**การอยู่กินด้วยกันโดยไม่ได้สมรส** (อังกฤษ: concubinage) หมายถึง ภาวะที่หญิงมีความสัมพันธ์เชิงสมรสกับอีกบุคคลหนึ่ง ซึ่งฝ่ายหนึ่งมักมีสถานะทางสังคมสูงกว่าอีกฝ่ายหนึ่ง ความสัมพันธ์เชิงสมรสหมายความว่าไม่ได้สมรสกันจริง ๆ แต่อยู่กินกันอย่างคู่สมรส ซึ่งหากเป็นการจดทะเบียนสมรสซ้อนจะกลายเป็นความผิดอาญาตามกฎหมายไทย แต่หากไม่จดทะเบียนสมรสก็จะไม่มีสิทธิตามกฎหมาย ข้อนี้นับเป็นข้อเสียของการเป็นเมียหรือผัวที่ผิดกฎหมายของผู้อื่น

ในกรณีปรกติแล้วมักเป็นเรื่องระหว่างหญิงกับชาย โดยชายนั้นมักมีภริยาอย่างเป็นทางการหรือ "เมียหลวง" อยู่แล้ว และก็อาจมีภริยาลับอยู่อีกหลายคนด้วย ซึ่งภริยาลับนี้ก็มักมีสถานะทางสังคมต่ำต้อยกว่าภริยาหลวง กับทั้งตัวภริยาลับและบุตรที่เกิดแต่นางภริยาลับนี้ฝ่ายชายจะให้การสนับสนุนอย่างออกนอกหน้าก็มิได้ เพราะผิดทั้งจริยธรรม จารีตประเพณีในบางท้องถิ่น และกฎหมายของบางท้องถิ่นด้วย เช่น กฎหมายไทยมิได้ให้สิทธิภริยาลับเสมอภริยาหลวง แต่ในความเป็นจริงแล้ว ใครเป็นภริยาลับของใครสังคมก็มักรู้กันอยู่แก่ใจและบางทีก็เอาไปซุบซิบนินทากันอย่างสนุกปากอีกด้วย

คำว่า "ภริยาลับ" (อังกฤษ: concubine) เป็นศัพท์ทางนิติศาสตร์ แต่ในภาษาอังกฤษคำว่า "concubine" นั้นใช้ได้กับทั้งหญิงทั้งชายที่ไปเป็นภริยาลับหรือสามีลับของบุคคลอื่น นอกจากนี้ ในภาษาไทยยังมีคำเรียก "ภริยาลับ" อีกหลาย ๆ คำ เช่น อนุภริยา, อนุภรรยา, เมียน้อย หรือ เมียเก็บ

ภริยาลับ
--------

กฎหมายตราสามดวง
ในประวัติศาสตร์ ชายทั่วโลกมีภริยาลับเป็นจำนวนมากเสมอ และในปัจจุบัน ผู้ชายบางส่วนก็ยังนิยมมีภรรยาลับอยู่เช่นเดิม

จุดเริ่มต้นของภริยาลับนั้น หญิงมักเป็นฝ่ายเสนอตัวให้แก่ชายเองไม่ว่าจะเสนอด้วยตนเองหรือเป็นการเตรียมการให้โดยครอบครัวของนางเอง[] ส่วนการเป็นภริยาลับอย่างไม่สมัครใจหรือเพราะถูกบังคับ เช่น ถูกครอบครัวบังคับให้ไปเป็นภริยาเขาเพื่อใช้หนี้ ประเภทนี้ศัพท์ทางวิชาการเรียกว่า "ทาสกามารมณ์" (อังกฤษ: sexual slavery) แต่ต่อมาภริยาลับก็มีขึ้นจากหลาย ๆ สาเหตุ ทั้งเพราะหญิงนั้นพอใจจะอยู่กินกับสามีของผู้อื่นเนื่องจากต้องการมีความเป็นอยู่ที่ดี เรียกว่าเป็นเหมือนหญิงโสเภณีก็ไม่ปาน หรือถูกฝ่ายชายหลอกล่อด้วยประการใด ๆ ก็ดี เป็นต้น

กฎหมายโรมันโบราณ และกฎหมายจีนโบราณ ยอมรับสถานะทางกฎหมายของภริยาน้อย แต่ไม่ได้เท่าเทียมกับสถานะทางกฎหมายของภริยาหลวง กฎหมายไทยเองก็ยอมรับเช่นกัน โดยปรากฏในพระอัยการหรือรัฐธรรมนูญของโบราณซึ่งต่อมาในรัชกาลที่ 1 กรุงรัตนโกสินทร์มีการชำระและรู้จักกันในชื่อ "กฎหมายตราสามดวง" แบ่งภริยาออกเป็นสามประเภท คือ

1. เมียกลางเมือง คือ หญิงอันบิดามารดาหรือญาติซึ่งมีอำนาจปกครองดูแลยินยอมยกให้แก่ฝ่ายชายโดยถูกต้องตามประเพณี เรียกว่า "ภริยาหลวง" นั่นเอง

2. เมียกลางนอก คือ หญิงที่ชายขอมาเลี้ยงดูเป็นอนุภรรยา มีฐานะเป็นรองหลั่นจากภริยาหลวงลงมา

3. เมียกลางทาสี คือ หญิงทุกข์ยากที่ชายช่วยไถ่ตัวมาและรับเลี้ยงดูเป็นเมีย มีฐานะหลดหลั่นจากสองประเภทแรกมาก

มีข้อสังเกตว่าอนุภริยาในสังคมไทยโบราณไม่จำเป็นต้องปกปิดไว้เป็น "ภริยาลับ" เหมือนปัจจุบัน เพราะโบราณกฎหมายยอมรับให้มีได้ไม่ผิดกฎหมาย แต่ปัจจุบันห้ามการสมรสซ้อน (อังกฤษ: bigamy หรือ plural marriage) เป็นความผิดอาญา

ส่วนในพระธรรมปฐมกาล วรรคที่ 16 และวรรคที่ 21 แห่งคัมภีร์ไบเบิล กล่าวว่า นางซาราห์ภริยาของอับราฮัมได้จัดส่งนางทาสชื่อ "ฮาการ์" ไปเป็นภริยาลับของสามี เพราะตัวนางเป็นหมัน นางฮาการ์นั้นเมื่อตั้งครรภ์และคลอดบุตรชายชื่อ "อิชมาเอล" ก็จองหองพองขน ดูถูกนายหญิงของตนต่าง ๆ แต่ต่อมาเกิดปาฏิหาริย์แก่นางซาราห์ โดยนางสามารถคลอดบุตรของตนได้เมื่ออายุหนึ่งร้อยปีอันเป็นวัยใกล้ฝั่งแล้ว นางฮาการ์และอิชมาเอลจึงถูกขับไล่ออกจากครอบครัวนับแต่นั้น บุตรของนางซาราห์คือ "อิสอัค"

ทั้งนี้ แต่โบราณมาแล้ว กฎหมายของทางตะวันตกไม่ยอมรับการมีอนุภรรยาเด็ดขาด และปัจจุบันชาวตะวันตกก็ถือคติเช่นนั้น

สามีลับ
-------

ในยุคโรมัน นอกจากกฎหมายจะยอมรับให้มีภริยาลับแล้ว ยังยอมรับให้บุคคลทั้งหญิงหรือชายมีชายอื่นเป็น "ผัวลับ" (ละติน: concubinus (เอกพจน์), concubini (พหูพจน์)) ได้อีกด้วย

นายเกอุส วาเลอริอุส คาทูลูส (Gaius Valerius Catullus) กวีโรมันโบราณ ยังประพันธ์บทร้อยกรองเกี่ยวกับการสมรสไว้ว่า ขุนนางหนุ่ม ๆ ทั้งหลายมักเลี้ยงชายเป็นผัวลับไว้มากมาย

อ้างอิง
-------

* ราชบัณฑิตยสถาน. (2544). *พจนานุกรมศัพท์กฎหมายไทย ฉบับราชบัณฑิตยสถาน.* (พิมพ์ครั้งที่ 3). กรุงเทพฯ : อรุณการพิมพ์. ISBN 974-8123-75-8.
* ราชบัณฑิตยสถาน. (2546). *พจนานุกรม ฉบับราชบัณฑิตยสถาน พ.ศ. 2542.* [ออนไลน์]. เข้าถึงได้จาก: < เก็บถาวร 2009-03-03 ที่ เวย์แบ็กแมชชีน>. (เข้าถึงเมื่อ: 11 มกราคม 2552).
* ราชบัณฑิตยสถาน. (ม.ป.ป.). *ศัพท์บัญญัติราชบัณฑิตยสถาน.* [ออนไลน์]. เข้าถึงได้จาก: < เก็บถาวร 2017-07-15 ที่ เวย์แบ็กแมชชีน>. (เข้าถึงเมื่อ: 11 มกราคม 2552).
* *Rosales v. Battle* (2003) 113 Cal.App.4th 1178[*ลิงก์เสีย*] (California court decision involving status of concubine. Link requires free registration.)
* *All About Females in the Forbidden City,* by Roy Bates, 2008, Available from Lulu.com

ดูเพิ่ม
-------

* พหุภริยา
* พหุสามีภริยา
* การมีคู่สมรสคนเดียว
* การสมรสระหว่างผู้มีสถานภาพต่างกันราวฟ้ากับดิน
* ฮาเร็ม
* การอยู่กินด้วยกัน
* การสมรส
* กิ๊ก

แหล่งข้อมูลอื่น
---------------

* ภริยาลับจากทาส เก็บถาวร 2011-07-07 ที่ เวย์แบ็กแมชชีน

| * ด
* ค
* ก
กฎหมายแพ่ง |
| --- |
| บุคคล | • บุคคลธรรมดา **·**  ผู้เยาว์ - ผู้ปกครอง - ผู้ใช้อำนาจปกครอง  **·**  คนไร้ความสามารถ - ผู้อนุบาล  **·**  คนเสมือนไร้ความสามารถ - ผู้พิทักษ์ **·**  คนวิกลจริต• นิติบุคคล **·**  บริษัท **·**  บริษัทจำกัด **·**  มูลนิธิ **·**  วัดวาอาราม **·** สมาคม **·**  ห้างหุ้นส่วน **·**  ห้างหุ้นส่วนจำกัดการตาย **·**  การสาบสูญ **·**  ความสามารถ **·**  ชื่อ **·**  นิติภาวะ **·**  ภูมิลำเนา **·**  สภาพบุคคล - สภาพบุคคลของสัตว์  **·**  สัญชาติ **·**  สิทธิ | Scales of justice |
| ครอบครัว | การรับบุตรบุญธรรม **·**  การสมรส - การสมรสซ้อน - การอยู่กินด้วยกันโดยไม่ได้สมรส - คู่สมรส - สินส่วนตัว - สินสมรส **·**  การหมั้น **·**  การหย่า **·**  บุพการี **·**  ผู้สืบสันดาน **·**  |
| นิติกรรม | นิติกรรม **·**  เงื่อนไข **·**  เงื่อนเวลา **·**  เจตนา **·**  นิติเหตุ **·**  แบบ **·**  โมฆกรรม **·**  โมฆียกรรม **·**  วัตถุประสงค์ของนิติกรรม |
| สัญญา | สัญญา **·**  การคลัง **·**  การค้ำประกัน **·**  การจ้างทำของ **·**  การจ้างแรงงาน **·**  การจำนอง **·**  การจำนำ **·**  การเช่าซื้อ **·**  การซื้อขาย **·**  การประนีประนอมยอมความ **·**  การฝาก **·**  การพนัน - การขันต่อ **·**  การยืม **·**  การรับขนของ **·**  การเล่นแชร์ **·**  การแลกเปลี่ยน **·**  การให้ **·**  การให้โดยเสน่หา **·**  ตั๋วเงิน **·**  ตัวแทน **·**  นายหน้า **·**  บัญชีเดินสะพัด **·**  เบี้ยปรับ **·**  มัดจำ |
| ทรัพย์สิน | • หลักทั่วไป• ประเภท: อสังหาริมทรัพย์ - สังหาริมทรัพย์ **·**  ทรัพย์แบ่งได้ - ทรัพย์แบ่งไม่ได้ **·**  ทรัพย์นอกพาณิชย์ - ทรัพย์ในพาณิชย์• ทรัพยสิทธิ: หลักทั่วไป **·**  กรรมสิทธิ์ **·**  กรรมสิทธิ์รวม **·**  สิทธิครอบครอง - ครอบครองปรปักษ์  **·**  ภาระจำยอม **·**  สิทธิอาศัย **·**  สิทธิเหนือพื้นดิน **·**  สิทธิเก็บกิน **·**  ภาระติดพันในอสังหาริมทรัพย์• อื่น ๆ: ส่วนควบของทรัพย์ **·**  ทรัพย์อุปกรณ์ **·**  ดอกผล |
| หนี้ | • หลักทั่วไป• ความสัมพันธ์ทางหนี้: เจ้าหนี้  **·**  ลูกหนี้• สิทธิทางหนี้: บุริมสิทธิ  **·**  สิทธิยึดหน่วงหนี้  **·**  สิทธิเรียกร้องหนี้ • ความระงับแห่งหนี้: การชำระหนี้ **·**  การปลดหนี้ **·**  การแปลงหนี้ **·**  การหักกลบลบหนี้ **·**  หนี้เกลื่อนกลืนกัน • มูลหนี้ตามกฎหมาย: ละเมิด **·**  การจัดการงานนอกสั่ง  **·**  ลาภมิควรได้ **·**  นิรโทษกรรม |
| ประกัน | การประกัน **·**  การประกันชีวิต **·**  การประกันภัย **·**  การประกันภัยค้ำจุน **·**  การประกันวินาศภัย |
| ตั๋วเงิน | ตั๋วเงิน **·**  เช็ค **·**  ตั๋วแลกเงิน **·**  ตั๋วสัญญาใช้เงิน **·**  สิทธิไล่เบี้ย **·**  อาวัล |
| มรดก | มรดก **·**  การตัดมิให้รับมรดก **·**  การรับมรดก **·**  การสละมรดก **·**  การสืบมรดก **·**  ทายาท **·**  พินัยกรรม |
| อื่น ๆ | การนับเวลา **·**  ความประมาทเลินเล่อ **·**  ความสงบเรียบร้อยของประชาชน **·**  ตราสาร **·**  ศีลธรรมอันดีของประชาชน **·**  อายุความ |
| **หมวดหมู่** |