**มาตรฐานดาว** (อังกฤษ: essential dignity) หมายถึง ความมีกำลังหรือความอ่อนแอของดาวเคราะห์ในแต่ละราศีซึ่งใช้ในการพยากรณ์ทางโหราศาสตร์ มาตรฐานดาวที่ใช้กันอยู่ทั่วไปมีได้แก่ เกษตร (domicile) ปรเกษตร (detriment) อุจจ์ (exaltation) และ นีจจ์ (fall) นอกจากนี้อาจจะมีอุจจาวิลาส อุจจาภิมุข ราชาโชค เทวีโชค มหาจักร จุลจักร จตุสดัย ฯลฯ ตามแต่จะได้กำหนดไว้ในตำรา

ในวิชาโหราศาสตร์ไทย นอกจากดาวเคราะห์สามารถเสวยราศีได้แล้ว ยังสามารถเสวยนวางค์ ตรียางค์ ได้อีกด้วย

ความรู้เบื้องต้น
----------------

โหราศาสตร์ไทยนิยมเขียนแผนที่ดาวเป็นรูปดวงราศีจักร มี 12 ช่อง ดังรูปด้านขวา โดยกำหนดให้ช่องบนสุดเป็นราศีเมษ จากนั้นจึงนับเวียนทวนเข็มนาฬิกา แต่ละช่องให้เป็นราศีพฤษภ, เมถุน, กรกฎ,... เรื่อยไปจนถึงราศีมีน ช่องแรกกำหนดให้ใช้สัญลักษณ์คือเลข ๐ (เลขศูนย์ไทย) ช่องถัด ๆ ไปก็ใช้เลข ๑, ๒, ๓,... ไปเรื่อย ๆ จนถึง ๑๑

ดวงราศีจักรแบบไทย
แต่ละช่องของดวงด้านบนแทนราศีหนึ่งราศี ซึ่งจะมีการเขียนสัญลักษณ์แทนดาวเคราะห์แต่ละดวงเป็นเลขไทยลงไป นอกจากนี้จะมีการคำนวณลัคนา เมื่อลัคนาสถิตราศีใดแล้วก็ให้เขียนสัญลักษณ์ ล, ส หรือ ลั ลงไป สัญลักษณ์ที่ใช้แทนดาวเคราะห์มีดังนี้

| สัญลักษณ์ | ดาวเคราะห์ | สัญลักษณ์ | ดาวเคราะห์ |
| --- | --- | --- | --- |
| ๑ | ดวงอาทิตย์ | ๖ | ดาวศุกร์ |
| ๒ | ดวงจันทร์ | ๗ | ดาวเสาร์ |
| ๓ | ดาวอังคาร | ๘ | จุดราหู |
| ๔ | ดาวพุธ | ๙ | จุดเกตุ |
| ๕ | ดาวพฤหัสบดี | ๐ | ดาวมฤตยู (ดาวยูเรนัส) |
|

มาตรฐานดาวประจำราศี
-------------------

โหราศาสตร์ไทยและโหราศาสตร์สากล มีมาตรฐานดาวร่วมกันอยู่สี่ชนิด ได้แก่ เกษตร ปรเกษตร อุจจ์ และนีจจ์ ส่วนอุจจาวิลาส อุจจาภิมุข ราชาโชค เทวีโชค และมาตรฐานที่เหลือมีใช้เฉพาะในโหราศาสตร์ไทยเท่านั้น

### เกษตร

เกษตรเป็นมาตรฐานดาวชนิดให้คุณ เกิดจาการจัดดาวเคราะห์เสวยในจักรราศี โดยยึดให้ดวงจันทร์เสวยราศีกรกฎ ในขณะที่ดวงอาทิตย์เสวยราศีสิงห์ จากนั้นจึงจัดดาวพระเคราะห์จากวงในออกไปหาวงนอกเรียงกันตามแต่ละราศีไปทางด้านขวาของวงจักรราศี ได้แก่ พุธ ศุกร์ อังคาร พฤหัสบดี เสาร์ ราหู เสร็จแล้ว จะได้เป็นดาวเกษตรเจ้าราศี หากดาวใดได้ตำแหน่งเกษตร ก็ชื่อว่ามีความหนักแน่นมั่นคงขึ้นกว่าปกติและสามารถให้คุณได้เต็มกำลัง อนึ่งบางตำราจะเขียนแทนดาวราหูในราศีกุมภ์ด้วยดาวเสาร์

### ปรเกษตร

ปรเกษตร หรือ ประ เป็นมาตรฐานดาวชนิดให้โทษหรือให้คุณไม่เต็มที่ เกิดจากการสลับตำแหน่งของดาวในดวงเกษตรไปอยู่ฝั่งตรงข้าม

ดาวเกษตรดาวปรเกษตร
### อุจจ์

อุจจ์ แปลว่า สูง เป็นมาตรฐานดาวประเภทให้คุณ กำหนดว่า ดวงจันทร์ ดวงอาทิตย์ ดาวศุกร์ เสวยราศีพฤษภ ราศีเมษ และราศีมีน, ดาวพฤหัสบดี ดาวอังคาร เสวยราศีกรกฎและมกร ส่วนดาวพุธ ดาวเสาร์ และดาวราหู เสวยราศีกันย์ ตุล และพิจิกตามลำดับ เมื่อดาวเคราะห์ในดวงชะตาใดได้ตำแหน่งดังกล่าว และผ่านคุณสมบัติที่เหมาะสมก็จะให้คุณแก่เจ้าของดวงชะตา

### นีจจ์

นีจจ์ หรือ นีจ แปลว่า ต่ำ เป็นมาตรฐานดาวประเภทให้โทษ กำหนดขึ้นจากการสลับตำแหน่งของดาวอุจจ์ไปยังตำแหน่งตรงกันข้ามให้หมด

ดาวอุจจ์ดาวนีจจ์

มาตรฐานดาวทางโหราศาสตร์ตะวันตก
------------------------------

มาตรฐานดาวที่มีใช้ในโหราศาสตร์ตะวันตกมีความคล้ายคลึงกับที่มีใช้ในทางโหราศาสตร์ไทย จะผิดกันก็แต่ไม่มีดาวราหูเท่านั้น

| ราศี | เกษตร | ปรเกษตร | อุจจ์ | นีจจ์ |
| --- | --- | --- | --- | --- |
| ราศีเมษ | ดาวอังคาร | ดาวศุกร์ | ดวงอาทิตย์ | ดาวเสาร์ |
| ราศีพฤษภ | ดาวศุกร์ | ดาวอังคาร | ดวงจันทร์ | *ไม่มี* |
| ราศีเมถุน | ดาวพุธ | ดาวพฤหัสบดี | *ไม่มี* | *ไม่มี* |
| ราศีกรกฎ | ดวงจันทร์ | ดาวเสาร์ | ดาวพฤหัสบดี | ดาวอังคาร |
| ราศีสิงห์ | ดวงอาทิตย์ | ดาวเสาร์ | *ไม่มี* | *ไม่มี* |
| ราศีกันย์ | ดาวพุธ | ดาวพฤหัสบดี | ดาวพุธ | ดาวศุกร์ |
| ราศีตุล | ดาวศุกร์ | ดาวอังคาร | ดาวเสาร์ | ดวงอาทิตย์ |
| ราศีพิจิก | ดาวอังคาร | ดาวศุกร์ | *ไม่มี* | ดวงจันทร์ |
| ราศีธนู | ดาวพฤหัสบดี | ดาวพุธ | *ไม่มี* | *ไม่มี* |
| ราศีมกร | ดาวเสาร์ | ดวงจันทร์ | ดาวอังคาร | ดาวพฤหัสบดี |
| ราศีกุมภ์ | ดาวเสาร์ | ดวงอาทิตย์ | *ไม่มี* | *ไม่มี* |
| ราศีมีน | ดาวพฤหัสบดี | ดาวพุธ | ดาวศุกร์ | ดาวพุธ |

นอกจากตำแหน่งตามราศีแล้ว โหราศาสตร์ตะวันตกยังได้กำหนดองศาของดาวเคราะห์ซึ่งจะได้ตำแหน่งเกษตร ดังนี้

* ดวงอาทิตย์: ราศีเมษ องศาที่ 19 (หมายถึง 18 องศา 00 ลิปดา - 18 องศา 59 ลิปดา)
* ดวงจันทร์: ราศีพฤษภ องศาที่ 3
* ดาวพุธ: ราศีกันย์ องศาที่ 15
* ดาวศุกร์: ราศีมีน องศาที่ 27
* ดาวอังคาร: ราศีมกร องศาที่ 28
* ดาวพฤหัสบดี: ราศีกรกฎ องศาที่ 15
* ดาวเสาร์: ราศีตุล องศาที่ 21

หมายเหตุ
--------

1. ↑  นิยมเรียกว่า นิจ หรือ นิจจ์

อ้างอิง
-------

* สิงห์โต สุริยาอารักษ์. โหราศาสตร์ไทย เรียนรู้ด้วยตนเอง. กรุงเทพฯ: เกษมบรรณกิจ, ม.ป.ป.
* วิศาลดรุณกร (อั้น สาริกบุตร), หลวง. คัมภีร์โหราศาสตร์ไทยมาตรฐานฉบับสมบูรณ์. กรุงเทพฯ: บริษัท อินเตอร์พริ้นท์ (ประเทศไทย), 2540
* William Lilly, Christian Astrology, Book 1: An Introduction to Astrology; 1647. 2nd ed. 1659. Facsimile of 1647 edition by Ascella Publications, ed. D. Houlding, London, 1999.