สำหรับความหมายอื่น ดูที่ จิงโจ้ (แก้ความกำกวม)
จิตรกรรมจิงโจ้
**จิงโจ้** เป็นสัตว์ในจินตนาการชนิดหนึ่งของไทย มีรูปร่างหน้าตาอย่างมนุษย์แต่มีปีกและตีนอย่างนก คล้ายอรหันและกินรี โดยชื่อ *จิงโจ้* นี้ เป็นชื่อนกขนาดเล็กชนิดหนึ่ง ร้องเสียง จี-โจ้ จี-โจ้ เมื่อร้องก็จะโยกหัวและตัวไปมา แลดูยงโย่ยงหยก ปรากฏในพระราชนิพนธ์ *อิเหนา* ของพระบาทสมเด็จพระพุทธยอดฟ้าจุฬาโลก ความว่า

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| กระลุมพูจับกระลำพักพ้อ |  | จิงโจ้จับจิงจ้อแล้วส่งเสียง |
|  |  |  |

ด้วยลักษณะของนกจิงโจ้นี้ ชาวไทยจึงนำไปจินตนาการเป็นสัตว์พิเศษขึ้นมา ปรากฏภาพจิงโจ้โล้สำเภาที่บานหน้าต่างภายในอุโบสถวัดพระเชตุพนวิมลมังคลารามราชวรมหาวิหาร เป็นภาพลายรดน้ำสมัยพระบาทสมเด็จพระนั่งเกล้าเจ้าอยู่หัว เป็นภาพหมากำลังเห่าตัวประหลาดคือตัวจิงโจ้ที่เกาะหัวเรือสำเภา จะตกแหล่ไม่ตกแหล่ จากภาพนี้สมเด็จพระเจ้าบรมวงศ์เธอ กรมพระยาดำรงราชานุภาพ ทรงอธิบายไว้ว่า *"การที่เอาคำเด็กร้องเล่นมาเขียนเป็นรูปภาพที่วัดพระเชตุพนคงเป็นพระราชดำริของพระบาทสมเด็จพระนั่งเกล้าเจ้าอยู่หัวเป็นแน่ และเมื่อเขียนรูปภาพแล้วคงได้ทอดพระเนตร มิใช่รูปเขียนตามอำเภอใจช่าง ที่ช่างเขียนรูปจิงโจ้หน้าเป็นมนุษย์ ตีนเป็นนกนั้น ต้องมีอะไรเป็นหลักฐานว่า รูปร่างจิงโจ้เป็นเช่นนั้น"* เพราะช่างเขียนทราบว่าจิงโจ้เป็นนก หากจะวาดเป็นนก ก็จะขัดกับบทร้องเพลง ที่ระบุว่าจิงโจ้สามารถดำผุดดำว่ายในน้ำได้ จึงวาดให้จิงโจ้มีความเป็นมนุษย์มากกว่านก บ้างอธิบายว่าเป็น "คนประหลาด" หรือ "สัตว์ประหลาด"

จิงโจ้ปรากฏในบทเพลงกล่อมเด็กในสมัยก่อน ตามอย่างบทร้องโดยราชบัณฑิตยสภา ความว่า

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| จิงเอ๋ยจิงโจ้ |  | มาโล้สำเภา |
| หมาในไล่เห่า |  | จิงโจ้ตกน้ำ |

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| หมาในไล่ซ้ำ |  | จิงโจ้ดำหนี |
| เอากล้วยสองหวี |  | รับขวัญจิงโจ้ |

หรือตามอย่างบทร้องใน *ฉันท์เยาวพจน์* ของเปโมรา ความว่า

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| ๏ จิงโจ้เอย | มาโล้สำเภา | หมาไล่เห่า |
| จิงโจ้ตกน้ำ | หมาไล่ซ้ำ | จิงโจ้ดำหนี |
| ได้กล้วยสองหวี | รับขวัญจิงโจ้ | โห่ฮิ้ว ฯ |
|

ส่วนภาพจิงโจ้โล้สำเภาที่บานหน้าต่างด้านล่างภายในอุโบสถวัดพระเชตุพนวิมลมังคลารามราชวรมหาวิหาร ของเดิมตั้งแต่สมัยพระบาทสมเด็จพระนั่งเกล้าเจ้าอยู่หัวถูกลบทิ้งเมื่อ พ.ศ. 2525

ในรัชสมัยพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวมีการตั้งโขลนเป็นทหารหญิง ก็ทรงเรียกว่าจิงโจ้ ต่อมาในรัชสมัยพระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว ชาวไทยรู้จักแกงการู (สมัยนั้นเรียกว่า กังกูลู) สัตว์มีกระเป๋าหน้าท้องชนิดหนึ่งของประเทศออสเตรเลีย จึงเรียกสัตว์ชนิดนี้ว่า "จิงโจ้" ด้วยเป็นสัตว์แปลก มักยืนยงโย่ยงหยก ตั้งแต่ พ.ศ. 2404–2439 เป็นต้นมา ปรากฏการใช้ชื่อ "จิงโจ้" สำหรับ "แกงการู" ในพจนานุกรม *ศริพจน์ภาษาไทย์* ของบาทหลวงฌ็อง-บาติสต์ ปาลกัว แก้ไขเพิ่มเติมโดยบาทหลวงเวย์ ตีพิมพ์เมื่อ พ.ศ. 2439 ดังคำกราบทูลของพระยาอนุมานราชธน (ยง เสฐียรโกเศศ) ต่อสมเด็จพระเจ้าบรมวงศ์เธอ เจ้าฟ้ากรมพระยานริศรานุวัดติวงศ์ เมื่อวันที่ 26 กรกฎาคม พ.ศ. 2483 ความว่า *"ข้าพเจ้าสืบได้ความมาอย่างนี้ จิ้งโจ้ เดิมเป็นชื่อนก คือ นกจีโจ้ โดยที่นกอย่างนี้มีอาการโยกไปย้ายมาไม่อยู่นิ่ง ไปเข้ากับคำว่า จิ้ง และ จี้ ในภาษาไทยใหญ่และไทยย้อย แปลว่า โคลง จึงเอาลักษณะนั้นมาตั้งให้ตัวแกงกะรู..."*

อ้างอิง
-------

1. ↑  "จิงโจ้ (๓)". *ราชบัณฑิตยสภา*. 29 มีนาคม 2557. สืบค้นเมื่อ 9 มิถุนายน 2563. `{{cite web}}`: ตรวจสอบค่าวันที่ใน: `|accessdate=` และ `|date=` (help)
2. 1 2 3 4  "จิงโจ้ (๔)". *ราชบัณฑิตยสภา*. 30 มีนาคม 2557. สืบค้นเมื่อ 9 มิถุนายน 2563. `{{cite web}}`: ตรวจสอบค่าวันที่ใน: `|accessdate=` และ `|date=` (help)
3. ↑  "จิงจ้อ". *ราชบัณฑิตยสภา*. 25 พฤษภาคม 2557. สืบค้นเมื่อ 9 มิถุนายน 2563. `{{cite web}}`: ตรวจสอบค่าวันที่ใน: `|accessdate=` และ `|date=` (help)
4. 1 2 3 4  เมฆา วิรุฬหก (16 มีนาคม 2562). ""จิงโจ้" ภาษาไทยแต่เดิมหมายถึงนก และสัตว์ประหลาดหัวเป็นคนตัวเป็นนก". *ศิลปวัฒนธรรม*. สืบค้นเมื่อ 9 มิถุนายน 2563. `{{cite web}}`: ตรวจสอบค่าวันที่ใน: `|accessdate=` และ `|date=` (help)
5. 1 2  กิเลน ประลองเชิง (17 มกราคม 2562). "เรื่องของจิงโจ้". *ไทยรัฐออนไลน์*. สืบค้นเมื่อ 9 มิถุนายน 2563. `{{cite web}}`: ตรวจสอบค่าวันที่ใน: `|accessdate=` และ `|date=` (help)
6. ↑  เอนก นาวิกมูล. *เจ้านาย ขุนนาง*. กรุงเทพฯ : พิมพ์คำ, 2555, หน้า 302
7. ↑  เอนก นาวิกมูล. *เจ้านาย ขุนนาง*. กรุงเทพฯ : พิมพ์คำ, 2555, หน้า 278
8. ↑  เอนก นาวิกมูล (22 ตุลาคม 2562). "คนไทยเห็น "จิงโจ้" ครั้งแรกเมื่อใด และทำไมไทยถึงเรียก "จิงโจ้"". *ศิลปวัฒนธรรม*. สืบค้นเมื่อ 9 มิถุนายน 2563. `{{cite web}}`: ตรวจสอบค่าวันที่ใน: `|accessdate=` และ `|date=` (help)
9. ↑  "kangaroo-จิงโจ้". *ราชบัณฑิตยสภา*. 29 สิงหาคม 2556. สืบค้นเมื่อ 11 มิถุนายน 2563. `{{cite web}}`: ตรวจสอบค่าวันที่ใน: `|accessdate=` และ `|date=` (help)