นายพันตรี อำมาตย์โท **พระยาสารสินสวามิภักดิ์ (เทียนฮี้ สารสิน)** (15 สิงหาคม พ.ศ. 2391 – 22 มิถุนายน พ.ศ. 2468) อดีตแพทย์ใหญ่ทหารบก เป็นต้นตระกูลสารสิน และเป็นบิดาของพจน์ สารสิน อดีตนายกรัฐมนตรีไทย

ประวัติ
-------

พระยาสารสินสวามิภักดิ์เกิดเมื่อวัน อังคาร เดือนเก้า แรม 2 ค่ำ ปีวอก สัมฤทธิศก จุลศักราช 1210 ตรงกับวันที่ 15 สิงหาคม พ.ศ. 2391 ในปลายรัชสมัยพระบาทสมเด็จพระนั่งเกล้าเจ้าอยู่หัว มีชื่อเดิมว่า "เทียนฮี้" บิดาเป็นชาวจีนชื่อปั้นจู๊ลั่ว มารดาเป็นชาวไทยชื่อหนู ต่อมาบิดามารดาได้นำไปฝากเรียนอักขระสมัยในสำนักพระอาจารย์ทอง วัดทองนพคุณ

หลังจากศึกษาอยู่เจ็ดปี บิดามารดาได้ส่งไปเรียนที่โรงเรียนของเหล่ามิชชันนารี อเมริกันที่ตำบลสำเหร่และได้เข้ารีตนับถือศาสนาคริสต์นับแต่บัดนั้น ด้วยความที่เป็นคนเรียนเก่งทำให้เหล่ามิชชันนารีตัดสินใจส่งเทียนฮี้ไปยังสหรัฐ เพื่อศึกษาต่อทางด้านการแพทย์จนสำเร็จระดับปริญญาจาก มหาวิทยาลัยนิวยอร์ก เมื่อปี พ.ศ. 2414 และได้เดินทางกลับมายังสยาม

เทียนฮี้รับราชการครั้งแรกในตำแหน่งผู้ช่วยแพทย์ทหารบกประจำกรมทหารมหาดเล็กหรือกรมทหารราบที่ 1 มหาดเล็กราชวัลลภรักษาพระองค์ ในปัจจุบันภายใต้การบังคับบัญชาของ จอมพล เจ้าพระยาสุรศักดิ์มนตรี (เจิม แสง-ชูโต) ต่อมาเจ้าพระยาสุรศักดิ์มนตรีขณะมียศและบรรดาศักดิ์เป็น พันโท เจ้าหมื่นไวยวรนาถ ได้เดินทางไปเป็นแม่ทัพในสงครามปราบฮ่อ พระยาสารสินขณะมียศเป็น ร้อยเอกเทียนฮี้ ได้ร่วมเดินทางไปในราชการสงครามครั้งนั้นด้วย

เมื่อกลับถึงพระนคร ร้อยเอกเทียนฮี้ได้รับโปรดเกล้าฯ พระราชทานยศและบรรดาศักดิ์เป็น พันตรี หลวงดำรงแพทยาคุณ จากนั้นในปี พ.ศ. 2435 พันโท เจ้าหมื่นไวยวรนาถ ที่ได้รับพระราชทานยศและบรรดาศักดิ์เป็น พลตรี พระยาสุรศักดิ์มนตรี ได้รับโปรดเกล้าฯ แต่งตั้งเป็นเสนาบดี กระทรวงเกษตรพานิชการหรือกระทรวงเกษตรและสหกรณ์ ในปัจจุบัน ก็ได้ขอโอนย้ายหลวงดำรงแพทยาคุณมารับราชการเป็นล่ามประจำกระทรวง ภายหลังจึงได้ย้ายมารับราชการที่กระทรวงธรรมการหรือกระทรวงศึกษาธิการในปัจจุบัน ในสมัยที่เจ้าพระยาภาสกรวงศ์ (พร บุนนาค)เป็นเสนาบดีในตำแหน่งแพทย์และผู้จัดการโอสถศาลาในกรมพยาบาล และได้ย้ายมารับราชการที่กระทรวงมหาดไทยเป็นที่สุดท้ายในสมัยที่ สมเด็จพระเจ้าบรมวงศ์เธอ กรมพระยาดำรงราชานุภาพ เป็นองค์เสนาบดีในตำแหน่งเจ้ากรมตำรวจภูบาลเมื่อวันที่ 5 มีนาคม พ.ศ. 2440 โดยได้รับพระราชทานบรรดาศักดิ์เป็น **พระมนตรีพจนกิจ** เมื่อปี พ.ศ. 2443 

ด้านชีวิตครอบครัวพระยาสารสินสวามิภักดิ์สมรสกับคุณหญิงสุ่น มีบุตร-ธิดา ทั้งสิ้น 7 คน คือ

* องุ่น ภรรยาหลวงอัยการโกศล
* หม่อมลิ้นจี่ หม่อมใน หม่อมเจ้าดนัยวรนุช จักรพันธ์
* แสง ภรรยาพระเทพประชา
* พจน์ สารสิน อดีตนายกรัฐมนตรี
* กิจ สารสิน
* อรุณ สารสิน ต่อมาคือ หม่อมอรุณ อาภากร ณ อยุธยา เนื่องจากเสกสมรสกับ พันเอก นายแพทย์ หม่อมเจ้าดำแคงฤทธิ์ อาภากร พระโอรสใน พระเจ้าบรมวงศ์เธอ กรมหลวงชุมพรเขตอุดมศักดิ์
* คนึง สารสิน

พระยาสารสินขณะมีบรรดาศักดิ์เป็น **พระมนตรีพจนกิจ** และดำรงตำแหน่งเจ้ากรมมหาดไทยฝ่ายเหนือได้กราบถวายบังคมลาออกจากราชการอันเนื่องมาจากป่วยเมื่อวันที่ 11 เมษายน พ.ศ. 2444 จากนั้นในวันที่ 19 ธันวาคม พ.ศ. 2460 ได้มีพระบรมราชโองการโปรดเกล้าฯ พระราชทานบรรดาศักดิ์เป็น **พระยาสารสินสวามิภักดิ์** ถือศักดินา 1000 และได้เข้ารับพระราชทานสัญญาบัตรบรรดาศักดิ์ที่ พระที่นั่งอนันตสมาคม เมื่อวันที่ 9 ธันวาคม พ.ศ. 2461

กระทั่งถึงแก่กรรมเมื่อวันที่ 22 มิถุนายน พ.ศ. 2468 ในปลายรัชสมัยพระบาทสมเด็จพระมงกุฎเกล้าเจ้าอยู่หัว ขณะอายุได้ 76 ปี โดยมีพิธีฝังศพตามแบบศาสนาคริสต์ที่สุสาน ถนนสีลม เมื่อวันที่ 4 ตุลาคม พ.ศ. 2468 ในการนี้พระบาทสมเด็จพระมงกุฎเกล้าเจ้าอยู่หัว ทรงพระกรุณาโปรดเกล้าฯพระราชทานรถวอรับศพ เครื่องขมาศพ เงิน 2000 สตางค์ และผ้าขาว 4 พับ

ตำแหน่ง
-------

* 31 กรกฎาคม พ.ศ. 2433 - นายแพทย์ใหญ่ในกรมยกกระบัตรทัพยกใหญ่
* พ.ศ. 2435 - ล่ามประจำกระทรวงเกษตรพานิชการ
* พ.ศ. 2438 - แพทย์และผู้จัดการโอสถศาลา ในกรมพยาบาล กระทรวงธรรมการ
* 5 มีนาคม พ.ศ. 2440 - เจ้ากรมตำรวจภูบาล
* 17 เมษายน พ.ศ. 2442 เจ้ากรมมหาดไทยฝ่ายเหนือ
* 11 เมษายน พ.ศ. 2444 ลาออกจากราชการ

ยศ
--

* 31 กรกฎาคม พ.ศ. 2433 - พันตรี
* 20 สิงหาคม พ.ศ. 2454 - อำมาตย์โท (ได้รับพระราชทานขณะมีบรรดาศักดิ์เป็น พระมนตรีพจนกิจ นอกราชการ)

บรรดาศักดิ์
-----------

* 25 สิงหาคม พ.ศ. 2435 - หลวงดำรงแพทยาคุณ
* 20 พฤศจิกายน พ.ศ. 2443 - พระมนตรีพจนกิจ ถือศักดินา 800
* 25 ธันวาคม พ.ศ. 2444 - พระมนตรีพจนกิจ นอกราชการ ถือศักดินา 400
* 19 ธันวาคม พ.ศ. 2460 - พระยาสารสินสวามิภักดิ์ ถือศักดินา 1000

เครื่องราชอิสริยาภรณ์
---------------------

* พ.ศ. ไม่ปรากฏ –  เครื่องราชอิสริยาภรณ์อันเป็นที่เชิดชูยิ่งช้างเผือก ชั้นที่ 5 เบญจมาภรณ์ช้างเผือก (บ.ช.)
* พ.ศ. 2442 –  เหรียญปราบฮ่อ (ร.ป.ฮ.)
* พ.ศ. 2436 –  เหรียญจักรมาลา (ร.จ.ม.)

อ้างอิง
-------

1. ↑   ราชกิจจานุเบกษา, ประกาศพระราชทานนามสกุลครั้งที่ 74 เล่ม 34 หน้า 3244, 3 กุมภาพันธ์ 2461
2. ↑   แจ้งความกระทรวงมหาดไทย
3. ↑   รายวันพระราชทานสัญญาบัตรบรรดาศักดิ์
4. ↑   ราชกิจจานุเบกษา, ข่าวตาย
5. ↑   ราชกิจจานุเบกษา, ข่าวฝังศพ
6. ↑   ประกาศกรมยุทธนาธิการ (หน้า 169)
7. ↑   ตำแหน่งกระทรวงเกษตรพนิชการ ในรัตนโกสินทรศก 111
8. ↑   ตำแหน่งข้าราชการ ในกระทรวงธรรมการ รัตนโกสินทรศก 114 (หน้า 323)
9. ↑   แจ้งความกระทรวงมหาดไทย
10. ↑   แจ้งความกระทรวงมหาดไทย
11. ↑   ประกาศกรมยุทธนาธิการ (หน้า 169)
12. ↑   พระบรมราชโองการ ประกาศพระราชทานยศ แก่ข้าราชการกระทรวงมหาดไทย (หน้า 972)
13. ↑   ราชกิจจานุเบกษา, พระราชทานสัญญาบัตร
14. ↑   ราชกิจจานุเบกษา, พระราชทานสัญญาบัตรขุนนาง
15. ↑   แจ้งความกระทรวงมหาดไทย
16. ↑   พระราชทานบรรดาศักดิ์
17. ↑   ราชกิจจานุเบกษา, พระราชทานเหรียญปราบฮ่อ
18. ↑  "พระราชทานเครื่องราชอิสริยาภรณ์ (หน้า 457)" (PDF). คลังข้อมูลเก่าเก็บจากแหล่งเดิม (PDF)เมื่อ 2020-07-03. สืบค้นเมื่อ 2020-07-03.

แหล่งข้อมูลเพิ่มเติม
--------------------

* บุญพิสิฐ ศรีหงส์. (2564). ต้นธารสารสิน. ใน *สารสิน: อนุสรณ์ในการพระราชทานเพลิงศพ นายพงส์ สารสิน*. บรรณาธิการโดย วิมลพรรณ ปีตธวัชชัย. หน้า 58-97. กรุงเทพฯ: อมรินทร์.


วิกิซอร์ซ มีงานต้นฉบับเกี่ยวกับ:
**ประชุมพงศาวดาร ภาคที่ 31**