**อเล็กซานดรอสที่ 3 แห่งมาเกโดนีอา** (กรีก: Αλέξανδρος, อักษรโรมัน: *Aléxandros*) หรือที่รู้จักกันโดยทั่วไปว่า **อเล็กซานเดอร์มหาราช** (อังกฤษ: Alexander the Great; 20/21 กรกฎาคม 356 ปีก่อน ค.ศ. – 10/11 มิถุนายน 323 ปีก่อน ค.ศ.) เป็นจอมกษัตริย์กรีกโบราณแห่งราชอาณาจักรมาเกโดนีอา เป็นสมาชิกของราชวงศ์อาร์กีด ประสูติในเมืองเพลลาในปี 356 ก่อนคริสตกาลและขึ้นสืบบัลลังก์ต่อจากพระราชบิดาขณะมีวัยเพียง 20 ปี อเล็กซานเดอร์ใช้เวลาส่วนใหญ่ในรัชสมัยของเขาไปกับการสู้รบอย่างที่ไม่เคยเกิดมาก่อนในทวีปเอเชียและแอฟริกาตอนเหนือ และก่อนมีพระชนม์ครบสามสิบปี พระองค์ก็ได้สร้างหนึ่งในจักรวรรดิอันยิ่งใหญ่ที่สุดของโลกยุคโบราณ แผ่ไพศาลตั้งแต่กรีซไปจนถึงทางตะวันตกของอินเดีย พระองค์ไม่เคยปราชัยในศึกใดมาก่อนและได้รับการยอมรับนับถือเป็นหนึ่งในแม่ทัพผู้ประสบความสำเร็จสูงสุดในประวัติศาสตร์โลก

ในช่วงวัยเด็ก อเล็กซานเดอร์ได้รับการประสาทวิชาโดยแอริสตอเติลถึงอายุ 16 ปี พระเจ้าพีลิปโปสผู้บิดาทรงนำแว่นแคว้นกรีกส่วนใหญ่ให้มาอยู่ภายใต้การปกครองของมาเกโดนีอา เมื่อพีลิปโปสถูกปลงพระชนม์ในปี 336 ก่อนคริสตกาล เจ้าชายหนุ่มก็ขึ้นครองอาณาจักรอันแข็งแกร่งและบัญชากองทัพที่ชาญสมรภูมิ อเล็กซานเดอร์ได้ตำแหน่งจอมทัพแห่งกรีซและใช้อำนาจนี้ดำเนินตามแผนการพิชิตเปอร์เซียของพระบิดา ในปี 334 ก่อนคริสตกาล ทรงรุกรานจักรวรรดิเปอร์เซียของราชวงศ์อะคีเมนิด และเริ่มดำเนินปฏิบัติการต่อเนื่องซึ่งกินเวลากว่าสิบปี เมื่ออเล็กซานเดอร์พิชิตอานาโตเลีย ก็ทรงได้รับชัยชนะอย่างขาดลอยในยุทธการหลายครั้ง ทรงนำทัพข้ามซีเรีย, อียิปต์, เมโสโปเตเมีย, เปอร์เซีย และแบกเตรีย ศึกที่โด่งดังที่สุดคือยุทธการที่อิสซัสและยุทธการที่กอกามีลา ในที่สุดพระองค์สามารถโค่นล้มกษัตริย์เปอร์เซีย พระเจ้าดาไรอัสที่ 3 และพิชิตทั้งจักรวรรดิเปอร์เซียได้ ทำให้ ณ จุดนี้ อาณาเขตของพระองค์แผ่ตั้งแต่ทะเลเอเดรียติกไปจนถึงแม่น้ำบีอาส

เมื่อพิชิตเปอร์เซียได้ ความทะเยอทะยานของกษัตริย์หนุ่มอเล็กซานเดอร์ก็ไม่ได้สิ้นสุดลง พระองค์ไล่ตามความปรารถนาที่ต้องการเห็น "จุดสิ้นสุดของโลกและมหาสมุทรใหญ่ที่เบื้องปลาย" จึงยกทัพบุกอินเดียในปี 326 ก่อนคริสตกาล และได้รับชัยชนะเหนือพระเจ้ากรุงเปารพในยุทธการที่แม่น้ำเฌลัม แต่สุดท้ายพระองค์ก็จำยอมต้องยกทัพกลับตามคำขอของเหล่าทหารที่ต้องการกลับบ้านเกิดเมืองนอน การสูญเสียสหายรักอย่างเฮฟีสเทียนทำให้กษัตริย์หนุ่มจมสู่ความซึมเศร้าและสุขภาพทรุดโทรมจนล้มป่วย อเล็กซานเดอร์สวรรคตที่กรุงบาบิโลนในปี 323 ก่อนคริสตกาล แปดเดือนให้หลังเฮฟีสเทียนเสียชีวิต 

ในปีถัดจากการสวรรคตของอเล็กซานเดอร์ เกิดสงครามกลางเมืองทั่วไปจนอาณาจักรของพระองค์แตกเป็นเสี่ยง ๆ ทำให้เกิดเป็นรัฐใหญ่น้อยมากมายปกครองโดยบรรดาขุนนางชาวมาเกโดนีอา แม้ความเป็นผู้พิชิตของพระองค์จะโดดเด่นอย่างยิ่ง แต่มรดกของอเล็กซานเดอร์ที่ยืนยงต่อมากลับมิใช่ราชบัลลังก์ กลายเป็นการเผยแพร่วัฒนธรรมที่ติดตามมาจากการพิชิตดินแดนเหล่านั้น การก่อร่างสร้างเมืองอาณานิคมกรีกและวัฒนธรรมกรีกที่เผยแพร่ไปในแดนตะวันออกทำให้เกิดเป็นวัฒนธรรมเฮเลนนิสติก ซึ่งยังคงสืบทอดต่อมาในจักรวรรดิไบแซนไทน์กระทั่งกลางคริสต์ศตวรรษที่ 15

ชีวิตช่วงต้น
------------

รูปสลักของพระเจ้าพีลิปโปสที่ 2 พระราชบิดาของอเล็กซานเดอร์
### เชื้อสายและวัยเยาว์

อเล็กซานเดอร์ประสูติเมื่อวันที่ 20 (หรือ 21) กรกฎาคม ปีที่ 356 ก่อนคริสตกาล, ที่เมืองเพลลา เมืองหลวงของราชอาณาจักรมาเกโดนีอา เป็นโอรสของพระเจ้าพีลิปโปสที่ 2 มารดาเป็นภริยาคนที่ 4 ของพีลิปโปสชื่อนางโอลิมเพียสแห่งเอพิรุสเป็นธิดาของ นีโอโทเลมุสที่ 1 แห่งเอพิรุส นครรัฐกรีกทางเหนือ แม้พีลิปโปสจะมีชายาถึง 7-8 คน แต่นางโอลิมเพียสก็ได้เป็นชายาเอกอยู่ชั่วระยะเวลาหนึ่ง

ในฐานะที่ทรงเป็นสมาชิกราชวงศ์อาร์กีด อเล็กซานเดอร์จึงถือว่าสืบเชื้อสายมาจากเฮราคลีสผ่านทางกษัตริย์คารานุสแห่งมาเกโดนีอา4 ส่วนทางฝั่งมารดา เขาถือว่าตนสืบเชื้อสายจากนีโอโทลีมุส บุตรของอคิลลีส5 อเล็กซานเดอร์เป็นญาติห่าง ๆ ของนายพลพีร์รุสแห่งเอพิรุส ผู้ได้รับยกย่องจากฮันนิบาลว่าเป็นแม่ทัพผู้เก่งกาจที่สุด หรืออันดับที่สอง (รองจากอเล็กซานเดอร์) เท่าที่โลกเคยประสบพบเจอ

ตามบันทึกของพลูตาร์ค นักประวัติศาสตร์ชาวกรีกโบราณ ในคืนวันก่อนวันวิวาห์ของนางโอลิมเพียสกับพีลิปโปส โอลิมเพียสฝันว่าท้องของนางถูกสายฟ้าฟาดเกิดเปลวเพลิงแผ่กระจายออกไป "ทั้งกว้างและไกล" ก่อนจะมอดดับไป หลังจากแต่งงานแล้ว พีลิปโปสเคยบอกว่า ตนฝันเห็นตัวเองกำลังปิดผนึกครรภ์ของภรรยาด้วยดวงตราที่สลักภาพของสิงโต พลูตาร์คตีความความฝันเหล่านี้ออกมาหลายความหมาย เช่นโอลิมเพียสตั้งครรภ์มาก่อนแล้วก่อนแต่งงาน โดยสังเกตจากการที่ครรภ์ถูกผนึก หรือบิดาของอเล็กซานเดอร์อาจเป็นเทพซูส นักวิจารณ์ในยุคโบราณมีความคิดแตกแยกกันไปว่าโอลิมเพียสประกาศเรื่องเชื้อสายอันศักดิ์สิทธิ์ของอเล็กซานเดอร์ด้วยความทะเยอทะยาน บางคนอ้างว่านางเป็นคนบอกอเล็กซานเดอร์เอง แต่บางคนก็ว่านางไม่สนใจคำแนะนำทำนองนี้เพราะเป็นการไม่เคารพ

ในวันที่อเล็กซานเดอร์เกิด พีลิปโปสกำลังเตรียมตัวเข้ายึดเมืองโพทิเดียซึ่งตั้งอยู่บนฝั่งคาลกิดีกี (Chalkidiki) ในวันเดียวกันนั้น พีลิปโปสได้รับข่าวว่านายพลพาร์เมนิออนของพระองค์ได้ชัยชนะเหนือกองทัพผสมระหว่างพวกอิลลีเรียนกับพาอิเนียน และม้าของพระองค์ก็ชนะการแข่งขันในกีฬาโอลิมปิก ยังเล่ากันด้วยว่า วันเดียวกันนั้น วิหารแห่งอาร์เทมิสที่เมืองเอเฟซัส อันเป็นหนึ่งในเจ็ดสิ่งมหัศจรรย์ของโลกยุคโบราณ ถูกไฟไหม้ทลายลง เฮเกเซียสแห่งแม็กนีเซียกล่าวว่า ที่วิหารล่มลงเป็นเพราะเทพีอาร์เทมิสเสด็จมาเฝ้ารอการประสูติของอเล็กซานเดอร์

เมื่อยังเล็ก ผู้เลี้ยงดูอเล็กซานเดอร์คือนางอภิบาล ลาไนกี พี่สาวของเคลอิตุสซึ่งในอนาคตได้เป็นทั้งเพื่อนและแม่ทัพของอเล็กซานเดอร์ ครูในวัยเยาว์ของอเล็กซานเดอร์คือลีโอไนดัสผู้เข้มงวด ซึ่งเป็นญาติทางฝ่ายมารดา และไลซิมาคัส

เมื่ออเล็กซานเดอร์อายุได้ 10 ปี พ่อค้าม้าคนหนึ่งจากเมืองเทสสะลีนำม้ามาถวายพีลิปโปสตัวหนึ่ง โดยเสนอขายเป็นเงิน 13 ทาเลนท์ ม้าตัวนี้ไม่มีใครขี่ได้ พีลิปโปสจึงสั่งให้เอาตัวออกไป ทว่าอเล็กซานเดอร์สังเกตได้ว่าม้านี้กลัวเงาของตัวมันเอง จึงขอโอกาสฝึกม้านี้ให้เชื่อง ซึ่งต่อมาเขาสามารถทำได้สำเร็จ ตามบันทึกของพลูตาร์ค พีลิปโปสชื่นชมยินดีมากเพราะนี่เป็นสิ่งแสดงถึงความกล้าหาญและความมักใหญ่ใฝ่สูง เขาจูบบุตรชายด้วยน้ำตา และว่า "ลูกข้า เจ้าจะต้องหาอาณาจักรที่ใหญ่พอสำหรับความทะเยอทะยานของเจ้า มาเกโดนีอาเล็กเกินไปสำหรับเจ้าแล้ว" แล้วพระองค์จึงซื้อม้าตัวนั้นให้แก่อเล็กซานเดอร์ อเล็กซานเดอร์ตั้งชื่อม้านั้นว่า บูซีฟาลัส หมายถึง "หัววัว" บูซีฟาลัสกลายเป็นสหายคู่หูติดตามอเล็กซานเดอร์ไปตลอดการเดินทางจนถึงอินเดีย เมื่อบูซีฟาลัสตาย (เนื่องจากแก่มาก ตามที่พลูตาร์คบันทึกไว้ มันมีอายุถึง 30 ปี) อเล็กซานเดอร์ได้ตั้งชื่อเมืองแห่งหนึ่งตามชื่อมัน คือเมืองบูซีฟาลา

### การศึกษา และชีวิตวัยหนุ่ม

เมื่ออเล็กซานเดอร์อายุได้ 13 ปี พีลิปโปสตัดสินพระทัยว่าอเล็กซานเดอร์ควรได้รับการศึกษาขั้นสูงขึ้น จึงเริ่มเสาะหาอาจารย์ดีให้แก่บุตร เขาเปลี่ยนอาจารย์ไปหลายคน เช่น ไอโซเครตีส และ สพีอุสสิปัส ซึ่งเป็นผู้สืบทอดของเพลโตที่วิทยาลัยแห่งเอเธนส์ ซึ่งขอลาออกเองเพื่อไปรับตำแหน่ง ในที่สุดพีลิปโปสเสนองานนี้ให้แก่ อริสโตเติล พีลิปโปสยกวิหารแห่งนิมฟ์ที่มีซาให้พวกเขาใช้เป็นห้องเรียน ค่าตอบแทนในการสอนหนังสือแก่อเล็กซานเดอร์คือการสร้างเมืองเกิดของอริสโตเติล คือเมืองสตาเกราที่พีลิปโปสทำลายราบไปขึ้นใหม่ และให้ฟื้นฟูเมืองนี้โดยการซื้อตัวหรือปลดปล่อยอดีตพลเมืองของเมืองนี้ที่ถูกจับตัวไปเป็นทาส และยกโทษให้แก่พวกที่ถูกเนรเทศไปด้วย

รูปสลักของเฮฟีสเทียน ผู้ที่อริสโตเติลเปรียบว่าเป็นเสมือนวิญญาณครึ่งหนึ่งของอเล็กซานเดอร์
มีเอซา เป็นเหมือนโรงเรียนประจำสำหรับอเล็กซานเดอร์และบรรดาบุตรขุนนางหรือเชื้อพระวงศ์ของมาเกโดนีอา เช่น ทอเลมี และ แคสแซนเดอร์ นักเรียนที่เรียนพร้อมกับอเล็กซานเดอร์กลายเป็นเพื่อนของเขาและต่อมาได้เป็นแม่ทัพนายทหารประจำตัว มักถูกกล่าวถึงด้วยคำว่า "สหาย" อริสโตเติลสอนอเล็กซานเดอร์กับบรรดาสหายในเรื่องการแพทย์ ปรัชญา ศีลธรรม ศาสนา ตรรกศาสตร์ และศิลปศาสตร์ ด้วยการสอนของอริสโตเติลทำให้อเล็กซานเดอร์เติบโตขึ้นมาด้วยแรงบันดาลใจอย่างสูงในงานเขียนของโฮเมอร์ โดยเฉพาะอย่างยิ่งเรื่อง อีเลียด อริสโตเติลมอบงานเขียนฉบับคัดลอกของเรื่องนี้ให้เขาชุดหนึ่ง ซึ่งอเล็กซานเดอร์เอาติดตัวไปด้วยยามที่ออกรบ

ทายาทของพีลิปโปส
----------------

### ผู้สำเร็จราชการและผู้สืบทอดมาเกโดนีอา

เมื่ออเล็กซานเดอร์อายุได้ 16 ปี การร่ำเรียนกับอริสโตเติลก็ยุติลง พระเจ้าพีลิปโปสยกทัพไปทำสงครามกับไบแซนเทียมและแต่งตั้งให้อเล็กซานเดอร์รักษาราชการแทนในตำแหน่งผู้สำเร็จราชการ ระหว่างที่พีลิปโปสไม่อยู่ พวกแมดีในเทรซก็แข็งเมืองต่อต้านการปกครองของมาเกโดนีอา อเล็กซานเดอร์ตอบโต้อย่างฉับพลัน บดขยี้พวกแมดีและขับไล่ออกไปจากเขตแดน แล้วผนวกเมืองนี้เข้ากับอาณาจักรกรีก ตั้งเมืองใหม่ขึ้นให้ชื่อว่า อเล็กซานโดรโพลิส

หลังจากพีลิปโปสกลับมาจากไบแซนเทียม พระองค์มองกองกำลังเล็ก ๆ ให้แก่อเล็กซานเดอร์เพื่อไปปราบปรามกบฏทางตอนใต้ของเทรซ มีบันทึกว่าอเล็กซานเดอร์ได้ช่วยชีวิตของบิดาไว้ได้ระหว่างการรบครั้งหนึ่งกับนครรัฐกรีกชื่อเพรินทุส ในขณะเดียวกัน เมืองแอมฟิสซาได้เริ่มการทำลายสถานสักการะเทพอพอลโลใกลักับวิหารแห่งเดลฟี ซึ่งเป็นโอกาสให้พีลิปโปสยื่นมือเข้าแทรกแซงกิจการของกรีซ ขณะที่พำนักอยู่ที่เมืองเทรซ พีลิปโปสสั่งให้อเล็กซานเดอร์รวบรวมกองทัพสำหรับการรณยุทธ์กับกรีซ เมื่อพิจารณาถึงความเป็นไปได้ว่านครรัฐกรีกอื่น ๆ จะยื่นมือเข้ามายุ่ง อเล็กซานเดอร์จึงแสร้งทำเสมือนว่ากำลังเตรียมการไปโจมตีอิลลีเรียแทน ในระหว่างความยุ่งเหยิงนั้น อิลลีเรียถือโอกาสมารุกรานมาเกโดนีอา แต่อเล็กซานเดอร์ก็สามารถขับไล่ผู้รุกรานไปได้

ปีที่ 338 ก่อนคริสตกาล พีลิปโปสยกทัพมาร่วมกับอเล็กซานเดอร์แล้วมุ่งหน้าลงใต้ผ่านเมืองเทอร์โมไพลีซึ่งทำการต่อต้านอย่างโง่ ๆ ด้วยกองทหารชาวธีบส์ ทั้งสองบุกยึดเมืองเอลาเทียซึ่งอยู่ห่างจากเอเธนส์และธีบส์เพียงชั่วเดินทัพไม่กี่วัน ขณะเดียวกัน ชาวเอเธนส์ภายใต้การนำของดีมอสเทนีส ลงคะแนนเสียงให้เป็นพันธมิตรกับธีบส์เพื่อทำสงครามร่วมรบกับมาเกโดนีอา ทั้งเอเธนส์และพีลิปโปสพากันส่งทูตไปเพื่อเอาชนะใจธีบส์ แต่ทางเอเธนส์เป็นฝ่ายประสบความสำเร็จ พีลิปโปสยกทัพไปแอมฟิสซา จับกุมทหารรับจ้างที่ดีมอสเทนีสส่งไป แล้วเมืองนั้นก็ยอมจำนน พีลิปโปสกลับมาเมืองเอลาเทียและส่งข้อเสนอสงบศึกครั้งสุดท้ายไปยังเอเธนส์และธีบส์ แต่ทั้งสองเมืองปฏิเสธ

พีลิปโปสยกทัพลงใต้ แต่ถูกสกัดเอาไว้บริเวณใกล้เมืองไคโรเนียของโบโอเทีย โดยกองกำลังของเอเธนส์และธีบส์ ระหว่างการสัประยุทธ์แห่งไคโรเนีย พีลิปโปสบังคับบัญชากองทัพปีกขวา ส่วนอเล็กซานเดอร์บังคับบัญชากองทัพปีกซ้าย ร่วมกับกลุ่มนายพลซึ่งเป็นที่ไว้วางใจของพีลิปโปส ตามแหล่งข้อมูลโบราณ ทั้งสองฟากของกองทัพต้องต่อสู้อย่างหนักเป็นเวลายาวนาน พีลิปโปสจงใจสั่งให้กองทัพปีกขวาของตนถอยทัพเพื่อให้ทหารฮอพไลท์ของเอเธนส์ติดตามมา ทำลายแถวทหารของฝ่ายตรงข้าม ส่วนปีกซ้ายนั้นอเล็กซานเดอร์เป็นคนนำหน้าบุกเข้าตีแถวทหารของธีบส์แตกกระจาย โดยมีนายพลของพีลิปโปสตามมาติด ๆ เมื่อสามารถทำลายสามัคคีของกองทัพฝ่ายศัตรูได้แล้ว พีลิปโปสสั่งให้กองทหารของตนเดินหน้ากดดันเข้าตีทัพศัตรู ทัพเอเธนส์ถูกตีพ่ายไป เหลือเพียงทัพธีบส์ต่อสู้เพียงลำพัง และถูกบดขยี้ลงอย่างราบคาบ

หลังจากได้ชัยชนะที่ไคโรเนีย พีลิปโปสกับอเล็กซานเดอร์เดินทัพต่อไปโดยไม่มีผู้ขัดขวางมุ่งสู่เพโลพอนนีส (Peloponnese) โดยได้รับการต้อนรับจากทุกเมือง อย่างไรก็ตาม เมื่อพวกเขาเดินทางไปถึงสปาร์ตา กลับถูกปฏิเสธ ทว่าพวกเขาก็เพียงจากไปเฉย ๆ ที่เมืองโครินธ์ พีลิปโปสได้ริเริ่ม "พันธมิตรเฮเลนนิก" (Hellenic Alliance) (ซึ่งจำลองมาจากกองทัพพันธมิตรต่อต้านเปอร์เซียในอดีต เมื่อครั้งสงครามกรีก-เปอร์เซีย) โดยไม่นับรวมสปาร์ตา พีลิปโปสได้ชื่อเรียกว่า *เฮเกมอน* (Hegemon) (ซึ่งมักแปลเป็น "ผู้บัญชาการสูงสุด") ของคณะพันธมิตรนี้ นักประวัติศาสตร์ยุคใหม่เรียกคณะพันธมิตรนี้ว่า สันนิบาตแห่งโครินธ์ (League of Corinth) ครั้นแล้วพีลิปโปสประกาศแผนของตนในการทำสงครามต่อต้านอาณาจักรเปอร์เซีย โดยเขาจะเป็นผู้บัญชาการเอง

### การลี้ภัยและหวนกลับคืน

รูปสลักของอเล็กซานเดอร์ ที่พิพิธภัณฑ์โบราณคดีแห่งอิสตันบูล
หลังจากกลับมาเมืองเพลลา พีลิปโปสตกหลุมรักกับคลีโอพัตรา ยูรีไดส์ แห่งมาเกโดนีอา และต่อมาได้แต่งงานกัน นางเป็นหลานสาวของแอตตาลัส นายพลคนหนึ่งของเขา การแต่งงานครั้งนี้ทำให้สถานะรัชทายาทของอเล็กซานเดอร์ต้องสั่นคลอน เพราะถ้าหากคลีโอพัตรา ยูรีไดส์ให้กำเนิดบุตรชายแก่พีลิปโปส เด็กนั้นจะเป็นทายาทที่มีเชื้อสายมาเกโดนีอาโดยตรง ขณะที่อเล็กซานเดอร์เป็นเพียงลูกครึ่งมาเกโดนีอา ในระหว่างงานเลี้ยงฉลองพิธีวิวาห์ แอตตาลัสซึ่งเมามายได้ขึ้นกล่าวสุนทรพจน์โดยอธิษฐานต่อเทพเจ้าขอให้การแต่งงานนี้สร้างทายาทอันถูกต้องตามกฎหมายให้แก่ราชบัลลังก์มาเกโดนีอา อเล็กซานเดอร์ตะโกนใส่แอตตาลัสว่า "อย่างนั้นข้าเป็นอะไรเล่า ลูกไม่มีพ่อหรือ?" แล้วขว้างแก้วใส่แอตตาลัส พีลิปโปสซึ่งก็เมามากเช่นกัน ชักดาบออกมาแล้วเดินไปหาอเล็กซานเดอร์ ก่อนจะหกล้มคว่ำไป อเล็กซานเดอร์จึงว่า "ดูเถอะ ชายผู้เตรียมจะยกทัพจากยุโรปสู่เอเชีย ไม่อาจแม้แต่จะเดินจากเก้าอี้ตัวหนึ่งไปถึงอีกตัวหนึ่ง"

อเล็กซานเดอร์รู้สึกเสียหน้ามากจากการหย่าร้างระหว่างพระชนกพีลิปโปสกับพระชนนีโอลิมปีอัส ประกอบกับภัยที่กำลังคุกคามการสืบทอดอำนาจของพระองค์ ทำให้เกิดการโต้เถียงกับพระชนกอย่างรุนแรง อเล็กซานเดอร์หนีออกจากมาเกโดนีอา โดยพาพระชนนีโอลิมปีอัสไปฝากไว้กับน้องชายของนางที่โดโดนา เมืองหลวงของเอพิรุส, อเล็กซานเดอร์เดินทางต่อไปถึงอิลลีเรีย ขอลี้ภัยอยู่กับกษัตริย์แห่งอิลลีเรียและได้รับการต้อนรับอย่างดีในฐานะแขกของชาวอิลลีเรีย ทั้งที่เมืองนี้เคยพ่ายแพ้เขาในการรบเมื่อหลายปีก่อน อเล็กซานเดอร์หวนกลับมาเกโดนีอาอีกครั้งหลังลี้ภัยอยู่เป็นเวลา 6 เดือน เมื่อปรับความเข้าใจกับกษัตริย์พีลิปโปสได้ ด้วยความช่วยเหลือของสหายของครอบครัวผู้หนึ่ง คือ ดีมาราตุส ชาวโครินธ์ ซึ่งช่วยประนีประนอมให้ทั้งสองฝ่าย

ปีถัดมา พิโซดารุส เจ้าเมืองเปอร์เซียผู้ปกครองคาเรีย ได้เสนองานวิวาห์ระหว่างบุตรสาวคนโตของตนกับพีลิปโปส อาร์ริดาอุส ซึ่งเป็นพี่น้องต่างมารดาของอเล็กซานเดอร์ โอลิมปีอัสกับเพื่อนอีกหลายคนของอเล็กซานเดอร์เห็นว่าสิ่งนี้แสดงถึงความตั้งใจของพีลิปโปสที่จะแต่งตั้งให้อาร์ริดาอุสเป็นรัชทายาท อเล็กซานเดอร์ตอบโต้โดยส่งเทสซาลุสแห่งโครินธ์ นักแสดงผู้หนึ่งไปแจ้งแก่พิโซดารุสว่าไม่ควรเสนอให้บุตรสาวของตนแต่งงานกับบุตรชายผู้ไม่ถูกต้องตามกฎหมาย ทว่าควรให้แต่งงานกับอเล็กซานเดอร์มากกว่า เมื่อพีลิปโปสทราบเรื่องนี้ก็ตำหนิดุด่าอเล็กซานเดอร์อย่างรุนแรง แล้วเนรเทศสหายของอเล็กซานเดอร์ 4 คนคือ ฮาร์พาลุส นีอาร์คุส ทอเลมี และเอริไกอุส ทั้งให้ล่ามตรวนเทสซาลุสกลับมาส่งให้ตน

กษัตริย์แห่งมาเกโดนีอา
----------------------

### การขึ้นครองราชย์

ปีที่ 336 ก่อนคริสตกาล ขณะที่พีลิปโปสอยู่ที่ Aegae เข้าร่วมในพิธีวิวาห์ระหว่าง คลีโอพัตรา บุตรสาวของตนและพระนางโอลิมปีอัส กับอเล็กซานเดอร์ที่ 1 แห่งเอพิรุส ซึ่งเป็นน้องชายของพระนางโอลิมปีอัส พระองค์ถูกลอบสังหารโดยนายทหารราชองครักษ์ของพระองค์เอง คือ เพาซานิอัสแห่งโอเรสติส7 ขณะที่เพาซานิอัสพยายามหลบหนี ก็สะดุดล้มและถูกสังหารโดยสหายสองคนของอเล็กซานเดอร์ คือ เพอร์ดิคคัสกับเลออนนาตุส อเล็กซานเดอร์อ้างสิทธิ์ขึ้นเป็นกษัตริย์ด้วยการสนับสนุนของกองทัพมาเกโดนีอาและขุนนางแห่งมาเกโดนีอาเมื่ออายุได้ 20 ปี

### การรวบรวมอำนาจ

ดูเพิ่ม: กองทัพมาเกโดเนียโบราณ

### ยุทธการบอลข่าน

ยุทธการที่กอกามีลา
------------------

ภาพโมเสคที่ค้นพบที่ซากเมืองปอมเปอีย์ พระเจ้าอเล็กซานเดอร์รบ กับ กษัตริย์ดาไรอุสที่ 3 แห่งเปอร์เซีย ณ สมรภูมิกัวกาเมล่า ในศึกแห่งอิสซัส (รูปนี้ถ้าเป็นรูปเต็ม จะมีรูปกษัตริย์ดาไรอุสตกพระทัยจากหอกที่พุ่งใส่ อยู่บนรถม้าอยู่ทางขวามือ โดยรูปนี้แสดงถึงความกล้าหาญของพระเจ้าอเล็กซานเดอร์ และความอ่อนแอของกษัตริย์ดาไรอุส โดยรูปนี้นับเป็นรูปที่มีชื่อเสียงที่สุดของพระเจ้าอเล็กซานเดอร์ด้วย)
เมื่อต้นเดือนตุลาคมพ.ศ. 212 หรือ เมื่อ 333 ปีก่อนคริสตกาล พระองค์ยาตราทัพสู่อาณาจักรเปอร์เซีย เพื่อท้ารบกับกษัตริย์ดาไรอุสที่ 3 แห่งเปอร์เซีย ที่เชื่อว่าเป็นผู้จ้างคนลอบสังหารพระเจ้าพีลิปโปสที่ 2 พระบิดาของพระองค์ ในศึกแห่งอิสซัส ทัพทั้งสองเผชิญหน้ากันที่กอกามีลา ในตะวันออกกลาง ซึ่งเป็นพื้นที่ส่วนมากของประเทศอิรักในปัจจุบัน กองทัพของอเล็กซานเดอร์มีเพียง 20,000 คน ขณะที่กองทัพเปอร์เซียมีนับแสน แต่ด้วยความกล้าหาญของทหารมาเกโดนีอา กับการวางแผนการรบที่ชาญฉลาดของอเล็กซานเดอร์มหาราช ทำให้พระองค์ได้รับชัยชนะแม้จะสูญเสียเป็นจำนวนมาก การรบครั้งนี้นับเป็นการรบที่มีชื่อเสียงที่สุดของอเล็กซานเดอร์มหาราช เนื่องจากพระองค์ทรงควบม้าบูซาเฟลัสบุกเดี่ยวฝ่ากองป้องกันของทหารเปอร์เซียขว้างหอกใส่กษัตริย์ดาไรอุส ทำให้กษัตริย์ดาไรอุสตกพระทัย และหลบหนีขึ้นเขาไปในที่สุด ผลจากการรบครั้งนี้ทำให้อเล็กซานเดอร์มหาราชได้เข้าสู่นครแพร์ซโพลิส (Persepolis) ศูนย์กลางอาณาจักรเปอร์เซีย และได้เป็นพระราชาแห่งเอเชีย

การรบครั้งสุดท้าย
-----------------

เมื่อ พ.ศ. 216 พระองค์ได้ทะลุถึงกรุงตักกศิลา (Taxila) แคว้นคันธาระ
เมืองที่มีชื่อเสียงด้านการศึกษาทั้งพุทธศาสนา และพราหมณ์ พระเจ้าอัมพิราชา (Ambhiraja) แห่งตักกศิลาไม่ได้ทรงต่อต้านเพราะเห็นว่า ไม่มีกำลังอำนาจเข้มแข็งพอที่จะต้านศัตรูต่างแดนได้ จึงได้เปิดเมืองต้อนรับอเล็กซานเดอร์ ซึ่งพระองค์ก็ไม่ได้ทำอะไร เพียงแต่ให้ตักกศิลาเป็นเมืองขึ้นต่อมาเกโดนีอาเท่านั้น แล้วให้ปกครองตามเดิม แล้วทรงขอให้ตักกศิลาส่งทหารมาช่วยรบปัญจาบ 5,000 คน ซึ่งพระเจ้าอัมพิราชาก็ยินยอม

การรบครั้งสุดท้ายที่มีผู้ต่อกรกับอเล็กซานเดอร์มหาราชอย่างจริงจัง คือเมื่อพระองค์ยกทัพเข้ามาทางภาคเหนือของอินเดียในปี พ.ศ. 217 โดยเข้าสู่บริเวณลุ่ม แม่น้ำสินธุ แล้วบุกตระลุยลงมาสู่เมืองนิเกีย (Nicaea) แคว้นปัญจาบ ในพระเจ้าโปรัสหรือพระเจ้าพอรุส (Porus) (หากใช้สำเนียงเอเซียจะเรียกว่าพระเจ้าเปารวะ) พระเจ้าเปารวะเป็นผู้เข้มแข็งในการรบ ซึ่งมีพระสมญาว่า "สิงห์แห่งปัญจาบ" ได้รับแจ้งข่าวกับบรรดามหาราชาแห่งอินเดียว่ามีข้าศึกชาวตะวันตกผมบรอนซ์ตาสีฟ้ายกทัพข้ามภูเขาฮินดูกูชเข้ามา ฝ่ายอินเดียระดมกำลังพลทหารราบ 40,000 ทหารม้า 4,000 รถศึกอีก 500 และกองทัพช้างมหึมาจำนวน 500 เชือกรอรับอยู่ กองทัพกรีกพร้อมทหารตักกศิลาเป็นพันธมิตร ที่มีกำลังพลจำนวน 17,000 โดยมีอเล็กซานเดอร์เป็นแม่ทัพกับกองทัพปัญจาบ ของฝ่ายอินเดียโดยมีพระเจ้าเปารวะเป็นแม่ทัพ โดยพระองค์ได้มองเห็นทัพพระเจ้าเปารวะตั้งอยู่ฝั่งตรงกันข้ามแม่น้ำวิตัสตะ อันเป็นสาขาของแม่น้ำสินธุ เมื่อถึงตอนกลางคืนทัพของพระเจ้าอเล็กซานเดอร์มหาราชได้ปะทะกันที่ฝั่งแม่น้ำ และเริ่มโจมตีอย่างฉับพลัน ทัพของพระเจ้าอเล็กซานเดอร์มหาราชได้ข้ามแม่น้ำสำเร็จโดยอาศัยธรรมชาติช่วย แต่ทหารม้าของพระเจ้าอเล็กซานเดอร์มหาราชไม่เคยสู้รบกับช้าง ประกอบกับเกิดความสับสนอลหม่านจึงบังเกิดความแตกตื่นอลหม่านขึ้น ช้างศึกจึงอาละวาดเหยียบทั้งทหารตนเองและทหารกรีก และ ทหารหอกยาวนับหมื่นของพระองค์ก็ได้พยายามต่อสู้อย่างเต็มความสามารถ นี้เป็นครั้งแรกตั้งแต่รบมาเป็นเวลา 15 ปีที่กองทหารหอก (Phalanx) อันมีระเบียบวินัยในพระองค์บาดเจ็บจนบ้าเลือดบุกตะลุยไปทั่ว ทำร้ายไม่ว่าจะเป็นทหารจากฝ่ายใด การรบวันนั้นต้องสิ้นสุดลงด้วยการหย่าศึก เพราะบาดเจ็บล้มตายกับทั้งสองข้าง แต่ถึงอย่างไรพระเจ้าอเล็กซานเดอร์มหาราชก็ยังทรงได้รับชัยชนะอยู่ดี เพราะพระเจ้าเปารวะถูกลูกศรขณะที่ทรงช้างจนพระองค์บาดเจ็บสาหัส และทัพอินเดียของพระเจ้าเปารวะก็แพ้อย่างยับเยิน พร้อมกับถูกนายทหารกรีกจับตัวมาเฝ้าพระเจ้าอเล็กซานเดอร์ ในฐานะเชลยสงคราม เมื่อพระเจ้าเปารวะถูกจับมาเผชิญพระพักตร์กับพระเจ้าอเล็กซานเดอร์มหาราช พระเจ้าอเล็กซานเดอร์ มหาราชตรัสถามว่า 

"พระองค์ต้องการจะให้เราปฏิบัติอย่างไร?" พระเจ้าเปารวะตรัสตอบอย่างองอาจว่า 

"ต้องการให้ปฏิบัติเราอย่างกษัตริย์" แทนที่พระเจ้าอเล็กซานเดอร์มหาราชจะพิโรธกลับตรัสถามต่อไปว่า 

"ทรงประสงค์จะขออะไรอีก?" พระเจ้าเปารวะจึงตรัสตอบว่า 

"คำว่า "กษัตริย์" นั้นครอบคลุมไปถึงสิ่งทั้งหมดที่เราต้องการขอแล้ว" 

ดินแดนภายใต้การยึดครองของอเล็กซานเดอร์
ด้วยความกล้าหาญรักษาขัตติยเกียรติของพระเจ้าเปารวะทำให้พระเจ้าอเล็กซานเดอร์มหาราชซึ่งมีพระทัยโปรดคนกล้าหาญ ได้พระราชทานคืนบ้านเมืองให้แล้วแต่งตั้งพระเจ้าเปารวะให้เป็นพระราชาตามเดิม แต่ดำรงในฐานประเทศราช

เสร็จศึกในครั้งนั้นอเล็กซานเดอร์มหาราช ได้สดับความมั่งคั่งสมบูรณ์ของแคว้นมคธ และได้ตระเตรียมยาตราทัพมาตี แต่ทหารของพระองค์ที่ร่วมศึกกับพระองค์มาตั้งแต่เป็นพระยุพราชเป็นเวลา 15 ปีที่ไม่ได้กลับบ้านกลับเมือง พากันเบื่อหน่ายการรบ โดยให้ความเห็นว่าถ้าตีมคธได้ก็คงตีแคว้นอื่นต่อไปอีกไม่มีกำหนดสิ้นสุด ประกอบกับ ทหารบางคนลังเลและก่อกบฏไม่ยอมสู้รบอีกต่อไป อเล็กซานเดอร์มหาราชจึงต้องจำพระทัยเลิกทัพกลับ ช่วงนิวัตกลับอเล็กซานเดอร์มหาราชแบ่งกองทัพออกเป็น 2 ฝ่าย ฝ่ายหนึ่งให้กลับทางบก ส่วนพระองค์นิวัตโดยทางชลมาร์คลงมาตามแม่น้ำสินธุอย่างผู้พิชิตพร้อมด้วยทหารฝ่ายที่เหลือ รวมเวลาที่อเล็กซานเดอร์มหาราชรบอยู่ในอินเดีย 1 ปี กับ 8 เดือน พระองค์ได้เสด็จฯไปยังกรุงบาบิโลน โดยนำทัพย้อนกลับมาทางตะวันตกผ่านดินแดนแห้งแล้ง ทางตอนใต้ของอิหร่าน ในช่วงเส้นทางนี้มีทหารล้มตายหลายพันคน เนื่องจากแสงแดดแผดร้อน แห้ง และขาดน้ำ แต่ในท้ายที่สุด พระองค์ก็พาเหล่าทหารที่เหลือเดินทางมาจนถึงบาบิโลนในเมโสโปเตเมีย ซึ่งเป็นนครเอกของโลกในเวลานั้น

การสวรรคต
---------

แม้อเล็กซานเดอร์จะมีมเหสีอยู่ 3 องค์ แต่สาเหตุที่ทำการอภิเษกสมรสนั้นก็ล้วนเกิดจากปัจจัยทางการเมืองเป็นสำคัญ ดังที่คนส่วนใหญ่ทราบกันดีว่าความสัมพันธ์ของพระองค์กับทหารที่เป็นทั้งเพื่อนสนิทที่มีนามว่า เฮฟีสเทียน นั้นลึกซึ่งเกินกว่าคำว่าเพื่อนสนิทหรือเจ้ากับข้า อริสโตเติลได้อธิบายว่าอเล็กซานเดอร์กับเฮฟีสเทียนนั้นเป็น *"หนึ่งวิญญาณที่ดำรงอยู่ในสองร่าง"* เมื่อเฮฟีสเทียนเสียชีวิตจากอาการป่วย อเล็กซานเดอร์โทมมนัสนอนกอดศพของเฮฟีสเทียนและร้องไห้อยู่สองวันสองคืนโดยที่ไม่ได้เสวยอะไรเลย ไม่ตอบสนองต่อสิ่งรอบข้าง ทรงใช้ชีวิตที่เหลือหมกมุ่นอยู่กับกับการพิธีศพ การไว้อาลัย และการสร้างสุสานในกรุงบาบิโลนให้เฮฟีสเทียน ทุกครั้งที่อเล็กซานเดอร์ไปทอดพระเนตรการก่อสร้างก็มักจะกลับมาเสวยน้ำจันฑ์ นักประวัติศาสตร์ส่วนใหญ่เห็นตรงกันว่าการตายของเฮฟีสเทียนมีผลทำให้สุขภาพของอเล็กซานเดอร์ทรุดโทรมลง

แปดเดือนหลังเฮฟีสเทียนเสียชีวิต อเล็กซานเดอร์สวรรคตในพระราชวังเนบูคัดเนสซาร์ที่ 2 ที่กรุงบาบิโลนในวันที่ 11 หรือ 12 มิถุนายน 324 ปีก่อนคริสตกาล สาเหตุการสวรรคตไม่เป็นที่แน่ชัด พลูทาร์กระบุว่าอเล็กซานเดอร์เริ่มมีไข้ราว 14 วันก่อนสวรรคตและอาการหนักถึงขั้นตรัสไม่ได้ พระอาการไม่ดีขึ้นจนสวรรคตในที่สุด นักประวัติศาสตร์บางคนอย่างดีโอโอรัส, แอร์เรียน เคยพูดทำนองว่าเจ็บป่วยของอเล็กซานเดอร์อาจเกิดจากการวางยาพิษในไวน์ พลูทาร์กปฏิเสธทฤษฎีนี้โดยมองว่าเป็นการคิดเอาเอง เพราะความเป็นอยู่ของทั้งจักรวรรดิล้วนขึ้นอยู่กับสุขภาพของอเล็กซานเดอร์ แต่ดีโอโอรัสและแอร์เรียนก็ออกมาแก้ต่างว่าเขาเสนอทฤษฎีพวกนี้เพื่อให้มันครอบคลุมความเป็นไปได้รอบด้านเท่านั้น ไม่ได้จริงจังอะไร

ถึงกระนั้น นักประวัติศาสตร์ในเวลาต่อมาก็พยายามหาเหตุผลมาเชื่อมโยงและสนับสนุนสมมติฐานนี้ บ้างชี้ว่าแอนติปาโทรส (Antipatros) ที่พึ่งหลุดจากตำแหน่งอุปราชมาเกโดนีอาเป็นผู้บงการให้ลูกชายเป็นคนวางยา บ้างกล่าวหาพระนางโอลิมพีอัส มารดาของอเล็กซานเดอร์ เป็นผู้บงการตัวจริง บ้างถึงขนาดว่าอริสโตเติลอาจมีส่วนร่วม

เชิงอรรถ
--------

แผนที่โลกตามความคิดของชาวกรีกในสมัยพระเจ้าอเล็กซานเดอร์มหาราช
หมายเหตุ 1:  ในเวลาที่อเล็กซานเดอร์สวรรคต พระองค์สามารถพิชิตจักรวรรดิเปอร์เซียทั้งหมด ผนวกดินแดนเหล่านั้นเป็นส่วนหนึ่งของอาณาจักรมาเกโดนีอา หากพิจารณาตามนักเขียนยุคใหม่บางคน นั่นคือดินแดนเกือบทั้งหมดของโลกเท่าที่ชาวกรีกโบราณรู้จัก (ภาพทางด้านขวา) 

หมายเหตุ 2:  ฮันนิบาล ยกย่องอเล็กซานเดอร์ว่าเป็นแม่ทัพผู้ยิ่งใหญ่ที่สุด จูเลียส ซีซาร์ ร่ำไห้เมื่อเห็นอนุสาวรีย์ของอเล็กซานเดอร์ เพราะเขาประสบความสำเร็จได้เพียงน้อยนิดขณะมีอายุเท่ากัน ปอมปีย์ อวดอ้างตนว่าเป็น "อเล็กซานเดอร์คนใหม่" นโปเลียน โบนาปาร์ต ก็เปรียบเทียบตนเองกับอเล็กซานเดอร์

หมายเหตุ 7:  นับตั้งแต่ยุคสมัยนั้นก็มีข้อสงสัยมากมายอยู่ว่า เพาซานิอัสถูกว่าจ้างให้มาสังหารพระเจ้าพีลิปโปส ผู้ต้องสงสัยว่าจ้างวานได้แก่อเล็กซานเดอร์ พระนางโอลิมเพียส รวมไปถึงจักรพรรดิเปอร์เซียที่เพิ่งขึ้นครองราชย์ คือ พระเจ้าดาไรอัสที่ 3 ทั้งสามคนนี้ล้วนมีแรงจูงใจที่ต้องการให้พีลิปโปสสวรรคต

อ้างอิง
-------

1. 1 2  Plutarch, *Alexander,* 3
2. ↑  อเล็กซานเดอร์เกิดในวันที่ 6 ของเดือน Hekatombaion ตามปฏิทินแอตติก"The birth of Alexander at Livius.org". คลังข้อมูลเก่าเก็บจากแหล่งเดิมเมื่อ 2016-10-05. สืบค้นเมื่อ 2010-02-14.
3. 1 2 3  Plutarch, *Alexander*, 2
4. ↑  McCarty, p. 10.
5. 1 2  Renault, p. 28.
6. ↑  Durant, *Life of Greece*, p. 538.
7. ↑  Plutarch. "Life of Pyrrhus". Penelope.uchicago.edu. Retrieved 14 November 2009.
8. ↑  Appian, *History of the Syrian Wars*, §10 and §11 at Livius.org เก็บถาวร 2015-12-27 ที่ เวย์แบ็กแมชชีน
9. ↑  Bose, p. 21.
10. ↑  Renault, pp. 33–34.
11. ↑  Plutarch, *Alexander*, 5
12. ↑  Plutarch, *Alexander,* 6
13. ↑  Fox, *The Search For Alexander*, p. 64.
14. ↑  Renault, p. 39.
15. ↑  Durant, p. 538.
16. ↑  Plutarch, *Alexander*, 7
17. ↑  Fox, *The Search For Alexander*, p. 65.
18. ↑  Renault, p. 44.
19. ↑  McCarty, p. 15.
20. ↑  Fox, *The Search For Alexander*, pp. 65–66.
21. ↑  Plutarch, *Alexander*, 8
22. ↑  Renault, pp. 45–47.
23. ↑  McCarty, *Alexander the Great*, p. 16.
24. 1 2 3  Plutarch, *Alexander,* 9
25. ↑  Fox, *The Search For Alexander*, p. 68.
26. ↑  Renault, p. 47.
27. ↑  Bose, p. 43.
28. ↑  Renault, pp. 47–49.
29. ↑  Renault, pp. 50–51.
30. ↑  Bose, pp. 44–45
31. ↑  McCarty, p. 23
32. ↑  Renault, p. 51.
33. ↑  Bose, p. 47.
34. ↑  McCarty, p. 24.
35. ↑  Diodorus Siculus, *Library XVI, 86*
36. ↑  "History of Ancient Sparta". Sikyon.com. คลังข้อมูลเก่าเก็บจากแหล่งเดิมเมื่อ 2001-03-05. สืบค้นเมื่อ 14 November 2009.
37. ↑  Renault, p. 54.
38. ↑  McCarty, p. 26.
39. 1 2  McCarty, p. 27.
40. 1 2  "สำเนาที่เก็บถาวร". คลังข้อมูลเก่าเก็บจากแหล่งเดิมเมื่อ 2010-10-28. สืบค้นเมื่อ 2010-09-30.
41. ↑  Bose, p. 75.
42. ↑  Renault, p. 56
43. ↑  Renault, p. 59.
44. ↑  Fox, *The Search For Alexander*, p. 71.
45. ↑  McCarty, pp. 30–31.
46. ↑  Renault, pp. 61–62.
47. ↑  Fox, *The Search For Alexander*, p. 72.
48. ↑
49. ↑
50. ↑  Curtius 3.12.17
51. ↑  Arrian 7.15.1
52. ↑  Arrian 7.15.3
53. ↑  Oldach, DW; Richard, RE; Borza, EN; Benitez, RM (June 1998). "A mysterious death". *N. Engl. J. Med*. **338** (24): 1764–69. doi:10.1056/NEJM199806113382411. PMID 9625631.
54. 1 2  Arrian 1976, VII, 27 harvnb error: no target: CITEREFArrian1976 (help)
55. ↑  Diodorus Siculus 1989, XVII, 118 harvnb error: no target: CITEREFDiodorus\_Siculus1989 (help)
56. ↑  Danforth, Loring M. (1997). *The Macedonian Conflict: Ethnic Nationalism in a Transnational World*. Princeton University Press. ISBN 0691043566.
57. ↑  Stoneman, Richard (2004). *Alexander the Great*. Routledge. ISBN 0415319323.
58. ↑  Goldsworthy, A. (2003). *The Fall of Carthage*. Cassel. ISBN 0304366420.
59. ↑  Plutarch, Caesar, 11
60. ↑  Holland, T. (2003). *Rubicon: Triumph and Tragedy in the Roman Republic*. Abacus. ISBN 9780349115634.
61. ↑  Barnett, C. (1997). *Bonaparte*. Wordsworth Editions. ISBN 1853266787.
62. ↑  Fox, *The Search For Alexander*, pp. 72–73.

บรรณานุกรม
----------

### แหล่งข้อมูลปฐมภูมิ

* Arrian, *Anabasis Alexandri* (*The Campaigns of Alexander*).
	+ แปลโดย Aubrey de Sélincourt: Arrian ; translated (1976). *The campaigns of Alexander*. Penguin. ISBN 0140442537.`{{cite book}}`: CS1 maint: multiple names: authors list (ลิงก์)
* Curtius Rufus, *Historiae Alexandri Magni* (*History of Alexander the Great*).
	+ ฉบับออนไลน์ : "Curtius Rufus, History of Alexander the Great". penelope.uchicago.edu. สืบค้นเมื่อ 16 November 2009. (อังกฤษ)
* Diodorus Siculus, *Bibliotheca historica*, (*Library of History*).
	+ ฉบับออนไลน์ : "Diodorus Siculus, Library". perseus.tufts.edu. สืบค้นเมื่อ 14 November 2009. (อังกฤษ)
	+ แปลโดย C.H. Oldfather (1989).
* Justin, *Epitome of the Philippic History of Pompeius Trogus*.
	+ ฉบับออนไลน์ : "Justin: Epitome of the Philippic History of Pompeius Trogus". forumromanum.org. สืบค้นเมื่อ 14 November 2009. (อังกฤษ)
	+ แปลโดย Rev. John Selby Watson (1853).
* Plutarch, *Alexander*.
	+ ฉบับออนไลน์ : "Plutarch, Alexander (English).: Alexander (ed. Bernadotte Perrin)". perseus.tufts.edu. สืบค้นเมื่อ 14 November 2009. (อังกฤษ)
	+ แปลโดย Bernadotte Perrin (1919).
* Plutarch, *Moralia*, *Fortuna Alexandri* (*On the Fortune or Virtue of Alexander*).
	+ ฉบับออนไลน์ : "Plutarch, On the Fortune of Alexander". penelope.uchicago.edu. สืบค้นเมื่อ 14 November 2009. (อังกฤษ)
	+ แปลโดย Bill Thayer.

### แหล่งข้อมูลทุติยภูมิ

* Barnett, C. (1997). *Bonaparte*. Wordsworth Editions. ISBN 1853266787.
* Beazley JD and Ashmole B (1932). *Greek Sculpture and Painting*. Cambridge University Press.
* Bose, Partha (2003). *Alexander the Great's Art of Strategy*. Allen & Unwin. ISBN 1741141133. `{{cite book}}`: ไม่รู้จักพารามิเตอร์ `|ISBN-status=` ถูกละเว้น (help)
* Bowra, Maurice (1994). *The Greek Experience*. Phoenix Books. ISBN 1857991222.
* Danforth, Loring M. (1997). *The Macedonian Conflict: Ethnic Nationalism in a Transnational World*. Princeton University Press. ISBN 0691043566.
* Durant, Will (1966). *The Story of Civilization: The Life of Greece*. Simon & Schuster. ISBN 0671418009.
* Bill Fawcett, (2006). Bill Fawcett (บ.ก.). *How To Loose A Battle: Foolish Plans and Great Military Blunders*. Harper. ISBN 0060760249.`{{cite book}}`: CS1 maint: extra punctuation (ลิงก์)
* Gergel, Tania (editor) (2004). *The Brief Life and Towering Exploits of History's Greatest Conqueror as Told By His Original Biographers*. Penguin Books. ISBN 0142001406. `{{cite book}}`: `|author=` มีชื่อเรียกทั่วไป (help)
* Green, Peter (1992). *Alexander of Macedon: 356–323 B.C. A Historical Biography*. University of California Press. ISBN 0520071662.
* Green, Peter (2007). *Alexander the Great and the Hellenistic Age*. Orion Books. ISBN 9780753824139. `{{cite book}}`: ไม่รู้จักพารามิเตอร์ `|ISBN-status=` ถูกละเว้น (help)
* Greene, Robert (2000). *The 48 Laws of Power*. Penguin Books. p. 351. ISBN 0140280197.
* Grimal, Nicolas (1992). *A History of Ancient Egypt* (reprint ed.). Blackwell Publishing. ISBN 9780631193960. `{{cite book}}`: ตรวจสอบค่า `|isbn=`: checksum (help)
* Gunther, John (2007). *Alexander the Great*. Sterling. ISBN 1402745192.
* Hammond, N. G. L. (1989). *The Macedonian State: Origins, Institutions, and History*. Oxford University Press. ISBN 0198148836.
* Holland, T. (2003). *Rubicon: Triumph and Tragedy in the Roman Republic*. Abacus. ISBN 9780349115634.
* Holt, Frank Lee (2003). *Alexander the Great and the mystery of the elephant medallions*. University of California Press. ISBN 0520238818.
* Keay, John (2001). *India: A History*. Grove Press. ISBN 0802137970.
* Lane Fox, Robin (1973). *Alexander the Great*. Allen Lane. ISBN 0860077071.
* Lane Fox, Robin (1980). *The Search for Alexander*. Little Brown & Co. Boston. ISBN 0316291080.
* Goldsworthy, A. (2003). *The Fall of Carthage*. Cassel. ISBN 0304366420.
* Luniya, Bhanwarlal Nathuram (1978). *Life and Culture in Ancient India: From the Earliest Times to 1000 A.D*. Lakshmi Narain Agarwal. LCCN 78907043.
* McCarty, Nick (2004). *Alexander the Great*. Penguin. ISBN 0670042684. `{{cite book}}`: ไม่รู้จักพารามิเตอร์ `|ISBN-status=` ถูกละเว้น (help)
* Murphy, James Jerome (2003). *A Synoptic History of Classical Rhetoric*. Lawrence Erlbaum Associates. p. 17. ISBN 1880393352. `{{cite book}}`: ไม่รู้จักพารามิเตอร์ `|coauthors=` ถูกละเว้น แนะนำ (`|author=`) (help)
* Nandan, Y and Bhavan, BV (2003). *British Death March Under Asiatic Impulse: Epic of Anglo-Indian Tragedy in Afghanistan*. Mumbai: Bharatiya Vidya Bhavan. ISBN 8172763018.`{{cite book}}`: CS1 maint: multiple names: authors list (ลิงก์)
* Narain, AK (1965). *Alexander the Great: Greece and Rome–12*.
* Daniel Ogden (2009). "Alexander's Sex Life". ใน Alice Heckel, Waldemar Heckel, Lawrence A. Tritle (บ.ก.). *Alexander the Great: A New History*. Wiley-Blackwell. ISBN 1405130822.`{{cite book}}`: CS1 maint: multiple names: editors list (ลิงก์)
* Pratt, James Bissett (1996). *The Pilgrimage of Buddhism and a Buddhist Pilgrimage*. Laurier Books. ISBN 8120611969.
* Pomeroy, S. (1998). *Ancient Greece: A Political, Social, and Cultural History*. Oxford University Press. ISBN 0195097424. `{{cite book}}`: ไม่รู้จักพารามิเตอร์ `|coauthors=` ถูกละเว้น แนะนำ (`|author=`) (help)
* Renault, Mary (2001). *The Nature of Alexander the Great*. Penguin. ISBN 014139076X.
* Trudy Ring, Robert M. Salkin, K. A. Berney, Paul E. Schellinger (1994). Taylor & Francis (บ.ก.). *International dictionary of historic places*. Chicago ; Fitzroy Dearborn, 1994-1996. ISBN 9781884964036. `{{cite book}}`: ตรวจสอบค่า `|isbn=`: checksum (help)CS1 maint: multiple names: authors list (ลิงก์)
* Sabin, P; van Wees, H; Whitby, M (2007). *The Cambridge History of Greek and Roman Warfare: Greece, the Hellenistic World and the Rise of Rome*. Cambridge University Press. ISBN 0521782732.`{{cite book}}`: CS1 maint: multiple names: authors list (ลิงก์)
* Sacks, David (1995). *Encyclopedia of the Ancient Greek World*. Constable and Co. ISBN 0094752702.
* Stoneman, Richard (2004). *Alexander the Great*. Routledge. ISBN 0415319323.
* Studniczka, Franz (1894). *Achäologische Jahrbook 9*.
* Tripathi, Rama Shankar (1999). *History of Ancient India*. ISBN 9788120800182.
* Trudy Ring, Robert M. Salkin, K. A. Berney, Paul E. Schellinger (1994). *International dictionary of historic places*. Taylor & Francis. ISBN 1884964036.`{{cite book}}`: CS1 maint: multiple names: authors list (ลิงก์)
* Wilcken, Ulrich (1997) [1932]. *Alexander the Great*. W. W. Norton & Company. ISBN 0393003817.
* Worthington, Ian (2003). *Alexander the Great*. Routledge. ISBN 0415291879.
* Worthington, Ian (2004). *Alexander the Great: Man And God*. Pearson. ISBN 9781405801621.

แหล่งข้อมูลอื่น
---------------


คอมมอนส์ มีภาพและสื่อเกี่ยวกับ:  
**อเล็กซานเดอร์มหาราช**

* หนังสืออเล็กซานเดอร์มหาราช : ยอดนักรบผู้พิชิตสุดขอบโลก โดย บรรยง บุญฤทธิ์ (ไทย)
* อเล็กซานเดอร์มหาราช ที่เว็บไซต์ Curlie
* คุยเรื่องอเล็กซานเดอร์มหาราช โดย ต่อพงษ์ เศวตามร์ และ อำนาจ เกิดเทพ วิทยุผู้จัดการ (ไทย)
* อเล็กซานเดอร์มหาราช : เริ่มลมเหนือจาก iseehistory.socita.com
* อเล็กซานเดอร์มหาราช : สู่ตะวันออก เก็บถาวร 2011-07-16 ที่ เวย์แบ็กแมชชีน จาก iseehistory.socita.com
* แกะรอย อเล็กซานเดอร์มหาราช จาก iseehistory.socita.com
* Alexander the Great: An annotated list of primary sources เก็บถาวร 2011-05-14 ที่ เวย์แบ็กแมชชีน จาก Livius.org
* A Bibliography of Alexander the Great เก็บถาวร 2009-10-07 ที่ เวย์แบ็กแมชชีน โดย Waldemar Heckel

| * ด
* ค
* ก
บทความเกี่ยวกับกรีซโบราณ |
| --- |
| ลำดับเหตุการณ์ | 
* อารยธรรมไซคลาดิก
* อารยธรรมไมนวน
* อารยธรรมไมซีนี
* กรีซยุคมืด
* กรีซยุคอาร์เคอิก
* กรีซยุคคลาสสิก
* อารยธรรมเฮลเลนิสติก
* กรีซยุคโรมัน

 |
| ภูมิศาสตร์ | 
* ทะเลอีเจียน
* เฮลลิสพอนต์
* มาเกโดนีอา
* สปาร์ตา
* เอเธนส์
* คอรินท์
* ธีป
* เธอร์โมไพเล
* ทะเลไอโอเนียน
* ไอโอเนีย
* เอโอลิส
* ดอริส
* แอนติออก
* อเล็กซานเดรีย
* เพอร์กามอน
* ไมลีตัส
* เอฟิซัส
* เดลฟี
* เดลอส
* โอลิมเปีย
* ทรอย
* โรดส์
* ครีต
* เพโลพอนนีซัส
* อิไพรัส
* ไซปรัส
* พอนตัส
* มังนาไกรกิอา
* อาณานิคมกรีกโบราณ

 |
| การดำรงชีพ | 
* การเกษตรกรรม
* โภชนาการ
* ประชาธิปไตย
* เศรษฐกิจ
* การศึกษา
* เทศกาล
* กฎหมาย
* โสเภณี
* ศาสนา
* การค้าทาส
* กีฬาโอลิมปิกโบราณ
* ปรัชญา
* การสงคราม
* เหล้าองุ่น

 |
| ชาวกรีก | 

|  |  |
| --- | --- |
| นักปรัชญา | 
* อานักซาโกรัส
* อานักซีมันโดรส
* แอแนกซิมินีส
* อันติสเทแนส
* อริสโตเติล
* แดโมกรีโตส
* ไดออจะนีซ
* เอปีกูโรส
* เอมเปโดแกลส
* เฮราคลิตุส
* เลวกิปโปส
* โกร์กีอาส
* ปาร์เมนีแดส
* เพลโต
* โพรทาโกรัส
* พีทาโกรัส
* โสกราตีส
* ทาแลส
* แซนอนแห่งกีตีโอน

 |
| นักประพันธ์ | 
* เอสคิลัส
* อีสป
* อาริสโตพาแนส
* ยูริพิดีส
* เฮโรโดทัส
* เฮสิโอด
* โฮเมอร์
* ลูเชียน
* เมนานเดอร์
* พินดาร์
* ปลูตาร์โคส
* พอลิเบียส
* แซพโฟ
* ซอโฟคลีส
* ทิวซิดิดีส
* เซโนโฟน

 |
| บุคคลอื่น | 
* อเล็กซานเดอร์มหาราช
* อัลชิบิอาดีส
* อาร์คิมิดีส
* อัสเพเซีย
* เดโมสเธนีส
* ยุคลิด
* ฮิปปาร์โคส
* ฮิปโปกราแตส
* ลีออนิดัส
* ลิเคอร์กัสแห่งสปาร์ตา
* มิโลแห่งโครทอน
* เพริคลีส
* ปโตเลไมโอส
* โซลอน
* เธมิสโตคลีส

 |

 |
| สิ่งก่อสร้าง | 
* วิหารพาร์เธนอน
* วิหารอาร์ทิมิส
* อะโครโพลิส
* หอประชุม
* เทวสถานซูสแห่งโอลิมเปีย
* เทวสถานเฮเฟสทัส
* กลุ่มเทวสถานซาโมเธรซ

 |
| ศิลปะ | 
* สถาปัตยกรรม
* เงินตรา
* วรรณคดี
* ดนตรี
* เครื่องปั้นดินเผา
* ประติมากรรม
* โรงละคร

 |
| วิทยาศาสตร์ | 
* ดาราศาสตร์
* คณิตศาสตร์
* การแพทย์
* เทคโนโลยี

 |
| ภาษา | 
* ภาษาโปรโต-กรีก
* ภาษากรีกไมซีเนียน
* ภาษากรีกโฮเมอร์
* ภาษากรีกท้องถิ่น
	+ ภาษากรีกเอโอลิค
	+ ภาษากรีกอาร์คาโดซิเปรียต
	+ ภาษากรีกแอตติค
	+ ภาษากรีกดอริค
	+ ภาษากรีกไอโอนิค
	+ ภาษากรีกโลเครียน
	+ ภาษามาเกโดนีอานโบราณ
	+ ภาษากรีกแพมฟิเลียน
* ภาษากรีกคอยนี

 |
| การเขียน | 
* อักษรลิเนียร์เอ
* อักษรลิเนียร์บี
* อักษรกรีก
* อักษรกรีกตะวันตก

 |

| * ด
* ค
* ก
พระมหากษัตริย์ที่ได้รับสมัญญานามมหาราช |
| --- |
| ทวีปเอเชีย | พ่อขุนรามคำแหงมหาราช • สมเด็จพระนเรศวรมหาราช • สมเด็จพระนารายณ์มหาราช • สมเด็จพระเจ้าตากสินมหาราช • พระบาทสมเด็จพระพุทธยอดฟ้าจุฬาโลกมหาราช • พระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว • พระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว • พระบาทสมเด็จพระมหาภูมิพลอดุลยเดชมหาราช • พระเจ้าควังแกโทมหาราช • พระเจ้าเซจงมหาราช • พระเจ้าอโศกมหาราช • พระเจ้าอโนรธามังช่อมหาราช • พระเจ้าบุเรงนองมหาราช • พระเจ้าอลองพญามหาราช • จักรพรรดิเฉียนหลง • จิ๋นซีฮ่องเต้ • เจงกิสข่านมหาราช • จักรพรรดิฮั่นอู่ • จักรพรรดิคังซี • พระเจ้ากนิษกะ • พระเจ้าจันทรคุปต์ที่ 2 • พระเจ้าสุริยวรมันที่ 2 • พระเจ้าชัยวรมันที่ 7 • พระเจ้าฟ้างุ้มมหาราช • พระเจ้าไชยเชษฐามหาราช • พระเจ้าราชราช โจฬะที่ 1 • จักรพรรดิอักบัร • พระเจ้าอวี่ • มานูเอลมหาราช • ไซรัสแห่งเปอร์เซีย • จักรพรรดิเมจิ |
| ทวีปยุโรป | อเล็กซานเดอร์มหาราช • นโปเลียนมหาราช • พระเจ้าอัลเฟรดมหาราช • แคทเธอรีนมหาราชินี • ฟรีดริชมหาราช • ปีเตอร์มหาราช • พระเจ้าคนุตมหาราช • พระเจ้าอ็องรีมหาราช • พระเจ้าไทกราเนสมหาราช • เจ้าชายอีวานมหาราช • วลาดีมีร์มหาราช • คอนสแตนตินมหาราช • ธีโอโดเซียสมหาราช • จัสติเนียนมหาราช • ธีโอดอริคมหาราช • อ็อทโทมหาราช • เอลิซาเบธมหาราชินี |
| ทวีปแอฟริกา | ฟาโรห์แรเมซีสมหาราช • แอสเกียมหาราช • ราดามามหาราช |
| ตะวันออกกลาง | เฮโรดมหาราช • ไซรัสมหาราช • ดาไรอัสมหาราช • แอนทิโอคัสมหาราช • มิทริเดทีสมหาราช • ซาปูร์มหาราช • อับบาสมหาราช • เซิร์กซีสมหาราช • กาหลิบอูมัวร์ • สุลัยมานมหาราช • ชาห์กะรีมข่านมหาราช • ชาห์เรซามหาราช • ทามาร์มหาราชินี |
| ทวีปอเมริกาเหนือ | ม็อคเตซูมามหาราช • พาคัลมหาราช |
| ทวีปอเมริกาใต้ | พาชาคูติมหาราช |
| ทวีปโอเชียเนีย | คาเมฮาเมฮามหาราช |

| * ด
* ค
* ก
ฟาโรห์ |
| --- |
| 

| ยุคก่อนราชวงศ์ ถึง ช่วงต่อที่หนึ่ง   (<3150–2040 ปีก่อน ค.ศ.) |
| --- |
| 

|  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- |
| ยุค | 

|  |  |
| --- | --- |
| ราชวงศ์ | * ฟาโรห์   (ชาย
* หญิง ♀)
* *ไม่ทราบ*
 |

 |
| ก่อนราชวงศ์ (ก่อน 3150 ปีก่อน ค.ศ.) | 

|  |  |
| --- | --- |
| อียิปต์ล่าง | 
* *เฮดจู ฮอร์*
* *นิ ฮอร์ฅ*
* *นิ นิธ*
* *เซคา*
* *คายู*
* *ตีอู*
* *เธช*
* *เนเฮบ*
* *วาสเนอร์*
* *ฮัต ฮอร์*
* *เมค*
* ดับเบิลฟอลคอน
* *วาช*

 |
| อียิปต์บน | 
* *อา*
* *นิ้วหอยทาก*
* *ปลา*
* *เพน-อาบู*
* *สัตว์*
* *นกกระสา*
* *สุนัข*
* *โค*
* *สกอร์เปียนที่ 1*
* *ค็อกโคได*
* ไอรี-ฮอร์
* กา
* *สกอร์เปียนที่ 2*
* นาร์เมอร์ / เมเนส

 |

 |
| ต้นราชวงศ์ (3150–2686 ปีก่อน ค.ศ.) | 

|  |  |
| --- | --- |
| I | 
* นาร์เมอร์ / เมเนส
* ฮอร์-อฮา
* ดเจอร์
* ดเจต
* เดน
* อเนดจิบ
* เซเมอร์เคต
* กาอา
* *สเนเฟคา*
* *ฮอรัส เบิร์ด*

 |
| II | 
* โฮเทปเซเคมวี
* เนบรา
* นิเนทเจอร์
* *บา*
* *นุบเนเฟอร์*
* *ฮอรัส ซา*
* *เวเนก-เนบตี*
* *วัดจ์เนส*
* *เซเนดจ์*
* เซธ-เพอร์อิบเซน
* เซเคมอิบ-เพอร์เอนมาอัต
* *เนเฟอร์คาเรที่ 1*
* *เนเฟอร์คาโซคาร์*
* *ฮูดเจฟาที่ 1*
* คาเซเคมวี

 |

 |
| ราชอาณาจักรเก่า (2686–2181 ปีก่อน ค.ศ.) | 

|  |  |
| --- | --- |
| III | 
* โจเซอร์
* เซเคมเค็ต
* ซานาคท์
* *เนบคา*
* คาบา
* *เซดจ์เอส*
* *กาเฮดเจต*
* ฮูนิ

 |
| IV | 
* สเนฟรู
* คูฟู
* เจดีเฟร
* คาเฟร
* *บากา*
* เมนเคอเร
* เชปซีสกาฟ
* *ทัมฟิส*

 |
| V | 
* ยูเซอร์คาฟ
* ซาฮูเร
* เนเฟออิร์คาเร
* เนเฟเรเฟร
* เชปเซสคาเร
* นูเซอร์เร ไออิน
* เมนเคาฮอร์
* เจดคาเร
* อูนัส

 |
| VI | 
* เตติ
* ยูเซอร์คาเร
* เปปิที่ 1
* เมเรนเรที่ 1
* เปปิที่ 2
* เมเรนเรที่ 2
* เนทเจอร์คาเร ซิ'พทาห์
* *เนเฟอร์คา*
* *เนเฟอร์*

 |

 |
| ช่วงต่อที่หนึ่ง (2181–2040 ปีก่อน ค.ศ.) | 

|  |  |
| --- | --- |
| * VII
* VIII
 | 
* เมนกาเร
* เนเฟอร์เคาเรที่ 2
* ‎เนเฟอร์เคาเรที่ 3
* ดเจดคาเร เซไม
* เนเฟอร์เคาเรที่ 4
* เมเรนฮอร์
* เนเฟอร์คามิน
* ไนคาเร
* เนเฟอร์เคาเรที่ 5
* เนเฟอร์คาฮอร์
* เนเฟอร์เคาเรที่ 6
* เนเฟอร์คามิน อนู
* คากาเร
* เนเฟอร์คาอูเร
* เนเฟอร์เคาฮอร์
* เนเฟอร์ไอร์คาเร
* *วัดจ์คาเร*
* *คูอิเกอร์*
* *คูอิ*
* *ไอย์ทเจนู*

 |
| * IX
 | 
* เมริอิบเร เคติ
* เนเฟอร์เคาเรที่ 7
* เนบคาอูเร เคติ
* เซทุต
* *อิมโฮเทป*

 |
| * X
 | 
* เมริฮาจฮอร์
* เนเฟอร์เคาเรที่ 8
* วาคาเร เคติ
* เมรีคาเร

 |

 |

 |

 |
| 

| ราชอาณาจักรกลาง และ ช่วงต่อที่สอง   (2040–1550 ปีก่อน ค.ศ) |
| --- |
| 

|  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- |
| ยุค | 

|  |  |
| --- | --- |
| ราชวงศ์ | * ฟาโรห์   (ชาย
* หญิง ♀)
* *ไม่ทราบ*
 |

 |
| ราชอาณาจักรกลาง  (2040–1802 ปีก่อน ค.ศ) | 

|  |  |
| --- | --- |
| XI | 
* เมนทูโฮเตปที่ 1
* อินโยเตฟที่ 1
* อินโยเตฟที่ 2
* อินโยเตฟที่ 3
* เมนทูโฮเตปที่ 2
* เมนทูโฮเตปที่ 3
* เมนทูโฮเตปที่ 4

 |
| นูเบีย | 
* เซเกอเซนิ
* กาคาเร อินิ
* ไอย์อิบเคนต์เร

 |
| XII | 
* อเมเนมเฮตที่ 1
* เซนุสเรตที่ 1
* อเมเนมเฮตที่ 2
* เซนุสเรตที่ 2
* เซนุสเรตที่ 3
* อเมเนมเฮตที่ 3
* อเมเนมเฮตที่ 4
* โซเบกเนเฟรู ♀
* *เซอังค์คิบรา*

 |

 |
| ช่วงต่อที่สอง (1802–1550 ปีก่อน ค.ศ) | 

|  |  |
| --- | --- |
| XIII | 
* *เซเคมเร คูทาวี เซเบคโฮเตป*
* โซนเบฟ
* เนไรคาเร
* อเมเนมเฮตที่ 5
* อเมนีกีเมา
* โฮเทปอิบเร
* รูฟอิน
* อเมเนมเฮตที่ 6
* เนบนูนิ
* เซเฮเทปอิบเร
* เซวัดจ์คาเร
* เนเจมอิบเร
* คาอังค์เร โซเบคโฮเทป
* เรนเซเนบ
* ฮอร์
* คาบาว
* ดเจดเคเปอร์เร
* เซบคาย
* เซดเจฟาคาเร
* *เวกาฟ*
* เคนด์เจอร์
* อิมย์เรเมสชาว
* เซฮเตปคาเร อินเตฟ
* เมริบเร
* เซเบคโฮเตปที่ 3
* เนเฟอร์โฮเตปที่ 1
* ซิฮาเธอร์
* เซเบคโฮเตปที่ 4
* เมอร์โฮเทปเร โซเบคโฮเทป
* คาร์โฮเทปเร โซเบคโฮเทป
* ไอบิอายู
* อัยย์
* เมอร์โฮเทปเร ไออิน
* เซวัดจ์ตู
* ไอเนด
* โฮริ
* เมอร์คาวเร โซเบคโฮเทป
* เมอร์เซฟเสสเร ไออิน
* ซวาเฮนเร เซเนบมิอู
* เมอร์เคปเปอร์เร
* เมอร์คาเร
* เซวัตจ์เร เมนทูโฮเตป
* เซเฮเควนเร เซนค์พตาร์ไฮ

 |
| XIV | 
* *ยากบิม เซเคมเร*
* *นูบวอเซอร์เร ยาอัมมู*
* *คาเรห์ คาวอเซอร์เร*
* *อัมมู เอโฮเทปเร*
* *มาอัยย์เบร เชชิ*
* เนเฮซี
* คาเคเรวเร
* เนเบฟาว์เร
* เซเฮบเร
* เมอร์ดเจฟาเร
* เซวัดจ์คาเรที่ 3
* เนบดเจฟาเร
* เนบเซนเร
* เซเคเปอร์เอนเร
* เบบนุม
* เอเปปิ
* *นูยา*
* *วาซาส*
* *เชเนฮ์*
* *เซนเซก*
* *คามูเร*
* *ยากาเรบ*
* *ยาคุบ-ฮาร์*

 |
| XV | 
* *ชาเรค*
* *เซมเคน*
* *เอเปอร์-อนัท*
* *ซาลิทิส*
* ซาคิร์-ฮาร์
* คยาน
* *ยานาสซิ*
* อเปปิ
* คามูดิ

 |
| XVI | 
* ดเจฮูติ
* เซเบคโฮเตปที่ 8
* เนเฟอร์โฮเตปที่ 3
* เมนทูโฮเทไป
* เนบิไรรอที่ 1
* เนบิไรรอที่ 2
* เซเมนเร
* เบไบอังค์
* เชดวาสท์
* เดดูโมสที่ 1
* เดดูโมสที่ 2
* มอนตูเอมซาฟ
* เมอร์อังค์เร เมนทูโฮเตป
* *เซนุตเรสที่ 4*
* *เปปิที่ 3*

 |
| อไบดอส | 
* *เซเนบคาย*
* *เวปวาเวทเอมซาฟ*
* *พันน์เจนี*
* *สนาอิบ*

 |
| XVII | 
* ราโฮเทป
* *เนบมาอัตเร*
* เซเบคเอมซาฟที่ 1
* เซเบคเอมซาฟที่ 2
* เซเคมเร เวปมาต อินเตฟ
* นูเคอร์เปอร์เร อินเตฟ
* เซเคมเร เฮรูเฮอร์มาต อินเตฟ
* เซนัคท์เอนเร อาโมส
* เซเคนเอนเร ทาโอ
* คาโมส

 |

 |

 |

 |
| 

| ราชอาณาจักรใหม่ และ ช่วงต่อที่สาม   (1550–664 ปีก่อน ค.ศ.) |
| --- |
| 

|  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- |
| ยุค | 

|  |  |
| --- | --- |
| ราชวงศ์ | * ฟาโรห์   (ชาย
* หญิง ♀)
* *ไม่ทราบ*
 |

 |
| ราชอาณาจักรใหม่ (1550–1070 ปีก่อน ค.ศ.) | 

|  |  |
| --- | --- |
| XVIII | 
* อาโมสที่ 1
* อเมนโฮเตปที่ 1
* ทุตโมสที่ 1
* ทุตโมสที่ 2
* แฮตเชปซุต ♀
* ทุตโมสที่ 3
* แอเมนโฮเทปที่ 2
* ทุตโมสที่ 4
* แอเมนโฮเทปที่ 3
* แอเคนาเทน
* *สเมงห์คาเร*
* เนเฟอร์เนเฟรูอาเตน ♀
* ทุตอังค์อามุน
* ไอย์
* โฮเรมเฮบ

 |
| XIX | 
* แรเมซีสที่ 1
* เซติที่ 1
* แรเมซีสที่ 2
* เมร์เนปทาห์
* อเมนเมสเซ
* เซติที่ 2
* ซิพตาห์
* ทวอสเรต ♀

 |
| XX | 
* เซทนัคห์เต
* แรเมซีสที่ 3
* แรเมซีสที่ 4
* แรเมซีสที่ 5
* แรเมซีสที่ 6
* แรเมซีสที่ 7
* แรเมซีสที่ 8
* แรเมซีสที่ 9
* แรเมซีสที่ 10
* แรเมซีสที่ 11

 |

 |
| ช่วงต่อที่สาม (1069–664 ปีก่อน ค.ศ) | 

|  |  |
| --- | --- |
| XXI | 
* สเมนเดส
* อเมเนมนิซู
* ซูเซนเนสที่ 1
* อเมเนมโอเป
* โอซอร์คอน ผู้อาวุโส
* ซิอามุน
* ซูเซนเนสที่ 2

 |
| มหาปุโรหิตแห่งอามุน | 
* เฮริฮอร์
* *พิอังค์*
* พิเนดเจมที่ 1
* มาซาเฮอร์ตา
* ดเจดคอนซูเอฟอังค์
* เมนเคเปอร์เร
* สเมนเดสที่ 2
* พิเนดเจมที่ 2
* *ซูเซนเนสที่ 3*

 |
| XXII | 
* โชเชงค์ที่ 1
* โอซอร์คอนที่ 1
* โชเชงค์ที่ 2
* *ทุตเคเปอร์เร โชเชงค์*
* ทาเคลอตที่ 1
* โอซอร์คอนที่ 2
* โชเชงค์ที่ 3
* โชเชงค์ที่ 4
* ปามิ
* โชเชงค์ที่ 5
* *เปดูบาสต์ที่ 2*
* โอซอร์คอนที่ 4

 |
| XXIII | 
* ฮาร์เซียเซ
* ทาเคลอตที่ 2
* เปดูบาสท์ที่ 1
* โชเชงค์ที่ 6
* โอซอร์คอนที่ 3
* ทาเคลอตที่ 3
* รุดอามุน
* *โชเชงค์ที่ 7*
* เมนเคเปอร์เร อีนี

 |
| XXIV | 
* เทฟนัคต์
* บาเคนเรเนฟ

 |
| XXV | 
* ปิเย
* เชบิตคู
* ชาบาคา
* ทาฮาร์กา
* ทันต์อมานิ

 |

 |

 |

 |
| 

| ยุคปลาย และ ยุคเฮลเลนิสต์   (664–30 ปีก่อน ค.ศ) |
| --- |
| 

|  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- |
| ยุค | 

|  |  |
| --- | --- |
| ราชวงศ์ | * ฟาโรห์   (ชาย
* หญิง ♀)
* *ไม่ทราบ*
 |

 |
| ยุคปลาย (664–332 ปีก่อน ค.ศ) | 

|  |  |
| --- | --- |
| XXVI | 
* เนโชที่ 1
* ซามาเจิกที่ 1
* เนโชที่ 2
* ซามาเจิกที่ 2
* วาอิบเร
* อามาซิสที่ 2
* ซามาเจิกที่ 3

 |
| XXVII | 
* แคมไบซีสที่ 2
* ปาดิบาสเตตที่ 3
* ดาไรอัสที่ 1
* *พซัมติกที่ 4*
* เซิร์กซีส
* อาร์ตาเซิร์กซีสที่ 1
* ดาไรอัสที่ 2

 |
| XXVIII | 
* อไมร์เตอุส

 |
| XXIX | 
* เนเฟริเตสที่ 1
* ฮาคอร์
* พซัมมูธิส
* เนเฟริเตสที่ 2

 |
| XXX | 
* เนคทาเนโบที่ 1
* ทีออส
* เนคทาเนโบที่ 2

 |
| XXXI | 
* อาร์ตาเซิร์กซีสที่ 3
* คาบาช
* อาร์เซส
* ดาไรอัสที่ 3

 |

 |
| เฮลเลนิสต์ (332–30 ปีก่อน ค.ศ) | 

|  |  |
| --- | --- |
| อาร์กีด | 
* อเล็กซานเดอร์มหาราช
* ฟิลิปที่ 3 แอร์ริดีอัส
* อเล็กซานเดอร์ที่ 4

 |
| ทอเลมี | 
* ทอเลมีที่ 1
* ทอเลมีที่ 2
* อาร์ซิโนเอที่ 2 ♀
* ทอเลมีที่ 3
* เบเรนิซที่ 2 ♀
* ทอเลมีที่ 4
* อาร์ซิโนเอที่ 3 ♀
* ทอเลมีที่ 5
* คลีโอพัตราที่ 1 ♀
* ทอเลมีที่ 6
* คลีโอพัตราที่ 2 ♀
* ทอเลมีที่ 7
* ทอเลมีที่ 8
* คลีโอพัตราที่ 3 ♀
* ทอเลมีที่ 9
* คลีโอพัตราที่ 4 ♀
* ทอเลมีที่ 10
* เบเรนิซที่ 3 ♀
* ทอเลมีที่ 11
* ทอเลมีที่ 12
* คลีโอพัตราที่ 5 ♀
* เบเรนิซที่ 4 ♀
* *คลีโอพัตราที่ 6* ♀
* คลีโอพัตราที่ 7 ♀
* ทอเลมีที่ 13
* อาร์ซิโนเอที่ 4 ♀
* ทอเลมีที่ 14
* ทอเลมีที่ 15

 |

 |

 |

 |
| 

| ยุคโรมัน   (30 ปีก่อน ค.ศ.–ค.ศ. 313) |
| --- |
| 

|  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- |
| ยุค | 

|  |  |
| --- | --- |
| ราชวงศ์ | * ฟาโรห์   (ชาย
* หญิง ♀)
* *ไม่ทราบ*
 |

 |
| โรมัน (30 ปีก่อน ค.ศ.–ค.ศ. 313) | 

|  |  |
| --- | --- |
| XXXIV | 
* เอากุสตุส
* ติแบริอุส
* กาลิกุลา
* เกลาดิอุส
* แนโร
* กัลบา
* ออโท
* *วิแต็ลลิอุส*
* แว็สปาซิอานุส
* ติตุส
* ดอมิติอานุส
* แนร์วา
* ไตรยานุส
* ฮาดริอานุส
* อันโตนีนุส ปิอุส
* ลูกิอุส เวรุส
* มาร์กุส เอาเรลิอุส
* ก็อมมอดุส
* *แปร์ตินักส์*
* *แป็สเกนนิอุส นิแกร์*
* แซ็ปติมิอุส แซเวรุส
* แกตา
* การากัลลา
* มากรีนุส
* ดิอาดูแมนิอานุส
* *เอลากาบาลุส*
* *แซเวรุส อาแล็กซันแดร์*
* *มักซิมินุส ทรากส์*
* *กอร์ดิอานุสที่ 1*
* *กอร์ดิอานุสที่ 2*
* *พูพิเอนัส*
* *บาลบินัส*
* *กอร์ดิอานุสที่ 3*
* ฟิลิปปุส
* เดซิอัส
* *แตรโบนิอานุส กัลลุส*
* *ไอมิลิอานุส*
* วาแลริอานุส
* *มากริอานุส มินอร์*
* *กวีเอตุส*
* *ลูกิอุส มุสซิอุส ไอมิลิอานุส*
* *กัลลิเอนุส*
* *เกลาดิอุส กอทิกุส*
* *กวีนติลลุส*
* *เอาเรลิอานุส*
* *ตากิตุส*
* ปรอบุส
* *การุส*
* *การินุส*
* *นุเมริอานุส*
* ดิออเกลติอานุส
* มักซิมิอานุส
* กาเลริอุส
* มาซิมินุส ดาซา

 |

 |

 |

 |
| 

| พงศาวลีราชวงศ์ |
| --- |
| 
* 1st
* 2nd
* 3rd
* 4th
* 11th
* 12th
* 18th
* 19th
* 20th
* 21st to 23rd
* 24th
* 25th
* 26th
* 27th
* 30th
* 31st
* อาร์กีด
* ทอเลมี

 |

 |
| ลำดับราชวงศ์และฟาโรห์แห่งอียิปต์โบราณ |