สำหรับบุคคล ดูที่พระเจ้าราชวรวงศ์เธอ พระองค์เจ้ากำพุชฉัตร

**พระกำพูฉัตร** เป็นเทพยดาผู้รักษานพปฎลมหาเศวตฉัตร คอยอภิบาลรักษาพระมหากษัตริย์ และราชบัลลังก์ เชื่อว่าสิงสถิตอยู่ในกำพู ซึ่งเป็นส่วนที่ใช้ร้อยซี่ค้ำฉัตรรวมเป็นกำสู่คันของนพปฎลมหาเศวตฉัตร เดิมไม่มีรูปเคารพ แต่ต้นรัชสมัยของพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว มีพระราชดำริสร้างรูปเทพยดารับกำพูพระนพปฎลมหาเศวตฉัตรติดไว้ตั้งแต่นั้นเป็นต้นมา

ประวัติ
-------

คติการนับถือเทพยดาประจำนพปฎลมหาเศวตฉัตร คอยอภิบาลพระมหากษัตริย์ และราชบัลลังก์ คาดว่าได้รับมาจากคติอินเดีย คือเชื่อว่าฉัตรเป็นของศักดิ์สิทธิ์ ตกทอดมาแต่ศาสนาพระเวทจนถึงศาสนาพุทธสำหรับบูชาศาสนสถานหรือศาสนวัตถุ หรืออาจมาจากการนับถือพระศรีหรือพระลักษมี เทพีแห่งความมั่งคั่งและโชคลาภ ซึ่งทรงสถิตอยู่ในเศวตฉัตร ใน *อรรถกถาเตมียชาดก* กล่าวถึงเทพธิดาประจำเศวตฉัตร ซึ่งเป็นมารดาของพระเตมีย์ในชาติก่อน เป็นผู้นำให้พระเตมีย์แสร้งเป็นง่อย หูหนวก และเป็นใบ้ ในพงศาวดาร *มหาวงศ์* ของลังกา ระบุว่า พระเจ้าทุฏฐคามณีอภัยมีพระราชประสงค์จะสร้างเจดีย์เป็นพุทธบูชา แต่ไม่มีโอกาส เพราะบ้านเมืองทุกข์เข็ญจากการถูกชาวทมิฬรุกราน ครั้นเทพธิดาประจำเศวตฉัตรทราบเข้า จึงไปบอกกับเทวดาอื่น ๆ จนไปถึงสักกเทวราช สักกเทวราชจึงให้พระวิศวกรรมเนรมิตอิฐ หิน ทองแดง สำหรับก่อสร้างแก่พระเจ้าทุฏฐคามณีอภัย

เดิมพระกำพูฉัตรไม่มีรูปเคารพใด ๆ จนกระทั่ง พ.ศ. 2396 พระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวทรงปรับปรุงนพปฎลมหาเศวตฉัตรใหม่ และจากคติการนับถือว่ามีเทวดาสิงสถิตประจำอยู่ในเศวตฉัตร พระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวจึงมีพระราชดำริสร้างรูปเทวดารับกำพูลักษณะเป็นเจว็ด มีรูปลักษณ์เป็นเทวดาในท่าเหาะ ทำจากทองคำลงยาราชาวดีประดับอัญมณี พระหัตถ์ข้างหนึ่งถือพระขรรค์ พระหัตถ์อีกข้างยกขึ้นเสมอพระเศียรกำก้านโลหะที่สอดตรึงไว้กับคันฉัตรใต้กำพู ในคราวเดียวกันนั้นทรงสร้างเทพยดาอีกสององค์คือ พระราชบันฦๅธารเชิญพระแสงขรรค์พิธี และพระราชมุทธาธรเชิญหีบพระราชมุทธา

ปัจจุบันรูปพระกำพูฉัตรยังถูกตรึงไว้ใต้นพปฎลมหาเศวตฉัตรในพระที่นั่งอมรินทรวินิจฉัยองค์หนึ่ง และพระที่นั่งดุสิตมหาปราสาทองค์หนึ่งตั้งแต่รัชสมัยพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว องค์หนึ่งตรึงไว้พระที่นั่งจักรีมหาปราสาทในรัชสมัยพระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว และอีกองค์หนึ่งเคยตรึงไว้ที่พระราชวังบวรสถานมงคล แต่ปัจจุบันถูกจัดแสดงในพิพิธภัณฑสถานแห่งชาติ พระนคร

ความเชื่อ
---------

ตามธรรมเนียมราชสำนักไทย พระมหากษัตริย์จะต้องหลั่งน้ำขอพรจากเทพยดาประจำเศวตฉัตรตามแบบแผน หากประกอบเรื่องอื้อฉาวในพระบรมมหาราชวังก็จะถือเป็นการล่วงเกินเทวดารักษาเศวตฉัตรด้วย อย่างกรณีที่พระบาทสมเด็จพระพุทธเลิศหล้านภาลัยทรงมีความสัมพันธ์กับสมเด็จพระศรีสุริเยนทราบรมราชินีจนตั้งพระครรภ์ ซึ่งถือเป็นดูถูกเทวดาในวังหลวงทำให้ประสูติการยาก ต้องแก้ไขด้วยการทำน้ำมนต์ที่จุ่มด้วยพระอังคุฐของพระบาทสมเด็จพระพุทธยอดฟ้าจุฬาโลกมหาราชในขันทองให้สมเด็จพระศรีสุริเยนทราบรมราชินีดื่ม จึงประสูติการพระราชบุตรในที่สุด แต่พระราชโอรสพระองค์นั้นมีพระชนม์ชีพเพียงวันเดียวก็สิ้นพระชนม์

นอกจากนี้ยังมีการกล่าวถึงพระกำพูฉัตรในนามเทพยบุตรเจ้าซึ่งรักษาเศวตฉัตรในการสบถสาบานของข้าราชการ

อ้างอิง
-------

1. 1 2 3 4 5 6 7  กรกิจ ดิษฐาน (20 มกราคม 2563). "จอมพลคนสุดท้ายกับเทวดาผู้รักษาเศวตฉัตร". *Gypzy World*. สืบค้นเมื่อ 5 มกราคม 2564. `{{cite web}}`: ตรวจสอบค่าวันที่ใน: `|accessdate=` และ `|date=` (help)
2. 1 2  "รัชกาลที่ 4 ทรงปรับปรุงพระนพปฎลมหาเศวตฉัตร". *ศิลปวัฒนธรรม*. 25 ตุลาคม 2559. สืบค้นเมื่อ 5 มกราคม 2564. `{{cite web}}`: ตรวจสอบค่าวันที่ใน: `|accessdate=` และ `|date=` (help)
3. 1 2 3 4 5  พิชญา สุ่มจินดา (18 ตุลาคม 2560). "พระนพปฎลมหาเศวตฉัตร (ตอนจบ)". *ศิลปวัฒนธรรม*. สืบค้นเมื่อ 5 มกราคม 2564. `{{cite web}}`: ตรวจสอบค่าวันที่ใน: `|accessdate=` และ `|date=` (help)

| * ด
* ค
* ก
เทวดาตามความเชื่อของคนไทย |
| --- |
| เทวดาคติพุทธเถรวาท | พระพรหม (ท้าวสหัมบดีพรหม • ท้าวฆฏิการพรหม • สนังกุมารพรหม) • ท้าวสักกะ • ท้าวสุยาม • ท้าวสันดุสิต • ท้าวสุนิมมิต • ท้าววสวัตตี • จตุโลกบาล (ท้าวธตรฐ • ท้าววิรุฬหก • ท้าววิรูปักษ์ • ท้าวเวสวัณ) • พระธรณี • เมขลา • พระสุนทรีวาณี • พระวิศวกรรม • พระพิรุณ • พระปัญจสิขะ • พระมาตุลี • คนธรรพ์ • พระอุเทนทราธิราช |  |
| เทวดาคติฮินดู | ตรีมูรติ (พระศิวะ • พระพรหม • พระวิษณุ) • พระคเณศ • พระขันทกุมาร • กามเทพ • พระแม่คงคา • พระปารวตี • ทุรคา • พระสตี • กาลี • พระสุรัสวดี • พระลักษมี • พระภูเทวี • โลกบาล (พระอินทร์ • พระยม • ท้าวกุเวร • พระอีสาน • พระอัคนี • พระนิรฤติ • พระพาย) • นพเคราะห์ (พระอาทิตย์ • พระจันทร์ • พระอังคาร • พระพุธ • พระพฤหัสบดี • พระศุกร์ • พระเสาร์ • พระราหู • พระเกตุ) • พระพลเทพ |
| เทวดาคติพื้นเมืองไทย | พญาแถน • ท้าวกบิลพรหม • โพสพ • จตุคามรามเทพ • พระภูมิเจ้าที่ • พระพนัสบดี • นางกวัก • นางสงกรานต์ • แม่ย่านาง • แม่ซื้อ • รุกขเทวดา • ปู่เจ้าสมิงพราย • พระโกญจนาเนศวร์ • พระเทวกรรม • ปู่เจ้าเขาเขียว • นิลบรรพตเทพสุดา • ท้าวพรหมรักษ์ • พระมหาไชไพรสภ |
| เทพารักษ์ | พระสยามเทวาธิราช • พระหลักเมือง • พระเสื้อเมือง • พระทรงเมือง • พระกาฬไชยศรี • เจ้าเจตคุปต์ • พระเทพบิดร • พระคลัง • เจ้าหอกลอง • พระกำพูฉัตร • พระราชบันฦๅธาร • พระราชมุทธาธร |