**โคลงสี่สุภาพ** เป็นโคลงชนิดหนึ่งที่กวีนิยมแต่งมากที่สุด ด้วยเสน่ห์ของการบังคับวรรณยุกต์เอกโทอันเป็นมรดกของภาษาไทยที่ลงตัวที่สุด คำว่า **สุภาพ** หรือ **เสาวภาพ** หมายถึงคำที่มิได้มีรูปวรรณยุกต์

โคลงสี่สุภาพ ปรากฏในวรรณกรรมไทย ตั้งแต่สมัยต้นอยุธยา ปรากฏในมหาชาติคำหลวงเป็นเรื่องแรก และมีวรรณกรรมที่แต่งด้วยโคลงสี่สุภาพ 3 เรื่อง ได้แก่ โคลงนิราศหริภุญชัย โคลงมังทราตีเชียงใหม่ และลิลิตพระลอ

สมัยอยุธยาตอนกลาง วรรณกรรมที่ใช้โคลงสี่สุภาพ ได้แก่ โครงเรื่องพาลีสอนน้อง โคลงทศรถสอนพระราม และโคลงราชสวัสดิ์ พระราชนิพนธ์สมเด็จพระนายรายณ์มหาราช โคลงเฉลิมพระเกียรติพระนารายณ์มหาราช โคลงนิราศนครสวรรค์ กาพย์ห่อโคลงและโคลงอักษรสามของพระศรีมโหสถ 

สมัยอยุธยาตอนปลาย ได้แก่ โคลงนิราศพระบาท โคลงนิราศเจ้าฟ้าอภัย และกาพย์ห่อโคลงพระราชนิพนธ์เจ้าฟ้าธรรมาธิเบศร

สมัยธนบุรี ได้แก่ โคลงยอพระเกียรติพระเจ้ากรุงธนบุรี และลิลิตเพชรมงกุฎ

สมัยรัตนโกสินทร์ วรรณกรรมที่ใช้โคลงสี่สุภาพที่เด่น ๆ ได้แก่ ลิลิตตะเลงพ่าย โคลงนิราศนรินทร์ โคลงนิราศสุพรรณ โคลงโลกนิติ สามกรุง 

โคลงสี่สุภาพเป็นคำประพันธ์ที่กวีชอบแต่งและผ่านการพัฒนามายาวนานจนมีฉันทลักษณ์ที่ลงตัวและเป็นแบบฉบับดังที่ยึดถือกันในปัจจุบัน

ลักษณะบังคับ
------------

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| ๐ ๐ ๐ เอก โท |  | ๐ x (๐ ๐) |
| ๐ เอก ๐ ๐ x |  | เอก **โท** |
| ๐ ๐ เอก ๐ x |  | ๐ เอก (๐ ๐) |
| ๐ เอก ๐ ๐ **โท** |  | เอก โท ๐ ๐ |

หนึ่งบทมี 4 บาท , 3 บาทแรกบาทละ 7 คำ บาทที่สี่ 9 คำ ดังนี้

บาท ที่ 1 มี 7 คำ

บาท ที่ 2 มี 7 คำ

บาท ที่ 3 มี 7 คำ

บาท ที่ 4 มี 9 คำ

1 บาท แบ่งเป็น 2 วรรค

วรรคแรก 5 คำ วรรคหลัง 2 คำ

ยกเว้นบาทที่ 4 จะมีวรรคหลัง 4 คำ

สรุปรวม 1 บทประกอบด้วย 30 คำ 

มีคำสร้อยได้ในบาทที่ 1 บาทที่ 3 (คำสร้อย คือ คำที่แต่งเติมต่อท้ายบาท เพื่อทำให้ได้ใจความครบถ้วน ถ้าโคลงบาทใดได้ความครบถ้วนแล้วก็ไม่จำเป็ยต้องเติมคำสร้อย)

กฎการสัมผัส
คำสุดท้ายของบาทที่ 1 ต้องสัมผัสกับ คำที่ 5 ของบาทที่ 2 และบาทที่ 3 
คำสุดท้ายของบาทที่ 2 ต้องสัมผัสกับ คำที่ 5 ของบาทที่ 4 

บังคับตำแหน่งวรรณยุกต์ เอก 7 แห่ง โท 4 แห่ง

```
  วรรค1   วรรค2  (คำสร้อย)
   ○○○○่●้    ○●   (○○)--> บาทที่ 1 มี 7 คำ
         ┌───┘
   ○○่○○●─┤  ○่●้       --> บาทที่ 2 มี 7 คำ
         │┌──┘
   ○○○่○●─┘│ ○○่   (○○)--> บาทที่ 3 มี 7 คำ
          │
   ○○่○○●้──┘ ○่○้○○ (○○)--> บาทที่ 4 มี 9 คำ

```

ดังคำโคลงอธิบายต่อไปนี้

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| ๏ ให้ปลายบาทเอก*นั้น* |  | มา**ฟัด** |
| ห้า*ที่*บทสอง**วัจน์** |  | ชอบ**พร้อง** |
| บาทสามดุจเดียว**ทัด** |  | ใน*ที่* เบญจนา |
| ปลาย*แห่ง*บทสอง**ต้อง** |  | *ที่หน้า*บทหลัง ๚ะ |

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| ๏ ที่พินทุ์โทนั้นอย่า |  | พึงพินทุ์ เอกนา |
| บชอบอย่างควรถวิล |  | ใส่ไว้ |
| ที่พินทุ์เอกอย่าจิน |  | ดาใส่ โทนา |
| แม้วบมีไม้ |  | เอกไม้โทควร ๚ะ |

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| ๏ บทเอกใส่สร้อยได้ |  | โดยมี |
| แม้วจะใส่บทตรี |  | ย่อมได้ |
| จัตวานพวาที |  | ในที่ นั้นนา |
| โทที่ถัดมาใช้ |  | เจ็ดถ้วนคำคง ๚ะ |

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| ๏ บทต้นทั้งสี่ใช้ |  | โดยใจ |
| แม้วจะพินทุ์ใดใด |  | ย่อมได้ |
| สี่ห้าที่ภายใน |  | บทแรก |
| แม้นมาทจักมีไม้ |  | เอกไม้โทควร ๚ะ |
| — **จินดามณี ฉบับพระโหราธิบดี** |

คำเอก โท ในบาทแรกของโคลงอาจสลับที่กันได้ และอนุโลมให้ใช้คำตายแทนคำเอกในที่ที่หาคำเอกไม่ได้ แต่ไม่นิยมใช้เอกโทษและโทโทษ ดังกล่าวไว้ในจินดามณี ฉบับหลวงวงศาธิราชสนิท ดังต่อไปนี้

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| ๏ เอกโทเปลี่ยนผลัดได้ |  | โดยประสงค์ |
| แห่งที่ห้าควรคง |  | บทต้น |
| บทอื่นอาจบ่ปลง |  | แปลงแบบ นาพ่อ |
| เฉภาะแต่บทหนึ่งพ้น |  | กว่านั้นฤๅมี ๚ะ |

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| ๏ เอกเจ็ดหายากแท้ |  | สุดแสน เข็ญเอย |
| เอาอักษรตายแทน |  | เทียบได้ |
| โทสี่ประหยัดหน |  | หวงเปลี่ยน |
| ห่อนจักหาอื่นใช้ |  | ต่างนั้นไป่มี ๚ะ |

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| ๏ เอกโทผิดที่อ้าง |  | ออกนาม โทษนา |
| จงอย่ายลอย่างตาม |  | แต่กี้ |
| ผจงจิตรคิดพยายาม |  | ถูกถ่อง แท้แฮ |
| ยลเยี่ยงปราชญ์สับปลี้ |  | เปล่าสิ้นสรรเสริญ ๚ะ |

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| ๏ ใช้ได้แต่ปราชญ์คร้าน |  | การเพียร |
| ปราชญ์ประเสริฐดำเนียร |  | หมิ่นช้า |
| ถือเท็จท่านติเตียน |  | คำตู่ คำนา |
| มักง่ายอายอับหน้า |  | อาจถ้อเถียงไฉน ๚ะ |

โคลงสี่สุภาพมี 30 คำ เมื่อหัก เอก 7 โท 4 แล้ว ส่วนที่เหลือ 19 คำแม้ไม่กำหนดรูปวรรณยุกต์ ในท้ายวรรคทุกวรรคต้องไม่มีรูปวรรณยุกต์ เพราะจะทำให้น้ำหนักของโคลงเสียไป ได้แก่คำที่กากบาทในแผนผังข้างล่าง

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| ๐ ๐ ๐ เอก โท |  | ๐ X (๐ ๐) |
| ๐ เอก ๐ ๐ X |  | เอก โท |
| ๐ ๐ เอก ๐ X |  | ๐ เอก (๐ ๐) |
| ๐ เอก ๐ ๐ โท |  | เอก โท ๐ X ) |

คำสุดท้ายของโคลงนอกจากจะห้ามมีรูปวรรณยุกต์แล้ว กวียังนิยมใช้เพียงเสียงสามัญ หรือ จัตวา เท่านั้น 

อนึ่ง เคยมีความเข้าใจกันว่า บาทที่สี่มีสร้อยไม่ได้ แต่หากพิจารณาคำอธิบายการแต่งโคลงในจินดามณีแล้วน่าจะตีความได้ว่าโคลงสี่สุภาพมีสร้อยได้ทุกบาทยกเว้นบาทที่สอง 

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| ๏ บทเอกใส่สร้อยได้ |  | โดยมี |
| แม้วจะใส่บทตรี |  | ย่อมได้ |
| จัตวานพวาที |  | ในที่ นั้นนา |
| โทที่ถัดมาใช้ |  | เจ็ดถ้วนคำคง ๚ะ |

(ถอดความ)
วรรคแรก ในบาทแรกนั้น มีคำสร้อยได้
วรรคที่สอง และอาจใส่ในบาทที่สามได้อีก
วรรคที่สาม และรวมทั้งท้ายคำที่เก้าของบาทที่สี่ด้วย
วรรคที่สี่ ในบาทสองที่เหลืออยู่ ให้คงมีเพียงเจ็ดคำ (=ไม่มีสร้อย)
ทั้งนี้มีตัวอย่างโคลงในวรรณกรรมยืนยันได้แก่ 

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| ๏ ตีอกโอ้ลูกแก้ว |  | กลอยใจ แม่เฮย |
| เจ้าแม่มาเป็นใด |  | ดั่งนี้ |
| สมบัติแต่มีใน |  | ภาพแผ่น เรานา |
| อเนกบรู้กี้ |  | โกฏิไว้จักยา **พ่อนา** ๚ะ |
| — **ลิลิตพระลอ** |

  


|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| ๏ จรุงพจน์จรดถ้อยห่าง |  | ทางกวี |
| ยังทิวาราตรี |  | ไม่น้อย |
| เทพใดหฤทัยมี |  | มาโนชญ์ |
| เชิญช่วยอวยให้ข้อย |  | คล่องถ้อยคำแถลง **เถิดรา** ๚ะ |
| — **สามกรุง** |

โคลงตัวอย่าง
------------

ตัวอย่างของโคลงสี่สุภาพในจินดามณีฉบับพระโหราธิบดี ที่มีไม้เอกไม้โทตรงตามบังคับ 

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| ๏ เสียงลือเสียงเล่าอ้าง |  | อัน**ใด** พี่เอย |
| เสียงย่อมยอยศ**ใคร** |  | ทั่ว**หล้า** |
| สองเขือพี่หลับ**ใหล** |  | ลืมตื่น ฤๅพี่ |
| สองพี่คิดเอง**อ้า** |  | อย่าได้ถามเผือ ๚ะ |
| — **ลิลิตพระลอ** |

ตัวอย่างของโคลงสี่สุภาพในจินดามณี ฉบับหลวงวงศาธิราชสนิท ที่มีไม้เอกไม้โทตรงตามบังคับ 

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| ๏ นิพนธ์กลกล่าวไว้ |  | เป็น**ฉบับ** |
| พึงเพ่งตามบัง**คับ** |  | ถี่**ถ้วน** |
| เอกโทท่านลำ**ดับ** |  | โดยที่ สถิตนา |
| ทุกทั่วลักษณะ**ล้วน** |  | เล่ห์นี้คือโคลง ๚ะ |

นอกจากนี้มีโคลงแบบฉบับอีกบทที่มาจากโคลงนิราศนรินทร์ ที่เอกโทครบตรงตำแหน่งเช่นกัน

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| ๏ จากมามาลิ่วล้ำ |  | ลำ**บาง** |
| บางยี่เรือรา**พราง** |  | พี่**พร้อง** |
| เรือแผงช่วยพา**นาง** |  | เมียงม่าน มานา |
| บางบ่รับคำ**คล้อง** |  | คล่าวน้ำตาคลอ ๚ะ |
| — **นิราศนรินทร์** |

สัมผัสระหว่างบท
---------------

การแต่งโคลงสี่สุภาพต่อกันหลายๆ บท เป็นเรื่องราวอย่างโคลงนิราศ โคลงเฉลิมพระเกียรติ โคลงสุภาษิต หรือโคลงอธิบายเหตุการณ์ต่างๆ อาจทำได้ 2 ลักษณะ คือ **โคลงสุภาพชาตรี** และ **โคลงสุภาพลิลิต**

* **โคลงสุภาพชาตรี** ไม่มีสัมผัสระหว่างบท ส่วนใหญ่กวีนิพนธ์แบบเก่าจะนิยมแบบนี้เป็นส่วนมาก
* **โคลงสุภาพลิลิต** มีการร้อยสัมผัสระหว่างบท โดยคำสุดท้ายของบทต้นต้องส่งสัมผัสสระ ไปยังคำที่ 1 หรือ 2 หรือ 3 ในบทต่อไป

เช่น

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| 1 ๏ บุเรงนองนามราชเจ้า |  | จอมรา มัญเฮย |
| ยกพยุหแสนยา |  | ยิ่งแกล้ว |
| มอญม่านประมวลมา |  | สามสิบ หมื่นแฮ |
| ถึงอยุธเยศแล้ว |  | หยุดใกล้น**ครา** ๚ะ |

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| 2 ๏ พระ**มหา**จักรพรรดิเผ้า |  | ภูวดล สยามเฮย |
| วางค่ายรายรี้พล |  | เพียบหล้า |
| ดำริจักใคร่ยล |  | แรงศึก |
| ยกนิกรทัพกล้า |  | ออกตั้งกลาง**สมร** ๚ะ |

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| 3 ๏ บัง**อร**อัคเรศผู้ |  | พิศมัย ท่านนา |
| นามพระสุริโยทัย |  | ออกอ้าง |
| ทรงเครื่องยุทธพิไชย |  | เช่นอุปราชแฮ |
| เถลิงคชาธารคว้าง |  | ควบเข้าขบวนไคล ๚ะ |
| — **โคลงภาพเรื่องพระราชพงศาวดาร** |

คำสร้อย
-------

คำสร้อยซึ่งใช้ในโคลงสี่สุภาพนั้น จะใช้ต่อเมื่อความขาด หรือยังไม่สมบูรณ์ หากได้ใจความอยู่แล้วไม่ต้องใส่ เพราะจะทำให้ "รกสร้อย"

คำสร้อยที่นิยมใช้กันเป็นแบบแผนมีทั้งหมด 18 คำ 

1. **พ่อ** *ใช้ขยายความเฉพาะบุคคล*
2. **แม่** *ใช้ขยายความเฉพาะบุคคล* หรือเป็นคำร้องเรียก
3. **พี่** *ใช้ขยายความเฉพาะบุคคล* อาจใช้เป็นสรรพนามบุรุษที่ 1 หรือบุรุษที่ 2 ก็ได้
4. **เลย** *ใช้ในความหมายเชิงปฏิเสธ*
5. **เทอญ** มีความหมาย*เชิงขอให้มี* หรือ *ขอให้เป็น*
6. **นา** มีความหมายว่า*ดังนั้น เช่นนั้น*
7. **นอ** มีความหมายเช่นเดียวกับคำอุทานว่า *หนอ* หรือ *นั่นเอง*
8. **บารนี** สร้อยคำนี้นิยมใช้มากในลิลิตพระลอ มีความหมายว่า *ดังนี้ เช่นนี้*
9. **รา** มีความหมายว่า *เถอะ เถิด*
10. **ฤๅ** มีความหมาย*เชิงถาม* เหมือนกับคำว่า *หรือ*
11. **เนอ** มีความหมายว่า *ดังนั้น เช่นนั้น*
12. **ฮา** มีความหมายเข่นเดียวกับคำสร้อย *นา*
13. **แล** มีความหมายว่า *อย่างนั้น เป็นเช่นนั้น*
14. **ก็ดี** มีความหมายทำนองเดียวกับ *ฉันใดก็ฉันนั้น*
15. **แฮ** มีความหมายว่า *เป็นอย่างนั้นนั่นเอง* ทำนองเดียวกับคำสร้อย*แล*
16. **อา** ไม่มีความหมายแน่ชัด แต่จะวางไว้หลังคำร้องเรียกให้ครบพยางค์ เช่น พ่ออา แม่อา พี่อา หรือเป็นคำออกเสียงพูดใน*เชิงรำพึงด้วยวิตกกังวล*
17. **เอย** ใช้เมื่ออยู่หลังคำร้องเรียกเหมือนคำว่า*เอ๋ย*ในคำประพันธ์อื่น หรือวางไว้ให้คำครบตามบังคับ
18. **เฮย** ใช้เน้นความ*เห็นคล้อยตามข้อความที่กล่าวหน้าสร้อยคำนั้น* เฮย มาจากคำเขมรว่า "เหย" แปลว่า "แล้ว" จึงน่าจะมีความหมายว่า

นอกจากนี้มีคำสร้อยที่เรียกว่า **"สร้อยเจตนัง"** คือสร้อยที่มีความหมาย หรือใช้ตามใจตน ซึ่งไม่ควรใช้ในงานกวีนิพนธ์ที่เป็นพิธีการ 

"หายเห็นประเหลนุช นอนเงื่อง งงง่วง" *โคลงนิราศตามเสด็จทัพลำน้ำน้อย*
"พวกไทยไล่ตามเพลิง เผาจุด ฉางฮือ" *โคลงภาพพระราชพงศาวดาร*
"ลัทธิท่านเคร่งเขมง เมืองท่าน ถือฮอ" *โคลงภาพฤๅษีดัดตน*

อ้างอิง
-------

1. ↑  พจนานุกรมศัพท์วรรณกรรมไทย ภาคฉันทลักษณ์ ฉบับราชบัณฑิตยสถาน / ราชบัณฑิตยสถาน, พิมพ์ครั้งที่ 1 ปี 2550.
2. ↑  สุภาพร มากแจ้ง. **กวีนิพนธ์ไทย 1**. กรุงเทพฯ : โอเดียนสโตร์, 2535.