|  |
| --- |
| ส่วนหนึ่งของชุดบทความเรื่อง |
| ระบบเศรษฐกิจ |
| แบ่งตามอุดมการณ์
* อนาธิปไตย
* ทุนนิยม
* คริสต์ศาสนิกชน
* คอมมิวนิสต์
* บรรษัทนิยม
* ประชาธิปไตย
* Dirigist
* Distributionist
* ฟาสซิสต์
* ระบบเจ้าขุนมูลนาย
* ลัทธิจอร์จ
* กรีน
* อิสลาม
* ปล่อยให้ทำไป
* สังคมนิยมตลาด
* พาณิชยนิยม
* คติความช่วยเหลือซึ่งกันและกัน
* พาณิชยนิยมใหม่
* แบบมีส่วนร่วม
* ลัทธิคุ้มครอง
* สังคมนิยม
* ทุนนิยมรัฐ
* สหการนิยม
 |
| แบ่งตามการประสานงาน
* ปิด (พึ่งตนเอง)
* กระจายอำนาจ
* ดิจิทัล
* คู่
* การให้
* ไม่เป็นทางการ
* ตลาด
* ผสม
* ธรรมชาติ
* เปิด
* มีการวางแผน
* โรบินสัน ครูโซ
* การยังชีพ
* ใต้ดิน
* กลุ่มเกาะแนวยืน
* เสมือน
 |
| แบ่งตามแบบจำลองภูมิภาค
* เอเชีย
	+ เอเชียตะวันออก
	+ จีน
	+ สิงคโปร์
	+ โซเวียต
* ยุโรป
	+ แองโกล-แซ็กซัน
	+ เยอรมัน
	+ นอร์ดิก
	+ ไรน์
 |
| ภาค
* ทรัพย์สินสาธารณะ
* เอกชน
* สาธารณะ
* สมัครใจ
 |
| การเปลี่ยนผ่าน
* Collectivization
* Communization
* Corporatization
* Demutualization
* Deregulation
* Expropriation
* Financialization
* Liberalization
* Marketization
* Municipalization
* Mutualization
* การโอนเป็นของรัฐ
* การโอนกิจการของรัฐเป็นของเอกชน
* Socialization
 |
| การประสานงาน
* การแลกเปลี่ยนสินค้า
* ไซเบอร์เนติกส์
* ประชาธิปไตย
* ตลาดเสรี
* In kind
* Indicative planning
* ตลาด
* สมดุลวัตถุดิบ
* มีการวางแผน
* Peer-to-peer
* ราคา
* Regulated market
* จัดการตนเอง
* แบ่งปัน
* Access economy
 |
| ชนิดอื่น
* ทุนนิยมบรรษัท
* Expeditionary
* คนเก็บของป่าล่าสัตว์
* Inclusive Democracy
* สารสนเทศ
* เศรษฐศาสตร์อิสลาม
* ระบบถือครองที่ดินสมัยฟิวดัล
* อุตสาหกรรมใหม่
* วัง
* ไร่ขนาดใหญ่
* Plutonomy
* หลังทุนนิยม
* หลังอุตสาหกรรม
* หลังความขาดแคลน
* อาศัยทรัพยากร
* ตลาดสังคม
* คลาดสังคมนิยม
* ทุนนิยมผูกขาดโดยรัฐ
* โทเค็น
* ประเพณี
* เปลี่ยนผ่าน
* โลก
 |
| * ด
* ค
* ก
 |

**คนเก็บของป่าล่าสัตว์** (อังกฤษ: hunter-gatherer, forager) หมายถึงมนุษย์ในสังคมที่ได้อาหารส่วนมากหรือทั้งหมด จากการเก็บพืชในป่าหรือล่าสัตว์ป่า
เปรียบเทียบกับสังคมเกษตร ที่โดยหลักพึ่งพืชสัตว์พันธุ์ที่ปรับนำมาเลี้ยงเพื่อเป็นอาหาร
การหากินวิธีนี้เป็นการปรับตัวแบบแรกและที่ยืนยงที่สุดของคน โดยเป็นวิธีหากินในร้อยละ 90 ของประวัติศาสตร์มนุษย์
แต่ว่าหลังจากการเกิดขึ้นของสังคมเกษตรกรรมโดยมากในโลก สังคมเกษตรและสังคมเลี้ยงสัตว์ก็ได้แทนที่หรือพิชิตสังคมคนเก็บของป่าล่าสัตว์
โดยมีกลุ่มที่จัดเป็นคนเก็บของป่าล่าสัตว์เหลือเพียงไม่กี่สังคมในปัจจุบัน และหลายกลุ่มจริง ๆ ก็มีการปลูกพืชสวนและเลี้ยงสัตว์ควบคู่ไปด้วย

หลักฐานทางโบราณคดี
------------------

ในคริสต์ทศวรรษ 1950 มีนักโบราณคดีทรงอิทธิพลชาวอเมริกันท่านหนึ่งที่เสนอว่า มนุษย์ในยุคต้น ๆ ความจริงบริโภคซากสัตว์เป็นอาหาร ไม่ใช่ได้เนื้อโดยการล่า
คือมนุษย์ในต้นยุคหินเก่าได้อาศัยอยู่ในป่าโปร่ง จึงสามารถเก็บอาหารทะเล ไข่ ถั่ว และผลไม้ บวกกับการบริโภคซากสัตว์ได้
ตามทฤษฎีนี้ แทนที่จะฆ่าสัตว์ใหญ่ มนุษย์ได้เนื้อจากสัตว์ที่ถูกฆ่าโดยสัตว์ล่าเหยื่ออื่นหรือที่ตายด้วยเหตุธรรมชาติ
และข้อมูลทางโบราณคดีและพันธุกรรมก็แสดงนัยว่า กลุ่มบรรพบุรุษมนุษย์ปัจจุบันที่เป็นคนเก็บของป่าล่าสัตว์ในยุคหินเก่ามีชีวิตอยู่ในป่าโปร่ง และแพร่กระจายไปในเขตที่อุดมสมบูรณ์อื่น ๆ โดยหลีกเลี่ยงป่าทึบ

ตามสมมติฐานวิ่งทน (endurance running hypothesis) การวิ่งระยะไกล ๆ เพื่อตามล่าสัตว์ ซึ่งยังเป็นวิธีที่คนเก็บของป่าล่าสัตว์ในปัจจุบันยังใช้อยู่ น่าจะเป็นตัวขับเคลื่อนวิวัฒนาการของลักษณะมนุษย์บางอย่าง
ซึ่งเป็นสมมติฐานที่ไม่ได้ขัดแย้งกับสมมติฐานบริโภคซากสัตว์ กลยุทธ์การดำรงชีวิตทั้งสองอาจจะได้ใช้ ไม่ว่าจะสืบต่อกัน สลับกัน หรือแม้แต่พร้อม ๆ กัน
การเก็บของป่าล่าสัตว์เชื่อว่าเป็นกลยุทธ์พอดำรงชีวิตที่ใช้ในสังคมมนุษย์เริ่มตั้งแต่ 1.8 ล้านปีก่อน โดยมนุษย์พันธุ์ *Homo erectus* และเริ่มตั้งแต่ 200,000 ปีก่อนโดยมนุษย์พันธุ์ปัจจุบันคือ *Homo sapiens*
เป็นวิธีการพอดำรงชีวิตอย่างเดียวจนกระทั่งที่สุดของยุคหินกลางประมาณ 10,000 ปีก่อน ซึ่งหลังจากนี้สังคมเกษตรกรรมจึงค่อย ๆ แพร่กระจายออกไปทั่วโลก
คือ เริ่มตั้งแต่ระหว่างยุคหินเก่าตอนกลางและตอนปลายประมาณ 70,000–80,000 ปีก่อน สังคมกลุ่มต่าง ๆ ก็เริ่มจะมีความชำนาญพิเศษในการล่าสัตว์ที่ใหญ่กว่าแต่เป็นจำนวนพันธุ์ที่น้อยกว่า และเก็บพืชผลเป็นจำนวนพันธุ์ที่น้อยกว่าด้วย
ซึ่งมีผลให้สร้างอุปกรณ์เฉพาะงาน เช่น อวนปลา เบ็ดปลา ฉมวกที่ทำด้วยกระดูก
ส่วนการเปลี่ยนแปลงที่นำไปสู่ยุคหินใหม่ต่อมา เป็นการพัฒนาเทคนิคทางเกษตรกรรมเบื้องต้นอย่างที่ไม่เคยมีมาก่อน
สังคมเกษตรกรรมจึงเกิดขึ้นและกระจายไปจากแหล่งกำเนิดต่าง ๆ รวมทั้งในตะวันออกกลาง เอเชีย เมโสอเมริกา และเทือกเขาแอนดีส ซึ่งอาจเริ่มตั้งแต่ 12,000 ปีก่อน

นอกจากนั้นแล้ว การทำสวนป่า (forest gardening) ก็เป็นระบบผลิตอาหารที่ใช้ในที่ต่าง ๆ ของโลกยุคนี้ด้วย
โดยมีกำเนิดก่อนประวัติศาสตร์ตามริมฝั่งแม่น้ำที่มีป่าไม้ปกคลุม และตามเนินตีนเขาในเขตมรสุม[]
คือ เมื่อชนหมู่ต่าง ๆ ปรับปรุงสิ่งแวดล้อมรอบ ๆ ตัวอย่างต่อเนื่อง ก็มีการระบุ การป้องกัน และการปรับปรุงทั้งไม้และไม้เถา และการกำจัดพืชที่ไม่ต้องการ
จนกระทั่งในที่สุด ก็จะรวมเอาพืชนอกพื้นที่ที่ดีกว่าเข้าไปในสวนด้วย

แม้ว่ากลุ่มชนมากมายจะธำรงการดำรงชีวิตแบบคนเก็บของป่าล่าสัตว์ แต่จำนวนก็ได้ลดลงมาเรื่อย ๆ โดยส่วนหนึ่งเป็นผลจากการขยายตัวของชุมชนเกษตรและเลี้ยงสัตว์
กลุ่มเหล่านี้โดยมากอาศัยอยู่ในเขตประเทศกำลังพัฒนา โดยถ้าไม่อยู่ในเขตแห้งแล้งก็อยู่ในป่าเขตร้อน
แต่ว่า การตั้งถิ่นฐานของชุมชนเกษตรก็ได้ลุกล้ำที่อยู่อาศัยของชนเหล่านี้เข้าไปเรื่อย ๆ
โดยเป็นผลจากการแข่งขันเพื่อใช้พื้นที่เช่นนี้ สังคมเก็บของป่าล่าสัตว์จึงต้องยอมรับเกษตรกรรมหรือต้องย้ายไปอยู่ที่อื่น
นอกจากนั้นแล้ว ศ. จาเร็ด ไดมอนด์ยังโทษการมีน้อยลงของอาหารป่า โดยเฉพาะสัตว์ป่า
ยกตัวอย่างเช่น ในทวีปอเมริกา สัตว์เลี้ยงลูกด้วยนมขนาดใหญ่โดยมากได้สูญพันธ์ไปแล้วโดยที่สุดของสมัยไพลสโตซีน เพราะการล่าสัตว์มากเกินของมนุษย์
แม้ว่าสมมติฐานเกี่ยวกับการล่าสัตว์มากเกินไปของเขา จะเป็นเรื่องที่นักวิชาการบางท่านไม่เห็นด้วย[*โดยใคร?*]

เมื่อสังคมเกษตรทั้งขยายจำนวนและขยายขนาด ก็จะลุกล้ำเข้าไปในพื้นที่ที่กลุ่มคนเก็บของป่าล่าสัตว์เคยใช้สอย
และกระบวนการขยายขนาดที่ขับเคลื่อนโดยเกษตรกรรม ก็นำไปสู่การพัฒนาระบบการปกครองในศูนย์กลางการเกษตร เช่น เขตพระจันทร์เสี้ยวอันอุดมสมบูรณ์, อินเดียโบราณ, จีนโบราณ, อารยธรรมโอลเม็กในเม็กซิโก, แอฟริกาใต้สะฮารา, และอารยธรรมนอร์เตชิโกในเปรู
ผลก็คือ มนุษย์เกือบทั้งหมดปัจจุบันต้องพึ่งการเกษตร โดยมีวัฒนธรรมคนเก็บของป่าล่าสัตว์เหลือไม่กี่ชุมชนที่ปกติจะอาศัยอยู่ในเขตที่ไม่เหมาะจะทำเกษตร

นักโบราณคดีได้ใช้หลักฐานเช่นเครื่องมือหินในการติดตามชีวิตของมนุษย์คนเก็บของป่าล่าสัตว์ รวมทั้งการอพยพไปในที่ต่าง ๆ

ลักษณะทั่วไป
------------

ชายชาวแซนจากประเทศนามิเบีย คนแซนปัจจุบันยังใช้ชีวิตแบบคนเก็บของป่าล่าสัตว์อยู่
### ที่อยู่และประชากร

คนเก็บของป่าล่าสัตว์โดยมากเป็นชนร่อนเร่หรือกึ่งร่อนเร่ และจะอยู่ในที่อยู่ชั่วคราว
ชุมชนที่ย้ายไปเรื่อย ๆ มักจะสร้างที่อยู่โดยใช้วัสดุที่ไม่ถาวร หรืออาจจะใช้ที่กำบังตามธรรมชาติที่มีอยู่
แต่ก็มีวัฒนธรรมคนเก็บของป่าล่าสัตว์บางแห่ง เช่นที่พบในคนพื้นเมืองเดิมของชายฝั่งมหาสมุทรแปซิฟิกด้านตะวันตกเฉียงเหนือของสหรัฐ (Pacific Northwest) ที่อยู่ในเขตอุดมสมบูรณ์จนกระทั่งว่าสามารถอยู่กับที่หรือกึ่งอยู่กับที่ได้

### โครงสร้างสังคมและเศรษฐกิจ

คนเก็บของป่าล่าสัตว์มักจะมีสังคมที่สมาชิกมีฐานะเท่าเทียมกัน แม้ว่า กลุ่มที่อยู่เป็นที่ (เช่นที่ชายฝั่งแปซิฟิกตะวันตกเฉียงเหนือของสหรัฐ) จะเป็นข้อยกเว้น
กลุ่มในแอฟริกาเกือบทั้งหมดมีฐานะเท่าเทียมกัน แม้แต่หญิงก็ยังมีอิทธิพลและมีอำนาจพอ ๆ กับชาย

แม้ว่าความเท่าเทียมกันที่พบในกลุ่มคนเก็บของป่าล่าสัตว์จะไม่สมบูรณ์ แต่ก็เป็นสิ่งที่น่าแปลกใจจากมุมมองทางวิวัฒนาการ
สัตว์ที่เป็นญาติใกล้ชิดที่สุดของมนุษย์ในกลุ่มลิงใหญ่ คือลิงชิมแปนซี เป็นสังคมที่ไม่เท่าเทียมกัน โดยแบ่งสังคมเป็นชั้น ๆ ที่มีลิงตัวผู้เป็นหัวหน้า (คือลิงอัลฟา)
ซึ่งต่างจากกลุ่มมนุษย์คนเก็บของป่าล่าสัตว์มากจนกระทั่งมีนักบรรพมานุษยวิทยาที่อ้างว่า การไม่ยอมใครเป็นปัจจัยสำคัญที่ขับเคลื่อนวิวัฒนาการทางพิชาน ภาษา ระบบญาติพี่น้อง และการจัดกลุ่มทางสังคม ในหมู่มนุษย์-
นักมานุษยวิทยาดำรงว่า คนเก็บของป่าล่าสัตว์จะไม่มีผู้นำถาวร แต่ใครเป็นผู้นำจะขึ้นอยู่กับสิ่งที่กำลังจะทำ
นอกจากจะมีความเท่าเทียมกันทางสังคมและเศรษฐกิจแล้ว บ่อยครั้งก็ยังมีความเท่าเทียมกันทางเพศด้วย แม้ว่าจะไม่เสมอไป

คนเก็บของป่าล่าสัตว์บ่อยครั้งรวมกลุ่มโดยความเป็นญาติ (เป็นแบบ kinship หรือ band)
ชายมักจะอยู่กับครอบครัวของฝ่ายหญิงหลังจากการแต่งงาน อย่างน้อยก็ในเบื้องต้น
แม่อายุน้อยจะได้แม่ของตนเป็นผู้ช่วยเลี้ยงลูก โดยจะอยู่ใกล้ ๆ กัน
ระบบญาติและการสืบตระกูลในกลุ่มคนเก็บของป่าล่าสัตว์มีความแตกต่างกัน แม้ว่าจะมีหลักฐานว่า มนุษย์ยุคต้น ๆ มักจะสืบตระกูลทางสายมารดา

โครงสร้างทางสังคมและการแบ่งงานทางเพศของคนเก็บของป่าล่าสัตว์ไม่เหมือนกับสังคมเกษตร
ในสังคมนี้ หญิงเป็นผู้เก็บพืชผล และชายมุ่งล่าสัตว์ใหญ่โดยมาก
แต่นี่ไม่ปรากฏว่าเป็นการกดขี่ผู้หญิง โดยให้อำนาจเพียงแค่เป็นแม่บ้าน
คือ ตามผู้ที่ได้สังเกตปฏิสัมพันธ์ระหว่างเพศในสังคมเช่นนี้ หญิงจะไม่เข้าใจแนวคิดว่าตนถูกกดขี่เพราะทำงานไม่เหมือนชาย
เพราะว่า การเลี้ยงดูเด็กเป็นงานส่วนรวม ที่ทารกทุกคนจะมีแม่และชายที่ช่วยดูแลหลายคน ดังนั้น หน้าที่ในบ้านจึงไม่ได้ทำอย่างจำกัด[]
ในสังคมเช่นนี้ทุกแห่ง หญิงล้วนแต่ยินดีที่จะได้เนื้อที่ชายหามาให้
ดังที่กล่าวไว้อย่างละเอียดในหนังสือเกี่ยวกับคนเผ่า Ju|'hoan ในแอฟริกาใต้

นอกจากนั้นแล้ว งานโบราณคดีเมื่อราว ค.ศ. 2006 แสดงนัยว่า การแบ่งงานทางเพศเช่นนี้เป็นนวัตกรรมการจัดระเบียบสังคมขั้นพื้นฐานที่ทำให้มนุษย์พันธุ์ *Homo sapiens* ได้เปรียบมนุษย์พันธุ์ Neanderthal ทำให้บรรพบุรุษของมนุษย์ปัจจุบันสามารถอพยพไปจากแอฟริกาแล้วกระจายไปทั่วโลก
จนกระทั่งถึงทุกวันนี้ สังคมคนเก็บของป่าล่าสัตว์โดยมากก็ยังแบ่งงานระหว่างเพศแม้จะเพียงทำเป็นแค่พิธีเท่านั้น

แต่ก็ยังจริงอยู่ว่าในบางสังคม หญิงก็จะล่าสัตว์พวกเดียวกันเหมือนกับชาย และบางครั้งทำด้วยกัน
ตัวอย่างที่รู้จักกันดีที่สุดก็คือชนเผ่าไอตา (Aeta) ในประเทศฟิลิปปินส์
คือ ตามงานศึกษาหนึ่ง "ประมาณร้อยละ 85 ของหญิงไอตาในฟิลิปปินส์ล่าสัตว์ เป็นการล่าสัตว์พวกเดียวกันเหมือนกับชายด้วย
โดยล่าเป็นกลุ่มมีสุนัขช่วย และประสบความสำเร็จในอัตราร้อยละ 31 เมื่อเทียบกับชายที่ร้อยละ 17
อัตราความสำเร็จจะสูงขึ้นถ้าร่วมมือกับชาย กลุ่มล่าสัตว์รวมเพศมีอัตราความสำเร็จที่ร้อยละ 41 ในบรรดาชนไอตา"
ส่วนคนเผ่า Ju|'hoansi ในประเทศนามิเบีย หญิงจะช่วยชายสะกดรอยสัตว์
ส่วนหญิงเผ่า Martu ในประเทศออสเตรเลียล่าสัตว์เล็ก ๆ เช่นกิ้งก่า เป็นหลักเพื่อเลี้ยงลูกและเพื่อธำรงความสัมพันธ์กับหญิงอื่น ๆ

ภาพลายแกะคริสต์ศตวรรษที่ 19 ของค่ายพักคนพื้นเมืองออสเตรเลีย
ในงานประชุม ค.ศ. 1966 นักมานุษยวิทยาทรงอิทธิพลชาวอเมริกันและแคนาดาคู่หนึ่ง (Richard Borshay Lee และ Irven DeVore) เสนอว่า สมภาคนิยม (egalitarianism) เป็นลักษณะหลักอย่างหนึ่งของสังคมคนเก็บของป่าล่าสัตว์ที่อยู่ไม่ประจำที่ เพราะว่า การเคลื่อนย้ายบังคับให้มีวัตถุสิ่งของน้อยที่สุดในทั้งชุมชน
ดังนั้น จึงไม่มีใครมีสมบัติมากกว่าคนอื่น ๆ
ลักษณะอย่างอื่นที่นักวิชาการคู่นี้เสนอก็คือ อาณาเขตและความต่าง ๆ กันทางประชากรของเผ่า (demographic composition) ที่เปลี่ยนแปลงไปเรื่อย ๆ

ในงานประชุมเดียวกัน นักโบราณคดีผู้หนึ่งเสนอประเด็นเรื่อง "สังคมที่มั่งมีดั้งเดิม" (original affluent society) ที่เขาคัดค้านทัศนคตินิยมว่า คนเก็บของป่าล่าสัตว์ใช้ชีวิตอย่าง "โดดเดี่ยว ยากจน ยากลำบาก โหดร้ายทารุณ และมีชีวิตสั้น" ดังที่โทมัส ฮอบส์ได้เสนอใน ค.ศ. 1651
ตามนักวิชาการท่านนี้ หลักฐานทางชาติพันธุ์วรรณนาแสดงว่า คนเก็บของป่าล่าสัตว์ทำงานน้อยกว่า และมีเวลาว่างมากกว่าสมาชิกในสังคมอุตสาหกรรม ทั้ง ๆ ที่ก็กินดีด้วย
ส่วนคำว่า "มั่งมี" มาจากไอเดียว่า คนเหล่านั้นพอใจในวัตถุสิ่งของน้อยนิดที่ตนมี
ต่อมาใน ค.ศ. 1996 นักวิชาการอีกท่านหนึ่งทำงานวิเคราะห์อภิมาน 2 งานเพื่อพิสูจน์แนวคิดนี้
งานแรกตรวจสอบงานศึกษาเกี่ยวกับการใช้เวลาของสังคมชนิดนี้ และงานที่สองวิเคราะห์การใช้แรงงานของสังคม
แล้วพบว่า ผู้ใหญ่ในสังคมที่เที่ยวหาอาหารและปลูกพืชสวนทำงานโดยเฉลี่ยประมาณ 6.5 ชั่วโมงต่อวัน ในขณะที่คนในสังคมเกษตรกรรมและอุตสาหกรรมทำงานโดยเฉลี่ย 8.8 ชั่วโมงต่อวัน
และงานวิจัย ค.ศ. 2007 ก็แสดงด้วยว่า อายุขัยโดยเฉลี่ยของคนกลุ่มนี้สูงกว่าที่คาดไว้

การแลกเปลี่ยนและแบ่งสิ่งที่หาได้ (เช่นเนื้อจากการล่าสัตว์เป็นต้น) เป็นระบบเศรษฐกิจที่สำคัญของสังคมเช่นนี้

ความต่าง ๆ
----------

สังคมคนเก็บของป่าล่าสัตว์มีความต่าง ๆ กันอย่างสำคัญ ขึ้นอยู่กับภูมิอากาศและสิ่งมีชีวิตที่อยู่ในพื้นที่ เทคโนโลยีที่มี และโครงสร้างทางสังคม
นักโบราณคดีจะตรวจสอบอุปกรณ์เครื่องมือของชนเผ่าต่าง ๆ เพื่อวัดความแตกต่างกัน
งานศึกษาใน ค.ศ. 2005 พบว่า อุณหภูมิเป็นปัจจัยอย่างเดียวที่มีผลสำคัญทางสถิติต่ออุปกรณ์เครื่องมือที่ใช้
โดยใช้อุณหภูมิเป็นตัวแทนความเสี่ยง งานนี้แสดงนัยว่า สิ่งแวดล้อมที่มีอุณหภูมิจัดเป็นปัจจัยเสี่ยงสำคัญพอที่จะมีอุปกรณ์ที่ต่าง ๆ กันเพิ่ม
ซึ่งสนับสนุนทฤษฎีที่เสนอใน ค.ศ. 1989 ว่า ความเสี่ยงต่อความล้มเหลวเป็นปัจจัยสำคัญที่สุดที่จะกำหนดโครงสร้างของอุปกรณ์เครื่องมือที่ใช้

วิธีการหนึ่งในการจัดหมวดหมู่ของสังคมชนิดนี้ก็คือโดยระบบผลตอบแทน
มีนักวิชาที่จัดหมวดหมู่เป็น "ผลตอบแทนทันที" (immediate return) สำหรับสังคมที่มีฐานะเท่าเทียมกัน และ "ผลตอบแทนทีหลัง" (delayed return) สำหรับสังคมที่มีฐานะไม่เท่าเทียมกัน
คือ ผู้เที่ยวหาอาหารแบบมีผลตอบแทนทันที จะบริโภคอาหารภายในวันหนึ่งหรือสองวันที่ได้มา
ส่วนพวกผลตอบแทนทีหลัง จะเก็บอาหารที่เหลือไว้:31

แม้ว่าการเก็บของป่าล่าสัตว์จะเป็นวิธีการพอดำรงชีพของมนุษย์ทั่วยุคหินเก่า ถึงกระนั้น สังเกตการณ์ในกลุ่มคนเก็บของป่าล่าสัตว์ในปัจจุบันอาจจะไม่สะท้อนถึงสังคมในยุคหินเก่าจริง ๆ
เพราะว่า สังคมเช่นนี้ที่ตรวจสอบในสมัยปัจจุบัน มีการติดต่อกับอารยธรรมอื่น ๆ และไม่ได้อยู่ในสถานะที่ "บริสุทธิ์" โดยขาดการติดต่อกับโลกปัจจุบัน

การเปลี่ยนรูปแบบจากสังคมคนเก็บของป่าล่าสัตว์ไปเป็นสังคมเกษตรกรรม ไม่ใช่เป็นได้แค่ทางเดียว
คือมีการอ้างว่า การเก็บของป่าล่าสัตว์เป็นกลยุทธ์การปรับตัว ซึ่งอาจจะใช้เมื่อจำเป็น เช่นเมื่อสิ่งแวดล้อมเปลี่ยนแปลงทำให้อาหารขาดแคลนในสังคมเกษตร
และจริง ๆ แล้ว เป็นเรื่องยากที่จะแบ่งสังคมเกษตรและสังคมคนเก็บของป่าล่าสัตว์ออกจากกันอย่างชัดเจน โดยเฉพาะอย่างยิ่งเพราะมีการยอมรับสังคมเกษตรกรรมและวัฒนธรรมที่ควบคู่กัน ที่กระจายไปอย่างกว้างขวางภายใน 10,000 ปีที่ผ่านมา[]
และมุมมองทางมานุษยวิทยาเช่นนี้ก็ยังไม่เปลี่ยนตั้งแต่คริสต์ทศวรรษ 1960[*โปรดขยายความ*][]

มุมมองปัจจุบันและปรับปรุงใหม่
-----------------------------

ค่ายพักของชนพื้นเมืองเผ่าโชโชนี (Shoshone) ในรัฐไวโอมิง ค.ศ. 1870
ในต้นคริสต์ทศวรรษ 1980 มีกลุ่มนักมานุษยวิทยาและโบราณคดีกลุ่มเล็ก ๆ แต่พูดจาเปิดเผยกลุ่มหนึ่ง ที่พยายามแสดงว่า กลุ่มที่จัดว่าเป็นคนเก็บของป่าล่าสัตว์ในปัจจุบัน โดยมากไม่ได้มีประวัติการเป็นคนเก็บของป่าล่าสัตว์อย่างสืบเนื่อง คือมีหลายกลุ่มที่มีบรรพบุรุษเป็นเกษตรกรหรือคนเลี้ยงสัตว์[]
ซึ่งเข้าไปอยู่ในเขตที่เพาะปลูกไม่ได้หรือเกือบไม่ได้โดยเป็นผลของการอพยพ การถูกฉวยผลประโยชน์ หรือจากความรุนแรง
ความพยายามเหล่านี้มีอิทธิพลให้ยอมรับโดยทั่วไปว่า กลุ่มคนเก็บของป่าล่าสัตว์ได้มีอันตรสัมพันธ์กับกลุ่มอื่น ๆ เป็นพัน ๆ ปีแล้ว[]

นักวิชาการที่เสนอแนวคิดแบบ "ปรับปรุง" เช่นนี้แสดงนัยว่า เพราะว่า กลุ่มคนเก็บของป่าล่าสัตว์แท้ ๆ ได้หายไปจากโลกหลังจากการล่าอาณานิคม (หรือแม้ตั้งแต่การเกิดเกษตรกรรม) ไม่เท่าไร ดังนั้น จึงไม่สามารถที่จะเรียนรู้อะไรเกี่ยวกับกลุ่มคนเก็บของป่าล่าสัตว์ก่อนประวัติศาสตร์จากกลุ่มที่มีในปัจจุบัน:24-29
แต่ก็มีนักวิชาการที่ไม่เห็นด้วย
โดยอ้างว่า เราสามารถเรียนรู้วิถีชีวิตของกลุ่มคนเก็บของป่าล่าสัตว์ก่อนประวัติศาสตร์ โดยศึกษากลุ่มปัจจุบัน โดยเฉพาะเรื่องความเท่าเทียมกันทางสังคมที่น่าทึ่งใจ
มีคนเก็บของป่าล่าสัตว์เป็นจำนวนมากที่บริหารพื้นที่รอบ ๆ ตัว โดยกำจัดหรือเผาพืชที่ไม่ต้องการและช่วยสนับสนุนพันธุ์ที่ต้องการ โดยบางพวกทำอย่างนี้ก็เพื่อสร้างที่อยู่ให้กับสัตว์ที่ล่า
แม้ว่า การทำเช่นนี้จะต่างระดับเทียบกับที่ทำในสังคมเกษตร แต่ว่า นี้ก็เป็นการเพาะเลี้ยงพืชและสัตว์โดยระดับหนึ่ง
ทุกวันนี้ กลุ่มคนเก็บของป่าล่าสัตว์เกือบทั้งหมด ต้องอาศัยแหล่งอาหารที่ปลูกหรือเลี้ยงเองเป็นบางส่วน โดยทำเองแม้ไม่ได้ทำทั้งวัน หรือแลกมาด้วยสิ่งที่หาได้จากป่า

นอกจากนั้นแล้ว เกษตรกรบางพวกก็ล่าสัตว์และเก็บพืชผลเป็นปกติด้วย (เช่น ทำเกษตรนอกฤดูหนาว และล่าสัตว์ในฤดูหนาวที่มีน้ำค้างแข็ง)
และก็มีคนล่าสัตว์ในประเทศพัฒนาแล้วด้วย โดยเป็นกิจกรรมเวลาว่าง

คนพื้นเมืองออสเตรเลีย 3 คนในเกาะแบเทิสต์ในนอร์เทิร์นเทร์ริทอรี ค.ศ. 1939 ตามนักวิชาการท่านหนึ่ง เกาะนี้มีประชากรที่ไม่ได้ติดต่อกับโลกภายนอกเป็นเวลา 6,000 ปีจนกระทั่งถึงคริสต์ศตวรรษที่ 18 และใน ค.ศ. 1929 ประชากรประมาณ 3 ใน 4 เลี้ยงตัวเองโดยการล่าสัตว์-เก็บพืชผล (bushfood) 
ปัจจุบัน ก็ยังมีกลุ่มคนเก็บของป่าล่าสัตว์ที่แม้ว่าจะได้ติดต่อกับสังคมวัฒนธรรมอื่น ๆ ก็ยังธำรงวิถีชีวิตของตนโดยปราศจากอิทธิพลจากสังคมภายนอก
กลุ่มหนึ่งก็คือคน Pila Nguru (หรือคน Spinifex) ของรัฐเวสเทิร์นออสเตรเลียที่อยู่ในทะเลทรายเกรตวิกตอเรียซึ่งเป็นที่ไม่เหมาะกับทั้งเกษตรกรรมแบบยุโรปหรือการเลี้ยงสัตว์[]
อีกกลุ่มหนึ่งก็คือชาวเกาะเซนทิเนลเหนือที่หมู่เกาะอันดามันซึ่งยังดำรงชีวิตของตนอย่างอิสระ โดยปฏิเสธที่จะติดต่อกับผู้อื่น[]

ทวีปอเมริกา
-----------

หลักฐานแสดงนัยว่า มนุษย์นักล่าสัตว์ใหญ่ได้ข้ามช่องแคบเบริงจากเอเชียเข้าไปในอเมริกาเหนือ ผ่านสะพานแผ่นดินที่มีระหว่าง 47,000–14,000 ปีก่อน
และเมื่อประมาณ 18,500–15,500 ปีก่อน กลุ่มคนเก็บของป่าล่าสัตว์เหล่านี้เชื่อว่าได้ตามล่าฝูงสัตว์ใหญ่ (megafauna) ในสมัยไพลสโตซีน ตามช่องทางปราศจากน้ำแข็งระหว่างพืดน้ำแข็ง Laurentide และ Cordilleran
หรืออีกทางที่มีการเสนอก็คือ ไม่ว่าจะเดินหรือว่าใช้เรือแบบง่าย ๆ มนุษย์เหล่านี้ได้อพยพตามชายฝั่งมหาสมุทรแปซิฟิกไปจนถึงอเมริกาใต้

กลุ่มคนเก็บของป่าล่าสัตว์ในที่สุดก็เจริญรุ่งเรืองไปทั่วทวีปอเมริกา โดยหลักอยู่ที่เขตเกรตเพลนส์ของสหรัฐอเมริกาและแคนาดา และมีกิ่งก้านสาขาแตกไปถึงคาบสมุทรกัสเป ทางชายฝั่งตะวันออกของแคนาดา และไปทางใต้จนถึงประเทศชิลี[]
เนื่องจากกระจายไปทั่วในเขตอันกว้างไกล จึงมีวิถีชีวิตแตกต่างกันตามเขต
แต่ว่า ทุกกลุ่มได้ผลิตเครื่องมือหินในแนวเดียวกัน ระบุได้โดยรูปแบบการเคาะหิน (knapping) และลำดับการทำเครื่องมือ
เป็นแบบการทำเครื่องมือที่พบไปทั่วทวีปอเมริกา เป็นเครื่องมือที่ใช้โดยคนเก็บของป่าล่าสัตว์ที่อยู่รวมเป็นกลุ่ม ๆ ประมาณ 25–50 คนที่เป็นญาติสายเลือดกัน

แต่ต่อมาระหว่าง 8,000–2,000 ปีก่อนคริสต์ศักราช สิ่งแวดล้อมก็ได้เปลี่ยนไปเป็นภูมิอากาศที่อุ่นขึ้นแห้งขึ้น และมีการสูญพันธุ์ของสัตว์ใหญ่พันธุ์สุดท้าย
ประชากรโดยมากในทวีปนี้ในเวลานี้ก็ยังเป็นกลุ่มคนเก็บของป่าล่าสัตว์ที่ย้ายที่ไปเรื่อย ๆ
ถึงกระนั้นแต่ละกลุ่มก็เริ่มที่จะให้ความสนใจกับทรัพยากรที่มีอยู่รอบ ๆ ตัว และดังนั้น เมื่อเวลาผ่านไปจึงมีรูปแบบประเพณีเฉพาะ ๆ ตัวดังที่พบในกลุ่ม Southwest, Arctic (Paleo-Arctic), Poverty Point, Dalton และ Plano
การปรับตัวให้เข้ากับพื้นที่จึงกลายเป็นเรื่องสามัญ โดยอาศัยการเก็บของป่าล่าสัตว์น้อยลง แต่อาศัยสัตว์เล็ก ปลา ผักป่าตามฤดู และพืชที่เพาะปลูกเพิ่มขึ้น

ชนเนกริโตในประเทศฟิลิปปินส์ ค.ศ. 1595

ดูเพิ่ม
-------

* ชนร่อนเร่
* ประวัติศาสตร์โลก
* คนพื้นเมือง
* ยุคหินใหม่
* ยุคหินเก่า

### กลุ่มคนและสังคม

* *Homo erectus*
* ชาวพอลินีเซีย

เชิงอรรถและอ้างอิง
------------------

1. ↑  สำนักงานราชบัณฑิตยสภา. *พจนานุกรมศัพท์มานุษยวิทยา ฉบับราชบัณฑิตยสภา.* กรุงเทพฯ : สำนักงานราชบัณฑิตยสภา, 2561, หน้า 172.
2. ↑  Lee, Richard B.; Daly, Richard Heywood (1999). *Cambridge Encyclopedia of Hunters and Gatherers*. Cambridge University Press. p. inside front cover. ISBN 9780521609197.
3. ↑  Binford, Louis (1986). "Human ancestors: Changing views of their behavior". *Journal of Anthropological Archaeology*. **3**: 235–57.
4. ↑  Attenborough, David; Collins, Mark (1990). *The Last Rain Forests: A World Conservation Atlas* (1st ed.). Oxford University Press. ISBN 978-0195208368.`{{cite book}}`: CS1 maint: uses authors parameter (ลิงก์)
5. ↑  Gavashelishvili, A.; Tarkhnishvili, D. (2016). "Biomes and human distribution during the last ice age". *Global Ecology and Biogeography*. doi:10.1111/geb.12437.`{{cite journal}}`: CS1 maint: multiple names: authors list (ลิงก์)
6. ↑  Fagan, B (1992). *People of the Earth: an introduction to work prehistory* (7th ed.). HarperCollins Publishers. pp. 169–81. ISBN 9780673521675.`{{cite book}}`: CS1 maint: uses authors parameter (ลิงก์)
7. ↑  *The forest-garden farms of Kandy, Sri Lanka*, p. 1, ที่ Google Books
8. ↑  Diamond, Jared (1998). *Guns, Germs and Steel*. London: Vintage. ISBN 0-09-930278-0.
9. ↑  Blades, B (2003). "End scraper reduction and hunter-gatherer mobility". *American Antiquity*. **68**: 141–156. doi:10.2307/3557037.
10. ↑  Endicott, Karen (1999). *Gender relations in hunter-gatherer societies*. *The Cambridge Encyclopedia of Hunters and Gatherers*. Cambridge: Cambridge University Press. pp. 411–8. `{{cite book}}`: ไม่รู้จักพารามิเตอร์ `|editors=` ถูกละเว้น แนะนำ (`|editor=`) (help)CS1 maint: uses authors parameter (ลิงก์)
11. ↑  
Erdal, D.; Whiten, A. (1994). "On human egalitarianism: an evolutionary product of Machiavellian status escalation?". *Current Anthropology*. **35** (2): 175–183. doi:10.1086/204255.
12. ↑  
Erdal, D; Whiten, A (1996). *Egalitarianism and Machiavellian intelligence in human evolution*. *Modelling the early human mind*. Cambridge: McDonald Institute Monographs. `{{cite book}}`: ไม่รู้จักพารามิเตอร์ `|editors=` ถูกละเว้น แนะนำ (`|editor=`) (help)CS1 maint: uses authors parameter (ลิงก์)
13. ↑  
Boehm, Christopher (2001). *Hierarchy in the Forest: The Evolution of Egalitarian Behavior*. Cambridge, MA: Harvard University Pres.`{{cite book}}`: CS1 maint: uses authors parameter (ลิงก์)
14. 1 2  
Gowdy, John M. (1998). *Limited Wants, Unlimited Means: A Reader on Hunter-Gatherer Economics and the Environment*. St Louis: Island Press. p. 342. ISBN 1-55963-555-X.
15. 1 2  
Dahlberg, Frances (1975). *Woman the Gatherer*. London: Yale University Press. p. 120. ISBN 0-300-02989-6.
16. ↑  
Erdal, D; Whiten, A (1996). *Egalitarianism and Machiavellian Intelligence in Human Evolution*. *Modelling the Early Human Mind*. Cambridge MacDonald Monograph Series. `{{cite book}}`: ไม่รู้จักพารามิเตอร์ `|editors=` ถูกละเว้น แนะนำ (`|editor=`) (help)CS1 maint: uses authors parameter (ลิงก์)
17. 1 2  Kiefer, Thomas M (Spring 2002). "Anthropology E-20". *Lecture 8 Subsistence, Ecology and Food production*. Harvard University. คลังข้อมูลเก่าเก็บจากแหล่งเดิมเมื่อ 2008-04-10. สืบค้นเมื่อ 2008-03-11.
18. ↑  Marlowe, Frank W. (2004). "Marital residence among foragers". *Current Anthropology*. **45** (2): 277–284. doi:10.1086/382256.
19. ↑  Hawkes, K.; O'Connell, J. F.; Jones, N. G. Blurton; Alvarez, H. P.; Charnov, E. L. (1998). "Grandmothering, Menopause, and the Evolution of Human Life-Histories". *Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America*. **95**: 1336–9. doi:10.1073/pnas.95.3.1336. PMC 18762. PMID 9448332.
20. ↑  Knight, C (2008). *Early human kinship was matrilineal*. *Early Human Kinship*. Oxford: Blackwell. pp. 61–82. `{{cite book}}`: ไม่รู้จักพารามิเตอร์ `|editors=` ถูกละเว้น แนะนำ (`|editor=`) (help)CS1 maint: uses authors parameter (ลิงก์)
21. ↑  Biesele, M (1993). *Women Like Meat. The folklore and foraging ideology of the Kalahari Ju/'hoan*. Witwatersrand: University Press.`{{cite book}}`: CS1 maint: uses authors parameter (ลิงก์)
22. ↑  Lovgren, Stefan (2006-12-07). "Sex-Based Roles Gave Modern Humans an Edge, Study Says". *National Geographic News*.
23. ↑  Testart, A. *Essai sur les fondements de la division sexuelle du travail chez les chasseurs-cueilleurs*. Paris: Éditions de l'École des Hautes Études en Sciences Sociales.`{{cite book}}`: CS1 maint: uses authors parameter (ลิงก์)
24. ↑  Biesele, Megan; Barclay, Steve (2001-03). "Ju/'Hoan Women's Tracking Knowledge And Its Contribution To Their Husbands' Hunting Success". *African Study Monographs*. Suppl.26: 67–84. `{{cite journal}}`: ตรวจสอบค่าวันที่ใน: `|date=` (help)
25. ↑  Bird, Rebecca Bliege; Bird, Douglas W. (2008-08-01). "Why women hunt: risk and contemporary foraging in a Western Desert aboriginal community". *Current Anthropology*. **49** (4): 655–693. doi:10.1086/587700. ISSN 0011-3204. PMID 19230267.
26. ↑  Sahlins, M (1968). *Notes on the Original Affluent Society*. *Man the Hunter*. New York: Aldine Publishing Company. pp. 85–89. ISBN 0-202-33032-X. `{{cite book}}`: ไม่รู้จักพารามิเตอร์ `|editors=` ถูกละเว้น แนะนำ (`|editor=`) (help)CS1 maint: uses authors parameter (ลิงก์)
ดูด้วย:

	* Lewis, Jerome (2008). "Managing abundance, not chasing scarcity" (PDF). *Radical Anthropology*. **2**. คลังข้อมูลเก่าเก็บจากแหล่งเดิม (PDF)เมื่อ 2013-05-13. สืบค้นเมื่อ 2016-04-19.`{{cite journal}}`: CS1 maint: uses authors parameter (ลิงก์)
	* Gowdy, John (2005). *Hunter-Gatherers and the Mythology of the Market*. *Cambridge Encyclopedia of Hunters and Gatherers*. `{{cite book}}`: ไม่รู้จักพารามิเตอร์ `|editors=` ถูกละเว้น แนะนำ (`|editor=`) (help)CS1 maint: uses authors parameter (ลิงก์)
27. ↑  Sackett, R (1996). *Time, energy, and the indolent savage. A quantitative cross-cultural test of the primitive affluence hypothesis* (Ph.D.). University of California, Los Angles.`{{cite thesis}}`: CS1 maint: uses authors parameter (ลิงก์)
28. ↑  Guenevere, Michael; Kaplan, Hillard (2007). "Longevity amongst Hunter-gatherers" (PDF). *Population and Development Review*. **33** (2): 319. doi:10.1111/j.1728-4457.2007.00171.x.
29. ↑  Collard, Mark; Kemery, Michael; Banks, Samantha (2005). "Causes of Toolkit Variation Among Hunter-Gatherers: A Test of Four Competing Hypotheses". *Canadian Journal of Archaeology* (29): 1–19.
30. ↑  Torrence, Robin (1989). "Retooling: Towards a behavioral theory of stone tools". ใน Torrence, Robin (บ.ก.). *Time, Energy and Stone Tools*. Cambridge University Press. pp. 57–66. ISBN 9780521253505.
31. ↑  Kelly, Robert L. (1995). *The Foraging Spectrum: Diversity in Hunter-Gatherer Life ways*. Washington: Smithsonian Institution. ISBN 1-56098-465-1.
32. ↑  Portera, Claire C.; Marlowe, Frank W. (2007-01). "How marginal are forager habitats?" (PDF). *Journal of Archaeological Science*. **34** (1): 59–68. doi:10.1016/j.jas.2006.03.014. คลังข้อมูลเก่าเก็บจากแหล่งเดิม (PDF)เมื่อ 2008-02-27. สืบค้นเมื่อ 2016-04-19. `{{cite journal}}`: ตรวจสอบค่าวันที่ใน: `|date=` (help)CS1 maint: multiple names: authors list (ลิงก์)
33. ↑  *The Cambridge Encyclopedia of Hunters and Gatherers*. Cambridge University Press. 1999. ISBN 0-521-60919-4. `{{cite book}}`: ไม่รู้จักพารามิเตอร์ `|editors=` ถูกละเว้น แนะนำ (`|editor=`) (help)
34. ↑  
Kelly, Raymond (2005-10). "The evolution of lethal intergroup violence". *PNAS*. **102** (43): 15294–8. doi:10.1073/pnas.0505955102. PMC 1266108. PMID 16129826. `{{cite journal}}`: ตรวจสอบค่าวันที่ใน: `|date=` (help)
35. ↑  
Wilmsen, Edwin (1989). *Land Filled With Flies: A Political Economy of the Kalahari*. University of Chicago Press. ISBN 0-226-90015-0.
36. ↑  
Lee, Richard B.; Guenther, Mathias (1995). "Errors Corrected or Compounded? A Reply to Wilmsen". *Current Anthropology*. **36**: 298–305. doi:10.1086/204361.
37. ↑  
Lee, Richard B. (1992). "Art, Science, or Politics? The Crisis in Hunter-Gatherer Studies". *American Anthropologist*. **94**: 31–54. doi:10.1525/aa.1992.94.1.02a00030.
38. ↑  
Marlowe, Frank W. (2002). *Ethnicity, Hunter-Gatherers and the 'Other'*. Smithsonian Institution Press. p. 247.
39. ↑  Shultziner, Doron (2010). "The causes and scope of political egalitarianism during the Last Glacial: A multi-disciplinary perspective". *Biology and Philosophy*. **25**: 319–346. doi:10.1007/s10539-010-9196-4.
40. ↑  Peterson, Nicolas; Taylor, John (1998). "Demographic transition in a hunter-gatherer population: the Tiwi case, 1929-1996". *Australian Aboriginal Studies*. Australian Institute of Aboriginal and Torres Strait Islander Studies. **1998**.
41. ↑  [*%5b%5bวิกิพีเดีย:ลิงก์เสีย|ลิงก์เสีย%5d%5d*] "Atlas of the Human Journey-The Genographic Project". National Geographic Society. 1996–2008. สืบค้นเมื่อ 2009-10-06. `{{cite web}}`: ตรวจสอบค่า `|url=` (help)CS1 maint: date format (ลิงก์)
42. ↑  "The peopling of the Americas: Genetic ancestry influences health". *Scientific American*. สืบค้นเมื่อ 2009-11-17.
43. ↑  
"Alternate Migration Corridors for Early Man in North America". *American Antiquity*. 1. **44**: 2. 1979-01. JSTOR 279189. `{{cite journal}}`: ตรวจสอบค่าวันที่ใน: `|date=` (help)
44. ↑  
Eshleman, Jason A.; Malhi, Ripan S.; Smith, David Glenn (2003). "Mitochondrial DNA Studies of Native Americans: Conceptions and Misconceptions of the Population Prehistory of the Americas" (pdf). *Evolutionary Anthropology*. University of Illinois at Urbana-Champaign. **12**: 7–18. doi:10.1002/evan.10048. สืบค้นเมื่อ 2009-11-17.
45. ↑  Broster, John (2002). "Paleoindians in Tennessee". Tennessee Department of Environment and Conservation. Tennessee Historical Society. Online Edition provided by:The University of Tennessee Press. สืบค้นเมื่อ 2009-11-21.
46. ↑  "Blame North America Megafauna Extinction On Climate Change, Not Human Ancestors". ScienceDaily. 2001. สืบค้นเมื่อ 2010-04-10.
47. ↑  
Fiedel, Stuart J. (1992). *Prehistory of the Americas*. Cambridge University Press. p. 151. ISBN 978-0-521-42544-5. สืบค้นเมื่อ 2009-11-18.
48. ↑  
Salomon, Frank; Schwartz, Stuart B (1999-12-28). *The Cambridge History of the Native Peoples of the Americas*. Cambridge University Press. ISBN 978-0-521-63075-7. สืบค้นเมื่อ 2009-11-17.`{{cite book}}`: CS1 maint: uses authors parameter (ลิงก์)

แหล่งข้อมูลอื่น
---------------

* Barnard, A. J. ed. (2004). *Hunter-gatherers in history, archaeology and anthropology*. Berg. ISBN 1-85973-825-7. `{{cite book}}`: `|author=` มีชื่อเรียกทั่วไป (help)CS1 maint: multiple names: authors list (ลิงก์)
* Bettinger, R. L. (1991). *Hunter-gatherers: archaeological and evolutionary theory*. Plenum Press. ISBN 0-306-43650-7.
* Bowles, Samuel; Gintis, Herbert (2011). *A Cooperative Species: Human Reciprocity and Its Evolution*. Princeton University Press. ISBN 0-691-15125-3. (Reviewed in *The Montreal Review*)
* Brody, Hugh (2001). *The Other Side Of Eden: hunter-gatherers, farmers and the shaping of the world*. North Point Press. ISBN 0-571-20502-X.
* Lee, Richard B. and Irven DeVore, eds. (1968). *Man the hunter*. Aldine de Gruyter. ISBN 0-202-33032-X. `{{cite book}}`: `|author=` มีชื่อเรียกทั่วไป (help)CS1 maint: multiple names: authors list (ลิงก์)
* Meltzer, David J. (2009). *First peoples in a new world: colonizing ice age America*. University of California, Berkeley. ISBN 0-520-25052-4.
* Morrison, K. D. and L. L. Junker, eds. (2002). *Forager-traders in South and Southeast Asia: long term histories*. Cambridge University Press. ISBN 0-521-01636-3. `{{cite book}}`: `|author=` มีชื่อเรียกทั่วไป (help)CS1 maint: multiple names: authors list (ลิงก์)
* Panter-Brick, C. R. H. Layton and P. Rowley-Conwy, eds. (2001). *Hunter-gatherers: an interdisciplinary perspective*. Cambridge University Press. ISBN 0-521-77672-4. `{{cite book}}`: `|author=` มีชื่อเรียกทั่วไป (help)CS1 maint: multiple names: authors list (ลิงก์)
* Turnbull, Colin (1987). *The Forest People*. Touchstone. ISBN 978-0-671-64099-6.
* Mudar, K; Anderson. "New evidence for Southeast Asian Pleistocene foraging economies: faunal remains from the early levels of Lang Rongrien rockshelter, Krabi, Thailand". *Asian Perspectives*. **46** (2): 298–334. doi:10.1353/asi.2007.0013.

เว็บไซต์
--------

* Nature's Secret Larder - Wild Foods & Hunting Tools.
* A wiki dedicated to the scientific study of the diversity of foraging societies without recreating myths
* Balmer, Yves (2003–2009). "Ethnological videos clips. Living or recently extinct traditional tribal groups and their origins". Andaman Association.`{{cite web}}`: CS1 maint: date format (ลิงก์)

|  |  |
| --- | --- |
| ฐานข้อมูลการควบคุมรายการหลักฐาน: ประจำชาติ แก้ไขสิ่งนี้ที่วิกิสนเทศ | 
* เยอรมนี
* อิสราเอล
* สหรัฐ

 |