**วัดพระปฐมเจดีย์** เป็นพระอารามหลวงชั้นเอก ชนิดราชวรมหาวิหาร ตั้งอยู่ที่ ตำบลพระปฐมเจดีย์ อำเภอเมืองนครปฐม จังหวัดนครปฐม มีจุดเด่นที่สำคัญคือ **พระปฐมเจดีย์** หรือ **พระธมเจดีย์** ซึ่งเป็นเจดีย์ที่ใหญ่และสูงที่สุดแห่งหนึ่งในประเทศไทย (120.45 เมตร) 

องค์พระปฐมเจดีย์ปัจจุบันนี้ เป็นพระเจดีย์ทรงลังกา แบบสุโขทัย สร้างขึ้นในสมัยพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว ซึ่งสร้างครอบเจดีย์เดิมถึงสององค์ ได้แก่ เจดีย์ทรงสถูปสาญจีตามแบบอินเดียยุคพระเจ้าอโศกมหาราช และเจดีย์ทรงขอมโบราณ 

นอกจากองค์พระปฐมเจดีย์แล้ว ในลานชั้นลดด้านทิศใต้องค์พระปฐมเจดีย์และพระอุโบสถมีพระประธาน พระพุทธรูปศิลาขาว ซึ่งเป็นสองในสี่พระพุทธรูปประทับนั่งห้อยพระบาท ปางแสดงธรรม ที่สร้างขึ้นในยุคทวารวดี

พระปฐมเจดีย์
------------

องค์พระปฐมเจดีย์ เป็นปูชนียสถานอันสำคัญของประเทศไทย อยู่ภายในวัดพระปฐมเจดีย์ราชวรมหาวิหาร มีประวัติความเป็นมายาวนาน เชื่อว่าเป็นที่ประดิษฐานพระบรมสารีริกธาตุขององค์พระโคตมพุทธเจ้า

องค์พระปฐมเจดีย์ เป็นพระเจดีย์ใหญ่ รูป ระฆังคว่ำ ปากผายมหึมา โครงสร้างเป็นไม้ซุง รัดด้วยโซ่เส้นมหึมาก่ออิฐ ถือปูน ประดับด้วยกระเบื้องปูทับ ประกอบด้วยวิหาร 4 ทิศ กำแพงแก้ว 2 ชั้น ถือเป็นเจดีย์ที่ใหญ่ที่สุด เป็นอันดับ 1 ของประเทศไทยอีกด้วย เป็นที่ประดิษฐานพระบรมสารีริกธาตุ ของพระพุทธเจ้า เป็นที่เคารพสักการบูชาของบรรดาพุทธศาสนิกชนทั่วโลก ทางวัดกำหนดให้มีงานเทศกาลนมัสการองค์พระปฐมเจดีย์ ในวันขึ้น 12 ค่ำ เดือน 12 ถึง วันแรม 5 ค่ำ เดือน 12 รวม 9 วัน 9 คืน เป็น ประจำทุกปี

### ประวัติองค์พระปฐมเจดีย์

**พระปฐมเจดีย์** หรือเดิมเรียกว่า **พระธมเจดีย์** มีฐานะเป็นมหาธาตุหลวง ทั้งนี้พระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวมีพระราชวินิจฉัยว่า พระธมเจดีย์องค์นี้อาจเป็นเจดีย์ที่สร้างขึ้นเมื่อคราวที่พระสมณทูตในพระเจ้าอโศกมหาราชเดินทางมาเผยแผ่ศาสนายังสุวรรณภูมิก็เป็นได้ เพราะพระเจดีย์เดิมมีลักษณะทรงโอคว่ำหรือทรงมะนาวผ่าซีกแบบเดียวกับพระสถูปสาญจี แต่ปรากฏว่ามียอดเป็นแบบปรางค์ ซึ่งพระองค์ฯ มีพระราชวินิจฉัยว่า อาจมีเจ้านายพระองค์ใดมาบูรณะไว้ก็เป็นได้ ซึ่งตรงกับความใน*ศิลาจารึกหลักที่ 2* (ศิลาจารึกวัดศรีชุม) ของพระมหาเถรศรีศรัทธา อันได้กล่าวไว้ว่า พระมหาเถรศรีศรัทธาฯ ท่านทรงได้แวะมาบูรณะพระธมเจดีย์องค์นี้ ก่อนที่ท่านจะเดินทางกลับ เมืองราด เมื่อคราวที่ท่านเสด็จกลับจากศึกษาศาสนาพุทธในประเทศศรีลังกา ทั้งนี้พระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวจึงพระราชทานนามใหม่ว่า*พระปฐมเจดีย์*

ในเรื่องนี้นักประวัติศาสตร์และนักโบราณคดีบางท่านได้ระบุว่า พระปฐมเจดีย์ไม่ได้เป็นเจดีย์ที่เก่าที่สุดของสุวรรณภูมิ แต่เป็น พระมหาธาตุหลวง ในยุคทวารวดีมากกว่า เนื่องด้วยเหตุผลประกอบหลายประการ โดยเฉพาะการค้นพบเจดีย์ที่มีอายุเก่าแก่กว่าพระธมเจดีย์และหลักฐานลายลักษณ์อักษร ที่ระบุว่า "พระเจดีย์องค์นี้ เดิม *ขอมเรียก พระธม* ซึ่งไม่ว่าจะเป็นชาวขอมจริงๆ หรือชาวลวรัฐ ซึ่งสมัยนั้นเราก็เรียกว่าขอม เช่น ขอมสบาดโขลญลำพง คำว่า **ธม** สำหรับ ชาวขอม นั้น แปลว่า **ใหญ่** ตรงกับคำเมืองว่า **หลวง** ซึ่งเราก็เรียกพระนครธม ว่า พระนครหลวง ด้วยเหตุผลเดียวกัน

นอกจากนี้วัดพระปฐมเจดีย์ยังเป็นที่พระบรมราชสรีรางคารพระบาทสมเด็จพระมงกุฎเกล้าเจ้าอยู่หัว พระสรีรางคารพระนางเจ้าสุวัทนา พระวรราชเทวีในรัชกาลที่ 6 และพระสรีรางคารสมเด็จพระเจ้าภคินีเธอ เจ้าฟ้าเพชรรัตนราชสุดา สิริโสภาพัณณวดี ซึ่งบรรจุไว้ที่ผนังเบื้องหลังพระร่วงโรจนฤทธิ์ ที่พระวิหารทิศเหนือ องค์พระปฐมเจดีย์

พระร่วงโรจนฤทธิ์
----------------

ปี พ.ศ. 2451 พระบาทสมเด็จพระมงกุฎเกล้าเจ้าอยู่หัวเมื่อครั้งดำรงพระอิสริยยศเป็นสยามมกุฎราชกุมาร เสด็จประพาสหัวเมืองเหนือ ได้ทอดพระเนตรพระพุทธรูปโบราณเป็นอันมาก แต่มีพระพุทธรูปองค์หนึ่งที่ศรีสัชนาลัย (จังหวัดสุโขทัย) ประกอบด้วยพระลักษณะงามเป็นที่ต้องพระราชหฤทัย แต่ชำรุดมากเหลืออยู่แต่พระเศียร พระหัตถ์และพระบาท จึงโปรดเกล้าฯ ให้อัญเชิญลงมากรุงเทพฯ แล้วให้ช่างปั้นสถาปนาขึ้นมาบริบูรณ์เต็มพระองค์ และโปรดเกล้าฯ ให้จัดการพระราชพิธีเททองหล่อขึ้นเมื่อวันที่ 30 ธันวาคม พ.ศ. 2456 ณ วัดพระเชตุพนวิมลมังคลาราม กรุงเทพมหานคร

พระร่วงโรจนฤทธิ์ เป็นที่เคารพบูชาของพุทธศาสนิกชนชาวไทยทั่วไป ชื่อเต็มก็คือ **พระร่วงโรจนฤทธิ์ ศรีอินทราทิตย์ธรรโมภาส มหาวชิราวุธราชปูชนียบพิตร** ตามประกาศกระแสพระบรมราชโองการลงวันที่ 12 ตุลาคม พ.ศ. 2466 แต่ประชาชนทั่วไปจะเรียกว่า **หลวงพ่อพระร่วง** หรือ พระร่วงโรจนฤทธิ์

พระร่วงโรจนฤทธิ์ มีขนาดความสูงวัดจากพระบาทถึงพระเกศ 7.42 เมตร หรือราว 12 ศอก 4 นิ้ว เป็นพระพุทธรูปปางห้ามญาติ ศิลปะแบบสุโขทัย ประทับยืนอยู่บนฐานทองเหลืองลายบัวคว่ำบัวหงาย ทำวงพระพักตร์ตามยาว พระหนุเสี้ยมนิ้วพระหัตถ์และพระบาทไม่เสมอกัน ห้อยพระหัตถ์ซ้ายลงข้างพระวรกาย แบฝ่าพระหัตถ์ขวายกตั้งขึ้นยื่นออกไปข้างหน้าระดับพระอุระ เป็นกิริยาห้าม มีพระอุทรพลุ้ยออกมา ห่มจีวรบางคลุมแนบติดพระวรกาย บ่ายพระพักตร์สู่ทิศเหนือ ทำด้วยโลหะทองเหลืองหนัก 100 หาบ

การอัญเชิญพระร่วงโรจนฤทธิ์ เมื่อเดือนกรกฎาคม พ.ศ. 2457 จำเป็นต้องแยกชิ้นมาและมาประกอบเข้าด้วยกันที่จังหวัดนครปฐม แล้วเสร็จเป็นองค์สมบูรณ์เมื่อวันที่ 2 พฤศจิกายน พ.ศ. 2458 หลังจากพระบาทสมเด็จพระมงกุฎเกล้าเจ้าอยู่หัว เสด็จสวรรคตแล้วตามความในพระราชพินัยกรรมของพระองค์ระบุว่าให้ บรรจุพระบรมราชสรีรางคารของพระองค์ไว้ใต้ฐานพระร่วงโรจนฤทธิ์ ที่องค์พระปฐมเจดีย์ วันที่ 31 สิงหาคม พ.ศ. 2469 จึงได้ทำพิธีบรรจุ พระบรมราชสรีรางคาร ณ ผนังเบื้องหลังพระร่วงโรจนฤทธิ์ ตามพระราชประสงค์ทุกประการ ต่อมาในปี พ.ศ. 2529 หลังจากการพระราชพิธีพระราชทานเพลิงพระศพพระนางเจ้าสุวัทนา พระวรราชเทวี วันที่ 17 มีนาคม พ.ศ. 2529 พระบาทสมเด็จพระปรมินทรมหาภูมิพลอดุลยเดช ทรงโปรดเกล้าให้อัญเชิญพระสรีรางคาร มาประดิษฐานไว้เคียงข้างพระบรมราชสรีรางคารของพระสวามี และในปี พ.ศ. 2555 หลังจากพระราชพิธีพระราชทานเพลิงพระศพสมเด็จพระเจ้าภคินีเธอฯ วันที่ 12 ธันวาคม พ.ศ. 2555 พระบาทสมเด็จพระปรมินทรมหาภูมิพลอดุลยเดชทรงโปรดเกล้าให้อัญเชิญพระสรีรางคาร มาประดิษฐานไว้เคียงข้างพระบรมราชสรีรางคารของพระชนกนาถ และพระสรีรางคารของพระชนนี

ลำดับเจ้าอาวาส
--------------

เท่าที่มีบันทึกไว้ ลำดับเจ้าอาวาสมีดังนี้

|  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- |
| **ลำดับที่** | **รายนาม** | **เริ่มวาระ** | **สิ้นสุดวาระ** |
| 1 | เจ้าอธิการแป้น | ก่อน พ.ศ. 2400 | พ.ศ. 2408 |
| 2 | พระสนิทสมณคุณ (แก้ว) | พ.ศ. 2408 | พ.ศ. 2411 |
| 3 | พระปฐมเจติยานุรักษ์ (กล่ำ) | พ.ศ. 2411 | พ.ศ. 2447 |
| 4 | พระราชโมลี (ช้อน โสณุตฺตโร) | พ.ศ. 2453 | พ.ศ. 2455 |
| 5 | พระพุทธรักขิต (พลอย) | พ.ศ. 2455 | พ.ศ. 2462 |
| 6 | พระธรรมวโรดม (โชติ ธมฺมปฺปโชติโก) | พ.ศ. 2465 | พ.ศ. 2497 |
| 7 | พระธรรมสิริชัย (ชิต ชิตวิปุโล) | พ.ศ. 2497 | พ.ศ. 2527 |
| 8 | พระราชสิริชัยมุนี (โชติ) | พ.ศ. 2528 | พ.ศ. 2535 |
| 9 | พระพรหมเวที (สุเทพ ผุสฺสธมฺโม) | พ.ศ. 2536 | ปัจจุบัน |

ระเบียงภาพ
----------

* ภาพถ่ายเก่าองค์พระปฐมเจดีย์ในปี พ.ศ. 2468ภาพถ่ายเก่าองค์พระปฐมเจดีย์ในปี พ.ศ. 2468
* พระพุทธรูปศิลาขาว ในพระอุโบสถวัดพระปฐมเจดีย์ราชวรมหาวิหารพระพุทธรูปศิลาขาว ในพระอุโบสถวัดพระปฐมเจดีย์ราชวรมหาวิหาร
* พระพุทธรูปปางคันธารราฐศิลปะทวารวดีภายในวัด พระพุทธรูปปางคันธารราฐศิลปะทวารวดีภายในวัด
* สถูปจำลองพระปฐมเจดีย์องค์เก่า อยู่บริเวณองค์พระปฐมเจดีย์ สถูปจำลองพระปฐมเจดีย์องค์เก่า อยู่บริเวณองค์พระปฐมเจดีย์
* สามเณรกำลังถ่ายรูปหมู่หน้าองค์พระร่วงโรจนฤทธิ์ สามเณรกำลังถ่ายรูปหมู่หน้าองค์พระร่วงโรจนฤทธิ์
* พระปฐมเจดีย์พระปฐมเจดีย์

อ้างอิง
-------

1. ↑  ราชกิจจานุเบกษา, ประกาศกระทรวงธรรมการ แผนกกรมสังฆการี เรื่อง จัดระเบียบพระอารามหลวง เก็บถาวร 2011-11-09 ที่ เวย์แบ็กแมชชีน, เล่ม ๓๒, ตอน ๐ ก, ๓ ตุลาคม พ.ศ. ๒๔๕๘, หน้า ๒๘๔
2. ↑  พระพุทธรูปศิลาขาว (ทวารวดี) จากนครปฐม ถูกขนย้ายไปอยุธยา, สุจิตต์ วงษ์เทศ (มติชนออนไลน์) .วันที่ 13 กันยายน 2560
3. 1 2  พระปฐมเจดีย์ที่เห็น ไม่ใช่องค์แรก!! ยังมีอีก ๒ ซ้อนกันอยู่ภายใน รวมมีถึง ๓ องค์!, ผู้จัดการออนไลน์ .วันที่ 3 ตุลาคม 2559
4. ↑  องค์พระปฐมเจดีย์เมื่อ'ด้านข้างเป็นด้านหน้า', คมชัดลึกออนไลน์ .วันที่ 9 พ.ย. 2555
5. ↑  สุธี สูงกิจบูลย์. *ประวัติ - วัตถุมงคล พระธรรมวโรดม (โชติ ธมฺมปฺปโชติกเถระ)*. นครปฐม : เพชรเกษมการพิมพ์, 2557. 215 หน้า. หน้า 64.

แหล่งข้อมูลอื่น
---------------


วิกิมีเดียคอมมอนส์มีสื่อที่เกี่ยวข้องกับ **วัดพระปฐมเจดีย์ราชวรมหาวิหาร**

* หนังสือและบทความ
	+ สุธาชัย ยิ้มประเสริฐ. (2533). พระปฐมเจดีย์ในความเหลื่อมแห่งมโนภาพทางประวัติศาสตร์. *วารสารอักษรศาสตร์ มหาวิทยาลัยศิลปากร*. 12(2): 132-155.
* แผนที่และภาพถ่ายทางอากาศของ วัดพระปฐมเจดีย์ราชวรมหาวิหาร
	+ ภาพถ่ายดาวเทียมจากวิกิแมเปีย หรือกูเกิลแมปส์
	+ แผนที่จากลองดูแมป หรือเฮียวีโก
	+ ภาพถ่ายทางอากาศจากเทอร์ราเซิร์ฟเวอร์

พิกัดภูมิศาสตร์: 13°49′01″N 100°03′36″E﻿ / ﻿13.816930°N 100.059980°E﻿ / 13.816930; 100.059980

| * ด
* ค
* ก
พระอารามหลวงชั้นเอก |
| --- |
| ชนิดราชวรมหาวิหาร | 
* วัดพระเชตุพนวิมลมังคลาราม
* วัดพระปฐมเจดีย์
* วัดพระพุทธบาท (สระบุรี)
* วัดมหาธาตุยุวราชรังสฤษฎิ์
* วัดสุทัศนเทพวราราม
* วัดอรุณราชวราราม

 |  |
| ชนิดราชวรวิหาร | 
* วัดนิเวศธรรมประวัติ
* วัดบวรนิเวศ
* วัดเบญจมบพิตรดุสิตวนาราม
* วัดพระบรมธาตุไชยา
* วัดพระศรีรัตนมหาธาตุ (สุโขทัย)
* วัดราชบพิธสถิตมหาสีมาราม
* วัดราชประดิษฐสถิตมหาสีมาราม
* วัดราชโอรสาราม
* วัดสุวรรณดาราราม
* วัดเสนาสนาราม

 |
| ชนิดวรมหาวิหาร | 
* วัดญาณสังวราราม
* วัดพระธาตุพนม
* วัดพระธาตุหริภุญชัย
* วัดพระมหาธาตุ (นครศรีธรรมราช)
* วัดพระศรีมหาธาตุ (บางเขน)
* วัดพระศรีรัตนมหาธาตุ (พิษณุโลก)
* วัดพระสิงห์ (เชียงใหม่)

 |

| * ด
* ค
* ก
8 จอมเจดีย์แห่งสยาม จากภาพจิตรกรรมฯ วัดเบญจมบพิตร |
| --- |
| 

|  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- |
|  |  |  | 
  |

 |
| 

|  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- |
| พระมหาธาตุนครศรีธรรมราช | พระธาตุพนม | พระบรมธาตุหริภุญชัย | พระปฐมเจดีย์
  |

 |
| 

|  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- |
|  |  |  | 
  |

 |
| 

|  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- |
| พระธาตุเมืองละโว้ | พระมหาธาตุศรีสัชนาลัย (ช้างล้อม) | พระศรีรัตนมหาธาตุเชลียง | พระเจดีย์ชัยมงคล
  |

 |

*