**พระธรรมไตรโลก** นามเดิม **ชื่น** เป็นพระภิกษุเถรวาทชาวไทย อดีตเจ้าอาวาสวัดหงส์รัตนารามราชวรวิหาร และอดีตสมเด็จพระสังฆราชไทยพระองค์ที่ 3 แห่งกรุงธนบุรี

ประวัติ
-------

พระธรรมไตรโลก มีนามเดิมว่า ชื่น เป็นชาวเมืองแกลง มีสมณศักดิ์เป็นพระครูสุธรรมธีรราชมหามุนี เจ้าคณะเมืองระยอง ภายหลังจากสมเด็จพระเจ้ากรุงธนบุรีทรงสถาปนากรุงธนบุรี จึงได้ย้ายมาจำพรรษาในกรุงธนบุรี ดำรงสมณศักดิ์ที่**พระโพธิวงศ์** เป็นเจ้าอาวาสวัดหงส์รัตนาราม ต่อมาได้รับการสถาปนาเป็น**สมเด็จพระสังฆราช** แทนสมเด็จพระสังฆราช (ศรี) ที่ถูกถอดจากสมณศักดิ์

สมเด็จพระสังฆราชชื่น เป็นพระสงฆ์ที่รอบรู้และแตกฉานในพระไตรปิฎกระดับดีเยี่ยม แม้ภายหลังจะถูกปลดออกจากตำแหน่งสมเด็จพระสังฆราช ก็ยังมีรายชื่อเป็นผู้ชำระพระอภิธรรมปิฎกในส่วนปรมัตถ์ในรัชสมัยพระบาทสมเด็จพระพุทธยอดฟ้าจุฬาโลกมหาราช และยังได้ดำรงตำแหน่งเจ้าอาวาสวัดหงส์รัตนารามจนถึงแก่มรณภาพ

สมเด็จพระสังฆราช
----------------

พ.ศ. 2324 อันเป็นปีสุดท้ายแห่งรัชกาลสมเด็จพระเจ้ากรุงธนบุรี สมเด็จพระสังฆราช (ศรี) ได้ถูกถอดจากตำแหน่งเนื่องจากได้ถวายวิสัชนาร่วมกับ พระพุฒาจารย์ วัดบางหว้าน้อย (วัดอมรินทราราม) และพระพิมลธรรม วัดโพธาราม เรื่องพระสงฆ์ปุถุชนไม่ควรไหว้คฤหัสถ์ที่เป็นอริยบุคคล เนื่องจากคฤหัสถ์เป็นหินเพศต่ำ พระสงฆ์เป็นอุดมเพศที่สูง เพราะทรงผ้ากาสาวพัสตร์และพระจาตุปาริสุทธิศีลอันประเสริฐ ดังความว่า

"ถึงมาตรว่าคฤหัสถ์เป็นพระโสดาก็ดี แต่เป็นหินเพศต่ำ อันพระสงฆ์ถึงเป็นปุถุชน ก็ตั้งอยู่ในอุดมเพศอันสูง เหตุทรงผ้ากาสาวพัสตร์ และพระจตุปาริสุทธิศีลอันประเสริฐ ซึ่งจะไหว้นบคฤหัสถ์ อันเป็นพระโสดานั้นก็บ่มิควร"

ข้อวิสัชนาดังกล่าวนี้ไม่ต้องพระทัยสมเด็จพระเจ้ากรุงธนบุรี พระองค์จึงให้ถอดเสียจากตำแหน่งพระสังฆราช ลงมาเป็นพระอนุจร (พระธรรมดา) แล้วทรงตั้งพระโพธิวงศ์ เป็นสมเด็จพระสังฆราช และตั้งพระพุทธโฆษาจารย์ เป็นพระวันรัต

เมื่อเจ้าพระยามหากษัตริย์ศึกทรงปราบดาภิเษกขึ้นเป็นพระบาทสมเด็จพระบรมราชาธิราชรามาธิบดีเมื่อ พ.ศ. 2325 แล้ว ก็โปรดให้ถอดยศสมเด็จพระสังฆราช (ชื่น) วัดหงส์ฯ ลงเป็นพระธรรมธิราราชมหามุนี ทั้งนี้ทรงมีพระปรารภว่า *"มีความรู้มาก เสียดายแต่ว่ามีสันดานสอพลอ"* จากนั้นก็โปรดสถาปนาพระอาจารย์ศรี วัดระฆังโฆสิตาราม ขึ้นดำรงสมณฐานันดรศักดิ์ที่ "สมเด็จพระสังฆราช" อีกคำรบหนึ่ง จึงเป็นว่า พระสังฆราช (ศรี) วัดระฆัง ได้เป็นสังฆราชสองหน พระพุทธาจารย์และพระพิมลธรรมนั้น ก็ทรงโปรดให้คืนครองสมณศักดิ์และตำแหน่งดังเดิม และโปรดให้กลับครองวัดเก่าที่เคยสถิต

สมณศักดิ์
---------

* *"ไม่ปรากฏ"* ได้รับพระราชทานสมณศักดิ์เป็นพระครูสัญญาบัตรที่ *พระครูสุธรรมธีรราชมหามุนี*
* พ.ศ. 2311 ได้รับพระราชทานสมณศักดิ์เป็นพระราชาคณะที่ *พระโพธิวงศ์*
* พ.ศ. 2324 ได้รับพระราชทานเลื่อนสมณศักดิ์เป็นสมเด็จพระสังฆราชพระองค์ที่ 3 แห่งกรุงธนบุรี
* พ.ศ. 2325 ได้รับพระราชทานลดสมณศักดิ์ลงเป็นพระราชาคณะที่ *พระธรรมธิราราชมหามุนี ว่าที่พระพนรัตน*
* พ.ศ. 2330 ได้รับพระราชทานลดสมณศักดิ์ลงเป็นพระราชาคณะที่ *พระธรรมไตรโลก*

อ้างอิง
-------

1. ↑  "คณะสงฆ์ไทยสมัยกรุงศรีอยุธยา". คลังข้อมูลเก่าเก็บจากแหล่งเดิมเมื่อ 2016-10-13. สืบค้นเมื่อ 2017-04-08.
2. ↑  "ประวัติปกครองคณะสงฆ์ไทย". คลังข้อมูลเก่าเก็บจากแหล่งเดิมเมื่อ 2018-09-20. สืบค้นเมื่อ 2017-04-08.

| ก่อนหน้า |  | พระธรรมไตรโลก (ชื่น) |  | ถัดไป |
| --- | --- | --- | --- | --- |
| **สมเด็จพระสังฆราช (ศรี)(สมัยกรุงธนบุรี)** |  |  **สมเด็จพระสังฆราชแห่งกรุงธนบุรี** (พ.ศ. 2324 — พ.ศ. 2325) |  | **สมเด็จพระสังฆราช (ศรี)(สมัยกรุงรัตนโกสินทร์)** |

| * ด
* ค
* ก
สมเด็จพระสังฆราชไทย |
| --- |
| กรุงธนบุรี | 

สมเด็จพระสังฆราช (ดี) •
สมเด็จพระสังฆราช (ศรี) •
สมเด็จพระสังฆราช (ชื่น) •
 |  |
| กรุงรัตนโกสินทร์ | 

สมเด็จพระสังฆราช (ศรี) •
สมเด็จพระสังฆราช (ศุข) •
สมเด็จพระอริยวงษญาณ (มี) •
สมเด็จพระอริยวงษญาณ (สุก ญาณสังวร) •
สมเด็จพระอริยวงษญาณ (ด่อน) •
สมเด็จพระอริยวงษญาณ (นาค) •
สมเด็จพระมหาสมณเจ้า กรมพระปรมานุชิตชิโนรส •
สมเด็จพระมหาสมณเจ้า กรมพระยาปวเรศวริยาลงกรณ์ •
สมเด็จพระอริยวงศาคตญาณ (สา ปุสฺสเทโว) •
สมเด็จพระมหาสมณเจ้า กรมพระยาวชิรญาณวโรรส •
พระเจ้าวรวงศ์เธอ กรมหลวงชินวรสิริวัฒน์ สมเด็จพระสังฆราชเจ้า •
สมเด็จพระอริยวงศาคตญาณ (แพ ติสฺสเทโว) •
สมเด็จพระสังฆราชเจ้า กรมหลวงวชิรญาณวงศ์ •
สมเด็จพระอริยวงศาคตญาณ (ปลด กิตฺติโสภโณ) •
สมเด็จพระอริยวงศาคตญาณ (อยู่ ญาโณทโย) •
สมเด็จพระอริยวงศาคตญาณ (จวน อุฏฺฐายี) •
สมเด็จพระอริยวงศาคตญาณ (ปุ่น ปุณฺณสิริ) •
สมเด็จพระสังฆราชเจ้า กรมหลวงชินวราลงกรณ •
สมเด็จพระสังฆราชเจ้า กรมหลวงวชิรญาณสังวร •
สมเด็จพระอริยวงศาคตญาณ (อัมพร อมฺพโร) 
 |