**ฐานันดรศักดิ์เจ้านายฝ่ายเหนือ** หมายถึง ระบบชั้น และชั้นยศของเจ้านายประเทศราชฝ่ายเหนือ ซึ่งประกอบด้วยนครเชียงใหม่ นครลำปาง นครลำพูน นครน่าน และนครแพร่

สมัยราชอาณาจักรล้านนา
---------------------

ในสมัยราชอาณาจักรล้านนา ถือว่าเป็นอาณาจักรแผ่นดินที่ยิ่งใหญ่ มีกษัตริย์ และราชวงค์สืบทอดกันมายาวนาน 

**พญา หมายถึง พระเจ้าแผ่นดิน พระมหากษัตริย์ เจ้าอยู่หัว**

* เช่น พญามังรายปฐมกษัตริย์ราชอาณาจักรล้านนา พญาญี่บากษัตริย์แห่งลำพูน
* **ขุน** เช่น ขุนเครือผู้ครองเมืองพร้าว
* **ท้าว** เช่น ท้าวน้ำท่วมผู้ครองเมืองฝางและเมืองเชียงตุง ท้าวช้อยผู้ครองเมืองฝาง ท้าวลกผู้ครองเมืองพร้าว
* **เจ้าหลวง กษัตริย์**
* **เจ้าป้อ** เช่น เจ้าป้อประตูผา กษัตริย์เมืองงาว

เจ้านายฝ่ายหญิง มีพระอิสริยยศ ดังนี้

* **พระมหาเทวี** หมายถึง **กษัตริย์ เจ้าแผ่นดิน แม่อยู่หัว**
* **มหาเทวี** หมายถึง สมเด็จพระราชชนนีพันปีหลวง
* **เทวี** หมายถึง สมเด็จพระราชินี เช่น พระนางยสุนทราเทวี, พระนางติโลกจุฑาเทวี
* **พระนาง**
* **แม่เจ้า**
* **นาง**
* **เจ้าแม่**
* **แม่**

สมัยเข้าเป็นประเทศราชของสยาม
----------------------------

### พระเป็นเจ้าทั้งสาม

ชาวยวนตั้งแต่สมัยอาณาจักรล้านนาเรียกเจ้าผู้ครองนครว่า**พญา** (พงศาวดารสยามสะกดว่า*พระยา*) ต่อมาจึงมีตำแหน่งพระมหาอุปราชเรียกว่า**เจ้าหอหน้า**

ปี พ.ศ. 2325 เมื่อพระบาทสมเด็จพระพุทธยอดฟ้าจุฬาโลกมหาราชขึ้นครองราชย์ พระยากาวิละเจ้าเมืองนครลำปางได้พาพี่น้องลงมาเข้าเฝ้าสวามิภักดิ์ จึงโปรดเกล้าฯ เลื่อนพระยากาวิละขึ้นเป็นพระยาวชิรปราการเจ้าเมืองนครเชียงใหม่ พร้อมทั้งตั้งเจ้าธรรมลังกาเป็นพระยาอุปราชนครเชียงใหม่ และเจ้าคำฟั่นเป็นพระยารัตนหัวเมืองแก้ว "ตำนานพื้นเมืองเชียงใหม่" เรียกเจ้านายทั้งสามพระองค์นี้ว่า*พระเป็นเจ้าทั้ง 3 พระองค์พี่น้อง* โดยพระยาอุปราชเป็นวังหน้าและพระยารัตนะหัวเมืองแก้วเป็นวังหลัง

### เจ้าขันห้าใบ

ในปี พ.ศ. 2366 พระบาทสมเด็จพระพุทธเลิศหล้านภาลัยจึงโปรดเกล้าฯ ให้ตั้ง**พระยาเมืองแก้ว**ประจำนครเชียงใหม่เป็นครั้งแรก ถึงปี พ.ศ. 2369 พระบาทสมเด็จพระนั่งเกล้าเจ้าอยู่หัวจึงตั้งตำแหน่ง**พระยาเมืองแก้ว**และ**พระยาราชบุตร**ขึ้นสำหรับนครลำปางและนครลำพูน ทำให้เกิดตำแหน่ง "เจ้าขันห้าใบ" ขึ้นเป็นครั้งแรกในนครลำปางและนครลำพูน ต่อมาปี พ.ศ. 2386 จึงทรงตั้งเจ้าขันทั้งห้าสำหรับเมืองพะเยาด้วย

ในปี พ.ศ. 2398 พระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวจึงทรงเลื่อนยศเจ้าขันห้าของเมืองประเทศราชอันใหญ่ ได้แก่ นครเชียงใหม่ นครลำปาง และนครลำพูน จากพระยาขึ้นเป็นเจ้าทั้ง 3 เมือง ส่วนเมืองขึ้นให้คงเป็นพระยาอยู่ตามเดิม และปีต่อมาเจ้าขันห้าของนครน่านก็ได้รับโปรดเกล้าฯ ให้เป็นเจ้าด้วย

เจ้าขันห้าใบ ประกอบด้วยเจ้าห้าตำแหน่งคือ

1. **เจ้านคร** **เจ้าหลวง** หรือ **เจ้าหอคำ** หมายถึงเจ้าผู้ครองนคร มีอำนาจเฉกเช่นพระมหากษัตริย์ มีพานทองคำกลมเครื่องพร้อมเป็นเครื่อยศ เจ้าหลวงที่ทรงอำนาจมากจะเรียกว่า *เจ้ามหาชีวิต* ดังข้าราชการอังกฤษที่เดินทางมาติดต่อกับเจ้านายล้านนาพบว่า เจ้าหลวงนั้นเป็น*"...ผู้นำอิสระที่มีอำนาจเหนือคนในบังคับของตนและเหนือทรัพย์สินรายได้ เป็นผู้สร้างและบังคับใช้กฎหมาย ควบคุมวัดวาอารามและมีพระสงฆ์เป็นผู้รับใช้ ไม่มีกองทัพบกหรือกองทัพเรือ แต่ถ้ามีก็จะอยู่ภายใต้อำนาจพระองค์..."*
2. **เจ้าอุปราช** หรือ **เจ้าหอหน้า** มีพานทองคำเหลี่ยมเครื่องพร้อมเป็นเครื่องยศ เป็นเจ้านายที่ทรงอิทธิพลมากกว่าเจ้านายองค์อื่น ๆ บางครั้งเจ้าหอหน้าบางองค์ มีอิทธิพลเหนือเจ้าหลวงด้วย ในยามที่เจ้าหลวงไม่ได้ประทับในนครหลวง ประชวร หรือถึงแก่พิราลัย ระหว่างรอการแต่งตั้งเจ้าหลวงองค์ใหม่ เจ้าหอหน้าจะทำหน้าที่แทน ชาวต่างประเทศที่มาติดต่อกับล้านนาต้องเข้าพบเจ้าหอหน้าก่อนที่จะพบกับเจ้าหลวง เจ้าหอหน้าบางองค์ สามารถเพิกถอนโองการของเจ้าหลวงได้
3. **เจ้าราชวงศ์** มักเป็นอนุชาในเจ้าหลวงองค์ที่อยู่ในราชสมบัติ หรือเป็นโอรสในเจ้าหลวงองค์ก่อน มีพานเงินกลีบบัวถมยาดำเป็นเครื่องยศ
4. **เจ้าบุรีรัตน์** หรือที่ก่อนรัชกาลที่ 4 เรียกว่า **เจ้าหอเมืองแก้ว** มักเป็นโอรสในเจ้าหลวงองค์ก่อน หรือเป็นโอรสในเจ้าห้าขันเดิม มีพานเงินกลีบบัวกลมเป็นเครื่องยศ
5. **เจ้าราชบุตร** เป็นโอรสในเจ้าหลวงองค์ที่อยู่ในราชสมบัติ มีพานเงินกลีบบัวกลมเป็นเครื่องยศ หากเจ้าหลวงถึงแก่พิราลัยแล้วผู้อื่นได้ขึ้นเป็นเจ้าหลวงแทน เจ้าหลวงองค์ใหม่จะเลื่อนเจ้าราชบุตรขึ้นเป็นเจ้าบุรีรัตน์หรือเจ้าราชวงศ์

นายโฮลต์ ฮัลเลต์ นักสำรวจชาวอังกฤษ ได้เคยเขียนบันทึกระบุถึงเจ้าห้าขันไว้ว่า

> *...ที่ดินทั้งหมดเปนของเจ้าผู้ทรงอำนาจสูงสุดทั้งห้าคน ซึ่งประกอบกันเปนรัฐบาล เขาทั้งหลายให้ที่ดินแก่เจ้านายแลขุนนาง... ซึ่งจะได้รับข้าวหนึ่งตระกร้า...เป็นภาษีที่ดินหรือค่าเช่าที่ดิน...*
> 
> — มิสเตอร์ โฮลต์ ฮัลเลต์

### เจ้าตำแหน่งรองและตำแหน่งพิเศษ

**เจ้าตำแหน่งรอง**เป็นตำแหน่งเจ้านายระดับรองลงมาจากเจ้าขันห้า ประกอบด้วย

* เจ้าราชภาคิไนย
* เจ้าราชสัมพันธวงศ์
* เจ้าราชภาติกวงษ์
* เจ้าไชยสงคราม
* เจ้าอุตรการโกศล

เฉพาะตำแหน่งเจ้าราชภาคิไนยที่เริ่มตั้งในรัชกาลที่ 4 ตำแหน่งที่เหลือเริ่มตั้งในรัชกาลที่ 5

ในรัชกาลที่ 5 นั้นยังมีการตั้ง**เจ้าตำแหน่งพิเศษ**อื่นขึ้นอีก ได้แก่

* เจ้าสุริยวงศ์
* เจ้าราชดนัย (มีเฉพาะนครน่าน)
* เจ้าทักษิณนิเขตน์/ทักษิณเกษตร
* เจ้านิเวศน์อุดร

สำหรับบางนคร โปรดเกล้าฯ ให้เพิ่ม

* เจ้าประพันธ์พงษ์
* เจ้าวรญาติ (ตำแหน่งที่ 1 ถึง 6 ส่วนมากมีเฉพาะนครเชียงใหม่มีพบบ้างในเมืองอื่นแต่น้อยมาก)
* เจ้าวรวงศ์ (มีเฉพาะนครลำปาง)
* เจ้าไชยวรเชษฐ์

นอกจากนี้ยังมีตำแหน่งเจ้าระดับรองเป็น *พระ* ประกอบด้วย 15 ตำแหน่ง คือ

1. พระสุริยะจางวาง
2. พระเมืองราชา
3. พระอุตรการโกศล
4. พระไชยสงคราม
5. พระอินทราชา
6. พระจันทราชา
7. พระอินทวิไชย
8. พระวิไชยราชา
9. พระไชยราชา (เจ้าตำแหน่งที่ 1 ถึง 9 สามารถเลื่อนขึ้นไปเป็นเจ้าขันห้าได้)
10. พระวังขวา (นครน่าน ได้เป็นพระยาวังขวา)
11. พระวังซ้าย (นครน่าน ได้เป็นพระยาวังซ้าย)
12. พระเมืองไชย
13. พระเมืองแก่น
14. พระถาง
15. พระคำลือ (เจ้าตำแหน่งที่ 10 ถึง 15 ไม่สามารถเลื่อนขึ้นไปตำแหน่งที่ 1 ถึง 9 และเจ้าขันห้าได้)

ในการสถาปนาฐานันดรศักดิ์ เป็นพระราชอำนาจของพระมหากษัตริย์แห่งสยาม ที่จะทรงพระกรุณาโปรดเกล้าฯ พระราชทานสัญญาบัตรให้แก่เจ้านาย ตามที่เจ้าประเทศราชขอกราบบังคมทูลเสนอมา

เจ้าระดับรองของนครแพร่ ถึงแม้จะมีตำแหน่งเป็นชั้น *พระ* แต่ภายในล้านนาหรือในนครแพร่เองก็จะได้รับการยอมรับว่ามีฐานันดรศักดิ์สูงกว่ากลุ่มขุนนางเค้าสนามหลวงที่มาจากไพร่และเจ้าผู้ครองนครเป็นผู้แต่งตั้ง เพราะเจ้าระดับรองลงมาเหล่านี้ล้วนสืบเชื้อสายมาจากเจ้าผู้ครองนครแพร่ หรืออาจเป็นขุนนางเป็นคหบดีที่ได้เสกสมรสกับราชธิดานัดดาของเจ้าผู้ครองนครแพร่ ซึ่งมักเรียกกันว่า *เจ้าพระ*

  

### เจ้านายฝ่ายหญิง

เจ้านายฝ่ายหญิง มีอิสริยยศ ดังนี้

* **มหาเทวี** หมายถึง พระมารดาในเจ้าหลวงองค์ที่อยู่ในราชสมบัติ และเป็นพระชายาในเจ้าหลวงองค์ก่อน นิยมเรียกว่าแม่เจ้าเฒ่า หรือแม่เจ้าหลวงเฒ่า
* **ราชเทวี** หมายถึง พระชายาเอกในเจ้าหลวงองค์ที่อยู่ในราชสมบัติ นิยมเรียกว่าแม่เจ้า หรือแม่เจ้าหลวง
* **เทวี** หมายถึง พระชายารองในเจ้าหลวงองค์ที่อยู่ในราชสมบัติ นิยมเรียกว่าแม่เจ้า

อนึ่งการสืบตำแหน่งเจ้าหลวง หรือสืบความเป็นเจ้าของล้านนาสามารถสืบทางฝ่ายหญิงได้เพราะวัฒนธรรมล้านนานั้นนับถือผีบรรพบุรุษ (ผีปู่ย่า) ซึ่งเป็นผีฝ่ายผู้หญิง วิถีชีวิตของเจ้านายล้านนาจึงแตกต่างจากเจ้านายสยามอย่างสิ้นเชิง เพราะผู้หญิงสามารถสืบทอดเชื้อสายวงศ์ตระกูล และมีการตรากฎหมายรองรับชัดเจนในสมัยพระเจ้าสุทโธธัมมราชา (King Thalun) *(คัดลอกจากบทความของอ.ชัยวุฒิ ไชยชนะ)* การสืบทอดผ่านทางผีปู่ย่าของฝ่ายหญิงไม่ว่าเจ้านายผู้หญิงจะแต่งงานกับเจ้าที่ต่ำศักดิ์ หรือแต่งงานกับไพร่ บุตรธิดาที่เกิดมาจะมีความเป็นเจ้าโดยปริยาย แต่หากเจ้านายผู้ชายแต่งงานกับไพร่ บุตรธิดาที่เกิดมาจะเป็นไพร่ธรรมดาสามัญหากผีฝ่ายหญิงไม่ปรากฏชัด โดยเฉพาะส่วนใหญ่ถูกกล่าวหาว่าหญิงไพร่มีเชื้อผีกะหรือผีปอบ ในทางกลับกันลูกทาสที่ถือผีคุ้มหลวงอาจมีสถานะเหนือกว่าทั้งนี้เป็นเพราะผีปู่ย่าของฝ่ายหญิงนั้นสำคัญมากต้องมีการสืบให้รู้ ดังเช่น 

1.พระยาเทพวงศ์ ขึ้นเจ้าผู้ครองนครแพร่ องค์ที่ 1 สืบผ่านทางราชเทวีคือแม่เจ้าสุชาดา ราชธิดาในพระยาศรีสุริยวงศ์ เจ้าผู้ครองนครแพร่สมัยธนบุรี กับราชเทวี

2.พระยาพิมพิสารราชา ขึ้นเป็นเจ้าผู้ครองนครแพร่ องค์ที่ 3 สืบผ่านทางพระมารดาคือแม่เจ้าปิ่นแก้ว ราชธิดาในพระยาเทพวงศ์ เจ้าผู้ครองนครแพร่ องค์ที่ 1 กับแม่เจ้าสุชาดาราชเทวี ซึ่งมีบิดาเป็นเพียงพระวังขวา 

3.เจ้านายอ้าย ขึ้นเป็นเจ้าผู้ครองนครน่าน องค์ที่ 3 สืบผ่านทางพระมารดาคือแม่เจ้านางเทพ ราชธิดาในพญาหลวงติ๋นมหาวงศ์ เจ้าผู้ครองนครน่าน องค์ที่ 1 

4.เจ้ามโน ขึ้นเป็นเจ้าผู้ครองนครน่าน องค์ที่ 4 สืบผ่านทางพระมารดาคือแม่เจ้านางเทพ ราชธิดาในพญาหลวงติ๋นมหาวงศ์ เจ้าผู้ครองนครน่าน องค์ที่ 1 

5.พระเจ้ากาวิโลรสสุริยวงศ์ ขึ้นเป็นเจ้าผู้ครองนครเชียงใหม่ องค์ที่ 6 สืบผ่านทางราชเทวีคือ**แม่เจ้าอุษา** ราชธิดาในพระเจ้ามโหตรประเทศ เจ้าผู้ครองนครเชียงใหม่ องค์ที่ 5 กับแม่เจ้าสุวรรณคำแผ่นราชเทวี ซึ่งมีตำแหน่งเดิมเป็นพระยาเมืองแก้ว (พระยาบุรีรัตน์)

6.พระเจ้าอินทวิชยานนท์ ขึ้นเป็นเจ้าผู้ครองนครเชียงใหม่ องค์ที่ 7 สืบผ่านทางราชเทวีคือ**แม่เจ้าทิพเกสร** ราชธิดาองค์โตในพระเจ้ากาวิโลรสสุริยวงษ์ กับแม่เจ้าอุษาราชเทวี เป็นโอรสในพระยาราชวงศ์ (มหาพรหมคำคง)

7.หรือการขึ้นรั้งตำแหน่งเจ้าผู้ครองนครลำปางของเจ้าราชบุตร (แก้วเมืองพวน ณ ลำปาง) โดยการอ้างสิทธิ์ของเจ้าศรีนวล ณ ลำปาง ราชธิดาในเจ้าบุญวาทย์วงษ์มานิต กับแม่เจ้าเมืองชื่นราชเทวี ซึ่งโดยหลักการแล้วการแต่งตั้งเจ้าผู้ครองนคร สมควรจะแต่งตั้งจากเจ้าขันห้าใบ ที่ดำรงฐานันดรชั้นสูงกว่า กล่าวคือ สมควรจะแต่งตั้งเจ้าราชวงศ์ (แก้วปราบเมรุ ณ ลำปาง) ซึ่งดำรงฐานันดรเป็น "เจ้าราชวงศ์"

อ้างอิง
-------

เชิงอรรถ

1. ↑  *พงศาวดารโยนก*, หน้า 267
2. ↑  *พงศาวดารโยนก*, หน้า 267
3. ↑  *ตำนานวังน่า*, หน้า 1
4. ↑  *พงศาวดารโยนก*, หน้า 425
5. ↑  *ตำนานพื้นเมืองเชียงใหม่ ฉบับ*
 เชียงใหม่ 700 ปี*, หน้า 126*
6. ↑  *ตำนานพื้นเมืองเชียงใหม่ ฉบับ เชียงใหม่ 700 ปี*, หน้า 134
7. ↑  *พงศาวดารเมืองนครเชียงใหม่ เมืองนครลำปาง เมืองลำพูนไชย*, หน้า 91-92
8. ↑  *พงศาวดารเมืองนครเชียงใหม่ เมืองนครลำปาง เมืองลำพูนไชย*, หน้า 99
9. ↑  *พงศาวดารเมืองนครเชียงใหม่ เมืองนครลำปาง เมืองลำพูนไชย*, หน้า 104
10. ↑  *พงศาวดารเมืองนครเชียงใหม่ เมืองนครลำปาง เมืองลำพูนไชย*, หน้า 109-112
11. ↑  *เจ้านายฝ่ายเหนือ และตำนานรักมะเมียะ*, หน้า 43
12. ↑  *เจ้านายฝ่ายเหนือ และตำนานรักมะเมียะ*, หน้า 84-85
13. ↑   U.K. Hilderbrand's Report. F.O. 625/10/157. 15 Febuary. 1875.
14. ↑  Carl Bock. Temple and Elephant: Travels in Siam in 1881-1882. p. 226.
15. ↑  Holt Hallet. A Thousand Miles on an Elephant in the Shan States. p. 411.
16. 1 2  *เจ้านายฝ่ายเหนือ และตำนานรักมะเมียะ*, หน้า 96
17. ↑  ภูเดช แสนสา. หัวเมืองในล้านนายุคราชวงศ์เจ้าเจ็ดตน (ทิพจักราธิวงศ์) ช่วงเป็นประเทศราชของสยาม พ.ศ. ๒๓๑๗ - ๒๔๔๒
18. ↑  *เชื้อสายเจ้าหลวงเมืองแพร่ ๔ สมัย*, หน้า ๖๗ และ ๑๑๐

บรรณานุกรม

* ดำรงราชานุภาพ, สมเด็จพระเจ้าบรมวงศ์เธอ กรมพระยา. *ตำนานวังน่า*. พระนคร : โรงพิมพ์โสภณพิพรรฒธนากร, 2462. [พิมพ์แจกในงานศพนางสุ่น ชาติโอสถ ปีมะแม พ.ศ. 2462]
* *ตำนานพื้นเมืองเชียงใหม่ ฉบับ เชียงใหม่ 700 ปี*. เชียงใหม่ : ศูนย์วัฒนธรรมจังหวัดเชียงใหม่ สถาบันราชภัฏเชียงใหม่, 2538. 496 หน้า. ISBN 974-8150-62-3
* บัวผิว วงศ์พระถาง และคณะ, *เชื้อสายเจ้าหลวงเมืองแพร่ ๔ สมัย*, (แพร่ : แพร่ไทยอุตสาหการพิมพ์, ๒๕๓๗).
* ประชากิจกรจักร (แช่ม บุนนาค), พระยา. *พงศาวดารโยนก*. นนทบุรี : ศรีปัญญา, 2557. 496 หน้า. ISBN 978-616-7146-62-1
* *พระราชพงศาวดารกรุงศรีอยุธยา ฉบับพันจันทนุมาศ (เจิม) และเอกสารอื่น*. นนทบุรี : ศรีปัญญา, 2553. 800 หน้า. ISBN 978-616-7146-08-9
* มหาอำมาตยาธิบดี (หรุ่น ศรีเพ็ญ), พระยา. *พงศาวดารเมืองนครเชียงใหม่ เมืองนครลำปาง เมืองลำพูนไชย*. กรุงเทพฯ : โรงพิมพ์พระจันทร์, 2505.
* วรชาติ มีชูบท. *เจ้านายฝ่ายเหนือ และตำนานรักมะเมียะ*. กรุงเทพฯ : สร้างสรรค์บุ๊คส์, 2556. 428 หน้า. ISBN 978-616-220-054-0
* สุริยพงษ์ผริตเดช, พระเจ้า. *ประชุมพงษาวดารภาคที่ ๑๐ เรื่องราชวงษปกรณ์ พงษาวดารเมืองน่าน ฉบับพระเจ้าสุริยพงษ์ผริตเดช พระเจ้านครน่านยังให้แต่งไว้สำหรับบ้านเมือง*. พระนคร : โรงพิมพ์โสภณพิพรรฒธนากร, 2461.