ในประเทศไทย **สมเด็จพระสังฆราช สกลมหาสังฆปริณายก** คือประมุขแห่งคณะสงฆ์หรือพระราชาของคณะสงฆ์ ซึ่งตามกฎหมายคณะสงฆ์บัญญัติให้ทรงดำรงตำแหน่งสกลมหาสังฆปริณายก
ที่มาและอำนาจหน้าที่ของสมเด็จพระสังฆราชเป็นไปตามพระราชบัญญัติคณะสงฆ์ พ.ศ. 2505

พระสังฆราชแห่งสังฆมณฑลไทย
-------------------------

สมเด็จพระสังฆราช เป็นตำแหน่งที่มีมาตั้งแต่สมัยกรุงสุโขทัย ดังมีหลักฐานจากศิลาจารึกของพ่อขุนรามคำแหงมหาราช ได้จารึกคำว่าสังฆราชไว้ด้วย
สมเด็จพระสังฆราช สกลมหาสังฆปริณายก เป็นตำแหน่งสมณะศักดิ์สูงสุดฝ่ายพุทธจักรของคณะสงฆ์ราชอาณาไทย ทรงเป็นองค์ประธานการปกครองคณะสงฆ์ ตำแหน่งนี้น่าจะมีที่มาจากคณะสงฆ์ไทย นำแบบอย่างมาจาก ลัทธิลังกาวงศ์ ซึ่งพ่อขุนรามคำแหงมหาราช ได้ทรงอัญเชิญพระเถระผู้ใหญ่ของลังกา ที่เชี่ยวชาญในพระไตรปิฎก เข้ามาเผยแผ่พระพุทธศาสนาฝ่ายเถรวาทในประเทศไทย

ในสมัยกรุงศรีอยุธยา ได้เพิ่มตำแหน่งสมเด็จพระสังฆราชเป็น**สกลมหาสังฆปริณายก** มีอำนาจว่ากล่าวออกไปถึงหัวเมือง โดยมีสมเด็จพระพุทธโฆษาจารย์ เจ้าคณะใหญ่ฝ่ายคามวาสี เป็นพระสังฆราชขวา สมเด็จพระวันรัตเจ้าคณะใหญ่ฝ่ายอรัญวาสี เป็นสังฆราชซ้าย องค์ใดมีพรรษายุกาลมากกว่า ก็ได้เป็นสมเด็จพระสังฆราช ในปลายสมัยกรุงศรีอยุธยา พระอริยมุนี ได้ไปสืบอายุพระพุทธศาสนาที่ลังกาทวีป มีความชอบมาก เมื่อกลับมาได้รับสมณศักดิ์สูงขึ้นตามลำดับจนเป็นสมเด็จพระสังฆราช สมเด็จพระที่นั่งสุริยาศน์อมรินทร์มีพระราชดำริให้คงราชทินนามนี้ไว้ จึงทรงตั้งราชทินนามสมเด็จพระสังฆราชเป็น สมเด็จพระอริยวงศาสังฆราชาธิบดี และมาเป็น **สมเด็จพระอริยวงษญาณ** ในสมัยกรุงธนบุรี และได้ใช้ต่อมาจนถึง รัชสมัยพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว จึงได้ทรงปรับปรุงเพิ่มเติมเป็น "สมเด็จพระอริยวงศาคตญาณ" ซึ่งได้ใช้มาจนถึงปัจจุบัน

ตามทำเนียบสมณศักดิ์ตั้งแต่ครั้งกรุงศรีอยุธยา ที่มีตำแหน่งสังฆปริณายก 2 องค์ ที่เรียกว่า พระสังฆราชซ้าย/ขวา ดังกล่าวแล้ว ยังมีคำอธิบายอีกประการหนึ่งว่า **สมเด็จพระอริยวงศ์** เป็นพระสังฆราชฝ่ายขวาว่า คณะเหนือ **พระพนรัตน์**เป็นพระสังฆราชฝ่ายซ้ายว่า คณะใต้ มี**พระสุพรรณบัฏ**จารึกพระนามเมื่อทรงตั้งทั้ง 2 พระองค์ แต่ที่สมเด็จพระพนรัตน์ โดยปกติไม่ได้เป็นสมเด็จ ส่วนพระสังฆราชฝ่ายขวานั้นเป็นสมเด็จทุกพระองค์ จึงเรียกว่าสมเด็จพระสังฆราช จึงเป็นมหาสังฆปริณายก มีศักดิ์สูงกว่าพระสังฆราชฝ่ายซ้าย ที่พระพนรัตน์แต่เดิม ทรงยกพระเกียรติยศเป็นสมเด็จแต่บางองค์ มาในรัชสมัยพระบาทสมเด็จพระพุทธเลิศหล้านภาลัย จึงเป็นสมเด็จทุกพระองค์

เมื่อครั้งกรุงสุโขทัยเป็นราชธานี วิธีการปกครองพระราชอาณาจักรในครั้งนั้น หัวเมืองใหญ่ที่ห่างไกลจากราชธานี เป็นเมืองประเทศราชโดยมาก แม้เมืองใหญ่ที่อยู่ใกล้ราชธานี ก็ตั้งเจ้านายในพระราชวงศ์เสด็จออกไปครองเมือง ทำนองเจ้าประเทศราช เมืองใหญ่แต่ละเมือง จึงน่าจะมีพระสังฆราชพระองค์หนึ่ง เป็นสังฆปรินายกของสังฆบริษัทในเมืองนั้น ดังปรากฏเค้าเงื่อนในทำเนียบชั้นหลัง ยังเรียกเจ้าคณะเมืองว่าพระสังฆราชอยู่หลายเมือง จนมาถึงรัชสมัยพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว จึงได้ทรงเปลี่ยนมาเป็นสังฆปาโมกข์

พระสงฆ์ฝ่ายคามวาสีและอรัญวาสีนี้มีมาแต่ครั้งพุทธกาล คือฝ่ายที่พำนักอยู่ใกล้เมืองเพื่อศึกษาพระธรรมวินัย เรียกว่าคามวาสี อีกฝ่ายหนึ่งบำเพ็ญสมณธรรมในที่สงบเงียบตามป่าเขา ห่างไกลจากบ้านเมืองเรียกว่าอรัญวาสี ภิกษุแต่ละฝ่ายยังแบ่งออกเป็นคณะ แต่ละคณะจะมีพระราชาคณะปกครอง หัวหน้าพระราชาคณะเรียกว่าสมเด็จพระราชาคณะ

พระบาทสมเด็จพระมงกุฎเกล้าเจ้าอยู่หัว ได้โปรดเกล้าฯ ให้สถาปนาเปลี่ยนพระอิสริยยศสมเด็จพระสังฆราชที่เป็นพระเจ้าบรมวงศ์เธอ เป็น **สมเด็จพระมหาสมณเจ้า** ทรงเศวตฉัตร 5 ชั้น พระราชวงศ์ชั้นรองลงมา เท่าที่ปรากฏ มีชั้นหม่อมเจ้าผู้ได้รับสถาปนาเป็นสมเด็จพระสังฆราช มีคำนำหน้า พระนามว่า **สมเด็จพระสังฆราชเจ้า** ทรงฉัตรตาดเหลือง 5 ชั้น

ตามพระราชบัญญัติคณะสงฆ์ พ.ศ. 2505 พระมหากษัตริย์ทรงสถาปนาสมเด็จพระสังฆราชหนึ่งพระองค์ ตามคำกราบบังคมทูลของนายกรัฐมนตรีโดยความเห็นชอบของมหาเถรสมาคม ในการนี้ นายกรัฐมนตรีจะเสนอนามสมเด็จพระราชาคณะที่มีอาวุโสสูงสุดโดยสมณศักดิ์ แต่ถ้าสมเด็จพระราชาคณะดังกล่าวไม่อาจปฏิบัติหน้าที่ได้ จะเสนอสมเด็จพระราชาคณะรูปอื่นตามลำดับสมณศักดิ์และความสามารถในการทำหน้าที่แทน

ต่อมาในปี พ.ศ. 2560 ได้มีการแก้ไขกฎหมายว่าด้วยคณะสงฆ์ กำหนดให้ "มาตรา 7 พระมหากษัตริย์ทรงสถาปนาสมเด็จพระสังฆราชองค์หนึ่ง และให้นายกรัฐมนตรี ลงนามรับสนองพระบรมราชโองการ"

เครื่องยศของสมเด็จพระสังฆราช
----------------------------

สมเด็จพระสังฆราชจะทรงมีเครื่องพระยศประกอบพระอิสริยยศสมเด็จพระสังราช ดังนี้

* พระแท่นภายใต้เศวตฉัตร 3 ชั้น
* พัดยศสมเด็จพระสังฆราช
* บาตร พร้อมฝาบาตร เชิงบาตรถมปัด
* พานพระศรี ถมปัด
* ขันน้ำและพานรอง ถมปัด
* คณโฑ ถมปัด
* พระสุพรรณศรี ถมปัด
* พระสุพรรณราช ถมปัด
* หีบตราพระจักรี ถมปัด
* ปิ่นโตทรงกลม 4 ชั้น ถมปัด
* กาทรงกระบอก ถมปัด
* หม้อลักจั่น ถมปัด
* กระโถน ถมปัด

เมื่อสิ้นพระชนม์จะทรงได้รับเครื่องประกอบพระอิสริยยศ ได้แก่

* พระโกศกุดั่นน้อย (หรือ มากกว่า)
* พระเศวตฉัตร 3 ชั้นกางกั้นพระโกศ (หรือมากกว่า)
* เสด็จสรงน้ำพระศพ
* พระพิธีธรรมสวดพระอภิธรรมพระศพ 100 วัน
* พระสงฆ์รับพระราชทานฉันเช้า-เพล 100 วัน
* ริ้วกระบวนพระอิสริยยศเชิญพระโกศพระศพไปยังพระเมรุ
* พระเมรุผ้าขาว สำหรับพระราชทานเพลิงพระศพ (ปัจจุบันใช้พระเมรุวัดเทพศิรินทราวาส)
* เสด็จพระราชทานเพลิงพระศพ บำเพ็ญพระราชกุศลออกพระเมรุ ตลอดจนฉลองพระอัฐิ
* เศวตฉัตร 3 ชั้นสุมพระอัฐิบนพระเมรุ (หรือมากกว่า)
* เครื่องประโคมสังข์ แตรงอน แตรฝรั่ง กลองชนะ จ่าปี่ จ่ากลอง

พระโกศกุดั่นใหญ่ประกอบพระอิสริยยศพระศพสมเด็จพระญาณสังวร (เจริญ สุวฑฺฒโน)

รายพระนาม
---------

บทความหลัก: รายพระนามสมเด็จพระสังฆราชแห่งกรุงรัตนโกสินทร์

อ้างอิง
-------

เชิงอรรถ

1. ↑  "บัญชีนิตยภัต ฉบับปรับปรุงใหม่ เริ่มใช้ตั้งแต่ 1 เมษายน 2554 เป็นต้นไป". สำนักงานพระพุทธศาสนาจังหวัดภูเก็ต. 27 เมษายน 2555. คลังข้อมูลเก่าเก็บจากแหล่งเดิมเมื่อ 2017-06-18. สืบค้นเมื่อ 15 กุมภาพันธ์ 2559. `{{cite web}}`: ตรวจสอบค่าวันที่ใน: `|accessdate=` (help)
2. ↑  *พจนานุกรม ฉบับราชบัณฑิตยสถาน พ.ศ. 2554*, หน้า 1,167
3. ↑  "พระราชบัญญัติ คณะสงฆ์ พ.ศ. ๒๕๐๕". คลังข้อมูลเก่าเก็บจากแหล่งเดิมเมื่อ 2013-11-27. สืบค้นเมื่อ 2013-10-26.
4. ↑  ราชกิจจานุเบกษา, พระบรมราชโองการ ประกาศ สถาปนาสมเด็จพระมหาสมณเจ้า, เล่ม ๓๘, ตอน ๐ ก ,๑๒ เมษายน พ.ศ. ๒๔๖๔, หน้า ๑๐
5. ↑  เรื่องตั้งพระราชาคณะผู้ใหญ่ในกรุงรัตนโกสินทร์ เล่ม ๑, หน้า 319

บรรณานุกรม

* หอมรดกไทย เก็บถาวร 2005-10-26 ที่ เวย์แบ็กแมชชีน
* พระธรรมกิตติวงศ์ (ทองดี สุรเตโช) , *พจนานุกรมเพื่อการศึกษาพุทธศาสน์ ชุด **คำวัด,***  วัดราชโอรสารามราชวรวิหาร กรุงเทพฯ พ.ศ. 2548
* พระราชกำหนดแก้ไขเพิ่มเติม พระราชบัญญัติคณะสงฆ์ พ.ศ. 2505 พ.ศ. 2547, ราชกิจจานุเบกษา, เล่ม 121 ตอนพิเศษ 34 ก หน้า 1, 17 กรกฎาคม 2547
* ราชบัณฑิตยสถาน. *พจนานุกรม ฉบับราชบัณฑิตยสถาน พ.ศ. 2554*. พิมพ์ครั้งที่ 2, กรุงเทพฯ : ราชบัณฑิตยสถาน, 2556. 1,544 หน้า. ISBN 978-616-7073-80-4
* สมมอมรพันธุ์, พระเจ้าบรมวงศ์เธอ กรมพระ. *เรื่องตั้งพระราชาคณะผู้ใหญ่ในกรุงรัตนโกสินทร์ เล่ม ๑*. กรุงเทพฯ : กรมศิลปากร, 2545. 428 หน้า. ISBN 974-417-530-3

แหล่งข้อมูลอื่น
---------------


วิกิซอร์ซ มีงานต้นฉบับเกี่ยวกับ:
**การปกครองคณะสงฆ์ไทยแต่โบราณ** โดย กรมพระยาดำรงราชานุภาพ

| * ด
* ค
* ก
สมเด็จพระสังฆราชไทย |
| --- |
| กรุงธนบุรี | 
* สมเด็จพระสังฆราช (ดี)
* สมเด็จพระสังฆราช (ศรี)
* สมเด็จพระสังฆราช (ชื่น)

 |  |
| กรุงรัตนโกสินทร์ | 
* สมเด็จพระสังฆราช (ศรี)
* สมเด็จพระสังฆราช (ศุข)
* สมเด็จพระอริยวงษญาณ (มี)
* สมเด็จพระอริยวงษญาณ (สุก ญาณสังวร)
* สมเด็จพระอริยวงษญาณ (ด่อน)
* สมเด็จพระอริยวงษญาณ (นาค)
* สมเด็จพระมหาสมณเจ้า กรมพระปรมานุชิตชิโนรส
* สมเด็จพระมหาสมณเจ้า กรมพระยาปวเรศวริยาลงกรณ์
* สมเด็จพระอริยวงศาคตญาณ (สา ปุสฺสเทโว)
* สมเด็จพระมหาสมณเจ้า กรมพระยาวชิรญาณวโรรส
* พระเจ้าวรวงศ์เธอ กรมหลวงชินวรสิริวัฒน์ สมเด็จพระสังฆราชเจ้า
* สมเด็จพระอริยวงศาคตญาณ (แพ ติสฺสเทโว)
* สมเด็จพระสังฆราชเจ้า กรมหลวงวชิรญาณวงศ์
* สมเด็จพระอริยวงศาคตญาณ (ปลด กิตฺติโสภโณ)
* สมเด็จพระอริยวงศาคตญาณ (อยู่ ญาโณทโย)
* สมเด็จพระอริยวงศาคตญาณ (จวน อุฏฺฐายี)
* สมเด็จพระอริยวงศาคตญาณ (ปุ่น ปุณฺณสิริ)
* สมเด็จพระสังฆราชเจ้า กรมหลวงชินวราลงกรณ
* สมเด็จพระสังฆราชเจ้า กรมหลวงวชิรญาณสังวร
* สมเด็จพระอริยวงศาคตญาณ (อัมพร อมฺพโร)

 |

| * ด
* ค
* ก
สมณศักดิ์พระสงฆ์ไทย |
| --- |
| สมเด็จพระสังฆราช  พระราชาคณะ (สมเด็จ - เจ้าคณะรอง - ชั้นธรรม - ชั้นเทพ - ชั้นราช - ชั้นสามัญ)  พระครูสัญญาบัตร - พระเปรียญธรรม - ประทวนสมณศักดิ์ - ฐานานุกรม - พระพิธีธรรม |