พระปรางค์สามยอด จังหวัดลพบุรี
พระปรางค์วัดพระพายหลวง จังหวัดสุโขทัย
พระพุทธรูปศิลปะลพบุรี
**ศิลปะลพบุรี** คือศิลปะในพุทธศตวรรษที่ 16–18 ทางภาคกลาง ภาคตะวันออก ภาคตะวันออกเฉียงเหนือของประเทศไทย มีศิลปกรรม ประติมากรรมและสถาปัตยกรรมแบบหนึ่งที่มีลักษณะคล้ายกับศิลปะสถาปัตยกรรมของขอม ศิลปะสกุลช่างลพบุรีเป็นศิลปะที่เกี่ยวเนื่องในศาสนาพุทธ ศาสนาพราหมณ์ โดยเฉพาะศาสนาพุทธแบบลัทธิมหายาน ศิลปะสมัยนี้ส่วนมากเป็นภาพจำหลักด้วยศิลาและสัมฤทธิ์ โดยเฉพาะการปั้นหล่อสัมฤทธิ์มีความเจริญมาก ท่วงทำนองในการปั้นหุ่นมีความชำนาญยิ่งทำให้กิริยาท่าทางไม่แข็งกร้าวแบบศิลปะขอมในประเทศกัมพูชา

ชื่อ
----

ชื่อเรียก *ศิลปะลพบุรี* มีหลักฐานว่าเกิดขึ้นครั้งแรก ๆ โดยการค้นคว้าของสมเด็จพระเจ้าบรมวงศ์เธอ กรมพระยาดำรงราชานุภาพ ในพระนิพนธ์เมื่อปี พ.ศ. 2469 ในหนังสือ *ตำนานพระพุทธเจดีย์* และหนังสือ *โบราณวัตถุในพิพิธภัณฑสถานสำหรับพระนคร* โดยศาสตราจารย์ยอร์ช เซเดส์ ซึ่งพิมพ์ในปี พ.ศ. 2471 ก็ปรากฏในหนังสือโดยสรุปนิยามอย่างกว้าง ๆ 

ต่อมาราว พ.ศ. 2510 ศาสตราจารย์หม่อมเจ้าสุภัทรดิศ ดิศกุล ทรงใช้ชื่อเรียกนี้เพื่ออธิบายว่า "หมายถึงโบราณวัตถุสถานขอมที่ค้นพบในประเทศไทย รวมทั้งโบราณวัตถุสถาน
ที่ทำ ขึ้นในประเทศไทย แต่ทำเลียนแบบศิลปะขอมในประเทศกัมพูชา ฉะนั้น ศิลปะสมัยลพบุรีในที่นี้จึงมีทั้งที่เป็นแบบขอมอย่างแท้จริง และที่ทำขึ้นเลียนแบบขอมอันมีลักษณะของตนเองผิดแปลกออกไปบ้าง"

เหตุผลการเรียกว่า *ศิลปะลพบุรี* คือ ประการแรก เมืองลพบุรีซึ่งเป็นเมืองสำคัญมาก่อนการเกิดกรุงศรีอยุธยาและมีหลักฐานโบราณวัตถุสถานแบบขอม/เขมรมากมาย ประการสอง เมืองลพบุรีถูกหยิบยืมมาใช้เพื่อเป็นสัญลักษณ์ทางวัฒนธรรมแบบก่อนสยามที่ไม่ต้องการให้เป็นส่วนหนึ่งของอาณาจักรอื่นใด ประการที่สาม เป็นเพราะภัยคุกคามของอาณานิคมฝรั่งเศสที่มีอำนาจยึดครองอินโดจีนเอาไว้ได้ในขณะนั้น 

นอกจากนั้นยังมีเสนอชื่อหรือคำเรียกใหม่อยู่บ่อยครั้งไม่ว่าจะเป็น ศิลปะเขมร, ศิลปะขอม/เขมร (ที่พบ) ในประเทศไทย, ศิลปะร่วมแบบเขมรในประเทศไทย, สมัยอิทธิพลเขมร, ศิลปะที่มีแม่แบบจากเมืองพระนคร และศิลปะในลัทธิวัชรยานจากกัมพูชา เป็นต้น

ประติมากรรม
-----------

พระพุทธรูปสมัยลพบุรีมีพื้นฐานสืบเนื่องมาจากวัฒนธรรมเขมร ทั้งเทคนิคการสร้างที่ใช้วัสดุหินทรายและรูปแบบศิลปกรรม สามารถแบ่งกลุ่มรูปแบบไว้ 3 กลุ่มคือ กลุ่มที่ 1 มีการผสมระหว่างทวารวดีกับศิลปะเขมร (ราวกลางถึงปลายพุทธศตวรรษที่ 18) กลุ่มที่ 2 รูปแบบที่สืบทอดมาจากศิลปะเขมร (ราวกลางถึงปลายพุทธศตวรรษที่ 18 ถึงกลางพุทธศตวรรษที่ 19) และกลุ่มที่ 3 กลุ่มที่พัฒนามาเป็นลักษณะท้องถิ่นอย่างแท้จริง (ปลายพุทธศตวรรษที่ 18 ถึงปลายพุทธศตวรรษที่ 19)

ลักษณะทีท่าของพระพุทธรูปมีความรู้สึกเสมือนอยู่ในสภาพมีอำนาจแบบเทพเจ้าหรือกษัตริย์ มากกว่าที่จะเป็นสัญลักษณ์ของความหลุดพ้น ตามความเชื่อศรัทธาในคติมหายานแบบศรีวิชัยครั้งราชวงศ์ไศเลนทร์ก็เป็นไปได้ ที่นิยมการสร้างรูปพระพุทธรูป พระโพธิสัตว์ นางปัญญาบารมีและรูปเหวัชระสัตว์

พระพุทธรูปส่วนใหญ่เป็นนาคปรกปางสมาธิ ประทับนั่งเหนือขนดนาคสามชั้น พระชงฆ์มีสันเล็กน้อย พระเศียรยังแสดงเครื่องทรงคือมงกุฎทรงสูงที่ทำเป็นชั้น ๆ แต่ละชั้นมีประดับลายกลีบบัว พระเนตรปิดและเหลือบลงใต้ พระโอษฐ์แบะกว้าง ขอบพระโอษฐ์หนา ทรงแย้มพระโอษฐ์แบบบายน แต่มีลักษณะแตกต่างจากศิลปะบายน ได้แก่ พระพักตร์ยาวเป็นรูปไข่มากกว่า พระวรกายยืดสูงกว่า

พระพุทธรูปสมัยลพบุรียังได้ให้อิทธิพลไปยังกลุ่มพระพุทธรูปในสมัยอยุธยาตอนต้นด้วย โดยเฉพาะกลุ่มพระพุทธรูปหินทรายที่มีพระพักตร์ค่อนข้างยาว และส่วนหนึ่งน่าจะให้อิทธิพลไปยังกลุ่มพระพุทธรูปแบบอู่ทองรุ่นที่ 3 ที่เชื่อว่าเป็นอิทธิพลของศิลปะสุโขทัยด้วย

สถาปัตยกรรม
-----------

สถาปัตยกรรมสร้างด้วยอิฐและหิน มีทั้งที่สร้างในศาสนาพราหมณ์และศาสนาพุทธ ลักษณะสถาปัตยกรรมเป็นอาคารรูปสี่เหลี่ยมมียอดเป็นชั้น ๆ ซ้อนกันขึ้นไปจนแหลมมนที่มุมของอาคารนี้จะย่อมุม ทำเป็นลดมุมแบบย่อเหลี่ยมลักษณะเช่นนี้เรียกว่า *ปรางค์* ซึ่งได้รับอิทธิพลมาจากสถาปัตยกรรมอินเดียที่เรียกว่า *ศิขร*

การตกแต่งสถาปัตยกรรมไม่นิยมพื้นที่ว่าง มักตกแต่งลวดลายดอกไม้ ใบไม้และลายประดิษฐ์ ตามส่วนต่าง ๆ ของอาคาร ผังอาคารเป็นแบบง่าย ๆ แบบกากบาท มักมีการสร้างระเบียงคดล้อมรอบ สถาปัตยกรรมนี้ใช้เป็นที่ประดิษฐานพระพุทธรูปพระโพธิสัตว์ พระพุทธรูปนิยมสร้างเป็น 3 องค์ อันหมายถึงธรรมกาย ได้แก่พระธรรม สัมโภคกาย และนิรมาณกาย

พุทธสถานที่สำคัญมักจะสร้างในพุทธศตวรรษที่ 17–18 เช่นปราสาทหินพิมาย ปราสาทหินพนมวัน วัดพระพายหลวง พระปรางค์สามยอด ปราสาทหินกำแพงแลง และปราสาทเมืองสิงห์

แผนผังของสถาปัตยกรรมในศิลปะลพบุรีได้กลายเป็นต้นแบบการวางแผนผังวัดในสมัยสุโขทัยและอยุธยา ที่เห็นได้ชัดเจนคือแผนผังของกลุ่มวัดขนาดใหญ่ในสมัยอยุธยาตอนต้น

อ้างอิง
-------

1. ↑  สุภัทรดิศ ดิศกุล, ม.จ. *ศิลปสมัยลพบุรี*. พระนคร : กรมศิลปากร, 2510.
2. ↑  "ลพบุรีสมัยพระนารายณ์: ร่องรอยการพัฒนาในอดีตและมรดกทางวัฒนธรรม". ศิลปวัฒนธรรม.
3. ↑  รุ่งโรจน์ ธรรมรุ่งเรือง. *ประวัติ แนวความคิด และวิธีค้นคว้าวิชาประวัติศาสตร์ศิลปะไทย*. (กรุงเทพฯ : เมืองโบราณ, 2551), 134-181
4. ↑  "พระพุทธรูปนาคปรกในพิพิธภัณฑ์ฯ สมเด็จพระนารายณ์ เป็นพุทธศิลป์แบบศิลปะลพบุรีที่แท้จริง?". ศูนย์อาชีพและธุรกิจมติชน.
5. ↑  "พระพุทธรูปสำคัญและพุทธศิลป์ในดินแดนไทย".
6. ↑  "ศิลปะสมัยลพบุรี พุทธศตวรรษที่ ๑๖-๑๘". หน้าจั่ว.
7. ↑  อานนท์ เรืองกาญจนวิทย์. "การออกแบบพระอุโบสถและพระวิหารแบบไทยประเพณีสมัยอยุธยาตอนปลาย (พ.ศ. 2173-2310)" (PDF). มหาวิทยาลัยศิลปากร. p. 44.

| * ด
* ค
* ก
จังหวัดลพบุรี |
| --- |
| อำเภอ | 
* เมืองลพบุรี
* โคกเจริญ
* โคกสำโรง
* ชัยบาดาล
* ท่าวุ้ง
* ท่าหลวง
* บ้านหมี่
* พัฒนานิคม
* ลำสนธิ
* สระโบสถ์
* หนองม่วง

 | ตราสัญลักษณ์จังหวัดลพบุรี |
| ประวัติศาสตร์ | 
* อาณาจักรละโว้
* สมเด็จพระนารายณ์มหาราช
* บ้านวิชาเยนทร์
* หอดูดาววัดสันเปาโล
* โรงภาพยนตร์ทหานบก
* รายชื่อโบราณสถาน
* ประวัติศาสตร์ร่วมสมัย
	+ เหตุโจรกรรมร้านทองในจังหวัดลพบุรี พ.ศ. 2563

 |
| ภูมิศาสตร์ | 
* แม่น้ำ
	+ ป่าสัก
	+ ลพบุรี
* เขื่อนป่าสักชลสิทธิ์

 |
| เศรษฐกิจ | 

|  |  |
| --- | --- |
| คมนาคม | 
* ทางหลวง
	+ 1 (พหลโยธิน)
	+ 21 (สามแยกพุแค–เลย)
	+ 205 (สุรนารายณ์)
	+ 311 (ลพบุรี–ชัยนาท)
	+ 366 (เลี่ยงเมืองลพบุรี)
* ทางราง
	+ ทางรถไฟสายเหนือ
		- *สายหนองเต่า–เขาทับควาย* (ยุติ)
	+ ทางรถไฟสายชุมทางแก่งคอย–ชุมทางบัวใหญ่
	+ สถานีลพบุรี
	+ สถานีลำนารายณ์
	+ *รถราง* (ยุติ)

 |
| การท่องเที่ยว | 
* รายชื่อสถานที่ท่องเที่ยว
	+ สวนสัตว์ลพบุรี

 |

 |
| สังคม | 

|  |  |
| --- | --- |
| การศึกษา | 
* รายชื่อโรงเรียน
* มหาวิทยาลัยราชภัฏเทพสตรี
* วิทยาลัยนาฎศิลปลพบุรี
* พิพิธภัณฑสถานแห่งชาติ สมเด็จพระนารายณ์

 |
| วัฒนธรรม | 
* รายชื่อวัด
	+ วัดเขาวงพระจันทร์
* ประเพณีและเทศกาล
	+ กำฟ้า
	+ โต๊ะจีนลิง
	+ ทุ่งทานตะวัน
	+ แผ่นดินสมเด็จพระนารายณ์
* พระปรางค์สามยอด
* พระนารายณ์ราชนิเวศน์
* ศาลพระกาฬ
* ศาลลูกศร
* ศิลปะลพบุรี

 |
| กีฬา | 
* สนามกีฬาพระราเมศวร
* สโมสรฟุตบอล
	+ ลพบุรี ซิตี้
	+ *ลพบุรี* (ยุติ)

 |
| การเมือง | 
* สมาชิกวุฒิสภา
* สมาชิกสภาผู้แทนราษฎร

 |

 |
| หมวดหมู่ หมวดหมู่ |

| * ด
* ค
* ก
ศิลปะไทย |
| --- |
| ยุคสมัย | 

|  |
| --- |
| 
* ทวารวดี
* ลพบุรี
* ศรีวิชัย
* หริภุญชัย
* อู่ทอง
* สุโขทัย
* ล้านนา
* อยุธยา
* ธนบุรี
* รัตนโกสินทร์
	+ ร่วมสมัย

 |
| ที่เกี่ยวข้อง | 
* ขอม
* ล้านช้าง

 |

 |
| ประเภท | 

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| ทัศนศิลป์ | 

|  |  |
| --- | --- |
| จิตรกรรม | 
* แบบประเพณี
* แบบร่วมสมัย

 |
| ประติมากรรม | 
* นูนต่ำ
* นูนสูง
* ลอยตัว

 |
| สถาปัตยกรรม | 
* แบบประเพณี
* รัตนโกสินทร์
	+ แบบพระราชนิยม
	+ แบบคณะราษฎร
	+ แบบประยุกต์
	+ สมัยใหม่

 |
| ประณีตศิลป์ | 
* งานแกะสลัก
* ศิลปะผ้าทอ
* ศิลปะปูนปั้น
* ฯลฯ

 |

 |
| ศิลปะการแสดง | 

|  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- |
| ดนตรี | 

|  |
| --- |
| 
* วงดนตรีไทย
	+ วงปี่พาทย์
	+ วงเครื่องสาย
	+ วงมโหรี
* วงดนตรีพื้นบ้าน
	+ วงสะล้อ ซอ ซึง
	+ วงโปงลาง
* เครื่องดนตรีไทย

 |
| เพลง | 
* เพลงไทยเดิม
* เพลงไทยสากล
	+ ลูกกรุง
	+ ลูกทุ่ง
	+ เพื่อชีวิต
	+ โฟล์กซองคำเมือง
	+ สตริง
	+ ร็อก
	+ ฮิปฮอป
	+ ฯลฯ
* เพลงพื้นเมือง

 |

 |
| นาฏศิลป์ | 
* รำ
* ระบำ
	+ ฟ้อน
	+ เซิ้ง
* ละคร
	+ ละครรำ
	+ ละครร้อง
* มหรสพ

 |
| ภาพยนตร์และละคร | 
* ภาพยนตร์
* ละครโทรทัศน์
* ละครเวที

 |

 |
| วรรณศิลป์ | 
* วรรณคดี
* วรรณกรรม

 |

 |
| อื่น ๆ | 
* ศิลปินแห่งชาติ
	+ รายชื่อ
* กรมศิลปากร

 |