"ศาลพระกาฬ" เปลี่ยนทางมาที่นี่ สำหรับความหมายอื่น ดูที่ ศาลพระกาฬ (จังหวัดพระนครศรีอยุธยา)

พิกัดภูมิศาสตร์: 14°48′08″N 100°36′54″E﻿ / ﻿14.80222°N 100.61500°E﻿ / 14.80222; 100.61500

**ศาลพระกาฬ** หรือเดิมเรียกว่า **ศาลสูง** เป็นโบราณสถานและศาสนสถานที่ตั้งอยู่กลางวงเวียนชื่อ **วงเวียนศรีสุนทร** บนถนนนารายณ์มหาราช ในเขตตำบลทะเลชุบศร อำเภอเมืองลพบุรี จังหวัดลพบุรี ตั้งอยู่ทางด้านทิศตะวันออกของพระปรางค์สามยอด และเส้นทางรถไฟสายเหนือ ภายในเป็นที่ประดิษฐาน *เจ้าพ่อพระกาฬ* เทวรูปโบราณยุคขอมเรืองอำนาจ

ประวัติ
-------

**ศาลพระกาฬ** หรือเดิมเรียกว่า **ศาลสูง** เนื่องจากศาลตั้งอยู่บนฐานศิลาแลงที่อยู่สูงจากพื้นดิน เป็นศาสนสถานที่เป็นฐานศิลาแลงขนาดมหึมา สันนิษฐานกันว่าฐานศิลาแลงดังกล่าวเป็นฐานพระปรางค์ที่ยังสร้างไม่เสร็จ หรือสร้างสำเร็จแต่พังถล่มลงมาภายหลังโดยมิได้รับการซ่อมแซมให้ดีดังเดิม ศาลพระกาฬเป็นสิ่งก่อสร้างของขอม สืบเนื่องมาจากเมืองลพบุรีในอดีตเคยเป็นส่วนหนึ่งของขอมโบราณ ซึ่งได้กลายเป็นศูนย์กลางการปกครองของขอมในลุ่มแม่น้ำเจ้าพระยา อย่างไรก็ตามฌ็อง บวสเซอลิเยร์ ได้สันนิษฐานจากฐานพระปรางค์ที่สูงมากนี้ ว่าเขายังมิได้ข้อยุติว่าเป็นสถาปัตยกรรมขอมโบราณพุทธศตวรรษที่ 16 *"อาจเป็นฐานพระปรางค์จริงที่สร้างไม่เสร็จ หรือเสร็จแล้วแต่พังทลายลงมา"* ทั้งนี้มีที่ศาลสูงมีการค้นพบศิลาจารึกศาลสูงภาษาเขมร หลักที่ 1 และศิลาจารึกเสาแปดเหลี่ยม (จารึกหลักที่ 18) อักษรหลังปัลลาวะภาษามอญโบราณ จากกรณีจารึกเสาแปดเหลี่ยมที่หักพังนั้น พบว่าเสานี้ถูกทุบทำลายให้ล้มพังอยู่กับที่มิได้เคลื่อนย้ายมาจากที่อื่น จึงสันนิษฐานว่าศาลพระกาฬอาจเคยเป็นศาสนสถานของนิกายเถรวาทมาก่อน ภายหลังถูกดัดแปลงเป็นเทวสถานในนิกายไวษณพของศาสนาฮินดูแทน

รัชสมัยสมเด็จพระนารายณ์มหาราช ทรงให้สร้างศาลเทพารักษ์ขนาดย่อมก่ออิฐถือปูน มีลักษณะสถาปัตยกรรมตามพระราชนิยม ทรงตึกเป็นแบบฝรั่งหรือเปอร์เซียผสมผสานกับไทยบนฐานศิลาแลงเดิม ตัวศาลเป็นอาคารชั้นเดียวหลบแดดขนาดสามห้อง ภายในบรรจุทับหลังนารายณ์บรรทมสินธุ์ กับเทวรูปสีดำองค์หนึ่ง ประมาณกันว่าเป็นศาลประจำเมืองก็ว่าได้

*เจ้าพ่อพระกาฬ* เทวรูปโบราณถูกประดิษฐานภายในศาลพระกาฬ
รัชสมัยพระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว ได้เสด็จประพาสเมืองลพบุรีในปี พ.ศ. 2421 ทรงให้ความเห็นเกี่ยวกับศาลสูง ความว่า *"ออกจากพระปรางค์สามยอดเดินไปสักสองสามเส้น ถึงศาลพระกาล ที่หน้าศาลมีต้นไทรย้อย รากจดถึงดิน เป็นหลายราก ร่มชิดดี เขาทำแคร่ไว้สำหรับนั่งพัก...ที่ศาลพระกาลนั้นเป็นเนินสูงขึ้นไปมาก มีบันใดหลายสิบขั้น ข้างบนเป็นศาลหรือจะว่าวิหารสามห้อง เห็นจะเป็นช่อฟ้า ใบระกา แต่บัดนี้เหลืออยู่เพียงแต่ผนัง ที่แท่นมีรูปพระนารายณ์สูงประมาณ ๔ ศอก เป็นเทวรูปโบราณทำด้วยศิลา มีเทวรูปเล็ก ๆ เป็นพระอิศวรกับพระอุมาอีก ๒ รูป ออกทางหลังศาลมีบันใดขึ้นไปบนเนินสูงอีกชั้นหนึ่ง มีหอเล็กอีกหอหนึ่ง มีแผ่นศิลาเป็นรูปนารายณ์ทรงครุฑแผ่นหนึ่ง มีรูปนารายณ์ประทมสินธุ์แผ่นหนึ่งวางเปะปะ ไม่ได้ตั้งเป็นที่..."*

ราวปี พ.ศ. 2465 ศาลเทพารักษ์หลังเดิมขนาดสามห้องได้ทรุดโทรมลงมาก จึงมีการอัญเชิญเทวรูปองค์ดำดังกล่าวลงมาประดิษฐาน ณ เรือนไม้มุงสังกะสีบริเวณพระปรางค์ชั้นล่าง มีต้นไทรและกร่างปกคลุมทั่วบริเวณ ในปี พ.ศ. 2480 จึงมีการสร้างกำแพงเตี้ย ๆ ก่อด้วยศิลาแลงโดยรอบ

ต่อมาในปี พ.ศ. 2494 บ้างว่า พ.ศ. 2495 ได้มีการสร้างศาลพระกาฬขึ้นใหม่เนื่องจากเรือนไม้สังกะสีเดิมได้ทรุดโทรมลง บางแห่งว่ามาจากการริเริ่มของศักดิ์ ไทยวัฒน์ ข้าหลวงประจำจังหวัดลพบุรีในขณะนั้นจากการสนับสนุนของจอมพลแปลก พิบูลสงคราม นายกรัฐมนตรีในขณะนั้น บางแห่งว่าชลอ วนะภูติ ผู้ว่าราชการจังหวัดลพบุรีเป็นหัวเรี่ยวหัวแรงสำคัญร่วมกับองค์กรอื่น ๆ รวมทั้งชาวลพบุรีและผู้ศรัทธาจำนวนมาก เงินสำหรับก่อสร้างได้มาจากการเรี่ยไรจากชาวลพบุรีและใกล้เคียง รวมทั้งสิ้น 304,586.22 บาท ศาลพระกาฬหลังใหม่จึงถูกออกแบบด้วยสถาปัตยกรรมทรงไทยร่วมสมัยของกรมศิลปากรสมัยหม่อมเจ้ายาใจ จิตรพงศ์ เป็นหัวหน้ากองสถาปัตยกรรม ก่อสร้างสำเร็จในปี พ.ศ. 2496 ซึ่งดูเด่นเป็นสง่า ณ บริเวณหน้าฐานพระปรางค์โบราณ และทำพิธีเปิดเมื่อวันที่ 2 พฤษภาคม พ.ศ. 2495

เจ้าพ่อพระกาฬ
-------------

เจ้าพ่อพระกาฬเป็นเทวรูปรุ่นเก่าซึ่งอาจเป็นพระวิษณุ หรือพระโพธิสัตว์อวโลกิเตศวร เป็นเทวรูปรุ่นเก่า ศิลปะลพบุรี แต่เดิมเจ้าพ่อพระกาฬมีพระกายสีดำ ทำจากศิลา ไม่มีพระเศียร และพระกรทั้งหมด กล่าวกันว่าเจ้าพ่อพระกาฬได้ไปเข้าฝันผู้ประสงค์ดีท่านหนึ่ง นัยว่าขอพระเศียรและพระกรเท่าที่จะหามาได้ ซึ่งได้มีผู้ศรัทธาได้จัดหาเศียรพระศิลาทรายศิลปะสมัยอยุธยา ส่วนพระกรนั้นได้เพียงข้างเดียวจากทั้งหมดสี่ข้าง 

ปัจจุบันเจ้าพ่อพระกาฬไม่เหลือเค้าเดิมซึ่งมีสีดำอีกแล้ว ด้วยถูกปิดทองจากผู้ศรัทธาแลดูเหลืองอร่ามจนสิ้น กล่าวกันว่าปีหนึ่งมีผู้มานมัสการไม่ต่ำกว่าหนึ่งแสนคน

ลิงศาลพระกาฬ
------------

ลิงที่อาศัยในบริเวณศาลพระกาฬ
ลิงศาลพระกาฬ หรือ ลิงเจ้าพ่อพระกาฬ ดั้งเดิมเป็นลิงแสม ปัจจุบันมีอยู่ทั้งหมดกว่า 500 ตัว ไม่นับรวมลิงกลุ่มอื่น ๆ ในลพบุรีที่มีกว่า 2,000 ตัว ทั้งนี้ทั้งนั้นลิงฝูงดังกล่าวมิได้มีความเกี่ยวข้องกับศาลพระกาฬเลยแต่อย่างใด แต่เดิมบริเวณโดยรอบศาลพระกาฬเป็นป่าคงมีลิงป่าอาศัยอยู่ ลิงดังกล่าวยังชีพด้วยของถวายแก้บน ซึ่งส่วนใหญ่เป็นผลไม้ ปัจจุบันลิงทั้งหมดถูกแบ่งออกเป็นสองกลุ่ม คือ

1. **ลิงศาล** หรือ **ลิงเจ้าพ่อ** เป็นลิงฝูงใหญ่อาศัยบริเวณโดยรอบศาลพระกาฬช่วงเที่ยง และอาศัยที่พระปรางค์สามยอดและบางส่วนของโรงเรียนพิบูลวิทยาลัยช่วงเช้าและเย็น เมื่อพลบค่ำพวกมันจะกลับมานอนที่ศาลพระกาฬ กลุ่มนี้มีความเป็นอยู่ค่อนข้างดี มักได้รับของเซ่นไหว้จากผู้ศรัทธาเสมอ ซึ่ง *ลิงศาล* อาจแบ่งย่อยได้อีกสามกลุ่มคือ กลุ่มศาลพระกาฬ, กลุ่มพระปรางค์สามยอด และกลุ่มโรงเรียนพิบูลวิทยาลัย
2. **ลิงมุมตึก** หรือ **ลิงนอกศาล** หรือ **ลิงตลาด** เป็นลิงจรจัดซึ่งแตกหลงฝูงและมิได้รับการยอมรับกลับเข้าฝูง มักเร่ร่อนตามมุมตึก ร้านค้าบ้านเรือนในชุมชนเมืองลพบุรี ลิงกลุ่มนี้มักสร้างปัญหาและความเสียหายอยู่เสมอ

จำนวนลิงก็เพิ่มจำนวนมากขึ้นตลอดในเขตเมืองเก่า และเริ่มออกมาจากแหล่งเดิมไปอาศัยอยู่ย่านขนส่งสระแก้ว และสี่แยกเอราวัณซึ่งเป็นเขตเมืองใหม่ ก่อนหน้านี้เคยมีแนวคิดที่จะควบคุมประชากรลิงมาตลอด อาทิ การทำหมันลิง จนในปลายปี พ.ศ. 2557 ได้มีการร้องเรียนจากชาวบ้าน ว่าลิงที่ศาลพระกาฬบางตาลงเนื่องจากทางเทศบาลเมืองลพบุรีได้ส่งเจ้าหน้าที่มาจับ การนี้จำเริญ สละชีพ นายกเทศมนตรีเมืองลพบุรี และกรมอุทยานแห่งชาติ สัตว์ป่า และพันธุ์พืช ได้มาชี้แจงว่าลิงที่ถูกจับนั้นเป็นลิงที่แตกฝูงและเกเรไปไว้ที่สวนสัตว์ลพบุรีจำนวน 74 ตัว ที่ส่วนใหญ่อิดโรยและมีแผลทั่วตัว นอกจากนี้ยังพบว่ามีลิงศาลพระกาฬจำนวน 30-40 ตัวถูกจับและปล่อยทิ้งไว้ที่ตำบลดอนดึง อำเภอบ้านหมี่ ภายหลังจึงมีแผนจัดการที่จะนำลิงไปไว้ที่ตำบลโพธิ์เก้าต้น อำเภอเมืองลพบุรี โดยทำในลักษณะสวนลิง

สถานที่ใกล้เคียง
----------------

* พระปรางค์สามยอด
* วัดนครโกษา
* โรงเรียนพิบูลวิทยาลัย

อ้างอิง
-------

1. 1 2 3 4 5 6  ส.สีมา. (7 พฤษภาคม 2556). "ศาลพระกาฬ". *ศิลปวัฒนธรรม*. 34:7, หน้า 34
2. 1 2 3 4 5 6 7 8  สมพงษ์ นิติกุล. *ภาพโบราณ ตำนานเมืองลพบุรี*. กรุงเทพฯ : พี.เอ.ลีฟวิ่ง, 2456, หน้า 53
3. ↑  ศานติ ภักดีคำ ผศ. ดร. (3 มกราคม 2556). "เมื่อ "ลวปุระ" หรือ "ลพบุรี" ถูกพระเจ้าสุริยวรมันที่ ๑ ทำลาย "กลายเป็นป่า"". *ศิลปวัฒนธรรม*. 34:3, หน้า 111
4. ↑  ศานติ ภักดีคำ ผศ. ดร. (3 มกราคม 2556). "เมื่อ "ลวปุระ" หรือ "ลพบุรี" ถูกพระเจ้าสุริยวรมันที่ ๑ ทำลาย "กลายเป็นป่า"". *ศิลปวัฒนธรรม*. 34:3, หน้า 113
5. ↑  กรมศิลปากร. *จารึกในประเทศไทย เล่ม 2*. กรุงเทพฯ : กรมศิลปากร. 2529, หน้า 57-60
6. ↑  *มรดกความทรงจำแห่งนพบุรีศรีลโวทัยปุระ : ว่าด้วยโคลงเฉลิมพระเกียรติสมเด็จพระนารายณ์ฯ และจารึกโบราณแห่งเมืองละโว้*. ดร. วินัย ศรีพงศ์เพียร และ ดร. ตรงใจ หุตางกูร (บรรณาธิการ). กรุงเทพฯ : ศูนย์มานุษยวิทยาสิรินธร (องค์การมหาชน), 2558, หน้า 182
7. 1 2 3 4 5  ส.สีมา. (7 พฤษภาคม 2556). "ศาลพระกาฬ". *ศิลปวัฒนธรรม*. 34:7, หน้า 35
8. 1 2 3 4 5  "ศาลพระกาฬ". สำนักวิทยบริการและเทคโนโลยีสารสนเทศ มหาวิทยาลัยราชภัฏเทพสตรี. สืบค้นเมื่อ 1 พฤศจิกายน 2556. `{{cite web}}`: ตรวจสอบค่าวันที่ใน: `|accessdate=` (help)[*ลิงก์เสีย*]
9. ↑  "ศาลพระกาฬ". SHARE SIAM. คลังข้อมูลเก่าเก็บจากแหล่งเดิมเมื่อ 2019-01-01. สืบค้นเมื่อ 1 พฤศจิกายน 2556. `{{cite web}}`: ตรวจสอบค่าวันที่ใน: `|accessdate=` (help)
10. 1 2  ส.สีมา. (7 พฤษภาคม 2556). "ศาลพระกาฬ". *ศิลปวัฒนธรรม*. 34:7, หน้า 36
11. 1 2  ส.สีมา. (7 พฤษภาคม 2556). "ศาลพระกาฬ". *ศิลปวัฒนธรรม*. 34:7, หน้า 37
12. ↑  "โครงการบ้านคนเลี้ยงลิง". มูลนิธิช่วยชีวิตสัตว์ป่าแห่งประเทศไทย. สืบค้นเมื่อ 29 สิงหาคม 2557. `{{cite web}}`: ตรวจสอบค่าวันที่ใน: `|accessdate=` (help)[*ลิงก์เสีย*]
13. 1 2 3  ""ลิงลพบุรี" ชะตากรรมวันนี้ช่างน่าเศร้า". โพสต์ทูเดย์. 18 กรกฎาคม พ.ศ. 2557. สืบค้นเมื่อ 29 สิงหาคม 2557. `{{cite web}}`: ตรวจสอบค่าวันที่ใน: `|accessdate=` และ `|date=` (help)[*ลิงก์เสีย*]
14. 1 2  "ทำหมันหรือรักษาไส้เลื่อนระวัง "ลิง" เจ็บตัวฟรี ?!". คมชัดลึก. 21 สิงหาคม 2552. สืบค้นเมื่อ 1 พฤศจิกายน 2556. `{{cite web}}`: ตรวจสอบค่าวันที่ใน: `|accessdate=` (help)
15. ↑  "โวย "ลิงลพบุรี" หาย! ชี้จนท.จับเรียบ หลายร้อยตัว! "สัตวแพทย์" ดัง จี้แจงไปไว้ไหน". ข่าวสด. 16 กรกฎาคม พ.ศ. 2557. สืบค้นเมื่อ 29 สิงหาคม 2557. `{{cite web}}`: ตรวจสอบค่าวันที่ใน: `|accessdate=` และ `|date=` (help)
16. ↑  "ศึกจับลิงปะทุ! โต้นักอนุรักษ์ ไม่มีทารุณกรรม". ไทยรัฐ. 23 กรกฎาคม พ.ศ. 2557. สืบค้นเมื่อ 29 สิงหาคม 2557. `{{cite web}}`: ตรวจสอบค่าวันที่ใน: `|accessdate=` และ `|date=` (help)
17. ↑  "กรมอุทยานแห่งชาติฯ ระบุลิงลพบุรีที่จับไม่ใช่ลิงศาลพระกาฬ". สำนักข่าวไทย. 22 กรกฎาคม พ.ศ. 2557. สืบค้นเมื่อ 29 สิงหาคม 2557. `{{cite web}}`: ตรวจสอบค่าวันที่ใน: `|accessdate=` และ `|date=` (help)[*ลิงก์เสีย*]
18. ↑  "พบลิงศาลพระกาฬ30-40ตัวถูกนำมาปล่อยทิ้งไว้ที่บ้านหมี่". เนชั่น. 23 กรกฎาคม พ.ศ. 2557. คลังข้อมูลเก่าเก็บจากแหล่งเดิมเมื่อ 2016-03-05. สืบค้นเมื่อ 29 สิงหาคม 2557. `{{cite web}}`: ตรวจสอบค่าวันที่ใน: `|accessdate=` และ `|date=` (help)

แหล่งข้อมูลอื่น
---------------

* วิกิมีเดียคอมมอนส์มีสื่อเกี่ยวกับ ศาลพระกาฬ

| * ด
* ค
* ก
สถานที่สมัยพระนคร |
| --- |
| 

| ประเทศกัมพูชา |
| --- |
| เมืองพระนคร | 

|  |
| --- |
| 
* กบาลสะพาน
* กระวาน
* โกรลโค
* เจ้าสายเทวดา
* ตาแก้ว
* ตาเนย
* ตาพรหม
* ตาโสม
* ธรรมนันท์
* นครวัด
* นาคพันธ์
* บันทายกเดย
* บันทายศรี
* บันทายสำเหร่
* บาทชุม
* บาราย (ตะวันตก, ตะวันออก)
* ปักษีจำกรุง
* แปรรูป
* พนมโกรม
* พนมคูเลน
* พนมเดย
* พนมบาแคง
* พนมบูก
* พระขรรค์
* แม่บุญ (ตะวันตก, ตะวันออก)
* ยโศธรปุระ
* สะพานถมอ
* สระสรง
* อกยม

 |
| นครธม | 
* คลัง
* ซัวปรอต
* นครธม
* บาพวน
* บายน
* พระปาลิไลยก์
* พระพิธูร
* พระลานชนดำรี
* พระลานเสด็จขี้เรื้อน
* พิมานอากาศ
* มังคลรรถะ

 |
| รอลัวะ | 
* รอลัวะ
* บาคง
* พระโค
* ลอเลย

 |

 |
| ที่อื่น | 
* กุหกนคร
* เกาะเกรติ์
* ทนเลบาที
* บันทายฉมาร์
* บันทายไพรนคร
* บาพนม
* บึงมาลา
* พนมชนก
* พนมชีสูร
* พนมบานัน
* พระขรรค์แห่งกำพงสวาย
* พระวิหาร
* วัดนคร
* สมบูรณ์ไพรคุก

 |

 |
| 

| ประเทศไทย |
| --- |
| ภาคอีสาน | 

|  |  |
| --- | --- |
| ที่ราบสูงโคราช | 
* กุฏิฤๅษีบ้านโคกเมือง
* กุฏิฤๅษีหนองบัวราย
* กู่กาสิงห์
* กู่พระสันตรัตน์
* กู่สวนแตง
* โคกปราสาท
* จอมพระ
* ช่างปี่
* ดงเมืองเตย
* โดนตวล
* ตระเปียงเตีย
* ตาควาย
* ตาเมือน
* ตาเมือนโต๊ด
* ตาเมือนธม
* ตาเล็ง
* นางรํา
* บ้านจารย์
* บ้านบุ
* บ้านพลวง
* บ้านไพล
* บ้านสนม
* บ้านสมอ
* บ้านอนันต์
* ปรางค์กู่ (ร้อยเอ็ด, ศรีสะเกษ, ชัยภูมิ)
* ปรางค์พรหมทัต
* ปลายบัด
* เปือยน้อย
* พนมรุ้ง
* พนมวัน
* พิมาย
* ภูมิโปน
* เมืองต่ำ
* เมืองแขก
* ยายเหงา
* วัดเจ้าจันทร์
* วัดปรางค์ทอง
* ศีขรภูมิ
* ถมอ
* สระกำแพงน้อย
* สระกำแพงใหญ่
* หนองตาเปล่ง
* หนองปล่อง
* ห้วยทับทัน

 |
| แอ่งสกลนคร | 
* เชิงชุม
* ดุม
* นารายณ์เจงเวง
* บ้านพันนา
* ภูเพ็ก

 |

 |
| ที่อื่น | 
* เขาน้อย
* เขาโล้น
* ปรางค์แขก
* พระปรางค์สามยอด
* เมืองสิงห์
* วัดกำแพงแลง
* วัดพระพายหลวง
* วัดมหาธาตุ ราชบุรี
* ศรีเทพ
* ศาลพระกาฬ ลพบุรี
* สด๊กก๊อกธม

 |

 |
| 

| ประเทศลาว |
| --- |
| 
* เรือนหิน
* วัดพู
* อุ้มเมือง

 |

 |
| 

| ท้องที่พิพาท |
| --- |
| 
* กรณีพิพาทพรมแดนไทย–กัมพูชา

 |

 |