นกมุดน้ำขณะมุดน้ำ
นกมุดน้ำตัวเต็มวัย (ซ้ายล่าง) และนกวัยนรุ่น (ขวาบน)
**นกมุดน้ำ** (อังกฤษ: The brown dipper หรือ Pallas's dipper; ชื่อวิทยาศาสตร์: *Cinclus pallasii*) เป็นชนิดเดียวในวงศ์นกมุดน้ำ (Cinclidae) ที่พบในประเทศไทยและมีขนาดใหญ่ที่สุดในวงศ์ นกมุดน้ำเป็นนกน้ำที่มีเสียงร้องไพเราะ มีถิ่นอาศัยใกล้ธารน้ำไหลที่สะอาดใสในแถบต้นน้ำบริเวณระดับกลางถึงล่างของเทือกเขา มีหางสั้น ขนสีน้ำตาลเข้มทั่วทั้งตัว มีพฤติกรรมชอบกระโดดลงไปในลำธาร ว่ายน้ำและดำน้ำเพื่อจับเหยื่อเหมือนนกทะเล และมักพบว่าใช้ชีวิตไม่ห่างจากน้ำโดยตลอด

อนุกรมวิธาน
-----------

นกมุดน้ำได้รับการอธิบายโดยนักสัตววิทยาชาวดัตช์ Coenraad Jacob Temminck ในปีพ.ศ. 2363 และตั้งชื่อทวินามว่า *Cinclus pallasii* ถิ่นกำเนิด (Type Locality) คือไซบีเรียตะวันออก ชื่อเฉพาะ "pallasii" ได้รับการตั้งเพื่อเป็นเกียรติแก่ Peter Simon Pallas นักธรรมชาติวิทยาชาวปรัสเซีย (ค.ศ.1741-1811) วงศ์นกมุดน้ำมีถิ่นอาศัยใกล้แหล่งน้ำ มี 1 สกุลคือ *Cinclus* และ 5 ชนิดทั่วโลก (*Cinclus cinclus, Cinclus pallasii, Cinclus mexicanus, Cinclus leucocephalus, Cinclus schulzii*) แต่พบเพียงชนิดเดียวในประเทศไทย (*C. pallasii*) และจากการศึกษาทางพันธุกรรมระดับโมเลกุลของนกสกุลนกมุดน้ำ 5 ชนิดแสดงให้เห็นว่า นกมุดน้ำ (*C. pallasii*) มีความสัมพันธ์ใกล้ชิดกับมากที่สุดกับนกมุดน้ำคอขาว (*Cinclus cinclus*) ที่อาศัยในยูเรเชีย

### ชนิดย่อย

* *Cinclus pallasii pallasii* Temminck, 1820 – พบในเทือกเขาในเอเชียตะวันออกเฉียงเหนือ (ไซบีเรียตะวันออก ถึงหมู่เกาะซาคาริน และคูริล), ญี่ปุ่น, จีนตอนกลางและตะวันออก รวมถึงเกาะไต้หวัน, เวียดนามตอนเหนือ ชนิดย่อยนี้อาจพบได้ในไทยตอนเหนือ

* *Cinclus pallasii dorjei* Kinnear, 1937 – อาศัยในเทือกเขาในสิกขิมตะวันออก อัสสัม จีน (แถบทิเบตตะวันออก) พม่าตอนเหนือ และอาจพบได้ในไทยตอนเหนือ

* *Cinclus pallasii tenuirostris* Bonaparte, 1850 – พบได้ที่แถบเทือกเขาในเอเชียกลางและแถบเทือกเขาหิมาลัย

การแพร่กระจายพันธุ์และถิ่นที่อยู่
---------------------------------

พบในเทือกเขาทางตะวันออกของเขตชีวภาพพาลีอาร์กติก

ลักษณะทางชีววิทยาและพฤติกรรม
----------------------------

ลำตัวป้อม ยาวประมาณ 22 ซม. น้ำหนัก 87 กรัม ซึ่งมีขนาดใหญ่ที่สุดในวงศ์นกมุดน้ำ ขนลำตัวสีน้ำตาลเข้มล้วน หลังและอกสีอ่อนกว่าเล็กน้อย ปากค่อนข้างใหญ่และยาว วงรอบตาขาว ขณะหลับตาเห็นหนังปิดตาขาวชัดเจน หางมีลักษณะคล้ายกางเขนดงที่มีหางงอกระดกขึ้น

นกวัยรุ่น มีขนลำตัวเทาแกมน้ำตาล มีลายเกล็ดสีดำกระจาย ปีกมีลายขาวจาง ๆ

พฤติกรรมและนิเวศวิทยา
---------------------

อาศัยและหากินในแหล่งน้ำที่ไหลแรงและคุณภาพดี พบได้ตามน้ำตกหรือลำธารขนาดใหญ่ ที่ระดับความสูง 200-1,000 เมตร มักพบโดดเดี่ยว โดยการยืนเกาะตามแก่งหินข้างลำธารที่มีน้ำไหลตลอดทั้งปี

นกมุดน้ำกินสัตว์ไม่มีกระดูกสันหลังและสัตว์จำพวกแมลง ตัวหนอน หรือไข่ปลาที่เกาะตามก้อนหิน โดยอาหารโปรดคือแมลงน้ำ นกมุดน้ำนี้สามารถมุดลงไปใต้น้ำ ใช้ปีกและขาพุ้ยน้ำ ให้เคลื่อนที่ไปตามทิศทางที่ต้องการ จากนั้นใช้ปากคาบเหยื่อ แล้วโผล่ขึ้นมาเหนือน้ำเพื่อกลืนอาหารและดำลงไปหาเหยื่อต่อไป จึงเป็นที่มาของชื่อนกมุดน้ำ การว่ายน้ำและดำน้ำเพื่อจับเหยื่อนี้คล้ายพฤติกรรมของนกทะเล ในช่วงพักผ่อนจะเกาะตามก้อนหินเพื่อตากแดดให้ขนแห้ง มักร้องเสียง "จี๊ด ๆ" เป็นจังหวะ

### ในประเทศไทย

ยังไม่พบรายงานการวางไข่ของนกมุดน้ำในประเทศไทย สันนิษฐานว่านกมุดน้ำเป็นนกอพยพมายังประเทศไทยในช่วงนอกฤดูผสมพันธุ์ หรือในฤดูหนาว และเป็นสัตว์ป่าคุ้มครอง

นกมุดน้ำเป็นนกประจำถิ่นในประเทศไทยที่พบได้ยากมาก 

มีรายงานการพบเพียงครั้งเดียวในช่วงเดือนธันวาคม 2543 บริเวณคลองวังเจ้า อุทยานแห่งชาติคลองเจ้า รอยต่อจังหวัดตากและกำแพงเพชร และนกมุดน้ำนี้เป็นหนึ่งในสิ่งมีชีวิตที่สามารถบ่งชี้สภาพของแหล่งน้ำได้ เนื่องจากสามารถพบได้เฉพาะลำธารที่มีคุณภาพดีมากและมีการรบกวนน้อย

บริเวณอื่นที่อาจพบนกมุดน้ำในประเทศไทย ได้แก่ บริเวณอ่างกาหลวง

อ้างอิง
-------

1. ↑  {{url= |title=*Cinclus pallasii* |author=BirdLife International |year=2012 |access-date=26 November 2013}}
2. 1 2 3 4 5  นกมุดน้ำ. eBird. สืบค้นเมื่อ 1 มีนาคม 2564.
3. ↑  Temminck, Coenraad Jacob (1820). *Manuel d'ornithologie, ou, Tableau systématique des oiseaux qui se trouvent en Europe* (ภาษาฝรั่งเศส). Vol. Part 1 (2nd ed.). Paris: H. Cousin. p. 177.
4. ↑  Mayr, Ernst; Greenway, James C. Jr, บ.ก. (1960). *Check-list of Birds of the World*. Vol. Volume 9. Cambridge, Massachusetts: Museum of Comparative Zoology. p. 378. `{{cite book}}`: `|volume=` has extra text (help)
5. ↑  Jobling, J.A. (2019). del Hoyo, J.; Elliott, A.; Sargatal, J.; Christie, D.A.; de Juana, E. (บ.ก.). "Key to Scientific Names in Ornithology". *Handbook of the Birds of the World Alive*. Lynx Edicions. สืบค้นเมื่อ 9 February 2019.
6. ↑  Voelker, Gary (2002). "Molecular phylogenetics and the historical biogeography of dippers (*Cinclus*)". *Ibis*. **144** (4): 577–584. doi:10.1046/j.1474-919X.2002.00084.x.
7. ↑  Brown Dipper (nominate) Avibase. สืบค้นเมื่อ 1 มีนาคม 2564.
8. ↑  Brown Dipper (dorjei). Avibase. สืบค้นเมื่อ 1 มีนาคม 2564.
9. ↑  Brown Dipper (Indian). Avibase. สืบค้นเมื่อ 1 มีนาคม 2564.
10. ↑  Brown Dipper *Cinclus pallasii* Temminck, 1820. Avibase. สืบค้นเมื่อ 1 มีนาคม 2564.
11. ↑  นกมุดน้ำ. พิพิธภัณธรรมชาติวิทยา อพวช. สืบค้นเมื่อ 1 มีนาคม 2564.
12. 1 2 3 4  เฉลยเผยโฉมหน้า เจ้าสัตว์ประหลาดรอบตัว. พิพิธภัณฑ์พระรามเก้า อพวช. RAMA9 MUSEUM สืบค้นเมื่อ 1 มีนาคม 2564.
13. ↑  นกมุดน้ำ Brown Dipper.ภาพถ่ายและรายชื่อนกทุกชนิดที่พบในประเทศไทย. 3 มกราคม 2562.
14. ↑   นกมุดน้ำ Brown Dipper Bird of Thailand: Siam Avifauna. สืบค้นเมื่อ 1 มีนาคม 2564.
15. ↑  Brown Dipper ( *Cinclus pallasii (Temminck, 1820)* ) Birds of the Lower Northern Thailand. สืบค้นเมื่อ 1 มีนาคม 2564.
16. ↑  ธนัญพนธ์ เทศขำ. พื้นที่ชุ่มน้ำที่มีความสำคัญระดับนานาชาติ ดอยอินทนนท์ สำนักความหลากหลายทางชีวภาพ สำนักงานนโยบายและแผนทรัพยากรธรรมชาติและสิ่งแวดล้อม. สืบค้นเมื่อ 1 มีนาคม 2564.