ระวังสับสนกับ นักองค์เภา (พระราชธิดาในพระนารายน์ราชารามาธิบดี)

**นักองค์เภา** หรือ **นักพระองค์เภา** เป็นพระราชธิดาในสมเด็จพระอุไทยราชาธิราชรามาธิบดี หรือนักองค์จัน ประสูติแต่นักนางยศ ครั้นเมื่อตกอยู่ในอิทธิพลญวนจึงมีอีกพระนามหนึ่งว่า **หง็อก ทู** (*Ngọc Thu*, 玉秋) และภายหลังได้เข้าเป็นพระเทพีในสมเด็จพระศรีไชยเชฐ (นักองค์อิ่ม) ซึ่งเป็นพระเจ้าอา มีพระธิดาพระองค์หนึ่งชื่อพระองค์เจ้าสำออก

พระประวัติ
----------

### พระชนม์ชีพช่วงต้น

นักองค์เภา ประสูติเมื่อจุลศักราช 1184 ปีมะเมีย จัตวาศก (พ.ศ. 2365) เป็นพระราชธิดาในสมเด็จพระอุไทยราชาธิราชรามาธิบดี หรือนักองค์จัน ประสูติแต่นักนางยศ นักองค์เภามีพระอนุชาต่างพระชนนี แต่ไม่ปรากฏพระนามพระองค์หนึ่ง มีพระเชษฐภคินีพระองค์หนึ่งคือ นักองค์แบน และพระขนิษฐาอีกสองพระองค์ คือ นักองค์เม็ญ หรือมี (ประสูติแต่นักนางกระจับ) และนักองค์สงวน (ประสูติแต่นักนางแป้น)

| ผังเครือญาติของนักองค์เภา |
| --- |
| 

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  | นักองค์ตน |  |  |  |  |  |  |
|
|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
|
|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  | นักองค์เอง |  |  |  |  |  |  |
|
|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
|  |  |  |  |  |  | นักองค์จัน |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  | นักองค์ด้วง |  |  |  |  |
|
|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
|  |  |  |  |  | นักองค์แบน |  | นักองค์เม็ญ |  | **นักองค์เภา** |  | นักองค์สงวน |  |  |  | นักองค์ราชาวดี |  |  | นักองค์ศรีสวัสดิ |  |  |  | นักองค์วัตถา |  |
|

 |

หลังสมเด็จพระอุไทยราชาธิราชรามาธิบดีผู้มีนโยบายนิยมญวน เสด็จทิวงคตเมื่อ พ.ศ. 2377 ราชสำนักกัมพูชาขาดผู้สืบราชสันตติวงศ์ เพราะพระเจ้าอยู่หัวในพระบรมโกศมีพระราชธิดาอยู่สี่พระองค์ คือ นักองค์แบน นักองค์มี นักองค์เภา และนักองค์สงวน ในเวลานั้นพระอนุชาในสมเด็จพระอุไทยราชาธิราชรามาธิบดีสองพระองค์ คือ สมเด็จศรีไชยเชฐ พระมหาอุปราช หรือนักองค์อิ่ม และสมเด็จพระหริรักษ์รามมหาอิศราธิบดี หรือนักองค์ด้วง ซึ่งประทับอยู่ในสยามอ้างสิทธิในราชบัลลังก์ทันที แต่ฝ่ายญวนที่ปกครองเขมรอยู่นั้นไม่ยอมรับให้ทั้งสองสืบราชบัลลังก์

เบื้องต้นฝ่ายพระเจ้ากรุงญวนที่คิดจะเอาดินแดนเขมรมาไว้ในปกครอง จะตั้งให้เจ้านายผู้หญิง พระราชธิดาในสมเด็จพระอุไทยราชาธิราชรามาธิบดีทั้งสามพระองค์ ครองราชย์ร่วมกัน ทว่าในเวลาต่อมาราชสำนักเว้และขุนนางเขมร หมายจะให้นักองค์แบน พระราชธิดาในสมเด็จพระอุไทยราชาธิราชรามาธิบดี ขึ้นเสวยราชย์สืบบิดา แต่เพราะเจ้าหญิงพระองค์นี้นิยมสยาม และยังเป็นหลานสาวของขุนนางเขมรที่ฝักใฝ่สยามจึงมิได้ถูกเลือก ในขณะที่นักองค์เม็ญได้รับการโน้มน้าวจากขุนนางญวนให้เสกสมรสกับพระราชโอรสของจักรพรรดิซา ล็อง (เอกสารไทยเรียก ยาลอง หรือองเชียงสือ) แต่แผนการนี้ถูกขุนนางเขมรคัดค้านอย่างหนัก โดยให้เหตุผลว่ามีวัฒนธรรมต่างกัน และไม่เหมาะควรที่จะให้เจ้านายผู้หญิงปกครองประเทศยาวนาน

### เจ้าหญิงประเทศราช

พฤษภาคม พ.ศ. 2378 ราชสำนักเว้สถาปนานักองค์เม็ญ หรือหง็อก เวิน (*Ngọc Vân*, 玉雲) เป็น "เจ้าหญิงเมืองขึ้น" (*Quận chúa*, 郡主) และมีฐานันดรศักดิ์ต่ำกว่าเจ้าหญิงพระราชธิดากรุงญวน (*Công chúa*, 公主) ส่วนพระภคินีพระองค์อื่น คือ นักองค์แบน หรือหง็อก เบี่ยน (*Ngọc Biện*, 玉卞) นักองค์เภา หรือหง็อก ทู (*Ngọc Thu*, 玉秋) และนักองค์สงวน หรือหง็อก เงวียน (*Ngọc Nguyên*, 玉源) มีบรรดาศักดิ์เป็น "ท่านหญิงหัวเมืองน้อย" (*Huyen quan*, 縣君) ฝ่ายญวนทำการอารักขาพระองค์เม็ญอย่างใกล้ชิด มีทหารรักษาพระองค์สองกองร้อย รวม 100 นาย ส่วนพระภคินีอีกสามพระองค์ มีทหารอารักขาพระองค์ละ 30 นาย ทั้งนี้ก็เพื่อป้องกันมิให้เจ้านายเขมรคิดหลบหนีไปพึ่งสยาม

กระทั่ง พ.ศ. 2383 นักองค์แบนถูกทางการญวนจับได้ว่าทรงวางแผนหลบหนีไปสยาม จากการลับลอบติดต่อกับนักเทพ พระชนนี ที่พลัดไปเมืองพระตะบองซึ่งอยู่ในเขตอิทธิพลของสยาม จักรพรรดิมิญ หมั่ง จึงมีพระบรมราชโองการให้จับเจ้านายเขมรไปคุมขังที่พนมเปญเพื่อพิจารณาคดี ต่อมามีพระราชโองการปลดพระองค์เม็ญในเดือนสิงหาคม พ.ศ. 2384 ก่อนเนรเทศเจ้าหญิงเขมรพร้อมเครื่องราชกกุธภัณฑ์ไปไซ่ง่อน บรรดาขุนนางและข้าราชการเขมรมองว่าการที่ญวนทำเช่นนี้ เสมือนการล้างบางเจ้าเขมรให้สูญวงศ์ อาณาประชาราษฎร์ต่างพากันโกรธแค้นและเจ็บปวดกับนโยบายของญวน ขุนนางญวนส่งเจ้าหญิงเขมรทั้งสี่พระองค์ไว้ที่เมืองล็องโห่ (*Long Hồ*, 龍湖) เอกสารเขมรเรียกเมืองลงโฮ ส่วนเอกสารไทยเรียกเมืองล่องโห้ เซือง วัน ฟ็อง (*Dương Văn Phong*) เอกสารเขมรเรียก กุงดก เจ้าเมืองล็องโห่ นำส่งเจ้าหญิงเขมรสามพระองค์คือ นักองค์มี นักองค์เภา และนักองค์สงวนให้เจือง มิญ สาง (*Trương Minh Giảng*, 張明講) หรือเอกสารไทยเรียก องเตียนกุน แม่ทัพญวนที่ปกครองเขมร ส่งต่อไปยังเมืองไซ่ง่อน แต่กุมนักองค์แบนไว้ เพราะพระชนนีของพระองค์หนีไปพึ่งสยามในกรุงเทพฯ ฝ่ายญวนมองว่าการกระทำเช่นนี้เป็นการทรยศ เซือง วัน ฟ็องจึงนำนักองค์แบนผู้แปรพักตร์ไปสำเร็จโทษที่เมืองล็องโห่ เมื่อพระชันษา 32 ปี เอกสารเขมรระบุว่านักองค์แบนสิ้นพระชนม์จากการจมน้ำที่แม่น้ำโขง ส่วนเอกสารของคิน สก (Khin Sok) ระบุว่านักองค์แบนถูกทรมานจนสิ้นพระชนม์ ทหารญวนจึงนำพระศพไปทิ้งน้ำ ในเวลาต่อมา พระองค์เม็ญ นักองค์เภา นักองค์สงวน และสมเด็จศรีไชยเชฐ มหาอุปราช ถูกนำไปไว้ที่เมืองเว้

เมื่อทนแรงกัดดันไม่ไหว ทางราชสำนักญวนจึงส่งพระองค์เม็ญ พระขนิษฐา พระชนนี และพระองค์อิ่มพระปิตุลาคืนกรุงพนมเปญเมื่อขึ้น 7 ค่ำ เดือน 6 (ตรงกับวันที่ 27 เมษายน พ.ศ. 2384) โดยเจือง มิญ สาง ปลูกเรือนถวายหนึ่งหลัง แล้วถวายตราลัญจกรของสมเด็จพระอุไทยราชาธิราชรามาธิบดี พร้อมพระขรรค์ประจำแผ่นดินแก่พระองค์เม็ญ โอกาสนั้นพระองค์เม็ญทรงแต่งตั้งขุนนางตำแหน่งต่าง ๆ แล้วทำหนังสือไปยังขุนนางเขมรนัยว่าให้ขุนนางและข้าราชการทั้งหลายสนับสนุนพระองค์ แต่ก็ไม่มีผู้ใดสวามิภักดิ์ ในเวลาเดียวกันกับนักองค์ด้วงที่เป็นพระปิตุลาอีกพระองค์หนึ่ง ได้รับเสียงสนับสนุนจากราชสำนักกรุงอุดงฦๅไชย ต่อมาพระองค์เม็ญและเจ้านายผู้หญิงที่ถูกฝ่ายญวนจับกุม เพราะทรงลักลอบส่งหนังสือไปหานักองค์ด้วง เนื้อหาระบุว่าให้ขุนนางเขมรไปรับ จะเสด็จหนีออกไปอยู่ด้วย เมื่อองเตียนกุนทราบก็ตั้งกองกำลังเข้มแข็งขึ้น ต่อมาแรม 6 ค่ำ เดือน 11 (ตรงกับวันที่ 6 ตุลาคม พ.ศ. 2384) เจ้าเมืองไซ่ง่อนส่งสมเด็จพระศรีไชยเชษฐหรือนักองค์อิ่มขึ้นมายังพนมเปญ องเตียนกุนจึงปลูกเรือนหลังหนึ่งให้นักองค์อิ่มไปอาศัยรวมกับเจ้านายผู้หญิงซึ่งรวมไปถึงพระองค์เม็ญด้วย เรียกว่าสำนักตาแก้ว และให้นักองค์อิ่มเกลี้ยกล่อมขุนนางเขมรให้เข้าฝ่ายญวน แต่ไม่สำเร็จ ในเวลาต่อมาพระเจ้ากรุงญวนทรงเห็นว่าไม่มีขุนนางเขมรนิยมชมชอบพระองค์เม็ญ จึงส่งพระองค์เม็ญและเจ้านายอื่น ๆ ไปเมืองเมียดจรูก หรือเอกสารไทยเรียกโจฎก เมื่อแรม 11 ค่ำ เดือน 12 (ตรงกับวันที่ 9 พฤศจิกายน พ.ศ. 2384) ช่วงปีนั้นสมเด็จพระศรีไชยเชฐหรือนักองค์อิ่ม ได้นักองค์เภาเป็นพระเทพี

### นิวัตมาตุภูมิ

ทัพญวนมิอาจต้านทานกองทัพประสมสยามกับเขมรนำโดยเจ้าพระยาบดินทรเดชา (สิงห์ สิงหเสนี) หลังทำสงครามกันมายาวนาน จึงขอหย่าศึกที่ตำบลโพธิ์สามต้นใน พ.ศ. 2389 และทยอยปล่อยเจ้านายเขมรคืนกัมพูชา แรม 8 ค่ำ เดือน 11 (ตรงกับวันที่ 13 ตุลาคม พ.ศ. 2389) ฝ่ายญวนส่งนักนางรศ หม่อมกลีบ และพระธิดาองค์หนึ่งของนักองค์ด้วงคืนกรุงพนมเปญ แต่ยังไม่ส่งพระองค์เม็ญและเจ้านายผู้หญิงรวมทั้งนักองค์เภาคืนให้ โดยฝ่ายญวนแจ้งว่า หากต้องการ ให้ส่งพระราชสาสน์แต่งบรรณาการไปทูลขอเจ้าเวียดนามก็จะโปรดให้

ต่อมาแรม 3 ค่ำ เดือน 6 (ตรงกับวันที่ 2 พฤษภาคม พ.ศ. 2390) ขุนนางญวนแต่งตั้งนักองค์ด้วงขึ้นเป็น เตามันกวักเอือง หรือเตาบางกวิกเกวิง (*Cao Miên Quốc vương*, 高棉國王 *กาวเมียนโกว๊กเวือง*) แปลว่า "เจ้าเขมรอยู่คนหนึ่ง" รับตราตั้งสององค์พร้อมฉลองพระองค์แบบญวน และฝ่ายญวนอ้างว่าจะคืนดินแดนเขมรที่ญวนยึดครองอยู่ให้ไปด้วย หลังจากนั้นขึ้น 6 ค่ำ เดือน 7 (ตรงกับวันที่ 20 พฤษภาคม พ.ศ. 2390) องต๋าเตืองกุน ขุนนางญวนก็นำนักองค์เม็ญ นักองค์เภา และนักองค์สงวน คืนแก่นักองค์ด้วง ขึ้น 11 ค่ำ เดือน 7 (ตรงกับวันที่ 25 พฤษภาคม พ.ศ. 2390) แม่ทัพนายกองญวนในพนมเปญก็เลิกทัพไปหมด ส่วนหนึ่งก็เพราะญวนเผชิญกับการกบฏบริเวณตังเกี๋ย ซึ่งอยู่ทางตอนเหนือของประเทศ ครั้นขึ้น 14 ค่ำ เดือน 2 (ตรงกับวันที่ 19 มกราคม พ.ศ. 2391) พระบาทสมเด็จพระนั่งเกล้าเจ้าอยู่หัวโปรดเกล้าโปรดกระหม่อมให้พระยาเพ็ชรพิไชย (เสือ) กับเจ้าพนักงานทุกตำแหน่ง คุมเครื่องประกอบพระอิสริยยศ สุพรรณบัตรจารึกพระนามออกไปเมืองเขมร อภิเษกนักองค์ด้วงพร้อมด้วยเจ้าพระยาบดินทรเดชาเมื่อขึ้น 4 ค่ำ เดือน 4 (ตรงกับวันที่ 8 มีนาคม พ.ศ. 2391) เป็นเจ้าแผ่นดินกัมพูชา พระนามว่า องค์พระหริรักษ์เจ้ากรุงกัมพูชา จากนั้นมีการจัดกระบวนแห่รูปพระนารายณ์ พระขรรค์ราชย์ และตราแผ่นดินเขมร พร้อมด้วยเจ้านายทั้งหลายรวมถึงนักองค์เภา เสด็จคืนสู่พระราชวังอุดงฦๅไชย

หลังจากนั้น *ราชพงษาวดารกรุงกัมพูชา* มิได้กล่าวถึงนักองค์เภาอีก

ชีวิตส่วนพระองค์
----------------

นักองค์เภาเป็นพระเทพีในสมเด็จพระศรีไชยเชฐ (นักองค์อิ่ม) พระปิตุลา เมื่อราว พ.ศ. 2383 ในช่วงที่ทั้งสองพระองค์ถูกรัฐบาลญวนส่งไปที่เมืองเมียดจรูก (เอกสารไทยเรียก โจฎก) นักองค์เภามีพระธิดาด้วยกันกับสมเด็จพระศรีไชยเชฐมหาอุปราชเพียงพระองค์เดียวทรงนามพระองค์เจ้าสำออก และใช้ชีวิตร่วมกันจนกระทั่งสมเด็จพระศรีไชยเชฐมหาอุปราชทรงพระประชวรและทิวงคตที่เมืองเมียดจรูกเมื่อ พ.ศ. 2387

อ้างอิง
-------

เชิงอรรถ

1. 1 2  *ราชพงษาวดารกรุงกัมพูชา*, หน้า 243
2. 1 2  *ราชพงษาวดารกรุงกัมพูชา*, หน้า 221
3. ↑  *ราชพงษาวดารกรุงกัมพูชา*, หน้า 212
4. ↑  *ราชพงษาวดารกรุงกัมพูชา*, หน้า 222
5. ↑  *พระราชพงศาวดารกรุงรัตนโกสินทร์ รัชกาลที่ 4*, หน้า 184
6. ↑  *พระราชพงศาวดารกรุงรัตนโกสินทร์ รัชกาลที่ 3*, หน้า 113-114
7. 1 2  *เขมร "ถกสยาม"*, หน้า 99
8. 1 2  *พระราชพงศาวดารกรุงรัตนโกสินทร์ รัชกาลที่ 3*, หน้า 166
9. ↑  *ศิลปะเขมร,* หน้า 21
10. ↑  *พระราชพงศาวดารกรุงรัตนโกสินทร์ รัชกาลที่ 3*, หน้า 192
11. ↑  "Siam, Cambodia, and Laos 1800-1950 by Sanderson Beck". *www.san.Beck.org*. สืบค้นเมื่อ 6 August 2017.
12. ↑  *ราชพงษาวดารกรุงกัมพูชา*, หน้า 239
13. ↑  *ราชพงษาวดารกรุงกัมพูชา*, หน้า 240
14. ↑  Trudy Jacobsen, *Lost goddesses: the denial of female power in Cambodian history*, p. 113
15. ↑  *ราชพงษาวดารกรุงกัมพูชา*, หน้า 241
16. ↑  *พระราชพงศาวดารกรุงรัตนโกสินทร์ รัชกาลที่ 3*, หน้า 244
17. ↑  Lost goddesses: the denial of female power in Cambodian history By Trudy Jacobsen, p.114
18. ↑  *พระราชพงศาวดารกรุงรัตนโกสินทร์ รัชกาลที่ 3*, หน้า 245
19. ↑  *พระราชพงศาวดารกรุงรัตนโกสินทร์ รัชกาลที่ 3*, หน้า 249-250
20. 1 2 3 4  *ราชพงษาวดารกรุงกัมพูชา*, หน้า 242
21. ↑  *พระราชพงศาวดารกรุงรัตนโกสินทร์ รัชกาลที่ 4*, หน้า 184
22. ↑  *ยุทธมรรคา เส้นทางเดินทัพไทย-เขมร*, หน้า 43
23. ↑  เขมร "ถกสยาม", หน้า 100
24. ↑  *พระราชพงศาวดารกรุงรัตนโกสินทร์ รัชกาลที่ 3*, หน้า 296
25. ↑  *พระราชพงศาวดารกรุงรัตนโกสินทร์ รัชกาลที่ 4*, หน้า 185
26. ↑  *พระราชพงศาวดารกรุงรัตนโกสินทร์ รัชกาลที่ 3*, หน้า 305-306
27. ↑  *ราชพงษาวดารกรุงกัมพูชา*, หน้า 258
28. ↑  *พระราชพงศาวดารกรุงรัตนโกสินทร์ รัชกาลที่ 3*, หน้า 307
29. ↑  *ราชพงษาวดารกรุงกัมพูชา*, หน้า 259

บรรณานุกรม
* ทิพากรวงศมหาโกษาธิบดี (ขำ บุนนาค), เจ้าพระยา. *พระราชพงศาวดารกรุงรัตนโกสินทร์ รัชกาลที่ 3*. กรุงเทพฯ : ไทยควอลิตี้บุ๊คส์ (2006), 2560. 360 หน้า. ISBN 978-616-514-575-6
* ทิพากรวงศมหาโกษาธิบดี (ขำ บุนนาค), เจ้าพระยา. *พระราชพงศาวดารกรุงรัตนโกสินทร์ รัชกาลที่ 4*. กรุงเทพฯ : ไทยควอลิตี้บุ๊คส์ (2006), 2563. 500 หน้า. ISBN 978-616-514-661-6
* เรืองเดชอนันต์ (ทองดี ธนรัชต์), พันตรี หลวง. *ราชพงษาวดารกรุงกัมพูชา*. กรุงเทพฯ : ไทยควอลิตี้บุ๊คส์ (2006), 2563. 336 หน้า. ISBN 978-616-514-668-5
* รุ่งโรจน์ ธรรมรุ่งเรือง และศานติ ภักดีคำ. *ศิลปะเขมร*. กรุงเทพฯ : มติชน, 2557. 232 หน้า. ISBN 978-974-02-1324-6
* ศานติ ภักดีคำ. *เขมร "ถกสยาม"*. กรุงเทพฯ : มติชน, 2553. 208 หน้า. ISBN 978-974-02-0418-3