**พระเจ้าบรมวงศ์เธอ พระองค์เจ้าผ่องประไพ** หรือ **พระเจ้าบรมวงศ์เธอ พระองค์เจ้าผ่อง** (เดิม หม่อมเจ้าผ่องประไพ; 19 ธันวาคม พ.ศ. 2410 – 11 มีนาคม พ.ศ. 2485) เป็นพระราชธิดาพระองค์แรกในพระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว ประสูติแต่เจ้าจอมมารดาหม่อมราชวงศ์แข

พระประวัติ
----------

พระเจ้าบรมวงศ์เธอ พระองค์เจ้าผ่องประไพ หรือ พระองค์เจ้าผ่อง เป็นพระราชธิดาพระองค์แรกในพระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว ประสูติแต่เจ้าจอมมารดาหม่อมราชวงศ์แข เมื่อวันพฤหัสบดี เดือนอ้าย แรม 8 ค่ำ ปีเถาะ ตรงกับวันที่ 19 ธันวาคม พ.ศ. 2410 เมื่อประสูติได้รับพระราชทานพระนามจากพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว ว่า **"หม่อมเจ้าผ่องประไพ"** เพราะขณะนั้นพระบิดาดำรงพระอิสริยยศเป็นสมเด็จพระเจ้าลูกยาเธอ เจ้าฟ้าจุฬาลงกรณ์ กรมขุนพินิตประชานาถ ส่วนพระมารดาเป็นพระพี่เลี้ยงของพระบิดา ขณะพระบิดามีพระชนมายุเพียง 14-15 พรรษา ส่วนพระมารดามีอายุมากกว่าพระบิดาประมาณ 3 ปี เมื่อหม่อมเจ้าผ่องประไพประสูติใหม่ ๆ นั้นพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว ผู้เป็นพระอัยกากริ้วหม่อมราชวงศ์แขที่ทำให้พระราชโอรสของพระองค์ทรงประพฤติผิดเกินวัย แต่พระองค์ก็มิได้ทรงลงโทษหม่อมราชวงศ์แข เพราะมีพระเมตตาอยู่แล้ว

มีเรื่องเล่าว่าเมื่อหม่อมเจ้าผ่องประไพทรงประสูติใหม่ ๆ เจ้าจอมมารดาเที่ยง ในรัชกาลที่ 4 ได้อุ้มหม่อมเจ้าผ่องประไพให้พระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวทอดพระเนตร พระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวทรงถามว่าเด็กหญิงคนนี้เป็นธิดาของใคร เจ้าจอมมารดาเที่ยงไม่ได้ทูลตอบแต่ทูลถามว่าเด็กหญิงคนนี้รูปร่างหน้าตาเหมือนใคร พระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวทรงตอบว่า *"เหมือนแม่เพย"* (สมเด็จพระเทพศิรินทราบรมราชินี พระมารดาในสมเด็จพระเจ้าลูกยาเธอ เจ้าฟ้ากรมขุนพินิตประชานาถ และอัยยิกาของหม่อมเจ้าผ่องประไพ)

ต่อมาในปี พ.ศ. 2411 เมื่อพระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวเสด็จขึ้นครองราชย์ หม่อมราชวงศ์แขได้เป็นเจ้าจอมมารดา หม่อมเจ้าผ่องประไพก็ทรงมีพระยศเป็น พระเจ้าลูกเธอ พระองค์เจ้า แต่พระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวโปรดเจ้าคุณพระประยุรวงศ์ (เจ้าคุณจอมมารดาแพ ในรัชกาลที่ 5) ซึ่งเป็นหม่อมคนที่สองของพระองค์ และโปรดพระเจ้าลูกเธอ พระองค์เจ้าศรีวิไลยลักษณ์ พระธิดาพระองค์ที่สองที่เกิดจากเจ้าจอมมารดาแพเป็นพิเศษ ทำให้เจ้าจอมมารดาหม่อมราชวงศ์แขและพระองค์ผ่องประไพถูกลดความสำคัญลง ประกอบกับพระอุปนิสัยของพระองค์เจ้าผ่องประไพที่ค่อนข้างดื้อจึงมิได้เป็นที่โปรดปรานของพระบิดา เมื่อยังทรงพระเยาว์พระองค์เจ้าผ่องประไพทรงอยู่ภายใต้การอุปถัมภ์ของสมเด็จพระเจ้าบรมวงศ์เธอ กรมพระยาสุดารัตนราชประยูร ด้วยความที่พระองค์เจ้าผ่องประไพมีพระอุปนิสัยที่ดื้อ ขณะที่ทรงพระบังคนในโถ มักไม่ใคร่ลุกออกจากโถ แม้พระพี่เลี้ยงจะตักเตือนแต่ก็ไม่ทรงยินยอม บางครั้งจึงปล่อยให้ทรงนั่งโถเช่นนั้นนานหลายชั่วโมง

ในปี พ.ศ. 2416 พระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวมีรับสั่งให้เจ้านายทุกพระองค์ทรงยกเลิกการหมอบคลาน แต่ให้ยืนคำนับแบบตะวันตก ซึ่งเจ้านายทุกพระองค์ทรงยืนหมดยกเว้นพระองค์เจ้าผ่องประไพที่ยังทรงหมอบอยู่ พระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวทรงกริ้วมาก เลยทรงพระดำเนินไปดึงพระเมาลี (จุก) ของพระองค์เจ้าผ่องประไพ แต่พระองค์เจ้าผ่องประไพก็ยังทรงหมอบอยู่ตลอด

ถึงแม้พระเจ้าลูกเธอ พระองค์เจ้าผ่องประไพจะดูไม่เป็นที่โปรดปรานของรัชกาลที่ 5 และคนอื่น ๆ นักแต่ความเป็นพ่อ-ลูกกันนั้นก็ตัดกันไม่ขาด ครั้งหนึ่งพระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวมีหมายกำหนดการเสด็จพระราชดำเนินเยี่ยมพระบรมมหาราชวัง ชาววังต่างก็เตรียมการรับเสด็จ พระองค์เจ้าผ่องประไพก็ทรงทำพัดขนนกขนาดใหญ่ เพื่อที่จะทูลเกล้าฯถวายพระบิดา เมื่อถึงวัน พระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวทรงพระดำเนินไปตามลาดพระบาท และทรงทักทายเจ้านายฝ่ายในโดยทั่วกัน เมื่อทรงพระดำเนินถึงตรงหน้าพระองค์เจ้าผ่องประไพ ทรงหยุดทักและทรงรับพัดขนนกไว้ พระองค์เจ้าผ่องประไพทรงกราบแทบพระบาทของพระบิดา ทรงรับสั่งถามว่า อยากได้อะไร เมื่อพระองค์ผ่องประไพกราบบังคมทูลว่า "อยากได้พระธำมรงค์เพคะ" พระบิดาก็ทรงรับสั่งว่า "แล้วจะให้" (ซึ่งในเวลาต่อมาพระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวก็ทรงพระราชทานทานพระธำมรงค์เพชรแก่พระราชธิดาตามพระประสงค์) พระองค์เจ้าผ่องประไพทรงกราบอีกครั้ง น้ำพระเนตรคลอ เพราะในชีวิตของพระองค์ไม่ได้มีโอกาสรับใช้ใกล้ชิดพระยุคลบาทเหมือนน้อง ๆ พระองค์อื่นเลย พระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวทรงถือพัดขนนกและทรงพระดำเนินต่อไป สร้างความปลาบปลื้มให้แก่พระองค์เจ้าผ่องประไพ และเจ้านายพระองค์อื่น ๆ ที่อยู่ในเหตุการณ์วันนั้นเป็นอย่างมาก

ในบันทึกจดหมายเหตุรายวันของสมเด็จพระบรมราชปิตุลาธิบดี เจ้าฟ้ามหาวชิรุณหิศ สยามมกุฎราชกุมาร ได้บันทึกเหตุการที่พระองค์เจ้าหญิงผ่อง เสด็จร่วมงานเลี้ยงแฟนซี อันแสดงให้เห็นถึงความอนุรักษ์นิยมของพระองค์เจ้าหญิงผ่อง ดังนี้ว่า

***วันอาทิตย์ วันที่ ๒๓ กันยายน พ.ศ. ๒๔๒๖***

*"สี่โมงเช้าเราแต่งตัวไปบน เลี้ยงพระที่พระที่นั่งจักรีสามสิบรูป เราขึ้นไปถึงยังไม่เสด็จออก ห้าโมงนานเสด็จออกเลี้ยงพระ พระฉันแล้วพระศรีสุนทรมายืนอ่านประกาศหน้าเครื่องสังเวย แล้วเสด็จขึ้น เกือบบ่ายโมงเรากลับตำหนัก กินข้าวกลางวัน บ่ายสี่โมงนานเราไปบน เห็นคนนั่งเวียนเทียนรอบพระที่นั่งข้างล่าง เราขอหลีกไป ทูลหม่อมบนกำลังเสวยอยู่ในห้องเขียว ห้าโมงเจ้านายพี่น้องแต่งตัวแฟนซีไปตามก๊าดเราเชิญ เราแต่งทหารบก น้องชายโตแต่งทหารเรือ **แต่งไทยแต่พี่ผ่ององค์เดียว** ย่ำค่ำแล้วทูลหม่อมบนทรงพาไปนั่งโต๊ะพร้อมกันที่พระที่นั่งมูลสถานบรมอาศน์ เรานั่งตรงกับน้องชายโต รวมพี่น้องซึ่งนั่งโต๊ะทั้งตัวเราด้วยยี่สิบคน ที่นั่งโต๊ะไม่ได้ก็ไปพร้อมกัน เลี้ยงเสร็จแล้วหมายจะมีเซอคัสเหมือนคราวก่อน ไม่มี เพราะทูลหม่อมบนท่านไม่ได้รับสั่งไว้ เรากลับตำหนัก ถอดเสื้อแล้วไปเที่ยวดูซุ้ม"*

เมื่อพระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว ทรงสร้างพระราชวังสวนดุสิตขึ้น พระมเหสี เจ้าจอมมารดา เจ้าจอม พระราชธิดา ต่างเสด็จออกไปมีตำหนักหรือสำนักเพื่อเฝ้าแหนใกล้ชิด แต่พระองค์เจ้าผ่องประไพยังคงประทับแต่ในพระบรมมหาราชวัง และห่างเหินกับพระบิดาจนกระทั่งพระบิดาสวรรคต

เมื่อครั้งที่พระเจ้าพี่นางเธอ พระองค์เจ้าหญิงผ่อง จะทรงบำเพ็ญพระกุศลฉลองพระชันษาครบ 60 ปีบริบูรณ์ในเดือนธันวาคม พ.ศ. 2470 สมเด็จพระศรีสวรินทิราบรมราชเทวี พระพันวัสสามาตุจฉาเจ้า มีพระประสงค์จะพิมพ์หนังสือพระราชทานช่วยสำหรับจะได้ถวายและจ่ายแจกเปนมิตรพลี จึงได้มีรับสั่งมายังราชบัณฑิตยาสภาให้เลือกเรื่องหนังสือและจัดการพิมพ์ถวาย โดยราชบัณฑิตยสภาได้เลือกหนังสือพระราชนิพนธ์พระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว พระราชนิพนธ์กลอนเรื่องไดเอรีซึมทราบกับตามเสด็จไทรโยค เพื่อจัดพิมพ์ถวายเป็นพระกุศล

### สิ้นพระชนม์

ภายหลังจากเจ้าจอมมารดาหม่อมราชวงศ์แข ถึงแก่อนิจกรรม พระองค์เจ้าผ่องประไพได้ประทับในพระบรมมหาราชวังจนกระทั่งสิ้นพระชนม์ในวันที่ 11 มีนาคม พ.ศ. 2485 สิริพระชันษา 75 ปี ซึ่งมีปรากฏหลักฐานจากพระหัตถเลขาของสมเด็จพระเจ้าบรมวงศ์เธอ เจ้าฟ้ากรมพระยานริศรานุวัดติวงศ์ กราบทูล สมเด็จกรมพระยาดำรง ฯ ในสาสน์สมเด็จ ความว่า *"องค์หญิงผ่อง สิ้นพระชนม์วันที่ 11 มีนาคม ประชวรพระโรคชรา รุ่งขึ้นวันที่ 12 เชิญพระศพออกไปที่หออุเทศทักษิณา สรงพระศพพระองค์เจ้าผ่องที่ตำหนัก แล้วเชิญพระโกศออกไปตั้งที่หออุเทศทักษิณา วันที่ 12 มีนาคม ให้ในพระราชสำนักไว้ทุกข์ถวายพระองค์เจ้าผ่อง 7 วัน พระราชกุศล 7 วัน ที่พระศพพระองค์เจ้าผ่อง ณ หออุเทศทักษิณา วันที่ 18 มีนาคม"* ซึ่งต่อมาสมเด็จพระเจ้าบรมวงศ์เธอ กรมพระยาดำรงราชานุภาพ ทรงมีพระหัตถเลขากราบทูลกลับ ความว่า *"เป็นความรู้ใหม่ที่พระองค์หญิงผ่องสิ้นพระชนม์ แต่พระชนมมายุได้ 75 ปี โดยเฉพาะที่เป็นพระเจ้าลูกเธอของสมเด็จพระพุทธเจ้าหลวง ก็ควรนับว่าพระชันษายืนมาก"* พระราชทานเพลิงพระศพ ณ พระเมรุวัดเทพศิรินทราวาสราชวรวิหาร เมื่อวันที่ 20 ธันวาคม พ.ศ. 2485 ส่วนหม่อมหลวงศรีฟ้า ลดาวัลย์ ได้ระบุว่าพระองค์เจ้าผ่องประไพสิ้นพระชนม์ในปี พ.ศ. 2473 เมื่อพระชันษา 63 ปี

โดยรายละเอียดปรากฏในหมายกำหนดการพิธีพระราชทานเพลิงพระศพ พระเจ้าบรมวงศ์เธอ พระองค์เจ้าผ่อง ดังนี้

*"วันที่ ๑๙ ธันวาคม เวลา ๑๖ นาฬิกา คณะผู้สำเร็จราชการแทนพระองค์มาที่หอนิเพธพิทยา มีพระธรรมเทศนากันฑ์ ๑ แล้วพระสงค์ ๔๐ รูปสดับปกรณ์*

*การแต่งกาย วันนี้แต่งเครื่องแบบครึ่งยศ ไว้ทุกข์ ประดับเครื่องราชอิสริยาภรน์*

*วันที่ ๒๐ ธันวาคม เวลา ๙ นาฬิกา เชิญพระศพพระเจ้าบรมวงศ์เธอ พระองค์เจ้าบุษบันบัวผัน และพระศพพระเจ้าบรมวงศ์เธอ พระองค์เจ้าผ่อง จากพระบรมมหาราชวัง ไปสุสานหลวงวัดเทพศิรินทราวาส เวียนพระเมรุแล้วเชิญขึ้นตั้งบนพระเมรุ*

*เวลา ๑๐ นาฬิกา คณะผู้สำเร็จราชการแทนพระองค์ไปยังพลับพลาอิสริยาภรน์ พระสงค์สดับปกรณ์พระศพละ ๒๐ รูป แล้วประธานคณะผู้สำเร็จราชการแทนพระองค์เสด็จขึ้นพระเมรุ พระราชทานเพลิงพระศพ*

*การแต่งกาย วันนี้แต่งเครื่องแบบเต็มยศ ไว้ทุกข์ ประดับเครื่องราชอิศริยาภรณ์สวมสายสะพายเครื่องขัตติยราชอิสริยาภรณ์อันมีเกียรติคุณรุ่งเรืองยิ่งมหาจักรีบรมราชวงศ์ หรือสายสะพายเครื่องราชอิสรยาภรณ์ช้างเผือก*

*วันที่ ๒๑ ธันวาคม เวลา ๑๐ นาฬิกา ๓๐ นาที พระราชวงศ์เสด็จไปเก็บพระอัฐิ แล้วเชิญไปประดิษฐานที่หอพระนาก ไนพระบรมมหาราชวัง*

*วันนี้แต่งเครื่องแบบปรกติ ไว้ทุกข์"*

พระนาม
------

พระนามของพระองค์ มีปรากฏอยู่สองพระนาม คือ

* พระองค์เจ้าผ่องประไพ
* พระองค์เจ้าผ่อง

ในคราวเป็นหม่อมเจ้าปรากฏพระนามว่า หม่อมเจ้าหญิงผ่องประไพ แต่พระบิดาสถาปนาเป็น พระองค์ผ่อง ทั้งสองพระนามนี้ปรากฏใช้อยู่ทั้งสอง ดังนี้

* พระองค์เจ้าหญิงผ่องประไพ ปรากฏบนแผ่นจารึกหน้าที่บรรจุพระอังคารภายในอนุสาวรีย์เจ้าจอมมารดาแข สุสานหลวง วัดราชบพิธสถิตมหาสีมาราม
* พระองค์เจ้าหญิงผ่อง ปรากฏที่ฐานพระพุทธรูปที่ทรงสถาปนาถวายเป็นพุทธบูชา

พระนามทั้งสองนี้ ปรากฏใช้ในบันทึกต่าง ๆ จึงเป็นที่สับสนเล็กน้อย

พระเกียรติยศ
------------

### พระอิสริยยศ

* หม่อมเจ้าผ่องประไพ (19 ธันวาคม พ.ศ. 2410 – 1 ตุลาคม พ.ศ. 2411)
* พระเจ้าลูกเธอ พระองค์เจ้าผ่องประไพ (1 ตุลาคม พ.ศ. 2411 – 23 ตุลาคม พ.ศ. 2453)
* พระเจ้าพี่นางเธอ พระองค์เจ้าผ่อง (23 ตุลาคม พ.ศ. 2453 – 2 มีนาคม พ.ศ. 2478)
* พระเจ้าบรมวงศ์เธอ พระองค์เจ้าผ่อง (2 มีนาคม พ.ศ. 2478 – 11 มีนาคม พ.ศ. 2485)

### เครื่องราชอิสริยาภรณ์

* พ.ศ. 2440 –  เหรียญรัตนาภรณ์ รัชกาลที่ 4 ชั้นที่ 3 (ม.ป.ร.3)
* พ.ศ. 2455 –  เหรียญรัตนาภรณ์ รัชกาลที่ 5 ชั้นที่ 2 (จ.ป.ร.2)
* พ.ศ. 2455 –  เหรียญรัตนาภรณ์ รัชกาลที่ 6 ชั้นที่ 2 (ว.ป.ร.2)
* พ.ศ. 2469 –  เหรียญรัตนาภรณ์ รัชกาลที่ 7 ชั้นที่ 2 (ป.ป.ร.2)
* พ.ศ. 2454 –  เหรียญบรมราชาภิเษก รัชกาลที่ 6 (ร.ร.ศ.6)
* พ.ศ. 2469 –  เหรียญบรมราชาภิเษก รัชกาลที่ 7 (ร.ร.ศ.7)

พงศาวลี
-------

| พงศาวลีของพระเจ้าบรมวงศ์เธอ พระองค์เจ้าผ่องประไพ |
| --- |
| 

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
|   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |
|
|   | 16. (=24.) พระบาทสมเด็จพระพุทธยอดฟ้าจุฬาโลกมหาราช |
|   |
|   |   |   |   |   |
|
|   | 8. พระบาทสมเด็จพระพุทธเลิศหล้านภาลัย |   |
|   |
|   |   |   |   |   |   |   |   |
|
|   | 17. สมเด็จพระอมรินทราบรมราชินี |
|   |
|   |   |   |   |   |
|
|   | 4. พระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว |   |
|   |
|   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |
|
|   | 18. เงิน แซ่ตัน |
|   |
|   |   |   |   |   |
|
|   | 9. สมเด็จพระศรีสุริเยนทราบรมราชินี |   |
|   |
|   |   |   |   |   |   |   |   |
|
|   | 19. สมเด็จพระเจ้าพี่นางเธอ เจ้าฟ้ากรมพระศรีสุดารักษ์ |
|   |
|   |   |   |   |   |
|
|   | 2. พระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว |   |
|   |
|   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |
|
|   | 20. พระบาทสมเด็จพระนั่งเกล้าเจ้าอยู่หัว |
|   |
|   |   |   |   |   |
|
|   | 10. สมเด็จพระบรมราชมาตามหัยกาเธอ กรมหมื่นมาตยาพิทักษ์ |   |
|   |
|   |   |   |   |   |   |   |   |
|
|   | 21. เจ้าจอมมารดาทรัพย์ ในรัชกาลที่ 3 |
|   |
|   |   |   |   |   |
|
|   | 5. สมเด็จพระเทพศิรินทราบรมราชินี |   |
|   |
|   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |
|
|   | 22. บุศย์ |
|   |
|   |   |   |   |   |
|
|   | 11. หม่อมน้อย ศิริวงศ์ ณ อยุธยา |   |
|   |
|   |   |   |   |   |   |   |   |
|
|   | 23. แจ่ม |
|   |
|   |   |   |   |   |
|
|   | 1. **พระเจ้าบรมวงศ์เธอ พระองค์เจ้าผ่องประไพ** |   |
|   |
|   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |
|
|   | 24. (=16.) พระบาทสมเด็จพระพุทธยอดฟ้าจุฬาโลกมหาราช |
|   |
|   |   |   |   |   |
|
|   | 12. หม่อมไกรสร |   |
|   |
|   |   |   |   |   |   |   |   |
|
|   | 25. เจ้าจอมมารดาน้อยแก้ว ในรัชกาลที่ 1 |
|   |
|   |   |   |   |   |
|
|   | 6. หม่อมนก พึ่งบุญ ณ อยุธยา |   |
|   |
|   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|   | 3. เจ้าจอมมารดาหม่อมราชวงศ์แข ในรัชกาลที่ 5 |   |
|   |
|   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|

 |

อ้างอิง
-------

* ศันสนีย์ วีระศิลป์ชัย, ลูกท่านหลานเธอ ที่อยู่เบื้องหลังความสำเร็จในราชสำนัก, ศิลปวัฒนธรรม, 2550, ISBN 978-974-323-989-2

1. ↑  ราชกิจจานุเบกษา วันที่ 6 พฤศจิกายน ร.ศ.123 พระราชทานเหรียญรัตนาภรณ์รัชกาลที่ 4 ฝ่ายใน. เก็บถาวร 2015-10-02 ที่ เวย์แบ็กแมชชีน พระเจ้าลูกเธอ พระองค์เจ้าผ่องประไพ เป็นหม่อมเจ้าหลานเธอในรัชกาลที่ 4 และได้รับพระราชทานพระนาม
2. 1 2 3 4  จุลลดา ภักดีภูมินทร์. **เลาะวัง**. กรุงเทพฯ:โชคชัยเทเวศร์, 2535. หน้า 169
3. ↑  ศันสนีย์ วีระศิลป์ชัย. **หอมติดกระดาน**. พิมพ์ครั้งที่ 3. กรุงเทพฯ:มติชน, 2553. หน้า 113-114
4. ↑  หนังสือจดหมายเหตุรายวันซึ่งสมเด็จพระบรมราชปิตุลาธิบดี เจ้าฟ้ามหาวชิรุณหิศ สยามมกุฎราชกุมาร วันที่ ๓๐ มีนาคม พุทธศักราช ๒๔๙๙ ​พระบาทสมเด็จพระปรมินทรมหาภูมิพลอดุลยเดช บรมนาถบพิตร ทรงพระกรุณาโปรดเกล้าฯ ให้จัดพิมพ์ขึ้นเนื่องในงานพระราชทานเพลิงพระบรมศพ สมเด็จพระศรีสวรินทิราบรมราชเทวี พระพันวัสสาอัยิกาเจ้า ณ พระเมรุมาศท้องสนามหลวง พุทธศักราช ๒๔๙๙.
5. ↑  พระราชพงศาวดารกรุงศรีอยุธยา ฉบับความสมเด็จกรมพระปรมานุชิตชิโนรส เล่มสาม. สมเด็จพระเจ้าอยู่หัวโปรดให้พิมพ์พระราชทานในงานพระเมรุ พระเจ้าบรมวงศ์เธอ พระองค์เจ้าผ่อง เมื่อวันที่ 30 ธันวาคม พ.ศ. 2485 ณ พระเมรุวัดเทพศิรินทราวาส.
6. ↑  สาส์นสมเด็จ-พุทธศักราช-๒๔๘๕
7. ↑  สาส์นสมเด็จ-พุทธศักราช-๒๔๘๕/พฤษภาคม/วันที่-๗-พฤษภาคม-พศ-๒๔๘๕-น-๒.
8. ↑  กรมศิลปากร สำนักวรรณกรรมและประวัติศาสตร์ (2554). *ราชสกุลวงศ์* (PDF). กรุงเทพฯ: สำนักวรรณกรรมและประวัติศาสตร์ กรมศิลปากร. p. 80. ISBN 978-974-417-594-6. คลังข้อมูลเก่าเก็บจากแหล่งเดิม (PDF)เมื่อ 2017-02-02. สืบค้นเมื่อ 2017-05-07. `{{cite book}}`: แหล่งข้อมูลอื่นใน ``|dead-url=`` (help); ไม่รู้จักพารามิเตอร์ `|dead-url=` ถูกละเว้น แนะนำ (`|url-status=`) (help)
9. ↑  "พระราชทานเหรียญรัตนาภรณ์" (PDF). *ราชกิจจานุเบกษา*. **29** (0 ง): 1708. 3 พฤศจิกายน ร.ศ.131. สืบค้นเมื่อ 13 มีนาคม พ.ศ. 2564. `{{cite journal}}`: ตรวจสอบค่าวันที่ใน: `|accessdate=` และ `|date=` (help)
10. ↑  "พระราชทานเหรียญรัตนาภรณ์ รัชกาลปัจจุบัน ฝ่ายใน" (PDF). *ราชกิจจานุเบกษา*. **29** (0 ง): 2444. 22 มกราคม ร.ศ. 131. สืบค้นเมื่อ 13 มีนาคม พ.ศ. 2564. `{{cite journal}}`: ตรวจสอบค่าวันที่ใน: `|accessdate=` และ `|date=` (help)
11. ↑  "พระราชทานเหรียญรัตนาภรณ์ฝ่ายใน" (PDF). *ราชกิจจานุเบกษา*. **43** (0 ง): 3115. 26 พฤศจิกายน พ.ศ. 2469. คลังข้อมูลเก่าเก็บจากแหล่งเดิม (PDF)เมื่อ 2011-11-20. สืบค้นเมื่อ 13 มีนาคม พ.ศ. 2564. `{{cite journal}}`: ตรวจสอบค่าวันที่ใน: `|accessdate=` และ `|date=` (help)

| * ด
* ค
* ก
พระราชธิดาในพระมหากษัตริย์แห่งราชวงศ์จักรี |
| --- |
| รัชกาลที่ 1 | 
* เจ้าฟ้าฉิมใหญ่
* เจ้าฟ้าแจ่ม
* เจ้าฟ้าประไพวดี
* เจ้าฟ้ากุณฑลทิพยวดี
* พระองค์เจ้านุ่ม
* พระองค์เจ้าผะอบ
* พระองค์เจ้าพลับ
* พระองค์เจ้าธิดา
* พระองค์เจ้าจงกล
* พระองค์เจ้าเกสร
* พระองค์เจ้ามณฑา
* พระองค์เจ้ามณี
* พระองค์เจ้าดวงสุดา
* พระองค์เจ้าจักรจั่น
* พระองค์เจ้าอุบล
* พระองค์เจ้าฉิมพลี
* พระองค์เจ้าศศิธร
* พระองค์เจ้าเรไร
* พระองค์เจ้ากระษัตรี
* พระองค์เจ้าสุภาธร
* พระองค์เจ้าสุด

 |  |
| รัชกาลที่ 2 | 
* พระองค์เจ้าป้อม
* พระองค์เจ้าส้มจีน
* พระองค์เจ้าดวงจันทร์
* พระองค์เจ้าทับทิม
* พระองค์เจ้าจักรจั่น
* พระองค์เจ้าบุบผา
* พระองค์เจ้าลำภู
* พระองค์เจ้าหรุ่น
* พระองค์เจ้าพลับ
* พระองค์เจ้าน้อย
* พระองค์เจ้าปุก
* พระองค์เจ้าสุกรม
* พระองค์เจ้ายี่สุ่น
* พระองค์เจ้าวงศ์
* พระองค์เจ้าอินทนิล
* พระองค์เจ้าสังวาลย์
* พระองค์เจ้ารสคนธ์
* พระองค์เจ้าประภา
* พระองค์เจ้าสายสมร
* พระองค์เจ้าโสภา
* พระองค์เจ้านิ่มนวล
* พระองค์เจ้าแม้นเขียน
* พระองค์เจ้าพันแสง
* พระองค์เจ้ามารยาตร
* พระองค์เจ้าใย
* พระองค์เจ้ากัณฐา
* พระองค์เจ้ากัลยาณี
* พระองค์เจ้ากนิษฐน้อยนารี

 |
| รัชกาลที่ 3 | 
* พระองค์เจ้าใหญ่
* พระองค์เจ้าละม่อม
* พระองค์เจ้าพงา
* พระองค์เจ้าเกศนี
* พระองค์เจ้าวิลาส
* พระองค์เจ้ากมุท
* พระองค์เจ้านิเวศน์
* พระองค์เจ้ากัลยาณี
* พระองค์เจ้าดวงเดือน
* พระองค์เจ้าแสงจันทร์
* พระองค์เจ้ามาลี
* พระองค์เจ้าสุบงกช
* พระองค์เจ้าเงินยวง
* พระองค์เจ้าพวงแก้ว
* พระองค์เจ้าเสงี่ยม
* พระองค์เจ้าเลขา
* พระองค์เจ้าเล็ก
* พระองค์เจ้ากินรี
* พระองค์เจ้าฉวีวรรณ
* พระองค์เจ้าประไพพักตร์
* พระองค์เจ้านรลักษณ์
* พระองค์เจ้าจามรี
* พระองค์เจ้ากฤษณา
* พระองค์เจ้าบุตรี

 |
| รัชกาลที่ 4 | 
* เจ้าฟ้าจันทรมณฑล
* พระองค์เจ้ากรรณิกาแก้ว
* พระองค์เจ้าสุนันทากุมารีรัตน์
* พระองค์เจ้าสว่างวัฒนา
* พระองค์เจ้าเสาวภาผ่องศรี
* พระองค์เจ้าเขียว
* พระองค์เจ้าบุษบงเบิกบาน
* พระองค์เจ้าสุขุมาลมารศรี
* พระองค์เจ้านภาพรประภา
* พระองค์เจ้าประสานศรีใส
* พระองค์เจ้ายิ่งเยาวลักษณ์\*
* พระองค์เจ้าพักตร์พิมลพรรณ
* พระองค์เจ้าบรรจบเบญจมา
* พระองค์เจ้าทักษิณชา
* พระองค์เจ้ามัณยาภาธร
* พระองค์เจ้าโสมาวดี
* พระองค์เจ้าศรีนาคสวาดิ
* พระองค์เจ้ากนกวรรณเลขา
* พระองค์เจ้าแขไขดวง
* พระองค์เจ้าพวงสร้อยสอางค์
* พระองค์เจ้าศรีพัฒนา
* พระองค์เจ้าประภัศร
* พระองค์เจ้าอรไทยเทพกัญญา
* พระองค์เจ้าเสมอสมัยหรรษา
* พระองค์เจ้ากาญจนากร
* พระองค์เจ้าอนงค์นพคุณ
* พระองค์เจ้าอรุณวดี
* พระองค์เจ้าวาณีรัตนกัญญา
* พระองค์เจ้ามณฑานพรัตน์
* พระองค์เจ้านารีรัตนา
* พระองค์เจ้าประดิษฐาสารี
* พระองค์เจ้านงคราญอุดมดี
* พระองค์เจ้าบุษบันบัวผัน
* พระองค์เจ้าเจริญกมลสุขสวัสดิ์
* พระองค์เจ้าประไพศรีสอาด
* พระองค์เจ้าประพาฬรัศมี
* พระองค์เจ้าเสาวภาคย์พรรณ
* พระองค์เจ้าพุทธประดิษฐา

 |
| รัชกาลที่ 5 | 
* เจ้าฟ้าพาหุรัตมณีมัย
* เจ้าฟ้ากรรณาภรณ์เพ็ชรรัตน์
* เจ้าฟ้าวิจิตรจิรประภา
* เจ้าฟ้าวไลยอลงกรณ์
* เจ้าฟ้าศิราภรณ์โสภณ
* เจ้าฟ้าสุทธาทิพยรัตน์
* เจ้าฟ้าเยาวมาลย์นฤมล
* เจ้าฟ้าจันทราสรัทวาร
* เจ้าฟ้านภาจรจำรัสศรี
* เจ้าฟ้ามาลินีนภดารา
* เจ้าฟ้านิภานภดล
* พระองค์เจ้าวิมลนาคนพีสี
* พระองค์เจ้าศรีวิไลยลักษณ์
* พระองค์เจ้าสุวพักตร์วิไลยพรรณ
* พระองค์เจ้าบัณฑรวรรณวโรภาส
* พระองค์เจ้าอาทรทิพยนิภา
* พระองค์เจ้าสุจิตราภรณี
* พระองค์เจ้าอรองค์อรรคยุพา
* พระองค์เจ้าอัจฉรพรรณีรัชกัญญา
* พระองค์เจ้าอรพินทุ์เพ็ญภาค
* พระองค์เจ้าผ่องประไพ
* พระองค์เจ้าเยาวภาพงศ์สนิท
* พระองค์เจ้าประเวศวรสมัย
* พระองค์เจ้าพิสมัยพิมลสัตย์
* พระองค์เจ้าศศิพงศ์ประไพ
* พระองค์เจ้าประภาพรรณพิไลย
* พระองค์เจ้าประไพพรรณพิลาส
* พระองค์เจ้าวาปีบุษบากร
* พระองค์เจ้าโกมลเสาวมาล
* พระองค์เจ้าลวาดวรองค์
* พระองค์เจ้าอัพภันตรีปชา
* พระองค์เจ้าทิพยาลังการ
* พระองค์เจ้าภัทรายุวดี
* พระองค์เจ้าเจริญศรีชนมายุ
* พระองค์เจ้าวรลักษณาวดี
* พระองค์เจ้าจุฑารัตนราชกุมารี
* พระองค์เจ้าเหมวดี
* พระองค์เจ้าอรประพันธ์รำไพ
* พระองค์เจ้าอดิศัยสุริยาภา

 |
| รัชกาลที่ 6 | 
* เจ้าฟ้าเพชรรัตนราชสุดา

 |
| รัชกาลที่ 7 | *ไม่มีพระราชโอรส-ธิดา* |
| รัชกาลที่ 8 | *ไม่มีพระราชโอรส-ธิดา* |
| รัชกาลที่ 9 | 
* เจ้าฟ้าอุบลรัตนราชกัญญา\*\*
* เจ้าฟ้ามหาจักรีสิรินธร
* เจ้าฟ้าจุฬาภรณวลัยลักษณ์

 |
| รัชกาลที่ 10 | 
* เจ้าฟ้าพัชรกิติยาภา
* เจ้าฟ้าสิริวัณณวรี

 |
| *\* ถูกถอดจากฐานันดรศักดิ์**\*\* ลาออกจากฐานันดรศักดิ์* |