**แกรนด์ดัชเชสมารี-อาเดลาอีดแห่งลักเซมเบิร์ก** (ลักเซมเบิร์ก: *Maria Adelheid Theresia Hilda Antonia Wilhelmina vu Lëtzebuerg*, ฝรั่งเศส: *Marie Adélaïde Thérèse Hilda Antonie Wilhelmine*, พระนามเต็ม: *มารี อเดเฮด เทเรซ ฮิลดา วิลเฮลมิเน ฟอน นัสเซา-ไวล์บวร์ก*; 14 มิถุนายน พ.ศ. 2437 – 24 มกราคม พ.ศ. 2467) ทรงเป็นแกรนด์ดัสเชสลักเซมเบิร์กพระองค์แรกระหว่าง ครองราชย์ระหว่าง พ.ศ. 2455 ถึง 2462 และเป็นเจ้าผู้ครองลักเซมเบิร์กสตรีพระองค์แรกนับแต่จักรพรรดินีมาเรีย เทเรซา และทรงเป็นเจ้าผู้ครองลักเซมเบิร์กพระองค์แรกที่ประสูติในดินแดนนับแต่เคานต์จอห์นพระเนตรบอด (พ.ศ. 1839)

แกรนด์ดยุกวิลเลมที่ 4 แห่งลักเซมเบิร์ก พระราชบิดา ทรงถือว่าพระนางเป็นทายาทใน พ.ศ. 2450 เพื่อป้องกันวิกฤตการสืบราชบัลลังก์เนื่องจากทรงไม่มีพระราชโอรส แกรนด์ดัชเชสมารี-อาเดลาอีดทรงครองรัฐเป็นเวลาไม่ถึง 7 ปีผ่านสงครามโลกครั้งที่หนึ่ง และด้วยทรงถูกมองว่าสนับสนุนการยึดครองของเยอรมนีจึงทำให้พระนางไม่เป็นที่นิยมทั้งในลักเซมเบิร์กและในประเทศเพื่อนบ้านฝรั่งเศสและเบลเยียม ใน พ.ศ. 2462 พระนางสละราชสมบัติแก่พระขนิษฐา เจ้าหญิงชาร์ล็อต ตามคำแนะนำของรัฐสภา

หลังจากสละราชบัลลังก์ พระนางทรงบวชเป็นนักพรตหญิงในประเทศอิตาลี ก่อนสึกเพราะทรงพระประชวร พระนางสิ้นพระชนม์ด้วยพระโรคไข้หวัดใหญ่ในประเทศเยอรมนีเมื่อ พ.ศ. 2467

ช่วงต้นพระชนม์ชีพ
-----------------

พระบรมฉายาลักษณ์เจ้าหญิงมารี-อาเดลาอีด ขณะทรงดำรงเป็นดัชเชสรัชทายาทในปีพ.ศ. 2452
เจ้าหญิงมารี-อาเดลาอีด ประสูติเมื่อวันที่ 14 มิถุนายน พ.ศ. 2437 ณ ปราสาทเบิร์ก เป็นพระราชธิดาพระองค์โตในแกรนด์ดยุกวิลเลมที่ 4 แห่งลักเซมเบิร์กกับเจ้าหญิงมารี แอนน์แห่งโปรตุเกส พระอัยกาและพระอัยยิกาฝ่ายพระมารดาของเจ้าหญิงคือ พระเจ้ามิเกลแห่งโปรตุเกสกับเจ้าหญิงอาเดลาอีดแห่งโลเวนสไตน์-เวิร์ทเฮล์ม-โรเซนเบิร์ก

ด้วยพระราชบิดาของพระนางมีพระราชธิดาถึง 6 พระองค์แต่ไม่มีพระโอรส พระองค์จึงทรงประกาศให้เจ้าหญิงมารี-อาเดลาอีดเป็นทายาทโดยสันนิษฐานในวันที่ 10 กรกฎาคม พ.ศ. 2450 เพื่อทรงแก้ไขวิกฤตการสืบราชสัตติวงศ์ ดังนั้นมีพระราชบิดาสิ้นพระชนม์ในวันที่ 25 กุมภาพันธ์ พ.ศ. 2455 เจ้าหญิงทรงครองราชบัลลังก์สืบต่อขณะมีพระชนมายุ 17 พรรษา ทำให้ทรงเป็นแกรนด์ดัสเชสพระองค์แรกแห่งราชรัฐลักเซมเบิร์ก พระนางมารี แอนน์ พระราชมารดาทรงดำรงเป็นผู้สำเร็จราชการแทนพระองค์จนถึงวันเฉลิมพระชนมพรรษา 18 พรรษาของแกรนด์ดัสเชสมารี-อาเดลาอีดในวันที่ 18 มิถุนายน พ.ศ. 2455 เมื่อนายกรัฐมนตรีออกุสต์ ลาวาลถวายคำสัตย์ปฏิญญาณต่อพระนางเป็นพระมหากษัตริย์ชาวลักเซมเบิร์กพระองค์แรกที่ประสูติในดินแดนนับแต่เคานต์จอห์นพระเนตรบอด สุนทรพจน์ของลาวาลต่อรัฐสภาระหว่างพระราชพิธี คือ

> เพื่อพิจารณาดู ท่านสุภาพบุรุษทั้งหลาย ในช่วงเวลาที่มีความสุขสำหรับอนาคตของประเทศ ข้อเท็จจริงที่ว่าแกรนด์ดัชเชสทรงเป็นพระมหากษัตริย์พระองค์แรกของเราที่ประสูติในแผ่นดินอาณาจักรแกรนด์ดุ๊ก เป็นพระองค์แรกที่เจริญพระชันษาที่นี่ และผู้ซึ่ง ตั้งแต่ต้นของพระชนม์ชีพทรงหายพระทัยเอาอากาศของดินแดนพื้นเมืองของเราและทรงศึกษาความคิด แรงบันดาลใจและประเพณีของประชาชนที่พระองค์ทรงมีหน้าที่ปกครองนี้
> 
> 

แกรนด์ดัชเชสมารี-อาเดลาอีดมีพระราชดำรัสในพระราชพิธีนี้ของพระนางเอง ดังนี้

> เป็นความปรารถนาของข้าพเจ้าที่จะตัดสินตามข้อกำหนดความยุติธรรมและความเสมอภาคที่เป็นดลใจทุกการกระทำของข้าพเจ้า กฎหมายและประโยชน์ส่วนรวมจะชี้นำข้าพเจ้า การตัดสินอย่างยุติธรรมใช่เพียงความยุติธรรมที่เท่าเทียมสำหรับทุกคน แต่ความยุติธรรมคุ้มครองสำหรับคนยากจนและคนอ่อนแอด้วย ความไม่เสมอภาคทางเศรษฐกิจระหว่างบุคคลที่เพิ่มขึ้นเป็นความวิตกกังวลใหญ่ที่สุดในสมัยของเรา คงามสงบในสังคม ไม่ว่าจะเป็นการปรารถนาที่รุนแรงเพียงใด ยังเป็นอุดมคติยากจะไขว่ขว้าตราบจนวันนี้ การทำงานบนความปรองดองและความสมานฉันท์ไม่จำเป็นเลยหรือ
> 
>

ครองราชย์
---------

แกรนด์ดัชเชสมารี-อาเดลาอีดแห่งลักเซมเบิร์กในพระราชพิธีราชาภิเษก ปี พ.ศ. 2455
แกรนด์ดัชเชสมารี-อาเดลาอีดทรงสนพระทัยในการเมืองอย่างมากและทรงมีบทบาทในรัฐบาลและชีวิตการเมืองของราชรัฐ พระนางทรงเป็นคาทอลิกเคร่ง โดยมีความศรัทธาทางศาสนาอย่างแรงกล้าและมุมมองทางการเมือง ในวันเสด็จขึ้นครองราชย์ วันที่ 25 กรกฎาคม พ.ศ. 2455 แกรนด์ดัสเชสมารี-อาเดลาอีดมีพระปฐมบรมราชโองการว่า

> ...ข้าพเจ้าจะประพฤติตนให้ควรค่าแก่การไว้วางใจด้วยหลักคุณธรรมของโบราณราชวงศ์ของเราทั้งปวง ข้าพเจ้าจักยืนหยัด! (Je maintiendrai)
> 
> 

วันเดียวกัน พระนางทรงปฏิเสธลงพระปรมาภิไธยในกฎหมายลดบทบาทของพระคาทอลิกในระบบการศึกษา

สงครามโลกครั้งที่หนึ่งและวิกฤตการเมือง
--------------------------------------

บทความหลัก: สงครามโลกครั้งที่หนึ่งในลักเซมเบิร์ก
### รัฐบาลพอล ไอส์เซน

รัฐบาลนายกรัฐมนตรีพอล ไอส์เซนที่ยืนยาวถึง 4 รัชกาลสร้างความสงบและความเจริญแก่ลักเซมเบิร์ก แม้มีแนวคิดขัดแย้งกับแกรนด์ดัชเชสมารี-อาเดลาอีด
แกรนด์ดัสเชสมารี-อาเดลาอีดไม่ทรงได้รับการเรียนรู้ด้านการเมืองการปกครองจากพระราชบิดา ในความเป็นจริงตามพระปฐมบรมราชโองการของพระนางซึ่งทรงกล่าวโดยนัย โดยในขณะนั้นพระนางจำต้องพึ่งพาคำแนะนำเกี่ยวกับประสบการณ์การเมืองจากรัฐบาล โดยเฉพาะอย่างยิ่งคำปรึกษาจากนายกรัฐมนตรี พอล ไอส์เชน ผู้มีอิทธิพลทางการเมืองสูงในรัชกาลพระอัยกาและพระราชบิดา และนายกรัฐมนตรีไอส์เซนก็มีอิทธิพลมากขึ้นในช่วงที่แกรนด์ดยุควิลเล็มที่ 4 พระราชบิดาทรงพระประชวร และช่วงที่แกรนด์ดัสเชสมารี แอนน์ พระราชมารดา สำเร็จราชการแผ่นดิน แนวคิดไอส์เซนมักถูกต่อต้านโดยแกรนด์ดัสเชสมารี-อาเดลาอีด

มีการปะทะกันเล็กน้อยระหว่างทั้งสองฝ่ายที่มีเหนือฝ่ายการเมืองหัวรุนแรงในตำแหน่งของรัฐบาล กลุ่มคอมมิวนิสต์, สังคมนิยมและกลุ่มลัทธิต่อต้านศาสนจักรได้รับแรงสนับสนุนในลักเซมเบิร์ก ผู้สนับสนุนลัทธิเหล่านี้ได้ใช้ถ้อยคำชักจูงโน้มน้าวเกี่ยวกับประชาธิปไตยเพื่อสร้างกระแสให้สถาบันพระมหากษัตริย์คาทอลิกเป็นศัตรูกับประชาชน โดยตรงกันข้ามกับแกรนด์ดัสเชสมารี-อาเดลาอีดที่ทรงศรัทธาในศาสนาสูง ซึ่งทรงทำการติดต่อและอุทิศพระองค์กับพระคณะคาร์เมไลท์ผู้ซึ่งยังคงมีอิทธิพลในการธำรงรักษาความเชื่อความศรัทธาท่ามกลางพสกนิกรของพระนาง พระนางทรงฟื้นฟูผู้จาริกแสวงบุญและพิธีเข้ารีตเป็นคริสต์ศาสนิกชนที่ซึ่งเสื่อมไปในรัชกาลพระราชบิดาของพระองค์ซื่งเป็นโปรแตสแตนต์ และทรงสามารถสร้างความพอใจแก่พสกนิกรได้ ทรงเคยตรัสและแย้งว่า 

> ความเชื่อความศรัทธาของพวกเขาต้องไม่น้อยกว่า แต่จะยิ่งใหญ่เมื่อข้าพเจ้าสิ้นชีพ และคุณรู้ประวัติศาสตร์ของประชาชนของข้าพเจ้า การสวดของพวกเขามักจะได้ขนมปังของตนเพียงผู้เดียว จะให้ฉันมอบหินแห่งความไม่ศรัทธาแก่พวกเขาหรือ
> 
> 

การอุบัติอย่างรุนแรงและทันทีทีนใดของสงครามโลกครั้งที่หนึ่งใน พ.ศ. 2457 จักรวรรดิเยอรมันทำลายความเป็นกลางของลักเซมเบิร์กและบุกครองลักเซมเบิร์กในวันที่ 2 สิงหาคม แม้แกรนด์ดัสเชสมารี-อาเดลาอีดและรัฐบาลประท้วงรัฐบาลเยอรมนีอย่างเป็นทางการ แต่ก็ไม่อาจขับไล่กองทัพออกจากประเทศได้ พระนางจึงตัดสินพระทัยไม่ต่อต้านผู้รุกราน แต่ทรงพยายามดำรงสถานะความเป็นกลางของลักเซมเบิร์กตลอดสงคราม

พิธีฝังศพอันน่าหดหู่ใจของนายกรัฐมนตรีพอล ไอส์เซนที่ถึงแก่อสัญกรรมในตำแหน่งเป็นเหตุการณ์ที่สำคัญของชาติ การถึงแก่อสัญกรรมขณะดำรงตำแหน่งของเขานำไปสู่ความวุ่นวายทางการเมืองสามปี
ความแตกแยกระหว่างแกรนด์ดัสเชสกับนายกรัฐมนตรีไอส์เซนได้ตึงเครียดขึ้นเมื่อมีการเสนอลดบทบาทของศาสนาในระบบการศึกษา ซึ่งแกรนด์ดัสเชสทรงคัดค้านความปรารถนาของนายกรัฐมนตรี ทรงปฏิเสธที่จะลงพระปรมาภิไธยในพระราชบัญญัติ เชื่อว่าพระนางตรัสถึงนายกรัฐมนตรีว่า

> ข้าพเจ้าจะไม่ยอมให้มรดกอันล้ำค่ายิ่ง [โรมันคาทอลิก] นี้ถูกขโมยไปขณะที่ข้าพเจ้ายังรักษากุญแจนี้อยู่ 
> 
> 

ซึ่งแกรนด์ดัสเชสทรงปฏิเสธที่จะเคลื่อนไหวและมีพระราชปฏิสันถารให้นายกรัฐมนตรีไอส์เซนลาออกจากตำแหน่งถ้าเขาไม่เห็นด้วยตามพระราชเสาวนีย์ เรื่องนี้เป็นแรงกดดันให้นายกรัฐมนตรไอส์เซนเตรียมการลาออกจากตำแหน่งด้วยความเสียใจ แต่ก็ล้มเลิก ก่อนที่เขาเกิดหัวใจวายซึ่งเป็นเหตุให้เขาถึงแก่อสัญกรรมในวันที่ 11 ตุลาคม พ.ศ. 2458 การอสัญกรรมของเขาทำให้ระบบการเมืองของลักเซมเบิร์กสั่นคลอน เมื่อสงครามได้เริ่มต้นขึ้นขณะนั้นไอส์เซนมีอายุ 73 ปี ดำรงเป็นนายกรัฐมนตรีแห่งลักเซมเบิร์กว่า 27 ปี ทำให้เป็นรัฐบาลหนึ่งเดียวที่ชาวลักเซมเบิร์กรู้จักกันมาก โดยตลอดปีแรกของการยึดครองโดยทหารเยอรมัน ทำให้เขากลายเป็นศูนย์รวมของชาวลักเซมเบิร์ก และเขาก็ได้รับความสำคัญจากการที่เป็นผู้รักษาสถานะของแกรนด์ดัสเชสมารี-อาเดลาอีด ในช่วงที่เกิดวิกฤต ไอส์เซนได้รับความไว้วางใจจากรัฐสภาลักเซมเบิร์กและเขาจัดการโดยยึดรัฐบาลหลักร่วมกับฝ่ายการเมืองใหญ่ ๆ โดยปรากฏความเป็นเอกภาพหนึ่งเดียวไว้

### รัฐบาลมัทธีอัส มองเกนาสท์

นายกรัฐมนตรีมัทธีอัส มองเกนาสท์ ลาออกจากตำแหน่งเพราะขัดแย้งกับแกรนด์ดัชเชสมารี-อาเดลาอีด หลังเป็นนายกรัฐมนตรีได้เพียง 25 วัน
หลังไอส์เซนถึงแก่อสัญกรรม แกรนด์ดัชเชสมารี-อาเดลาอีดมีพระบรมราชโองการให้มัทธีอัส มองเกนาสท์ ซึ่งเป็นรัฐมนตรีว่าการกระทรวงการคลังตั้งแต่ พ.ศ. 2425 มาเป็นนายกรัฐมนตรีจัดตั้งรัฐบาลเสียงข้างน้อย สถานะพิเศษของมองเกนาสท์คือ "รัฐบาลเฉพาะกาล" นายกรัฐมนตรีเป็นตำแหน่งอย่างเป็นทางการของเขา แต่เขาไม่ได้มีสถานะเป็นหัวหน้ารัฐบาล ไม่เหมือนอย่างที่นายกรัฐมนตรีคนอื่น ๆ ตั้งแต่ พ.ศ. 2400 เป็น แต่อย่างน้อยเขาก็ได้ดำรงตำแหน่ง "ประธานคณะรัฐมนตรี"

คณะบริหารของมองเกนาสท์นั้นไม่ยืนยาวและเป็นวัตถุประสงค์หลักของแกรนด์ดัชเชสมารี-อาเดลาอีดเมื่อทรงแต่งตั้งมองเตนาสท์ที่มีประสบการณ์เพื่อความมั่นคง ทว่าไม่มีใครคาดว่ารัฐบาลจะสิ้นสุดลงเร็วเช่นนี้ ในวันที่ 4 พฤศจิกายน พ.ศ. 2458 มองเกนาสท์ได้รับการเสนอชื่อให้เข้าดำรงตำแหน่งอธิการบดีวิทยาลัยครูลักเซมเบิร์ก การสรรหาผู้ดำรงตำแหน่งครั้งนี้ไม่ได้รับการอนุมัติจากราชรัฐและแกรนด์ดัชเชสมารี-อาเดลาอีดทรงปฏิเสธเขา มองเกนาสท์ยังคงยืนกรานว่าการศึกษาเป็นงานอดิเรกของเขาและเขาคิดสรุปเอาเองว่าแกรนด์ดัสเชสจะทรงตอบรับข้อเสนอของรัฐมนตรีในฐานะที่เขามีประสบการณ์ด้านนี้ เขาคิดผิด แกรนด์ดัสเชสมีพระทัยมุ่งมั่นและไม่ทรงพอพระทัยนายกรัฐมนตรีเสียงข้างน้อย โดยเฉพาะอย่างยิ่งบางสิ่งล้ำสมัยเกินไปกว่าพระราชประสงค์ของพระนาง ในวันถัดมามองเกนาสท์ถวายบังคมลาออกจากตำแหน่ง หลังจากเป็นนายกรัฐมนตรีได้เพียง 25 วัน

### รัฐบาลฮูเบิร์ต ลูทช์

หลังทรงต่อสู้กับรัฐบาลมัทธีอัส มองเกนาสท์ แกรนด์ดัชเชสมารี-อาเดลาอีดทรงตัดสินพระทัยมีพระบรมราชโองการแต่งตั้งคณะรัฐบาลอนุรักษนิยมทั้งหมดซึ่งมีฮูเบิร์ต ลูทช์เป็นผู้นำ รัฐสภาถูกต่อต้านอย่างแน่นอน พรรคฝ่ายขวาได้ที่นั่งในสภาเพียง 20 ที่นั่งจากทั้งหมด 52 ที่นั่ง แต่อีกฝ่ายได้คะแนนเสียงที่เหนือกว่า แกรนด์ดัชเชสมารี-อาเดลาอีดทรงยุติเหตุการณ์อันชะงักงันครั้งนี้โดยทรงใช้พระราชอำนาจยุบสภาผู้แทนราษฎรและทรงมอบอำนาจแก่ฝ่ายอนุรักษนิยม ครั้งนี้เป็นการกระทำที่รุนแรงแก่ฝ่ายซ้าย ซึ่งถือว่าครองเสียงข้างมากในรัฐสภาแต่เพียงผู้เดียวในการใช้สิทธิตามรัฐธรรมนูญเพื่อสร้างความไว้วางใจแก่รัฐบาล เหตุการณ์ครั้งนี้ได้ถูกขนานนามว่า "รัฐประหารอำนาจของฝ่ายซ้ายโดยแกรนด์ดัสเชส" อย่างไรก็ตาม วันที่ 23 ธันวาคม พ.ศ. 2458 ลักเซมเบิร์กได้มีการสำรวจความคิดเห็น แม้ว่าที่นั่งของพรรคฝ่ายขวาจะเพิ่มขึ้นเป็น 25 ที่นั่ง แต่ยังแพ้คะแนนนิยมอีกฝ่าย ในวันที่ 11 มกราคม พ.ศ. 2459 รัฐสภามีการอภิปรายไม่ไว้วางใจและนายกรัฐมนตรีลูทช์ถวายบังคมลาออกจากตำแหน่ง

### รัฐบาลสหภาพแห่งชาติ

บทความหลัก: รัฐบาลสหภาพแห่งชาติ (ค.ศ. 1916)
หลังความล้มเหลวในการบริหารราชการแผ่นดินของคณะรัฐบาลอนุรักษนิยมหลายคณะ แกรนด์ดัสเชสมารี-อาเดลาอีดทรงเปลี่ยนพระทัยโปรดเกล้าฯ ให้นักการเมืองแนวคิดเสรีนิยม วิกเตอร์ ทอร์น จัดตั้งรัฐบาลและเป็นนายกรัฐมนตรีในวันที่ 24 กุมภาพันธ์ ผลของการมีรัฐบาลผสมทั้งหมดซึ่งรวมทุกฝ่ายในการเมืองลักเซมเบิร์ก นอกเหนือจากทอร์นซึ่งเป็นนายกรัฐมนตรีแล้ว ยังมีฝ่ายอนุรักษนิยมอย่างเลออน คลัฟแมนน์และอันโตน เลอฟอร์ท, ฝ่ายสังคมนิยมคือ มิเชล เวลเตอร์ และฝ่ายเสรีนิยมคือ เลออน มอติแยร์

แรงกดดันสำคัญของรัฐบาลลักเซมเบิร์กคือ เสบียงอาหาร สงครามทำให้นำเข้าอาหารไม่ได้และความต้องการของชาวเยอรมันผู้ยึดครองย่อมมาก่อนชาวลักเซมเบิร์ก ด้วยระบบการจัดหาอาหารที่ล้มเหลว มิเชล เวลเตอร์ รัฐมนตรีการเกษตรและการค้า ได้ประกาศห้ามส่งออกอาหารออกนอกลักเซมเบิร์ก นอกจากนี้รัฐบาลยังมีนโยบายจำกัดสิ่งของบางสิ่งและการควบคุมราคาเพื่อแก้ไขปัญหาความต้องการที่สูงขึ้นและทำให้ราคาอาหารไม่แพงมากสำหรับชาวลักเซมเบิร์กที่ยากจน อย่างไรก็ตาม ผลลัพธ์ยังไม่เป็นไปตามต้องการ ชาวลักเซมเบิร์กยังเปลี่ยนไปขายในตลาดมืดมากขึ้น และสร้างความตกใจแก่รัฐบาลลักเซมเบิร์ก กองทัพเยอรมันให้ความช่วยเหลือเล็กน้อยเท่านั้น นอกจากนี้ รัฐบาลกล่าวหากองทัพเยอรมันว่ามีส่วนช่วยการผลิตของตลาดมืดโดยปฏิเสธข้อบังคับกฎเกณฑ์และกองทัพเยอรมันลักลอบนำเข้าสินค้าฃ

ในช่วงความยุ่งยากของประเทศนี้ แกรนด์ดัชเชสมารี-อาเดลาอีดทรงอุทิศพระองค์ในพระราชกรณียกิจด้านกาชาดในลักเซมเบิร์กและทรงดำเนินพระราชกรณียกิจด้านการพยาบาลแก่ทหารที่ออกรบในแนวหน้า แต่ทางด้านการเมือง ทรงมีความสนพระทัยตลอดสงครามอย่างไม่ลดน้อยลง

ชาวลักเซมเบิร์กจำนวนมากโดยเฉพาะคนงานเหมือง แสดงออกถึงความชิงชังรัฐบาลที่ไม่ผ่านการเลือกโดยกล่องลงคะแนนเพียงอย่างเดียว การแสดงอารมณ์ที่เป็นไปในทางการดื้อแพ่งหรือแย่กว่านั้น นายพล ฟอน เทสมาร์ได้คุกคามแต่ละคนที่มีทีท่าก่อความรุนแรง (ซึ่งนัดหยุดงานประท้วง) ด้วยโทษประหารสถานเดียว อย่างไรก็ตาม ในวันที่ 31 พฤษภาคม พ.ศ. 2460 คนงานพยายามใช้อาวุธมากที่สุดโดยฝ่าฝืนคำขาดของนายพลฟอน เทสมาร์

นายพลฟอน เทสมาร์ได้ปราบปรามอย่างรุนแรง แต่เขาไม่ต้องการประหารชีวิตดังที่เขาขู่ไว้ เพียงเวลา 9 วัน การชุมนุมประท้วงถูกปราบปรามหมดสิ้นและแกนนำผู้ชุมนุมถูกจับกุม การที่เยอรมนีปฏิเสธเคารพรัฐบาลลักเซมเบิร์กอย่างต่อเนื่องเป็นการทำลายเกียรติที่ซึ่งผู้ชุมนุมถูกปราบปรามโดยกองทัพเยอรมันแทนที่จะเป็นกองทหารลักเซมเบิร์ก (Gendarmerie) ซึ่งเป็นเรื่องที่มากเกินกำลังสำหรับนายกรัฐมนตรีทอร์น ในวันที่ 19 มิถุนายน พ.ศ. 2460 รัฐบาลทอร์นได้กราบบังคมทูลลาออกต่อแกรนด์ดัชเชสมารี-อาเดลาอีด

### รัฐบาลเลออน คลัฟแมนน์

พระบรมฉายาลักษณ์แกรนด์ดัชเชสมารี-อาเดลาอีดแห่งลักเซมเบิร์กใน พ.ศ. 2461 ประกอบด้วยพระปรมาภิไธย
แม้ว่าประสบการณ์การจัดตั้งรัฐบาลร่วมจะล้มเหลวและจำเป็นต้องสร้างเอกภาพทางการเมือง โดยรัฐบาลสหภาพแห่งชาติได้ถูกยุบ เลออน คลัฟแมนน์ได้สร้างพันธมิตรระหว่างพรรคของเขากับพรรคสันนิบาตเสรีนิยมของเลออน มอติแยร์ โดยหาทางให้ชีวิตทางด้านการเมืองยืนยาว เป้าหมายหลักคือการแก้ไขปัญหาที่มีมาอย่างยาวนานของฝ่ายซ้ายโดยการแก้ไขรัฐธรรมนูญ ในเดือนพฤศจิกายน พ.ศ. 2460 รัฐสภาเปิดการอภิปรายครั้งใหญ่เพื่อแก้ไขรัฐธรรมนูญ ท้ายที่สุด มีการแก้ไขรัฐธรรมนูญห้ามรัฐบาลทำสนธิสัญญาลับ เพิ่มรายได้ของผู้แทน (จนถึงเดี๋ยวนี้เป็น 5 ฟังก์ต่อวัน) การให้สิทธิออกเสียงเลือกตั้งทั่วไป และการเปลี่ยนคะแนนเสียงข้างมากปรกติมาเป็นการเลือกตั้งระบบสัดส่วน

ขณะที่กฎหมายข้างต้นทั้งหมดได้รับความนิยมในวงกว้าง ข้ามทางแยกทางการเมืองมากที่สุดเหมือนไม่จริงของการเสนอแก้ไขกฎหมายมาตรา 32 มาตราดังกล่าวไม่มีการแก้ไขช่วงปรับปรุงใหม่ของ พ.ศ. 2411 และข้อความในมาตรายังคงไม่เปลี่ยนแปลงนับแต่รัฐธรรมนูญ พ.ศ. 2391 ที่ระบุไว้ชัดเจนว่า อำนาจอธิปไตยทั้งปวงเป็นของแกรนด์ดัสเชส สำหรับบางครั้งโดยเฉพาะอย่างยิ่งที่มีความไม่พอใจในความสัมพันธ์ใกล้ชิดระหว่างแกรนด์ดัสเชสมารี-อาเดลาอีดกับเชื้อพระวงศ์เยอรมัน อำนาจอธิปไตยของชาติที่ขึ้นอยู่กับแกรนด์ดัสเชสอันเป็นสิ่งที่ไม่อาจยอมรับได้ รัฐสภาได้ลงคะแนนเสียงทบทวนประมวลกฎหมายมาตรา 23 แต่คลัฟแมนน์กลับปฏิเสธไม่กระทำตาม ซึ่งเห็นว่าการเปลี่ยนให้พิจารณาทบทวนที่มาของอำนาจอธิปไตยแห่งชาติแฝงด้วยแนวคิดสาธารณรัฐนิยม

ในฤดูร้อน พ.ศ. 2461 มีการแสดงถึงการล่มสลายของอนาคตของรัฐบาลอย่างน่าทึ่ง ในวันที่ 8 กรกฎาคม เขตคลอเซนกลางกรุงลักเซมเบิร์กได้ถูกกองทัพอากาศอังกฤษทิ้งระเบิด ทำให้พลเรือนเสียชีวิต 10 คน แม้ว่าเหตุการณ์นี้จะไม่ได้ทำให้ฝ่ายสัมพันธมิตรเป็นที่รักใคร่ในสายตาชาวลักเซมเบิร์ก แต่แกรนด์ดัสเชสมารี-อาเดลาอีดทรงใกล้ชิดกับชาวเยอรมันด้วยความเต็มพระทัย จึงทำให้ไม่ทรงเป็นที่นิยมชมชอบในหมู่พสกนิกรของพระนาง ในวันที่ 16 สิงหาคม นายกรัฐมนตรีเยอรมนี จอร์จ ฟอน เฮิร์ทลิง เดินทางเยือนลักเซมเบิร์ก แม้เฮิร์ทลิงจะเดินทางมาเพื่อเข้าเฝ้าแกรนด์ดัสเชส แต่คลัฟแมนน์ได้เข้าพบเขาด้วย ในสายตาประชาชนลักเซมเบิร์ก ความสัมพันธ์ของทั้งสองประเทศนั้นดูจริงใจอย่างกำกวม และเหตุการณ์ทั้งหมดนี้ทำให้ความน่าเชื่อถือในตัวนายกรัฐมนตรีคลัฟแมนน์หมดลง ทั้งรวมทั้งข่าวในวันที่ 26 สิงหาคม ซึ่งเป็นข่าวหมั้นระหว่างเจ้าหญิงแอนโทเนียแห่งลักเซมเบิร์ก พระขนิษฐาในแกรนด์ดัสเชส กับเจ้าชายรุพเพิร์ต มกุฎราชกุมารแห่งบาวาเรีย ผู้ทรงเป็นจอมพลแห่งกองทัพเยอรมัน แรงกดดันได้ส่งผลต่อนายกรัฐมนตรีคลัฟแมนน์ ด้วยพรรคของเขายังมั่นคงแต่ชื่อเสียงส่วนตัวของเขากลับหมดสิ้น เขาถูกทิ้งอย่างไม่มีทางเลือก นำมาสู่การกราบบังคมทูลลาออกจากตำแหน่งต่อแกรนด์ดัสเชสในวันที่ 28 กันยายน โดยนายกรัฐมนตรีคนต่อมาคือ อีมิล รอยเตอร์ นักการเมืองฝ่ายอนุรักษนิยมอีกคนหนึ่ง

สิ้นสุดสงครามและการสละราชบัลลังก์
---------------------------------

### การสงบศึก

ชาวลักเซมเบิร์กออกมาเฉลิมฉลองการปลดปล่อยลักเซมเบิร์กและต้อนรับการเข้ามาของฝ่ายสัมพันธมิตรหลังจากการสงบศึกกับเยอรมัน ในเดือนพฤศจิกายน พ.ศ. 2461
ในฤดูใบไม้ผลิ พ.ศ. 2461 สถานะของเยอรมนีในสงครามกลับต้านทานไม่ได้ การรุกฤดูใบไม้ผลิครั้งใหญ่ได้เป็นหายนะที่ไม่ลดน้อยลงไป ในขณะที่การโต้กลับของฝ่ายไตรภาคีพันธมิตร การรุกร้อยวันสามารถผลักดันให้ทหารเยอรมันกลับสู่แนวชายแดนของตนเอง ในวันที่ 6 พฤศจิกายน นายพลฟอน เทสมาร์ได้ประกาศถอนกองทัพทั้งหมดออกจากลักเซมเบิร์ก 5 วันหลังจากคำประกาศของฟอน เทสมาร์ เยอรมนีได้ลงนามในสนธิสัญญาสงบศึกที่จะนำมาสู่การสิ้นสุดสงครามที่เป็นระยะเวลา 4 ปี ข้อตกลงของการสงบศึกรวมถึงการถอนทหารเยอรมันออกจากลักเซมเบิร์ก กับประเทศอื่นที่ถูกยึดครอง

ฝ่ายพันธมิตรเห็นด้วยกับการที่เยอรมนีถอนทหารออกจากลักเซมเบิร์กซึ่งจะได้รับการสังเกตการณ์จากสหรัฐอเมริกา และสหรัฐอเมริกาได้รับเกียรติในการปลดปล่อยประเทศที่ถูกยึดครอง ในวันที่ 18 พฤศจิกายน นายพลจอห์น เจ. เพรสชิงได้ประกาศต่อประชาชนในลักเซมเบิร์กในการเริ่มต้นก่อตั้งกองทัพที่สามของสหรัฐอเมริกาที่จะเคลื่อนผ่านลักเซมเบิร์กโดยยึดครองไรน์แลนด์ของเยอรมนี แต่อเมริกาจะมาในฐานะพันธมิตรและผู้ปลดปล่อยว่า:

> หลังจากสี่ปีแห่งความรุนแรงในดินแดน ราชรัฐลักเซมเบิร์กโชคดีที่ได้รับการปลดปล่อย...ทหารอเมริกันเข้ามาในราชรัฐด้วยฐานะของมิตรและจะประพฤติปฏิบัติตามกฎหมายระหว่างประเทศอย่างเข้มงวด การประพฤติตัวครั้งนี้ของพวกเขาที่ซึ่งจะไม่ขยายไปมากกว่านี้เมื่อเป็นสิ่งจำเป็นที่แท้จริง จะไม่เป็นภาระสำหรับคุณ การดำเนินงานของรัฐบาลและสถาบันจะไม่ถูกขัดขวาง ชีวิตและการดำรงชีวิตของคุณจะไม่ถูกรบกวน ตัวคุณและทรัพย์สินจักได้รับการเคารพ
> 
> 

### การก่อกบฏ วิกฤตสถาบันพระมหากษัตริย์และการสละราชบัลลังก์

แกรนด์ดัชเชสชาร์ล็อตแห่งลักเซมเบิร์ก ได้สืบราชสมบัติต่อจากพระเชษฐภคินี พระนางทรงแบกรับวิกฤตสถาบันพระมหากษัตริย์ลักเซมเบิร์ก
แม้ว่าฝ่ายสัมพันธมิตรจะพึงพอใจกับการแก้ไขปัญหาครั้งนี้ ในขณะนั้นรัฐบาลลักเซมเบิร์กต้องประสบปัญหาการก่อความไม่สงบของกลุ่มคอมมิวนิสต์ หลังจากการถอนทัพของเยอรมนี นักปฏิวัติได้ทำการจัดตั้งอิทธิพลของสหพันธ์สาธารณรัฐสังคมนิยมโซเวียตรัสเซียในสภาคณะกรรมกรเหนือลักเซมเบิร์ก ในวันที่ 10 พฤศจิกายน หนึ่งวันหลังจากคาร์ล ไลป์เน็คท์และโรซา ลุกเซมบวร์กได้ประกาศรัฐสังคมนิยมในเยอรมนี กลุ่มคอมมิวนิสต์ในลักเซมเบิร์ก (เมือง)ประกาศก่อตั้งสาธารณรัฐซึ่งต่อจากนั้นเพียงไม่กี่ชั่วโมง การก่อกบฏอื่นๆได้เกิดขึ้นที่อิสช์-ซูร์-อัลแซตในชั่วโมงแรกๆของวันที่ 11 พฤศจิกายน แต่ก็ล้มเหลว นักสังคมนิยมได้ทำการโจมตีพฤติกรรมของแกรนด์ดัชเชสมารี-อาเดลาอีด ผู้ซึ่งทรงเข้าแทรกแซงและขัดขวางอดีตนายกรัฐมนตรีไอส์เซนอยู่เสมอ ในวันที่ 12 พฤศจิกายน นักการเมืองสายสังคมนิยมและเสรีนิยมได้พบสาเหตุของปัญหาเก่าที่เรื้อรังมานาน พวกเขาได้กราบบังคมทูลขอให้แกรนด์ดัสเชสทรงสละราชสมบัติ ญัตติรัฐสภาลักเซมเบิร์กในเรื่องการยกเลิกราชาธิปไตยในลักเซมเบิร์กได้พ่ายแพ้ด้วยคะแนนเสียง 21 ต่อ 19 เสียง(งดออกเสียง 3 เสียง) แต่ทางรัฐสภาได้ทำการให้รัฐบาลจัดทำการออกเสียงประชามติในประเด็นนี้

ถึงแม้ว่ากลุ่มฝ่ายซ้ายที่พยายามทำการก่อตั้งสาธารณรัฐลักเซมเบิร์กจะล้มเหลว สาเหตุหลักมาจากความไม่พอใจในการจัดการปัญหา และตราบเท่าที่พระนางมารี-อาเดลาอีดยังทรงดำรงเป็นแกรนด์ดัสเชส ฝ่ายเสรีนิยมจึงเป็นพัมธมิตรกับฝ่ายสังคมนิยมในการต่อต้านพระนาง รัฐบาลฝรั่งเศสปฏิเสธที่จะทำงานร่วมกับรัฐบาลที่นำโดยผู้ร่วมมือ รัฐมนตรีว่าการกระทรวงการต่างประเทศฝรั่งเศส สเตเฟน ปิชองได้เรียกผู้ร่วมมือในฐานะ"ผู้ทำการประนีประนอมกับศัตรูของฝรั่งเศสขั้นร้ายแรง" จากการที่พระนางทรงเป็นผู้"นิยมเยอรมัน" รัฐบาลฝรั่งเศสโดยปิชอง รัฐมนตรีกระทรวงการต่างประเทศได้ประกาศในเดือนธันวาคม ปีพ.ศ. 2461 ถึงตัวแทนจากคณะรัฐบาลของแกรนด์ดัสเชสมารี-อาเดลาอีดว่า 

> รัฐบาลฝรั่งเศสเราไม่ประสงค์พิจารณาที่จะเจรจาต่อรองกับรัฐบาลขององค์แกรนด์ดัสเชสแห่งลักเซมเบิร์ก ผู้ซึ่งเราได้พิจารณาแล้วว่าแกรนด์ดัสเชสทรงเป็นผู้ร่วมมือในฐานะ"ผู้ทำการประนีประนอมกับศัตรูของฝรั่งเศสขั้นร้ายแรง"
> 
> 

แรงกดดันจำนวนมากเกิดจากสิ่งเหล่านี้ ในวันที่ 9 มกราคม กองร้อยทหารหนึ่งของกองทัพลักเซมเบิร์กได้ก่อกบฏขึ้น โดยได้ประกาศว่าเป็นกองทัพแห่งสาธารณรัฐใหม่ นำโดยอีมิล แซร์เวียส (บุตรชายของเอ็มมานูเอล แซร์เวียส อดีตนายกรัฐมนตรีคนที่ 5 ของลักเซมเบิร์กในสมัยสมเด็จพระเจ้าวิลเลมที่ 3 แห่งเนเธอร์แลนด์) ในฐานะของ"ประธานคณะกรรมการความปลอดภัยสาธารณะ" อย่างไรก็ตามโดยในเดือนมกราคม ภาวะสุญญากาศทางการเมืองได้เกิดขึ้นโดยการออกไปของเยอรมันและแทนที่ด้วยทหารอเมริกันและฝรั่งเศส ประธานรัฐสภาลักเซมเบิร์ก ฟรองซัวส์ อัล์ทวีส์ได้ขอให้ทหารฝรั่งเศสเข้ามาแทรกแซง ความกระตือรือร้นพยายามที่จะตัดขาดการก่อปฏิวัติโดยผู้นิยมเบลเยียม กองทัพฝรั่งเศสได้เข้าปราบปรามกลุ่มที่คาดว่าจะเป็นนักปฏิวัติ

ถึงแม้ว่าแกรนด์ดัสเชสจะไม่ทรงกระทำสิ่งต่างๆที่ไม่เป็นไปตามบทบัญญัติของรัฐธรรมนูญ อย่างไรก็ตาม กระแสความไม่จงรักภักดีได้สร้างการต่อต้านมากเกินไปสำหรับแกรนด์ดัสเชสมารี-อาเดลาอีด เสียงของรัฐสภาได้เรียกร้องให้พระนางสละราชบัลลังก์ขณะมีพระชนมายุ 25 พรรษา ในวันที่ 14 มกราคม พ.ศ. 2462 แก่พระขนิษฐา เจ้าหญิงชาร์ล็อต เบลเยียมซึ่งต้องการที่จะผนวกลักเซมเบิร์กในฐานะรัฐร่วมประมุขต้องยอมรับแกรนด์ดัสเชสชาร์ล็อตในฐานะพระประมุขของลักเซมเบิร์กอย่างเลี่ยงไม่ได้ในวันที่ 13 กุมภาพันธ์ พระราชวงศ์ยังทรงดำรงอย่างแทบจะไม่มีความหมายจนกระทั่งเดือนกันยายน พ.ศ. 2462 เมื่อการลงคะแนนเสียงประชามติซึ่งกำหนดอนาคตของราชรัฐผลคือคะแนนเสียงจากประชาชนถึง 77.8% ต้องการให้มีสถาบันพระมหากษัตริย์ภายใต้ราชวงศ์นัสเซา-ไวล์บูร์กต่อไป

ตารางผลการลงประชามติในด้านประมุขแห่งชาติปีพ.ศ. 2462

| เลือก | คะแนนเสียง | % |
| --- | --- | --- |
| แกรนด์ดัชเชสชาร์ล็อตแห่งลักเซมเบิร์ก | 66,811 | 77.8 |
| สาธารณรัฐ | 16,885 | 19.7 |
| ยังคงพระราชวงศ์เช่นเดิม แต่ถอดถอนแกรนด์ดัชเชสชาร์ล็อต | 1,286 | 1.5 |
| ยังคงสถาบันพระมหากษัตริย์เช่นเดิม แต่แทนที่ด้วยราชวงศ์อื่น | 889 | 1.0 |
| บัตรเสีย | 5,113 | – |
| **รวมทั้งสิ้น** | **90,984** | **100** |
| ผู้มีสิทธิเลือกตั้ง/จำนวนผู้มาใช้สิทธิ | 126,193 | 72.1 |
| แหล่งที่มา: Nohlen & Stöver |

หลังสละราชบัลลังก์และสิ้นพระชนม์
--------------------------------

หลังจากแกรนด์ดัชเชสมารี-อาเดลาอีดสละราชบัลลังก์ พระนางได้เสด็จลี้ภัยออกจากประเทศโดยเสด็จประพาสทั่วยุโรป พระนางทรงเข้าคณะคาร์เมไลท์ในโมเดนา ประเทศอิตาลีในปีพ.ศ. 2463 ต่อจากนั้นทรงเข้าคณะภคินีน้อยแห่งผู้ยากไร้ในโรม โดยทรงใช้พระสมัญญานามว่า "ซิสเตอร์มารีแห่งผู้ยากไร้" ด้วยสภาพพระวรกายที่ทรุดลงทำให้พระนางไม่ทรงสามารถปฏิบัติศาสนกิจในฐานะนักพรตหญิงได้และในที่สุดทรงต้องออกจากคณะ จากนั้นทรงย้ายไปประทับที่ปราสาทโฮเฮนเบิร์กในรัฐบาวาเรีย ที่ซึ่งทรงพระประชวรและสิ้นพระชนม์ในวันที่ 24 มกราคม พ.ศ. 2467 สิริพระชนมายุ 29 พรรษา ในวันที่ 22 ตุลาคม พ.ศ. 2490 พระศพของพระนางได้ถูกนำมาฝังในสุสานราชรัฐแห่งมหาวิหารน็อทร์-ดาม ลักเซมเบิร์ก

พระอิศริยยศ
-----------

* **14 มิถุนายน พ.ศ. 2437 - 10 กรกฎาคม พ.ศ. 2450** : เจ้าหญิงมารี-อาเดลาอีดแห่งนัสเซา-ไวล์บวร์ก
* **10 กรกฎาคม พ.ศ. 2540 - 25 กุมภาพันธ์ พ.ศ. 2455** : แกรนด์ดัสเชสรัชทายาทแห่งลักเซมเบิร์ก, เจ้าหญิงแห่งนัสเซา-ไวล์บวร์ก
* **25 กุมภาพันธ์ พ.ศ. 2455 - 14 มกราคม พ.ศ. 2462** : แกรนด์ดัสเชสแห่งลักเซมเบิร์ก
* **14 มกราคม พ.ศ. 2462 - 24 มกราคม พ.ศ. 2467** : แกรนด์ดัชเชสมารี-อาเดลาอีดแห่งลักเซมเบิร์ก, เจ้าหญิงแห่งนัสเซา-ไวล์บวร์ก
	+ *ในฐานะของนักพรตหญิงนิกายโรมันคาทอลิก* : ซิสเตอร์มารีแห่งผู้ยากไร้ (Sister Marie of the Poor)

พระราชตระกูล
------------

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
|   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |
|
|   | 16. เฟรเดอริค วิลเลียม เจ้าชายแห่งนัสเซา-ไวล์บวร์ก |
|   |
|   |   |   |   |   |
|
|   | 8. วิลเลียม ดยุคแห่งนัสเซา |   |
|   |
|   |   |   |   |   |   |   |   |
|
|   | 17. เบอร์เกรฟวีนหลุยส์ อิซาเบลแห่งเคิร์ชเบิร์ก |
|   |
|   |   |   |   |   |
|
|   | 4. แกรนด์ดยุกอดอล์ฟแห่งลักเซมเบิร์ก |   |
|   |
|   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |
|
|   | 18. เฟรเดอริค ดยุคแห่งแซ็กซ์-อัลเทนบูร์ก |
|   |
|   |   |   |   |   |
|
|   | 9. เจ้าหญิงหลุยส์แห่งแซ็กซ์-ฮิลด์บูร์กเซน |   |
|   |
|   |   |   |   |   |   |   |   |
|
|   | 19. ดัสเชสชาร์ล็อต จอร์จีนแห่งแม็กเคลนบวร์ก-สเตรลิตซ์ |
|   |
|   |   |   |   |   |
|
|   | 2. แกรนด์ดยุกวิลเลมที่ 4 แห่งลักเซมเบิร์ก |   |
|   |
|   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |
|
|   | 20. เฟรเดอริค เจ้าชายรัชทายาทแห่งอัลฮัลท์-เดสเซา |
|   |
|   |   |   |   |   |
|
|   | 10. เจ้าชายเฟรเดอริค ออกุสตุสแห่งอันฮัลท์-เดสเซา |   |
|   |
|   |   |   |   |   |   |   |   |
|
|   | 21. แลนด์เกรฟวีนอเมลีแห่งเฮสส์-ฮอมบูร์ก |
|   |
|   |   |   |   |   |
|
|   | 5. เจ้าหญิงอเดลเฮด-มารีแห่งอันฮัลท์-เดสเซา |   |
|   |
|   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |
|
|   | 22. เจ้าชายวิลเลียมแห่งเฮสส์-คาสเซิล |
|   |
|   |   |   |   |   |
|
|   | 11. แลนด์เกรฟวีนมารี หลุยส์ ชาร์ล็อตแห่งเฮสส์-คาสเซิล |   |
|   |
|   |   |   |   |   |   |   |   |
|
|   | 23. เจ้าหญิงหลุยส์ ชาร์ล็อตแห่งเดนมาร์ก |
|   |
|   |   |   |   |   |
|
|   | 1. แกรนด์ดัชเชสมารี-อาเดลาอีดแห่งลักเซมเบิร์ก |   |
|   |
|   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |
|
|   | 24. สมเด็จพระเจ้าปีดรูที่ 3 แห่งโปรตุเกส |
|   |
|   |   |   |   |   |
|
|   | 12. พระเจ้าโจเอาที่ 6 แห่งโปรตุเกส |   |
|   |
|   |   |   |   |   |   |   |   |
|
|   | 25. สมเด็จพระราชินีนาถมาเรียที่ 1 แห่งโปรตุเกส |
|   |
|   |   |   |   |   |
|
|   | 6. พระเจ้ามิเกลแห่งโปรตุเกส |   |
|   |
|   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |
|
|   | 26. พระเจ้าชาร์ลส์ที่ 4 แห่งสเปน |
|   |
|   |   |   |   |   |
|
|   | 13. เจ้าหญิงคาร์ลอตา โจวควินาแห่งสเปน |   |
|   |
|   |   |   |   |   |   |   |   |
|
|   | 27. เจ้าหญิงมาเรีย ลุยซาแห่งปาร์มา |
|   |
|   |   |   |   |   |
|
|   | 3. เจ้าหญิงมารี แอนน์แห่งโปรตุเกส |   |
|   |
|   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |
|
|   | 28. ชาร์ลส์ โทมัส เจ้าชายแห่งโลเวนสไตน์-เวิร์ทเฮล์ม-โรเซนเบิร์ก |
|   |
|   |   |   |   |   |
|
|   | 14. คอนสแตนติน เจ้าชายรัชทายาทแห่งโลเวนสไตน์-เวิร์ทเฮล์ม-โรเซนเบิร์ก |   |
|   |
|   |   |   |   |   |   |   |   |
|
|   | 29. เคานท์เตสโซฟีแห่งวินดิช-กรีทซ์ |
|   |
|   |   |   |   |   |
|
|   | 7. เจ้าหญิงอาเดลาอีดแห่งโลเวนสไตน์-เวิร์ทเฮล์ม-โรเซนเบิร์ก |   |
|   |
|   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |
|
|   | 30. ชาร์ลส์ หลุยส์ เจ้าชายแห่งโฮเฮนโลเฮ-ลานเกนบูร์ก |
|   |
|   |   |   |   |   |
|
|   | 15. เจ้าหญิงแอ็กเนสแห่งโฮเฮนโลเฮ-ลานเกนบูร์ก |   |
|   |
|   |   |   |   |   |   |   |   |
|
|   | 31. เคานท์เตสอเมลี เฮนเรียตแห่งซอล์ม-บารูธ |
|   |
|   |   |   |   |   |
|

เชิงอรรถ
--------


วิกิมีเดียคอมมอนส์มีสื่อที่เกี่ยวข้องกับ **แกรนด์ดัชเชสมารี-อาเดลาอีดแห่งลักเซมเบิร์ก**

1. ↑
2. ↑
3. ↑  Jean Schoos, "Vor 50 Jahren, Dokumentation zur Regierung und Abdankung I.K.H. der Grossherzogin Marie-Adelheid," in <Lumemburger Marienkaldender>, no. 88 (1969), p. 78
4. ↑  Péporté, Pit (2010). *Inventing Luxembourg: representations of the past, space and language from the nineteenth to the twenty-first century*. BRILL. p. 90. ISBN 90-04-18176-8.
5. ↑  Ibid
6. ↑  Christian Calmes, "Marie-Adelaide (1894-1924), Grande-Duchesse de Luxembourg de 1012 a 1919" in <De l'Etat a la Nation 1839-1989> (Luxembourg: 1989), p. 93.
7. ↑  O'Shaughnessy, Edith (1932). Marie Adelaide – Grand Duchess of Luxemburg, Duchess of Nassau. London: Jonathan Cape. pp. 134–135
8. ↑  Calmes, Christian (1989). The Making of a Nation From 1815 to the Present Day. Luxembourg City: Saint-Paul. p. 93
9. ↑  *Operational Intelligence Report*. 24 September 1911. Retrieved on 23 July 2006. p.64 (ฝรั่งเศส)
10. ↑  O'Shaughnessy (1932), p. 65.
11. ↑  Thewes (2003), p. 65.
12. ↑  Thewes (2003), p. 65.
13. ↑  Thewes (2003), p. 66.
14. ↑  Thewes (2003), p. 66.
15. ↑  Kreins (2003), p. 88.
16. 1 2  Thewes (2003), p. 69.
17. ↑  Thewes (2003), p. 68.
18. ↑  Letter from Thorn to Buch (in German), 28 August 1916
19. ↑  Letter from Tessmar to assorted commanders (in German), 8 May 1916
20. ↑  Thewes (2003), p. 68.
21. ↑  Letter from Thorn to Buch (in German), 28 August 1916
22. ↑  Proclamation by Tessmar to steel workers at Differdange (in German), 10 May 1917
23. 1 2  Letter from Kauffmann to Zimmerman (in German), 3 August 1917
24. 1 2 3 4  Thewes (2003), p. 72.
25. 1 2  /(เยอรมัน) "Mémorial A, 1868, No. 23" (PDF). Service central de législation. คลังข้อมูลเก่าเก็บจากแหล่งเดิม (PDF)เมื่อ 2006-09-27. สืบค้นเมื่อ 23 July 2006. (ฝรั่งเศส)
26. ↑  Faber (1932), p. 155
27. ↑  Thewes (2003), p. 74.
28. ↑  Thewes (2003), p. 76.
29. ↑  Letter from Tessmar to Reuter (in German), 6 November 1918.
30. ↑  La convention d'armistice เก็บถาวร 2012-12-24 ที่ เวย์แบ็กแมชชีน, Article A(II). 11 November 1918. Retrieved on 20 February 2012. (ฝรั่งเศส)
31. ↑  Proclamation by Pershing to the people of Luxembourg (in French), 18 November 1918.
32. 1 2 3  Kreins (2003), p. 89.
33. 1 2 3  Thewes (2003), p. 81.
34. 1 2  Dostert et al. (2002), p. 21.
35. ↑  Scuto, loc. cit
36. ↑  Luxembourg country profile. WorldStatesman.org. Retrieved on 23 July 2006.
37. ↑  Kreins (2003), p. 90.
38. ↑  Dostert et al. (2002), p. 22
39. ↑  This section was translated from the same article in the German version of Wikipedia.
40. 1 2  It was customary for a reigning Grand Duke, his heir apparent, and their spouses to use the style of Royal Highness. Junior non-reigning members headed by a Grand Duke instead used the style Grand Ducal Highness. Since 1919, when Grand Duchess Charlotte married with Prince Felix of Bourbon-Parma, all the male-line descendants adopted the style Royal Highness, in capacity of being a descendant of the Royal House of Bourbon-Parma.

อ้างอิง
-------

* O'Shaughnessy, Edith. *Marie Adelaide, Grand Duchess of Luxemburg, Duchess of Nassau*. New York: Jonathan Cape and Robert Ballou, 1932.
* Schous, Marie. *Marie Adelheid van Nassau, Groothertogin van Luxemburg*. 's Hertogenbosch: G. Mosmans, 1931.
* Zenner, Theodor. *Marie Adelheid: Lebensbild der verstorbenen Grossherzogin von Luxemburg*. 1925
* Marburg, Theodor. *The Story of a Soul*. Philadelphia: Dorrance, 1938.
* Leighton, Isabel, and Bertram Bloch. *Marie-Adelaide: A Play*. New York: Rialto Service Bureau.
* *German occupation of Luxembourg*. GWPDA, 21 May 1998. Retrieved on 2006-07-23. (ในภาษาฝรั่งเศสและเยอรมัน)
* Calmes, Christian (1989). *The Making of a Nation From 1815 to the Present Day*. Luxembourg City: Saint-Paul.
* Dostert, Paul; Margue, Paul (September 2002). *The Grand Ducal Family of Luxembourg* (PDF). Luxembourg City: Service Information et Presse. ISBN 2-87999-018-1. สืบค้นเมื่อ 23 July 2006.
* Faber, Ernest (1932). *Luxemburg im Kriege 1914–1918* (ภาษาเยอรมัน). Mersch.
* Kreins, Jean-Marie (2003). *Histoire du Luxembourg* (ภาษาฝรั่งเศส) (3rd ed.). Paris: Presses Universitaires de France. ISBN 978-2-13-053852-3.
* O'Shaughnessy, Edith (1932). *Marie Adelaide – Grand Duchess of Luxemburg, Duchess of Nassau*. London: Jonathan Cape.
* Thewes, Guy (July 2003). *Les gouvernements du Grand-Duché de Luxembourg depuis 1848* (PDF) (ภาษาฝรั่งเศส) (limited ed.). Luxembourg City: Service Information et Presse. ISBN 2-87999-118-8. สืบค้นเมื่อ 23 July 2006.
* Marie-Adélaïde (in French) at the official website of the Luxembourg royal family
* เก็บถาวร 2013-03-14 ที่ เวย์แบ็กแมชชีน


| ก่อนหน้า |  | แกรนด์ดัชเชสมารี-อาเดลาอีดแห่งลักเซมเบิร์ก |  | ถัดไป |
| --- | --- | --- | --- | --- |
| **แกรนด์ดยุกวิลเล็มที่ 4 แห่งลักเซมเบิร์ก** |  | **แกรนด์ดัชเชสแห่งลักเซมเบิร์ก(ราชวงศ์นัสเซา-เวลเบิร์ก)** (25 กุมภาพันธ์ พ.ศ. 2455 - 14 มกราคม พ.ศ. 2462) |  | **แกรนด์ดัชเชสชาร์ล็อตแห่งลักเซมเบิร์ก** |
| **แกรนด์ดยุกวิลเลมที่ 4 แห่งลักเซมเบิร์ก** |  |  **ดัสเชสแห่งนัสเซา(ราชวงศ์นัสเซา-ไวลบูร์ก)ผู้อ้างสิทธิในพระอิศริยยศ** (25 กุมภาพันธ์ พ.ศ. 2455 - 14 มกราคม พ.ศ. 2462) |  | **แกรนด์ดัชเชสชาร์ล็อตแห่งลักเซมเบิร์ก** |

| * ด
* ค
* ก
เจ้าผู้ครองแห่งราชรัฐลักเซมเบิร์ก |
| --- |
| 

| เคาน์ตีแห่งลักเซมเบิร์ก (ค.ศ. 963–1354) |
| --- |
| 

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| ราชวงศ์ลักเซมเบิร์กเก่า (963–1136) | 
* ซิเอกฟิลด์ (963–998)
* ไฮน์ริคที่ 1 (998–1026)
* ไฮน์ริคที่ 2 (1026–1047)
* กิเซลเบิร์ก (1047–1059)
* คอนราดที่ 1 (1059–1086)
* ไฮน์ริคที่ 3 (1086–1096)
* วิลเลียมที่ 1 (1096–1131)
* คอนราดที่ 2 (1131–1136)

 |  |
| ราชวงศ์นาเมอร์ (1136–1189) | 
* ไฮน์ริคที่ 4 (1136–1189)

 |
| ราชวงศ์โฮเอินชเตาเฟิน (1196–1197) | 
* ออทโท 1 (1196–1197)

 |
| ราชวงศ์นาเมอร์ (1197–1247) | 
* เออร์เมนซีน (1197–1247), *กับ*
* เธโอบาล์ด (1197–1214), *และ จากนั้น*
* วาเลราน (1214–1226)

 |
| ราชวงศ์ลิมเบิร์ก (1247–1354) | 
* ไฮน์ริคที่ 5 (1247–1281)
* ไฮน์ริคที่ 6 (1281–1288)
* ไฮน์ริคที่ 7 (1288–1313)
* จอห์นที่ 1 (1313–1346)
* ชาร์ลส์ที่ 1 (1346–1353)
* แวนเซลอสที่ 1 (1353–1354)

 |

 |

 |
| 

| ดัชชีแห่งลักเซมเบิร์ก (ค.ศ. 1354–1794) |
| --- |
| 

|  |  |
| --- | --- |
| ราชวงศ์ลิมเบิร์ก (1354–1443) | 
* แวนเซลอสที่ 1 (1354–1383)
* แวนเซลอสที่ 2 (1383–1388)
* จ็อสท์ (1388–1411)
* เอลิซาเบธ (1411–1443) *และ*
* แอนโทนี (1411–1415), *และ จากนั้น*
* จอห์นที่ 2 (1418–1425)

 |
| ราชวงศ์วาลัวส์-เบอร์กันดี (1443–1482) | 
* ฟิลิปที่ 1 (1443–1467)
* ชาร์ลส์ที่ 2 (1467–1477)
* แมรีที่ 1 (1477–1482) และ
* มักซีมีเลียนที่ 1 (1477–1482)

 |
| ราชวงศ์ฮาพส์บวร์ค (1482–1700) | 
* ฟิลิปที่ 1 (1482–1506)
* ชาร์ลส์ที่ 3 (1506–1556)
* ฟิลิปที่ 3 (1556–1598)
* อิสซาเบลลา คลารา ยูจีเนีย (1598–1621) และ อัลเบร็คท์ (1598–1621)
* ฟิลิปที่ 4 (1621–1665)
* ชาร์ลส์ที่ 4 (1665–1700)

 |
| ราชวงศ์บูร์บง (1700–1712) | 
* ฟิลิปที่ 5 (1700–1712)

 |
| ราชวงศ์วิทเทิลส์บัค (1712–1713) | 
* มักซีมีเลียนที่ 2 (1712–1713)

 |
| ราชวงศ์ฮาพส์บวร์ค (1713–1780) | 
* ชาร์ลส์ที่ 5 (1713–1740)
* แมรีที่ 2 (1740–1780)

 |
| ราชวงศ์ฮาพส์บวร์ค-ลอแรน (1780–1794) | 
* โยเซฟ (1780–1790)
* เลโอโปล (1790–1792)
* ฟรันซิส (1792–1794)

 |

 |

 |
| 

| แกรนด์ดัชชีแห่งลักเซมเบิร์ก (ตั้งแต่ ค.ศ. 1815) |
| --- |
| 

|  |  |
| --- | --- |
| ราชวงศ์ออเรนจ์-นัสเซา (1815–1890) | 
* วิลเลิมที่ 1 (1815–1840)
* วิลเลิมที่ 2 (1840–1849)
* วิลเลิมที่ 3 (1849–1890)

 |
| ราชวงศ์นัสเซา-ไวล์บูร์ก (1890–ปัจจุบัน) | 
* อดอล์ฟ (1890–1905)
* วิลเลมที่ 4 (1905–1912)
* มารี-อาเดลาอีด (1912–1919)
* ชาร์ล็อต (1919–1964)
* ฌ็อง (1964–2000)
* อ็องรี (ตั้งแต่ 2000)

 |

 |

 |

| * ด
* ค
* ก
เจ้าหญิงแห่งลักเซมเบิร์ก |
| --- |
| เริ่มนับรุ่นเมื่อแกรนด์ดยุกอดอล์ฟ สืบราชสมบัติเป็นเจ้าผู้ครองราชรัฐลักเซมเบิร์กเมื่อปี ค.ศ. 1890 |
| รุ่นที่ 1 | 
* ฮิลดา แกรนด์ดัชเชสแห่งบาเดิน พระชายา\*

 |
| รุ่นที่ 2 | 
* แกรนด์ดัชเชสมารี-อาเดลาอีด\*
* แกรนด์ดัชเชสชาร์ล็อต\*
* ฮิลดา เจ้าหญิงอดอล์ฟแห่งชวาร์ทเซินแบร์ค\*
* มกุฎราชกุมารีอันโทเนียแห่งบาวาเรีย\*
* เอลิซาเบธ เจ้าหญิงลุดวิก ฟิลิปแห่งทวร์นและทักซิส\*
* โซฟี เจ้าหญิงแอนสท์ เฮนริชแห่งแซกโซนี\*

 |
| รุ่นที่ 3 | 
* เจ้าหญิงเอลิซาเบธ ดัชเชสแห่งโฮเฮนเบิร์ก\*^
* มารี แอดิเลด\*^
* เจ้าหญิงมารี กาบรีแยล\*^
* เจ้าหญิงอาลิกซ์ เจ้าหญิงแห่งลีญ\*^

 |
| รุ่นที่ 4 | 
* อาร์ชดัชเชสมารี-อัสทรีดแห่งออสเตรีย\*^
* เจ้าหญิงมาร์กาเรตาแห่งลิกเตนสไตน์\*^
* เจ้าหญิงชาร์ลอตต์\*^

 |
| รุ่นที่ 5 | 
* เจ้าหญิงอาแล็กซ็องดรา\*

 |
| \* *ทรงเป็นเจ้าหญิงเเห่งนัสเซาด้วย*^*ทรงเป็น เจ้าหญิงแห่งบูร์บง-ปาร์มา*ด้วย |

| ฐานข้อมูลการควบคุมรายการหลักฐาน แก้ไขสิ่งนี้ที่วิกิสนเทศ |
| --- |
| นานาชาติ | 
* ISNI
* VIAF

 |
| ประจำชาติ | 
* เยอรมนี
* เนเธอร์แลนด์

 |
| ประชาชน | 
* Deutsche Biographie

 |