สำหรับความหมายอื่นของ "นครศรีธรรมราช" ดูที่ นครศรีธรรมราช (แก้ความกำกวม)

**นครศรีธรรมราช** เป็นจังหวัดในประเทศไทย มีประชากรมากที่สุดในภาคใต้และมีขนาดพื้นที่ใหญ่เป็นอันดับ 2 ของภาคใต้ (รองจากสุราษฎร์ธานี) เป็นจังหวัดที่มีอำเภอมากที่สุดในภาคใต้ ห่างจากกรุงเทพมหานคร ประมาณ 780 กิโลเมตร มีจังหวัดที่อยู่ติดกันได้แก่ สงขลา พัทลุง ตรัง กระบี่ และสุราษฎร์ธานี

ประวัติศาสตร์
-------------

หลักฐานในยุคก่อนประวัติศาสตร์ของนครศรีธรรมราชพบตั้งแต่ยุคหินกลางและยุคหินใหม่ พบเครื่องมือหินต่าง ๆ พบระนาดหินที่อำเภอท่าศาลา ต่อมาในยุคโลหะได้พบหลักฐานทางโบราณคดี คือ กลองมโหระทึกสำริด 2 ใบ ที่บ้านเกตุกาย ตำบลท่าเรือ อำเภอเมือง และที่คลองคุดด้วน อำเภอฉวาง

### สมัยโบราณ

ในสมัยโบราณนครศรีธรรมราชอยู่ภายใต้การปกครองของอาณาจักรศรีวิชัยซึ่งมีศูนย์กลางแห่งหนึ่งอยู่ที่อำเภอไชยา จังหวัดสุราษฎร์ธานี ในช่วงพุทธศตวรรษที่ 13 - 16 ดังปรากฏในจารึกภาษาสันสกฤตวัดเสมาเมือง กล่าวถึงพระเจ้ากรุงศรีวิชัยพระนามว่าศรีมหาราชาทรงสร้างปราสาทอิฐสามองค์เพื่อถวายแด่พระผู้ผจญมาร (พระสมณโคดม) พระปัทมปาณี และพระวัชรปาณี อาณาจักรศรีวิชัยนับถือพระพุทธศาสนานิกายมหายานและนับถือพระโพธิสัตว์ ต่อมาในพ.ศ. 1568 พระเจ้าราเชนทระโจฬะที่ 1 (Rajendra Chola I) แห่งราชวงศ์โจฬะซึ่งมาจากแคว้นทมิฬในอินเดียใต้ ยกทัพเรือเข้ารุกรานแหลมมลายูและภาคใต้ของไทย ทำให้อำนาจของศรีวิชัยเสื่อมลงและบริเวณแหลมมลายูตกอยู่ภายใต้การปกครองของโจฬะอยู่เวลาหนึ่ง การล่าถอยออกไปของโจฬะ นำไปสู่กำเนิด อาณาจักรตามพรลิงก์ ซึ่งมีศูนย์กลางอยู่ที่เมืองตามพรลิงก์หรือนครศรีธรรมราชในปัจจุบัน จารึกเมืองทันโจร์ (Tanjore Inscription) ซึ่งจารึกขึ้นในพ.ศ. 1573 บันทึกเมืองต่าง ๆ ที่พระเจ้าราเชนทระฯทรงพิชิตได้ปรากฏชื่อเมือง "มัทลิงกัม" (Madalingam) และบันทึกของขุนนางชาวจีนสมัยราชวงศ์ซ่งปรากฏชื่อเมือง "ตันหม่าลิ่ง" (單馬令 จีนยุคกลาง: tɑn mˠaX liᴇŋ) หมายถึงตามพรลิงก์ จักรวรรดิเขมรแผ่ขยายอำนาจมายังภาคใต้ของไทยในระยะเวลาหนึ่งจากนั้นจึงเสื่อมไป

เจดีย์ของวัดพระมหาธาตุวรมหาวิหาร หรือพระธาตุนครศรีธรรมราช สร้างขึ้นในสมัยของพระเจ้าศรีธรรมาโศกราชแห่งตามพรลิงก์ เป็นเจดีย์ทรงระฆังคว่ำแบบลังกา
### อาณาจักรตามพรลิงก์

ตามที่ปรากฏในจารึกวัดหัวเวียงที่อำเภอไชยา ว่าในพ.ศ. 1774 พระเจ้าผู้ปกครองเมืองตามพรลิงก์พระนามว่าศรีธรรมราชแห่งปทุมวงศ์ สันนิษฐานว่าราชวงศ์ปทุมวงศ์หรือราชวงศ์ศรีธรรมาโศกราชนี้อาจเป็นวงศ์ที่สืบเชื่อสายมาจากพระเจ้าสุริยวรมันที่ 1 ซึ่งสอดคล้องกับเนื้อความใน *ตำนานเมืองนครศรีธรรมราช* ว่าพญาศรีธรรมาโศกราชหนีมาจากเมืองอินทปัตถ์ (เมืองพระนคร) ตำแหน่งของผู้ปกครองเมืองตามพรลิงก์ในสมัยนี้เรียกว่า "พระเจ้าศรีธรรมาโศกราช" อาณาจักรตามพรลิงก์มีอำนาจเหนือเมืองสิบสองนักษัตร ประกอบไปด้วยสิบสองเมืองที่อยู่ภายใต้อำนาจของนครศรีธรรมราช ประกอบไปด้วยเมืองต่าง ๆ ในภาคใต้ของไทยไปจนถึงไทรบุรี กลันตัน และปาหังในประเทศมาเลเซีย ในสมัยของราชวงศ์ปทุมวงศ์อาณาจักรตามพรลิงก์ได้เปลี่ยนมานับถือพุทธศาสนาเถรวาทลังกาวงศ์ ในสมัยของพระเจ้าศรีธรรมาโศกราชมีการเริ่มสร้างเจดีย์พระธาตุขึ้นซึ่งเป็นเจดีย์ให้เป็นแบบทรงระฆังคว่ำแบบลังกา พระเจ้าจันทรภาณุแห่งตามพรลิงก์ทรงยกทัพเรือข้ามมหาสมุทรอินเดียเข้ารุกรานเกาะลังกาในสมัยของพระเจ้าปรากรมพาหุที่ 2 (Parakramapahu II) แห่งลังกาและสามารถครอบครองดินแดนบางส่วนของเกาะลังกาได้ในช่วงเวลาหนึ่ง 

อาณาจักรตามพรลิงก์เสื่อมอำนาจลงในสมัยต่อมาและตกอยู่ภายใต้อำนาจของอาณาจักรสุโขทัย จาก*ตำนานเมืองนครศรีธรรมราช*และ*สิหิงคนิทาน* พระพุทธสิหิงค์ลอยมาจากลังกาจากนั้นมาหยุดพักที่หาดทรายแก้วเมืองนครศรีธรรมราชจากนั้นจึงลอยต่อไปยังทิศเหนือไปยังเชียงใหม่ อาจเกี่ยวข้องกับเหตุการณ์ใน*ชินกาลมาลีปกรณ์*ที่ว่าพระเจ้าโรจนราชหรือพ่อขุนรามคำแหงแห่งสุโขทัยเสด็จมายังนครศรีธรรมราชแล้วอัญเชิญพระพุทธสิหิงค์ซึ่งมาจากลังกาไปประดิษฐานไว้ที่สุโขทัย ในสมัยนี้ปรากฏชื่อเมือง "นครศรีธรรมราช" ขึ้นเป็นครั้งแรกในศิลาจารึกหลักที่ 1 ในความหมายว่าเมืองของพระเจ้าศรีธรรมาโศกราช นครศรีธรรมราชมีอิทธิพลต่อพุทธศาสนาของสุโขทัยอย่างมาก ดังข้อความในศิลาจารึกฯว่าพระเถระสุโขทัย "ทุกคนลุกแต่เมืองศรีธรรมราชมา"

ในพ.ศ. 1808 ทัพเรือของอาณาจักรมัชปาหิตบนเกาะชวายกทัพเข้าโจมตีเมืองนครศรีธรรมราช ชาวบ้านนำโดยชายชื่อว่า "พังพการ" ได้รวบรวมกำลังพลขับไล่ทัพของชวาออกไปได้สำเร็จ ต่อมาท้าวพิชัยเทพเชียงภวาแห่งลุ่มแม่น้ำเจ้าพระยาให้พระโอรสคือท้าวอู่ทองยกทัพเข้ารุกรานนครศรีธรรมราช ทัพของท้าวอู่ทองและพระเจ้าศรีธรรมาโศกราชสู้รับกันที่บางสะพานจนนำไปสู่การแบ่งเขตแดนระหว่างพระเจ้าศรีธรรมาโศกราชและท้าวอู่ทอง นับจากนั้นอาณาจักรนครศรีธรรมราชจึงตกอยู่ภายใต้อิทธิพลของรัฐที่ลุ่มแม่น้ำเจ้าพระยาซึ่งต่อมากลายเป็นอาณาจักรอยุธยา ต่อมาเกิดโรคระบาดในเมืองนครศรีธรรมราช พระเจ้าศรีธรรมาโศกราชองค์สุดท้ายพร้อมญาติวงศ์เสด็จหนีลงเรือออกทะเลหายสาบสูญ เมืองนครศรีธรรมราชจึงกลายเป็นเมืองร้างว่างผู้คน เชื้อสายปทุมวงศ์จึงสิ้นสุดลง

### สมัยอยุธยา

เมื่อนครศรีธรรมราชกลายเป็นเมืองร้างจากโรคระบาดนั้น พระพนมทะเลศรีมเหสวัสดิทราธิราชผู้ครองเมืองเพชรบุรี ส่งพระโอรสคือพระพนมวังพร้อมทั้งนางสะเดียงทองมาสร้างเมืองใหม่คือเมืองนครดอนพระ เมื่อพระพนมวังสวรรคตพระโอรสของพระพนมวังคือเจ้าศรีราชาครองเมืองนครฯต่อมา ซึ่งเจ้าศรีราชาได้รับการแต่งตั้งจากพระพนมทะเลฯ เมืองเพชรบุรีให้เป็น "พญาศรีธรรมาโศกราช สุรินทรราชาสุรวงศ์ธิบดียุธิษเฐียร อภัยพีรีบรากรมพาหุ เจ้าพระยานครศรีธรรมราชมหานคร" หลังจากที่วงศ์ของพระพนมวังและเจ้าศรีราชาสิ้นสุดลง ขุนอินทาราเจ้าเมืองลานสกาจึงขึ้นมาเป็นผู้ครองนครศรีธรรมราชต่อมาชื่อว่าศรีมหาราชา แต่ศรีมหาราชาขุนอินทาราถูกพระราชอาญาจากทางอยุธยาจึงถูกปลดจากตำแหน่ง บุตรชายของขุนอินทาราขึ้นครองเมืองนครฯเป็นศรีมหาราชาองค์ต่อมา เมื่อวงศ์ศรีมหาราชาสิ้นสุดอาณาจักรอยุธยาจึงส่งขุนรัตนากรมาปกครองเมืองนครฯ จากนั้นมาฝ่ายอยุธยาจึงส่งผู้ปกครองนครศรีธรรมราชโดยตรง

ในพ.ศ. 1998 สมเด็จพระบรมไตรโลกนาถทรงบัญญัติพระไอยการตำแหน่งนาพลเรือน นาทหารหัวเมือง ระบุตำแหน่ง "เจ้าพญาศรีธรรมาโศกราช ชาติเดโชไชยมไหสุริยาธิบดี อภัยพีรีปรากรมพาหุ" ศักดินาหนึ่งหมื่น เป็นผู้ครองเมืองนครศรีธรรมราช เมืองนครศรีธรรมราชมีฐานะเป็นหัวเมืองชั้นเอกหรือเมืองเจ้าพระยามหานคร มีขุนนางชั้นผู้ใหญ่ระดับเจ้าพระยาเป็นเจ้าเมืองเป็นศูนย์กลางอำนาจการปกครองของอยุธยาในภาคใต้ เมื่อชาวโปรตุเกสเข้ามาจึงมีการปรับปรุงซ่อมแซมกำแพงเมืองนครศรีธรรมราชเป็นกำแพงแบบก่ออิฐ เมื่อชาวโปรตุเกสเข้ามาจึงปรากฏชื่อเมืองนครศรีธรรมราชว่า "ลิกอร์" (Ligor) ซึ่งแผลงมาจากคำว่านครฯ ในรัชสมัยสมเด็จพระนเรศวรมหาราช ประมาณพ.ศ. 2144 ทัพเรือจากเมืองอุยงคตนะ (Ujong Tanah) หรือรัฐสุลต่านยะโฮร์ (Johor Sultanate รัฐยะโฮร์ในปัจจุบัน) ยกทัพเรือนำโดยลักษมณา (Laksamana) เข้าโจมตีเมืองนครศรีธรรมราช พระยารามราชท้ายน้ำเจ้าเมืองนครฯป้องกันเมืองจากทัพเรือมลายูไม่สำเร็จ ทัพมลายูเข้าปล้นเมืองนครฯ แล้วกลับไปพระยารามราชท้ายน้ำเสียชีวิตในที่รบ 

ในรัชสมัยสมเด็จพระอาทิตยวงศ์ออกญากลาโหมสุริยวงศ์กุมอำนาจและส่งออกญาเสนาภิมุขยามาดะ นางามาซะ (ญี่ปุ่น: 山田長政; โรมาจิ: *Yamada Nagamasa*) ขุนนางชาวญี่ปุ่นมาเป็นเจ้าเมืองนครศรีธรรมราช เมื่อออกญากลาโหมสุริยวงศ์ทำการยึดอำนาจและปราบดาภิเษกขึ้นเป็นสมเด็จพระเจ้าปราสาททองในพ.ศ. 2172 รายาอูงูแห่งรัฐปัตตานีและสุลต่านสุลัยมานแห่งสงขลาก่อการกบฎแข็งเมืองต่ออยุธยาในพ.ศ. 2173 พระเจ้าปราสาททองมีพระราชโองการให้ยามาดะ นางามาซะ ยกทัพเมืองนครศรีธรรมราชเข้าปราบกบฎของปัตตานีและสงขลาแต่ไม่สำเร็จ ยามาดะ นางามาซะถูกวางยาพิษที่เมืองนครฯ โดยพระราชโองการของพระเจ้าปราสาททองจนเสียชีวิต นายโอนินบุตรชายของนางามาซะขึ้นเป็นเจ้าเมืองนครฯ ต่อมาแต่ชาวเมืองนครฯ ลุกฮือขึ้นขับไล่นายโอนินและกลุ่มทหารญี่ปุ่นออกไปจากเมืองนครฯ ฮอลันดาเข้ามาตั้งสถานีการค้าในเมืองนครฯ ในพ.ศ. 2190 ยอดเจดีย์พระธาตุเมืองนครศรีธรรมราชหักโค่นลงมา พระเจ้าปราสาททองทรงให้มีการบูรณะสร้างยอดเจดีย์พระธาตุขึ้นใหม่ 

กำแพงเมืองนครศรีธรรมราชที่เห็นในปัจจุบันเกิดจากการบูรณะในรัชสมัยสมเด็จพระนารายณ์มหาราชโดยมงซิเออร์เดอลามาร์ (Monsieur de la Mare) วิศวกรชาวฝรั่งเศส
ในรัชสมัยสมเด็จพระนารายณ์มหาราชมีการบูรณะปรับปรุงกำแพงเมืองนครศรีธรรมราชโดยมงซิเออร์เดอลามาร์ (Monsieur de la Mare) วิศวกรชาวฝรั่งเศสจนมีลักษณะอย่างที่เห็นในปัจจุบัน หลังการประหารเจ้าเมืองนครศรีธรรมราชจากเหตุการณ์ของศรีปราชญ์ นครศรีธรรมราชมีเจ้าเมืองคือพระยารามเดโช (ชู) ซึ่งมีเชื้อสายแขก เมื่อสมเด็จพระเพทราชาปราบดาภิเษกยึดอำนาจจากสมเด็จพระนารายณ์ฯในพ.ศ. 2231 พระยารามเดโช (ชู) เจ้าเมืองนครศรีธรรมราชไม่เข้าไปถือน้ำพิพัฒนสัตยาที่อยุธยา ในพ.ศ. 2235 สมเด็จพระเพทราชาทรงให้พระยาสุรสงครามเป็นแม่ทัพและพระยาราชบังสัน (หะซัน) เป็นแม่ทัพเรือ ยกทัพมาทั้งทางบกและทะเลเพื่อปราบกบฏเมืองนครฯ ทัพของพระเพทราชาใช้เวลาล้อมเมืองนครศรีธรรมราชอยู่นานถึงสามปีจึงสามารถเข้ายึดเมืองได้ พระเพทราชาทรงลดอำนาจเจ้าเมืองนครศรีธรรมราชโดยยกหัวเมืองปักษ์ใต้ทั้งหมดขึ้นต่อสมุหกลาโหม ในพ.ศ. 2275 สมเด็จพระเจ้าอยู่หัวบรมโกศทรงยกหัวเมืองภาคใต้ให้ขึ้นต่อเจ้าพระยาชำนาญบริรักษ์ (อู่) ว่าที่พระคลังโกษาธิบดี จนกระทั่งมีโปรดเกล้าแต่งตั้งพระยาไชยาธิเบศร์เป็นเจ้าพระยานครศรีธรรมราชขึ้นอีกครั้งในพ.ศ. 2285 ในรัชกาลสมเด็จพระที่นั่งสุริยาศน์อมรินทร์พระยาราชสุภาวดีเป็นเจ้าเมืองนครฯ หลวงสิทธินายเวร (หนู) เป็นปลัดเมือง ต่อมาพระยาราชสุภาวดีความผิดถูกปลดจากตำแหน่งเจ้าเมือง ปลัดเมืองหรือ "พระปลัดหนู" จึงรักษาการณ์เจ้าเมืองนครศรีธรรมราชแทน

### สมัยธนบุรีและรัตนโกสินทร์

หลังจากการเสียกรุงศรีอยุธยาครั้งที่สองพระปลัดหนูผู้รักษาเมืองนครศรีธรรมราชจึงตั้งตนขึ้นเป็นเจ้าเมืองและเป็นเจ้าชุมนุมนครศรีธรรมราช ในพ.ศ. 2312 สมเด็จพระเจ้ากรุงธนบุรีทรงให้เจ้าพระยาจักรี (หมุด) ยกทัพธนบุรีเข้ารุกรานชุมนุมนครศรีธรรมราช ทัพของฝ่ายธนบุรีไม่สามารถเข้ายึดเมืองนครฯ ได้ทำให้สมเด็จพระเจ้ากรุงธนบุรีต้องเสด็จนำทัพด้วยพระองค์เองลงมายึดเมืองนครศรีธรรมราชได้สำเร็จ ทำให้เจ้านครฯ (หนู) ต้องหลบหนีไปยังเมืองปัตตานีและต่อมาเจ้าพระยาจักรีสามารถจับตัวเจ้าหนูกลับมาได้ พระเจ้ากรุงธนบุรีฯ ให้เจ้าพระยานครศรีธรรมราช (หนู) เข้ามารับราชการในกรุงธนบุรีและทรงแต่งตั้งให้เจ้านราสุริยวงศ์ซึ่งเป็นพระเจ้าหลานเธอในพระเจ้ากรุงธนบุรีมาปกครองเมืองนครศรีธรรมราช ต่อมาเมื่อเจ้านราสุริยวงศ์เจ้าเมืองนครฯ ถึงแก่พิราลัย สมเด็จพระเจ้าธนบุรีจึงมีพระราชโองการแต่งตั้งเจ้าเมืองนครฯ (หนู) ออกไปปกครองเมืองนครศรีธรรมราชอีกครั้ง ได้รับพระราชทานพระสุพรรบัฏเป็น **พระเจ้าขัตติยราชนิคม สมมติมไหสวรรค์ พระเจ้านครศรีธรรมราช เจ้าขัณฑสีมา** เมื่อวันอาทิตย์ เดือน 11 ขึ้น 3 ค่ำ จุลศักราช 1138 (พ.ศ. 2319) ปีวอกอัฐศก ดำรงฐานะเป็นเจ้าประเทศราช

ต่อมาพระบาทสมเด็จพระพุทธยอดฟ้าจุฬาโลก มีพระราชดำริว่าพระเจ้านครศรีธรรมราชมีความชราไม่สามารถปกครองบ้านเมืองได้จึงโปรดฯให้ออกจากตำแหน่ง และให้เจ้าอุปราช (พัฒน์) บุตรเขยเจ้านครฯ (หนู) ขึ้นเป็นเจ้าพระยาศรีธรรมาโศกราชฯเจ้าเมืองนครศรีธรรมราช เป็นเจ้าพระยานครศรีธรรมราช (พัฒน์) เมื่อวันอังคาร เดือน 8 แรม 11 ค่ำ จุลศักราช 1146 (พ.ศ. 2327) ปีมะโรงศก โดยมียศเพียงเจ้าพระยาตามประเพณีแต่เดิม เมืองนครศรีธรรมราชซึ่งมีฐานะเป็นประเทศราชมีเจ้ากษัตริย์ปกครองอยู่เป็นเวลาแปดปีจึงเปลี่ยนฐานะเป็นหัวเมืองเอกตามเดิม ในพ.ศ. 2328 สงครามเก้าทัพ แกงหวุ่นแมงยีแม่ทัพพม่ายกทัพจากเมืองไชยาเข้าบุกเมืองนครศรีธรรมราช เจ้าพระยานครศรีธรรมราช (พัฒน์) สละเมืองหลบหนีเข้าป่าทัพพม่าเข้ายึดเมืองนครฯ กรมพระราชวังบวรมหาสุรสิงหนาททรงยกทัพเรือเข้ายึดเมืองนครฯ คืนมาได้ พ.ศ. 2354 เจ้าพระยานครศรีธรรมราช (พัฒน์) ถวายบังคมลาออกจากราชการ พระบาทสมเด็จพระพุทธเลิศหล้านภาลัยจึงทรงแต่งตั้งให้เจ้าพระยานครศรีธรรมราช (พัฒน์) เป็นเจ้าพระยาสุธรรมมนตรี (พัฒน์) และทรงแต่งให้เจ้าพระยานครศรีธรรมราช (น้อย) ซึ่งเป็นพระโอรสในพระเจ้ากรุงธนบุรีฯ ขึ้นเป็นเจ้าเมืองนครศรีธรรมราชต่อมา เจ้าพระยาสุธรรมมนตรี (พัฒน์) ถึงแก่อสัญกรรมในพ.ศ. 2357 กรมหมื่นศักดิพลเสพผู้ทรงเป็นหลานของเจ้าพระยาสุธรรมมนตรี (พัฒน์) เสด็จมายังนครศรีธรรมราชเพื่อปลงศพเจ้าคุณตาและจัดระเบียบการปกครองเมืองนครศรีธรรมราชใหม่โดยอ้างอิงจากพระอัยการตำแหน่งกรมการเมืองนครฯจากสมัยอยุธยา

ในพ.ศ. 2363 ตวนกูปะแงหรัน สุลต่านแห่งไทรบุรี แข็งเมืองเป็นอิสระจากกรุงเทพฯ พระบาทสมเด็จพระพุทธเลิศหล้านภาลัยมีพระราชโองการให้เจ้าพระยานครฯ (น้อย) ยกทัพไปยึดเมืองไทรบุรี เจ้าพระยานครฯ (น้อย) สามารถยึดเมืองไทรบุรีได้และเมืองนครศรีธรรมราชปกครองไทรบุรีโดยตรงเป็นเวลาสิบเจ็ดปีจนกระทั่งกบฏหวันหมาดหลีในสมัยของเจ้าพระยานครศรีธรรมราช (น้อย) เมืองนครศรีธรรมราชมีอำนาจมากในหัวเมืองปักษ์ใต้ เมื่อเจ้าพระยานครฯ (น้อย) ถึงแก่อสัญกรรมในพ.ศ. 2382 บุตรชายของเจ้าพระยานครฯ (น้อย) คือเจ้าพระยานครศรีธรรมราช (น้อยกลาง ณ นคร) เป็นเจ้าเมืองนครศรีธรรมราชคนต่อมา

ในพ.ศ. 2401 ตำแหน่งเจ้าเมืองสงขลาได้รับการเลื่อนขึ้นมาให้มีศักดินา 10,000 ไร่ ทัดเทียมกับเมืองนครศรีธรรมราช ทำให้นครศรีธรรมราชไม่ใช่หัวเมืองใหญ่แห่งปักษ์ใต้เมืองเดียวอีกต่อไป เมื่อพระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวเสด็จเมืองไทรบุรีซึ่งอยู่ในความรับผิดชอบของเจ้าพระยานครฯ แต่เจ้าพระยานครศรีธรรมราช (หนูพร้อม ณ นคร) ไม่ได้ตามลงไปรับเสด็จด้วย เป็นเหตุให้พระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าฯ ทรงเรียกตัวเจ้าพระยานครฯ (หนูพร้อม) ไปช่วยราชการที่กรุงเทพฯ นับจากนั้นมาส่วนกลางจึงเข้ามามีอำนาจปกครองนครศรีธรรมราชโดยตรง การจัดตั้งมณฑลเทศาภิบาลมณฑลนครศรีธรรมราชในพ.ศ. 2439 ทำให้ตำแหน่งเจ้าพระยานครศรีธรรมราชสิ้นสุดลง พระยาสุขุมนัยวินิต (ปั้น สุขุม) เป็นข้าหลวงมณฑลนครศรีธรรมราชคนแรก มณฑลนครศรีธรรมราชมีอาณาเขตประกอบด้วยจังหวัดนครศรีธรรมราช จังหวัดพัทลุง และจังหวัดสงขลา จากนั้นมีข้าหลวงดำรงตำแหน่งต่อมาได้แก่พระยาชลบุรานุรักษ์ (เจริญ จารุจินดา) พ.ศ. 2449-2452 และเจ้าฟ้ากรมหลวงลพบุรีราเมศวร์ พ.ศ. 2453 - 2468 พระบาทสมเด็จพระมงกุฏเกล้าเจ้าอยู่หัวทรงจัดตั้งมณฑลภาคในพ.ศ. 2458 นครศรีธรรมราชเป็นส่วนหนึ่งของมณฑลภาคปักษ์ใต้ ภายหลังการเปลี่ยนแปลงการปกครองเมื่อมีการตรา"พระราชบัญญัติการบริหารราชการส่วนภูมิภาค พุทธศักราช 2476" ขึ้น มณฑลเทศาภิบาลสิ้นสุดลงนำไปสู่การจัดตั้งจังหวัดนครศรีธรรมราชในปัจจุบัน

ภูมิศาสตร์
----------

### ที่ตั้งและอาณาเขต

จังหวัดนครศรีธรรมราชตั้งอยู่ฝั่งตะวันออกของภาคใต้ โดยมีพื้นที่ใหญ่เป็นอันดับ 2 ของภาคใต้ โดยมีจังหวัดที่มีอาณาเขตติดกัน ดังนี้

* ด้านเหนือ ติดกับจังหวัดสุราษฎร์ธานี และอ่าวไทย
* ด้านใต้ ติดกับจังหวัดตรัง จังหวัดพัทลุง และจังหวัดสงขลา
* ด้านตะวันออก ติดกับอ่าวไทย
* ด้านตะวันตก ติดกับจังหวัดสุราษฎร์ธานี และจังหวัดกระบี่

พื้นที่ที่ติดกับทะเลฝั่งอ่าวไทยของจังหวัดนครศรีธรรมราชนั้นมีชายฝั่งยาวประมาณ 225 กิโลเมตร และจังหวัดนครศรีธรรมราชมีเขาสูงที่สุดในภาคใต้ คือ เขาหลวง มีความสูงประมาณ 1,835 เมตร

หน่วยการปกครอง
--------------

### การปกครองส่วนภูมิภาค

การปกครองแบ่งออกเป็น 23 อำเภอ 170 ตำบล 1,428 หมู่บ้าน

|  |  |
| --- | --- |
| 1. อำเภอเมืองนครศรีธรรมราช
2. อำเภอพรหมคีรี
3. อำเภอลานสกา
4. อำเภอฉวาง
5. อำเภอพิปูน
6. อำเภอเชียรใหญ่
7. อำเภอชะอวด
8. อำเภอท่าศาลา
9. อำเภอทุ่งสง
10. อำเภอนาบอน
11. อำเภอทุ่งใหญ่
12. อำเภอปากพนัง
 | 13. อำเภอร่อนพิบูลย์
14. อำเภอสิชล
15. อำเภอขนอม
16. อำเภอหัวไทร
17. อำเภอบางขัน
18. อำเภอถ้ำพรรณรา
19. อำเภอจุฬาภรณ์
20. อำเภอพระพรหม
21. อำเภอนบพิตำ
22. อำเภอช้างกลาง
23. อำเภอเฉลิมพระเกียรติ
 |

### การปกครองส่วนท้องถิ่น

บทความหลัก: รายชื่อองค์กรปกครองส่วนท้องถิ่นในจังหวัดนครศรีธรรมราช
องค์กรปกครองส่วนท้องถิ่นในจังหวัดนครศรีธรรมราชแบ่งออกเป็น ระดับบนและระดับล่าง ระดับบน ได้แก่ 1 องค์การบริหารส่วนจังหวัด (องค์การบริหารส่วนจังหวัดนครศรีธรรมราช) ส่วนระดับล่าง ได้แก่ 1 เทศบาลนคร (เทศบาลนครนครศรีธรรมราช) 3 เทศบาลเมือง (เทศบาลเมืองปากพูน เทศบาลเมืองทุ่งสง และเทศบาลเมืองปากพนัง) 50 เทศบาลตำบล และ 130 องค์การบริหารส่วนตำบล

เจ้าเมืองนครและผู้ว่าราชการจังหวัดนครศรีธรรมราช
-----------------------------------------------

### เจ้าเมืองนครศรีธรรมราช

| ลำดับ | รายนาม | เริ่มต้น | สิ้นสุด |
| --- | --- | --- | --- |
| 1 | พระเจ้านครศรีธรรมราช (หนู) | 2319 | 2325 |
| 2 | เจ้าพระยาสุธรรมมนตรี (พัฒน์ ณ นคร) | 2325 | 2357 |
| 3 | เจ้าพระยานครศรีธรรมราช (น้อย ณ นคร) | 2357 | 2381 |
| 4 | เจ้าพระยานครศรีธรรมราช (น้อยกลาง ณ นคร) | 2384 | 2410 |
| 5 | เจ้าพระยาสุธรรมมนตรีศรีธรรมราช (หนูพร้อม ณ นคร) | 2410 | 2440 |

### สมุหเทศาภิบาลมณฑลนครศรีธรรมราช

| ลำดับ | รายนาม | เริ่มต้น | สิ้นสุด |
| --- | --- | --- | --- |
| 1 | พระยาสุขุมนัยวินิต (ปั้น สุขุม) | 2439 | 2449 |
| 2 | พระยาศรีธรรมราช (เจริญ จารุจินดา) | 2449 | 2453 |
| 3 | สมเด็จพระเจ้าบรมวงศ์เธอ เจ้าฟ้ายุคลทิฆัมพร กรมหลวงลพบุรีราเมศวร์ | 2453 | 2468 |
| 4 | พระยาสุรินทราชา (นกยูง วิเศษกุล) | 2468 | 2469 |
| 5 | พระยาศรีธรรมราช (ทองคำ กาญจนโชติ) | 2469 | 2476 |

### รายนามผู้ว่าราชการจังหวัดนครศรีธรรมราช

| ลำดับ | รายนาม | ระยะเวลาดำรงตำแหน่ง | ลำดับ | รายนาม | ระยะเวลาดำรงตำแหน่ง |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 1 | เจ้าพระยาสุธรรมมนตรีศรีธรรมราช(หนูพร้อม ณ นคร) | พ.ศ. 2440 – พ.ศ. 2447 | 2 | พระยาสุนทราทรธุรกิจปรีชา (หมี ณ ถลาง) | พ.ศ. 2447 – พ.ศ. 2449 |
| 3 | พระยาตรังภูษาภิบาล (ถนอม บุณยเกตุ) | พ.ศ. 2449 – พ.ศ. 2452 | 4 | พระยาศิริธรรมบริรักษ์ (เย็น สุวรรณปัทมะ) | พ.ศ. 2452 – พ.ศ. 2455 |
| 5 | พระยาประชากิจกรจักร์ (ฟัด มหาเปารยะ) | พ.ศ. 2455 – พ.ศ. 2462 | 6 | พระยารัษฎานุประดิษฐ์ (สินธุ์ เทพหัสดิน ณ อยุธยา) | พ.ศ. 2462 – พ.ศ. 2474 |
| 7 | พระยาสุรพลนิพิธ (เป้า สุมนดิษฐ์) | พ.ศ. 2474 – พ.ศ. 2475 | 8 | พระยาบุรีสราธิการ (โจ้ กนิษฐารัตน์) | พ.ศ. 2475 – พ.ศ. 2476 |
| 9 | พระอรรถานิพนธ์ปรีชา (ประเสริฐ อรรถนิพนธ์ปรีชา) | พ.ศ. 2476 – พ.ศ. 2477 | 10 | พระยาสุราษฎร์ธานีศรีเกษตรนิคม (เต่า ศตะกูรมะ) | พ.ศ. 2477 – พ.ศ. 2481 |
| 11 | เรือเอก พระสาครบุรานุรักษ์ราชนาวี(ปริก สุวรรณนนท์) | พ.ศ. 2481 – พ.ศ. 2484 | 12 | เรืออากาศเอก หลวงวุฒิราษฎร์รักษา(วุฒิ ศรสงคราม วุฒิราษฎร์รักษา) | พ.ศ. 2484 – พ.ศ. 2486 |
| 13 | ขุนภักดีดำรงฤทธิ์ (ภักดี ดำรงฤทธิ์) | พ.ศ. 2486 – พ.ศ. 2489 | 14 | ขุนรัฐวุฒิวิจารณ์ (สมวงศ์ วัฏฏสิงห์) | พ.ศ. 2489 – พ.ศ. 2489 |
| 15 | นายแม้น ออนจันทร์ | พ.ศ. 2489 – พ.ศ. 2493 | 16 | ขุนอารีราชการัณย์ (ชิต สุมนดิษฐ์) | พ.ศ. 2493 – พ.ศ. 2494 |
| 17 | ขุนไมตรีประชารักษ์ (ไมตรี พิจิตรนรการ) | พ.ศ. 2494 – พ.ศ. 2495 | 18 | ขุนพิเศษนครกิจ (ชุบ กลิ่นสุคนธ์) | พ.ศ. 2495 – พ.ศ. 2497 |
| 19 | ขุนจรรยาวิเศษ(เที่ยง บุญยนิตย์) | พ.ศ. 2497 – พ.ศ. 2500 | 20 | นายมงคล สุภาพงษ์ | พ.ศ. 2500 – พ.ศ. 2501 |
| 21 | นายจันทร์ สมบูรณ์กุล | พ.ศ. 2501 – พ.ศ. 2503 | 22 | นายสันต์ เอกมหาชัย | พ.ศ. 2503 – พ.ศ. 2512 |
| 23 | นายพันธ์ ลายตระกูล | พ.ศ. 2512 – พ.ศ. 2514 | 24 | นายคล้าย จิตพิทักษ์ | พ.ศ. 2515 – พ.ศ. 2518 |
| 25 | นายเวียง สาครสินธุ์ | พ.ศ. 2518 – พ.ศ. 2518 | 26 | นายศุภโยค พานิชวิทย์ | พ.ศ. 2518 – พ.ศ. 2519 |
| 27 | นายเสน่ห์ วัฑฒนาธร | พ.ศ. 2519 – พ.ศ. 2521 | 28 | นายธานี โรจรนาลักษณ์ | พ.ศ. 2521 – พ.ศ. 2525 |
| 29 | นายเอนก สิทธิประศาสน์ | พ.ศ. 2525 – พ.ศ. 2529 | 30 | เรือตรีสุกรี รักษ์ศรีทอง | พ.ศ. 2529 – พ.ศ. 2530 |
| 31 | นายนิพนธ์ บุญญภัทโร | พ.ศ. 2530 – พ.ศ. 2532 | 32 | พันโทกมล ประจวบเหมาะ | พ.ศ. 2532 – พ.ศ. 2533 |
| 33 | ร้อยตรีณรงค์ แสงสุริยงค์ | พ.ศ. 2533 – พ.ศ. 2534 | 34 | ร้อยตรีกิตติ ประทุมแก้ว | พ.ศ. 2534 – พ.ศ. 2535 |
| 35 | นายวิสุทธิ์ สิงห์ขจรวรกุล | พ.ศ. 2535 – พ.ศ. 2536 | 36 | นายสุชาญ พงษ์เหนือ | พ.ศ. 2536 – พ.ศ. 2537 |
| 37 | นายบัญญัติ จันทน์เสนะ | พ.ศ. 2537 – พ.ศ. 2538 | 38 | นายประกิต เทพชนะ | พ.ศ. 2538 – พ.ศ. 2540 |
| 39 | นายยงยุทธ วิชัยดิษฐ | พ.ศ. 2540 – พ.ศ. 2541 | 40 | นายสวัสดิ์ กฤตรัชตนันต์ | พ.ศ. 2541 – พ.ศ. 2544 |
| 41 | นายสวัสดิ์ แกล้วทนงค์ | พ.ศ. 2544 – พ.ศ. 2547 | 42 | นายวิชม ทองสงค์ | พ.ศ. 2547 – พ.ศ. 2551 |
| 43 | นายภาณุ อุทัยรัตน์ | พ.ศ. 2551 – พ.ศ. 2552 | 44 | นายธีระ มินทราศักดิ์ | พ.ศ. 2552 – พ.ศ. 2554 |
| 45 | นายวิโรจน์ จิวะรังสรรค์ | พ.ศ. 2554 – พ.ศ. 2556 | 46 | นายอภินันท์ ซื่อธานุวงศ์ | พ.ศ. 2556 – พ.ศ. 2557 |
| 47 | นายพีระศักดิ์ หินเมืองเก่า | พ.ศ. 2557 – พ.ศ. 2559 | 48 | นายจำเริญ ทิพญพงศ์ธาดา | พ.ศ. 2559 – พ.ศ. 2562 |
| 49 | นายศิริพัฒ พัฒกุล | พ.ศ. 2562 – พ.ศ. 2563 | 50 | นายไกรศร วิศิษฎ์วงศ์ | พ.ศ. 2563 – พ.ศ. 2565 |
| 51 | นายอภินันท์ เผือกผ่อง | พ.ศ. 2565 – พ.ศ. 2566 | 52 | นายขจรเกียรติ รักพานิชมณี | พ.ศ. 2566 – ปัจจุบัน |
|

เศรษฐกิจ
--------

เศรษฐกิจโดยทั่วไปของจังหวัดนครศรีธรรมราชขึ้นอยู่กับภาคเกษตร อาชีพหลัก คือ ทำสวนยางพารา ทำสวนปาล์มน้ำมัน ทำนา ทำไร่ การปลูกผลไม้(สวนสมรม) ทำสวนมะพร้าว การประมง การเพาะเลี้ยงสัตว์น้ำชายฝั่ง และการเลี้ยงสัตว์

ศาสนา
-----

ชาวนครศรีธรรมราช ส่วนใหญ่นับถือ ศาสนาพุทธ ประมาณ 92.08% รองลงมา คือ ศาสนาอิสลาม ประมาณ 7.03% ศาสนาคริสต์ ประมาณ 0.89% นอกจากนั้นเป็นศาสนาอื่น ๆ (ข้อมูลประชากร 1,516,499 คน ปี พ.ศ. 2552)

การคมนาคม
---------

สถานีขนส่งผู้โดยสาร จังหวัดนครศรีธรรมราช
สถานีรถไฟนครศรีธรรมราช
ไฟล์:สนามบิน.jpgท่าอากาศยานนครศรีธรรมราช
ในตัวเมืองนครศรีธรรมราช มีรถสองแถว วิ่งบริการรอบเมือง และจากนครศรีธรรมราชไปสู่อำเภอใกล้เคียง หรือจังหวัดข้างเคียง สามารถเลือกใช้บริการได้ทั้งมีรถตู้ รถเมล์ รถโดยสาร และรถไฟ

### ทางรถไฟ

* รถไฟ จากสถานีรถไฟกรุงเทพ มีขบวนรถเร็วขบวนที่ 173/174 รถด่วนขบวนที่ 85/86 ไปนครศรีธรรมราช รวมระยะทาง 832 กิโลเมตร

และ ยังมีขบวนรถท้องถิ่นที่ 451/452 นครศรีธรรมราช-สุไหงโกลก-นครศรีธรรมราช
และ ขบวนรถท้องถิ่นที่ 455/456 นครศรีธรรมราช-ยะลา-นครศรีธรรมราช

### ทางรถโดยสารประจำทาง

บริษัท ขนส่ง จำกัด มีบริการรถโดยสารทั้งแบบธรรมดา และปรับอากาศ ออกจากสถานีขนส่งผู้โดยสารกรุงเทพ (ถนนบรมราชชนนี), อำเภอขนอม มีรถ วีไอพี ปรับอากาศ ชั้น 1 ขนอม-กรุงเทพฯ และกรุงเทพฯ-ขนอม

### ทางรถยนต์ส่วนบุคคล

การเดินทางจากกรุงเทพมายังนครศรีธรรมราช ใช้เส้นทางหลวงหมายเลข 4 กรุงเทพฯ-ประจวบคีรีขันธ์-ชุมพร แล้วใช้เส้นทางหลวงแผ่นดินหมายเลข 41 ผ่านสุราษฎร์ธานี-ทุ่งสง จนถึงนครศรีธรรมราช หรือ ถึงอำเภอพุนพิน สุราษฎร์ธานี แล้วใช้เส้นทางหลวงแผ่นดินหมายเลข 401 เลียบชายฝั่งทะเล ไปจนถึงนครศรีธรรมราช รวมระยะทาง 780 กิโลเมตร นอกจากนี้ยังสามารถเดินทางยังอำเภออื่น ๆ หรือจังหวัดใกล้เคียงได้อีกด้วย 

### ทางอากาศยาน

ท่าอากาศยานนครศรีธรรมราช มีเที่ยวบินให้บริการ 23 เที่ยวบินต่อวัน โดยมี 5 สายการบินคือ การบินไทยสมายล์ นกแอร์ ไทยเวียดเจ็ทแอร์ ไทยแอร์เอเชีย และไทยไลอ้อนแอร์ รายละเอียดเพิ่มเติมดูได้ที่ ท่าอากาศยานนครศรีธรรมราช

### ระยะทางจากตัวจังหวัดไปอำเภอต่าง ๆ

* อำเภอพระพรหม 19 กิโลเมตร
* อำเภอพรหมคีรี 21 กิโลเมตร
* อำเภอท่าศาลา 25 กิโลเมตร
* อำเภอลานสกา 27 กิโลเมตร
* อำเภอเฉลิมพระเกียรติ 30 กิโลเมตร
* อำเภอร่อนพิบูลย์ 35 กิโลเมตร
* อำเภอปากพนัง 39 กิโลเมตร
* อำเภอเชียรใหญ่ 48 กิโลเมตร
* อำเภอนบพิตำ 52 กิโลเมตร
* อำเภอช้างกลาง 58 กิโลเมตร
* อำเภอทุ่งสง 58 กิโลเมตร
* อำเภอจุฬาภรณ์ 58 กิโลเมตร
* อำเภอนาบอน 58 กิโลเมตร
* อำเภอสิชล 59 กิโลเมตร
* อำเภอฉวาง 63 กิโลเมตร
* อำเภอหัวไทร 65 กิโลเมตร
* อำเภอชะอวด 66 กิโลเมตร
* อำเภอพิปูน 77 กิโลเมตร
* อำเภอถ้ำพรรณรา 78 กิโลเมตร
* อำเภอทุ่งใหญ่ 81 กิโลเมตร
* อำเภอบางขัน 90 กิโลเมตร
* อำเภอขนอม 96 กิโลเมตร

กีฬา
----

สโมสรฟุตบอลนครศรีฯ ยูไนเต็ด

สโมสรฟุตบลเอ็มเอช นครศรี ซิตี

สโมสรฟุตบอลเอ็มเอช นครศรี เอฟซี

บุคคลที่มีชื่อเสียง
-------------------

* กันติชา ชุมมะ
* จักรกฤษณ์ อำมรัตน์
* เชิด ทรงศรี
* โชเล่ย์ ดอกกระโดน
* ฐกฤต ตวันพงค์
* ณรรลฌา ดอกกะฐิน
* ไตรภพ ลิมปพัทธ์
* ธัญสินี พรมสุทธิ์
* นนธวรรณทัศ บรามาซ
* นัท มีเรีย
* นาธาน โอร์มาน
* ปุณยาพร พูลพิพัฒน์
* พัชชุดาญ์ พันธุ์พิพัฒน์
* พิชญา เชาวลิต
* มัณฑนา หิมะทองคำ
* เรืองศักดิ์ ลอยชูศักดิ์
* วิฑูรย์ กรุณา
* เวอาห์ แสงเงิน
* ศุภชัย ศรีวิจิตร
* สุรัสวดี เชื้อชาติ
* อรัญญา พงศ์ภัณฑารักษ์
* อัจฉรา ทองเทพ
* เอกชัย ศรีวิชัย
* กิตติคุณ เชียรสงค์
* อาทิตย์ ตั้งสวัสดิ์รัตน์
* แทนคุณ จิตต์อิสระ
* เขมสรณ์ หนูขาว
* รัชนก สุวรรณเกตุ
* ณฉัตร จันทพันธ์
* ณัฐวุฒิ ใสยเกื้อ
* ณัฐชา บุญไชยอินสวัสดิ์

เมืองพี่เมืองน้อง
-----------------

| เมือง | วันลงนาม | หมายเหตุ |
| --- | --- | --- |
| จีน เมืองกุ้ยกั่ง ประเทศจีน | 9 กันยายน 2559 | หนังสือแสดงเจตจำนงเพื่อเป็นเมืองพี่เมืองน้องระหว่างจังหวัดนครศรีธรรมราชและเมืองกุ้ยก่าง |
| ไทย จังหวัดภูเก็ต ประเทศไทย | 17 มีนาคม 2560 | บันทึกความร่วมมือการพัฒนาเศรษฐกิจการท่องเที่ยวและการพัฒนาสู่เมืองอัจฉริยะระหว่างจังหวัดภูเก็ตและจังหวัดนครศรีธรรมราช |
| ไทย จังหวัดนครพนม ประเทศไทย | 16 มิถุนายน 2560 | บันทึกข้อตกลงความร่วมมือระหว่างจังหวัดนครศรีธรรมราชและจังหวัดนครพนม |
| จีน เมืองผิงเสียง ประเทศจีน | 1 มิถุนายน 2561 | บันทึกข้อตกลงความร่วมมือการสถาปนาบ้านพี่เมืองน้องระหว่างจังหวัดนครศรีธรรมราชและเมืองผิงเสียง |
|

อ้างอิง
-------

1. ↑  ประกาศสำนักนายกรัฐมนตรี เรื่อง แต่งตั้งข้าราชการพลเรือนสามัญ ราชกิจจานุเบกษา เล่ม 140 ตอนพิเศษ 245 ง หน้า 3 วันที่ 2 ตุลาคม 2566
2. ↑  ศูนย์สารสนเทศเพื่อการบริหารและงานปกครอง. กรมการปกครอง. กระทรวงมหาดไทย. "ข้อมูลการปกครอง." [ออนไลน์]. เข้าถึงได้จาก:  เก็บถาวร 2016-03-10 ที่ เวย์แบ็กแมชชีน [ม.ป.ป.]. สืบค้น 18 เมษายน 2553.
3. ↑  กรมการปกครอง. กระทรวงมหาดไทย. "ประกาศสำนักทะเบียนกลาง กรมการปกครอง เรื่อง จำนวนราษฎรทั่วราชอาณาจักร แยกเป็นกรุงเทพมหานครและจังหวัดต่าง ๆ ตามหลักฐานการทะเบียนราษฎร ณ วันที่ 31 ธันวาคม 2564." [ออนไลน์]. เข้าถึงได้จาก:  2564. สืบค้น 12 มีนาคม 2565.
4. ↑  สารนครศรีธรรมราช : นามของนครศรีธรรมราชในประวัติศาสตร์
5. ↑
6. ↑
7. ↑
8. ↑
9. ↑  "สำเนาที่เก็บถาวร". คลังข้อมูลเก่าเก็บจากแหล่งเดิมเมื่อ 2019-11-04. สืบค้นเมื่อ 2019-11-04.
10. ↑
11. ↑
12. 1 2  "สำเนาที่เก็บถาวร". คลังข้อมูลเก่าเก็บจากแหล่งเดิมเมื่อ 2020-10-21. สืบค้นเมื่อ 2019-11-08.
13. ↑
14. ↑  ประภัสสร์ ชูวิเชียร, ดร. **พระบรมธาตุเจดีย์ นครศรีธรรมราช มหาสถูปแห่งคาบสมุทรภาคใต้**. กรุงเทพฯ. สำนักพิมพ์เมืองโบราณ, ตุลาคม ๒๕๕๓.
15. ↑  **เรื่องตั้งเจ้าพระยานครศรีธรรมราชครั้งกรุงเก่า**. ประชุมพงศาวดาร.
16. ↑  เจ้าพระยาทิพากรณ์วงศ์ (ขำ บุนนาค). **พระราชพงศาวดารกรุงรัตนโกสินทร์ รัชกาลที่ ๑**.
17. ↑  สมเด็จกรมพระยาดำรงราชานุภาพ. **พระราชพงศาวดารกรุงรัตนโกสินทร์ รัชกาลที่ ๒**.
18. ↑
19. ↑  "สำเนาที่เก็บถาวร". คลังข้อมูลเก่าเก็บจากแหล่งเดิมเมื่อ 2021-06-13. สืบค้นเมื่อ 2020-04-04.
20. ↑
21. ↑  "ทำเนียบผู้ว่าราชการจังหวัดนครศรีธรรมราช จากเว็บไซต์จังหวัดนครศรีธรรมราช". คลังข้อมูลเก่าเก็บจากแหล่งเดิมเมื่อ 2009-03-11. สืบค้นเมื่อ 2009-02-19.

ดูเพิ่ม
-------

* รายชื่อวัดในจังหวัดนครศรีธรรมราช
* รายชื่อโรงเรียนในจังหวัดนครศรีธรรมราช
* รายชื่อโรงพยาบาลในจังหวัดนครศรีธรรมราช
* รายชื่อองค์กรปกครองส่วนท้องถิ่นในจังหวัดนครศรีธรรมราช

แหล่งข้อมูลอื่น
---------------

* เว็บไซต์อย่างเป็นทางการ เก็บถาวร 2006-12-02 ที่ เวย์แบ็กแมชชีน
* แผนที่จังหวัดนครศรีธรรมราช
* หน้าเพจ facebook จังหวัดนครศรีธรรมราช
* ศูนย์รวมสินค้าของดีจังหวัดนครศรีธรรมราช
* รวมรีวิวสถานที่ท่องเที่ยวนครศรีธรรมราช

| สถานที่ใกล้เคียงกับจังหวัดนครศรีธรรมราช |
| --- |
| 

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| จังหวัดสุราษฎร์ธานี | อ่าวไทย | *อ่าวไทย* |
|  |  |  |
| จังหวัดกระบี่ | **จังหวัดนครศรีธรรมราช** | อ่าวไทย |
|  |  |  |
| จังหวัดตรัง | จังหวัดพัทลุง | จังหวัดสงขลา |

 |


วิกิมีเดียคอมมอนส์มีสื่อที่เกี่ยวข้องกับ **จังหวัดนครศรีธรรมราช**

พิกัดภูมิศาสตร์: 8°24′N 99°58′E﻿ / ﻿8.4°N 99.97°E﻿ / 8.4; 99.97

* แผนที่และภาพถ่ายทางอากาศของ จังหวัดนครศรีธรรมราช
	+ แผนที่ จาก มัลติแมป โกลบอลไกด์ หรือ กูเกิลแผนที่
	+ ภาพถ่ายทางอากาศ จาก เทอร์ราเซิร์ฟเวอร์
	+ ภาพถ่ายดาวเทียม จาก วิกิแมเปีย

| * ด
* ค
* ก
จังหวัดนครศรีธรรมราช |
| --- |
| อำเภอ | 
* เมืองนครศรีธรรมราช
* ขนอม
* จุฬาภรณ์
* ฉวาง
* เฉลิมพระเกียรติ
* ชะอวด
* ช้างกลาง
* เชียรใหญ่
* ถ้ำพรรณรา
* ท่าศาลา
* ทุ่งสง
* ทุ่งใหญ่
* นบพิตำ
* นาบอน
* บางขัน
* ปากพนัง
* พรหมคีรี
* พระพรหม
* พิปูน
* ร่อนพิบูลย์
* ลานสกา
* สิชล
* หัวไทร

 | ตราสัญลักษณ์จังหวัดนครศรีธรรมราช |
| ประวัติศาสตร์ | 
* อาณาจักรตามพรลิงค์
* ราชวงศ์ศรีธรรมาโศกราช
	+ พระเจ้าศรีธรรมาโศกราช
	+ พระเจ้าจันทรภาณุ
* ตำนานเมืองนครศรีธรรมราช
* มณฑลนครศรีธรรมราช
* อนุสาวรีย์วีรไทย
* รายชื่อโบราณสถาน

 |
| ภูมิศาสตร์ | 
* อ่าวไทย
	+ แหลมตะลุมพุก
* อุทยานแห่งชาติ
	+ เขานัน
	+ เขาปู่-เขาย่า
	+ เขาหลวง
	+ น้ำตกโยง
	+ หาดขนอม-หมู่เกาะทะเลใต้
* เหตุการณ์วาตภัย
	+ พายุโซนร้อนแฮเรียต
	+ พายุโซนร้อนปาบึก

 |
| เศรษฐกิจ | 

|  |  |
| --- | --- |
| คมนาคม | 
* ทางหลวง
	+ 41 (สี่แยกปฐมพร–พัทลุง)
	+ 401 (แยกโคกเคียน–นครศรีธรรมราช)
	+ 403 (นครศรีธรรมราช–กันตัง)
	+ 408 (นครศรีธรรมราช–ด่านประกอบ)
* ทางราง
	+ สายใต้
	+ สายนครศรีธรรมราช
	+ สายทุ่งสง–กันตัง
	+ สถานีนครศรีธรรมราช
	+ สถานีชุมทางทุ่งสง
	+ สถานีชุมทางเขาชุมทอง
* ท่าอากาศยานนานาชาตินครศรีธรรมราช

 |

 |
| สังคม | 

|  |  |
| --- | --- |
| การศึกษา | 
* รายชื่อโรงเรียน
* มหาวิทยาลัยวลัยลักษณ์
* มหาวิทยาลัยราชภัฏนครศรีธรรมราช
* ศพค.รพ.มหาราชนครศรีธรรมราช
* วิทยาลัยนาฏศิลปนครศรีธรรมราช
* วิทยาลัยช่างศิลปนครศรีธรรมราช
* พิพิธภัณฑสถานแห่งชาติ นครศรีธรรมราช

 |
| วัฒนธรรม | 
* รายชื่อวัด
* วัดพระมหาธาตุวรมหาวิหาร
* ประเพณีแห่ผ้าขึ้นธาตุ

 |
| กีฬา | 
* สนามกีฬากลาง
* สโมสรฟุตบอล
	+ นครศรีฯ ยูไนเต็ด
	+ เอ็มเอช นครศรีฯ ซิตี้
	+ เอ็มเอช นครศรี เลดี้
* โรงเรียนกีฬาจังหวัดนครศรีธรรมราช
* กีฬาแห่งชาติ
	+ ครั้งที่ 7
	+ ครั้งที่ 36

 |
| การเมือง | 
* สมาชิกวุฒิสภา
* สมาชิกสภาผู้แทนราษฎร

 |
| คุณภาพชีวิต | 
* รายชื่อโรงพยาบาล
	+ มหาราชนครศรีธรรมราช
	+ ศูนย์การแพทย์มหาวิทยาลัยวลัยลักษณ์
	+ สมเด็จพระยุพราชฉวาง
	+ สิชล

 |

 |
| หมวดหมู่ หมวดหมู่ |

| * ด
* ค
* ก
องค์กรปกครองส่วนท้องถิ่นระดับล่างในจังหวัดนครศรีธรรมราช |
| --- |
| เทศบาลนคร | 
* นครศรีธรรมราช

 | ตราประจำจังหวัดนครศรีธรรมราช |
| เทศบาลเมือง | 
* ทุ่งสง
* ปากพนัง
* ปากพูน

 |
| เทศบาลตำบล | 
* กะทูน
* กะปาง
* การะเกด
* เกาะทวด
* เกาะเพชร
* ขนอม
* ขุนทะเล
* เขาชุมทอง
* เขาพระ
* ควนกลาง
* จันดี
* ฉวาง
* ชะมาย
* ชะเมา
* ชะอวด
* เชียรใหญ่
* ดอนตรอ
* ถ้ำใหญ่
* ท้องเนียน
* ทอนหงส์
* ทางพูน
* ท่างิ้ว
* ท่าประจะ
* ท่าแพ
* ท่ายาง
* ท่าศาลา
* ที่วัง
* ทุ่งสัง
* ทุ่งใส
* นาบอน
* นาสาร
* นาเหรง
* บางจาก
* บางพระ
* ปากนคร
* ปากน้ำฉวาง
* พรหมคีรี
* พรหมโลก
* พิปูน
* โพธิ์เสด็จ
* ไม้เรียง
* ร่อนพิบูลย์
* ลานสกา
* สวนขัน
* สิชล
* หน้าสตน
* หลักช้าง
* หัวไทร
* หินตก
* อ่าวขนอม

 |
| องค์การบริหารส่วนตำบล | 
* กรุงชิง
* กรุงหยัน
* กลาย
* กะเปียด
* กะหรอ
* กำแพงเซา
* กำโลน
* กุแหระ
* เกาะขันธ์
* แก้วแสน
* ขนาบนาก
* ขอนหาด
* เขาแก้ว
* เขาขาว
* เขาน้อย
* เขาพระทอง
* เขาพระบาท
* เขาพังไกร
* เขาโร
* คลองกระบือ
* คลองน้อย
* คลองเส
* ควนกรด
* ควนชะลิก
* ควนชุม
* ควนทอง
* ควนพัง
* ควนหนองคว้า
* ควนหนองหงษ์
* เคร็ง
* ฉลอง
* ชะอวด
* ช้างกลาง
* ช้างซ้าย
* เชียรเขา
* เชียรใหญ่
* ไชยมนตรี
* ดอนตะโก
* ดุสิต
* ตลิ่งชัน
* ถ้ำพรรณรา
* ทรายขาว
* ท้องลำเจียก
* ทอนหงส์
* ท่าขนาน
* ท่าขึ้น
* ท่าซอม
* ท่าซัก
* ท่าดี
* ท่าพยา
* ท้ายสำเภา
* ท่ายาง
* ท่าเรือ
* ท่าไร่
* ท่าศาลา
* ท่าเสม็ด
* ทุ่งปรัง
* ทุ่งโพธิ์
* ทุ่งสง
* ทุ่งใหญ่
* เทพราช
* ไทยบุรี
* นบพิตำ
* นากะชะ
* นาเขลียง
* นาเคียน
* นางหลง
* นาทราย
* นาบอน
* นาพรุ
* นาโพธิ์
* นาไม้ไผ่
* นาเรียง
* นาแว
* นาหมอบุญ
* นาหลวงเสน
* น้ำตก
* บางขัน
* บางจาก
* บางนบ
* บางรูป
* บางศาลา
* บ้านเกาะ
* บ้านชะอวด
* บ้านตูล
* บ้านนิคม
* บ้านเนิน
* บ้านเพิง
* บ้านราม
* บ้านลำนาว
* บ้านใหม่
* ปริก
* ปากนคร
* ปากพนังฝั่งตะวันตก
* ปากพนังฝั่งตะวันออก
* ปากแพรก
* ป่าระกำ
* เปลี่ยน
* พิปูน
* โพธิ์ทอง
* มะม่วงสองต้น
* แม่เจ้าอยู่หัว
* โมคลาน
* ไม้เรียง
* ยางค้อม
* ร่อนพิบูลย์
* รามแก้ว
* ละอาย
* ลานสกา
* วังหิน
* วังอ่าง
* สระแก้ว
* สวนหลวง
* สามตำบล
* สิชล
* สี่ขีด
* เสาธง
* เสาเภา
* เสือหึง
* ไสหมาก
* ไสหร้า
* หนองหงส์
* ห้วยปริก
* หัวตะพาน
* หัวไทร
* หินตก
* หูล่อง
* แหลม
* แหลมตะลุมพุก
* อินคีรี

 |
| รายชื่อองค์กรปกครองส่วนท้องถิ่นในจังหวัดนครศรีธรรมราช |

| * ด
* ค
* ก
เมืองหลวงและจังหวัดของประเทศไทย |
| --- |
| เมืองหลวง | กรุงเทพมหานคร |  |
| ภาคเหนือ | 
* เชียงราย
* เชียงใหม่
* น่าน
* พะเยา
* แพร่
* แม่ฮ่องสอน
* ลำปาง
* ลำพูน
* อุตรดิตถ์

 |
| ภาคตะวันออกเฉียงเหนือ | 
* กาฬสินธุ์
* ขอนแก่น
* ชัยภูมิ
* นครพนม
* นครราชสีมา
* บึงกาฬ
* บุรีรัมย์
* มหาสารคาม
* มุกดาหาร
* ยโสธร
* ร้อยเอ็ด
* เลย
* ศรีสะเกษ
* สกลนคร
* สุรินทร์
* หนองคาย
* หนองบัวลำภู
* อำนาจเจริญ
* อุดรธานี
* อุบลราชธานี

 |
| ภาคกลาง | 
* กำแพงเพชร
* ชัยนาท
* นครนายก
* นครปฐม
* นครสวรรค์
* นนทบุรี
* ปทุมธานี
* พระนครศรีอยุธยา
* พิจิตร
* พิษณุโลก
* เพชรบูรณ์
* ลพบุรี
* สมุทรปราการ
* สมุทรสงคราม
* สมุทรสาคร
* สระบุรี
* สิงห์บุรี
* สุโขทัย
* สุพรรณบุรี
* อ่างทอง
* อุทัยธานี

 |
| ภาคตะวันออก | 
* จันทบุรี
* ฉะเชิงเทรา
* ชลบุรี
* ตราด
* ปราจีนบุรี
* ระยอง
* สระแก้ว

 |
| ภาคตะวันตก | 
* กาญจนบุรี
* ตาก
* ประจวบคีรีขันธ์
* เพชรบุรี
* ราชบุรี

 |
| ภาคใต้ | 
* กระบี่
* ชุมพร
* ตรัง
* นครศรีธรรมราช
* นราธิวาส
* ปัตตานี
* พังงา
* พัทลุง
* ภูเก็ต
* ยะลา
* ระนอง
* สงขลา
* สตูล
* สุราษฎร์ธานี

 |
| หมายเหตุ - แบ่งภูมิภาคตามเกณฑ์ของราชบัณฑิตยสภา |

| * ด
* ค
* ก
จังหวัดแบ่งตามเขตในกีฬาแห่งชาติ (กีฬาเขต) |
| --- |
| เขต 1 | 
* ชัยนาท
* นนทบุรี
* ปทุมธานี
* พระนครศรีอยุธยา
* ลพบุรี
* สระบุรี
* สิงห์บุรี
* สมุทรปราการ
* อ่างทอง

 |  |
| เขต 2 | 
* จันทบุรี
* ฉะเชิงเทรา
* ชลบุรี
* ตราด
* นครนายก
* ปราจีนบุรี
* ระยอง
* สระแก้ว

 |
| เขต 3 | 
* ชัยภูมิ
* นครราชสีมา
* บุรีรัมย์
* ยโสธร
* ศรีสะเกษ
* สุรินทร์
* อุบลราชธานี

 |
| เขต 4 | 
* กาฬสินธุ์
* ขอนแก่น
* นครพนม
* บึงกาฬ
* มหาสารคาม
* มุกดาหาร
* ร้อยเอ็ด
* เลย
* สกลนคร
* หนองคาย
* หนองบัวลำภู
* อำนาจเจริญ
* อุดรธานี

 |
| เขต 5 | 
* เชียงราย
* เชียงใหม่
* น่าน
* พะเยา
* แพร่
* แม่ฮ่องสอน
* ลำปาง
* ลำพูน

 |
| เขต 6 | 
* กำแพงเพชร
* ตาก
* นครสวรรค์
* พิจิตร
* พิษณุโลก
* เพชรบูรณ์
* สุโขทัย
* อุตรดิตถ์
* อุทัยธานี

 |
| เขต 7 | 
* กาญจนบุรี
* นครปฐม
* ประจวบคีรีขันธ์
* เพชรบุรี
* ราชบุรี
* สมุทรสงคราม
* สมุทรสาคร
* สุพรรณบุรี

 |
| เขต 8 | 
* กระบี่
* ชุมพร
* นครศรีธรรมราช
* พังงา
* ภูเก็ต
* ระนอง
* สุราษฎร์ธานี

 |
| เขต 9 | 
* ตรัง
* นราธิวาส
* ปัตตานี
* พัทลุง
* ยะลา
* สงขลา
* สตูล

 |
| เขต 10 | 
* กรุงเทพมหานคร

 |

| * ด
* ค
* ก
 จังหวัดเจ้าภาพกีฬาแห่งชาติ |
| --- |
| กีฬาแห่งชาติ | 
* **2510:** จังหวัดพระนคร พระนคร
* **2511:** จังหวัดเชียงใหม่ เชียงใหม่
* **2512:** จังหวัดสงขลา สงขลา
* **2513:** จังหวัดนครราชสีมา นครราชสีมา
* **2514:** จังหวัดนครสวรรค์ นครสวรรค์
* **2515:** จังหวัดราชบุรี ราชบุรี
* **2516:** จังหวัดนครศรีธรรมราช นครศรีธรรมราช
* **2517:** จังหวัดชลบุรี ชลบุรี
* **2518:** จังหวัดลพบุรี ลพบุรี
* **2519:** จังหวัดอุดรธานี อุดรธานี
* **2520:** กรุงเทพมหานคร กรุงเทพมหานคร
* **2521:** จังหวัดอุบลราชธานี อุบลราชธานี
* **2522:** จังหวัดลำปาง ลำปาง
* **2523:** จังหวัดปัตตานี ปัตตานี
* **2524:** จังหวัดอุดรธานี อุดรธานี
* **2525:** จังหวัดภูเก็ต ภูเก็ต
* **2526:** จังหวัดพิษณุโลก พิษณุโลก
* **2527:** จังหวัดเชียงราย เชียงราย
* **2528:** จังหวัดจันทบุรี จันทบุรี
* **2530:** จังหวัดร้อยเอ็ด ร้อยเอ็ด
* **2531:** จังหวัดลพบุรี ลพบุรี
* **2532:** จังหวัดสงขลา สงขลา
* **2533:** จังหวัดเชียงใหม่ เชียงใหม่
* **2534:** จังหวัดพระนครศรีอยุธยา พระนครศรีอยุธยา
* **2535:** จังหวัดขอนแก่น ขอนแก่น
* **2536:** จังหวัดสุราษฎร์ธานี สุราษฎร์ธานี
* **2537:** จังหวัดสุพรรณบุรี สุพรรณบุรี
* **2538:** จังหวัดนครสวรรค์ นครสวรรค์
* **2539:** จังหวัดตรัง ตรัง
* **2540:** จังหวัดศรีสะเกษ ศรีสะเกษ
* **2541:** จังหวัดระยอง ระยอง
* **2543:** กรุงเทพมหานคร กรุงเทพมหานคร
* **2545:** จังหวัดเชียงใหม่ เชียงใหม่
* **2547:** จังหวัดราชบุรี ราชบุรี
* **2549:** จังหวัดสุพรรณบุรี สุพรรณบุรี
* **2550:** จังหวัดนครศรีธรรมราช นครศรีธรรมราช
* **2551:** จังหวัดพิษณุโลก พิษณุโลก
* **2552:** จังหวัดตรัง ตรัง
* **2553:** จังหวัดชลบุรี ชลบุรี
* **2554:** จังหวัดขอนแก่น ขอนแก่น
* **2555:** จังหวัดเชียงใหม่ เชียงใหม่
* **2556:** จังหวัดสุพรรณบุรี สุพรรณบุรี
* **2557:** จังหวัดนครราชสีมา นครราชสีมา
* **2558:** จังหวัดนครสวรรค์ นครสวรรค์
* **2560:** จังหวัดสงขลา สงขลา
* **2561:** จังหวัดเชียงราย เชียงราย
* **2565:** จังหวัดศรีสะเกษ ศรีสะเกษ
* **2566:** จังหวัดกาญจนบุรี *กาญจนบุรี*
* **2567:** จังหวัดจันทบุรี *จันทบุรี*
* **2569:** จังหวัดอุดรธานี *อุดรธานี*

 |
| เยาวชน | 
* **2528:** จังหวัดนครราชสีมา นครราชสีมา
* **2529:** จังหวัดนครศรีธรรมราช นครศรีธรรมราช
* **2530:** จังหวัดสุรินทร์ สุรินทร์
* **2531:** จังหวัดเชียงราย เชียงราย
* **2532:** จังหวัดราชบุรี ราชบุรี
* **2533:** จังหวัดภูเก็ต ภูเก็ต
* **2534:** จังหวัดตรัง ตรัง
* **2535:** จังหวัดศรีสะเกษ ศรีสะเกษ
* **2536:** จังหวัดจันทบุรี จันทบุรี
* **2537:** จังหวัดพิษณุโลก พิษณุโลก
* **2538:** จังหวัดสงขลา สงขลา
* **2539:** จังหวัดกำแพงเพชร กำแพงเพชร
* **2540:** จังหวัดสุราษฎร์ธานี สุราษฎร์ธานี
* **2541:** จังหวัดอุดรธานี อุดรธานี
* **2542:** จังหวัดยะลา ยะลา
* **2543:** จังหวัดสุรินทร์ สุรินทร์
* **2544:** จังหวัดแพร่ แพร่
* **2545:** จังหวัดพังงา พังงา
* **2546:** จังหวัดเพชรบุรี เพชรบุรี
* **2547:** จังหวัดสุโขทัย สุโขทัย
* **2548:** จังหวัดชัยภูมิ ชัยภูมิ
* **2549:** จังหวัดลำปาง ลำปาง
* **2550:** จังหวัดสุราษฎร์ธานี สุราษฎร์ธานี
* **2551:** จังหวัดอุบลราชธานี อุบลราชธานี
* **2552:** จังหวัดกาญจนบุรี กาญจนบุรี
* **2553:** จังหวัดเพชรบูรณ์ เพชรบูรณ์
* **2554:** จังหวัดอุตรดิตถ์ อุตรดิตถ์
* **2555:** จังหวัดภูเก็ต ภูเก็ต
* **2556:** จังหวัดมหาสารคาม มหาสารคาม
* **2557:** จังหวัดศรีสะเกษ ศรีสะเกษ
* **2558:** จังหวัดจันทบุรี จันทบุรี
* **2559:** จังหวัดสุพรรณบุรี สุพรรณบุรี
* **2560:** จังหวัดชุมพรจังหวัดระนอง ชุมพร–ระนอง
* **2561:** จังหวัดน่าน น่าน
* **2562:** จังหวัดบุรีรัมย์ บุรีรัมย์
* **2564:** จังหวัดตราด ตราด[c]
* **2565:** จังหวัดพัทลุง พัทลุง
* **2566:** จังหวัดนครสวรรค์ นครสวรรค์
* **2567:** จังหวัดราชบุรี *ราชบุรี*
* **2568:** จังหวัดชลบุรี *ชลบุรี*
* **2569:** จังหวัดสุราษฎร์ธานี *สุราษฎร์ธานี*

 |
| นักเรียนนักศึกษา | 
* **2523:** กรุงเทพมหานคร กรุงเทพมหานคร
* **2524:** กรุงเทพมหานคร กรุงเทพมหานคร
* **2525:** กรุงเทพมหานคร กรุงเทพมหานคร
* **2526:** กรุงเทพมหานคร กรุงเทพมหานคร
* **2527:** กรุงเทพมหานคร กรุงเทพมหานคร
* **2528:** กรุงเทพมหานคร กรุงเทพมหานคร
* **2529:** กรุงเทพมหานคร กรุงเทพมหานคร
* **2530:** กรุงเทพมหานคร กรุงเทพมหานคร
* **2531:** จังหวัดอุดรธานี อุดรธานี
* **2532:** จังหวัดยะลา ยะลา
* **2533:** จังหวัดสุพรรณบุรี สุพรรณบุรี
* **2534:** จังหวัดนครสวรรค์ นครสวรรค์
* **2535:** จังหวัดลพบุรี ลพบุรี
* **2536:** จังหวัดร้อยเอ็ด ร้อยเอ็ด
* **2537:** จังหวัดเชียงราย เชียงราย
* **2538:** จังหวัดร้อยเอ็ด ร้อยเอ็ด
* **2539:** จังหวัดอุดรธานี อุดรธานี
* **2540:** จังหวัดจันทบุรี จันทบุรี
* **2541:** จังหวัดยะลา ยะลา
* **2542:** จังหวัดนครสวรรค์ นครสวรรค์
* **2543:** จังหวัดศรีสะเกษ ศรีสะเกษ
* **2544:** จังหวัดเพชรบูรณ์ เพชรบูรณ์
* **2545:** จังหวัดสุพรรณบุรี สุพรรณบุรี
* **2546:** จังหวัดกระบี่ กระบี่
* **2547:** จังหวัดขอนแก่น ขอนแก่น
* **2548:** จังหวัดชลบุรี ชลบุรี
* **2549:** จังหวัดลำปาง ลำปาง
* **2550:** จังหวัดมหาสารคาม มหาสารคาม
* **2551:** จังหวัดชุมพร ชุมพร
* **2552:** จังหวัดสุโขทัย สุโขทัย
* **2553:** จังหวัดสุรินทร์ สุรินทร์
* **2554:** จังหวัดเพชรบุรี เพชรบุรี
* **2555:** จังหวัดอุบลราชธานี อุบลราชธานี
* **2556:** จังหวัดแพร่ แพร่
* **2557:** จังหวัดเพชรบูรณ์ เพชรบูรณ์
* **2558:** จังหวัดเชียงราย เชียงราย
* **2559:** จังหวัดนครศรีธรรมราช นครศรีธรรมราช
* **2560:** จังหวัดนครราชสีมา นครราชสีมา
* **2561:** จังหวัดนครนายก นครนายก
* **2562:** จังหวัดนครสวรรค์ นครสวรรค์
* **2563:** จังหวัดอุดรธานี อุดรธานี
* **2566:** จังหวัดเชียงใหม่ เชียงใหม่
* **2567:** จังหวัดกระบี่ *กระบี่*

 |
| [c] ยกเลิกเนื่องจากเกิดการระบาดทั่วของไวรัสโคโรนา |