**โน** หรือ **ละครโน** (ญี่ปุ่น: 能; โรมาจิ: *Nō*, มาจากคำว่า "ทักษะ" หรือ "ความสามารถ" ของคำภาษาจีน-ญี่ปุ่น) เป็นศิลปะการแสดงนาฏกรรมญี่ปุ่นดั้งเดิมแขนงใหญ่ที่แสดงมาตั้งแต่ศตวรรษที่ 14 พัฒนาโดย คันอามิ คิโยสึกุ และบุตรชายของเขา เซอามิ โมโตกิโยะ ละครโนเป็นศิลปะการแสดงที่เก่าแก่ที่สุดและยังคงสืบทอดต่อกันมาจวบจนถึงทุกวันนี้ แม้คำว่า โน และ*โนงากุ* (能楽, *Nōgaku*) จะสามารถนำมาใช้แทนกันได้ก็ตาม แต่*โนงากุ*จะครอบคลุมความหมายของทั้งละครโนและ*เคียวเง็น* ตามธรรมเนียมที่ปฏิบัติสืบต่อกันมา การแสดง*โนงากุ*เต็มรูปแบบจะประกอบไปด้วยการแสดงละครโนหลายองก์ที่มีการแสดงตลก*เคียวเง็น*คั่นกลางระหว่างการสับเปลี่ยนหรือช่วงพักการแสดง ในปัจจุบันนิยมทำการแสดงละครโนสององก์และ*เคียวเง็น*หนึ่งบท นอกจากนี้ยังสามารถเพิ่มการแสดงประกอบพิธีกรรมที่เรียก*โอกินะ* ({翁, *Okina*) ในตอนต้นของการแสดง*โนงากุ*

เนื้อหาของละครโนจะอิงจากนิทานวรรณกรรมโบราณ ซึ่งเป็นเรื่องราวของเทพเจ้าแปลงกายเป็นมนุษย์ รับหน้าที่เป็นตัวเอกคอยบรรยายเนื้อเรื่องตลอดการแสดง ละครโนจะมีการใช้หน้ากาก เครื่องแต่งกาย และอุปกรณ์ประกอบร่วมกับการรำ ซึ่งจำเป็นที่จะต้องใช้ผู้แสดงและนักดนตรีที่ได้รับการฝึกอย่างดี อารมณ์ความรู้สึกจะถ่ายทอดผ่านนาฏยภาษาที่เป็นแบบแผนและหน้ากากที่เป็นเอกลักษณ์ซึ่งใช้เป็นสัญลักษณ์บอกบทบาทต่าง ๆ เช่น วิญญาณ ผู้หญิง เทพเจ้า และภูตผีปิศาจ ละครโนจะให้น้ำหนักไปทางขนบธรรมเนียมที่สืบต่อกันมามากกว่าการรับนวัตกรรมใหม่ ๆ นอกจากนี้ยังถูกจัดประมวลและวางระเบียบอย่างเป็นแบบแผนโดยระบบ*อิเอโมโตะ*

ประวัติ
-------

เวทีละครโนที่เก่าแก่ที่สุดในโลกที่อิตสึกูชิมะ
เสื้ออาภรณ์*คาราโอริ*ในยุคเอโดะช่วงศตวรรษที่ 18 ลายตารางไม้ไผ่และดอกเบญจมาศ
### ต้นกำเนิด

คันจิของคำว่า โน (能) หมายถึง "ทักษะ" "งานฝีมือ" หรือ "ความสามารถ" อย่างเฉพาะเจาะจงในแวดวงศิลปะการแสดง คำว่า โน อาจใช้อยู่เดี่ยว ๆ หรือคู่กับ *กากุ* (楽, ความบันเทิงหรือดนตรี) เพื่อสร้างคำ*โนงากุ* ในปัจจุบันละครโนเป็นขนบธรรมเนียมที่ได้รับการเคารพโดยผู้คนจำนวนมาก หากใช้อยู่เดี่ยว ๆ โนจะหมายถึงประเภทของละครทางประวัติศาสตร์ที่มีต้นกำเนิดมาจาก*ซารูงากุ* (猿楽, *Sarugaku*) ในช่วงกลางศตวรรษที่ 14 และยังคงแสดงอย่างต่อเนื่องจนถึงทุกวันนี้

รากฐานการแสดงละครโนและ*เคียวเง็น*ที่เก่าแก่ที่สุดคือ*ซังงากุ [ja]* โดยประเทศญี่ปุ่นได้รับมาจากประเทศจีนในศตวรรษที่ 8 ณ ขณะนั้น คำว่า*ซังงากุ* หมายถึงการแสดงหลากหลายประเภทที่มีทั้งกายกรรม ดนตรี และการเต้นรำประกอบอยู่ เช่นเดียวกันกับการแสดงตลกแบบสเก็ตช์คอมเมดี ซึ่งหลังจากการดัดแปลง*ซังงากุ*สู่สังคมญี่ปุ่นที่นำพาไปสู่การกลายกลืนของรูปแบบทางศิลปะดั้งเดิมอื่น ๆ องค์ประกอบของศิลปะการแสดงที่หลากหลายของ*ซังงากุ* เฉกเช่นเดียวกันกับองค์ประกอบการแสดงของ*เด็งงากุ* (田楽, *Dengaku*; เพลงทุ่งนา, การเฉลิมฉลองการปลูกข้าวในท้องถิ่น) *ซารูงากุ* (การแสดงที่ประกอบไปด้วยกายกรรม เล่นพิเรนทร์ และละครใบ้) *ชิราเบียวชิ* (白拍子, *Shirabyōshi*, รำโบราณโดยผู้แสดงหญิงในพระราชวังในศตวรรษที่ 12) *กางากุ* (雅楽, *Gagaku*, การรำและการแสดงดนตรีในพระราชวังตั้งแต่ต้นศตวรรษที่ 7) และ *คางูระ* (神楽, *Kagura*, รำชินโตโบราณในนิทานชาวบ้าน) ถูกวิวัฒนาการมาเป็นละครโนและ*เคียวเง็น*

การศึกษาทางพงศาวลีวิทยาของนักแสดงละครโนในศตวรรษที่ 14 ชี้ให้เห็นว่าพวกเขาเป็นสมาชิกของครอบครัวที่มีความสามารถในด้านศิลปะการแสดง ตามตำนานแล้วโรงเรียนคนปารุ (ญี่ปุ่น: 金春流; โรมาจิ: *Konparuryō*) ซึ่งถือเป็นโรงเรียนละครโนที่เก่าแก่ที่สุด ก่อตั้งโดยฮาตะ โนะ คาวากัตสึ (ญี่ปุ่น: 秦河勝; โรมาจิ: *Hata no Kawakatsu*) ในศตวรรษที่ 6 แต่อย่างไรก็ตามผู้ก่อตั้งโรงเรียนคนปารุซึ่งเป็นที่ยอมรับในหมู่นักประวัติศาสตร์คือคนปารุ กนโนกามิ ในยุคราชสำนักเหนือ-ใต้เสียมากกว่า จากพงศาวลีของโรงเรียนดังกล่าว คนปารุ กนโนกามิเป็นทายาทรุ่นที่ 53 ของฮาตะ โนะ คาวากัตสึ โรงเรียนคนปารุสืบทอดมาจากคณะผู้แสดง*ซารูงากุ*ในศาลเจ้าคาซูงะและวัดโคฟูกุในจังหวัดยาโมโตะ (ปัจจุบันคือจังหวัดนาระ)

อีกหนึ่งทฤษฎีโดยชินฮาจิโร มัตสึโมโตะ สันนิษฐานว่าละครโนมีต้นกำเนิดจากผู้ไร้วรรณะที่พยายามยกสถานะทางสังคมของตนให้สูงขึ้นด้วยการมอบความบันเทิงแก่ผู้ที่มีอำนาจในขณะนั้น กล่าวคือซามูไรที่เป็นผู้ปกครองชนชั้นวรรณะ การโอนถ่ายอำนาจของโชกุนจากคามากูระไปยังเกียวโตในตอนต้นของยุคมูโรมาจิซึ่งถือว่าเป็นการเพิ่มอำนาจของชนชั้นซามูไรและกระชับความสัมพันธ์ระหว่างโชกุนและพระราชวัง ขณะที่ละครโนเป็นรูปแบบทางศิลปะที่เป็นที่ชื่นชอบของเหล่าโชกุน ละครโนจึงสามารถเป็นศิลปะที่สง่างามได้ผ่านการสร้างความสัมพันธ์ครั้งใหม่นี้ โดยในศตวรรษที่ 14 ด้วยแรงสนับสนุนและการอุปถัมภ์ค้ำชูจากโชกุนอาชิกางะ โยชิมิตสึ บุตรชายของคันอามิ เซอามิ โมโตกิโยะ จึงสามารถทำให้ละครโนเป็นศิลปะการแสดงโรงละครที่มีความโดดเด่นและมีชื่อเสียงได้

### การริเริ่มละครโนโดยคันอามิและเซอามิ

ยุคมูโรมาจิในศตวรรษที่ 14 (ค.ศ. 1336–1573) คันอามิ คิโยสึกุ และบุตรชายของเขา เซอามิ โมโตกิโยะ ได้ตีความศิลปะการแสดงดั้งเดิมที่หลากหลายใหม่อีกครั้ง และพัฒนาละครโนให้แตกต่างไปจากแบบดั้งเดิมโดยสิ้นเชิงจนเป็นละครโนในปัจจุบัน คันอามิเป็นนักแสดงที่มีชื่อเสียงจากการเล่นเป็นหญิงอรชร เด็กชาย ไปจนถึงชายแกร่ง เมื่อเขาได้ทำการแสดงแก่อาชิกางะ โยชิมิตสึที่ ณ ขณะนั้นอายุ 17 ปี เป็นครั้งแรก เซอามิที่ยังเป็นเด็กอายุราว 12 ปี ในการแสดงครั้งนั้น โยชิมิตสึได้ชื่นชอบการแสดงของเซอามิและชักชวนเขาให้ไปเล่นในพระราชวัง จึงทำให้ละครโนถูกแสดงอยู่บ่อยครั้งเพื่อโยชิมิตสึตั้งแต่นั้นเป็นต้นมา

คนปารุ เซ็นจิกุ ซึ่งเป็นเหลนของคนปารุ กนโนกามิ ผู้ก่อตั้งโรงเรียนคนปารุ และสามีของลูกสาวของเซอามินำองค์ประกอบของวากะ (กวี) ไปใช้ในการแสดงละครโนของเซอามิและพัฒนาให้ดีขึ้นต่อไป

ในบรรดาโรงเรียนละครโนหลักทั้ง 5 โรง มีโรงเรียน 4 โรงอันได้แก่ โรงเรียนคันเซะ ก่อตั้งโดยคันอามิและเซอามิ โรงเรียนโฮโช ก่อตั้งโดยพี่ชายคนโตของคันอามิ โรงเรียนคนปารุ และโรงเรียนคงโง โรงเรียนเหล่านี้สืบทอดมาจากคณะผู้แสดง*ซารุงากุ*ในจังหวัดยาโมโตะ รัฐบาลโชกุนอาชิกางะให้การสนับสนุนเพียงแค่โรงเรียนคันเซะจาก 4 โรงเท่านั้น

### ยุคโทกูงาวะ

ในช่วงยุคเอโดะ ละครโนถูกมองว่าเป็นศิลปะของชนชั้นสูงที่ได้รับการสนับสนุนจาก*โชกุน* และขุนนางในระบอบศักดินา (*ไดเมียว*) เช่นเดียวกันกับสามัญชนผู้มีความร่ำรวยและมากประสบการณ์ ในขณะที่*คาบูกิ*และ*โจรูริ* (ญี่ปุ่น: 浄瑠璃; โรมาจิ: *Jōruri*) นั้นเป็นที่นิยมในหมู่ชนชั้นกลางที่ชื่นชอบความบันเทิงแบบใหม่ที่อยู่ในขั้นลองผิดลองถูก ละครโนจึงต้องพยายามและดิ้นรนในการคงรักษาประวัติศาสตร์ของละครโนที่ถ่องแท้และมาตรฐานการแสดงที่สูงไว้ไม่ให้เปลี่ยนแปลง ด้วยเหตุนี้จึงแทบไม่มีการเปลี่ยนแปลงใด ๆ ตลอดยุคเอโดะ และเพื่อที่จะเก็บเกี่ยวแก่นสาระของการแสดงโดยนักแสดงละครโนมืออาชีพ ทุกรายละเอียดของท่าทางและตำแหน่งการยืนจะถูกทำเก็บไว้เป็นหลักฐานเพื่อสืบทอดต่อไปแก่รุ่นอื่น ๆ ในอนาคต ส่งผลให้จังหวะของการแสดงค่อย ๆ ช้าลงตามกาลเวลา

ในยุคโทกูงาวะ รัฐบาลเอโดะได้กำหนดให้โรงเรียนคันเซะเป็นหัวหน้าของโรงเรียนละครโน อีก 4 โรง คิตะ ชิจิดายู (ชิจิดายู โชโน) นักแสดงละครโนที่รับใช้โทกูงาวะ ฮิเดตาดะ ได้ก่อตั้งโรงเรียนคิตะ ซึ่งเป็นโรงเรียนละครโนสุดท้ายในบรรดาโรงเรียนละครโนหลัก 5 โรง

### ละครโนสมัยใหม่หลังยุคเมจิ

ในโรงละครโน ปี 1891 โดยโองาตะ เก็กโก
หลังจากการล่มสลายของรัฐบาลเอโดะในปี 1868 และการจัดตั้งรัฐบาลที่มีความทันสมัยใหม่ ส่งผลให้ละครโนไม่ได้รับการสนับสนุนทางการเงินจากรัฐอีกต่อไปและต้องประสบกับวิกฤติทางการเงินครั้งใหญ่ หลังจากการฟื้นฟูเมจิไม่นาน ตัวเลขของผู้แสดงละครโนและเวทีละครโนลดลงอย่างเห็นได้ชัด การสนับสนุนบางส่วนจากรัฐบาลจักรวรรดิได้กลับคืนมาหลังผู้แสดงละครโนยื่นขออุทธรณ์แก่นักการทูตต่างประเทศ บริษัทที่ยังคงอยู่ตลอดยุคเมจิได้ทำให้ละครโนเป็นที่รู้จักอย่างกว้างขวางขึ้นโดยการทำการแสดงแก่สาธารณชน หรือทำการแสดงที่โรงละครในเมืองใหญ่ ๆ เช่น โตเกียวและโอซากะ

ในปี 1957 รัฐบาลญี่ปุ่น ได้กำหนดให้*โนงากุ*เป็นภูมิปัญญาทางวัฒนธรรมสำคัญที่จับต้องไม่ได้ซึ่งส่งผลให้*โนงากุ*และนักแสดงได้รับความคุ้มครองทางกฎหมาย มีการเปิดให้บริการโรงละครโนแห่งชาติ (ญี่ปุ่น: 国立能楽堂; โรมาจิ: *Kokuritsu Nō Gakudō*) โดยรัฐบาลในปี 1983 เพื่อทำการแสดงและจัดหลักสูตรฝึกหัดแก่นักแสดงในการรับบทนำใน*โนงากุ* ในปี 2008 โรงละครโนงากุได้ประกาศขึ้นทะเบียนเป็นตัวแทนมรดกภูมิปัญญาทางวัฒนธรรมของมนุษยชาติโดยยูเนสโก

แม้คำว่า โน และ*โนงากุ* จะสามารถนำมาใช้แทนกันได้ก็ตาม แต่ตามคำจำกัดความของรัฐบาลญี่ปุ่นนั้น*โนงากุ*จะครอบคลุมความหมายของการแสดงทั้งละครโนและ*เคียวเง็น* โดยจะแสดง*เคียวเง็น*คั่นกลางระหว่างช่วงสับเปลี่ยนการแสดงละครโนบนเวทีเดียวกัน เมื่อเปรียบกับละครโน *เคียวเง็น*จะไม่ค่อยใช้หน้ากากและแผลงมาจากการแสดงเชิงตลกขบขันเรียก*ซังงากุ*ดังจะทราบได้จากบทพูดของการแสดง

### ผู้หญิงในละครโน

ในยุคเอโดะ ระบบสมาคม (guild system) ที่ห้ามไม่ให้ผู้หญิงทำการแสดงละครโนได้ค่อย ๆ เคร่งขรัดมากยิ่งขึ้น เว้นแต่โสเภณีชั้นสูง (courtesan) ที่สามารถเล่นดนตรีในบางโอกาสได้บ้างเป็นกรณีพิเศษ ต่อมาในยุคเมจิผู้แสดงละครโนได้มีการฝึกสอนการแสดงให้แก่สามัญชนที่มีความร่ำรวยและขุนนางซึ่งนำไปสู่โอกาสที่จะมีผู้แสดงหญิงมากขึ้นเนื่องจากผู้เข้ารับการฝึกที่เป็นผู้หญิงยืนกรานที่จะรับการฝึกจากอาจารย์ที่เป็นผู้หญิงเช่นกัน ในช่วงต้นศตวรรษที่ 20 โรงเรียนดนตรีโตเกียว (ปัจจุบันคือมหาวิทยาลัยศิลปกรรมโตเกียว) ได้อนุญาตให้ผู้หญิงเข้ารับการศึกษาได้ ทำให้กฎที่ห้ามผู้หญิงศึกษาในโรงเรียนละครโนต่าง ๆ ได้รับการผ่อนปรน ในปี 1948 และ 2004 ผู้หญิงสามารถเข้าร่วมสมาคมละครโนต่าง ๆ ได้ ในปี 2007 โรงละครโนแห่งชาติเริ่มจัดการแสดงที่มีผู้แสดงเป็นผู้หญิงในทุกปี และในปี 2009 มีนักแสดงละครโนชายประมาณ 1,200 คน และหญิงราว 200 คน

*โจฮากีว*
---------

*โจฮากีว*มาจากคำว่า*กางากุ* (ดนตรีที่เล่นในพระราชวัง) แนวคิดของ*โจฮากีว*จะควบคุมทุกองค์ประกอบของละครโน เช่น การจัดเรียงลำดับ โครงสร้าง ดนตรี ความเร็วของจังหวะ และการรำของการแสดง เป็นต้น โดย *โจ* หมายถึงการเริ่มต้น *ฮา* หมายถึง การแตกหัก และ *กีว* หมายถึง รวดเร็วเร่งรัด การนำแนวคิด*โจฮากีว*ไปใช้สามารถพบเห็นได้ในจารีตประเพณีต่าง ๆ เช่น ละครโน พิธีน้ำชา กวีนิพนธ์ และการจัดดอกไม้

*โจฮากีว*จะถูกนำไปใช้ในการแสดง 5 องก์ของละครโน องก์แรกคือ*โจ* องก์ที่สอง สาม และสี่คือ*ฮา* และองก์ที่ห้าคือ*กีว* ซึ่งจากการนำแนวคิด*โจฮากีว*มาใช้ในละครโน จึงมีการแบ่งประเภทของการแสดงออกเป็น 5 ประเภท โดยองก์หนึ่งจะถูกเลือกและแสดงเป็นลำดับ ในแต่ละองก์สามารถแบ่งออกเป็น 3 ช่วง ได้แก่ ช่วงแนะนำ ช่วงพัฒนาเนื้อเรื่อง และช่วงสรุป การแสดงจะเริ่มต้นด้วยจังหวะที่ช้า (*โจ*) ค่อย ๆ เร็วขึ้น (*ฮา*) และถึงจุดสูงสุด (*กีว*)

ผู้แสดงและบทบาท
---------------

คันเซะ ซากง [ja], 1895–1939), ครูใหญ่โรงเรียนคันเซะ

ตามขนบธรรมเนียม นักแสดงละครโนจะเริ่มการฝึกฝนตั้งแต่อายุ 3 ปี

### การฝึกหัด

เซอามิได้แบ่งการแสดงละครโนออกเป็น 9 รูปแบบ จากการเน้นอากัปกริยาท่าทางและความรุนแรงไปจนถึงการเปรียบได้ดั่งดอกไม้ที่น่าเกรงขามและความองอาจของจิตวิญญาณ

ในปี 2012 ยังมีโรงเรียนละครโนที่ยังคงเปิดการเรียนการสอน*ชิเตะ* 5 โรงได้แก่ โรงเรียนคันเซะ (ญี่ปุ่น: 観世流) โรงเรียนโฮโช (ญี่ปุ่น: 宝生流) โรงเรียนคนปารุ (ญี่ปุ่น: 金春流) โรงเรียนคงโง และโรงเรียนคิตะ (ญี่ปุ่น: 喜多流) ในชื่อโรงเรียนของแต่ละโรงจะมีชื่อของครอบครัวในระบบ*อิเอโมโตะ*ที่มีอำนาจในการสร้างบทละครใหม่หรือเปลี่ยนแปลงเนื้อเพลงและรูปแบบการแสดงใหม่ได้ นักแสดงที่ได้รับบทเป็น*วากิ*จะผ่านการฝึกหัดในโรงเรียนทากายาซุ (ญี่ปุ่น: 高安流) โรงเรียนฟูกูโอ (ญี่ปุ่น: 福王流) และโรงเรียนโฮโช สำหรับโรงเรียนอื่น ๆ เช่น โรงเรียนโอกูระ (ญี่ปุ่น: 大蔵流) และโรงเรียนอิซูมิ (ญี่ปุ่น: 和泉流) จะเปิดการสอนและฝึกหัดการแสดง*เคียวเง็น* และโรงเรียนอีก 11 โรงจะฝึกการเล่นเครื่องดนตรี โดยแต่ละโรงเรียนจะมีความเชี่ยวชาญในเครื่องดนตรีใดเครื่องดนตรีหนึ่งหรืออาจมากกว่านั้นเป็นพิเศษ

สมาคมนักแสดงโนงากุ (ญี่ปุ่น: 能楽協会) ซึ่งนักแสดงละครโนมืออาชีพเป็นสมาชิกนั้นจะคุ้มครองและปกป้องจารีตประเพณีที่สืบต่อมาจากบรรพบุรุษ (*อิเอโมโตะ*) แต่อย่างไรก็ตาม เอกสารลับหลายฉบับของโรงเรียนคันเซะที่เขียนโดยเซอามิและคนปารุ เซ็นจิกุก็หลุดออกมาสู่ชุมชนของนักวิชาการด้านเวทีการแสดงญี่ปุ่น

### บทบาท

เวทีละครโน ประกอบไปด้วย *ชิเตะ* (กลาง) *วากิ* (ขวาหน้า) สมาชิก*จิอูไต* 8 คน (ขวา) *ฮายาชิคาตะ* 4 คน (หลังกลาง) และ*โคเก็ง* 2 คน (หลังซ้าย)
สามารถแบ่งประเภทของนักแสดงละครโนได้ออกเป็น 4 ประเภทใหญ่ ได้แก่ *ชิเตะ วากิ เคียวเง็น* และ *ฮายาชิ*

1. *ชิเตะ* (ญี่ปุ่น: 仕手, シテ) ตัวเอกหรือตัวชูโรง ในช่วงแรกของการแสดง *ชิเตะ*จะปรากฏตัวเป็นมนุษย์ (เรียกว่า *มาเอะชิเตะ*) ก่อนที่จะแปลงตนเป็นวิญญาณ (เรียกว่า *โนจิชิเตะ*)
	* *ชิเตะสึเระ* (ญี่ปุ่น: 仕手連れ, シテヅレ) ผู้ติดตามรับใช้*ชิเตะ* บางครั้งอาจย่อเหลือเพียง "*สึเระ* (ญี่ปุ่น: 連れ, ヅレ)" ซึ่งครอบคลุมความหมายของคำว่า *ชิเตะสึเระ* และ *วากิสึเระ*
	* *โคเก็ง* (ญี่ปุ่น: 後見) ผู้ควบคุมเวที มักจะมีหนึ่งถึงสามคน
	* *จิอูไต* (ญี่ปุ่น: 地謡) เป็นคณะขับร้องหมู่ มักจะประกอบไปด้วยหกถึงแปดคน
2. *วากิ* (ญี่ปุ่น: 脇, ワキ) ตัวรองหรือตัวสมทบ*ชิเตะ*
	* *วากิสึเระ* (ญี่ปุ่น: 脇連れ, ワキヅレ) เป็นผู้ติดตามรับใช้*วากิ*
3. *เคียวเง็น* (ญี่ปุ่น: 狂言) นักแสดง*เคียวเง็น*จะแสดงในช่วงการเล่นสลับฉากระหว่างองก์ (ญี่ปุ่น: 間狂言) หรือสลับฉากระหว่างบทการแสดง
4. *ฮายาชิ* (ญี่ปุ่น: 囃子) หรือ *ฮายาชิคาตะ* (ญี่ปุ่น: 囃子方) เป็นผู้เล่นเครื่องดนตรี 4 เครื่องที่ใช้ในโรงละครโน ได้แก่ ขลุ่ย (ญี่ปุ่น: 笛; โรมาจิ: *Fue*; ทับศัพท์: ฟูเอะ) กลองใหญ่ (ญี่ปุ่น: 大鼓; โรมาจิ: *Ōtsuzumi*; ทับศัพท์: โอสึซูมิ, ญี่ปุ่น: 大皮; โรมาจิ: *Ōkawa*; ทับศัพท์: โอกาวะ) กลองเล็ก (ญี่ปุ่น: 小鼓; โรมาจิ: *Kotsuzumi*; ทับศัพท์: โคสึซูมิ) และกลองไทโกะ (ญี่ปุ่น: 太鼓; โรมาจิ: *Taiko*) ส่วนขลุ่ยที่ใช้เป็นการเฉพาะในละครโนจะเรียกว่า*โนกัง* (ญี่ปุ่น: 能管; โรมาจิ: *Nōkan*)

บทละครโนโดยทั่วไปจะมีการขับร้องหมู่ วงมโหรี (กลุ่มของ*ฮายาชิ*) ผู้แสดงที่รับบทเป็น*ชิเตะ*และ*วากิ*อย่างน้อย 1 คน

องค์ประกอบการแสดง
-----------------

การแสดงละครโนเป็นการผสมผสานระหว่างองค์ประกอบที่หลากหลายให้อยู่ในรูปแบบเดียวกัน เช่น ความบริสุทธิ์ใสสะอาดที่สืบทอดมาจากรุ่นสู่รุ่นตามความเชื่อของลัทธิชินโต และแนวคิดแบบมินิมอลลิสม์ตามหลักสุนทรียศาสตร์ของละครโน

### หน้ากาก

หน้ากากโน ขวา: วิญญาณนักเลงสุรา (โชโจ) ทำมาจากไม้เคลือบเงากับเส้นไหมสีแดงผูกไว้โดย ฮิมิ มูเนทาดะ ยุคเอโดะ ศตวรรษที่ 19 ซ้าย: *นากิโซะ* บ่งบอกถึงบทบาทของเทพธิดาหรือผู้หญิงที่มีชั้นยศสูงที่ใช้ในบทละครโนเช่น *ฮาโงโรโมะ* และ *โอฮาระ มิยูกิ* ทำมาจากไม้เคลือบเงาและไม้ทาสีโดย โนรินาริ ออกแบบโดย โซอามิศตวรรษที่ 18–19
รูปภาพสามรูปของหน้ากากผู้หญิงเดียวกันแสดงให้เห็นถึงการเปลี่ยนแปลงของการแสดงออกทางสีหน้าตามองศาการเอียงศีรษะที่แตกต่างกัน ในภาพเหล่านี้ หน้ากากติดอยู่บนพนังและแสงไฟคงที่ มีเพียงแต่กล้องเท่านั้นที่ขยับเปลี่ยนองศา
หน้ากากโนแบบฮันเนีย ศตวรรษที่ 17 หรือ 18 ถูกประกาศขึ้นทะเบียนเป็นภูมิปัญญาทางวัฒนธรรมสำคัญที่จับต้องไม่ได้

หน้ากากโน (ญี่ปุ่น: 能面; โรมาจิ: *Nōmen*; ทับศัพท์: โนเมง, ญี่ปุ่น: 面; โรมาจิ: *Omote*; ทับศัพท์: โอโมเตะ) แกะสลักจากแท่งไม้ฮิโนกิ (ญี่ปุ่น: 檜; โรมาจิ: *Hinoki*) และลงสีด้วยสีย้อมธรรมชาติด้วยกาวและผงเปลือกหอยที่มีเบสเป็นกลาง หน้ากากโนมีประมาณทั้งสิ้น 450 แบบที่แตกต่างกัน สามารถแบ่งออกเป็น 60 ประเภทและมีชื่อเฉพาะเป็นของตนเอง หน้ากากบางแบบอาจใช้ได้ในบทละครโนหลายบท ในขณะที่หน้ากากน้อยแบบมีความเฉพาะเจาะจงมากและสามารถใช้ได้ในบทละครโนเพียงแค่ 1 หรือ 2 บทเท่านั้น หน้ากากละครโนบ่งบอกถึงเพศสภาพ อายุ และสถานะทางสังคมของตัวละคร นอกจากนี้นักแสดงละครโนยังสามารถสวมหน้ากากเพื่อแสดงเป็นคนหนุ่มสาว ชายสูงวัย ผู้หญิง หรืออมนุษย์ (พระเจ้า ปิศาจ หรือสัตว์) แต่เฉพาะ*ชิเตะ*เท่านั้นที่จำเป็นที่จะต้องสวมหน้ากากในทุกบทละคร แม้ว่า*สึเระ*อาจสวมหน้ากากในบางโอกาสเพื่อแสดงเป็นตัวละครเพศหญิง

แม้ว่าหน้ากากจะปิดบังการแสดงออกทางสีหน้าของนักแสดงก็ตาม แต่การใช้หน้ากากในละครโนก็ไม่ได้ละทิ้งการแสดงออกดังกล่าวไปเสียทีเดียว ในทางตรงกันข้าม เจตนาหลักของการสวมหน้ากากคือเพื่อจัดระเบียบการแสดงออกทางสีหน้าให้เป็นแบบแผนผ่านการใช้หน้ากาก และกระตุ้นจินตนาการของผู้รับชมการแสดง นอกจากนี้นักแสดงยังสามารถถ่ายทอดอารมณ์ความรู้สึกและภาษากายในลักษณะที่ควบคุมได้ดีกว่า หน้ากากบางแบบนำเทคนิคการจัดแสงไฟเพื่อถ่ายทอดอารมณ์ความรู้สึกผ่านการเอียงหรือตะแคงศีรษะเพียงเล็กน้อย กล่าวคือ การแหงนศีรษะขึ้น หรือการทำหน้ากาก "สว่างขึ้น" จะทำให้หน้ากากสามารถรับแสงไฟได้มากขึ้น รูปหน้าอื่น ๆ เช่น หัวเราะ หรือยิ้ม จึงปรากฏขึ้น ในทางกลับกัน การหันหน้าลงหรือการทำหน้ากาก "มืดลง" จะทำให้หน้ากากแสดงใบหน้าเศร้าหมองหรือโกรธเคือง

หน้ากากโนเป็นสมบัติตกทอดมาจากครอบครัวและสถาบันละครโน โรงเรียนละครโนมีหน้ากากโนที่เก่าแก่และทรงคุณค่าที่สุดไว้ในครอบครองโดยจะสะสมไว้เป็นสมบัติส่วนตัวของพวกเขาและมักไม่ได้นำออกมาให้สาธารณชนได้เห็น มีการสันนิษฐานว่า หน้ากากที่มีอายุมากที่สุด ถูกเก็บไว้ในโรงเรียนละครโนที่เก่าแก่ที่สุดเช่นกัน กล่าวคือโรงเรียนคนปารุ โดยอ้างอิงจากครูใหญ่ของโรงเรียน หน้ากากนั้นถูกแกะสลักเมื่อหลายพันปีก่อนโดยเจ้าชายโชโตกุ (ค.ศ. 572–622) ขณะที่ความแม่นยำทางประวัติศาสตร์ของหน้ากากที่เจ้าชายโชโตกุแกะสลักนั้นยังคงเป็นที่ถกเถียง ตำนานดังกล่าวได้รับการกล่าวถึงในศาสตรนิพนธ์ของเซอามิในชื่อ "*ฟูชิกาเด็ง* (ญี่ปุ่น: 風姿花伝; โรมาจิ: *Fūshikaden*)" ที่ถูกบันทึกในศตวรรษที่ 14 ทั้งนี้ยังมีหน้ากากบางส่วนของโรงเรียนคนปารุที่พิพิธภัณฑสถานแห่งชาติโตเกียวเป็นผู้เก็บรักษาและจัดแสดงไว้ให้ผู้เข้าชม

### เวที

A contemporary Noh theatre with indoor roofed structureโรงละครโนแบบโครงสร้างหลังคาภายในร่วมสมัย
1: *ฮาชิงาการิ* 2: จุดนั่งนักแสดง*เคียวเง็น* 3: จุดนั่งผู้ควบคุมเวที 4: กลองไทโกะ 5: กลองใหญ่ 6: กลองเล็ก 7: ขลุ่ย 8: จุดนั่ง*จิอูไต* (คณะขับร้องหมู่) 9: จุดนั่ง*วากิ* 10: จุดยืน*วากิ* 11: จุดยืน*ชิเตะ* 12: *ชิเตะ-บาชิระ* (เสา*ชิเตะ*) 13: *เมสึเกะ-บาชิระ* (เสานำสายตา) 14: *วากิ-บาชิระ* (เสา*วากิ*) 15: *ฟูเอะ-บาชิระ* (เสาขลุ่ย)
เวทีละครโนโบราณ (*บูไต*) เป็นเวทีแบบเปิดโดยไม่มีส่วนหน้าของเวที (proscenium) หรือผ้าม่านที่บดบังสายตา ผู้ชมยังสามารถเห็นนักแสดงก่อนที่พวกเขาจะเดินเข้าและออกจากเวทีกลาง (ญี่ปุ่น: 本舞台; โรมาจิ: *Honbutai*; ทับศัพท์: ฮงบูไต; เวทีหลัก) ด้วย ซึ่งสร้างความใกล้ชิดระหว่างนักแสดงและผู้ชมตลอดการแสดง โรงละครโนถือเป็นว่าเป็นสัญลักษณ์และได้รับความเคารพนับถือโดยทั้งผู้แสดงและผู้ชม

ลักษณะเด่นของละครโนที่สามารถสังเกตและจดจำได้ที่สุดคือหลังคาที่มีเสาทั้ง 4 ค้ำจุนติดตั้งอยู่บนเวทีแม้ว่าโรงละครจะอยู่ภายในก็ตาม หลังคาดังกล่าวเป็นสัญลักษณ์ของความศักดิ์สิทธิ์ การออกแบบสถาปัตยกรรมของเวทีละครโนได้รับอิทธิพลมาจาก *ไฮเด็ง* (ศาลาใช้เพื่อการสักการะบูชา) หรือ *คางูราเด็ง* (ศาลาใช้เพื่อการเต้นรำบูชา) แบบชินโต หลังคายังทำให้พื้นที่บนเวทีเป็นหนึ่งเดียวกันและสื่อให้เห็นถึงเอกลักษณ์ทางสถาปัตยกรรม

เสาทั้ง 4 ที่ค้ำจุนหลังคาจะเรียกว่า*ชิเตะบาชิระ* (เสาของตัวชูโรง) *เมสึเกะบาชิระ* (เสานำสายตา) *วากิบาชิระ* (เสาของตัวสมทบ) และ *ฟูเอะบาชิระ* (เสาของผู้เป่าขลุ่ย) ตามเข็มนาฬิกาจากหลังเวทีฝั่งขวามือตามลำดับ เสาแต่ละต้นจะสัมพันธ์กับนักแสดงและอากัปกิริยาของพวกเขา เวทีจะทำด้วยต้นไซปรัสญี่ปุ่นหรือไม้ฮิโนกิที่ยังไม่ได้ขัดเงาเกือบทั้งหมด นักกวีและนักแต่งนวนิยาย โทซง ชิมาซากิ ได้เขียนไว้ว่า

> บนเวทีละครโนนั้นจะไม่มีฉากหรือผ้าม่านกั้นใด ๆ ที่จะเปลี่ยนไปตามองก์ของเรื่อง มีเพียงแต่แผ่นกระดานหลังเวที (ญี่ปุ่น: 鏡板; โรมาจิ: *Kagami Ita*; ทับศัพท์: คางามิอิตะ) ที่เป็นภาพวาดของต้นเกี๊ยะสีเขียวซึ่งสร้างความคิดของผู้ชมว่าอะไรก็ตามที่เป็นความมืดมนได้ถูกกำจัดออกไปแล้ว การหักล้างความซ้ำซากจำเจและการทำบางสิ่งบางอย่างให้เกิดขึ้นนั้นไม่ใช่เรื่องง่าย
> 
> 

อีกหนึ่งลักษณะเด่นของเวทีคือ*ฮาชิงาการิ* (ญี่ปุ่น: 橋掛; โรมาจิ: *Hashigakari*) หรือทางเดินของนักแสดงที่ใช้เดินเข้าเวที *ฮาชิงาการิ*แปลว่าสะพานแขวน ซึ่งสื่อความหมายโดยนัยว่าเป็นสื่อกลางที่เชื่อมโลกสองโลกให้อยู่ในระดับเดียวกัน และยังเป็นสัญลักษณ์ของธรรมชาติของละครโนโบราณที่ผีและวิญญาณมักจะปรากฏตัว เมื่อเปรียบเทียบกับ*ฮานามิจิ* (ญี่ปุ่น: 花道; โรมาจิ: *Hanamichi*) ในโรงละครคาบูกิ ซึ่งก็เป็นทางเดิน (ญี่ปุ่น: 道; โรมาจิ: *Michi*; ถนน, ทาง) เช่นเดียวกันกับ*ฮาชิงาการิ* แต่*ฮานามิจิ*เป็นทางเดินที่ใช้เชื่อมระหว่างสองสถานที่ในโลกเดียวกันเท่านั้น เพราะฉะนั้นแล้วจึงมีความหมายที่แตกต่างกัน

### เครื่องแต่งกาย

เครื่องแต่งกายละครโน (*คาริงินุ*) ลายตารางและหอยสังข์ ยุคเอโดะ ศตวรรษที่ 18 จัดแสดงที่พิพิธภัณฑสถานแห่งชาติโตเกียว
นักแสดงละครโนจะสวมเสื้อคลุมทำจากผ้าไหมที่เรียกว่า*โชโซกุ* ตามด้วยผมปลอม หมวก และพัด ด้วยสีสันของเสื้อคลุมที่สะดุดตาและเนื้อผ้าที่เย็บปักถักร้อยอย่างประณีต เสื้อคลุมละครโนจึงจัดเป็นงานศิลปะแขนงหนึ่งด้วยตัวของมันเอง เครื่องแต่งกายโดยเฉพาะของ*ชิเตะ*นั้นจะมีความหรูหราตระการตาเป็นอย่างยิ่งจากผ้ายกที่มีความแวววาว แต่สำหรับเครื่องแต่งกายของ*สึเระ* *วากิสึเระ* และนักแสดง*เคียวเง็น*นั้นจะไม่โออ่าเท่า*ชิเตะ*

เป็นเวลาหลายศตวรรษ มุมมองของเซอามิที่ว่าเครื่องแต่งกายละครโนเป็นการเอาอย่างเสื้อผ้าที่ตัวละครจะสวมใส่จริง ๆ อย่างเช่นเสื้อคลุมของข้าราชสำนักและเครื่องแต่งกายของชาวไร่ชาวนาหรือสามัญชน แต่ในช่วงปลายศตวรรษที่ 16 เครื่องแต่งกายละครโนถูกทำให้ทันสมัยขึ้นด้วยจารีตประเพณีที่เป็นเอกลักษณ์ ในยุคเอโดะ (โทกูงาวะ) เสื้อคลุมที่ทำอย่างพิถีพิถันถูกมอบไปยังนักแสดงโดยขุนนางและซามูไรในยุคมูโรมาจิถูกพัฒนาเป็นเครื่องแต่งกายละครโน

โดยปกตินักดนตรีและคณะขับร้องหมู่จะสวม*มนสึกิกิโมโน* (เสื้อคลุมสีดำประดับตกแต่งด้วยตราประจำตระกูลทั้ง 5) ร่วมกับ*ฮากามะ* (คล้ายกระโปรง) หรือ *คามิชิโมะ* (เครื่องแต่งกายที่เป็นการผสมผสานระหว่าง*ฮากามะ*และเสื้อกั๊กแบบไหล่กว้าง) ส่วนผู้ควบคุมเวทีจะสวมเสื้อคลุมสีดำแต่ไม่มีการประดับตกแต่งใด ๆ ลักษณะคล้ายเครื่องแต่งกายของผู้ควบคุมเวทีในโรงละครแบบตะวันตกร่วมสมัย

### อุปกรณ์ประกอบการแสดง

อุปกรณ์ประกอบการแสดงในละครโนนั้นมีความทันสมัยและเป็นสารัตถศิลป์ อุปกรณ์ประกอบการแสดงที่จะพบได้บ่อยสุดคือพัด เนื่องจากทุกตัวละครจะถือมันโดยไม่คำนึงถึงบทบาทในการแสดง คณะขับร้องหมู่และนักดนตรีอาจถือพัดในมือระหว่างเดินขึ้นเวทีหรือสอดไว้ใน*โอบิ* (สายคาดเอวรัดชุดกิโมโนให้แน่น) โดยปกติพัดจะถูกวางไว้ทางด้านของผู้แสดงและจะไม่นำออกมาอีกครั้งจนกว่าจะออกจากเวที นอกจากนี้พัดยังสามารถใช้แทนอุปกรณ์ประกอบการแสดงอื่น ๆ ที่ใช้มือถือได้ เช่น ดาบ เหยือกแก้ว ขลุ่ย หรือพู่กัน

*คูโรโกะ*นั่งอยู่ด้านหลังนักแสดง
เมื่อนำอุปกรณ์การแสดงที่เป็นแบบมือถือนอกเหนือจากพัดมาใช้ก็จะถูกเก็บกลับคืนโดย*คูโรโกะ* (ญี่ปุ่น: 黒衣; โรมาจิ: *Kuroko*) ที่ทำหน้าเสมือนผู้ควบคุมเวทีในโรงละครร่วมสมัย *คูโรโกะ*สามารถปรากฏตัวได้ระหว่างการแสดงกำลังดำเนินอยู่หรือจะอยู่บนเวทีจนกว่าการแสดงจะจบก็ได้ โดยทั้งสองกรณีผู้ชมจะมองเห็นพวกเขา *คูโรโกะ*จะสวมเสื้อคลุมสีดำเพื่อแสดงเป็นนัยว่าพวกเขาไม่ได้มีส่วนร่วมกับกิจกรรมบนเวทีและมองไม่เห็น

อุปกรณ์ประกอบฉากในละครโน เช่น เรือ บ่อน้ำ แท่นบูชา และระฆังจะถูกนำมาวางไว้บนเวทีก่อนที่จะเริ่มการแสดงของแต่ละองก์ถ้าต้องการ โดยทั่วไปอุปกรณ์ประกอบฉากเหล่านี้เป็นเพียงแค่สิ่งจำลองของวัตถุจริง ยกเว้นระฆังใบใหญ่เป็นกรณีพิเศษที่ถูกออกแบบเพื่อปิดบังนักแสดงในระหว่างการเปลี่ยนเครื่องแต่งกายในช่วงการแสดง*เคียวเง็น*คั่นกลาง

### การขับร้องและดนตรี

*ฮายาชิคาตะ* (นักดนตรี) จากซ้ายไปขวา: *กลองไทโกะ* กลองใหญ่ กลองเล็ก และขลุ่ย
โรงละครโนจะมีคณะขับร้องหมู่และวงมโหรี (กลุ่มของ*ฮายาชิ*) ที่เรียก*โนบายาชิ* (ญี่ปุ่น: 能囃子; โรมาจิ: *Nōbayashi*) ละครโนเป็นละครบทขับร้องที่มีเพียงผู้บรรยายพากย์เป็นบางส่วนเท่านั้น (เปรียบได้เหมือนอุปรากร) แต่อย่างไรก็ตาม การขับร้องในละครโนจะมีข้อจำกัดด้านระดับเสียงที่ยืดยาวและซ้ำหลายครั้งผ่านช่วงความกว้างของระดับความดังเสียงที่แคบ บทขับร้องจะให้น้ำหนักไปทางฉันทลักษณ์กลอนญี่ปุ่นแบบห้า-เจ็ดที่มีการจัดเรียงสำนวนอย่างเป็นระบบและเต็มไปด้วยการใช้คำอุปมาตลอดทั้งบท ช่วงการขับร้องของละครโนจะเรียกว่า*อูไต* (ญี่ปุ่น: 歌い; โรมาจิ: *Utai*) และบทพูดจะเรียกว่า*คาตารุ* (ญี่ปุ่น: 語る; โรมาจิ: *Kataru*) ดนตรีจะมีช่วงพักเป็นจำนวนมากระหว่างเสียงที่แท้จริง ซึ่งช่วงพักเหล่านั้นเป็นหัวใจที่แท้จริงของดนตรีในละครโน นอกจากนี้ วงมโหรี (กลุ่มของ*ฮายาชิ*) ประกอบไปด้วยนักดนตรี 4 คน หรือที่รู้จักกันในชื่อ*ฮายาชิคาตะ* ซึ่งได้แก่ มือกลอง 3 คนที่เล่น กลองไทโกะ กลองใหญ่ กลองเล็ก ตามลำดับและคนเป่าขลุ่ย

บางครั้งนักแสดงจะพูดบทของตนหรืออธิบายเหตุการณ์จากมุมมองของอีกตัวละครหนึ่งหรือแม้กระทั่งผู้บรรยายที่ไม่ได้มีส่วนเกี่ยวข้องกับเนื้อเรื่อง ซึ่งแตกต่างจากการขัดจังหวะของการแสดงละครโนแบบ*มูเก็ง*ที่พยายามรักษาความรู้สึกของการอยู่ในโลกอีกใบหนึ่งเป็นอย่างมาก

บทละครโน
--------

มีบทละครโนที่ยังคงอยู่จนถึงทุกวันนี้อยู่ประมาณ 2,000 เรื่อง ในบรรดาบทละครเหล่านั้น 240 เรื่องถูกแสดงโดยโรงเรียนละครโนทั้ง 5 ซึ่งได้รับอิทธิพลจากรสนิยมการชมของชนชั้นขุนนางเป็นอย่างมากในยุคเอโดะ ทำให้ไม่เป็นที่นิยมในหมู่ชนชั้นสามัญ บทละครโนสามารถจำแนกประเภทได้หลากหลายวิธี

### ตัวละคร

บทละครโนสามารถแบ่งออกเป็น 3 ประเภทใหญ่ ๆ ได้แก่

* *เก็นไซ*โน (ญี่ปุ่น: 現在能; โรมาจิ: *Genzai Nō*; ละครโนปัจจุบัน) มีตัวละครมนุษย์และเหตุการณ์ที่เกิดขึ้นตามเส้นเวลาตลอดบทละคร
* *มูเก็ง*โน (ญี่ปุ่น: 夢幻能; โรมาจิ: *Mugen Nō*; ละครโนจินตนิมิต) เกี่ยวข้องกับโลกเหนือธรรมชาติ ปรากฏด้วยเทพเจ้า วิญญาณ ผี หรือภาพหลอนในบทบาทของ*ชิเตะ* ส่วนใหญ่เหตุการณ์จะเกิดขึ้นตามเส้นเวลาแบบไม่เชิงเส้น และการกระทำของตัวละครอาจมีการสลับสับเปลี่ยนระหว่างช่วงเวลาสองช่วงหรือมากกว่ารวมถึงภาพย้อนหลังในอดีต
* *เรียวกาเกะ*โน (ญี่ปุ่น: 両掛能; โรมาจิ: *Ryokake Nō*; ละครโนผสม) เป็นการผสมผสานระหว่าง*เก็นไซ*โนและ*มูเก็ง*โน ในปัจจุบันหาชมได้ยาก

ในขณะที่ *เก็นไซ*โนใช้ความขัดแย้งทั้งภายในและภายนอกในการขับเคลื่อนโครงเรื่องและถ่ายทอดอารมรณ์ความรู้สึกออกมา *มูเก็งโน*เป็นการแสดงที่ให้น้ำหนักไปการใช้ภาพย้อนหลังของเหตุการณ์ในอดีตหรือเรื่องราวของคนที่เสียชีวิตไปแล้วเพื่อกระตุ้นความรู้สึกของผู้ชม

### รูปแบบการแสดง

นอกจากนี้ยังสามารถจำแนกประเภทละครโนได้จากรูปแบบการแสดง

* *เงกิ*โน (ญี่ปุ่น: 劇能; โรมาจิ: *Geki Nō*) เป็นบทละครที่ให้น้ำหนักไปทางการพัฒนาเนื้อเรื่องและการบรรยายการกระทำของตัวละคร
* *ฟูรีว*โน (ญี่ปุ่น: 風流能; โรมาจิ: *Furyū Nō*) เป็นบทละครที่ให้น้ำหนักทางการแสดงบทเวทีที่วางแผนด้วยความประณีต มักจะมีการนำ กายกรรม อุปกรณ์ประกอบการแสดงหรือฉาก และตัวละครที่หลากหลาย

### แก่นเรื่อง

การแสดง*โอกินะ โฮโน* (บทละครโน) ในวันตรุษญี่ปุ่น
บทละครโนสามารถจำแนกประเภทตามแก่นเรื่องออกเป็น 5 ประเภท ซึ่งนับว่าสามารถใช้ได้จริงที่สุดและถูกใช้เป็นการ โดยแต่ดั้งเดิมแล้ว "การแสดงละครโน 5 องก์" จะมีแก่นเรื่องอย่างใดอย่างหนึ่งดังนี้

1. *คามิโมโนะ* (ญี่ปุ่น: 神物; โรมาจิ: *Kami Mono*) หรือ *วากิ*โน (ญี่ปุ่น: 脇能; โรมาจิ: *Waki Nō*) โดยปกติ*ชิเตะ*จะปรากฏตัวในบทของเทพเจ้าที่จะเล่าเรื่องราวลึกลับของศาลเจ้าหรือกล่าวคำสรรเสริญต่อพระเจ้าอีกองค์อย่างเฉพาะเจาะจง บทละครโนที่มีแก่นเรื่องดังกล่าวจะมีโครงสร้างที่แบ่งออกเป็น 2 องก์ โดยจะแฝงตนเป็นมนุษย์ในองก์แรกและเปิดเผยตัวตนที่แท้จริงในองก์ที่สอง (ตัวอย่างบทละครโนเช่น *ทากาซาโงะ* หรือ *ชิกูบูชิมะ*)
2. *ชูระโมโนะ* (ญี่ปุ่น: 修羅物; โรมาจิ: *Shura Mono*) หรือ *อาชูระ*โน (ญี่ปุ่น: 阿修羅能; โรมาจิ: *Ashura Nō*) ซึ่งเป็นชื่อที่มาจากนรกภูมิตามความเชื่อของศาสนาพุทธ ตัวชูโรงจะปรากฏตัวเป็นภูติผีวิญญาณของซามูไรที่วิงวอนขอร้องแก่พระเพื่อช่วยให้ตนพ้นบาปไปจนถึงการจำลองการตายของเขาอีกครั้งในเครื่องแบบรบเต็มยศ (ตัวอย่างบทละครโนเช่น *นามูระ* หรือ *อัตสึโมริ*)
3. *คัตสึระโมโนะ* (ญี่ปุ่น: 鬘物; โรมาจิ: *Katsura Mono*) หรือ *อนนะโมโนะ* (ญี่ปุ่น: 女物; โรมาจิ: *Onna Mono*) มี*ชิเตะ*รับบทเป็นผู้หญิง เพลงและท่ารำของละครโนที่อ่อนโยนสละสลวย สะท้อนให้เห็นถึงการเคลื่อนไหวที่อ่อนช้อยซึ่งเป็นลักษณะเฉพาะของตัวละครผู้หญิง (ตัวอย่างบทละครโน เช่น *บาโชะ* หรือ *มัตสึกาเซะ*)
4. ยังมีบทละครโนจิปาถะอื่น ๆ อีก 94 บทที่ถูกแสดงในลำดับที่ 4 ของการแสดงละครโน 5 องก์ ซึ่งประกอบไปด้วยประเภทย่อยได้แก่ *เคียวรังโมโนะ* (ญี่ปุ่น: 狂乱物; โรมาจิ: *Kyoran Mono*) *อนเรียวโมโนะ* (ญี่ปุ่น: 怨霊物; โรมาจิ: *Onryō Mono*) *เก็นไซโมโนะ* (ญี่ปุ่น: 現在物; โรมาจิ: *Genzai Mono*) และอื่น ๆ (ตัวอย่างบทละครโน เช่น *อายะ โนะ สึซูมิ* หรือ *คินูตะ*)
5. *คิริ*โน (ญี่ปุ่น: 切能; โรมาจิ: *Kiri No*) หรือ *โอนิโมโนะ* (ญี่ปุ่น: 鬼物; โรมาจิ: *Oni Mono*) จะปรากฏ*ชิเตะ*เป็นภูตผีปีศาจ และมักถูกเลือกจากความสามารถในการเคลื่อนไหวอย่างฉับพลันของผู้แสดง *คิริ*โนจะถูกแสดงในช่วง 5 นาทีสุดท้ายของการแสดงละครโน 5 องก์ มีบทละครโนประมาณ 30 บทที่ตกอยู่ในประเภทนี้ซึ่งมีความยาวที่สั้นกว่าประเภทอื่น ๆ

นอกจากการจำแนกบทละครโนตามแก่นเรื่อง 5 ประเภทด้านบน *โอกินะ* (ญี่ปุ่น: 翁; โรมาจิ: *Okina*) หรืออาจเรียก *คามิอูตะ* มักจะถูกนำมาแสดงในช่วงต้นการแสดงละครโน โดยเฉพาะอย่างยิ่งในวันปีใหม่ วันนักขัตฤกษ์ และโอกาสพิเศษอื่น *โอกินะ*เป็นการรำที่ผสมผสานมาจากพิธีกรรมทางลัทธิชินโตและถือได้ว่าเป็นประเภทของบทละครโนที่เก่าแก่ที่สุด

### บทละครโนที่มีชื่อเสียง

ตารางด้านล่างเป็นการคัดเลือกบทละครโนที่มีชื่อเสียงโดยโรงเรียนคันเซะ

| ชื่อบทละคร | คันจิ | ความหมาย | ประเภท |
| --- | --- | --- | --- |
| *อาโออิ โนะ อูเอะ* | 葵上 | คุณผู้หญิงอาโออิ | 4 (จิปาถะ) |
| *อายะ โนะ สึซูมิ* | 綾鼓 | กลองยกดอก | 4 (จิปาถะ) |
| *โดโจจิ* | 道成寺 | วัดโดโจ | 4 (จิปาถะ) |
| *ฮาโงโรโมะ* | 羽衣 | เสื้อคลุมขนนก | 3 (ผู้หญิง) |
| *อิตสึซุ* | 井筒 | บ่อน้ำรั้วไม้ | 3 (ผู้หญิง) |
| *มัตสึกาเซะ* | 松風 | กระแสลมพัดต้นสน | 3 (ผู้หญิง) |
| *เซกิเดระ โคมาจิ* | 関寺小町 | โคมาจิที่วัดเซกิ | 3 (ผู้หญิง) |
| *โชโจ* | 猩々 | นักเลงสุรา | 5 (ภูตผีปีศาจ) |
| *โซโตบะ โคมาจิ* | 卒都婆小町 | โคมาจิที่หลุมศพ | 3 (ผู้หญิง) |
| *ทากาซาโงะ* | 高砂 | ที่ทากาซาโงะ | 1 (เทพเจ้า) |
| *โยริมาซะ* | 頼政 | โยริมาซะ | 2 (นักรบ) |

ศัพยวิทยาทางสุนทรียศาสตร์
-------------------------

เซอามิและเซ็นจิกุได้บรรยายคุณลักษณะของนักแสดงละครโนที่จำเป็นต่อการทำความเข้าใจละครโนให้เป็นรูปแบบทางศิลปะอย่างหนึ่ง

* ***ฮานะ*** (ญี่ปุ่น: 花; โรมาจิ: *Hana*; ดอกไม้) ใน*คาเด็นโช* (คู่มือการจัดดอกไม้) ของเซอามิได้เขียนอธิบายความหมายของคำว่า*ฮานะ*ไว้ว่า "เมื่อคุณเชี่ยวชาญเรียนรู้ความลับของทุกสรรพสิ่งและผ่านความเป็นไปได้ในทุก ๆ ทางแล้ว *ฮานะ*ที่ไม่เคยสูญสิ้นหายไปจะยังคงอยู่" นักแสดงละครโนที่แท้จริงจะพยายามสร้างความสัมพันธ์กับผู้ชมที่หาได้ยากในทำนองเดียวกันกับการเพาะปลูกดอกไม้ นอกจากนี้ยังสังเกตได้ว่า *ฮานะ*หรือดอกไม้ สมควรที่จะได้รับการชื่นชมโดยผู้ชม *ฮานะ*สามารถแบ่งออกเป็น 2 รูปแบบ ได้แก่ *ฮานะ*แบบที่แสดงให้เห็นถึงความสวยงามของดอกไม้อันอ่อนเยาว์ซึ่งจะผ่านไปตามกาลเวลา นอกจากนี้*ฮานะ*แบบที่จะสร้างและแบ่งปันความสวยงามโดยสมบูรณ์ของดอกไม้ตลอดการแสดง
* ***ยูเก็ง*** (ญี่ปุ่น: 幽玄; โรมาจิ: *Yūgen*; ความงามลึกซึ้งอันสูงส่ง) *ยูเก็ง*เป็นแนวคิดที่มีคุณค่าอย่างยิ่งในศิลปะรูปแบบต่าง ๆ ของวัฒนธรรมญี่ปุ่น ในอดีตหมายความว่าความงดงามหรือสง่างาม ใช้เพื่อสื่อถึงความความสวยงามสมบูรณ์แบบใน*วากะ* (กวีญี่ปุ่น) *ยูเก็ง* นั้นเป็นสิ่งงดงามที่มองไม่เห็น มักจะรู้สึกได้มากกว่ามองเห็นในงานศิลปะ คำศัพท์นี้ยังถูกนำมาใช้ในละครโนซึ่งสื่อถึงความงดงามยิ่งยวดของปรโลก รวมถึงการอาลัยอาวรณ์ที่สง่างามของผู้แสดง ปรากฏในบทเศร้าโศรกหรือความสูญเสีย
* ***โรจากุ*** (ญี่ปุ่น: 老弱; โรมาจิ: *Rojaku*) *โร* หมายถึงแก่ และ*จากุ* หมายถึงความสงบเงียบ *โรจากุ*เป็นขั้นสุดท้ายของการพัฒนาฝึกฝนทักษะการแสดงของนักแสดงละครโน โดยพวกเขาจะกำจัดการเคลื่อนไหวหรือการส่งเสียงที่ไม่จำเป็น ทิ้งไว้แต่เพียงการถ่ายทอดแก่นแท้ของฉากหรือการกระทำ
* ***โคโคโระ*** หรือ ***ชิน*** (ญี่ปุ่น: 心; โรมาจิ: *Kokoro, Shin*) หมายถึงหัวใจ จิตใจ หรือทั้งสอง *โคโคโระ*ในละครโนที่เซอามิกล่าวไว้ในคำสอนของเขาถูกจำกัดความในความหมายของจิตใจมากกว่า ในการที่นักแสดงละครโนจะสามารถรู้ซึ้งถึง*ฮานะ*ได้ พวกเขาจะต้องผ่านเข้าไปสู่สภาวะไร้ความคิดหรือ*มูชิน* (ญี่ปุ่น: 無心; โรมาจิ: *Mushin*)
* ***เมียว*** (ญี่ปุ่น: 妙; โรมาจิ: *Myō*; ละเมียดละไม) เสน่ห์ของนักแสดงละครโนที่สามารถทำการแสดงได้อย่างพริ้วไหว
* ***โมโนมาเนะ*** (ญี่ปุ่น: 物真似; โรมาจิ: *Monomane*; การจำลอง) เจตจำนงของนักแสดงละครโนที่จะเคลื่อนไหวอย่างถูกต้องแม่นยำซึ่งตรงข้ามกับเหตุผลทางสุนทรียศาสตร์ที่มีความเป็นนามธรรมหรืองดงามอลังการเสียมากกว่า *โมโนมาเนะ*มีความแตกต่างกับ*ยูเก็ง*อยู่บ้างเล็กน้อย แต่ทั้งสองแสดงให้เห็นถึงจุดจบของความต่อเนื่องยาวนานมากกว่าจะแยกออกจากกันโดยสิ้นเชิง
* ***คาบุอิชชิน*** (ญี่ปุ่น: 歌舞一心; โรมาจิ: *Kabu Isshin*; เพลงและการรำด้วยหัวใจดวงเดียว) เป็นทฤษฎีที่ว่าเพลง (รวมถึงกวีนิพนธ์) และการรำเป็นสิ่งคู่กัน นักแสดงละครโนจึงพยายามในการถ่ายทอดให้เห็นถึงทั้งสองสิ่งดังกล่าวด้วยหัวใจและจิตใจอย่างพร้อมเพรียง

โรงละครโนที่ยังคงอยู่
---------------------

ละครโนยังคงเล่นอยู่ในโรงละครตามเมืองใหญ่ต่าง ๆ ปัจจุบันมีโรงละครโนทั้งสิ้น 70 โรงทั่วประเทศญี่ปุ่น มีการเปิดการแสดงโดยนักแสดงละครโนชำนาญการหรือมือสมัครเล่น

โรงละครโนที่สนับสนุนโดยภาครัฐฯ มีทั้งสิ้น 3 โรงอันได้แก่ โรงละครโนแห่งชาติ (โตเกียว) โรงละครโนนาโงยะ และโรงละครโนโอซากะ แต่ละโรงเรียนละครโนจะมีโรงละครเป็นของตน เช่น โรงละครโนคันเซะ (โตเกียว) โรงละครโนโฮโช (โตเกียว) โรงละครโนคงโง (เกียวโต) และโรงละครโนคนปารุนาระ (นาระ) นอกจากนี้ยังมีโรงละครส่วนจังหวัดและส่วนท้องถิ่นทั่วประเทศญี่ปุ่นที่ทำการแสดงโดยผู้เชี่ยวชาญและมือสมัครเล่น ในบางภูมิภาคที่มีละครโนเฉพาะพื้นที่ จะมีโรงเรียนเพื่อฝึกอบรมละครโนแบบคูโรกาวะซึ่งแยกออกจากโรงเรียนละครโนดั้งเดิมทั้ง 5 โดยสิ้นเชิง

มารยาทของผู้ชม
--------------

มารยาทในการชมละครโนนั้นมีความคล้ายคลึงกับโรงละครในตะวันตกซึ่งก็คือการนั่งชมอย่างเงียบสงบ โดยจะไม่มีการใช้คำบรรยายสดบนหน้าจอ [en] แต่อาจมีการอ่านลิเบรตโต (บทละคร) ในขณะชมการแสดง และเพราะว่าบนเวทีนั้นไม่มีผ้าม่าน การแสดงจะเริ่มขึ้นเมื่อผู้แสดงเดินเข้าเวทีและจบเมื่อเดินออกจากเวที โดยปกติแล้วแสงไฟในโรงละครโนจะเปิดไว้ตลอดการแสดงเพื่อสร้างความรู้สึกที่ใกล้ชิดกันระหว่างผู้แสดงและผู้ชมละครโน

ในตอนท้ายของการแสดง ผู้แสดงจะตั้งแถวตอนลึกและเดินออกอย่างช้า ๆ (เรียงลำดับจากตัวละครที่สำคัญก่อนและมีช่องว่างระหว่างผู้แสดง) ขณะที่ผู้แสดงเดินมาถึงบนทางเดิน (*ฮาชิงาการิ*) ผู้ชมจะปรบมือและหยุด จากนั้นจึงปรบมืออีกครั้งเมื่อผู้แสดงคนถัดไปเดินออกจากเวที โดยจะแตกต่างจากโรงละครตะวันตกที่จะไม่มีการโค้งคำนับหรือกลับมาทำการแสดงอีกครั้งเมื่อลงจากเวทีไปแล้ว หรือบทละครอาจจบลงด้วย*ชิเตะ*เดินออกจากเวทีเสมือนว่าเป็นส่วนหนึ่งของเนื้อเรื่อง (ยกตัวอย่างบทละครโนเช่น*โคกาจิ*) แทนที่ตัวละครทุกตัวจะมารวมตัวกันบนเวที

ช่วงสับเปลี่ยนการแสดงอาจมีการให้บริการอาหารหรือเครื่องดื่มที่ห้องโถง เช่น ชา กาแฟ หรือ*วากาชิ* (ขนมญี่ปุ่น) ในยุคเอโดะที่ทำการแสดงละครโนทั้งวัน จะมีการรับรอง*มากุโนะโออูจิ*เบ็นโต (ญี่ปุ่น: 幕の内弁当; โรมาจิ: *Makunoouchi Bentō*; ข้าวกล่องระหว่างองก์) ด้วยเช่นกัน นอกจากนี้ในงานสำคัญต่าง ๆ เมื่อการแสดงสิ้นสุดลง อาจมีการเตรียม*โอมิกิ* (ญี่ปุ่น: お神酒; โรมาจิ: *Omiki*; สาเกในงานพิธีทางการ) ไว้บริเวณทางออกสู่ห้องโถงเฉกเช่นเดียวกันกับพิธีกรรมทางลัทธิชินโต

ผู้เข้าชมจะนั่งจากแถวหน้าของเวที ทางซ้ายของเวที และมุมซ้ายหน้าของเวทีตามลำดับ ในขณะที่เสานำสายตา (ดู § เวที) จะบดบังการมองเห็นเวที ผู้แสดงโดยส่วนใหญ่จะอยู่บริเวณตามมุมต่าง ๆ ไม่ใช่ตรงกลาง ดังนั้นจึงมีเพียงทางเดินระหว่างที่นั่งทั้งสองฝั่งมองเห็นการแสดงได้ยากและทำให้สามารถชมการแสดงได้โดยไม่มีอะไรบดบังแม้ว่าจะนั่งอยู่ตรงไหนก็ตาม

อ้างอิง
-------

1. 1 2  Bowers, Faubion (1974). *Japanese Theatre*. Rutland, Vermont: Charles E. Tuttle Co. ISBN 9780804811316.
2. 1 2 3  "Nôgaku theatre". *The Representative List of the Intangible Cultural Heritage of Humanity*. UNESCO. สืบค้นเมื่อ 21 November 2019.
3. 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12  Ortolani, Benito (1995). *The Japanese theatre: from shamanistic ritual to contemporary pluralism*. Princeton University Press. p. 132. ISBN 0-691-04333-7.
4. ↑  Konparu school. The Noh.com
5. 1 2 3 4  Shite-kata. The Noh.com
6. 1 2  Shite-kata. The Noh.com
7. ↑  Watanabe, Takeshi (2009). *Breaking Down Barriers: A History of Chanoyu*. Yale Art Gallery. p. 51. ISBN 978-0-300-14692-9.
8. ↑  Kotobank, Konparu Zenchiku. The Asahi Shimbun
9. 1 2  Noh schools. Wagokoro.
10. 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14  Ishii, Rinko (2009). *能・狂言の基礎知識 [The Fundamentals of Noh and Kyogen]*. Tokyo: Kadokawa.
11. ↑  "โรงละครโนแห่งชาติ | โตเกียว Attractions | การท่องเที่ยวญี่ปุ่น | เจเอ็นทีโอ". *องค์การส่งเสริมการท่องเที่ยวแห่งประเทศญี่ปุ่น*. สืบค้นเมื่อ 2021-12-15.`{{cite web}}`: CS1 maint: url-status (ลิงก์)
12. ↑  "Nôgaku" 能楽. *National Cultural Heritage Database* (ภาษาญี่ปุ่น). The Agency for Cultural Affairs, Japan. สืบค้นเมื่อ 21 November 2019.
13. 1 2  "Living And Breathing History, Through Noh". March 24, 2018.
14. ↑  "Living and Breathing History, Through Noh". 24 March 2018.
15. ↑  "TRIVIA of Noh : Q25 : Can a woman become a Noh performer?". *www.the-noh.com*.
16. ↑  Suzumura, Yusuke (Mar 8, 2013). "Players, Performances and Existence of Women's Noh: Focusing on the Articles Run in the Japanese General Newspapers". *Journal of International Japan-Studies*. สืบค้นเมื่อ Nov 8, 2014.
17. 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13  Tsuchiya, Keiichirō (2014). 能、世阿弥の「現在」 [*The "Present" of Noh and Zeami*] (ภาษาญี่ปุ่น). Tokyo: Kadokawa.
18. ↑  Komparu, Kunio (1983). *The Noh Theater: Principles and Perspectives*. New York / Tokyo: John Weatherhill. ISBN 0-8348-1529-X.
19. 1 2 3  Eckersley, M. บ.ก. (2009). *Drama from the Rim*. Melbourne: Drama Victoria. p. 32.
20. ↑  "Rarified, Recondite, and Abstruse: Zeami's Nine Stages". *Buddhistdoor Global* (ภาษาอังกฤษแบบอเมริกัน). สืบค้นเมื่อ 2021-12-16.`{{cite web}}`: CS1 maint: url-status (ลิงก์)
21. ↑  Hayashi, Kazutoshi (2012). *能・狂言を学ぶ人のために [For Those Learning Noh and Kyogen]*. Tokyo: Sekai Shisou Sha.
22. 1 2  "About the Nohgaku Performers' Association". *The Nohgaku Performers' Association*. สืบค้นเมื่อ Nov 8, 2014.
23. 1 2  Other Roles. The Noh.com
24. ↑  "Enjoying Noh and Kyōgen" (PDF). The Nohgaku performers' association. p. 3.[*ลิงก์เสีย*]
25. 1 2  Eckersley 2009, p. 47.
26. ↑  Rath, Eric C. (2004). *The Ethos of Noh – Actors and Their Art*. Cambridge, Massachusetts: Harvard University Asia Center. ISBN 0-674-01397-2.
27. ↑  "Noh masks formerly owned by Konparu Sōke". Tokyo National Museum. สืบค้นเมื่อ 2018-01-18.
28. ↑  Brockett, Oscar G.; Hildy, Franklin J. (2007). *History of the Theatre* (Foundation ed.). Boston, MA: Allyn and Bacon. ISBN 978-0-205-47360-1.
29. ↑  Morse, Anne Nishimura, et al. *MFA Highlights: Arts of Japan*. Boston: Museum of Fine Arts Publications, 2008. p109.
30. ↑  Pound, Ezra; Fenollosa, Ernest (1959). *The Classic Noh Theatre of Japan*. New York: New Directions Publishing.[*ต้องการเลขหน้า*]
31. ↑  "Introduction to Noh and Kyogen – Plays and Characters". *the Japan Arts Council*. สืบค้นเมื่อ 21 November 2019.
32. ↑  "Noh Theater Search". *The Nohgaku Performers Association*. คลังข้อมูลเก่าเก็บจากแหล่งเดิมเมื่อ 2020-06-14. สืบค้นเมื่อ 14 December 2014.

หนังสืออ่านเพิ่มเติม
--------------------

* Brandon, James R. (ed.) (1997). *Nō and kyōgen in the contemporary world.* (Foreword by Ricardo D. Trimillos) Honolulu: University of Hawaiʻi Press.
* Brazell, Karen (1998). *Traditional Japanese Theater: An Anthology of Plays.* New York: Columbia University Press.
* Ortolani, Benito; Leiter, Samuel L. (eds) (1998). *Zeami and the Nō Theatre in the World.* New York: Center for Advanced Study in Theatre Arts, CUNY.
* Tyler, Royall (ed. & trans.) (1992). *Japanese Nō Dramas.* London: Penguin Books. ISBN 0-14-044539-0ISBN 0-14-044539-0.
* Waley, Arthur (2009). *Noh plays of Japan*. Tuttle Shokai Inc. ISBN 4-8053-1033-2ISBN 4-8053-1033-2, ISBN 978-4-8053-1033-5.
* Yasuda, Noboru (2021). *Noh as Living Art: Inside Japan's Oldest Theatrical Tradition* (First English ed.). Tokyo: Japan Publishing Industry Foundation for Culture. ISBN 978-4-86658-178-1. คลังข้อมูลเก่าเก็บจากแหล่งเดิมเมื่อ 2021-11-10. สืบค้นเมื่อ 2021-12-27.
* เซอามิ, โมโตกิโยะ (1984). *On the Art of the Nō Drama: The Major Treatises of Zeami.* Trans. J. Thomas Rimer. Ed. Masakazu Yamazaki. Princeton, New Jersey: Princeton University Press.

แหล่งข้อมูลอื่น
---------------

* Noh Events and Performance Schedule (ภาษาอังกฤษ). สมาคมเผยแพร่โนงากุ
* "Noh & Kyogen" (ภาษาอังกฤษแบบอเมริกัน). สภาศิลปกรรมญี่ปุ่น.`{{cite web}}`: CS1 maint: url-status (ลิงก์)
* Noh Stories in English เก็บถาวร 2018-11-01 ที่ เวย์แบ็กแมชชีน มูลนิธิโรงละครโนโอสึกิ
* Nō Plays -Translations of thirteen Noh plays- มหาวิทยาลัยเวอร์จิเนีย
* Virtual Reality and Virtual Irreality On Noh-Plays and Icons
* Page on the variable expressions of Noh masks
* Noh plays Photo Story and Story Paper
* "Hachi-No-Ki, A Perspective"
* nohmask.jp
* How to enjoy Noh
* Momoyama, Japanese Art in the Age of Grandeur
* Buddhism in Noh โรยาลล์ ไทเลอร์