ทางหลวงแผ่นดินหมายเลข 32 ในจังหวัดพระนครศรีอยุธยา
**ทางหลวงในประเทศไทย** เป็นเครือข่ายของทางหลวงที่อยู่ในประเทศไทย โดยปกติมักหมายถึงทางหลวงแผ่นดินซึ่งอยู่ในความควบคุมของกรมทางหลวง กระทรวงคมนาคม ทางหลวงในประเทศไทย แบ่งออกเป็น 5 ประเภท ตามพระราชบัญญัติทางหลวง พ.ศ. 2535 แก้ไขเพิ่มเติมโดยพระราชบัญญัติทางหลวง (ฉบับที่ 2) พ.ศ. 2549 ได้แก่ ทางหลวงพิเศษ ทางหลวงแผ่นดิน ทางหลวงชนบท ทางหลวงท้องถิ่น และทางหลวงสัมปทาน ทั้งนี้ กรมทางหลวงรับผิดชอบดูแล 3 ประเภท คือ ทางหลวงพิเศษ ทางหลวงแผ่นดิน และทางหลวงสัมปทาน นอกจากทางหลวง 5 ประเภทดังกล่าว ยังมี ทางพิเศษ ที่รับผิดชอบในการก่อสร้างและบูรณะทางด่วนโดย การทางพิเศษแห่งประเทศไทย และการดำเนินการก่อสร้างทางเฉพาะกิจของหน่วยงานต่าง ๆ

ทางหลวงพิเศษระหว่างเมืองของไทย
------------------------------

บทความหลัก: ทางหลวงพิเศษระหว่างเมืองในประเทศไทย
ป้ายบอกหมายเลขทางหลวงพิเศษระหว่างเมือง
**ทางหลวงพิเศษ** หรือ **ทางหลวงพิเศษระหว่างเมือง** (อังกฤษ: intercity motorway) คือ ทางหลวงที่จัดหรือทำไว้เพื่อให้การจราจรผ่านได้ตลอดรวดเร็วเป็นพิเศษ ตามที่รัฐมนตรีประกาศกำหนดและได้ลงทะเบียนไว้เป็นทางหลวงพิเศษโดยกรมทางหลวง เป็นผู้ดำเนินการก่อสร้าง ขยาย บูรณะและบำรุงรักษา รวมทั้งควบคุมให้มีการเข้าออกได้เฉพาะ โดยทางเสริมที่เป็นส่วนหนึ่งของทางหลวงพิเศษตามที่กรมทางหลวงจัดทำขึ้นไว้เท่านั้น อธิบดีกรมทางหลวงเป็นผู้จัดให้ลงทะเบียนไว้ ณ กรมทางหลวง

ทางหลวงแผ่นดิน
--------------

ป้ายหลายทางหลวงแผ่นดินหมายเลข 4 และป้ายชื่อถนนเพชรเกษม ที่จังหวัดราชบุรี
หลักกิโลเมตร
ดูเพิ่ม: รายการทางหลวงแผ่นดินในประเทศไทย
**ทางหลวงแผ่นดิน** เป็นเส้นทางสาธารณะสายหลักที่เป็นโครงข่ายเชื่อมระหว่างภาค จังหวัด อำเภอ ตลอดจนสถานที่ที่สำคัญ เพื่อให้การเดินทางและขนส่งเป็นไปได้สะดวกยิ่งขึ้น ผู้รับผิดชอบและดูแลโครงการคือกรมทางหลวง ในสังกัดกระทรวงคมนาคม

ในยุคสมัยเริ่มต้นของการก่อสร้างทางหลวง กรมทางหลวงนิยมใช้ชื่อของบุคคลที่มีความสำคัญในสายทางนั้นมาตั้งชื่อถนนหรือสะพาน เช่น ถนนวิภาวดีรังสิต สะพานสารสิน สะพานติณสูลานนท์ เป็นต้น ต่อมาได้มีการพัฒนาระบบโครงข่ายทางหลวงทั่วประเทศเป็นจำนวนมาก การใช้ชื่ออาจจะก่อให้เกิดการสับสน และไม่สามารถทราบว่าทางสายนั้นอยู่ในตำแหน่งใด ดังนั้นจึงได้มีการนำ "ระบบหมายเลขทางหลวง" มาใช้กำกับทางหลวงพิเศษ ทางหลวงแผ่นดิน และทางหลวงสัมปทาน ที่อยู่ในความดูแลของกรมทางหลวง โดยหมายเลขกำกับมีความหมายบอกถึงภาคที่ตั้งของเส้นทาง แต่อาจจะมีการคาบเกี่ยวกันระหว่างภาค เนื่องจากแต่ละหน่วยงานมีการแบ่งจังหวัดในแต่ละภาคต่างกันบ้างเล็กน้อย ดังนี้

| ป้ายทางหลวง | การแบ่งภาค |
| --- | --- |
|     | ทางหลวงที่ขึ้นต้นด้วยหมายเลข 1 แสดงว่าทางสายนั้นอยู่ในภาคเหนือ และบางส่วนของภาคตะวันออกเฉียงเหนือ |
|     | ทางหลวงที่ขึ้นต้นด้วยหมายเลข 2 แสดงว่าทางสายนั้นอยู่ในภาคตะวันออกเฉียงเหนือ และบางส่วนของภาคเหนือ และภาคกลาง |
|     | ทางหลวงที่ขึ้นต้นด้วยหมายเลข 3 แสดงว่าทางสายนั้นอยู่ในภาคกลาง ภาคตะวันออก ภาคตะวันตก และบางส่วนของภาคใต้ |
|     | ทางหลวงที่ขึ้นต้นด้วยหมายเลข 4 แสดงว่าทางสายนั้นอยู่ในภาคใต้ |

ซึ่งระบบหมายเลขทางหลวงดังกล่าวได้กำหนดให้ใช้ตัวเลขจำนวน 4 หลัก ในการเรียกขานอ้างอิงทางหลวง โดยได้จำแนกทางหลวงออกเป็น 4 ระดับย่อย ดังนี้ 

| ป้ายทางหลวง | ระบบหมายเลข |
| --- | --- |
|     | **ทางหลวงที่มีหมายเลขตัวเดียว** หมายถึง ทางหลวงหลักที่เชื่อมต่อระหว่างกรุงเทพมหานครไปยังภูมิภาคหลักของประเทศไทย มีทั้งหมด 4 สาย ได้แก่ ทางหลวงแผ่นดินหมายเลข 1 (ถนนพหลโยธิน), ทางหลวงแผ่นดินหมายเลข 2 (ถนนมิตรภาพ), ทางหลวงแผ่นดินหมายเลข 3 (ถนนสุขุมวิท) และทางหลวงแผ่นดินหมายเลข 4 (ถนนเพชรเกษม) |
|     | **ทางหลวงที่มีหมายเลขสองตัว** หมายถึง ทางหลวงแผ่นดินสายประธานตามภาคต่าง ๆ ที่มีลักษณะโครงข่ายเชื่อมต่อกับทางหลวงหมายเลขตัวเดียวผ่านพื้นที่สำคัญหลายจังหวัดเชื่อมต่อกันเป็นระยะทางยาวและมีลักษณะกระจายพื้นที่ให้บริการของทางหลวง จากทางหลวงแผ่นดินหมายเลขตัวเดียว ออกสู่พื้นที่ทั่วประเทศอย่างเหมาะสม |
|     | **ทางหลวงที่มีหมายเลขสามตัว** หมายถึง ทางหลวงแผ่นดินสายรองประธาน ที่มีลักษณะโครงข่ายเชื่อมต่อกับทางหลวงหมายเลขตัวเดียว หรือสองตัว เข้าสู่สถานที่สำคัญของจังหวัด หรืออาจจะไม่ผ่านพื้นที่สำคัญแต่มีลักษณะเชื่อมต่อเป็นโครงข่ายที่ดี สามารถกระจายพื้นที่ให้บริการทางหลวงออกสู่พื้นที่ย่อย หรือเป็นทางลักษณะขนานกับแนวชายแดนต่อเนื่องกันเป็นระยะทางยาว |
|     | **ทางหลวงที่มีหมายเลขสี่ตัว** หมายถึง ทางหลวงแผ่นดินที่เชื่อมระหว่างจังหวัด กับอำเภอ หรือสถานที่สำคัญของจังหวัดนั้น ในลักษณะการกระจายพื้นที่ให้บริการทางหลวงออกสู่พื้นที่ย่อย แต่ไม่ได้เชื่อมต่อเป็นโครงข่ายระยะทางยาว |

ทางหลวงชนบท
-----------

ทางหลวงชนบทในประเทศไทย
**ทางหลวงชนบท** คือ ทางหลวงที่กรมทางหลวงชนบทเป็นผู้ดำเนินการก่อสร้าง ขยาย บูรณะ และบำรุงรักษา และได้ลงทะเบียนไว้เป็นทางหลวงชนบท อธิบดีกรมทางหลวงชนบทเป็นผู้จัดให้ลงทะเบียนไว้ ณ กรมทางหลวงชนบท

ในการเรียกชื่อทางหลวงชนบท จะนิยมใช้หมายเลขทางหลวงแผ่นดิน หรือชื่อหมู่บ้าน หรือชื่อสถานที่สำคัญ ที่เป็นจุดเริ่มต้นโครงการและจุดสิ้นสุดโครงการในสายทางนั้นมาตั้งชื่อถนน เช่น สายแยกทางหลวงหมายเลข 314 – บ้านลาดกระบัง หรือ สายบ้านคลอง 20 – บ้านตลาดคลอง 16 เป็นต้น ต่อมาเมื่อมีการพัฒนาระบบโครงข่ายทางหลวงชนบทมากขึ้น การใช้ชื่อเพียงอย่างเดียวอาจจะก่อให้เกิดการสับสน และไม่สามารถทราบว่าสายทางนั้นอยู่ในจังหวัดใด ดังนั้นจึงมีการนำรหัสสายทางเข้ามาเป็นตัวบอกถึงที่ตั้ง และลำดับของสายทาง ซึ่งรหัสสายทางของทางหลวงชนบทประกอบด้วยตัวอักษรย่อของจังหวัด 2 ตัว และตัวเลข 4 ตัว มาใช้กำกับทางหลวงชนบท โดยมีความหมายดังนี้

* **ตัวอักษรย่อ** บอกถึงจังหวัดที่ตั้งของสายทางนั้น ๆ เช่น นบ. หมายถึง ทางหลวงชนบทที่อยู่ในเขตจังหวัดนนทบุรี หรือ ชบ. หมายถึงทางหลวงชนบทที่อยู่ในเขตจังหวัดชลบุรี เป็นต้น

### ระบบหมายเลข

โดยหมายเลขตัวแรกจะบอกถึงลักษณะของการเชื่อมโยงของสายทางว่าจุดเริ่มต้นสายทางของทางหลวงชนบทสายนั้นเป็นอย่างไร ซึ่งมีทั้งหมด 7 หมายเลข และหมายเลขสายทางรูปแบบพิเศษ กรณีเป็นสะพานชุมชนและถนนต่อเชื่อม แต่ละหมายเลขมีความหมายดังนี้

ลักษณะป้ายทางหลวงชนบท มี 2 แบบ คือ ที่ใช้กับเขตทางหลวง (ซ้าย) และที่ใช้กับเขตทางหลวงชนบท (ขวา)

| ป้ายทางหลวงชนบท | ระบบหมายเลข |
| --- | --- |
|   | สายทางที่ขึ้นต้นด้วยหมายเลข 1 หมายถึง เริ่มต้นจากทางหลวงแผ่นดินที่มีหมายเลขตัวเดียว |
|   | สายทางที่ขึ้นต้นด้วยหมายเลข 2 หมายถึง เริ่มต้นจากทางหลวงแผ่นดินที่มีหมายเลขสองตัว |
|   | สายทางที่ขึ้นต้นด้วยหมายเลข 3 หมายถึง เริ่มต้นจากทางหลวงแผ่นดินที่มีหมายเลขสามตัว |
|   | สายทางที่ขึ้นต้นด้วยหมายเลข 4 หมายถึง เริ่มต้นจากทางหลวงแผ่นดินที่มีหมายเลขสี่ตัว |
|   | สายทางที่ขึ้นต้นด้วยหมายเลข 5 หมายถึง เริ่มต้นจากทางหลวงชนบท ทางหลวงท้องถิ่น หรือทางพิเศษ |
|   | สายทางที่ขึ้นต้นด้วยหมายเลข 6 หมายถึง เริ่มต้นจากสถานที่ เช่น โรงเรียน วัด บ้าน ตำบล อำเภอ หรือสถานที่สำคัญ |
|   | สายทางที่ขึ้นต้นด้วยหมายเลข 7 หมายถึง ทางหลวงชนบทที่เป็นถนนเข้าสู่โครงการพระราชดำริ |
|   | สายทางที่เป็นหมายเลข 3 หลัก หมายถึง ทางหลวงชนบทที่เป็นสะพานชุมชนและถนนต่อเชื่อม ในความดูแลของกรมทางหลวงชนบท |

ทางหลวงท้องถิ่น
---------------

ดูเพิ่ม: หมวดหมู่:ทางหลวงท้องถิ่น และ รายชื่อถนนในกรุงเทพมหานคร
**ทางหลวงท้องถิ่น** คือ ทางหลวงที่องค์กรปกครองส่วนท้องถิ่นรวมถึงกรุงเทพมหานครเป็นผู้ดำเนินการก่อสร้าง ขยาย บูรณะ และบำรุงรักษา และได้ลงทะเบียนไว้เป็นทางหลวงท้องถิ่น ผู้ว่าราชการจังหวัดเป็นผู้จัดให้ลงทะเบียนไว้ ณ ศาลากลางจังหวัด ทางหลวงท้องถิ่นทั่วประเทศมีระยะทางประมาณ 352,465 กิโลเมตร มีการกำหนดรหัสสายทางเป็นตัวอักษร 3 ตัว แล้วตามด้วยตัวเลข 5 หลัก โดยมีรายละเอียด ดังนี้

ลักษณะป้ายทางหลวงท้องถิ่น มี 2 แบบ คือ ป้ายแนะนำโครงการ (ซ้าย) และป้ายหมายเลขทางหลวง (ขวา)
* **ตัวอักษรย่อ** ตัวอักษร 2 ตัวแรก เป็นอักษรย่อของจังหวัด ตามด้วยตัวอักษร ถ หมายถึง ถนนทางหลวงท้องถิ่น เช่น สข.ถ. สต.ถ. ปต.ถ. พท.ถ. เป็นต้น
* **หมายเลข** โดยหมายเลขตัวแรก, 2 ตัวแรก หรือ 3 ตัวแรก เป็นลำดับขององค์กรปกครองส่วนท้องถิ่นภายในจังหวัดตามบัญชีที่กรมทางหลวงชนบทกำหนดไว้ และตามด้วยตัวเลขที่เหลือซึ่งเป็นลำดับของสายทางที่ลงทะเบียนในเขต อปท. นั้นๆ

ตัวอย่างเช่น รหัสสายทาง สข.ถ 25-100 มีความหมายว่า เป็นทางหลวงท้องถิ่นในพื้นที่จังหวัดสงขลา โดยที่มีเทศบาลตำบลนาทวีเป็นผู้รับผิดชอบสายทางและมีลำดับสายทางที่ลงทะเบียนลำดับที่ 100

| ป้ายทางหลวงท้องถิ่น | ความหมาย |
| --- | --- |
|  | ป้ายเลขทางท้องถิ่นโดยองค์การบริหารส่วนจังหวัดดูแล |
|  | ป้ายเลขทางท้องถิ่นโดยเทศบาลดูแล |
|  | ป้ายเลขทางท้องถิ่นโดยองค์การบริหารส่วนตำบลดูแล |

ป้ายหมายเลขทางหลวงท้องถิ่นจะบอกรหัสสายทาง ซึ่งแบ่งออกเป็นสามบรรทัด ได้แก่ บรรทัดแรกเป็นตัวอักษรย่อจังหวัด 2 ตัว ตามด้วยตัวอักษร ถ บรรทัดที่สองเป็นหมายเลข 5 ตัว และบรรทัดที่สามเป็นชื่อองค์กรปกครองส่วนท้องถิ่น

ทางหลวงสัมปทาน
--------------

ทางยกระดับอุตราภิมุขเป็นทางหลวงสัมปทานแห่งเดียวในประเทศไทย
**ทางหลวงสัมปทาน** คือ ทางหลวงที่กรมทางหลวงได้ให้เอกชนสัมปทาน ตามกฎหมายว่าด้วยทางหลวงที่ได้รับสัมปทาน และได้ลงทะเบียนไว้เป็นทางหลวงสัมปทาน ซึ่งอธิบดีกรมทางหลวงเป็นผู้จัดให้ลงทะเบียนไว้ ณ กรมทางหลวง

พระราชบัญญัติทางหลวงสัมปทาน พ.ศ. 2542 ได้นิยามความหมายของทางหลวงสัมปทานไว้ว่า...
"ทางที่รัฐให้สัมปทานแก่บุคคลใด ๆ ในการสร้างหรือบำรุงรักษา โดยเก็บค่าใช้ทาง ไม่ว่าในระดับพื้นดิน ใต้หรือเหนือพื้นดินหรือใต้หรือเหนืออสังหาริมทรัพย์อย่างอื่น และให้หมายความรวมถึงอุโมงค์ สะพาน เรือหรือพาหนะสำหรับขนส่งข้ามฟาก และท่าเรือสำหรับขึ้นหรือลงรถ ที่จัดไว้เพื่อประโยชน์แก่ทางหลวงสัมปทานด้วย"

ในอดีตกรมทางหลวงเคยมีทางหลวงสัมปทาน 3 สาย ซึ่งหมดอายุสัมปทานไปแล้ว ได้แก่

* สายเนินหลังเต่า–บ้านทุ่งเหียง ระยะทาง 14.729 กิโลเมตร (ปัจจุบันกำหนดเป็นทางหลวงแผ่นดินหมายเลข 3246)
* สายบูเก๊ะสามี–ดุซงยอ ระยะทาง 15 กิโลเมตร (ปัจจุบันกำหนดเป็นทางหลวงแผ่นดินหมายเลข 4055)
* ถนนสีบุญเรือง สายหัวหิน–ท่าใหม่ ระยะทาง 13 กิโลเมตร (ปัจจุบันถ่ายโอนเป็นทางหลวงท้องถิ่น หลังเคยถูกกำหนดให้เป็นทางหลวงแผ่นดินหมายเลข 3147)

ปัจจุบันกรมทางหลวงมีทางหลวงสัมปทาน 1 สาย คือ ทางยกระดับอุตราภิมุข (ดอนเมืองโทลล์เวย์) เฉพาะช่วงทางยกระดับดินแดง–ดอนเมือง บนถนนวิภาวดีรังสิต

ทางหลวงสัมปทาน จะมีระบบหมายเลขทางหลวงเหมือนกับทางหลวงแผ่นดิน หรือทางหลวงพิเศษระหว่างเมืองอย่างใดอย่างหนึ่ง ขึ้นอยู่กับลักษณะของทางหลวงสัมปทานนั้นว่า มีลักษณะเป็นทางหลวงแผ่นดินหรือทางหลวงพิเศษระหว่างเมือง

อ้างอิง
-------

1. ↑  พระราชบัญญัติทางหลวง เก็บถาวร 2018-11-23 ที่ เวย์แบ็กแมชชีน (ปี พ.ศ. 2535 พร้อมแก้ไขเพิ่มเติมปี พ.ศ. 2549)
2. ↑  "ถนนในความรับผิดชอบของสำนักการโยธาที่ขึ้นทะเบียนทางหลวงท้องถิ่น - Open Government Data of Bangkok". *data.bangkok.go.th* (ภาษาฝรั่งเศส).
3. ↑  คู่มือการลงทะเบียนทางหลวงท้องถิ่น[*ลิงก์เสีย*]
4. ↑  พระราชบัญญัติทางหลวงสัมปทาน พ.ศ. 2542
5. ↑  "ประกาศกรมทางหลวงแผ่นดิน เรื่อง ทางหลวงสัมปทานสายบ้านตลาดทุ่งเหียน-เนินหลังเต่า ในท้องที่ตำบลหมอนนาง อำเภอพนัสนิคม จังหวัดชลบุรี" (PDF). *ratchakitcha.soc.go.th*. 14 October 1952. สืบค้นเมื่อ 13 July 2022.
6. ↑  "ประกาศกรมทางหลวงแผ่นดิน เรื่อง ทางหลวงสัมปทานสายจากคลองบูเก๊ะสามี-ตลาดดุซงญอ-บ้านปารี ตอนระหว่างคลองบูเก๊ะสามี กับตลาดดุซงญอ ในท้องที่อำเภอระแงะ จังหวัดนราธิวาส" (PDF). *ratchakitcha.soc.go.th*. 28 December 1954. สืบค้นเมื่อ 13 July 2022.
7. ↑  ราชกิจจานุเบกษา. ประกาศสำนักคณะรัฐมนตรี เรื่อง ตั้งชื่อทางหลวงแผ่นดิน. เล่ม 72 ตอนที่ 27 ง, 12 เมษายน 2498. หน้า 808
8. ↑  "จดหมายเหตุว่าด้วยเรื่อง "นายซองอ๊วน:นายซองกุ่ย:ถนนสีบุญเรือง" - กลุ่มเผยแพร่และประชาสัมพันธ์ กรมศิลปากร". *www.finearts.go.th*.`{{cite web}}`: CS1 maint: url-status (ลิงก์)

ดูเพิ่ม
-------

* ทางด่วนในประเทศไทย
* การขนส่งในประเทศไทย

แหล่งข้อมูลอื่น
---------------

* ระบบสารสนเทศโครงข่ายทางหลวง เก็บถาวร 2023-01-13 ที่ เวย์แบ็กแมชชีน

| * ด
* ค
* ก
 ทางหลวงในประเทศไทย |
| --- |
| ทางหลวงพิเศษ | 

|  |
| --- |
| 
* *5*
* *6*
* 7
* *8*
* 9
* *51*
* *52*
* *53*
* *54*
* *61*
* *62*
* *63*
* *64*
* *65*
* *71*
* *72*
* *81*
* *82*
* *83*
* *84*
* *85*
* *91*

 |

 |  |
| ทางหลวงแผ่นดิน | 

|  |  |
| --- | --- |
| หมวด 1 | 
* 1
* 11
* 12
* 101
* 102
* 103
* 104
* 105
* 106
* 107
* 108
* 109
* ~~110~~
* 111
* 112
* 113
* 114
* 115
* 116
* 117
* 118
* 120
* 121
* 122
* 123
* 125
* 126
* 127
* 128
* 129
* 130
* 131

 |
| หมวด 2 | 
* 2
* 21
* 22
* 23
* 24
* 201
* 202
* ~~203~~
* 204
* 205
* 206
* 207
* 208
* ~~209~~
* 210
* 211
* 212
* 213
* 214
* 215
* 216
* 217
* 218
* 219
* 220
* 221
* 222
* 223
* 224
* 225
* 226
* 227
* 228
* 229
* 230
* 231
* 232
* 233
* 234
* ~~235~~
* 238
* 239
* 240
* 241
* 242
* 243
* 244
* 288
* 290
* 291
* 292
* 293
* 294
* 295
* 299

 |
| หมวด 3 | 
* 3
* 31
* 32
* 33
* 34
* 35
* 36
* 37
* 38
* 301
* 302
* 303
* 304
* 305
* 306
* 307
* 308
* 309
* 310
* 311
* ~~312~~
* ~~313~~
* 314
* 315
* 316
* 317
* ~~318~~
* 319
* 320
* 321
* 322
* 323
* 324
* 325
* 326
* 327
* ~~329~~
* 331
* 332
* 333
* 334
* 335
* 336
* 338
* 340
* 341
* ~~343~~
* 344
* 345
* 346
* 347
* 348
* 349
* 350
* 351
* 352
* 354
* 356
* 357
* 359
* 360
* 361
* 362
* 363
* 364
* 365
* 366
* 367
* 368
* 369
* 370
* 372
* 375
* 376

 |
| หมวด 4 | 
* 4
* 41
* 42
* 43
* 44
* 401
* 402
* 403
* 404
* ~~405~~
* 406
* 407
* 408
* 409
* 410
* ~~411~~
* 412
* ~~413~~
* 414
* 415
* ~~416~~
* 417
* 418
* 419
* 420
* 421
* *425*

 |

 |
| 
* ตัวเอียง (*00*) หมายถึง ทางหลวงที่กำลังก่อสร้างหรือโครงการในอนาคต
* รายชื่อที่มีการขีดฆ่า (~~00~~) หมายถึง ทางหลวงแผ่นดินในอดีต

 |