพระเจ้ากรุงธนบุรีเสด็จฯ กลับกรุงธนบุรี เมื่อถึงเมืองลำปาง พระยากาวิละ เจ้านครลำปาง ได้ถวายพระนัดดานารี (หลานสาว) เป็นบาทบริจาผู้หนึ่ง สมเด็จพระเจ้ากรุงธนบุรีจึงโปรดเกล้าฯ ให้ตามเสด็จด้วย เพื่อหวังให้เกิดสายสัมพันธ์ที่เพิ่มพูนความชอบและอำนาจแก่ราชวงศ์ทิพย์จักรในภายหลัง แต่พระนัดดานารีพระองค์นั้นเองกลับไม่พบว่ามีบทบาทอะไร ขณะเดียวกันนั้นเอง เจ้ารจจา เจ้าขนิษฐาในพระยากาวิละ ได้เป็นภริยาในเจ้าพระยาสุรสีห์พิษณุวาธิราช (บุญมา) ในคราวเดียวกันนั้นเอง มีธิดาเพียงคนเดียวชื่อ "พิกุลทอง"

ต่อมาเมื่อมีการเปลี่ยนแผ่นดิน เจ้าพระยาสุรสีห์พิษณุวาธิราช ผู้ภัสดา ได้รับโปรดเกล้าฯ สถาปนาเป็น กรมพระราชวังบวรสถานมงคล ในการนี้ พระบาทสมเด็จพระพุทธยอดฟ้าจุฬาโลกมหาราชได้สถาปนาคุณพิกุลทอง ขึ้นเป็นสมเด็จพระเจ้าหลานเธอ เจ้าฟ้าพิกุลทอง กรมขุนศรีสุนทร

บทบาท
-----

เจ้าศรีอโนชาได้ช่วยพระยาสุริยอภัยปราบพระยาสรรค์ช่วงเกิดความไม่สงบในปลายสมัยกรุงธนบุรี ขณะที่เจ้าพระยามหากษัตริย์ศึก และเจ้าพระยาสุรสีห์ฯ ยกทัพไปสู้รบกับเขมรปี พ.ศ. 2324 ในการปราบพระยาสรรค์ เจ้าศรีอโนชาได้เกณฑ์ชาวลาวที่ปากเพรียว สระบุรี เข้าผสมกับกองกำลังของพระยาสุริยอภัยจากนครราชสีมา รวมประมาณ 1,000 คน ยกเข้ามาต่อสู้กับฝ่ายพระยาสรรค์ที่ธนบุรี การปะทะกันครั้งแรกฝ่ายพระยาสุริยอภัยได้เพลี่ยงพล้ำ เจ้าศรีอโนชาจึงบัญชากองทัพเรือชาวมอญเข้าช่วยตีขนาบจนฝ่ายพระยาสรรค์พ่ายแพ้ และในตำนานเจ้าเจ็ดตนเองก็กล่าวถึงบทบาทของเจ้าศรีอโนชาว่า *"เจ้าครอกศรีอโนชาหงายเมืองได้ไว้แล้ว ก็ใช้ไปเชิญเอาเจ้าพระยาจักรี พระยาสุรสีห์ 2 องค์พี่น้องเข้ามาผ่านพิภพขึ้นเสวยราชย์ เจ้าพระยาจักรีเป็นพี่กษัตริย์องค์หลวง... พระยาสุรสีห์ คนน้องปรากฏว่า ล้นเกล้าล้นกระหม่อมกรมพระราชวังบวรสถานมงคลวังหน้า"*

ในการนี้เจ้าศรีอโนชาเองก็ได้รับความชอบไม่น้อย ซึ่งเพิ่มพูนอำนาจและความไว้วางใจต่อราชวงศ์เจ้าเจ็ดตน และหลังจากการทราบข่าวการปราบดาภิเษกของพระบาทสมเด็จพระพุทธยอดฟ้าจุฬาโลกมหาราช พระเจ้ากาวิละได้นำเจ้านายพี่น้องลงมาเฝ้าทูลละอองธุลีพระบาท พระบาทสมเด็จพระพุทธยอดฟ้าจุฬาโลกมหาราช "ทรงพระกรุณาเป็นอันมาก" จึงโปรดเกล้าฯ ให้เลื่อนพระยศพระยากาวิละขึ้นเป็นพระยาวชิรปราการ เจ้าเมืองเชียงใหม่แทนพระยาจ่าบ้านที่เสียชีวิตลงในปลายกรุงธนบุรี

ฐานันดรศักดิ์
-------------

* **พ.ศ. 2293 - 2317**: เจ้ารจจา หรือเจ้าศรีอโนชา
* **พ.ศ. 2317 - 2325**: ท่านผู้หญิงศรีอโนชา
* **พ.ศ. 2325 - 2364**: เจ้าครอกศรีอโนชา พระอัครชายาเธอในกรมพระราชวังบวรสถานมงคล

ในวัฒนธรรมสมัยนิยม
------------------

มีนักแสดงผู้รับบท เจ้าศรีอโนชา ได้แก่

* รัชนู บุญชูดวง จากละครเรื่อง สงครามเก้าทัพ (2531)

พงศาวลี
-------

| พงศาวลีของเจ้าศรีอโนชา |
| --- |
| 

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
|   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|   | 4. พระยาไชยสงคราม (ทิพย์ช้าง) |   |
|   |
|   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|   | 2. เจ้าฟ้าสิงหาราชธานีเจ้าฟ้าหลวงชายแก้ว |   |
|   |
|   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|   | 5. แม่เจ้าพิมพา |   |
|   |
|   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|   | 1. **เจ้าศรีอโนชา** |   |
|   |
|   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|   | 3. แม่เจ้าจันทา |   |
|   |
|   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|

 |

อ้างอิง
-------

1. ↑  สถาบันวิจัยสังคม มหาวิทยาลัยเชียงใหม่, เจ้าศรีอโนชา : ผู้เสริมสร้างความสัมพันธ์สองอาณาจักร เก็บถาวร 2011-10-09 ที่ เวย์แบ็กแมชชีน
2. 1 2 3 4 5 6  สรัสวดี อ๋องสกุล. *ประวัติศาสตร์ล้านนา.* พิมพ์ครั้งที่ 6. กรุงเทพฯ : อมรินทร์, 2552. หน้า 316
3. 1 2 3  กรมศิลปากร. สำนักวรรณกรรมและประวัติศาสตร์ (2554). *ราชสกุลวงศ์* (PDF). กรุงเทพฯ: สำนักวรรณกรรมและประวัติศาสตร์ กรมศิลปากร. p. 110. คลังข้อมูลเก่าเก็บจากแหล่งเดิม (PDF)เมื่อ 2017-02-02. สืบค้นเมื่อ 2015-05-06.
4. ↑  พับสาของพระยาเทพอุดร ขุนนางเมืองลำปาง ชาวเมืองพะเยา ระบุว่า "1183 ตัว ปีรวงไส้ เดือน 9 ออก 5 ค่ำ วัน 3 เจ้าครอกตาย มีสันนี้แล" จากการคำนวณของชัยวุฒิ ไชยชนะ ตรงกับวันอังคารที่ 5 มิถุนายน 2364
5. ↑  "เจ้าศรีอโนชา ผู้เสริมสร้างความสัมพันธ์สองอาณาจักร". คลังข้อมูลเก่าเก็บจากแหล่งเดิมเมื่อ 2011-10-09. สืบค้นเมื่อ 2011-11-06.
6. 1 2  สงวน โชติสุขรัตน์ (ปริวรรต). *ตำนานเจ้าเจ็ดตน ฉบับสิงฆะ วรรณสัย*. เชียงใหม่ : สงวนการพิมพ์, 2511, หน้า 35
7. ↑  *พระราชพงศาวดารกรุงธนบุรี และจดหมายเหตุรายวันทัพสมัยกรุงธนบุรี*. ใน *ประชุมพงศาวดาร เล่ม ๔๐*. พระนคร : องค์การค้าคุรุสภา, หน้า 12
8. ↑  นรินทรเทวี, กรมหลวง. *จดหมายเหตุความทรงจำ*, กรุงเทพฯ : องค์การค้าคุรุสภา, หน้า 16

| * ด
* ค
* ก
พระภรรยาเจ้าและพระสนมในสมเด็จพระบวรราชเจ้ามหาสุรสิงหนาท |
| --- |
| พระมเหสี | เจ้าศรีอโนชา |
| เจ้าจอมมารดา | เจ้าจอมมารดาเกศ · เจ้าจอมมารดาแก้วศาลาลอย · เจ้าจอมมารดาขะ · เจ้าจอมมารดาขำ · เจ้าจอมมารดางิ้ว · เจ้าจอมมารดาแจ่ม · เจ้าจอมมารดาฉิม · เจ้าจอมมารดาชู · เจ้าจอมมารดาตัน · เจ้าจอมมารดาตานี · เจ้าจอมมารดาตุ๊ · เจ้าจอมมารดาทรัพย์ · เจ้าจอมมารดาน้อย · เจ้าจอมมารดานุ้ยเล็ก · เจ้าจอมมารดาบับภา · เจ้าจอมมารดาบัว · เจ้าจอมมารดาปุย · เจ้าจอมมารดาไผ่ · เจ้าจอมมารดาพลับจีน · เจ้าจอมมารดาพ่วง · เจ้าจอมมารดาเพ็ง · เจ้าจอมมารดาภู่ · เจ้าจอมมารดานักองค์เภา · เจ้าจอมมารดามา · เจ้าจอมมารดามีน้อย · เจ้าจอมมารดามีใหญ่ · เจ้าจอมมารดาล้อม · เจ้าจอมมารดาล่า · เจ้าจอมมารดาศรี · เจ้าจอมมารดาสวน · เจ้าจอมมารดาสุวรรณา · เจ้าจอมมารดาเสม · เจ้าจอมมารดานักองค์อี · เจ้าจอมมารดาเอม |
| เจ้าจอม | เจ้าจอมวันทา |
| พระภรรยาเจ้าและพระสนมใน รัชกาลที่ 1 · รัชกาลที่ 2 · รัชกาลที่ 3 · รัชกาลที่ 4 · รัชกาลที่ 5 · รัชกาลที่ 6สมเด็จพระบวรราชเจ้ามหาสุรสิงหนาท · สมเด็จพระบวรราชเจ้ามหาเสนานุรักษ์ · สมเด็จพระบวรราชเจ้ามหาศักดิพลเสพ · พระบาทสมเด็จพระปิ่นเกล้าเจ้าอยู่หัว · กรมพระราชวังบวรวิไชยชาญ |