ในสาขาจิตวิทยา **การรับมือ** (อังกฤษ: coping) เป็นการตั้งใจพยายามแก้ปัญหาส่วนตัวหรือกับคนอื่น แล้วเอาชนะ ลด หรืออดทนความเครียดหรือความรู้สึกขัดใจของตน
ประสิทธิผลของความพยายามขึ้นอยู่กับรูปแบบความเครียดหรือความขัดแย้ง บุคคลอื่น และสถานการณ์อื่น ๆ

กลไกการรับมือทางใจเรียกอย่างสามัญในภาษาอังกฤษว่า coping strategies (กลยุทธ์การรับมือ) หรือ coping skills (ทักษะการรับมือ)
เป็นสิ่งที่ไม่รวมกลยุทธ์ใต้สำนึก (เช่น กลไกป้องกันตน [defence mechanism]) 

คำทั่วไปหมายถึงกลยุทธ์รับมือที่เป็นการปรับตัวที่ดี (adaptive) หรือว่าเป็นแบบสร้างสรรค์ ซึ่งก็คือ ช่วยลดความเครียด
โดยกลยุทธ์บางอย่างพิจารณาว่า เป็นการปรับตัวผิด (maladaptive) คือ เพิ่มความเครียด
การรับมือแบบผิด ๆ อาจจะเรียกได้ว่า เป็นการไม่รับมือ
นอกจากนั้นแล้ว เป็นคำที่หมายถึงปฏิกิริยา คือเป็นการรับมือตอบสนองต่อตัวสร้างความเครียด (stressor)
เทียบกับการรับมือล่วงหน้า (proactive coping) ซึ่งเป็นการกระทำเพื่อดักตัวก่อความเครียดที่จะเกิดในอนาคต
การรับมือส่วนหนึ่งควบคุมโดยบุคลิกภาพคือลักษณะที่เป็นนิสัย แต่ส่วนหนึ่งก็คุมโดยสถานการณ์ทางสังคม โดยเฉพาะธรรมชาติของสิ่งแวดล้อมที่ก่อความเครียด

รูปแบบการรับมือ
---------------

มีกลยุทธ์การรับมือเป็นร้อย ๆ 
แต่การจัดเป็นลำดับชั้นโดยเป็นหมวดหมู่ยังไม่มีมติร่วมกัน
การแยกแยะหมวดหมู่มักจะทำแบบเป็นคู่ ๆ เช่น มีปัญหาเป็นศูนย์ หรือมีอารมณ์เป็นศูนย์,
สู้หรือหนี,
โดยการรู้คิดหรือโดยพฤติกรรม
หนังสือเรียนจิตวิทยาเล่มหนึ่งกำหนดชนิดกลยุทธ์การรับมือไว้ 4 อย่างแบบกว้าง ๆ คือ

* **เพ่งการประเมิน (appraisal-focused)** - เพื่อค้านความคิดสมมุติของตนเอง เป็นการปรับตัวโดยความคิด (adaptive cognitive)
* **เพ่งปัญหา (problem-focused)** - เพื่อลดหรือกำจัดตัวก่อความเครียด เป็นการปรับตัวโดยพฤติกรรม (adaptive behavioral)
* **เพ่งอารมณ์ (emotion-focused)** - เพื่อเปลี่ยนปฏิกิริยาทางอารมณ์ของตนเอง
* **เพ่งสิ่งที่ทำ (occupation-focused)** - เพื่อทำอะไรนาน ๆ ที่ให้การตอบสนองที่ดี

กลยุทธ์เพ่งการประเมิน
กลยุทธ์เพ่งการประเมินเป็นการเปลี่ยนความคิดของตน ยกตัวอย่างเช่น ปฏิเสธความจริง (denial) หรือแยกตัวจากปัญหา (distancing)
หรือเมื่อเปลี่ยนวิธีคิดถึงปัญหาโดยเปลี่ยนเป้าหมายและค่านิยมของตน เช่น เห็นความน่าขันในสถานการณ์เช่น "มีคนที่แนะว่า มุกตลกอาจมีบทบาทสำคัญเป็นตัวลดความเครียดในหญิงมากกว่าชาย" (คือ เปลี่ยนปัญหาหญิงเครียดกว่าชายไปเป็นเรื่องขำ ๆ)

กลยุทธ์เพ่งปัญหา
ส่วนคนที่ใช้กลยุทธ์เพ่งปัญหาจะพยายามจัดการเหตุของปัญหา
โดยหาข้อมูลเกี่ยวกับปัญหาแล้วเรียนรู้ทักษะใหม่ ๆ ในการจัดการปัญหา
เป็นกลยุทธ์เพื่อเปลี่ยนหรือกำจัดตัวก่อความเครียด
ศาสตราจารย์จิตวิทยาทรงอิทธิพลที่มหาวิทยาลัยแคลิฟอร์เนีย เบิร์กลีย์ ดร. ลาซารัส และเพื่อนร่วมงานได้กำหนดกลยุทธ์ว่า เป็นการเข้าควบคุม การหาข้อมูล และการประเมินส่วนได้ส่วนเสีย

กลยุทธ์เพ่งอารมณ์
ส่วนกลยุทธ์เพ่งอารมณ์รวมทั้งการ


|  |  |
| --- | --- |
| 
* คลายอารมณ์
* หันไปสนใจเรื่องอื่น
* จัดการความโกรธ

 | 
* เจริญกรรมฐาน/นั่งสมาธิ
* ผ่อนคลายอย่างเป็นระบบ

 |

กลยุทธ์นี้ "มุ่งจัดการอารมณ์ที่ตามมากับการรับรู้ความเครียด"
ส่วนดร. ลาซารัสกำหนดกลยุทธ์ว่าเป็น


|  |  |
| --- | --- |
| 
* การไม่ยอมรับ (disclaiming)
* การหลีกเลี่ยงหนีปัญหา (escape-avoidance)
* การรับผิดชอบ

 | 
* การควบคุมตนเอง
* การประเมินใหม่ในแง่ดี

 |

กลยุทธ์นี้ บรรเทาความเครียดโดยลดมันให้ต่ำที่สุด
หรือป้องกันอารมณ์ที่จะมากับตัวก่อความเครียด
โดยประยุกต์ใช้ได้หลายแบบ เช่น


|  |  |
| --- | --- |
| 
* หาคนสนับสนุน/ช่วย
* ประเมินตัวก่อความเครียดในแง่ดี
* ยอมรับผิดชอบ

 | 
* หลีกเลี่ยง
* ควบคุมตนเอง
* แยกตัวจากปัญหา (distancing)

 |

กลยุทธ์นี้มุ่งเปลี่ยนความหมายของตัวสร้างความเครียดหรือย้ายความสนใจไปในเรื่องอื่น
ยกตัวอย่างเช่น การประเมินใหม่พยายามหาความหมายที่ดีเกี่ยวกับเหตุของตัวก่อความเครียดเพื่อลดอารมณ์ที่เกิดตอบสนอง
การหลีกเลี่ยงความทุกข์ทางใจเป็นการหันไปสนใจเรื่องอื่นจากความรู้สึกไม่ดีที่สัมพันธ์กับตัวก่อทุกข์
เป็นกลยุทธ์ที่เหมาะกับตัวก่อความเครียดที่เหมือนจะควบคุมไม่ได้ (เช่น การได้วินิจฉัยว่าเป็นโรคระยะสุดท้าย หรือการสูญเสียบุคคลที่รัก)

กลไกการรับมือเพ่งที่อารมณ์บางอย่าง เช่น การหลีกเลี่ยง สามารถบรรเทาความทุกข์ระยะสั้น ๆ แต่ว่า อาจจะก่อความเสียหายถ้าใช้ในระยะยาว
ส่วนกลไกเชิงบวกอื่น ๆ เช่น การหาคนสนับสนุน และการประเมินใหม่ในแง่ดี สัมพันธ์กับผลที่ดีกว่า
การรับมือโดยวิธีทางอารมณ์ (Emotional approach coping) เป็นรูปแบบการรับมือโดยเพ่งอารมณ์อย่างหนึ่ง ที่การแสดงและการประมวลอารมณ์นำมาใช้อย่างปรับตัวได้เพื่อบริหารการตอบสนองต่อตัวก่อความเครียด

โดยทั่วไปแล้ว มนุษย์จะใช้กลยุทธ์รับมือทั้งสามอย่างผสมผเสกัน และทักษะการรับมือปัญหาปกติจะเปลี่ยนไปตามกาลเวลา
วิธีทั้งหมดนี้สามารถมีประโยชน์ได้ แต่ก็มีนักวิชาการที่อ้างว่าผู้ที่ใช้กลยุทธ์เพ่งปัญหาจะปรับตัวในชีวิตได้ดีกว่า
เพราะว่า กลยุทธ์อาจช่วยให้รู้สึกว่าสามารถควบคุมปัญหาของตนได้ดีกว่า เทียบกับวิธีเพ่งอารมณ์ที่บางครั้งทำให้รู้สึกว่าควบคุมเหตุการณ์ได้น้อย ซึ่งถือเป็นการรับมือแบบปรับตัวได้ไม่ดี
ดร. ลาซารัสแนะให้สังเกตความเชื่อมกันระหว่างแนวคิดเรื่องการประเมินใหม่เพื่อป้องกันตน (defensive reappraisals) หรือการรับมือด้วยความคิด กับแนวคิดของฟรอยด์เรื่องการป้องกันอัตตา (ego-defenses)
ดังนั้น กลยุทธ์การรับมือจึงมีส่วนคาบเกี่ยวกับกลไกป้องกันตน

### เทคนิคบวก (ที่เป็นการปรับตัวหรือการรับมือที่สร้างสรรค์)

กลยุทธ์การรับมือที่ดีอันหนึ่ง เป็นการคาดหมายหรือการเตรียมป้องกันปัญหา ซึ่งเรียกว่า การรับมือล่วงหน้า (proactive coping)
การคาดหมายเป็นการลดความเครียดในเรื่องอะไรที่ยาก โดยคาดว่ามันจะเป็นอย่างไรแล้วเตรียมตัวรับมือกับมัน

กลยุทธ์ที่ดีอีกสองอย่างก็คือ การรับมือทางสังคม (social coping) เช่น การหาคนสนับสนุน และการรับมือแบบเพ่งความหมาย ที่บุคคลพยายามหาความหมายจากประสบการณ์เครียด
การทานอาหาร การออกกำลังกาย และการนอนหลับให้พอเพียง ล้วนมีส่วนช่วยบริหารความเครียด และแม้แต่ความแข็งแรงของร่างกายและเทคนิคการผ่อนคลายเช่น progressive muscle relaxation ที่ผู้บำบัดสอนให้ผ่อนคลายกล้ามเนื้อในทุก ๆ ส่วนของร่างกาย ก็มีส่วนเช่นกัน

วิธีที่ดีที่สุดอย่างหนึ่งที่สามารถใช้กับเหตุการณ์ที่ก่อความเจ็บปวดก็คือมุกตลก
คือ แม้ว่าเราจะรู้สึกไปตามเหตุการณ์ตามที่ควรจะเป็น แต่ก็เอาชนะมันโดยเปลี่ยนมันให้เป็นเรื่องตลกและน่าขัน

เมื่อรับมือกับความเครียด สำคัญที่จะจัดการเรื่องความเป็นอยู่ที่ดีทั้งทางกาย ทางใจ และทางสังคม
ทุกคนควรรักษาสุขภาพและรู้จักผ่อนคลายเมื่อเกิดความเครียด
ส่วนทางจิตใจ เป็นเรื่องสำคัญที่จะคิดถึงเรื่องต่าง ๆ ในเชิงบวก ให้คุณค่าตัวเอง บริหารการใช้เวลาได้ดี วางแผนและคิดถึงอนาคต และแสดงอารมณ์
ทางสังคม เราควรจะคุยกับคนอื่นและหาทำสิ่งใหม่ ๆ 
โดยใช้กลยุทธ์ง่าย ๆ เหล่านี้ การตอบสนองต่อความเครียดในชีวิตจะง่ายขึ้น

### เทคนิคเชิงลบ (เป็นการปรับตัวผิดหรือเป็นการไม่รับมือ)

เทียบกับวิธีการรับมือที่เป็นการปรับตัวที่ดีซึ่งช่วยเพิ่มสมรรถภาพในชีวิต เทคนิคที่เป็นการปรับตัวผิดแม้จะช่วยลดอาการของปัญหาแต่ก็จะช่วยรักษาและเสริมแรงปัญหานั้น
เทคนิคที่ปรับตัวผิดจะมีประสิทธิผลในระยะสั้นเท่านั้นไม่เหมือนการรับมือระยะยาว
ตัวอย่างของกลยุทธ์การรับมือที่เป็นการปรับตัวผิดรวมทั้งการแยกตัวทางใจจากสิ่งแวดล้อมหรือความจริง (dissociation) การเพิ่มความไวปฏิกิริยาต่อสิ่งก่อความเครียด (sensitization) พฤติกรรมที่ทำให้รู้สึกปลอดภัยแต่ไม่ช่วยแก้ปัญหา (safety behaviors) การหนีไม่ประสบกับเหตุการณ์/ตัวก่อความเครียดที่อาจก่อปัญหา (avoidance coping) และการหนีจากความจริงที่ต้องประสบในชีวิต (escape) รวมทั้งการใช้สารเสพติด
กลยุทธ์เหล่านี้ขัดขวางการเรียนรู้ที่จะแยกความวิตกกังวลออกจากเหตุการณ์ที่กลายมาเป็นเรื่องสัมพันธ์กัน
เป็นการปรับตัวไม่ดีที่ช่วยดำรงความผิดปกติทางจิต

การแยกตัว (dissociation) เป็นความสามารถของใจที่จะแยกและจัดแบ่งส่วนของความคิด ความจำ และอารมณ์
ซึ่งบ่อยครั้งสัมพันธ์กับความผิดปกติที่เกิดหลังความเครียดที่สะเทือนใจ (PSD)
การทำให้ไว (sensitization) เกิดขึ้นเมื่อบุคคลพยายามเรียนรู้ ฝึกซ้อม หรือคาดการณ์เหตุการณ์ที่กลัว โดยเป็นความพยายามเพื่อป้องกันเหตุการณ์เหล่านั้นไม่ให้เกิดขึ้นตั้งแต่แรก 
แต่ความจริงทำให้เกิดความระมัดระวังเกินไปและความวิตกกังวลที่ซ้ำ ๆ
พฤติกรรมที่ทำให้รู้สึกปลอดภัย (safety behavior) เกิดขึ้นเมื่อบุคคลที่มีโรควิตกกังวลกลายมาพึ่งอะไรบางอย่าง หรือคนบางคน เพื่อรับมือความวิตกกังวลที่มีเกิน
การรับมือแบบหลีกเลี่ยง (avoidance coping) เกิดขึ้นเมื่อบุคคลเลี่ยงสถานการณ์ที่ทำให้วิตกกังวลโดยทุกวิถีทาง
ซึ่งเป็นกลยุทธ์ที่สามัญที่สุด
การหนี (escape) คล้ายกับการหลีกเลี่ยง
ซึ่งเกิดในคนไข้โรคตื่นตระหนกหรือโรคกลัวอะไรบางอย่าง
ผู้ต้องการหนีจากเหตุการณ์ทันทีที่รู้สึกวิตกกังวล

### ตัวอย่างอื่น ๆ

ตัวอย่างอื่น ๆ ของกลยุทธ์การรับมือรวมทั้ง
คนคุยที่ช่วยบรรเทาทุกข์ อุปกรณ์ช่วยบรรเทาทุกข์ การหันไปสนใจสิ่งอื่น การปฏิเสธว่ามีปัญหา การใช้สารออกฤทธิ์ต่อจิตประสาทในทางที่ผิด การโทษตัวเอง และการอยู่เฉย ๆ ไม่ทำอะไร (behavioral disengagement)

หลายคนคิดว่า การนั่งสมาธิ/การเจริญกรรมฐาน "ไม่ใช่เพียงสงบอารมณ์ของเราเท่านั้น แต่ ... ทำให้เรารู้สึกเป็นหนึ่งเดียว" และอีกด้วยก็คือ "การสวดมนต์ที่คุณพยายามได้ความสงบและสันติภาพในภายใน"

การรับมือโดยไม่พยายาม (low-effort coping) หมายถึงปฏิกิริยาของชนกลุ่มน้อยเมื่อพยายามจะเข้ากับวัฒนธรรมของคนกลุ่มใหญ่
ยกตัวอย่างเช่น นักเรียนที่เป็นชนกลุ่มน้อยอาจเรียนรู้ที่จะพยายามให้น้อยที่สุดเพราะคิดว่าคนกลุ่มใหญ่กีดกันตนโดยความเดียดฉันท์

ทฤษฎีจิตวิเคราะห์ตามประวัติ
---------------------------

ความแตกต่างระหว่างเพศ
---------------------

ชายกับหญิงอาจมีตัวก่อความเครียดและกลยุทธ์รับมือที่แตกต่างกัน
มีหลักฐานว่า ชายมักจะเครียดเพราะเหตุอาชีพ เทียบกับหญิงที่มักจะเครียดเพราะปัญหาความสัมพันธ์กับคนอื่น
งานศึกษาต้น ๆ แสดงว่า "มีความแตกต่างระหว่างเพศในเรื่องแหล่งก่อความเครียด แต่ว่า ความแตกต่างระหว่างเพศในการรับมือค่อนข้างจะน้อยเมื่อควบคุมแหล่งก่อความเครียดแล้ว"
โดยปี 2552 ได้ยืนยันว่ามี "ความแตกต่างเล็กน้อยระหว่างชายหญิงในกลยุทธ์รับมือเมื่อศึกษาบุคคลต่าง ๆ ในสถานการณ์คล้าย ๆ กัน"

โดยทั่วไปแล้ว งานศึกษาชี้ว่า หญิงมักจะใช้การรับมือโดยเพ่งที่อารมณ์ และมีปฏิกิริยาตอบสนองต่อความเครียดโดยดูแลลูกและหาเพื่อน (tend-and-befriend) เทียบกับชายที่มักใช้การรับมือเพ่งที่ปัญหา และมีปฏิกิริยาแบบสู้หรือหนี (fight-or-flight) ซึ่งอาจเป็นเพราะมาตรฐานสังคมสนับสนุนให้ชายเป็นตัวของตัวเองมากกว่า และสนับสนุนให้หญิงเกื้อกูลกันมากกว่า
ทฤษฎีอีกอย่างที่ใช้อธิบายปรากฏการณ์นี้ได้ก็คือเป็นเรื่องทางพันธุกรรม
แต่ระดับอิทธิพลที่ปัจจัยทางพันธุกรรมเทียบกับทางสังคมมีต่อพฤติกรรม ก็ยังไม่มีข้อยุติ

มูลฐานทางสรีรภาพ
----------------

ฮอร์โมนอาจมีบทบาทในการบริหารความเครียด
ฮอร์โมนความเครียดคือคอร์ติซอล พบว่าเพิ่มขึ้นในชายในสถานการณ์ที่ก่อความเครียด
แต่ว่าในหญิง ระดับฮอร์โมนกลับลดลง แต่สมองส่วนระบบลิมบิกทำงานเพิ่มขึ้น
นักวิจัยจำนวนมากเชื่อว่า ผลเช่นนี้เป็นเหตุที่ชายมีปฏิกิริยาสู้หรือหนี (fight-or-flight) ต่อความเครียด
เทียบกับหญิงที่มีปฏิกิริยาดูแลลูกและหาเพื่อน (tend-and-befriend)
เพราะปฏิกิริยาสู้หรือหนีทำให้ระบบประสาทซิมพาเทติกทำงาน มีผลเป็นการเพิ่มระดับสมาธิและอะดรีนาลีน (อีพิเนฟริน) 
และนัยตรงกันข้ามปฏิกิริยาดูแลลูกและหาเพื่อนหมายถึงความโน้มเอียงที่หญิงจะปกป้องลูกและญาติ
แม้ว่าพฤติกรรมเหล่านี้จะสนับสนุนทฤษฎีทางพันธุกรรม แต่ไม่ควรเข้าใจว่า โดยทั่วไปแล้ว หญิงจะไม่มีปฏิกิริยาสู้หรือหนี หรือว่าชายจะไม่มีพฤติกรรมดูแลลูกและหาเพื่อน

ดูเพิ่ม
-------

* ความฉลาดทางอารมณ์
* การใช้สติลดความเครียด
* การใช้ดนตรีเป็นกลยุทธ์รับมือ
* ความยืดหยุ่นทางจิตใจ
* การควบคุมอารมณ์ตนเอง
* ความเครียด
* การจัดการความเครียด
* การจัดการตราบาปทางสังคม

เชิงอรรถและอ้างอิง
------------------

1. 1 2  Weiten W, Lloyd MA (2008). *Psychology Applied to Modern Life* (9th ed.). Wadsworth Cengage Learning. p. 96. ISBN 0-495-55339-5.
2. ↑  Snyder, C.R. บ.ก. (1999). *Coping: The Psychology of What Works*. New York: Oxford University Press. p. 9. ISBN 0-19-511934-7.
3. ↑  Cummings, E. Mark; Greene, Anita L.; Karraker, Katherine H. บ.ก. (1991). *Life-span Developmental Psychology: Perspectives on Stress and Coping*. p. 92. ISBN 978-0-8058-0371-6.
4. ↑  Lazarus RS, Folkman S (1984). *Stress, Appraisal, and Coping*. p. 141. ISBN 0-8261-4191-9.
5. ↑  Zeidner M, Endler NS, บ.ก. (1996). *Handbook of Coping: Theory, Research, Applications*. New York: John Wiley. p. 314. ISBN 0-471-59946-8.
6. 1 2  Carver, Charles S.; Connor-Smith, Jennifer (2010). "Personality and Coping". *Annual Review of Psychology*. **61**: 679–704. doi:10.1146/annurev.psych.093008.100352. PMID 19572784.
7. ↑  Worell, J (2001). *Encyclopedia of Women and Gender*. Vol. I. p. 603. ISBN 978-0-12-227246-2.
8. 1 2 3  Brannon, Linda; Feist, Jess (2009). "Personal Coping Strategies". *Health Psychology: An Introduction to Behavior and Health: An Introduction to Behavior and Health* (7th ed.). Wadsworth Cengage Learning. pp. 121–3. ISBN 978-0-495-60132-6.
9. 1 2  Robinson, Jenefer (2005). *Deeper Than Reason: Emotion and Its Role in Literature, Music, and Art*. p. 438. ISBN 978-0-19-926365-3.
10. 1 2 3  Carver, CS (29 กันยายน 2010). "Coping". ใน Contrada RJ, Baum A (บ.ก.). *The Handbook of Stress Science: Biology, Psychology, and Health*. New York: Springer Publishing. pp. 220–229. ISBN 978-0-8261-1471-6.
11. 1 2  
Folkman, S.; Lazarus, R. S. (1988). "Coping as a mediator of emotion". *Journal of Personality and Social Psychology*. **54** (3): 466–75. doi:10.1037/0022-3514.54.3.466. PMID 3361419.
12. ↑  Ben-Zur, H. (2009). "Coping styles and affect". *International Journal of Stress Management*. **16** (2): 87–101. doi:10.1037/a0015731.
13. ↑  Stanton, A. L.; Parsa, A.; Austenfeld, J. L. (2002). Snyder, C. R.; Lopez, S. J. (บ.ก.). *Oxford Handbook of Positive Psychology*. New York: Oxford University Press. pp. 16–17. ISBN 978-0-19-986216-0.
14. ↑  Taylor, Shelley E. (12 สิงหาคม 2005). *Health Psychology* (6th ed.). McGraw-Hill Higher Education. p. 193. ISBN 978-0-07-310726-4. LCCN 2005-047901.
15. ↑  Skynner, Robin; Cleese, John (1994). *Life and How to Survive It*. London. p. 55. ISBN 978-0-7493-1108-7.
16. ↑  Madders, Jane (1981). *Stress and Relaxation* (Reprint ed.). Dunitz, Martin. pp. 24–5. ISBN 978-0-906348-25-3.
17. ↑  Skynner, Robin; Cleese, John (1994). *Life and How to Survive It*. London. pp. 53–6. ISBN 978-0-7493-1108-7.
18. ↑  Lane, Daniel. "Anxiety Strategies". *Perth Brain Centre*. คลังข้อมูลเก่าเก็บจากแหล่งเดิมเมื่อ 4 มีนาคม 2016. สืบค้นเมื่อ 11 สิงหาคม 2015.
19. ↑  
"Tips to Manage Anxiety and Stress". *Anxiety & Depression Association of America*. สืบค้นเมื่อ 11 สิงหาคม 2015.
20. ↑  Jacofsky, Matthew. "The Maintenance of Anxiety Disorders: Maladaptive Coping Strategies". *Southern Arizona Behavioral Health Services*. คลังข้อมูลเก่าเก็บจากแหล่งเดิมเมื่อ 28 มีนาคม 2012. สืบค้นเมื่อ 25 กรกฎาคม 2011.
21. ↑  Stoeber, Joachim; Janssen, Dirk P. (2011). "Perfectionism and coping with daily failures: Positive reframing helps achieve satisfaction at the end of the day". *Anxiety, Stress & Coping*. **24** (5): 477–97. doi:10.1080/10615806.2011.562977. PMID 21424944.
22. ↑  Albertus, Sargent. "Basic Coping Strategies For Stress". *Stress Treatment*. คลังข้อมูลเก่าเก็บจากแหล่งเดิมเมื่อ 12 มิถุนายน 2017. สืบค้นเมื่อ 11 สิงหาคม 2015.
23. ↑  Skynner, Robin; Cleese, John (1994). *Life and How to Survive It*. London. p. 355. ISBN 978-0-7493-1108-7.
24. ↑  Ogbu, John U. (1991). "Minority coping responses and school experience". *The Journal of Psychohistory*. **18** (4): 433–56. ISSN 0145-3378.
25. ↑  Davis, Mary C.; Matthews, Karen A.; Twamley, Elizabeth W. (1999). "Is life more difficult on mars or venus? A meta-analytic review of sex differences in major and minor life events". *Annals of Behavioral Medicine*. **21** (1): 83–97. doi:10.1007/BF02895038. PMID 18425659.
26. ↑  Billings, Andrew G.; Moos, Rudolf H. (1981). "The role of coping responses and social resources in attenuating the stress of life events". *Journal of Behavioral Medicine*. **4** (2): 139–57. doi:10.1007/BF00844267. PMID 7321033.
27. ↑  Brannon, Linda; Feist, Jess (2009). *Health Psychology: An Introduction to Behavior and Health: An Introduction to Behavior and Health* (7th ed.). Wadsworth Cengage Learning. p. 125. ISBN 978-0-495-60132-6.
28. ↑  Washburn-Ormachea, Jill M.; Hillman, Stephen B.; Sawilowsky, Shlomo S. (2004). "Gender and Gender-Role Orientation Differences on Adolescents' Coping with Peer Stressors". *Journal of Youth and Adolescence*. **33** (1): 31–40. doi:10.1023/A:1027330213113.
29. ↑  Wang, J.; Korczykowski, M.; Rao, H.; Fan, Y.; Pluta, J.; Gur, R. C.; McEwen, B. S.; Detre, J. A. (2007). "Gender difference in neural response to psychological stress". *Social Cognitive and Affective Neuroscience*. **2** (3): 227–39. doi:10.1093/scan/nsm018. PMC 1974871. PMID 17873968.

แหล่งข้อมูลอื่น
---------------

* Folkman, Susan; Lazarus, Richard S (1990). "Coping and Emotion". ใน Stein, Nancy; และคณะ (บ.ก.). *Psychological and Biological Approaches to Emotion*. Psychology Press. pp. 313–332. ISBN 978-0-8058-0150-7.
* Brougham, Ruby R.; Zail, Christy M.; Mendoza, Celeste M.; Miller, Janine R. (2009). "Stress, Sex Differences, and Coping Strategies Among College Students". *Current Psychology*. **28** (2): 85–97. doi:10.1007/s12144-009-9047-0.
* "Spirituality and Health". *Encyclopedia of Science and Religion*. คลังข้อมูลเก่าเก็บจากแหล่งเดิมเมื่อ 18 พฤศจิกายน 2008.
* "Mental Health Coping Skills". BBC.
* "Coping Skills for Trauma". *ibiblio.org*.
* "Coping Strategies for Children and Teenagers Living with Domestic Violence". Centre for Children and Families in the Justice System. คลังข้อมูลเก่าเก็บจากแหล่งเดิมเมื่อ 17 กรกฎาคม 2011.