**สงครามสยาม-เวียดนาม พ.ศ. 2314** เป็นสงครามความขัดแย้งระหว่างสยามสมัยกรุงธนบุรีในรัชสมัยของสมเด็จพระเจ้าตากสิน และเจ้าญวนใต้ตระกูลเหงียนรวมไปถึงอาณาจักรเขมรอุดงในสมัยของสมเด็จพระนารายณ์ราชา (นักองค์ตน) และราชรัฐห่าเตียนซึ่งการปกครองโดยหมักเทียนตื๊อหรือพระยาราชาเศรษฐี ต่อเนื่องมาเป็นการรบที่สักเกิ่ม-สว่ายมู้ต

เหตุการณ์นำ
-----------

หลังจากที่ตระกูลจิ่ญและตระกูลเหงียนร่วมกันเข้ายึดเมืองดงกิญ (ฮานอย) คืนจากราชวงศ์หมัก (Mạc dynasty) และฟื้นฟูราชวงศ์เล (Lê dynasty) ขึ้นได้สำเร็จในพ.ศ. 2135 เกิดความขัดแย้งขึ้นระหว่างตระกูลจิ่ญและตระกูลเหงียน *ฮว่างเด๊*หรือพระเจ้าเวียดนามราชวงศ์เลประทับอยู่ที่เมืองดงกิญอยู่ภายใต้อิทธิพลของเจ้าญวนเหนือตระกูลจิ่ญ ในขณะที่ตระกูลเหงียนตั้งตนเป็นใหญ่ขึ้นในเวียดนามภาคกลางและใต้ เป็นเจ้าญวนใต้ตระกูลเหงียน ทำให้เวียดนามแบ่งออกเป็นสองส่วน เจ้าญวนใต้ตระกูลเหงียนแผ่ขยายอำนาจลงสู่เวียดนามภาคใต้บริเวณปากแม่น้ำโขง ซึ่งเดิมเป็นดินแดนของอาณาจักรเขมรอุดง และเจ้าญวนใต้ตระกูลเหงียนยังเข้าไปมีส่วนร่วมในการเมืองในกัมพูชาอีกด้วย

### กำเนิดรัฐบันทายมาศห่าเตียน

อนุสาวรีย์ของม่อจิว (Mò Jiǔ) หรือหมักกิ๋ว (Mạc Cửu) ที่เมืองห่าเตียน
หลังการล่มสลายของราชวงศ์หมิง ชายชาวจีนกวางตุ้งชื่อว่าหมักกิ๋ว (Mạc Cửu, 鄚玖) หรือม่อจิ่ว (พินอิน: Mò Jiǔ) จากเมืองเล้ยโจว (Leizhou) มณฑลกวางตุ้ง ไม่ต้องการอยู่ภายใต้การปกครองของราชวงศ์ชิง จึงเดินทางอพยพมายังเมืองบันทายมาศ หรือเมืองเปียม (เขมร: ពាម) ของอาณาจักรเขมรอุดงในพ.ศ. 2241 เมืองบันทายมาศเป็นเมืองท่าที่มีชาวจีนและชาวญวนอาศัยอยู่ หมักกิ๋วตั้งบ่อนเบี้ยขึ้นที่เมืองบันทายมาศจนร่ำรวยมีฐานะขึ้น จนได้รับบรรดาศักดิ์*ออกญา*จากกษัตริย์กัมพูชา หมักกิ๋วนำเมืองบันทายมาศเข้าสวามิภักดิ์ต่อทั้งกัมพูชาและเจ้าญวนใต้ตระกูลเหงียน ในพ.ศ. 2250 หมักกิ๋วเจ้าเมืองบันทายมาศเข้าสวามิภักดิ์ต่อเจ้าญวนใต้เหงียนฟุกจู (Nguyễn Phúc Chu 阮福淍) ได้รับยศและตำแหน่งเป็น"กิ๋วหง็อกเหิ่ว" (Cửu Ngọc hầu) นำไปสู่การกำเนิดของราชรัฐห่าเตียน (Hà Tiên 河仙) อย่างไรก็ตาม พงศาวดารกัมพูชาระบุว่าในเวลาเดียวกันนั้นมีขุนนางเขมรคือออกญาราชาเศรษฐี (เขมร: ឧកញ៉ារាជាសេដ្ឋី) อีกคนหนึ่งปกครองเมืองบันทายมาศอยู่แล้ว สันนิษฐานว่าหมักกิ๋วนั้นมีอำนาจปกครองชาวจีนและญวนในบันทายมาศ ในขณะที่ออกญาราชาเศรษฐีปกครองชาวกัมพูชา แยกส่วนอยู่คู่กัน

หมักกิ๋วถึงแก่กรรมในพ.ศ. 2278 หมักเทียนตื๊อ (Mạc Thiên Tứ, 鄚天賜) หรือม่อซื่อหลิน (莫士麟 พินอิน: Mò Shìlín) บุตรชายของหมักกิ๋วขึ้นสืบทอดตำแหน่งเจ้าเมืองบันทายมาศต่อจากบิดา ในสมัยของหมักเทียนตื๊อเมืองบันทายมาศหรือรัฐห่าเตียนเจริญรุ่งเรืองขึ้นจากการค้าและขึ้นมามีอำนาจบทบาททางการเมืองในภูมิภาค

### การแย่งชิงราชสมบัติในกัมพูชา

วัดอุดงโบราณสถานเมืองหลวงเก่า ณ อุดงมีชัยของอาณาจักรกัมพูชา
ในพ.ศ. 2257 สมเด็จพระศรีธรรมราชาธิราช หรือนักองค์ธรรม กษัตริย์กัมพูชาซึ่งในพงศาวดารไทยเรียกว่า"พระธรรมราชาวังกระดาน" ขัดแย้งกันกับองค์อิ่มนักแก้วฟ้าหรือที่พงศาวดารไทยเรียกว่า"นักแก้วฟ้าสะจอก" พระแก้วฟ้าขอกำลังสนับสนุนจากเจ้าญวนใต้เหงียนฟุกจูเข้ามาช่วย ฝ่ายนักองค์ธรรมพ่ายแพ้เดินทางมาพึ่งพระบรมโพธิสมภารสมเด็จพระเจ้าอยู่หัวท้ายสระในสมัยกรุงศรีอยุธยา ฝ่ายญวนจึงตั้งให้พระแก้วฟ้าเป็นกษัตริย์กัมพูชาต่อมา สมเด็จพระเจ้าท้ายสระพระราชทานบ้านเรือนบริเวณวัดค้างคาวให้แก่นักองค์ธรรมได้อยู่อาศัย

ในพ.ศ. 2260 สมเด็จพระเจ้าท้ายสระมีพระราชโองการให้ยกทัพเข้าโจมตีกัมพูชาและเมืองบันทายมาศ เพื่อนำนักองค์ธรรมคืนสู่ราชสมบัติกัมพูชา เจ้าพระยาจักรีโรงฆ้องเป็นแม่ทัพทางบก ในขณะที่เจ้าพระยาพระคลังจีนเป็นแม่ทัพเรือ ฝ่ายทัพเรือสยามพ่ายแพ้ให้แก่ฝ่ายญวนและหมักกิ๋วเมืองห่าเตียน ส่วนฝ่ายทัพบกเจ้าพระยาจักรีโรงฆ้องนำทัพเข้าล้อมเมืองอุดง พระแก้วฟ้ากษัตริย์กัมพูชาฝ่ายญวนยอมอ่อนน้อมยอมส่งบรรณาการต้นไม้เงินต้นไม้ทองแก่สยาม เจ้าพระยาจักรีจึงยกทัพกลับ แต่ทว่ากัมพูชายังคงอยู่ภายใต้อิทธิพลของเวียดนามเจ้าญวนใต้

ในพ.ศ. 2265 พระแก้วฟ้ายกราชสมบัติให้แก่พระโอรสคือนักพระสัตถาเป็นกษัตริย์กัมพูชาองค์ต่อมา ในพ.ศ. 2280 นักองค์ธรรมพระศรีธรรมราชากลับมาครองกัมพูชาเป็นกษัตริย์อีกครั้ง พระสัตถาพ่ายแพ้เสด็จหลบหนีไปเมืองญวน นักองค์ธรรมครองราชย์สมบัติจนถึงพ.ศ. 2290 จึงสวรรคต พระมหาอุปโยราชพระองค์ทองขึ้นครองราชสมบัติเป็นพระรามาธิบดี แต่ทว่าในปีต่อมาพ.ศ. 2291 ฝ่ายญวนได้ฉวยโอกาสยกทัพนำพระสัตถาอดีตกษัตริย์เขมรมาโจมตีเมืองอุดง พระรามาธิบดีเสด็จหนีไปยังอยุธยารัชกาลพระเจ้าอยู่หัวบรมโกศ สมเด็จพระเจ้าอยู่หัวบรมโกศมีพระราชโองการให้พระยาราชสุภาวดี (ประตูจีน) ยกทัพนำนักองค์สงวนพระโอรสของนักองค์ธรรมออกจากกรุงศรีอยุธยามาครองราชสมบัติเป็นสมเด็จพระศรีไชยเชษฐาแห่งกัมพูชาเมื่อพ.ศ. 2291 พระสัตถาพ่ายแพ้เสด็จหลบหนีไปเมืองญวนอีกครั้งและสิ้นพระชนม์ ในระยะเวลาเพียงสองปีนี้ มีกษัตริย์กัมพูชาขึ้นครองราชสมบัติแล้วสามพระองค์

ในพ.ศ. 2300 พระมหาอุปโยราช (นักองค์หิง) ยกทัพไปสู้รบกับพระมหาอุปราชพระอุไทยราชา (นักองค์ตน) นักองค์ตนพระมหาอุปราชจึงเสด็จหลบหนีไปเมืองเปียมบันทายมาศ ขอพึ่งหมักเทียนตื๊อหรือ"นักพระโสร์ทศ"เจ้าเมืองบันทายมาศ หมักเทียนตื๊อรับนักองค์ตนเจ้าชายกัมพูชาเป็นบุตรบุญธรรม หมักเทียนตื๊อขออนุญาตเจ้าญวนใต้ให้แต่งตั้งนักองค์ตนเป็นกษัตริย์กัมพูชาองค์ใหม่ และส่งทัพเมืองบันทายมาศไปปราบพระมหาอุปโยราชนักองค์หิงได้สำเร็จ ฝ่ายนักองค์ตนจับองค์หิงสำเร็จโทษประหารชีวิต พระอนุชาติกษัตรีพระชายาขององค์หิงส่งทัพมารบกับนักองค์ตน นักองค์ตนตีทัพของพระอนุชาติกษัตรีแตกพ่ายไป พระศรีไชยเชษฐาเสด็จลี้ภัยจากเมืองอุดงไปสวรรคตที่เมืองโพธิสัตว์ในพ.ศ. 2300 พระอนุชาติกษัตรีถูกจับประหารชีวิต พระรามราชานักองค์โนนซึ่งอยู่ฝ่ายองค์หิงและเป็นโอรสของพระศรีไชยเชษฐาหลบหนีไปเมืองสันธุก นักองค์ตนตามไปจับกุมนักองค์โนนที่เมืองสันธุกได้ใส่กรงขังไว้ ออกญาปาร (เหตุ) ลักลอบเปิดกรงให้นักองค์โนนหลบหนีไปกรุงศรีอยุธยาได้สำเร็จ

สมเด็จพระอุไทยราชานักองค์ตน ทรงตอบแทนบุญคุณให้แก่นักพระโสร์ทศหมักเทียนตื๊อที่ได้ช่วยเหลือพระองค์ให้ได้ราชสมบัติกัมพูชา จึงยกดินแดนห้าเมืองซึ่งรวมไปถึงเมืองกำปงโสมและเมืองกำปอดให้แก่หมักเทียนตื๊อ ชาวเวียดนามจึงเข้ามาตั้งรกรากในอาณาบริเวณสามเหลี่ยมปากแม่น้ำโขงมากขึ้น นำไปสู่การก่อตั้งเมืองล็องโห่ (Long Hồ) เมืองซาเด๊ก (Sa Đéc) และเมืองเจิวด๊ก (Châu Đốc) โดยฝ่ายเวียดนาม

### สมัยกรุงธนบุรี

เอเชียตะวันออกเฉียงใต้ประมาณ พ.ศ. 2310
ในช่วงปลายสมัยกรุงศรีอยุธยา ชาวจีนแต้จิ๋วเข้ามาตั้งรกรากในหัวเมืองชายทะเลฝั่งตะวันออกของสยามเช่นจันทบุรี บางปลาสร้อย โดยเฉพาะเมืองจันทบุรีเป็นชุมชนที่มีชาวจีนแต้จิ๋วอาศัยอยู่จำนวนมาก เมื่อครั้งที่พม่าล้อมกรุงศรีอยุธยาอยู่นั้น ฝ่ายอยุธยาได้มีหนังสือขอความช่วยเหลือจากพระยาราชาเศรษฐีหมักเทียนตื๊อเจ้าเมืองบันทายมาศ พระยาราชาเศรษฐีได้ส่งกองกำลังและเสบียงอาหารมาที่ปากแม่น้ำเจ้าพระยา แต่ถูกพม่าตีสะกัดจึงถอยกลับไป ในเดือนมกราคมพ.ศ. 2310 ประมาณสามเดือนก่อนการเสียกรุงศรีอยุธยาครั้งที่สอง พระยาตาก ขุนนางเชื้อสายจีนแต้จิ๋วนามว่าเจิ้งเจา (鄭昭 พินอิน: Zhèng Zhāo) หรือเจิ้งสิ้น (鄭信 พินอิน: Zhèng Xìn) นำกองกำลังฝ่าวงล้อมของพม่าออกมาจากอยุธยา เดินทางไปตั้งมั่นที่เมืองจันทบุรีอันเป็นเมืองของชาวจีนแต้จิ๋ว นักองค์โนนเจ้าชายกัมพูชาได้ติดตามพระยาตากออกมาในครั้งนั้นด้วย นักองค์โนนจึงเป็นหนึ่งในผู้ติดตามของพระยาตากแต่แรกเริ่ม พระยาตากแต่งศุภอักษรให้พระยาพิชัยราชาและนายบุญมีไปขอความช่วยเหลือจากพระยาราชาเศรษฐีหมักเทียนตื๊อในการร่วมรบกับพม่า ในเดือนมิถุนายน พ.ศ. 2310 พระยาตากสามารถเข้ายึดเมืองจันทบุรีได้สำเร็จ พระยาจันทบุรี (เจ้าขรัวหลาน) หลบหนีไปยังเมืองบันทายมาศ

หลังจากที่เสียกรุงศรีอยุธยาให้แก่พม่าแล้ว เจ้าชายในราชวงศ์บ้านพลูหลวงที่ยังตกค้างอยู่ได้แก่ เจ้าศรีสังข์ (พระโอรสในเจ้าฟ้าธรรมาธิเบศ) ได้หลบหนีมายังเมืองบางปลาสร้อย เจ้าศรีสังข์ได้พบกับมิชชันนารีฝรั่งเศส ซึ่งได้ช่วยเหลือเจ้าศรีสังข์ให้เสด็จลี้ภัยมายังเมืองบันทายมาศจากนั้นนำเสด็จต่อไปยังเมืองอุดงกัมพูชา และเจ้าจุ้ย (พระโอรสของเจ้าฟ้าอภัย ซึ่งเป็นพระโอรสในพระเจ้าอยู่หัวท้ายสระ) ได้เสด็จลี้ภัยมายังเมืองบันทายมาศอยู่ภายใต้ความคุ้มครองของหมักเทียนตื๊อ พระยาตากมีหนังสือถึงหมักเทียนตื๊อเจ้าเมืองบันทายมาศขอให้ส่งตัวเจ้าศรีสังข์ แต่หมักเทียนตื๊อปฏิเสธเนื่องจากมีความหมายมั่นที่จะยกเจ้าชายสยามให้ขึ้นครองราชสมบัติเพื่อขยายอิทธิพลของตนเอง

หมักเทียนตื๊อมีความขัดแย้งกับกลุ่มพ่อค้าชาวจีนแต้จิ๋วในหัวเมืองชายทะเลตะวันออก ซึ่งมีฐานที่มั่นอยู่ที่เมืองจันทบุรี ในพ.ศ. 2311 หมักเทียนตื๊อออกอุบายให้หลานของตนเองขนข้าวขึ้นทัพเรือมายังปากแม่น้ำเจ้าพระยา เพื่อให้สมเด็จพระเจ้าตากสินเสด็จมาพบเพื่อประทุษร้าย แต่สมเด็จพระเจ้าตากสินทรงรู้เท่าทันจึงทรงส่งกองกำลังไปตีทัพเรือของเมืองบันทายมาศที่ปากน้ำแตกพ่ายไปและยึดข้าวของเมืองบันทายมาศไว้ได้ ทัพเรือบันทายมาศถอยไปที่เมืองบางปลาสร้อยซึ่งหลานของหมักเทียนตื๊อล้มป่วยเสียชีวิต (พงศาวดารไทยระบุว่า *แลสำเภาบันทุกเข้าสารมาแต่เมืองพุทไธมาศ จำหน่ายถังละสามบาทสี่บาทห้าบาทบ้าง ทรงพระกรุณาให้ซื้อแจกคนทั้งปวง*) ปีต่อมาพ.ศ. 2312 หมักเทียนติ๊อส่งทัพเรือมาโจมตีเมืองจันทบุรี พงศาวดารกัมพูชาระบุว่า พ.ศ. 2313 นักพระโสร์ทศยกทัพไปโจมตีเมืองจันทบุรีและเมืองทุ่งใหญ่ แต่แตกพ่ายแพ้ถอยกลับมาเมืองเปียม

ฝ่ายจีนราชวงศ์ชิงส่งขุนนางลงมาสืบเหตุการณ์ที่เมืองห่าเตียนในพ.ศ. 2311 ขุนนางจีนได้รับข้อมูลว่าพระยาตากนามว่าเจิ้งสิ้นได้ตั้งตนขึ้นในสยามทำการปราบปรามชุมนุมต่างๆ ขุนนางจีนได้พบกับเจ้าจุ้ยที่เมืองบันทายมาศและหมักเทียนตื๊อได้มอบแผนที่แสดงเส้นทางจากเมืองกวางตุ้งถึงสยามให้แก่ขุนนางจีน เมื่อพระยาตากได้ปราบดาภิเษกขึ้นเป็นสมเด็จพระเจ้ากรุงธนบุรีแล้ว ทรงส่งผู้แทนข้าหลวงนำศุภอักษรไปยังเมืองกว่างโจว (เมืองกวางตุ้ง) ในพ.ศ. 2311 ทรงใช้พระนามเรียกขานพระองค์เองว่า"เจาพีหย่ากันเอินชื่อ" (昭丕雅甘恩敕) ขอการรับรองจากราชสำนักจีนเพื่อเข้าสู่ระบบบรรณาการจิ้มก้อง แต่ราชสำนักจีนปฏิเสธการรับรองเนื่องจากหมักเทียนตื๊อเจ้าเมืองบันทายมาศได้แจ้งแก่ราชสำนักจีนว่ายังมีทายาทของกษัตริย์อยุธยาประทับอยู่ที่เมืองบันทายมาศ ในเดือนสิงหาคม พ.ศ. 2314 สมเด็จพระเจ้าตากสินทรงส่งทูตไปกว่างโจวอีกครั้ง โดยนำเชลยพม่าที่จับมาได้จากเชียงใหม่ไปมอบให้แก่ราชสำนักจีน เนื่องจากในขณะนั้นจีนและพม่ามีความขัดแย้งกันอยู่ในสงครามจีน-พม่า (Sino-Burmese War) ในครั้งนี้สมเด็จพระเจ้าตากสินทรงใช้พระนามว่า"เจิ้งเจา"

### สงครามตีเมืองกัมพูชา พ.ศ. 2312

บริเวณประตูชายแดนระหว่าง เวียดนาม–กัมพูชา ของเมืองห่าเตียน
ในพ.ศ. 2312 สมเด็จพระเจ้าตากสินทรงมีพระราชสาสน์ถึงพระนารายณ์ราชานักองค์ตน ให้กัมพูชาแต่งต้นไม้เงินต้นไม้ทองเครื่องบรรณาการไปถวายแก่กรุงธนบุรีดังเช่นเคยในสมัยอยุธยา พระนารายณ์ราชาซึ่งฝักใฝ่ญวนและได้รับการสนับสนุนจากหมักเทียนตื๊อเจ้าเมืองบันทายมาศไม่ยอมเป็นเมืองขึ้นของสยาม "*พระเจ้าตากนี้ เปนเสมอเพียงแต่บุตรจีนไหหง แลมาตั้งตัวเองขึ้นเปนกระษัตริย์ จะให้เรานำเครื่องราชบรรณาการดอกไม้ทองเงินไปถวาย ยอมเป็นเมืองขึ้นเช่นนี้ดูกะไรอยู่*" สมเด็จพระเจ้าตากสินทรงพระพิโรธจึงมีพระราชโองการให้พระยาอภัยรณฤทธิ์ (ทองด้วง) และพระยาอนุชิตราชา (บุญมา) ยกทัพจำนวน 2,000 คน ให้นักองโนนไปในกองทัพด้วย ไปทางเมืองนครราชสีมาทางหนึ่ง และพระยาโกษา (ตั้งเลี้ยง) ยกทัพไปทางปราจีนบุรีอีกทางหนึ่ง เข้าโจมตีเมืองอุดงเพื่อยกราชสมบัติให้แก่นักองค์โนน

ฝ่ายพระยาอภัยรณฤทธิ์ (ทองด้วง) และพระยาอนุชิตราชา (บุญมา) ยกทัพจากเมืองนครราชสีมาเข้าโจมตีเมืองเสียมราฐ สู้รบกับออกญากลาโหม (ปาง) ที่เมืองเสียมราฐ ฝ่ายสยามเข้ายึดเมืองเสียมราฐได้สำเร็จ ออกญากลาโหม (ปาง) สิ้นชีวิตในที่รบ ส่วนพระยาโกษา (ตั้งเลี้ยง) ยกทัพจากปราจีนบุรีเข้ายึดเมืองพระตะบองได้สำเร็จ นักองค์ตนพระนารายณ์ราชากษัตริย์กัมพูชาจึงเสด็จยกทัพออกมารบทางทะเลสาบเขมรเพื่อยึดเมืองเสียมราฐคืน พระยาอภัยรณฤทธิ์และพระยาอนุชิตราชายกทัพเรือออกรบกับพระนารายณ์ราชาในทะเลสาบเขมร

ในเวลานั้น สมเด็จพระเจ้าตากสินเสด็จกรีฑาทัพออกไปปราบชุมนุมนครศรีธรรมราช เกิดข่าวลือว่าสมเด็จพระเจ้าตากสินได้เสด็จสวรรคต พระยาอภัยรณฤทธิ์และพระยาอนุชิตราชาเกรงว่าจะเกิดจลาจลขึ้นจึงถอยทัพออกจากกัมพูชากลับไปยังธนบุรี พระยาอภัยรณฤทธิ์หยุดทัพที่นครราชสีมาในขณะที่พระยาอนุชิตราชายกทัพมาถึงลพบุรี จึงทราบข่าวว่าสมเด็จพระเจ้าตากสินมิได้ทรงเป็นอันตรายแต่อย่างใด ฝ่ายพระยาโกษาเมื่อทราบว่าทัพทางเสียมราฐได้ถอยกลับไป จึงถอยจากพระตะบองกลับมาอยู่ที่ปราจีนบุรี พระยาโกษามีหนังสือบอกกราบทูลว่า พระยาอภัยรณฤทธิ์และพระยาอนุชิตราชาถอยทัพออกมาก่อน ตนเองจึงถอยทัพออกตามมาเนื่องจากเกรงว่าหากเหลือตั้งอยู่ทัพเดียวจะถูกฝ่ายกัมพูชาทุ่มโจมตี สมเด็จพระเจ้าตากสินมีพระราชโองการให้ตำรวจนำตัวพระยาอนุชิตราชามาเข้าเฝ้า แล้วตรัสถามว่าเหตุใดจึงยกทัพกลับมาก่อน พระยาอนุชิตราชาตอบว่าเกิดข่าวลือออกไปเกรงว่าข้าศึกอื่นจะมาแย่งชิงพระนครธนบุรีจึงหวังรีบกลับมารักษาแผ่นดินไว้ สมเด็จพระเจ้าตากสินได้ทรงสดับฟังแล้วจึงคลายพระพิโรธ สรรเสริญพระยาอนุชิตราชาว่าเป็นคนสัตย์ซื่อแท้ และมีพระราชโองการให้พระยาอภัยรณฤทธิ์และพระยาอนุชิตราชาเลิกทัพกลับธนบุรี

สงครามตีเมืองกัมพูชาและบันทายมาศ พ.ศ. 2314
------------------------------------------

### การจัดเตรียมทัพ

ภูมิภาค บริเวณสันเขาห่าเตียน
ในพ.ศ. 2314 สมเด็จพระเจ้าตากสินทรงมีพระราชดำริที่จะยกทัพไปตีเมืองกัมพูชาให้แก่นักองค์โนน และเพื่อตามหาเจ้าศรีสังข์และเจ้าจุ้ยอีกครั้ง ทรงมีพระราชโองการให้เกณฑ์ไพร่พลไทยจีนทัพบกทัพเรือ สรรพาวุธต่างๆ และทรงให้จัดทัพเข้าตีเมืองกัมพูชาดังนี้;

* พระยายมราช (ทองด้วง) (*พระราชพงศาวดารกรุงธนบุรี ฉบับพันจันทนุมาศ (เจิม)* ระบุว่าดำรงตำแหน่งเป็นเจ้าพระยาจักรี เอกสารชั้นต้น*จดหมายเหตุรายวันทัพคราวปราบเมืองพุทไธมาศและเขมร*ระบุว่าดำรงตำแหน่งเป็นพระยายมราช เช่นเดียวกับพงศาวดารกัมพูชาซึ่งระบุว่าเป็นพระยายมราช) ยกทัพบกจำนวน 10,590 คน ให้นักองค์โนนไปในทัพนี้ด้วย ยกจากปราจีนบุรีเข้าโจมตีเมืองพระตะบอง เมืองโพธิสัตว์ เข้าโจมตีเมืองอุดงบันทายเพชร
* สมเด็จพระเจ้าตากสินเสด็จนำทัพเรือด้วยพระองค์เอง เข้าโจมตีเมืองบันทายมาศ เสด็จทางชลมารค ทรงพระที่นั่งเรือรบ กองทัพเรือหลวงมีจำนวน 10,866 คน ทรงให้พระยาพิพิธ (เฉินเหลียน 陳聯 หรือ ตั้งเลี้ยง) ผู้ว่าที่โกษาธิบดี ยกทัพเรือล่วงหน้าไปก่อน และทรงให้พระยาพิชัยไอศวรรย์ (หยางจิ้นจง 楊進宗 Yáng Jìnzōng) เป็นทัพหน้า

พระยายมราช (ทองด้วง) ยกทัพออกจากธนบุรีไปเมื่อวันพฤหัสบดี ขึ้น 9 ค่ำ เดือน 11 (17 ตุลาคม พ.ศ. 2314) *จดหมายเหตุรายวันทัพฯ*ระบุจำนวนไพร่พลจำนวนเรือและอาวุธในกองเรือต่างๆไว้ดังนี้;

* กองพระยาพิชัยไอศวรรย์ เรือรบหลวง 44 ลำ รวมเรือทั้งสิ้น 73 ลำ ไพร่พลรวม 1,686 คน ปืนคาบศิลา 426 กระบอก รวมปืนทั้งสิ้น 684 กระบอก
* กองพระยาพิพิธ เรือรบหลวง 12 ลำ ไพร่พลรวม 1,481 คน ปืนคาบศิลา 16 กระบอก รวมปืนทั้งสิ้น 64 กระบอก
* กองพระสีหราชเดโช เรือรบ 27 ลำ ไพร่พลรวม 974 คน ปืนคาบศิลา 324 กระบอก รวมปืนทั้งสิ้น 462 กระบอก
* กองพระท้ายน้ำ เรือรบ 43 ลำ ไพร่พลรวม 1,101 คน ปืนคาบศิลา 37 กระบอก รวมปืนทั้งสิ้น 346 กระบอก
* กองเจ้าพระยาจักรี (หมุด) เรือทั้งสิ้น 13 ลำ ไพร่พลรวม 649 คน รวมปืนทั้งสิ้น 178 กระบอก
* กองพระยาโกษานอกราชการ เรือรบ 10 ลำ เรือสำเภา 24 ลำ รวมเรือทั้งสิ้น 34 ลำ ไพร่พลรวม 1,705 คน ปืนคาบศิลา 361 กระบอก รวมปืนทั้งสิ้น 533 กระบอก
* กองพระยาทิพโกษา เรือรบหลวง 7 ลำ รวมเรือทั้งสิ้น 13 ลำ ไพร่พลรวม 453 คน ปืนคาบศิลา 123 กระบอก รวมปืนทั้งสิ้น 175 กระบอก
* กองหลวง สมเด็จพระเจ้าตากสิน เรือรบหลวง 85 ลำ ไพร่หลวง 1,102 คน ไพร่สม 962 คน รวมไพร่พล 2,246 คน ปืนคาบศิลา 725 กระบอก รวมปืนทั้งสิ้น 1,016 กระบอก

### สยามโจมตีและเข้ายึดเมืองบันทายมาศ

สุสานของหมักเทียนตื๊อ (Mạc Thiên Tứ) ที่เขานุ้ยบิ่ญ (núi Bình San) ทางตอนเหนือของเมืองห่าเตียน
วันอาทิตย์ แรมสิบเอ็ดค่ำเดือนสิบเอ็ด (3 พฤศจิกายน พ.ศ. 2314) สมเด็จพระเจ้าตากสิน ทรงเรือพระที่นั่งสำเภาพร้อมเรือแม่ทัพนายกองไทยจีนทั้งหลายประกอบด้วยเรือรบ 200 ลำ เรือทะเล 200 ลำ กำลังพล 15,000 คน ยกพยุหยาตราจากธนบุรีไปยังปากน้ำสมุทรปราการ จากนั้นเสด็จยกทัพต่อไปยังจันทบุรี มีพระราชโองการให้พระยาพิพิธ (ตั้งเลี้ยง) ยกทัพล่วงหน้าไปโจมตีเมืองกำปงโสม ทัพเรือหลวงใช้เวลาห้าวันจึงเดินทางถึงปากน้ำเมืองบันทายมาศในวันพฤหัสบดีขึ้นแปดค่ำเดือนสิบสอง (14 พฤศจิกายน) สมเด็จพระเจ้าตากสินเสด็จขึ้นไปบนตึกจีนแห่งหนึ่งทางฝั่งตะวันตกเฉียงใต้ของเมืองบันทายมาศ มีพระราชโองการให้เจ้าพระยาจักรี (หมุด) และพระยาทิพโกษา ไปทำค่ายน้ำสองฟากไว้สำหรับเรือรบปืนใหญ่ ขณะนั้นมีนายมาชาวญวนเข้าสวามิภักดิ์ นายมากราบทูลว่าพระยาราชาเศรษฐีกำลังคิดวางแผนที่จะหนี จึงมีพระราชโองการให้พระยาพิชัยไอศวรรย์ (หยางจิ้นจง) แต่งสาสน์ให้นายมาชาวญวนถือเข้าไปหาพระยาราชาเศรษฐีใจความว่า

> สมเด็จพระพุทธเจ้าอยู่หัวยกกองทัพบกทัพเรือมานี้ พระราชประสงค์จะเศกพระองค์รามราชาให้ครองกรุงกัมพูชาธิบดี แล้วจะเอาตัวเจ้าจุ้ยเจ้าเสสังแลข้าหลวงชาวกรุงซึ่งไปอยู่เมืองใดๆจงสิ้น ถ้าและพระยาราชาเศรษฐีมิได้ภักดีด้วยเห็นว่าต้านทานได้ ก็ให้แต่งการป้องกันเมืองจงสรรพ ถ้าเห็นว่าจะสู้มิได้ ก็ยังทรงพระกรุณาโปรดอยู่ ให้ออกมากราบถวายบังคม เราจะช่วยทำนุบำรุง เถิงว่าแก่แล้วมามิได้ ก็ให้แต่งหุเอียบุตรออกมาถวายบังคงจงฉับพลัน ถ้าช้าอยู่จะทรงพิโรธฆ่าเสียให้สิ้น
> 
> 

ฝ่ายพระยาราชาเศรษฐีหมักเทียนตื๊อได้รับสาสน์แล้ว ตอบว่าขอเวลาปรึกษาหารือขุนนางกันก่อน ถ้าได้ข้อตกลงแล้วจะกราบทูลอีกครั้ง หลักฐานเวียดนามระบุว่า เมืองบันทายมาศนั้นเป็นป้อมปราการมีกำแพงเพียงทำจากไม้เท่านั้น ฝ่ายเมืองบันทายมาศสูญเสียกำลังพลไปมากจากการโจมตีเมืองจันทบุรีก่อนหน้านี้ เกณฑ์กำลังพลมาป้องกันเมืองได้เพียง 1,000 คนเท่านั้น หมักเทียนตื๊อขอความช่วยเหลือจากเหงียนฟุกถ่วน (Nguyễn Phúc Thuần, 阮福淳) เจ้าญวนใต้ตระกูลเหงียน แต่ฝ่ายเวียดนามยังไม่ให้การสนับสนุนแก่หมักเทียนตื๊อ เนื่องจากในครั้งก่อนเมื่อพ.ศ. 2310 หมักเทียนตื๊อเคยขอทัพญวนมา ทัพญวนมารออยู่เป็นเวลานานแต่ทัพสยามไม่ได้ยกมา ฝ่ายสยามนำปืนใหญ่ขึ้นไปบนเขายิงถล่มใส่เมืองบันทายมาศ ส่วนในเมืองบันทายมาศนั้นคลังกระสุนดินดำเกิดระเบิดขึ้นสร้างความสับสนวุ่นวาย หมักเทียนตื๊อให้บุตรชายคือหมักตื๊อซุง (Mạc Tử Dung, 鄚子溶) นำทัพเข้ารบกับสยามทางบก และหมักตื๊อถั๋ง (Mạc Tử Thảng, 鄚子淌) รบกับสยามทางเรือ

ผ่านไปสามวันหมักเทียนตื๊อยังไม่ตอบสาสน์ของพระยาพิชัยไอศวรรย์ สมเด็จพระเจ้าตากสินจึงตรัสเรียกประชุมแม่ทัพ ตรัสถามว่าจะให้เข้าโจมตีหักเอาเมืองบันทายมาศในคืนนี้ได้หรือไม่ ถ้าได้ก็ให้ว่าได้ ถ้าไม่ได้ก็ว่าไม่ได้ ถ้าว่าได้แต่บุกเข้าไปแล้วไม่ได้ถอยออกมาจะให้ประหารชีวิตเสีย ถ้าบุกเข้าไปยึดเมืองบันทายมาศได้จะทรงปูนบำเหน็จ มีพระราชโองการให้ตั้งค่ายล้อมเมืองและเกณฑ์กำลังพล 2,400 คน และอาทมาท 111 คน เข้าสมทบกองอาจารย์ พระราชทานฤกษ์และอุบายให้เข้าโจมตีเมืองบันทายมาศในคืนนั้น

ในเวลาสองยามคืนนั้น กองอาจารย์พร้อมไพร่พลและอาทมาทเข้าโจมตีเมืองบันทายมาศ สามารถปืนกำแพงขึ้นไปได้ ฝ่ายสยามจุดไฟเผาเมืองบันทายมาศเกิดแสงสว่างสู้รับกับฝ่ายญวนในเมืองนั้น ฝ่ายทัพสยามที่ล้อมเมืองไม่สามารถยกเข้าไปช่วยได้ เนื่องจากฝ่ายญวนยังรักษาเชิงเทินไว้อยู่ยิงปืนใหญ่ใส่ทัพสยาม ฝ่ายสยามยกกำลังเข้าโจมตีเมืองบันทายมาศทั้งทางน้ำทางบก เข้ายึดเมืองบันทายมาศได้สำเร็จในเช้าวันรุ่งขึ้นวันอาทิตย์ขึ้นสิบเอ็ดค่ำเดือนสิบสอง (17 พฤศจิกายน พ.ศ. 2314) แม่ทัพฝ่ายญวนได้ช่วยเหลือพระยาราชาเศรษฐีหมักเทียนตื๊อให้ลงเรือหลบหนีออกจากเมืองบันทายมาศไปได้ ไปอยู่ที่เมืองเจิวด๊ก (พงศาวดารกัมพูชาว่าไปที่ตึกเขมา) ส่วนบุตรชายสามคนของหมักเทียนตื๊อได้แก่ หมักตื๊อฮว่าง (Mạc Tử Hoàng, 鄚子潢) หมักตื๊อถั๋ง และหมักตื๊อซุง หลบหนีไปเกียนซางอยู่ภายใต้ความคุ้มครองของเวียดนาม

วันรุ่งขึ้นเสด็จไปประที่วังหรือจวนของพระยาราชาเศรษฐี ให้พลทหารทั้งปวงเที่ยวเก็บทรัพย์สินในเมืองมาได้จำนวนมาก ตรัสถามพระญาณประสิทธิ์ พระสุธรรมาจารย์ และอาจารย์จันทร์ แห่งกองอาจารย์นั้นว่า เมื่อคุมทหารเข้าโจมตีเมืองบันทายมาศนั้นเข้าทางด้านใดของเมือง อาจารย์ทั้งสามตอบไม่เหมือนกันและไม่ตรงกับความจริง จึงลงพระราชอาญาให้เฆี่ยนอาจารย์ทั้งสาม ทรงได้บุตรีของพระยาราชาเศรษฐีสองคนมีผู้นำมาถวายฯ ฝ่ายเจ้าจุ้ยซึ่งประทับอยู่ที่เมืองบันทายมาศลงเรือเสด็จหนีออกไปเช่นกันแต่ถูกจับกุมกลับมาได้ มีพระราชโองการให้เฆี่ยนเจ้าจุ้ยหนึ่งยกแล้วจองจำไว้ พระราชทานเงินรางวัลให้แก่ผู้ที่สามารถเข้าตีเมืองบันทายมาศได้ก่อน เป็นเงินถึงสามร้อยยี่สิบห้าชั่ง แล้วมีประกาศกฏห้ามมิให้กำลังพลสยามทำร้ายราษฏรจีนญวน ให้ค้าขายดังแต่ก่อน ทรงแต่งตั้งพระยาพิพิธ (ตั้งเลี้ยง) ผู้ว่าราชการที่โกษา เป็นพระยาราชาเศรษฐีเจ้าเมืองปากน้ำพุทไธมาศ นับจากนั้น พระยาพิพิธ (ตั้งเลี้ยง) จึงได้รับสมยานามว่า"พระยาราชาเศรษฐีจีน" ในขณะที่หมักเทียนตื๊ออดีตเจ้าเมืองบันทายมาศได้รับสมยานามว่า"พระยาราชาเศรษฐีญวน"

### สยามเข้ายึดเมืองกัมพูชา

อาวุธโบราณของแม่ทัพสยาม ค้นพบในบริเวณห่าเตียน
ฝ่ายพระยายมราช (ทองด้วง) ยกทัพสามารถเข้ายึดเมืองพระตะบอง เมืองโพธิสัตว์ เมืองบริบูรณ์ และเข้าโจมตีเมืองอุดง เมื่อเสียเมืองบันทายมาศให้แก่สยามแล้ว หมักเทียนตื๊อจึงส่งคนไปแจ้งข่าวทูลแก่สมเด็จพระนารายณ์ราชานักองค์ตนกษัตริย์กัมพูชา พระนารายณ์ราชาพร้อมทั้งพระราชวงศ์รวมทั้งเจ้าศรีสังข์จึงเสด็จลงเรือพระที่นั่ง พร้อมกับข้าราชการข้าราชบริพารกัมพูชา เสด็จหนีไปยังตระโลงโขศบทอันเจียนที่บาพนม บรรดาราษฏรชาวกัมพูชาจึงพากันแตกตื่น ลงเรือตามเสด็จหนีไปด้วย พระยายมราชจึงสามารถเข้ายึดเมืองอุดงได้สำเร็จ ราษฏรชาวกัมพูชาตั้งค่ายตัดไม้มาปักเป็นรั้วขึ้นที่คลองปากกระสาหรือคลองมักกะสาที่บาพนมเพื่อป้องกันตนเอง โดยมีออกญายมราช (ทุย) เป็นผู้นำ

วันพุธเดือนสิบสองขึ้นสิบสี่ค่ำ (20 พฤศจิกายน พ.ศ. 2314) สมเด็จพระเจ้าตากสินเสด็จยกทัพเรือกำลังพล 5,000 คน ออกจากเมืองบันทายมาศไปตามคลองเพื่อตามหาพระยาราชาเศรษฐี ทรงให้ชาวจีนผู้หนึ่งทางไป ปราบฏว่าชาวจีนผู้นั้นนำทางผิด จึงทรงให้ประหารชีวิตชาวจีนคนนั้นเสีย จากนั้นให้เชลยชาวกัมพูชานำทาง ปรากฏว่าเชลยชาวกัมพูชานั้นกระโดดหนีลงน้ำ ข้าหลวงจึงแทงชาวกัมพูชานั้นเสียชีวิต สมเด็จพระเจ้าตากสินเสด็จมาถึงเกาะพนมเปญเมื่อวันพุธเดือนสิบสองแรมหกค่ำ (27 พฤศจิกายน) เจ้าพระยาจักรี (หมุด) นำความมากราบทูลว่า เจ้ากัมพูชาหลบหนีไปอยู่ที่บาพนม จึงมีพระราชโองการให้เจ้าพระยาจักรี พระสีหราชเดโช และพระท้ายน้ำ ยกทัพติดตามไป วันรุ่งขึ้นทัพหลวงจึงเสด็จตามไป เจ้าพระยาจักรีมีหนังสือมาบอกว่าญวนลูกหน่ายมารับเจ้ากัมพูชาไปเมืองญวนแล้ว ทัพหลวงเสด็จไปถึงคลองมักกะสาพบกับค่ายของราษฏรชาวกัมพูชาซึ่งได้ตั้งขึ้นไว้ป้องกันตนเอง ประกอบด้วยกำลังพลชาวกัมพูชา 1,000 คน ตั้งค่ายสองฟากคลองมีแพผูกกั้นไว้ สมเด็จพระเจ้าตากสินทรงให้เจ้าพระยาจักรีนำกองกำลังเข้าโจมตีค่ายกัมพูชา นำไปสู่**การรบที่คลองมักกะสา** ในวันแรมแปดค่ำเดือนสิบสอง (29 พฤสจิกายน) ค่ายราษฏรกัมพูชานั้นแตกพ่ายฝ่ายสยามจับได้เชลยชาวกัมพูชาจำนวนมาก

สมเด็จพระเจ้าตากสินเสด็จกลับมาที่พนมเปญ พระรามราชานักองค์โนนมาจากเมืองอุดงบันทายเพชรมาเข้าเฝ้าที่พนมเปญ จึงพระราชทานเครื่องต้น ปืนใหญ่น้อย และครัวราษฏรชาวกัมพูชาที่กวาดต้อนมาได้นั้นให้แก่นักองค์โนน ครองเมืองอุดงเป็นใหญ่ในกัมพูชา โปรดฯให้พระยายมราช (ทองด้วง) และพระยาโกษานอกราชการ อยู่ช่วยราชการนักองค์โนนในกัมพูชาจนกว่าเหตุการณ์จะสงบ จากนั้นมีพระราชโองการให้เจ้าพระยาจักรี (หมุด) ตั้งอยู่ที่บ้านจินจงคอยเกลี้ยกล่อมเมืองป่าสัก (เมืองซ้อกจัง Sóc Trăng) ให้เข้าสวามิภักดิ์ และสมเด็จพระเจ้าตากสินเสด็จกลับถึงเมืองบันทายมาศในวันจันทร์เดือนอ้ายขึ้นสามค่ำ (9 ธันวาคม พ.ศ. 2314) มีพระราชโองการให้พระยาพิชัยไอศวรรย์ (หยางจิ้นจง) แต่งคนไปแจ้งข่าวที่พระนครธนบุรี

ฝ่ายหมักเทียนตื๊อ ซึ่งหลบหนีไปเมืองเจิวด๊ก ได้ขอความช่วยเหลือจากแม่ทัพญวนชื่อต๊งเฟื๊อกเหียป (Tống Phước Hiệp, 宋福洽) จากเมืองล็องโห่ เจ้าพระยาจักรี (หมุด) นำทัพเข้าโจมตีเมืองเจิวด๊ก นำไปสู่**การรบที่เมืองเจิวด๊ก** ต๊งเฟื๊อกเหียปนำทัพเข้าป้องกันการรุกรานของสยามที่เมืองเจิวด๊กสามารถขับทัพสยามให้ถอยร่นไปได้ เจ้าพระยาจักรีกราบทูลรายงานว่า รบกับญวนที่เมืองป่าสักเสียหลวงรักษมณเฑียรถูกญวนสังหารในที่รบกับเสียเรือ 8 ลำ พระยาอธิกวงศาเจ้าเมืองป่าสักชาวกัมพูชาเข้าสวามิภักดิ์ต่อสยาม เอกสารเวียดนามระบุว่าทัพเรือฝ่ายสยามไม่ชำนาญเส้นทางแม่น้ำ ฝ่ายเวียดนามสามารถเอาชนะทัพเรือสยามได้ สังหารพลสยามได้ 300 คน และยึดเรือสยามได้ 5 ลำและฝ่ายสยามทิ้งเรือหนีขึ้นบกไป

สมเด็จพระเจ้าตากสินพระราชทานปืนใหญ่ 5 กระบอก และปืนคาบศิลา 100 กระบอก ไว้ให้แก่นักองค์โนนไว้ป้องกันกัมพูชาจากญวน เจ้าพระยาจักรีมีหนังสือถึงนักองค์โนนว่าให้อย่าพึ่งเก็บส่วยภาษีจากราษฏรเนื่องจากยังอยู่ในภาวะสงคราม และเจ้าพระยาจักรี (หมุด) ได้กล่าวโทษแก่พระยาพิชัยไอศวรรย์ว่าตีเมืองบันทายมาศไม่สำเร็จร้อนถึงทัพหลวงต้องเสด็จตีเมืองบันทายมาศด้วยพระองค์เอง สมเด็จพระเจ้าตากสินจึงทรงคาดโทษพระยาพิชัยไอศวรรย์ให้ก่อกำแพงพระนครธนบุรีให้สำเร็จในเวลาที่กำหนดเพื่อเป็นการไถ่โทษ และพระราชทานข้าวเปลือก 70 เกวียนไว้ให้แก่พระยาราชาเศรษฐี (ตั้งเลี้ยง) เพื่อแบ่งให้แก่นักองค์โนนในเวลาที่ขัดสน เจ้าพระยาศรีธรรมธิราชผู้รักษาพระนครธนบุรีส่งความมากราบทูลข่าวการศึกพม่า สมเด็จพระเจ้าตากสินจึงเสด็จยกทัพออกจากเมืองบันทายมาศในวันอังคารแรมสามค่ำเดือนอ้าย (24 ธันวาคม พ.ศ. 2314) กลับไปยังพระนครธนบุรี โดยนำเชลยประกอบด้วยสมาชิกครอบครัวของหมักเทียนตื๊อที่จับกุมได้ รวมทั้งเจ้าจุ้ยและพระยาจันทบุรี (เจ้าขรัวหลาน) อดีตเจ้าเมืองจันทบุรีที่จับตัวได้กลับไปด้วย เสด็จถึงธนบุรีในวันจันทร์เดือนยี่ขึ้นเก้าค่ำ (13 มกราคม พ.ศ. 2315) โปรดฯพระราชทานญวนข้างในให้แก่เจ้าพระยาศรีธรรมาธิราช เจ้าพระยาจักรี เจ้าพระยามหาเสนา เจ้าพระยามหาสมบัติ และเจ้าพระยามหามณเฑียร ให้โขลนนำไปพระราชทานถึงเรือน เอกสารเวียดนามระบุว่า ต่อมาเจ้าจุ้ยถูกสำเร็จโทษประหารชีวิต

### ญวนยึดเมืองบันทายมาศคืน

ทิวทัศน์ของเมือง ห่าเตียน (จังหวัดเกียนซาง, เวียดนาม)
หมักเทียนตื๊อยอมรับผิดขอโทษแก่เจ้าญวนใต้เหงียนฟุกถ่วนผู้เป็นนายของตนว่าเสียเมืองบันทายมาศให้แก่สยามไป เหงียนฟุกถ่วนให้อภัยแก่หมักเทียนตื๊อและมอบเงินให้ ในเดือนสาม (กุมภาพันธ์) พ.ศ. 2315 เจ้าศรีสังข์สิ้นพระชนม์ สมเด็จพระอุไทยราชานักองค์ตนเจ้ากัมพูชาเสด็จจากตระโลงโขศมาประทับที่แพรกเมียดกันโดร์หรือคลองปากหนู ในเดือนกุมภาพันธ์ พ.ศ. 2315 เจ้าญวนใต้เหงียนฟุกถ่วนจัดตั้งทัพเข้าโจมตีเพื่อยึดเมืองบันทายมาศและกัมพูชาคืนจากสยามดังนี้;

* เหงียนกิ๋วด่าม (Nguyễn Cửu Đàm, 阮久潭) ซึ่งมีบรรดาศักดิ์เป็น ด่ามอึงเหิ่ว (Đàm Ưng hầu) ยกทัพมาตามแม่น้ำโขง
* เหงียนควาเทวียน (Nguyễn Khoa Thuyên) ยกทัพจากเมืองสักซ้า (Rạch Giá) และซาเด๊ก เข้าโจมตีเมืองบันทายมาศทางทะเล
* เหงียนหิวเญิน (Nguyễn Hữu Nhơn) ซึ่งมีบรรดาศักดิ์เป็น เญินทัญเหิ่ว (Nhơn Thanh hầu) ยกทัพมาตามแม่น้ำป่าสัก ประกอบด้วยกำลังพล 1,000 คน เรือรบ 50 ลำ

หมักเทียนตื๊ออาศัยลี้ภัยอยู่ที่เมืองเกียงซางหรือเกิ่นเทอ (Cần Thơ) ฝ่ายเวียดนามใช้เวลาเตียมทัพห้าเดือน ถึงเริ่มยกทัพมาในเดือนกรกฎาคม พ.ศ. 2315 ฝ่ายเวียดนามยกทัพมาทางทะเล พระยาราชาเศรษฐีจีน (ตั้งเลี้ยง) เจ้าเมืองบันทายมาศตั้งตัวไม่ทัน ยกพลชาวไทยจีนเข้าสู้รบกับฝ่ายญวนเป็นเวลาสามชั่วโมง ไม่สามารถต้านทานได้ ฝ่ายเวียดนามจึงยึดเมืองบันทายมาศคืนได้สำเร็จ พระยาราชาเศรษฐีจีนจำต้องหลบหนีออกจากเมืองบันทายมาศไปยังเมืองกำปอด พระยาปังลิมาเจ้าเมืองกำปอดให้ความช่วยเหลือแก่พระยาราชาเศรษฐีจีนจัดเตรียมไพร่พลเข้ายึดเมืองบันทายมาศคืน พระยาราชาเศรษฐีจีนให้เวลาเตรียมทัพสามวัน จึงยกทัพเข้าโจมตีเมืองบันทายมาศอีกครั้งในเวลากลางคืนเวลาสองยาม พระยาราชาเศรษฐีให้ทหารทุกคนคาบไม้ติ้วไว้ในปากเพื่อไม่ให้มีเสียง ว่ายน้ำยกทัพเข้ายึดเมืองบันทายมาศคืนได้สำเร็จดังเดิม ฝ่ายพระยายมราช (ทองด้วง) ที่เมืองอุดง เมื่อทราบข่าวว่าเมืองบันทายมาศเสียให้แก่ญวน จึงเตรียมยกทัพลงมาช่วยพระยาราชาเศรษฐี แต่พระยาราชาเศรษฐีสามารถยึดเมืองคืนได้ก่อน

ฝ่ายทัพเวียดนามทางแม่น้ำป่าสัก เหงียนหิวเญินผู้เป็นแม่ทัพล้มป่วยจึงมอบหมายให้เฮี้ยนเชืองเหิ่ว (Hiến Chương hầu) เป็นผู้นำทัพแทน เฮี้ยนเชืองเหิ่วพ่ายแพ้ให้แก่ทัพสยามที่แม่น้ำป่าสักถอยไปอยู่ที่เมืองเกิ่นเทอ

เหงียนกิ๋วด่ามส่งขุนนางกัมพูชาคือออกญายมราช (ทุย) เป็นแม่ทัพหน้ายกทัพจำนวน 10,000 คน เข้าโจมตีเจ้าพระยาจักรี (หมุด) ที่เปียมเบญจพัน (ในจังหวัดไพรแวง) ฝ่ายไทยพ่ายแพ้แตกพ่ายไป ฝ่ายญวนเข้ายึดเมืองพนมเปญได้สำเร็จ เป็นเหตุให้นักองค์โนนที่เมืองอุดงหลบหนีไปยังเมืองกำปอดชายทะเล ฝ่ายเวียดนามจึงสามารถเข้าครองกัมพูชาตะวันออกได้ ในขณะที่พระยายมราช (ทองด้วง) ยังคงรักษาการอยู่ที่เมืองอุดง

ในกลางปีพ.ศ. 2315 สมเด็จพระอุไทยราชานักองค์ตนเสด็จจากแพรกเมียตกันโดร์มาประทับที่แพรกปักปรัดหรือคลองบางเชือกหนัง กัมพูชาเกือบทั้งหมดจึงกลับไปอยู่ภายใต้อำนาจของพระอุไทยราชา (นักองค์ตน) และฝ่ายเวียดนาม ยกเว้นหัวเมืองทางตะวันตกเฉียงใต้ได้แก่เมืองกำปอด เมืองกำปงโสม และเมืองบาทีอยู่ภายใต้อำนาจของนักองค์โนน ซึ่งตั้งมั่นอยู่ที่เมืองกำปอด นักองโนนมีกำลังพลจากธนบุรี 500 คน นักองโนนเกณฑ์ไพร่พลกัมพูชาจากเมืองตรัง เมืองเชิงกรรชุม และเมืองบันทายมาศ ยกจากเมืองกำปอดมาตั้งอยู่ที่เปียมระกา ออกญายมราช (ทุย) นำทัพออกมารบกับนักองโนนที่เปียมระกา ฝ่ายเวียดนามส่งองโดยจินมาเป็นเบาฮอหรือผู้อารักขาในกัมพูชา

พระยาราชาเศรษฐี (ตั้งเลี้ยง) บอกข้อราชการไปยังธนบุรี ในปีต่อมาเดือนกุมภาพันธ์ พ.ศ. 2316 เจ้าญวนใต้เหงียนฟุกถ่วนมีคำสั่งให้หมักเทียนตื๊อส่งผู้แทนมาเข้าเฝ้าสมเด็จพระเจ้าตากสินที่ธนบุรีเพื่อเจรจาสงบศึก สมเด็จพระเจ้าตากสินทรงรับไมตรีและโปรดฯพระราชทานบุตรหญิงและภรรยาของหมักเทียนตื๊อกลับคืนไป สมเด็จพระเจ้าตากสินมีพระราชดำริว่า เมืองบันทายมาศนั้นรักษาไว้ได้ยาก จึงมีพระราชโองการให้พระยาราชาเศรษฐีถอยทัพออกมาจากบันทายมาศ พระยาราชาเศรษฐีจึงกวาดต้อนชาวเมืองบันทายมาศลงเรือใหญ่น้อยกลับเข้ามาที่กรุงธนบุรีตามพระราชกำหนดนั้น ในเดือนมีนาคมพ.ศ. 2316 จากนั้นจึงมีพระราชโองการให้พระยายมราชถอยทัพกลับจากกัมพูชาเช่นกัน พระยายมราชกวาดต้อนชาวกัมพูชาจำนวนประมาณ 10,000 คนเศษกลับไปยังธนบุรีทัพ ฝ่ายญวนจึงถอนกำลังออกไปจากกัมพูชาในเช่นกันในปีนั้นพ.ศ. 2316

ผลลัพธ์และเหตุการณ์สืบเนื่อง
----------------------------

### กบฏเต็ยเซิน

บริเวณสุสานของ ม่อจิว ณ เมืองห่าเตียน
ในสงครามครั้งนี้เมืองบันทายมาศถูกทัพฝ่ายสยามทำลายเมืองลง ทำให้เมืองห่าเตียนบันทายมาศสูญเสียอำนาจทางเศรษฐกิจและการเมืองในบริเวณหัวเมืองชายฝั่งตะวันออก หมักเทียนตื๊ออดีตเจ้าเมืองห่าเตียนพำนักอยู่ที่เมืองเกิ่นเทอหลังสงครามสิ้นสุดลงแล้วโดยที่ไม่ได้กลับไปเมืองห่าเตียนอีก ชาวกัมพูชาค่อยๆเข้าแทนที่ชาวจีนในเมืองบันทายมาศ

ในพ.ศ. 2314 ปีเดียวกับที่สมเด็จพระเจ้าตากสินเสด็จกรีฑาทัพมาตีเมืองบันทายมาศนั้น ได้เกิดกบฏเต็ยเซิน (Tây Sơn) ขึ้น นำโดยสามพี่น้องตระกูลเหงียนวันเพื่อต่อต้านการปกครองของเจ้าญวนใต้ตระกูลเหงียนฟุก ในพ.ศ. 2316 กบฏเต็ยเซินได้เข้ายึดเมืองกวีเญิน (Quy Nhơn) ได้สำเร็จ และต่อมาปีพ.ศ. 2317 เจ้าญวนเหนือจิ่ญซัม (Trịnh Sâm, 鄭森) ได้ฉวยโอกาสนี้ยกทัพจากเมืองฮานอยทางเหนือลงมาโจมตียึดเมืองเว้ (Huế) ได้สำเร็จ เป็นเหตุให้เจ้าญวนใต้เหงียนฟุกถ่วนรวมทั้งสมาชิกตระกูลเหงียนและข้าราชการจำต้องหลบหนีลงเรือไปลี้ภัยทางใต้ที่เมืองไซ่ง่อน

ในพ.ศ. 2320 เหงียนวันเหวะ หรือเหงียนเหวะ (Nguyễn Huệ, 阮惠) หนึ่งในสามพี่น้องเต็ยเซิน ยกทัพลงมาตีเมืองไซ่ง่อนยึดเมืองไซ่ง่อนได้สำเร็จ เหงียนฟุกถ่วนเจ้าญวนใต้หลบหนีมาอาศัยอยู่กับหมักเทียนตื๊อที่เมืองเกิ่นเทอ หมักเทียนตื๊อส่งบุตรชายคือหมักตื๊อซุงยกทัพไปสู้กับเต็ยเซินแต่พ่ายแพ้ หมักเทียนตื๊อนำพาเจ้าญวนใต้หลบหนีต่อไปยังเมืองล็องเซวียน (Long Xuyên) แต่ทว่าเหงียนเหวะยกทัพติดตามมาจนถึงเมืองล็องเซวียน ยึดเมืองได้ และจับกุมตัวเจ้าญวนใต้เหงียนฟุกถ่วนไปสำเร็จโทษประหารชีวิตที่เมืองไซ่ง่อน สมเด็จพระเจ้าตากสินทรงส่งข้าหลวงนั่งเรือไปพบกับหมักเทียนตื๊อ เสนอให้หมักเทียนตื๊อเข้ามาพึ่งพระโพธิสมภารที่กรุงธนบุรี หมักเทียนตื๊อมีความเกรงกลัวในพระราชอำนาจ จึงเดินทางมาพร้อมกับครอบครัวของตนเองและโตนเทิ้ตซวน (Tôn Thất Xuân 尊室春) หรือ"องเชียงชุน" (ông chánh Xuân) ผู้เป็นหนึ่งในสมาชิกตระกูลเหงียน เข้ามาที่เมืองจันทบุรีจากนั้นเดินทางต่อมาถึงกรุงธนบุรีในที่สุดในพ.ศ. 2321

ในพ.ศ. 2323 พระองค์แก้ว (ด้วง) เจ้าชายกัมพูชา ได้ทูลแก่สมเด็จพระเจ้าตากสินว่า พบจดหมายของ"องเชียงสือ"เหงียนฟุกอั๊ญ เจ้าญวนใต้คนใหม่ซึ่งกำลังต่อสู้กับเต็ยเซินอยู่ที่เมืองไซ่ง่อน โดยองเชียงสือนั้นได้เขียนจดหมายถึงองเชียงชุนผู้เป็นญาติให้ก่อกบฏเข้ายึดพระนครธนบุรี หมักเทียนตื๊อเมื่อได้ทราบความดังนั้นจึงฆ่าตัวตายไปเสียก่อน สมเด็จพระเจ้าตากสินมีพระราชโองการให้ลงพระราชอาญาประหารชีวิตองเชียงชุน รวมทั้งครอบครัวของหมักเทียนตื๊อได้แก่ภรรยาของหมักเทียนตื๊อ บุตรชายสองคนได้แก่หมักตื๊อฮว่างและหมักตื๊อซุง และชาวเวียดนามจำนวนทั้งสิ้น 53 คน ล้วนถูกประหารชีวิต ออกญากลาโหมได้ทูลขอให้ไว้ชีวิตบุตรชายของหมักเทียนตื๊อที่อายุยังน้อย ได้แก่ หมักตื๊อซิญ (Mạc Tử Sinh 鄚子泩) หมักตื๊อท้วน (Mạc Tử Tuấn, 鄚子浚) หมักตื๊อเทียม (Mạc Tử Thiêm, 鄚子添) และหลานของหมักเทียนตื๊ออีกสามคน

### เหตุการณ์สืบเนื่องในอาณาจักรกัมพูชา

แผนที่ชายแดนระหว่างกัมพูชา–เวียดนาม ภาพพิมพ์ ในปี พ.ศ. 2372
ในปีพ.ศ. 2315 สมเด็จพระอุไทยราชานักองค์ตนเจ้ากัมพูชาทรงตระหนักว่าสงครามความขัดแย้งระหว่างพระองค์กับนักองค์โนน ซึ่งนำไปสู่ความขัดแย้งระหว่างสยามและเวียดนามนั้น เป็นเหตุให้อาณาประชาราษฏร์ชาวกัมพูชาได้รับความเดือดร้อน ต้องพรัดพรากล้มหายตายจากประสบกับภาวะอดอาหาร ส่วนฝ่ายญวนที่เคยให้การสนับสนุนแก่พระองค์นั้น เวลานี้ต้องประสบกับเหตุการณ์กบฏเต็ยเซิน จึงมีพระราชโองการให้พระองค์แก้ว (ด้วง) เป็นผู้แทนพระองค์ไปเจรจาสงบศึกกับแม่ทัพไทยในกองทัพของนักองค์โนนที่เปียมระกา ฝ่ายแม่ทัพไทยและนักองค์โนนจึงถอยกลับไปอยู่ที่เมืองกำปอดและส่งพระองค์แก้ว (ด้วง) ไปยังกรุงธนบุรี ฝ่ายพระองค์แก้วเข้าเฝ้าสมเด็จพระเจ้าตากสิน ขอพระราชทานสงบศึกเป็นมิตรไมตรีด้วย แต่สมเด็จพระเจ้าตากสินทรงไม่ไว้วางพระทัยนักองค์ตน จึงมีพระราชโองการให้จับกุมพระองค์แก้วไปจำคุกเสีย

ต่อมาในพ.ศ. 2317 สมเด็จพระอุไทยราชานักองค์ตนเสด็จไปประทับที่เกาะจีน พระองค์แก้ว (ด้วง) ส่งคนมากราบทูลสมเด็จพระอุไทยราชา ขอพระราชทานบุตรและภรรยาของพระองค์แก้วไปที่ธนบุรี เพื่อแสดงความบริสุทธิ์ใจต่อกรุงธนบุรี สมเด็จพระเจ้าตากสินจึงทรงเชื่อว่าพระองค์แก้วนั้นมีความซื่อสัตย์จริง จึงทรงพระกรุณาให้ถอดพระองค์แก้วออกจากคุก สมเด็จพระอุไทยราชาเจ้ากัมพูชามีดำริว่า การที่พระรามราชานักองค์โนนยกทัพมากระทำการสงครามเหตุเกิดจากการที่นักองค์โนนปรารถนาในราชสมบัติกัมพูชา ตรัสเรียกประชุมพระมหาสังฆราช พระมหาราชครู ขุนนางใหญ่น้อยแล้ว จึงเห็นว่าควรมอบราชสมบัติให้แก่พระรามราชานักองค์โนนเพื่อยุติสงคราม ในปีต่อมาพ.ศ. 2318 สมเด็จพระอุไทยราชาทรงให้พระพรหมมุนี (หลง) ซึ่งเป็นที่พระสังฆราช นำความถวายพระพรไปยังนักองค์โนนที่เมืองกำปอด อัญเชิญให้มาครองราชสมบัติที่เมืองบันทายเพชร นักองค์โนนจึงเดินทางจากเมืองกำปอดมายังเมืองอุดง ขึ้นครองราชสมบัติเป็นสมเด็จพระรามราชากษัตริย์กัมพูชาพระองค์ใหม่ ส่วนสมเด็จพระอุไทยราชานักองค์ตน ทรงลดยศลงเป็นพระมหาอุปโยราช และให้นักองค์ธมเป็นพระมหาอุปราช

ในพ.ศ. 2320 ออกญาวิบูลราช (ชู) คิดก่อกบฏยกราชสมบัติให้แก่พระมหาอุปราช (องค์ธม) แต่พระมหาอุปราชทรงไม่เห็นด้วย ออกญาวิบูลราช (ชู) เกรงว่าตนจะมีความผิดจึงนำความไปทูลแก่สมเด็จพระรามราชาว่าพระมหาอุปราชจะเป็นกบฏ สมเด็จพระรามราชาจึงมีพระราชโองการให้ลอบปลงพระชนม์พระมหาอุปราชไปเสียในเดือนยี่มกราคมพ.ศ. 2321 ในเดือนเดียวกันนั้นพระมหาอุปโยราชนักองค์ตนประชวรสิ้นพระชนม์ สมเด็จพระรามราชานักองค์โนนเจ้ากัมพูชาจึงครองอำนาจอยู่พระองค์เดียว ในสงครามเวียงจันทน์ พ.ศ. 2321 สมเด็จพระเจ้าตากสินมีพระราชโองการให้สมเด็จเจ้าพระยามหากษัตริย์ศึกยกทัพไปตีเมืองเวียงจันทน์ สมเด็จเจ้าพระยามหากษัตริย์ศึกมีคำสั่งให้เจ้าพระยาสุรสีห์ (บุญมา) เดินทางมายังกัมพูชาเพื่อเกณฑ์ไพร่พลและเสบียงอาหารไปสงครามกับลาว สมเด็จพระรามราชาจึงมีพระราชโองการให้เกณฑ์ไพร่พลและเสบียงในเขตเมืองกำปงสวายและกำปงธมมอบให้แก่เจ้าพระยาสุรสีห์ฯ สร้างความไม่พอใจแก่ราษฏรชาวกัมพูชาซึ่งได้รับความเดือดร้อน ออกญาเดโช (แทน) เจ้าเมืองกำปงสวายจึงก่อการกบฏขึ้นในพ.ศ. 2322 สมเด็จพระรามราชาส่งเจ้าฟ้าทะละหะ (มู) เข้าปราบกบฏ แต่เจ้าฟ้าทะละหะ (มู) กลับไปเข้ากับฝ่ายกบฏ เจ้าฟ้าทะละหะ (มู) ขอความช่วยเหลือจากองเชียงสือเหงียนฟุกอั๊ญ ซึ่งกำลังสู้รบกับเต็ยเซินอยู่ที่เมืองไซ่ง่อน องเชียงสือส่งทัพญวนเข้ามายังกัมพูชา สมเด็จพระรามราชาทรงพ่ายแพ้ถูกสำเร็จโทษถ่วงน้ำที่บึงขยอง เจ้าฟ้าทะละหะ (มู) จึงยกเอานักองค์เองพระชนมายุเพียงเจ็ดชันษาขึ้นเป็นกษัตริย์กัมพูชาพระองค์ใหม่ภายใต้ความคุ้มครองของเวียดนาม

### ความสัมพันธ์ระหว่างธนบุรีและจีน

เรือใบบรรทุกทรัพยากร ทำการจิ้มก้องเพื่อยืนยันทำการค้าความสัมพันธ์ระหว่างสยาม–จีน
หลังจากที่หมักเทียนตื๊อเสียงเมืองห่าเตียนบันทายมาศให้แก่ทัพฝ่ายสยามแล้ว หมักเทียนตื๊อได้ส่งคนไปรายงานเหตุการณ์ต่อราชสำนักจีนราชวงศ์ชิงที่ปักกิ่งในปีพ.ศ. 2315 ดังปรากฏในเอกสารของจีน จดหมายเหตุทางทหารของราชวงศ์ชิง (軍機處檔摺件) ฉบับหนึ่งซึ่งเขียนขึ้นเมื่อปีพ.ศ. 2315 ระบุว่า;

> ปีที่แล้วเจิ้งสิ้นยกทัพขนาดใหญ่มา (ตีเมืองห่าเตียน) เป็นจำนวนหลายหมื่นคน โดยมีเฉินเหลียนเป็นแม่ทัพเรือและหยางจิ้นจงผู้เป็นนายเรือเป็นทัพหน้า
> 
> 

หลังจากที่สมเด็จพระเจ้าตากสินทรงเข้ายึดและทำลายเมืองห่าเตียนลงแล้ว และเจ้าศรีสังข์และเจ้าจุ้ยได้สิ้นพระชนม์ไปแล้ว ราชสำนักจีนมีทัศนคติต่อสมเด็จพระเจ้าตากสินในทางที่ดีขึ้น เอกสารจีนเริ่มที่จะเรียกขานพระนามว่า"เจิ้งเจา" สมเด็จพระเจ้าตากสินทรงส่งผู้แทนพระองค์เป็นพ่อค้าจีนนำราชสาสน์ไปถึงเมืองกวางตุ้งในพ.ศ. 2317 และพ.ศ. 2318 เพื่อขอซื้อกำมะถันมาใช้ในการสงคราม ในพ.ศ. 2320 หลี่ ซื่อเหยา (李侍堯 พินอิน: Lǐ Shìyáo) ข้าหลวงประจำมณฑลกวางตุ้งและกว่างสี กราบทูลพระจักรพรรดิเฉียนหลงว่าสมเด็จพระเจ้าตากสินในฐานะกษัตริย์แห่งสยามมีความสามารถและความทุ่มเทในการสู้รบกับพม่าซึ่งเป็นศัตรูของจีน แสดงให้เห็นจากการส่งเชลยชาวพม่าให้แก่จีน ในเดือนพฤษภาคม พ.ศ. 2320 สมเด็จพระเจ้าตากสินทรงส่งผู้แทนสามคนไปพบกับหยางจิ่งสู้ (楊景素 พินอิน: Yáng Jǐngsù) ข้าหลวงประจำมณฑลกวางตุ้งและกว่างสีคนใหม่ แจ้งว่าทางธนบุรีต้องการขอการรับรองจากราชสำนักจีน เป็นเหตุให้พระจักรพรรดิเฉียนหลงมีกระแสรับสั่งไปยังหยางจิ่งสู้ว่า ทรงอนุญาตให้ทางธนบุรีเข้ามาติดต่อและซื้อกำมะถันเพิ่มเติมได้ ในครั้งนี้ราชสำนักจีนได้เรียกขานสมเด็จพระเจ้าตากสินว่าเป็น"อ๋อง" ซึ่งเปรียบเสมือนเป็นการยอมรับจากราชสำนักจีน จักรพรรดิเฉียงหลงมีพระราชดำริที่จะพระราชทานตราตั้งให้แก่สมเด็จพระเจ้าตากสิน แต่ทว่าในปีต่อมาพ.ศ. 2321 สมเด็จพระเจ้าตากสินมีพระราชสาสน์ประทับตราบัวแก้วบนอักษร"ปิ้น"ไปยังกรุงปักกิ่ง ขออนุญาตเลื่อนการส่งบรรณาการออกไปเนื่องจากการที่สยามได้รับความเสียหายจากสงครามอะแซหวุ่นกี้

สมเด็จพระเจ้าตากสินทรงส่งคณะทูตอย่างเป็นทางการเต็มรูปแบบไปจิ้มก้องยังราชสำนักปักกิ่งในเดือนพฤษภาคมพ.ศ. 2324 ในครั้งนี้พระราชสาสน์คำหับไม่มีตราโลโต เนื่องจากฝ่ายธนบุรียังไม่ได้รับตราโลโตมาจากราชสำนักจีน ใช้ตราไอยราพตแทน ราชสำนักจีนมอบตราตั้งหรือตราโลโตให้แก่สยามอย่างเป็นทางการในพ.ศ. 2330 ในรัชสมัยพระบาทสมเด็จพระพุทธยอดฟ้าจุฬาโลก

อ้างอิง
-------

1. 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 16 17 18 19 20 21 22 23 24 25 26 27 28 29 30 31 32 33  Breazeale, Kennon. **From Japan to Arabia; Ayutthaya's Maritime Relations with Asia**. Bangkok: the Foundation for the promotion of Social Sciences and Humanities Textbook Project, 1999.
2. 1 2 3 4 5  ประชุมพงศาวดาร ภาคที่ ๖๔: พงศาวดารกรุงศรีอยุธยา ฉบับพันจันทนุมาศ (เจิม).
3. 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 16 17 18 19 20 21 22 23 24  **ราชพงษาวดารกรุงกัมพูชา ฉบับหอพระสมุดวชิรญาณแปลใหม่**. จางวางตรี พระยาไกรเพ็ชรรัตนสงคราม สมุหเทศาภิบาลมณฑลนครสวรรค์ พิมพ์แจก ในงานศพ พระตำรวจตรี พระยากำแหงรณฤทธิ์ จางวางพระตำรวจ ผู้บิด พ.ศ. ๒๔๖๐.
4. 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13  ประชุมพงศาวดาร ภาคที่ ๖๕: พระราชพงศาวดารกรุงธนบุรี ฉบับพันจันทนุมาศ (เจิม)
5. 1 2  ประชุมพงศาวดารภาคที่ ๓๙: เรื่อง จดหมายเหตุของคณะบาดหลวงฝรั่งเศส ซึ่งเข้ามาตั้งครั้งกรุงศรีอยุธยาตอนแผ่นดินพระเจ้าเอกทัศกับ ครั้งกรุงธนบุรีแลกรุงรัตนโกสินทรตอนต้น ภาคที่ ๖. มหาอำมาตย์โท หม่อมเจ้าธำรงศิริ พิมพ์ในการบำเพ็ญกุศล อายุครบ ๕๐ ปี พิมพ์ที่โรงพิมพ์ศรีหงส์
6. 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 16 17 18  พระราชพงษาวดารกรุงเก่า (ฉบับหมอบรัดเล).
7. 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14  Masuda Erika. **The Fall of Ayutthaya and Siam's Disrupted Order of Tribute to China (1767-1782)**. Taiwan Journal of Southeast Asian Studies, พ.ศ. 2550.
8. 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 16 17 18 19 20 21  ประชุมพงศาวดารภาคที่ ๖๖: จดหมายเหตุรายวันทัพสมัยกรุงธนบุรี คราวปราบเมืองพุทไธมาศและเขมร และจุลยุทธการวงศ์
9. ↑  นิธิ เอียวศรีวงศ์. การเมืองไทยสมัยพระเจ้ากรุงธนบุรี. กรุงเทพฯ; มติชน, พ.ศ. 2550.
10. 1 2 3  Geoff Wade, James K. Chin. **China and Southeast Asia: Historical Interactions**. Routledge, 19 ธ.ค. 2561.
11. 1 2  สมเด็จเจ้าฟ้ากรมพระยานริศรานุวัติวงศ์. (พ.ศ. 2506). **บันทึกเรื่องความรู้ต่างๆ** ประทานพระยาอนุมานราชธน กรุงเทพ: ไทยวัฒนาพานิช.