ในระบบการเรียกชื่อสิ่งมีชีวิตแบบทวินาม **ชื่อพ้อง**คือชื่อทางวิทยาศาสตร์ที่แตกต่างกันสำหรับสิ่งมีชีวิตสิ่งเดียวในทางอนุกรมวิธาน ชื่อให้ใช้ชื่อตั้งขึ้นก่อนหรือที่ถูกต้องได้รับการยอมรับจะเป็นชื่อที่ถูกต้อง ส่วนชื่ออื่น ๆ ให้เป็นชื่อพ้อง การใช้และคำศัพท์ก็จะต่างกันไปในสัตววิทยาและพฤกษศาสตร์

สัตววิทยา
---------

ในระบบการตั้งชื่อทางสัตววิทยา ชื่อพ้องคือชื่อวิทยาศาสตร์ที่ต่างกันแต่เป็นของสัตว์ชนิดเดียวกัน เช่น มีชื่อสองชื่อสำหรับสปีชีส์เดียวกัน ในหลักเกณฑ์ของระบบการตั้งชื่อทางสัตววิทยา ชื่อแรกที่ถูกตีพิมพ์จะเป็น **ชื่อพ้องหลัก (senior synonym)** ชื่อที่เหลือจะกลายเป็น **ชื่อพ้องรอง (junior synonyms)**

ชื่อพ้องจะเป็น "ปรนัย หรือ โดยวัตถุ (objective)" ถ้าอ้างถึงสิ่งมีชีวิตเดียวกันอย่างชัดเจน ในกรณีนี้ถ้าอ้างถึงรูปร่างลักษณะหรือตัวอย่างต้นแบบเดียวกัน ไม่เช่นนั้น ชื่อพ้องจะเป็น "อัตนัย หรือ โดยบุคคล (subjective)" หมายความว่า มีลู่ทางสำหรับการโต้แย้ง นักวิจัยคนหนึ่งอาจพิจารณาชื่อสองชื่อเป็นสิ่งมีชีวิตเดียวกัน ขณะที่คนอื่นอาจไม่เห็นด้วย

เช่น จอห์น เอ็ดวาร์ด เกรย์ (John Edward Gray) ตีพิมพ์ชื่อ *Antilocapra anteflexa* ในปี ค.ศ. 1855 ใช้สำหรับละมั่งอเมริกาบนพื้นฐานของเขาคู่ อย่างไรก็ตามตัวอย่างของเขาเป็นตัวอย่างที่ผิดปกติตัวอย่างหนึ่งของชนิด *Antilocapra americana* ที่ตีพิมพ์โดยจอร์จ ออต (George Ord) ในปี ค.ศ. 1815 ดังนั้นชื่อของออตจึงตั้งชื่อมาก่อน และ *Antilocapra anteflexa* ได้กลายชื่อพ้องอัตนัยรอง (junior subjective synonym)

ชื่อพ้องปรนัย (Objective synonyms) เป็นเรื่องธรรมดาของระดับสกุล เพราะนักวิจัยสองคนอาจมาถึงจุดตัดสินใจอย่างอิสระว่าสปีชีส์นั้นต่างจากชนิดอื่น ๆ ในสกุลอย่างพอเพียงที่จะตั้งสกุลของมันเอง ดังนั้นทุก ๆ ชื่อในสกุลใหม่ที่ใช้ชนิดต้นแบบเดียวกัน เป็นชื่อพ้องปรนัย (objective synonyms)

ที่ระดับชนิด ชื่อพ้องอัตนัยเป็นเรื่องธรรมดามากเพราะขอบเขตความแตกต่างมีขนาดใหญ่โตอย่างน่าประหลาดในสปีชีส์ หรือความไม่รู้เกี่ยวกับรูปร่างลักษณะก่อนหน้าทั่ว ๆ ไป อาจทำให้นักชีววิทยาบรรยายลักษณะตัวอย่างที่ถูกค้นพบใหม่เป็นชนิดใหม่ อย่างไรก็ตามชื่อพ้องอัตนัยหาได้ยากมาก เช่นม้าป่ายุโรปบรรยายลักษณะโดยโยฮูนน์ ฟรีดริช เกม์ลลิน (Johann Friedrich Gmelin) ในปี ค.ศ. 1774 ในปี ค.ศ. 1784 พีตเตอร์ บอดเดอร์ต (Pieter Boddaert) ตั้งชื่อว่า *Equus ferus* โดยอ้างอิงการบรรยายลักษณะของเกม์ลลิน ต่อมาในปี ค.ศ. 1912 ออทโท อานโทเนียซ (Otto Antonius) กลับตีพิมพ์ในชื่อ *Equus gmelini* โดยไม่รู้ตัวก่อนว่ามีชื่อของบอดเดอร์ตอยู่แล้ว โดยอ้างถึงการบรรยายลักษณะของเกม์ลลินเช่นกัน ซึ่งชื่อทั้งสองนั้นอ้างการบรรยายลักษณะเดียวกัน ชื่อทั้งสองจึงเป็นชื่อพ้องอัตนัย

บางกรณีชื่อพ้องรองกลับเป็นที่แพร่หลายกว่าชื่อพ้องหลัก เกิดจากเมื่อชื่อหลักไม่ได้ถูกใช้อีกเลยตั้งแต่การบรรยายลักษณะครั้งแรก และชื่อพ้องรองกลับถูกใช้จนเป็นเรื่องปกติ ชื่อเก่าจะกลายเป็น "ชื่อตั้งไม่นิยม (nomen oblitum)" และชื่อรองเป็นที่ทราบว่าเป็น "ชื่อตั้งสงวนไว้ (nomen protectum)" นี้เป็นส่วนสำคัญในการป้องกันการสับสนจากผลของชื่อที่รู้จักกันดีไปแทนที่ชื่อที่ถูกต้องแต่ไม่ค่อยคุ้นเคยที่ต้องเพิ่มเติมในสิ่งตีพิมพ์ เช่น ชื่อวิทยาศาสตร์ของ มดคันไฟแดงต่างประเทศ มีชื่อว่า *Solenopsis invicta* ถูกตีพมพ์โดยบูเรน (Buren) ในปี ค.ศ. 1972 และชื่อนี้ก็ถูกสงวนไว้ เพราะความจริงแล้วชื่อแรกของมดชนิดนี้เป็น *Solenopsis saevissima wagneri* ถูกตั้งโดยแซนต์ชิ (Santschi) ในปี ค.ศ. 1916 มีเอกสารมากกว่าพันฉบับที่ตีพิมพ์ภายใต้ชื่อ *invicta* ก่อนจะมีคนค้นพบว่าเป็นชื่อพ้อง และในปี ค.ศ. 2001 ICZN บังคับให้ *invicta* เป็นลำดับเหนือกว่า *wagneri*

พฤกษศาสตร์
----------

ในระบบการตั้งชื่อทางพฤกษศาสตร์ ชื่อพ้องของชื่อวิทยาศาสตร์คือชื่อที่ใช้ในพืชชนิดเดียวกัน โดยชื่อพ้องไม่สามารถกล่าวลอย ๆ ได้ ต้องอ้างว่าเป็น "ชื่อพ้องของ..." ชื่อพ้องทางพฤกษศาสตร์อาจเป็น:

| ชนิด | ชื่อ | คำจำกัดความ |
| --- | --- | --- |
| โฮโมไทปิก(homotypic) | การตั้งชื่อ(nomenclatural) | ในต้นแบบอันเดียวกัน ชื่อในระบบของลินเนียสคือ *Pinus abies* L. ซึ่งเป็นต้นแบบเดียวกับ *Picea abies* (L.) H.Karst เมื่อชื่อหลังเป็นชื่อที่ถูกต้อง(ได้รับการยอมรับ) *Pinus abies* จะเป็นชื่อพ้องโฮโมไทปิกของ *Picea abies* อย่างไรก็ตามถ้าพืชสปีชีส์นั้นถูกพิจารณาว่าอยู่ในสกุล *Pinus* (ไม่น่าจะเกิดขึ้นได้ในปัจจุบัน) *Picea abies* จะกลายเป็นชื่อพ้องโฮโมไทปิกของ *Pinus abies* แทน |
| เฮเทอโรไทปิก(heterotypic) | การจัดชั้น(taxonomic) | ในต้นแบบที่ต่างกัน นักพฤกษศาสตร์บางคนแบ่งแดนดิไลอัน(dandelion:ต้นไม้จำพวกหนึ่งมีใบหยิก ดอกสีเหลือง)ออกเป็นหลายๆสปีชีส์เพื่อจำกัดวงให้เหมาะสม ในแต่ละชื่อของแต่ละสปีชีส์มีต้นแบบเป็นของมันเอง เมื่อแดนดิไลอันถูกพิจารณาว่าเป็นการรวมเอาแบบ(form)หรือสปีชีส์ย่อยเข้าด้วยกันมากกว่า ชื่อของสปีชีส์ทั้งหมดนั้นจึงเป็นชื่อพ้องเฮเทอโรไทปิกของ *Taraxacum officinale* F.H.Wigg เป็นการย่อหน่วยอนุกรมวิธานสู่ชื่อพ้องเฮเทอโรไทปิกเป็นการเรียกชื่อสู่"การลดลงในชุดชื่อพ้อง"หรือ"ตามชื่อพ้อง" |

ในทางพฤกษศาสตร์ ชื่อพ้องไม่จำเป็นต้องเป็นชื่อตามกฎ (valid name) รายชื่อของชื่อพ้องบ่อยครั้งเป็นชื่อที่ไม่มีเหตุผลพอจะทำให้เป็นชื่อทางการ (formal name) (ไม่ได้ตีพิมพ์หรือเป็นชื่อต้นฉบับ) หรือยังไม่ได้ตีพิมพ์อย่างเป็นทางการ ชื่อพ้องต้องเป็นรูปแบบที่อยู่ในระเบียบการตั้งชื่อ ชื่อควรจะเป็นชื่อในภาษาละติน

ชื่อพ้องโฮโมไทปิกไม่จำเป็นต้องมีชื่อรองหรือชื่อเหมือนชื่อที่ถูกต้องแต่ต้องเป็นต้นแบบเดียวกัน เช่น ชื่อ *Taraxacum officinale* ซึ่งถูกอ้างอิงมากกว่า มีต้นแบบเดียวกับ *Leontodon taraxacum* L. ดังนั้น *Leontodon taraxacum* L. จึงเป็นชื่อพ้องโฮโมไทปิกของ *Taraxacum officinale* F.H.Wigg

เปรียบเทียบระหว่างสัตววิทยาและพฤกษศาสตร์
----------------------------------------

ในทางปฏิบัติของชื่อพ้องในระบบการตั้งชื่อทางพฤกษศาสตร์มีความแตกต่างในคำศัพท์และรายละเอียดเล็กน้อยจากระบบการตั้งชื่อทางสัตววิทยา ตรงชื่อที่ถูกต้องนับรวมไปในชื่อพ้องด้วย โดยชื่อแรกนั้นเป็น "ชื่อพ้องหลัก":

* ชื่อพ้องทางพฤกษศาสตร์คือ "ชื่อพ้องรอง" ในทางสัตววิทยา
* ชื่อพ้องโฮโมไทปิกหรือชื่อพ้องการตั้งชื่อในทางพฤกษศาสตร์คือ "พ้องปรนัย" ในทางสัตววิทยา
* ชื่อพ้องเฮเทอโรไทปิกหรือชื่อพ้องการจัดชั้นในทางพฤกษศาสตร์คือ "พ้องอัตนัย" ในทางสัตววิทยา

อ้างอิง
-------

* Blackwelder, R. A. (1966). *Taxonomy: A text and reference book*. New York: Wiley.