***Nepenthes fusca*** ( มาจากภาษาละติน: *fuscus* = น้ำตาลเข้ม, มืด ซึ่งมาจากสีของหม้อ) , หมือมีอีกชื่อหนึ่งว่า **Dusky Pitcher-Plant** เป็นหม้อข้าวหม้อแกงลิงถิ่นเดียวของบอร์เนียว พบขึ้นสูงจากระดับน้ำทะเล 1200-2500 เมตร และในธรรมชาติมักพบบนต้นไม้ใหญ่คล้ายกับกาฝาก แต่เดิมพบในป่าที่ปกคลุมไปด้วยมอสส์ มันเป็นญาติใกล้ชิดกับ *N. faizaliana* และนักพฤกษศาสตร์บางคนพิจารณาเป็นชนิดเดียวกันกับ *N. zakriana*

ประวัติทางพฤกษศาสตร์
--------------------

*N. fusca* ถูกเก็บได้ครั้งแรกโดย เฟรดเดอร์ริก เอ็นเดอร์ต (Frederik Endert) ในวันที่ 12 ตุลาคม ค.ศ. 1925 จากภูเขาแคมมูล (Kemul) ในกาลีมันตันตะวันออก ที่ความสูง 1500 ม. มันถูกค้นพบระหว่างการสำรวจใจกลางบอร์เนียวโดยสถาบันวิจัยป่าไม้แห่งโบกอร์ (Bogor) (หรือที่รู้จักกันในชื่อบิตเทนซอร์ก (Buitenzorg))  ซึ่งในการสำรวจครั้งนั้นเอ็นเดอร์ตเก็บ *N. mollis* มาได้ด้วยเหมือนกัน ตัวอย่างของ *N. fusca* ถูกตั้งชื่อว่า *Endert 3955* เป็นเพศผู้และเก็บรักษาที่หอพรรณไม้แห่งโบกอร์ ซึ่งเป็นหอพรรณไม้ของสวนพฤกษศาสตร์โบกอร์ เอ็นเดอร์ตเขียนเกี่ยวกับหม้อข้าวหม้อแกงลิงชนิดนี้ในบัญชีรายละเอียดปี ค.ศ. 1927 ของคณะสำรวจไว้ ถึงแม้เขาจะระบุบผิดว่าเป็น *N. veitchii*

*N. fusca* ถูกแจกจงรูปแบบในปี ค.ศ. 1928 โดยนักพฤกษศาสตร์ชาวเนเธอร์แลนด์ที่ชื่อ บี.เอช. แดนเซอร์ (B. H. Danser) ในเอกสารสัมนา "The Nepenthaceae of the Netherlands Indies  *(หม้อข้าวหม้อแกงลิงแห่งหมู่เกาะอินเดียตะวันออกของดัตช์)* "แดนเซอร์เขียนเกี่ยวกับ *N. fusca* ไว้ว่า:

> นี้เป็นชนิดใหม่ ร่วมกับ *N. Veitchii* และ *N. stenophylla* เป็นญาติใกล้ชิดกับ *N. maxima* แต่สามารถแบ่งแยกกันได้ชัดเจน ตามที่เอ็นเดอร์ตบันทึกไว้มันเติบโตในป่าบนสันเขาหินแคบๆที่ปกคลุมด้วยฮิวมัส หาได้ไม่ยาก
> 
> 

นักพฤกษศาสตร์ชื่อเจน สเชลาเลอร์ (Jan Schlauer) ได้บันทึกความแตกต่างระหว่างตัวอย่างต้นแบบของ *N. fusca* และต้นไม้จากซาบะฮ์ที่อ้างเป็นหม้อข้าวหม้อแกงลิงชนิดนี้ ดังต้นไม้ที่แสดงในรูปประกอบในหนังสือ *Nepenthes of Mount Kinabalu (หม้อข้าวหม้อแกงลิงจากภูเขากีนาบาลู)*  ของคุระตะนั้นคือ *N. stenophylla* (ต่างจาก *N. fallax* อย่างชัดเจน)  ส่วนแมตทิว จิบบ์ (Matthew Jebb) ไม่พิจาณาลักษณะที่แตกต่างเพียงพอที่แยกข้อผิดถูกที่เด่นชัดที่ระดับชนิด เขาแนะว่าตัวอย่างต้นแบบประกอบด้วยหม้อกลางและหม้อบนซึ่งตรงข้ามกับรูปแบบที่แท้จริงทั้งสอง ทำให้มันผิดแบบไป

การจัดลำดับชั้นทางอนุกรมวิธานรูปแบบลำต้นที่ไม่แน่นอนนี้โดยมากมาจากข้อเท็จจริงว่า *N. fusca* นั้นไม่รู้ที่ตั้งแบบฉบับและต้นไม้ที่คล้ายกันนั้นถูกเหมาเอาว่าอยู่ในชนิดนี้ แมตทิว จิบบ์และมาร์ติน ชีก (Martin Cheek) พยายามแก้ปัญหาความสับสนนี้ในเอกสารของพวกเขาในปี ค.ศ. 1997 โดยให้ *N. fusca* นั้นแพร่พันธุ์ไปทั่วและเป็นชนิดที่มีความหลากหลายสูง

### ชนิดย่อย

ชนิดย่อยสองชนิดของ *N. fusca* ที่ถูกพรรณาไว้: *N. fusca* ชนิดย่อย *apoensis* และ *N. fusca* ชนิดย่อย *kostermansiana* ทั้งสองถูกตั้งชื่อโดยเจ.เอช. อดัม (J. H. Adam) และ ซี.ซี. วิลคัก (C. C. Wilcock) และภายหลังตีพิมพ์ลงในเอกสารของจิบบ์และชีกปี ค.ศ. 1997 ชื่อทั้งสองถูกเผยแพร่ออกไปโดยปราศจากการแจกแจงที่ดีพอ ทำให้มันถูกพิจารณาเป็น*ชื่อตั้งไร้คำบรรยาย* ชนิดย่อย *apoensis* ถูกอธิบายรูปแบบบนพื้นฐาน *Chai 35939* ตัวอย่างถูกเก็บจากภูเขาอโพ (Apo)  สเชลาเลอร์พิจารณาว่าเป็นชื่อพ้องกับ *N. fallax* *N. fusca* ชนิดย่อย *kostermansiana* ถูกคิดว่าเป็นตัวกำหนดชนิดที่ถูกต้อง ตัวอย่างของชนิดย่อยนี้ (*Kostermans 21495*) ถูกเก็บได้ในวันที่ 25 ตุลาคม ค.ศ. 1963 จากแม่น้ำคีลไล (Kelai) , ภูเขาอินจาพา (Njapa) , บเรา (Berau)  มันเก็บอยู่ที่หอพรรณไม้แห่งชาติประเทศเนเธอร์แลนด์ในไลเดน (Leiden) 

### Nepenthes maxima

*N. maxima* หม้อข้าวหม้อแกงลิงพื้นเมืองของซูลาเวซี, นิวกินี, และหมู่เกาะโมลุกกะ เป็นหนึ่งในชนิดที่คิดว่ามีการกระจายตัวทั่วบอร์เนียว ผู้แต่งบางคนเขียนไว้ว่ามันแพร่ไปทั่วบนเกาะ ความสับสนนี้เกิดมาจากความคล้ายคลึงกันของ *N. fusca* และ *N. maxima* และจากการติดป้ายผิดของเมล็ดที่เก็บโดยชาร์ลส์ เคอร์ทีส (Charles Curtis) เนื่องจากเคอร์ทีสไม่ละเอียดละออในการบันทึกสถานที่ตั้งของต้นไม้ ถึงแม้แต่เดิมเชื่อว่าเขาเก็บ *N. curtisii* (ปัจจุบันถูกพิจารณเป็นชื่อพ้องของ *N. maxima*) มา ในบอร์เนียวนักพฤกษศาสตร์ที่ชื่อชาร์ลส์ คลาร์ก (Charles Clarke) ชี้ว่าเมื่อเขาไปซูลาเวซีในการเดินทางเดียวกัน และพบ *N. maxima* ที่นั่น

หม้อบนของ *N. maxima* จากซูลาเวซี
แมตทิว จิบบ์และมาร์ติน ชีกแก้ไขความสับสนนี้ในบทความของพวกเขาในปี ค.ศ. 1997 โดยอ้างถึงหมายเลขของต้นไม้จากบอร์เนียวที่ระบุบว่าเป็น *N. maxima* ที่จริงนั้นเป็น *N. fusca* ด้วยวิธีนั้นสามารถแยกรูปแบบก่อนหน้านี้จากเกาะได้

### Nepenthes zakriana

ปี ค.ศ. 1996, เจ.เอช. อดัม (J. H. Adam) และ ซี.ซี. วิลคัก (C. C. Wilcock) ได้พรรณาถึง *Nepenthes curtisii* ชนิดย่อย *zakriana* สิบปีต่อมาอดัมและฮาฟิซา เอ. เฮมิด (Hafiza A. Hamid) ได้ยกมันขึ้นเป็นชนิดในชื่อ *Nepenthes zakriana*  เป็นหม้อข้าวหม้อแกงลิงถิ่นเดียวของรัฐซาบะฮ์, เกาะบอร์เนียว ขึ้นสูงจากระดับน้ำทะเล 1200 - 1500 เมตร

อดัมและฮาฟิซาเขียนไว้ว่า *N. zakriana* "แตกต่างจาก *Nepenthes fusca* โดย เส้นกลางใบนูนเด่นชัด, มีติ่งแหลมยาวบนผิวใต้ฝาหม้อของหม้อล่างและหม้อบน; และตรงกลางส่วนฐานของเส้นกลางใบมีต่อมรูปเล็บ (nail-shaped) ยื่นเป็นหงอน" อย่างไรก็ตาม, บางคนมีข้อสงสัยต่อ *N. zakriana* ที่จะยกขึ้นเป็นชนิด และใน *Pitcher Plants of Borneo (พืชกินแมลงแห่งบอร์เนียว)*  แต่งโดย แอนเทีย ฟิลลิปซ์ (Anthea Phillipps) , แอนโทนี แลมบ์ (Anthony Lamb) , และชีอัน ลีล์ (Ch'ien Lee) *N. zakriana* ถูกพิจารณาให้เป็นเพียงความหลากหลายของ *N. fusca* ในธรรมชาติ

### Nepenthes sp. A

ในเอกสารของชาร์ลส์ คลาร์กในปี ค.ศ. 1997 ที่ชื่อ *Nepenthes of Borneo (หม้อข้าวหม้อแกงลิงแห่งบอร์เนียว)*  บัญชีรายชื่อที่ไม่ระบุบอนุกรมวิธาน "*Nepenthes* sp. A" ที่ถูกบันทึกจากอุทยานแห่งชาติกูนุงมูลูในรัฐซาราวัก มีลักษณะคล้ายกับ *N. fusca* และอาจจะเป็นชนิดเดียวกัน ถึงแม้ว่าสีของมันจะไม่เหมือนทั่วๆไปของชนิดนี้ หม้อของพืชชนิดนี้คล้ายกับที่เจ.เอช. อดัมและซี.ซี. วิลคักพรรณาลักษณะ ของ *N. faizaliana* แต่ *N. faizaliana* มีฝาหม้อกลม (ตรงข้ามกับฝาสามเหลี่ยมแคบของ *N. fusca* และ "*Nepenthes* sp. A") แสดงว่าทั้งสองชนิดไม่มีความสัมพันธ์ใกล้ชิดกัน คลาร์กเสนอว่าชนิดนี้อาจเป็น *N. fusca* ภายใต้ลักษณะโดยรวมของ *N. fusca* โดยจิบบ์ และชีก แต่ยังคงจัดอยู่ในชนิดที่ไม่ระบุบเพราะเรายังรู้เกี่ยวกับมันยังไม่ดีนัก

ภาพประกอบแรกของ "*Nepenthes* sp. A" อยู่ในบทความปี ค.ศ. 1988 โดยแอนเทีย ฟิลลิปซ์และแอนโทนี แลมบ์ในส่วนไม่ระบุบชนิด

ลักษณะทางพฤกษศาสตร์
-------------------

*N. fusca* เป็นไม้เลื้อยไต่ ลำต้นอาจยาวได้ถึง 10 ม. และมีเส้นผ่านศูนย์กลางประมาณ 8 มม. ปล้องเป็นวงกลมเมื่อตัดขวางยาว 7 ซม.

ใบมีก้านใบและมีผิวใบคล้ายหนัง แผ่นใบเป็นรูปไข่กลับถึงรูปรียาว 15 ซม.กว้าง 6 ซม. ปลายแหลมถึงมลและอาจเป็นแบบก้นปิดนิดหน่อย ฐานของแผ่นใบค่อยๆสอบเรียวไปยังก้านใบ ก้านใบ (ยาว ≤4 ซม.) เป็นร่องยาวและมีปีกแคบๆหุ้มรอบลำต้น มีเส้นใบมากกว่า 3 เส้นใบตามยาวที่ปรากฏอยู่ทั้งสองข้างของเส้นกลางใบ ถึงแม้ว่าจะเห็นไม่ชัดเจน มีเส้นใบแบบขนนกจำนวนมาก สายดิ่งยาวประมาณ 5 ซม.

หม้อล่างรูปทรงกระบอกตลอดทั้งหม้อ ปกติสูง 20 ซม.กว้าง 4 ซม.ถึงแม้จะมีตัวอย่างที่สูง 28 ซม.ที่ได้รับการบันทึกไว้ ปีกครุยคู่ (กว้าง ≤5 มม.) ยาวตลอดผิวหน้าและชิ้นครุยยาว 10 มม.แต่ละชิ้นห่างกัน 6 มม. มีต่อมอยู่บนผิวด้านในบริเวณส่วนล่างของหม้อ มีขนาดเล็ก มีความหนาแน่น 600 ถึง 650 ต่อตารางเซนติเมตร ปากหม้อวางตัวตามขวางด้านหน้าและยาวขึ้นไปสู่คอที่ด้านหลังที่เพอริสโตมแผ่ราบ (กว้าง ≤12 มม.) มีฟันไม่ชัดเจน (ยาว ≤0.3 มม.)  ฝาหม้อรูปไข่แคบและมีสันบนผิวล่าง เดือยเดี่ยวยาว 10 มม.อยู่ใกล้ฐานของฝาปิด



หม้อล่างของ *N. fusca* จากเทือกเขาคร็อกเกอร์ (CR) และบริเวณรอบยอดเขากีนาบาลู(MK) จากซ้ายไปขวา: CR, MK, MK, CR, และ CR

หม้อบนเป็นรูปกรวยแคบทางก้นที่ติดกับสายดิ่งถึงสองในสามของหม้อและกลายเป็นกรวยกว้างในส่วนที่เหลือ มันมีขนาดพอๆกับหม้อล่างทั่วไปวัดได้ 18 ซม. ขนาดใหญ่สุดที่พบ 26 ซม. มีต่อมย่อยอาหารเล็กๆประมาณ 1500 ถึง 2000 ต่อมต่อตารางเซนติเมตร ฝาหม้อเป็นรูปสามเหลี่ยมแคบปลายโค้งลง ปีกหม้อจะลดรูปเหลือแค่สัน



หม้อบนของ *N. fusca* จากเทือกเขาคร็อกเกอร์ (CR) และบริเวณรอบยอดเขากีนาบาลู(MK) จากซ้ายไปขวา: MK, MK, CR, MK, และ CR

*N. fusca* มีช่อดอกขนาดกะทัดรัดแบบช่อกระจะ ก้านช่อดอกยาว 6 ซม.ในขณะที่แกนกลางยาวไม่เกิน 10 ซม. หนึ่งก้านช่อดอกมีดอก 1-2 ดอก ยาว 8 มม. ไม่มีใบประดับ กลีบเลี้ยงเป็นรูปรียาว 4 มม.

มีสิ่งปกคลุมยาวในส่วนที่กำลังเจริญ ขนสีน้ำตาล อย่างไรก็ตามมันจะหายไปในระหว่างการเติบโต ส่วนที่เจริญเต็มที่แล้วมีเพียงขนสีน้ำตาลสั้นๆหร็อมแหร็มปกคลุม

นิเวศวิทยา
----------

*N. fusca*, *N. reinwardtiana*, และ *N. fallax* ขึ้นในพื้นที่เปิดโล่งตามถนนที่ใช้ในการตัดไม้ ภูเขา Murud ในรัฐซาราวัก
*N. fusca* เป็นพืชถิ่นเดียวของบอร์เนียวที่ๆมันมีการกระจายตัวเป็นวงกว้างจากกาลีมันตันกลางถึงตะวันตกเฉียงเหนือของซาบะฮ์ มันถูกพบในบรูไน, อินโดนีเซีย(กาลีมันตัน) , และ มาเลเซีย (ซาบะฮ์และรัฐซาราวัก)  หม้อข้าวหม้อแกงลิงชนิดนี้พบที่ระดับความสูง 1200 ถึง 2500 ม.จากระดับน้ำทะเล อย่างไรก็ตาม บางครั้งมีรายงานว่าพบ *N. fusca* ที่ระดับความสูง 600 ม. และในซาราวักถูกพบใกล้กับระดับความสูง 300 ม.ในป่าดิบเขา

ส่วนมาก *N. fusca* เป็นพืชอิงอาศัยคล้ายกาฝากพบในที่ร่มในป่ามอสส์บนความสูงจากพื้น 10 ถึง 15 ม. ด้วยเหตุนี้ทำให้พบมันได้ยากมาก เราจะพบก็แค่เพียงหม้อแห้งๆของมันที่ตกลงมาพบพื้นป่าเท่านั้น ในประเด็นนี้ มันสามารถพิจารณาเป็น "ความเท่าเทียมกันทางนิเวศวิทยา" ของ *N. bongso* จากสุมาตราได้ และเป็นการยากมากที่ *N. fusca* จะขึ้นบนพื้นในที่เปิดโล่งใกล้กับป่าดิบเขา หรือตามถนนตัดไม้ บ่อยครั้งมักพบอยู่บริเวณเดียวกันกับ *N. fallax*, *N. reinwardtiana*, และ *N. tentaculata*

*N. fusca* จากภูเขาอาแลบ (Alab)
หม้อข้าวหม้อแกงลิงชนิดนี้ถูกพบได้ในหลายๆภูเขาทั่วบอร์เนียว สามารถพบในหลายๆแห่งบนภูเขากีนาบาลู, รวมถึงแคมบาร์รังก์กอฮ์ (Kambarangoh) , ที่ราบสูงมาเร เพเร (Marai Parai) , แนวเขาฝั่งตะวันออก, และแม่น้ำแบมแบนกอน (Bambangan) ราว 1500 ม. เราสามารถพบมันเติบโตอยู่ข้างถนนไปสู่สำนักงานอุทยานและสถานีไฟฟ้าที่มีถนนตัดผ่านอุทยานเพื่อการซ่อมบำรุง เหล่านี้เป็นที่หนึ่งที่ *N. fusca* สามารถพบเห็นได้ง่าย ในปี ค.ศ. 1997 ถึง 1998 ปรากฏการณ์เอลนีโญมีผลกระทบอย่างรุนแรงต่อ *N. fusca* ที่ขึ้นริมถนนเหล่านี้ เป็นผลมาจากอากาศร้อนที่รุนแรง ประชากรส่วนใหญ่จึงตายไปจนถึง "ต้นไม้ทั้งหมดถูกทำลายไป" มีแต่ต้นไม้ที่อยู่บริเวณมีร่มเงาที่รอดมาและกลับมาแพร่พันธุ์เพิ่มขึ้นในปีถัดๆมา

มีการพบ *N. fusca* ในบริเวณภูเขาแทมบูยูกอน (Tambuyukon)  เหมือนกัน บนภูเขาทรุสมาดี (Trus Madi) พบที่ความสูง 1800 ม.เติบโตคล้ายกาฝากบนต้น *Eleocarpus*  รูปแบบสีเหลืองพบในภูเขาลุมมาร์กู (Lumarku) ในซาบะฮ์ บนภูเขามูลู (Mulu) ในซาราวัก *N. fusca* พบที่ระดับความสูง 1200 ม. การกระจายพันธุ์ของมันไม่ซ้อนทับหม้อข้าวหม้อแกงลิงชนิดอื่นอีกสองชนิดที่ขึ้นคล้ายกาฝากเช่นกัน คือ: *N. vogelii* ที่ขึ้นในระดับความสูง 1200 ถึง 1500 ม. และ *N. hurrelliana* ที่พบในระดับที่สูงกว่า 1500 ม. ที่อื่นๆที่พบเห็นได้ก็มี ภูเขาอาแลบ (Alab) (จุดสูงสุดของเทือกเขาคร็อกเกอร์) และถนนคีมมานิส์ (Kimanis) –คีนนินเกา (Keningau) ที่ตัดผ่านเทือกเขาคร็อกเกอร์

*N. fusca* ถูกจัดเป็นระดับเสี่ยงต่อการสูญพันธุ์ในบัญชีแดงของ IUCN ปี ค.ศ. 2006 บนพื้นฐานการประเมินในปี ค.ศ. 2000 ข้อตกลงนี้ถูกประเมินอย่างไม่เป็นทางการโดยชาร์ลส์ คลาร์ก ผู้จัดระดับเสี่ยงต่อการสูญพันธุ์ของชนิดบนพื้นฐานของเกณฑ์ IUCN ในปี ค.ศ. 1997 อย่างไรก็ตามคลาร์กบันทึกว่าเมื่อประชากรส่วนใหญ่ของ *N. fusca* วางตัวอยู่ในเส้นแบ่งเขตของอุทยานแห่งชาติ "มันไม่น่าจะถูกคุกคามในอนาคตตามที่คาดการณ์ไว้" ซึ่งนำไปสู่การพิจารณาซึ่งเขาแนะให้พิจารณาแก้ไขการประเมินจากชนิดพันธุ์ที่มีแผนงานอนุรักษ์รองรับ (Conservation Dependent) เสียใหม่ อย่างไรก็ตามมันกลับแตกต่างจากการประเมินโดยศูนย์ติดตามผลการอนุรักษ์ (World Conservation Monitoring Centre) ที่จัดให้ *N. fusca* เป็น "ไม่ถูกคุกคาม" ซึ่งอยู่ระดับต่ำที่สุด

ญาติใกล้ชิด
-----------

หม้อบนของ *N. hurrelliana* (ซ้าย) และ *N. vogelii* (ขวา)
มีการคาดกันว่า *N. fusca* มีญาติใกล้ชิดคือ *N. fallax*, *N. hurrelliana*, *N. platychila*, *N. stenophylla*, และ *N. vogelii* ส่วน *N. mollis* ที่ยังเป็นปริศนานั้น ซึ่งผู้แต่งบางคนจัดให้เป็นชนิดเดียวกันกับ *N. hurrelliana* ก็อาจจะเป็นญาติใกล้ชิดด้วยเหมือนกัน

หม้อล่างของ *N. hurrelliana* อาจจะแตกต่างแต่หม้อบนของมันกับคล้ายกับ *N. fusca* หม้อข้าวหม้อแกงลิงของบอร์เนียวมีเพียงสองชนิดเท่านั้นที่มีฝาหม้อเป็นรูปสามเหลี่ยมแคบ หม้อบนของ *N. hurrelliana* แตกต่างตรงมีปากที่ราบและยกขึ้นสูงที่ด้านหลังและมีขนหยาบแข็งใต้ฝา

*N. hurrelliana* คล้ายกับรูปแบบของ *N. fusca* จากทางใต้ของเทือกเขาคร็อกเกอร์ในรัฐซาบะฮ์เป็นพิเศษ โดยมันมีเพอริสโตมกว้าง, ส่วนคอดยาวกว่า, และฝาเป็นรูปสามเหลี่ยมมากกว่าตัวอย่างอื่นๆในชนิด อย่างไรก็ตาม, เพอริสโตมก็ไม่กว้างเท่าใน *N. hurrelliana* และมันก็ไม่มีสิ่งปกคลุมเหมือนกับ *N. hurrelliana* ยิ่งกว่านั้น *N. hurrelliana* ยังแตกต่างในการกระจายตัวของต่อมน้ำต้อยบนผิวล่างของฝา

*N. vogelii* ที่ถูกเก็บได้ครั้งแรกในปี ค.ศ. 1961 ถูกติดป้ายเป็น *N. fusca* ในปี ค.ศ. 1969 นักพฤกษศาสตร์ที่ชื่อไซเกะโอะ คุระตะได้ตรวจสอบตัวอย่างนี้และหมายเหตุว่ามันไม่จัดเป็นความผันผวนของ *N. fusca* แต่กระนั้นตัวอย่างนี้ยังคงไม่ถูกระบุบจนกระทั่งปี ค.ศ. 2002 *N. vogelii* แตกต่างตรงมีหม้อที่เล็กกว่ามากและไม่มีรยางค์ใต้ฝา แถมฝาของ *N. vogelii* เป็นรูปสามเหลี่ยมกว้างซึ่งตรงข้ามกับฝาสามเหลี่ยมแคบของ *N. fusca* สีของหม้อเป็นสีครีมสว่างมีจุดสีเข้มที่เป็นลักษณะเฉพาะตัว

*N. faizaliana* ก็คล้ายกับ *N. fusca* มาก ในการพรรณารูปแบบของมัน เจ.เอช. อดัมและซี.ซี. วิลคักแบ่งแยกบนพื้นฐานของโครงสร้างช่อดอก, ขนาดของพื้นที่ต่อมในพื้นผิวภายในของหม้อบน และการเจริญและลักษณะของสิ่งปกคลุม แถม *N. fusca* มีฝาที่แคบมากซึ่งตรงข้ามกับฝารูปกลมของ *N. faizaliana*

*N. platychila* สามารถแบ่งแยกจาก *N. fusca* บนพื้นฐานของเพอริสโตมที่กว้างกว่าและฝาหม้อ โดย *N. fusca* ไม่มีรยางค์ที่ผิวด้านใต้ *N. fusca* ถูกคิดว่าเป็นญาติใกล้ชิดกับ *N. eymae* จากซูลาเวซี, และ *N. maxima* ที่แพร่ไปทั่วในซูลาเวซี, นิวกินี, และหมู่เกาะโมลุกกะ

ลูกผสมทางธรรมชาติ
-----------------

เพราะมันมีการกระจายตัวกว้างตลอดทั้งบอร์เนียว *N. fusca* จึงมีลูกผสมกับชนิดอื่นเป็นจำนวนมาก อย่างไรก็ตามลูกผสมที่เหมือน *N. fusca* เองยากที่จะพบเห็นเพราะมันเจริญเติบโตแบบกาฝาก

หม้อล่างของ *N. burbidgeae* × *N. fusca* จาก Mesilau
### N. burbidgeae × N. fusca

*N. burbidgeae* × *N. fusca* เป็นที่รู้จักกันตั้งแต่ก่อนปี ค.ศ. 1980 ขณะทำการสำรวจรัฐซาบะฮ์

### N. fallax × N. fusca

หม้อล่างของ *N. fallax* × *N. fusca*
ลูกผสมนี้ถูกพบที่ส่วนลาดด้านตะวันออกของภูเขา Trus Madi ในป่าดิบเขาส่วนล่างที่พบ *N. fallax* และ *N. fusca* อยู่ในบริเวณเดียวกัน มันเหมือนกับ *N. fallax* มากแต่ต่างกันตรงฝาปิดที่เป็นรูปไข่ ลูกผสมนี้อาจถูกลงบัญชีเป็น *N. fusca* × *N. stenophylla* ถ้า *N. fallax* และ *N. stenophylla* ถูกพิจารณาเป็นชนิดเดียวกัน

### N. fusca × N. lowii

ลูกผสมนี้ดังเดิมถูกระบุบว่าถูกผสมกับ *N. chaniana* (หรือที่รู้จักกันในชื่อ *N. pilosa* ในเวลานั้น)  โดยชาร์ลส์ คลาร์ก อย่างไรก็ตามแอนเทีย ฟิลลิปซ์, แอนโทนี แลมบ์, และชีอัน ลีล์ กลับแสดงความเห็นที่ผิดกัน ไม่มีสิ่งที่แสดงว่าสืบทอดมาจาก *N. fusca* อย่างเช่น ฝารูปสามเหลี่ยมและคอยืด เขาเขียนว่าเกิดจาก *N. fusca* และ *N. lowii* อยู่ร่วมกันในบริเวณเดียวกัน ที่ซึ่ง *N. chaniana* หาได้ยาก ชนิดอื่นที่อาจเป็นพ่อแม่ของมันคือ *N. stenophylla* ก็ไม่พบในบริเวณนั้น

*N. fusca* × *N. lowii* ถูกค้นพบโดยร็อบ แคนต์ลีย์ (Rob Cantley) และชาร์ลส์ คลาร์กบนบูกิต บาทู ลาวี (Bukit Batu Lawi) ในรัฐซาราวัก คลาร์กพบลูกผสมนี้ที่มีขนาดใหญ่ในเทือกเขาคร็อกเกอร์ของรัฐซาบะฮ์ในภายหลัง โดยเฉพาะใกล้ยอดเขาอาแลบ หม้อของ *N. fusca* × *N. lowii* มีเอวคอดมีสีเขียวถึงม่วงเข้มตลอดทั้งหม้อ

ลูกผสมต่างจาก *N. fusca* ตรงขนแข็งใต้ฝา ตรงกันข้ามมันมีสิ่งปกคลุมหนาแน่นบนลำต้นและที่ขอบของแผ่นใบ ซึ่งเปรียบเทียบกับต้นและใบของ *N. lowii* ที่เกลี้ยง มันต่างจาก *N. lowii* ตรงเพอริสโตมที่เป็นวงกลมเมื่อตัดขวาง ขณะที่หม้อล่างของ *N. lowii* มีฟันนูนขึ้นมาชัดเจน แต่ของ *N. fusca* × *N. lowii* มีไม่ชัดนัก, ต่อมรยางค์ใต้ฝา, ซึ่งสืบทอดลักษณะมาจาก *N. fusca*

*N. fusca* × *N. lowii* มีลักษณะบางส่วนคล้ายกับ *N. chaniana* × *N. veitchii* โดยสามารถแยกจากกันได้จากเพอริสโตมโดยตัวหลังมีลักษณะกว้าง, ผาย และมีรูปทรงกระบอกนิดหน่อย ลูกผสมชนิดนี้มีฝารูปไข่เล็กน้อย ไม่มีขนแข็งแบบที่มีใน *N. lowii* และสิ่งปกคลุมหนาแน่นบริเวณต้นและใบ

### N. fusca × N. reinwardtiana

ลูกผสมที่คาดว่าเป็นลูกผสมระหว่าง *N. fusca* และ *N. reinwardtiana*
มีการคาดกันว่า *N. naquiyuddinii* เป็นลูกผสมระหว่าง *N. fusca* และ *N. reinwardtiana* ซึ่งขึ้นในบริเวณใกล้ๆกับมัน
แต่โดยทั่วไปแล้ว มันถูกคิดว่าเป็นชื่อพ้องเฮเทอโรไทปิกของ *N. reinwardtiana*

### N. fusca × N. tentaculata

*N. fusca* × *N. tentaculata* ถูกค้นพบโดยลินูส กอกูส์ซิงก์ (Linus Gokusing) ใกล้ยอดเขาในภูเขาอาแลบ ในป่าดิบเขาที่ความสูง 1800 ถึง 2000 ม. พบขึ้นกระจายตัวบริเวณเดียวกับพ่อแม่ของมันที่มีอยู่มากมายในบริเวณนั้น

### ลูกผสมชนิดอื่น

มีลูกผสมของ *Nepenthes fusca* กับหม้อข้าวหม้อแกงลิงชนิดอื่นที่ถูกบันทึกไว้ดังนี้: *N. platychila*, *N. rajah*, และ *N. veitchii*

หม้อของ *N. hurrelliana* มีลักษณะอยู่กึ่งกลางระหว่าง *N. fusca* และ *N. veitchii* เรื่องนี้นำไปสู่การคาดเดาเรื่องเชื้อสายของหม้อข้าวข้าวหม้อแกงลิงชนิดนี้ ซึ่งมีหลายคนคาดเดาว่ามันอาจมีต้นกำเนิดจากลูกผสม อย่างไรก็ตาม *N. hurrelliana* นั้นถูกแยกออกจากลูกผสมทางธรรมชาติของ *N. fusca* × *N. veitchii* และผู้เขียนส่วนมากยกให้มันเป็นชนิดอย่างสมบูรณ์

การปลูกเลี้ยง
-------------

มีข้อมูลความต้องการอันน้อยนิดที่เผยแพร่ออกมาของ *N. fusca* ปี ค.ศ. 2004 ผู้ชำนาญการเพาะเลี้ยง โรเบอร์ต แซกคิลอตโต (Robert Sacilotto) เขียนบทความสำหรับ *Carnivorous Plant Newsletter (จดหมายข่าวพืชกินแมลง)*  ที่รวบรวมความต้องการโดยประมาณของ*หม้อข้าวหม้อแกงลิง*ที่สูงหลายชนิดจากประสบการณ์ในช่วงระหว่างปี ค.ศ. 1996 ถึง 2001

ในป่า,โดยทั่วไปพบ *N. fusca* ในที่ร่ม (ภาพหม้อบนที่ขึ้นริมถนนไปภูเขามูรุด) และเหตุนี้ได้สื่อให้เห็นในต้นไม้ที่ปลูกเลี้ยงที่ดีที่สุด โตในที่แสงน้อยมากกว่า*หม้อข้าวหม้อแกงลิง*ชนิดอื่น
แซกคิลอตโตพบว่า *N. fusca* มีความอดทนในสภาวะที่กว้าง ยกเว้นต้นไม้ที่ไม่ได้รับสารฆ่ารา ไม่มีกลุ่มทดสอบไหนมีอัตราการรอดชีวิตน้อยกว่า 75% *N. fusca* ทนต่ออุณหภูมิในช่วง 10 ถึง 38°C (50 ถึง 100°F) เวลากลางคืนให้ลดอุณหภูมิต่ำกว่า 21°C (70°F) ซึ่งเป็นปัจจัยที่สำคัญในการเติบโต ต้นไม้ในที่ร่มจะโตช้าและให้หม้อน้อย การทดลองแสดงให้เห็นว่า *N. fusca* เติบโตได้ดีเมื่อความชื้นสัมพัทธ์อยู่ในช่วง 65 ถึง 90%

หม้อข้าวหม้อแกงลิงชนิดนี้ดูเหมือนจะเติบโตได้ดีในเครื่องปลูกที่มีส่วนผสมดังนี้:ก้อนพีทมอสส์ 10%, เพอร์ไลต์ 30%, และอีก 60% ประกอบไปด้วย *สแฟกนัม* มอสส์ และเปลือกสน เครื่องปลูกควรเป็นกรดเล็กน้อย pH อยู่ระหว่าง 4.5 ถึง 5.0 คุณสมบัติในการนำกระแสไฟฟ้าระหว่าง 10 และ 45 ไมโครซีเมนส์

ความส่องสว่าง 6400–8600 lx (600–800 fc) ดีที่สุดเมื่อต้นไม้โตภายใต้แสงแดด, โคมไอโซเดียม (Sodium vapor) , และโคมเมตทอล ฮาไลด์ (metal halide) อย่างไรก็ตามพื้นที่ตัวอย่างอยู่ภายใต้การผสมของหลอดโกร-ลักซ์ (Gro-Lux) และหลอดฟลูออเรสเซนต์ที่ 5400–7500 lx (500–700 fc) (แม้ว่าการเติบโตจะอยู่ในระดับเดียวกัน) ต้นไม้จะเปลี่ยนรูปแบบเมื่อนำมาใช้แสดงตามที่จัดเหมือนถูกย้อมสี จากใบสีเขียวจะกลายเป็นแดง กระบนหม้อจะเข้มขึ้น

*N. fusca* ตอบสนองได้ดีในการให้ปุ๋ยเพียงหนึ่งในสี่จากปกติโดยดูได้จากหม้อ มดเป็นแหล่งอาหารที่ได้ผล

ดูเพิ่ม
-------

* **a.****^** ระหว่างเดือนกันยายนถึงตุลาคมปี ค.ศ. 1925, เอ็นเดอร์ตได้สำรวจเนินรอบภูเขาแคมมูล, ขึ้นยอดเขา (1,847 ม.) หลายครั้ง, และหมู่บ้านใกล้เคียงของลองก์ มีเฮียงก์ (Long Mehiang) , ลองก์ เคียว (Long Kiau) , และลองก์ เพตทัก (Long Petak)  เขาเก็บ *N. fusca* ได้ในวันที่ 12 ตุลาคม และ *N. mollis* ในวันที่ 17 ตุลาคม

* **b.****^** ภาษาละตินที่พรรณาถึง *N. fusca* จากเอกสารของแดนเซอร์มีดังนี้:

> *Folia mediocria* breviter petiolata, lamina lanceolata, nervis longitudinalibus utrinque c. 2, vagina caulis 1/2 amplectente ; *ascidia rosularum* ignota ; *ascidia inferiora* magnitudine mediocria, parte inferiore anguste ovata, os versus subcylindrica, parte superiore alis 2 fimbriatis ; peristomio in collum elongato, applanato, 4-10 mm lato, costis c. 1/3-2/3 mm distantibus, dentibus c. tam longis quam latis ; operculo anguste ovato, subcordato, facie inferiore appendice lateraliter applanata ; *ascidia superiora* magnitudine mediocria, infundibuliformia, costis 2 prominentibus ; peristomio in collum elongato, applanato, 3-8 mm lato, costis 1/3-1/4 mm distantibus, dentibus brevissimis ; operculo anguste ovato, subcordato, facie inferiore prope basin appendice lateraliter applanata ; *inflorescentia* racemis parvus, pedicillis inferioribus c. 8 mm longis, omnibus 1-floris v. partim 2-floris ; *indumentum* iuventute densissimum, denique passim densum, breve, e pilis patentibus crassis simplicibus v. basi ramosis compositum.
> 
> 

* **c.****^** บางคนถือเอา *N. fallax* อยู่ในชุดชื่อพ้องของ *N. stenophylla* ขณะที่บางคนถือว่าเป็นสองชนิดที่ต่างกัน ซึ่งพืชที่อ้างว่าเป็น *N. stenophylla* ที่จริงอาจจะเป็น *N. fallax* แทน

* **d.****^** ชนิดย่อยนี้ได้ชื่อตาม เอ.เอช. แซกรี (A. H. Zakri) , ผู้อำนวยการของ United Nations University Institute of Advanced Studies และ *N. curtisii* (*sensu* เจ.เอช. อดัม & วิลคัก) เองก็ถูกพิจารณาเป็นชื่อพ้องเฮเทอโรไทปิก ของ *N. stenophylla* โดยนักอนุกรมวิธานบางคน

อ้างอิง
-------

  

1. 1 2 3 4 5 6 7 8  Kurata, S. 1976. *Nepenthes of Mount Kinabalu*. Sabah National Parks Publications No. 2, Sabah National Parks Trustees, Kota Kinabalu.
2. ↑  Phillipps, A. & A. Lamb 1996. *Pitcher-Plants of Borneo*. Natural History Publications (Borneo) , Kota Kinabalu.
3. 1 2  Endert, F.H. 1927. Botanisch en floristisch verslag. In: D.W. Buijs, H. Witkkamp, F.H. Endert, H.C. Siebers & D.F.K. Bosch. *Midden-Oost-Borneo Expeditie 1925*. G. Kolff & Co. Weltevreden. (ดัตช์)
4. 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 16 17 18 19 20 21 22 23 24 25 26 27 28 29 30 31  Phillips, A. A. Lamb & C.C. Lee 2008. *Pitcher Plants of Borneo*. Second Edition. Natural History Publications (Borneo) , Kota Kinabalu.
5. 1 2 3 4 5 6 7 8  Danser, B.H. 1928. 13. *Nepenthes fusca* DANS. nova spec.. In: The Nepenthaceae of the Netherlands Indies. *Bulletin de Jardin de Botanique, Buitenzorg*, Série III, **9** (3–4) : 249–438.
6. 1 2 3 4 5 6 7 8  Schlauer, J. 2006. *Nepenthes fusca* เก็บถาวร 2011-06-17 ที่ เวย์แบ็กแมชชีน. Carnivorous Plant Database.
7. 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 16 17 18 19 20 21 22 23 24 25 26 27 28 29 30  Clarke, C.M. 1997. *Nepenthes of Borneo*. Natural History Publications (Borneo) , Kota Kinabalu.
8. 1 2 3 4  Jebb, M.H.P. & M.R. Cheek 1997. A Skeletal Revision of *Nepenthes* (Nepenthaceae). *Blumea* **42** (1) : 1–106.
9. 1 2  Schlauer, J. 2006. *Nepenthes curtisii* เก็บถาวร 2011-06-17 ที่ เวย์แบ็กแมชชีน. Carnivorous Plant Database.
10. ↑  Adam, J.H. & C.C. Wilcock 1996. Pitcher plants of Mt. Kinabalu in Sabah. *The Sarawak Museum Journal* **50** (7) : 145–165.
11. 1 2 3 4  Adam, J.H. & Hafiza A. Hamid 2006. Pitcher Plants (*Nepenthes*) Recorded from Keningau-Kimanis Road in Sabah, Malaysia.PDF (2.40 MiB) *International Journal of Botany* **2** (4) : 431-436. ISSN 1811-9700
12. 1 2  Rice, B.A. 2006. Do you want to tell me about a species I missed? The Carnivorous Plant FAQ.
13. 1 2 3  Steiner, H. 2002. *Borneo: Its Mountains and Lowlands with their Pitcher Plants*. Toihaan Publishing Company, Kota Kinabalu.
14. 1 2  Adam, J.H. & C.C. Wilcock 1991. A new species of *Nepenthes* (Nepenthaceae) from Sarawak. *Blumea* **36** (1) : 123–125.
15. ↑  Phillipps, A. & A. Lamb 1988. Pitcher-plants of East Malaysia and Brunei. *Nature Malaysiana* **13** (4) : 8–27.
16. 1 2  Schnell, D. P. Catling, G. Folkerts, C. Frost, R. Gardner, *et al.* 2000. *Nepenthes fusca*. *2006 IUCN Red List of Threatened Species*. IUCN 2006. Retrieved on 11 May 2006. Listed as Vulnerable (VU C2 v2.3).
17. 1 2 3 4 5 6  Clarke, C.M. & C.C. Lee 2004. *Pitcher Plants of Sarawak*. Natural History Publications (Borneo) , Kota Kinabalu.
18. 1 2 3  Clarke, C.M. 2001. *A Guide to the Pitcher Plants of Sabah*. Natural History Publications (Borneo) , Kota Kinabalu.
19. ↑  Clarke, C.M. 2001. *Nepenthes of Sumatra and Peninsular Malaysia*. Natural History Publications (Borneo) , Kota Kinabalu.
20. 1 2  Lowrie, A. 1983. Sabah *Nepenthes* Expeditions 1982 & 1983.PDF *Carnivorous Plant Newsletter* **12** (4) : 88–95.
21. ↑  Triplitt, R. 1985. *Nepenthes*—Color Them Unique.PDF *Carnivorous Plant Newsletter* **14** (2) : 40–42, 48–49.
22. ↑  Malouf, P. 1995. A visit to Kinabalu Park.PDF *Carnivorous Plant Newsletter* **24** (3) : 64–69.
23. ↑  Marabini, J. 1984. A Field Trip to Gunong Trusmadi.PDF (442 KiB) *Carnivorous Plant Newsletter* **13** (2) : 38–40.
24. ↑  Simpson, R.B. 1995. *Nepenthes* and Conservation. *Curtis's Botanical Magazine* **12**: 111–118.
25. ↑  Salmon, B.[R.] 1999. *Nepenthes mollis* (Nepenthaceae) —Rediscovered?PDF (561 KiB) *Carnivorous Plant Newsletter* **28** (1) : 24–26.
26. 1 2  Schuiteman, A. & E.F. de Vogel 2002. *Nepenthes vogelii* (Nepenthaceae) : a new species from Sarawak. *Blumea* **47** (3) : 537–540.
27. ↑  D'Amato, P. 1993. *Nepenthes eymai*.PDF *Carnivorous Plant Newsletter* **22** (1–2) : 21.
28. ↑  Clarke, C.M. C.C. Lee & S. McPherson 2006. *Nepenthes chaniana* (Nepenthaceae) , a new species from north-western Borneo. *Sabah Parks Journal* **7**: 53–66.
29. ↑  Lee, C.C. 2002. *Nepenthes platychila* (Nepenthaceae) , a New Species of Pitcher Plant from Sarawak, Borneo. *Gardens Bulletin Singapore* **54**: 257–261.
30. ↑  Cheek, M. M. Jebb, C.C. Lee, A. Lamb & A. Phillipps. 2003. *Nepenthes hurrelliana* (Nepenthaceae) , a New Species of Pitcher Plant from Borneo. *Sabah Parks Nature Journal* **6**: 117–124.
31. 1 2 3 4 5 6  Sacilotto, R. 2004. Experiments with highland *Nepenthes* seedlings: A Summary of Measured Tolerances. *Carnivorous Plant Newsletter* **33** (1) : 26–31.
32. ↑  van Steenis-Kruseman, M.J. *et al.* 2006. Cyclopaedia of Malesian Collectors: Frederik Hendrik Endert. Nationaal Herbarium Nederland.
33. ↑  Schlauer, J. 2006. *Nepenthes fallax* เก็บถาวร 2011-06-17 ที่ เวย์แบ็กแมชชีน. Carnivorous Plant Database.
34. ↑  UNU/IAS: A. H. Zakri

* Sacilotto, R. 2004. Experiments with highland *Nepenthes* seedlings: A Summary of Measured Tolerances. *Carnivorous Plant Newsletter* **33** (1) : 26–31.
* Schnell, D. Catling, P. Folkerts, G. Frost, C. Gardner, R. *et al.* (2000). *Nepenthes fusca*. *2006 IUCN Red List of Threatened Species*. IUCN 2006. Retrieved on 11 May 2006. Listed as Vulnerable (VU C2 v2.3)


วิกิมีเดียคอมมอนส์มีสื่อที่เกี่ยวข้องกับ **Nepenthes fusca**

| * ด
* ค
* ก
สปีชีส์ของหม้อข้าวหม้อแกงลิง |
| --- |
| สปีชีส์ | 
* *N. adnata*
* *N. adrianii*
* *N. alata*
* *N. albomarginata*
* *N. ampullaria*
* *N. anamensis*
* *N. angasanensis*
* *N. argentii*
* *N. aristolochioides*
* *N. attenboroughii*
* *N. beccariana*
* *N. bellii*
* *N. benstonei*
* *N. bicalcarata*
* *N. bokorensis*
* *N. bongso*
* *N. boschiana*
* *N. burbidgeae*
* *N. burkei*
* *N. campanulata*
* *N. carunculata*
* *N. chaniana*
* *N. clipeata*
* *N. copelandii*
* *N. danseri*
* *N. deaniana*
* *N. densiflora*
* *N. diatas*
* *N. distillatoria*
* *N. dubia*
* *N. edwardsiana*
* *N. ephippiata*
* *N. eustachya*
* *N. eymae*
* *N. faizaliana*
* *N. fallax*
* *N. flava*
* *N. fusca*
* *N. glabrata*
* *N. glandulifera*
* *N. globosa*
* *N. gracilis*
* *N. gracillima*
* *N. gymnamphora*
* *N. hamata*
* *N. hirsuta*
* *N. hispida*
* *N. hurrelliana*
* *N. inermis*
* *N. insignis*
* *N. izumiae*
* *N. jacquelineae*
* *N. jamban*
* *N. junghuhnii*
* *N. khasiana*
* *N. klossii*
* *N. lamii*
* *N. lavicola*
* *N. lingulata*
* *N. longifolia*
* *N. lowii*
* *N. macfarlanei*
* *N. macrophylla*
* *N. macrovulgaris*
* *N. madagascariensis*
* *N. mantalingajanensis*
* *N. mapuluensis*
* *N. masoalensis*
* *N. maxima*
* *N. merrilliana*
* *N. mikei*
* *N. mindanaoensis*
* *N. mira*
* *N. mirabilis*
* *N. mollis*
* *N. muluensis*
* *N. murudensis*
* *N. naga*
* *N. neoguineensis*
* *N. northiana*
* *N. ovata*
* *N. paniculata*
* *N. papuana*
* *N. pectinata*
* *N. peltata*
* *N. pervillei*
* *N. petiolata*
* *N. philippinensis*
* *N. pilosa*
* *N. platychila*
* *N. rafflesiana*
* *N. rajah*
* *N. ramispina*
* *N. reinwardtiana*
* *N. rhombicaulis*
* *N. rigidifolia*
* *N. rowanae*
* *N. sanguinea*
* *N. saranganiensis*
* *N. sharifah-hapsahii*
* *N. sibuyanensis*
* *N. singalana*
* *N. smilesii*
* *N. spathulata*
* *N. spectabilis*
* *N. stenophylla*
* *N. sumatrana*
* *N. surigaoensis*
* *N. talangensis*
* *N. tenax*
* *N. tentaculata*
* *N. tenuis*
* *N. thorelii*
* *N. tobaica*
* *N. tomoriana*
* *N. treubiana*
* *N. truncata*
* *N. veitchii*
* *N. ventricosa*
* *N. vieillardii*
* *N. villosa*
* *N. vogelii*
* *N. xiphioides*

 |
| ลูกผสมทางธรรมชาติ | 
* *N. × alisaputrana*
* *N. × bauensis*
* *N. × cantleyi*
* *N. × cincta*
* *N. × ferrugineomarginata*
* *N. × ghazallyana*
* *N. × harryana*
* *N. × hookeriana*
* *N. × kinabaluensis*
* *N. × kuchingensis*
* *N. × merrilliata*
* *N. × mirabilata*
* *N. × pangulubauensis*
* *N. × pyriformis*
* *N. × sarawakiensis*
* *N. × trichocarpa*
* *N. × truncalata*
* *N. × trusmadiensis*
* *N. × tsangoya*
* *N. × ventrata*

 |
| หัวข้อที่เกี่ยวข้อง | 

|  |
| --- |
| 
* *Nepenthes* taxonomy
* *Nepenthes* infauna
* The Nepenthaceae of the Netherlands Indies

 |

 |