ตะจาเมงหรือท้าวสักกะ (พระอินทร์) ประมุขแห่งนะทั้งปวง

**บทความนี้มีอักษรพม่า** หากอุปกรณ์ของคุณไม่สามารถเรนเดอร์อักษรนี้ได้ คุณอาจเห็นเครื่องหมายคำถาม, อักษรพิเศษ, กล่อง หรือสัญลักษณ์อื่น ๆ แทนที่อักษรพม่า

**นะ** (พม่า: နတ်, เอ็มแอลซีทีเอส: *nat*; อักษรโรมัน: nat; IPA: [naʔ]) ออกเสียง *น่ะ* (มาจากคำว่า *นาถะ* ในภาษาบาลี แปลว่า "ที่พึ่ง") เขียนว่า **นัต** หรือ **แน็ต** ก็มี หมายถึงวิญญาณซึ่งเคารพบูชากันอยู่ในพม่าตามความเชื่อพื้นเมืองที่มีมาก่อนพุทธศาสนา

นะแบ่งเป็น นะหลวง 37 ตน กับนะส่วนที่เหลือทั้งหมด (เช่น รุกขเทวดา เจ้าป่า เจ้าเขา ฯลฯ) บุคคลที่จะได้รับการยกย่องให้เป็นนะหลวงนั้นมักเป็นผู้ตายผิดธรรมชาติ เช่น ตายโหง ตายด้วยโรคระบาด หรือถูกลอบสังหาร เพราะเชื่อว่ามีแรงจิตและฤทธานุภาพสูงกว่าผีทั่ว ๆ ไป และมักเป็นผู้มีประวัติเป็นที่กล่าวขานหรือยกย่องนับถือ นอกจากนี้ นะยังแบ่งออกเป็นสองประเภท คือ นะชั้นล่าง หรืออัคนะ (အောက်နတ်) คือ วิญญาณคนทั่วไปไม่ว่าจะมีชื่อหรือไม่มีชื่อ และนะชั้นสูง หรืออเทตนะ (အထက်နတ်) เป็นเทวดาอาศัยอยู่ในหกชั้นฟ้า นะมีความหลากหลายและแตกต่างกันไปในแต่ละภูมิภาคของพม่า ในเขตเมืองบูชานะน้อยกว่าในชนบทและสังคมพม่าทั่วไป

นะกับพระพุทธศาสนา
-----------------

เมื่อพระเจ้าอโนรธามังช่อ แห่งราชวงศ์พุกาม นำศาสนาพุทธนิกายเถรวาทจากอาณาจักรมอญเข้าสู่อาณาจักรพม่าในพุทธศตวรรษที่ 18 ความเชื่อเรื่องนะจึงถูกผสมผสานเข้ากับศาสนาพุทธ โดยยกเลิกการบูชานะตามแบบพื้นบ้าน และนะบางส่วนถูกยกระดับให้เป็นนะหลวงหรือนะระดับประเทศ พระองค์ได้ทำการตั้งศาลนะหลวงขึ้นที่ตองกะละบริเวณเขาโปะป้า หรือที่เรียกว่า มหาคีรีนะ ใกล้เมืองพุกาม โดยมีทั้งหมด 37 ตน โดยนะที่สำคัญคือ นะตัจจาเมง หรือ นะสักรา (พระอินทร์), นะพระเจ้าตะเบ็งชะเวตี้, นะโยนบะเยง (นะพระเจ้าเมกุฏิสุทธิวงศ์) เป็นต้น

นะกับสังคมชนบท
--------------

วิวโดยรอบบริเวณเขาโปะป้า ศาลนะอยู่บน ตองกะละ ยอดเขาเล็กทางซ้ายของภาพ
ความเชื่อดั้งเดิมที่แพร่หลายในหมู่คนชนบทเชื่อว่ามีวิญญาณของผู้พิทักษ์ป่าหรือเจ้าป่า เรียกว่า *ตอซองนะ* (တောစောင့်နတ်) และวิญญาณของผู้พิทักษ์ภูเขาหรือเจ้าเขา เรียกว่า *ตองซองนะ* (တောင်စောင့်နတ်) และดูเหมือนจะทำหน้าที่เป็นตัวยับยั้งการทำลายสิ่งแวดล้อมได้ในจุดหนึ่ง โดยเฉพาะอย่างยิ่งการตัดต้นไม้ขนาดใหญ่จะถูกละเว้นเนื่องจากเชื่อว่าเป็นที่อยู่อาศัยของรุกขเทวดา หรือที่เรียกว่า *ย็อกกาโซ* (ရုက္ခစိုး) เพราะการกระทำเช่นนี้จะนำมาซึ่งความโกรธกริ้วแก่ผู้กระทำความผิด

รายชื่อนะ
---------

เหล่านะในศาลบนตองกะละ
เครื่องบูชานะแบบดั้งเดิมคือกล้วยและมะพร้าว
สมเด็จพระเจ้าบรมวงศ์เธอ กรมพระยาดำรงราชานุภาพ ทรงกล่าวไว้ในหนังสือเที่ยวเมืองพม่า กล่าวว่ามีนะถึง 37 ตน เรียกว่า **นะมิน** (กรมพระยาดำรงราชานุภาพทรงเรียกว่า *แน็ตมิน*) หรือ นะหลวง และมีตำราว่าด้วยเรื่องนะ ชื่อว่ามหาคีตะเมคะนี (Maha Gita Megani) ซึ่งอยู่ในคัมภีร์โลกาพยุหะ อันเป็นตำราประเพณีของพม่า ซึ่งเซอร์ยอช สก็อต เป็นผู้เรียบเรียงหนังสือภิธานเมืองพม่าเหนือ หรือ Upper Burma Gasetteer มีรายชื่อเมืองและประวัติของนะหลวงทั้ง 37 ตน บอกถึงธรรมเนียมลงนะซึ่งส่วนใหญ่คนทรงจะเป็นผู้หญิง และนะแต่ละตนจะมีการขับร้อง การฟ้อนรำ เครื่องดนตรี และเพลงเฉพาะตน โดยในวัดเจดีย์ชเวซี่โกน เมืองพุกาม มีการสร้างนะที่ทำจากไม้ ขนาดเท่าหุ่นกระบอกที่มีครบอยู่ 37 ตนเพียงแห่งเดียว ซึ่งแต่ละตัวต่างแต่งตัวด้วยอาภรณ์หลากสี ตั้งอยู่บนฐานชุกชีในวิหารยาวประมาณ 4 ห้อง มีเพียงรูปเดียวที่มีขนาดเท่าคนจริงสวมเครื่องทรงกษัตริย์ซึ่งคือพระอินทร์ผู้เป็นหัวหน้าแห่งนะทั้งปวง

ในหนังสือ*เที่ยวเมืองพม่า* ของไพรัตน์ สูงกิจบูลย์ ได้มีการกล่าวถึงนะว่ามี 37 ตน โดยในช่วงสมัยอาณาจักรพุกาม เหลือนะอยู่เพียง 22 ตน ต่อมาได้เพิ่มขึ้นอีก 15 ตน โดยมีรายนามดังต่อไปนี้

### รายชื่อนะเดิม

* **ตะจามิน (ท้าวสักกะ)** ถือเป็นเจ้าแห่งนะทั้งปวง
* งะตินเด หรือ มินมหาคีรีนะ
* ชเวเมี้ยตนา หรือ เจ้านางหน้าทอง
* เจ้านางสีข้างทอง
* นางงามสามเวลา
* เจ้านางผิวขลุ่ย
* เจ้าสีน้ำตาลแห่งทิศใต้
* เจ้าสีขาวแห่งทิศเหนือ
* พระเจ้ากูนซอ จองบยู
* พระราชมารดาของพระเจ้ากูนซอ จองบยู
* เจ้ามินกองแห่งปะเรนมา
* เจ้านางทองคำ
* ชายชราต้นกล้วยเดี่ยว
* พระเจ้าอลองสิธู
* เจ้าชิงช้าหนุ่ม
* เจ้าจ่อส่วยผู้กล้าหาญ
* แม่ทัพใหญ่แห่งอังวะ
* นักเรียนนายทหารหลวง
* เจ้าเทพทองน้อย
* ปู่เจ้าแห่งมัณฑะเลย์
* นางขาโก่ง
* เจ้าเทพทองใหญ่
* มารดานักเรียนนายทหารหลวง

### รายชื่อนะเพิ่มเติม

* พระเจ้าห้าช้าง
* จอมกษัตริย์เจ้าแห่งความยุติธรรม
* หม่องโปตู
* ราชินีแห่งวังตะวันตก
* พระเจ้าช้างเผือกแห่งอองปินเล
* นางตัวงอ
* นอระธาทอง
* เจ้าอองดิน
* เจ้าขาวน้อย
* เจ้าเณร
* พระเจ้าตะเบ็งชะเวตี้
* เจ้านางแห่งทิศเหนือ
* เจ้ามินกาวง์แห่งตาวน์งู (ตองอู)
* ราชเลขาธิการหลวง
* โยนบะเยง (พระเจ้าเชียงใหม่)
* ผู้กล้าหาญ

### รูปลักษณ์ของนะหลวงทั้ง 37 ตน

***หมายเหตุ:** ภาพและชื่อของนะในที่นี้ได้มาจากหนังสือ "The Thirty Seven Nats" โดย Sir Richard Carnac Temple (พิมพ์เมื่อ ค.ศ. 1906) ซึ่งชื่อของนะที่ปรากฏอาจไม่ตรงกับรายชื่อข้างบน เนื่องจากยังไม่สามารถหาคำแปลเทียบเคียงกับรายชื่อข้างต้นได้*

* သိကြားမင်းธะจามิน (ตะจาเมง)ท้าวสักกะ (พระอินทร์)သိကြားမင်း  
ธะจามิน (ตะจาเมง)  
ท้าวสักกะ (พระอินทร์)
* မင်းမဟာဂီရိ เมงมหาคีรีจ้าวภูเขาหลวงမင်းမဟာဂီရိ  
 เมงมหาคีรี  
จ้าวภูเขาหลวง
* ရွှေနံဘေး, နဂါးမယ်တော်ชเวนาเบย์, นคาแมดอရွှေနံဘေး, နဂါးမယ်တော်  
ชเวนาเบย์, นคาแมดอ
* သုံးပန်လซนบันลานางงามสามเวลาသုံးပန်လ  
ซนบันลา  
นางงามสามเวลา
* တောင်ငူ မင်းခေါင်ตาวน์งูเมงกาวง์เจ้าเมงกองแห่งตองอูတောင်ငူ မင်းခေါင်  
ตาวน์งูเมงกาวง์  
เจ้าเมงกองแห่งตองอู
* မင်းတရားมินตาราพระเจ้าตราพระยาแห่งอังวะမင်းတရား  
มินตารา  
พระเจ้าตราพระยาแห่งอังวะ
* သံတော်ခံซันดอว์กังราชเลขาธิการသံတော်ခံ  
ซันดอว์กัง  
ราชเลขาธิการ
* ရွှေနော်ရထာชเวนอยะทานอรธาทองရွှေနော်ရထာ  
ชเวนอยะทา  
นอรธาทอง
* အောင်စွာမကြီးอ่องสวามะจีအောင်စွာမကြီး  
อ่องสวามะจี
* ငါးစီးရှင်งาซิชินพระเจ้าจะซวาที่ 1 แห่งปี้นยะ(พระเจ้าห้าช้างเผือก)ငါးစီးရှင်  
งาซิชิน  
พระเจ้าจะซวาที่ 1 แห่งปี้นยะ  
(พระเจ้าห้าช้างเผือก)
* အောင်ပင်လယ်ဆင်ဖြူရှင်อองปินเลชินบยูชินพระเจ้าสีหตูแห่งอังวะ(พระเจ้าช้างเผือกแห่งอองปินเล)အောင်ပင်လယ်ဆင်ဖြူရှင်  
อองปินเลชินบยูชิน  
พระเจ้าสีหตูแห่งอังวะ  
(พระเจ้าช้างเผือกแห่งอองปินเล)
* တောင်မကြီး, ရှင်ညိုต่องมะจี, เชงโญเจ้าแห่งทิศใต้, เชงโญတောင်မကြီး, ရှင်ညို  
ต่องมะจี, เชงโญ  
เจ้าแห่งทิศใต้, เชงโญ
* မောင်မင်းရှင်, ရှင်ဖြူมองเมงเชง, เชงพยูမောင်မင်းရှင်, ရှင်ဖြူ  
มองเมงเชง, เชงพยู
* ရှင်တော်ชินดอเจ้าเณรရှင်တော်  
ชินดอ  
เจ้าเณร
* ညောင်ချင်းญองจินညောင်ချင်း  
ญองจิน
* တပင်‌ရွှေထီးตะเบ็งชเวที (ตบินชเวที)พระเจ้าตะเบ็งชะเวตี้တပင်‌ရွှေထီး  
ตะเบ็งชเวที (ตบินชเวที)  
พระเจ้าตะเบ็งชะเวตี้
* မင်းရဲအောင်တင်เมงเยอ่องดินเจ้าอองดินမင်းရဲအောင်တင်  
เมงเยอ่องดิน  
เจ้าอองดิน
* ရွှေစစ်သင်ชเวจิดเตงရွှေစစ်သင်  
ชเวจิดเตง
* မယ်တော်ရွှေစကားแมดอชเวซะกาမယ်တော်ရွှေစကား  
แมดอชเวซะกา
* မောင်ဘိုးတူหม่องโปตูမောင်ဘိုးတူ  
หม่องโปตู
* ယွန်းဘုရင်โยนบะเยงพระเจ้าเชียงใหม่ယွန်းဘုရင်  
โยนบะเยง  
พระเจ้าเชียงใหม่
* မောင်မင်းဖြူมองเมงพยูมังรายกะยอชวาမောင်မင်းဖြူ  
มองเมงพยู  
มังรายกะยอชวา
* မန္တလေးဘိုးတော်มันดะเลย์โบดอปู่เจ้าแห่งมัณฑะเลย์မန္တလေးဘိုးတော်  
มันดะเลย์โบดอ  
ปู่เจ้าแห่งมัณฑะเลย์
* ရွှေဖျင်းနောင်တော်‌ชเวปยินนองดอเจ้าเทพทองใหญ่(นะสองพี่น้อง)ရွှေဖျင်းနောင်တော်‌  
ชเวปยินนองดอ  
เจ้าเทพทองใหญ่  
(นะสองพี่น้อง)
* ရွှေဖျင်းညီတော်ชเวปยินยีดอเจ้าเทพทองน้อย(นะสองพี่น้อง)ရွှေဖျင်းညီတော်  
ชเวปยินยีดอ  
เจ้าเทพทองน้อย  
(นะสองพี่น้อง)
* မင်းသားမောင်ရှင်เมงตามองเชงเจ้าชิงช้าหนุ่มမင်းသားမောင်ရှင်  
เมงตามองเชง  
เจ้าชิงช้าหนุ่ม
* ထီးဖြူဆောင်းทีพยูซองพระเจ้ากูนซอ จองบยูထီးဖြူဆောင်း  
ทีพยูซอง  
พระเจ้ากูนซอ จองบยู
* ထီးဖြူဆောင်းမယ်တော်ทีพยูซองเมดอพระราชมารดาของพระเจ้ากูนซอ จองบยูထီးဖြူဆောင်းမယ်တော်  
ทีพยูซองเมดอ  
พระราชมารดาของพระเจ้ากูนซอ จองบยู
* ပရိမ္မရှင် မင်းခေါင်ปะเรนมาชินมินกองจีนโซ(เจ้ามินกองแห่งปะเรนมา)ပရိမ္မရှင် မင်းခေါင်  
ปะเรนมาชินมินกอง  
จีนโซ  
(เจ้ามินกองแห่งปะเรนมา)
* မင်းစည်သူมินสิธูพระเจ้าอลองสิธูမင်းစည်သူ  
มินสิธู  
พระเจ้าอลองสิธู
* မင်းကျော်စွာเมงจอชะวา (มังรายกะยอชวา)မင်းကျော်စွာ  
เมงจอชะวา (มังรายกะยอชวา)
* မြောက်ဘက်ရှင်မมเย้าก์เพะฉิ่งมะเจ้านางแห่งทิศเหนือမြောက်ဘက်ရှင်မ  
มเย้าก์เพะฉิ่งมะ  
เจ้านางแห่งทิศเหนือ
* အနောက်မိဘုရားอเน้าก์มี้พะยาพระมเหสีวังตะวันตกအနောက်မိဘုရား  
อเน้าก์มี้พะยา  
พระมเหสีวังตะวันตก
* ရှင်ကုန်းฉิ่งโกงนางตัวงอ, นางค่อมရှင်ကုန်း  
ฉิ่งโกง  
นางตัวงอ, นางค่อม
* ရှင်ကွฉิ่งวะนางขาโก่งရှင်ကွ  
ฉิ่งวะ  
นางขาโก่ง
* ရှင်နှဲမိ, မနှဲကလေးฉิ่งเนมิ, มะเนกะเลนางฉิ่งเนมิ, เจ้านางผิวขลุ่ยရှင်နှဲမိ, မနှဲကလေး  
ฉิ่งเนมิ, มะเนกะเล  
นางฉิ่งเนมิ, เจ้านางผิวขลุ่ย

การบูชานะ
---------

รูปแบบของศาลนะ
ในประเทศพม่า การบูชาหรือประเพณีเกี่ยวกับนะมีตลอดทั้งปี แต่งานเทศกาลเกี่ยวกับนะที่ใหญ่และมีชื่อเสียงที่สุด คือ หมู่บ้านต่องปะโยง ในเขตมัณฑะเลย์ เป็นเวลา 6 วัน ในเดือนสิงหาคมของทุกปี เนื่องจากนะสองพี่น้อง หรือ ชเวปยินยีดอ และชเวปยินนองดอ เคยอาศัยอยู่ในหมู่บ้านแห่งนี้ตั้งแต่สมัยพระเจ้าอโนรธา ซึ่งเชื่อว่าเป็นเชื้อสายแขกผสมพม่า ถูกสั่งประหาร ณ ที่แห่งนี้ เนื่องจากละเลยต่อการขนอิฐสร้างพุทธเจดีย์ตามพระราชบัญชา และกลายเป็นผีมาหลอกหลอนพระเจ้าอโนรธา พระองค์จึงมีบัญชาให้ตั้งศาลบูชาไว้ ณ ที่แห่งนี้

คนทรงนะ มีชื่อเรียกว่า "นะกะด่อ" (နတ်ကတော်; *nat kadaws*) นะกะด่อจะนับถือนะชเวปยินยีดอเป็นเสมือนนะครู นะกะด่อจากทั่วพม่าจะเดินทางมาที่นี่เพื่อบูชาปีละครั้ง ผู้ที่เป็นนะกะด่อจะเป็นผู้ที่ชาวพม่าให้ความเคารพในทุกชนชั้น และความเชื่อจะถูกส่งต่อมาเป็นทอด ๆ หากพ่อแม่ศรัทธานะกะด่อคนใด ลูกหลานก็จะถูกพามาด้วยและมอบตัวเป็นศิษย์

นะกะด่อ ทำหน้าที่สื่อสารระหว่างนะกับมนุษย์ ซึ่งนะกะด่อแต่ละคนสามารถเข้าทรงนะได้หลายตน ไม่จำกัดเฉพาะตนใดตนหนึ่ง แต่การที่จะเข้าทรงนะตนใด ก็จะมีการแต่งกายที่แตกต่างกันออกไป แต่เดิมผู้ที่หน้าที่เป็นนะกะด่อจะเป็นผู้หญิง และได้รับการนับถือว่าเป็นภรรยาของนะ และสืบทอดกันทางสายเลือดจากแม่สู่ลูก ในช่วงกลางคริสต์ศตวรรษที่ 20 จึงได้มีนะกะด่อที่เป็นผู้ชาย แต่ก็มีจำนวนน้อย ต่อมาในช่วงคริสต์ทศวรรษที่ 1960 นะกะด่อที่เป็นเพศที่สามจึงปรากฏ และมีมากขึ้นในช่วงคริสต์ทศวรรษที่ 1980 ทั้งที่ในสังคมพม่าในยุคนั้นยังไม่ค่อยเปิดรับมากกับสภาพเพศที่สาม การที่บุคคลเพศที่สามได้เป็นนะกะด่อเนื่องจากเชื่อว่าบุคคลที่มีเพศสภาพเช่นนี้ เหมาะสมที่สุดที่เป็นผู้ติดต่อกันระหว่างโลกมนุษย์กับโลกแห่งวิญญาณ ซึ่งในปัจจุบันนะกะด่อที่เป็นเพศที่สามได้รับความนิยมมากกว่านะกะด่อที่เป็นชายจริงหญิงแท้เสียอีก 

ก่อนการเข้าทรงจะมีการจัดเลี้ยงอาหารต่อผู้มาร่วมงานและบูชาพระรัตนตรัย และบูชานะโดยเครื่องบูชาหลัก คือ มะพร้าว เนื่องจากมินมหาคีรีนะ ซึ่งสิงสถิตย์อยู่ยังเขาโปปา ตายเพราะถูกไฟคลอกในรัชสมัยพระเจ้าจานสิตา น้ำมะพร้าวมีคุณสมบัติเย็นและช่วยดับร้อนอันจะทำให้นะพึงพอใจ นอกจากนี้ยังมีกล้วยและธูปเทียนต่าง ๆ 

ในหมู่บ้านต่องปะโยงจะมีปะรำพิธีสำหรับนะกะด่อแต่ละคนที่จะมาเข้าทรง โดยจัดเวียนกันเป็นรอบ ๆ เมื่อถึงรอบของใคร ผู้นำก็จะพามารำยังปะรำพิธีซึ่งมีปี่พาทย์ประโคมรออยู่แล้ว ซึ่งบริเวณที่จัดงานจะเป็นงานนอกกำแพงวัด เนื่องจากเป็นการเข้าทรงนะนอก ซึ่งมีถิ่นฐานนอกกำแพงวัดเจดีย์ชเวซีโกน

การเข้าทรงนะ นะกะด่อจะฟ้อนรำไปตามจังหวะเสียงเพลงโดยมีสาวกหรือผู้ศรัทธาติดตามไป ช่วงที่สำคัญคือ นะกะด่อจะโปรยเงินแจกจ่ายผู้ที่ยืนดู ซึ่งสามารถใช้ความมั่งคั่งของนะกะด่อเป็นเครื่องวัดความมีชื่อเสียงของนะกะด่อผู้นั้นได้ และก็มักมีการเข้าทรงเกิดขึ้นมากมายในบรรดาผู้ที่เข้าร่วมงานทั้งที่ไม่ใช่นะกะด่อ

แม้ผ่านกาลเวลามานานกว่าสองพันปีและถูกท้าทายความเชื่อ ทั้งเคยมีความพยายามที่จะยกเลิกการบูชาและเชื่อเรื่องนะ แต่ปัจจุบันเชื่อว่ามีชาวพม่ากว่าร้อยละ 80 ที่ยังคงนับถือนะอยู่

ความเชื่อเกี่ยวกับอิทธิฤทธิ์ของนะ
---------------------------------

สมเด็จพระเจ้าบรมวงศ์เธอ กรมพระยาดำรงราชานุภาพ ทรงได้กล่าวเกี่ยวกับอิทธิฤทธิปาฏิหาริย์ของนะ ในช่วงรัชสมัยของพระเจ้ามินดง เนื่องจากพระเจ้ามินดงได้มีพระดำริให้ทำการรื้อศาลนะแห่งหนึ่งทำให้พระองค์ประชวร ดังมีข้อความดังนี้

*"...ครั้งหนึ่งในรัชกาลพระเจ้ามินดง ผีแน็ตที่ศาลแห่งหนึ่งดุร้าย ทำให้เกิดอันตรายแก่ผู้คนจนร้อนถึงพระเจ้ามินดง จึงโปรดให้ทำพิธีส่งวิญญาณด้วยประการอย่างใดอย่างหนึ่ง ด้วยตรัสว่าผีแน็ตไปปฏิสนธิแล้ว ให้รื้อศาลเสียเถิดคนจะได้หายครั่นคร้าม*

*...อยู่ต่อมาพระเจ้ามินดงประชวร มีอาการให้จุกแดกเป็นกำลัง หมอหลวงถวายพระโอสถเสวยก็ไม่หาย พวกเข้าเฝ้าปรึกษากันเห็นว่า คงเป็นด้วยถูกผีแน็ตที่ดำรัสสั่งให้รื้อศาลกระทำร้าย ด้วยยังมิได้ไปเกิดใหม่ดังพระราชบริหาร จึงให้ทำศาลขึ้นอย่างเดิม พระเจ้ามินดงก็หายประชวร..."*

อ้างอิง
-------

1. ↑
2. ↑  Braun, Kelly (January 15, 2001). "Syncretism in Burma and Thailand". Axis Mundi, University of Alberta. สืบค้นเมื่อ 2008-09-15.
3. ↑  Brac de la Perriere, Benedicte. "The Spirit-possession Cult in the Burmese Religion" (PDF). dhammaweb.net. คลังข้อมูลเก่าเก็บจากแหล่งเดิม (PDF)เมื่อ 2009-03-04. สืบค้นเมื่อ 2008-09-14.
4. ↑  Dr Sein Tu. "Traditional Myanmar Folk Beliefs and Forest and Wildlife Conservation". Perspective (January 1999). สืบค้นเมื่อ 2008-09-13.[*ลิงก์เสีย*]
5. ↑  บุญยงค์ เกศเทศ. **อรุณรุ่งฟ้าฉาน เล่าตำนานคนไท**. กรุงเทพฯ:หลักพิมพ์, 2548. หน้า 76
6. ↑  หน้า 94-105, *นะ พลังศรัทธาของมวลชน* โดย ยศธร ไตรยศ. นิตยสารเนชั่นแนลจีโอกราฟิกฉบับภาษาไทย: ฉบับที่ 180 กรกฎาคม 2559
7. ↑  "Spirit of Asia: ผีนะ". ไทยพีบีเอส. 22 June 2013. สืบค้นเมื่อ 4 July 2014.[*ลิงก์เสีย*]

* ผีนะ...ผู้พิทักษ์แห่งลุ่มแม่น้ำอิระวดี[*ลิงก์เสีย*]

แหล่งข้อมูลอื่น
---------------

* Nat belief and Buddhism Photo essay by Claudia Wiens
* The Nats - Online Burma/Myanmar Library
* Friends in High Places Preview of a documentary film by Lindsey Merrison
* Mintha Theater Dance theater in Mandalay, Burma.
* Nat Pwè recordings เก็บถาวร 2008-06-18 ที่ เวย์แบ็กแมชชีน
* The Nat Spirits and Burmese Animism เก็บถาวร 2008-08-20 ที่ เวย์แบ็กแมชชีน Windows on Asia, Michigan State University
* Myamar Cyclone Brings Rise in Centuries-Old 'Nat' Worship *The Wall Street Journal*, June 30, 2008, video and photo slideshows
* Festival brings noise and colour to Taungbyone เก็บถาวร 2011-07-16 ที่ เวย์แบ็กแมชชีน Zaw Win Than, *The Myanmar Times* Vol. 22 No. 430, August 4–10, 2008
* Myanmar Nat Pwe in Bago Flickr photos by Boonlong1
* My House Nat Can Whip Your House Nat เก็บถาวร 2016-03-05 ที่ เวย์แบ็กแมชชีน Ethan Todras-Whitehill, *Student Traveler*, 2006-11-24
* An account of the Taungbyone 2010 nat pwe spirit festival at Arcane Candy Part 1 and Part 2
* Myanmar's River of Spirits เก็บถาวร 2008-03-12 ที่ เวย์แบ็กแมชชีน Kira Salak, *National Geographic*. May 2006