**พระปรางค์สามยอด** จังหวัดลพบุรี เป็นโบราณสถานและ แหล่งท่องเที่ยวทางประวัติศาสตร์และโบราณคดีที่สำคัญแห่งหนึ่งของจังหวัดลพบุรี ลักษณะเป็นปราสาทขอมในศิลปะบายนณ์ (พ.ศ. 1720 – 1773) โครงสร้างเป็นศิลาแลงประดับปูนปั้น สร้างขึ้นในรัชสมัยพระเจ้าชัยวรมันที่ 7 (ครองราชย์ พ.ศ. 1724 – ป. 1757) เพื่อเป็นพุทธสถานในลัทธิบัตตาคัมประจำเมืองละโว้หรือลพบุรี ซึ่งในขณะนั้นเป็นเมืองลูกหลวงของอาณาจักรเขมร นับว่าเป็นปราสาทขอมโบราณที่เต็มเปี่ยมไปด้วยศิลปะและวัฒนธรรมแบบขอมโบราณที่ยังคงสมบูรณ์และเป็นแหล่งเรียนรู้ทางด้านประวัติศาสตร์มาจนถึงปัจจุบัน 

พระปรางค์สามยอดในอดีต (ราว พ.ศ. 2501 ด้านทิศตะวันออก)

สถานที่ตั้งและลักษณะทางกายภาพ
-----------------------------

ตั้งอยู่ที่ตำบลท่าหิน อำเภอเมืองลพบุรี จังหวัดลพบุรี บนเนินดินด้านตะวันตกของทางรถไฟ ใกล้กับศาลพระกาฬ เป็นปราสาทศิลาแลงแบบขอมเรียงต่อกัน 3 องค์ เชื่อมต่อกันด้วยมุขกระสัน ภายในบริเวณนอกจากปราสาททั้ง 3 องค์นี้แล้ว ทางด้านทิศตะวันออกของปราสาทประธานมีการต่อเติมวิหารก่ออิฐถือปูนเชื่อมต่อกับปราสาทประธาน เพื่อประดิษฐานพระพุทธรูปในรัชสมัยสมเด็จพระนารายณ์มหาราช (ครองราชย์ พ.ศ. 2199 – 2231)

ประวัติ
-------

กรมศิลปากรได้ประกาศขึ้นทะเบียนเป็นโบราณสถานในวันที่ 2 สิงหาคม พ.ศ. 2479 และได้กำหนดเขตที่ดินให้มีพื้นที่โบราณสถานประมาณ 3 ไร่ 2 งาน 54 ตารางวา ตามความในมาตรา 7 แห่งพระราชบัญญัติโบราณสถาน โบราณวัตถุ ศิลปวัตถุ และพิพิธภัณฑสถานแห่งชาติ พ.ศ. 2504 ในวันที่ 4 ธันวาคม พ.ศ. 2545

ลักษณะทางสถาปัตยกรรม
--------------------

พระปรางค์สามยอดในปัจจุบัน (ด้านทิศตะวันออก)
เป็นปราสาทขอม 3 องค์ เชื่อมต่อกันด้วยมุขกระสัน (*อันตรละ*) โดยวางตัวในแนวเหนือ-ใต้ หันหน้าสู่ทิศตะวันออก ปราสาทประธานมีความสูงใหญ่กว่าอีก 2 องค์ โครงสร้างของปราสาททำจากศิลาแลงฉาบปูน มีการประดับประดาตามส่วนต่าง ๆ ของปราสาทด้วยปูนปั้น อันเป็นลักษณะของงานสถาปัตยกรรมในยุคของพระเจ้าชัยวรมันที่ 7 ที่นิยมใช้ศิลาแลงเป็นวัสดุในการก่อสร้าง เช่น ปรางค์พรหมทัตที่ปราสาทพิมาย จังหวัดนครราชสีมา ซึ่งประดิษฐานพระรูปของพระเจ้าชัยวรมันที่ 7 ปราสาทวัดกำแพงแลง จังหวัดเพชรบุรี ที่สร้างเป็นปราสาทศิลาแลง 3 องค์เรียงกันในลักษณะเดียวกับพระปรางค์สามยอด และปรางค์องค์กลางของวัดพระพายหลวง จังหวัดสุโขทัย เป็นต้น

ลวดลายประดับ
------------

ส่วนยอดหรือ*ศิขระ* สร้างด้วยหินทรายเป็นรูปบัวคว่ำบัวหงายซ้อนกัน 3 ชั้น ถัดลงมาเป็นการยกเก็จสามเก็จตรงด้านและมุมประดับด้วยกลีบขนุนทำจากศิลาแลง และบางส่วนทำจากปูนปั้นเป็นรูปบุคคลยืนอยู่ในซุ้มเรือนแก้ว ส่วนที่ยกเก็จชั้นที่ 4 เดิมทั้ง 4 ทิศ จะมีการปั้นเทพประจำทิศอยู่ในกลีบขนุนและตอนล่าง ได้แก่ พระอินทร์ทรงช้างเอราวัณประจำทิศตะวันออก พระวรุณทรงหงส์ ประจำทิศตะวันตก ท้าวกุเวรทรงมกร ทิศเหนือ และ พระยมทรงกระบือ ทิศใต้ ปัจจุบันเหลือเพียงบางส่วน สันหลังคาของมุขกระสันประดับด้วยบราลีศิลาแลงปั้นเป็นพระพุทธรูปประทับสมาธิราบ ปางสมาธิ ในซุ้มเรือนแก้ว ปัจจุบันเสียหายทั้งหมด

* **บัวรัดเกล้าเรือนธาตุ**

มีการประดับลวดลายปูนปั้นประกอบไปด้วย แถวบนสุดเป็นลายดอกไม้กลม ถัดลงมาปั้นปูนเป็นรูปกลีบบัวหงาย แถวถัดลงมาเป็นลายดอกซีกดอกซ้อน รูปหงส์ ลายกลีบบัวหงาย ลายก้านขด และดอกบัวตูม เรียงเป็นแถว ลวดลายละ 1 แถวรวมเป็น 3 แถว จบด้วยลายกรวยเชิงเป็นรูปเกียรติมุข (หน้ากาล) คายเฟื่องอุบะ

* **ตอนกลางของเรือนธาตุ**

มีลายปูนปั้นประดับเป็นลายก้านขดที่แถวบนสุด ถัดลงมาเป็นบัวฟันยักษ์คว่ำ หน้ากระดานเป็นลายกระจังประกอบกันเป็นลายกากบาทแทรกด้วยลายประจำยามลายเล็กและลายดอกซีกดอกซ้อน ถัดลงมาเป็นลายกลีบบัวหงาย ลายกระหนกวงโค้ง ลายดอกบัว ตอนล่างสุดเป็นลายกรวยเชิงตามลำดับ

* **บัวเชิงเรือนธาตุ**

ด้านบนสุดเป็นรูปใบหน้าของชาวจามที่เป็นศัตรูกับชาวเขมรที่ถูกประดิษฐ์เป็นใบหน้าของยักษ์ประกอบกับลายกรวยเชิง อันเป็นที่นิยมมากในศิลปะแบบบายนของกัมพูชา ถัดลงมาเป็นลายดอกบัว สันลูกแก้วอกไก่เป็นลายรักร้อย และบัวฟันยักษ์คว่ำ ลายก้านขด และดอกซีกดอกซ้อน ลายละหนึ่งแถวตามลำดับ

ในส่วนของลวดลายหน้าบันและทับหลังนั้น ปัจจุบันไม่ปรากฏร่องรอยหลักฐานเนื่องจากส่วนใหญ่เป็นการปั้นปูนประดับลงบนศิลาแลง เมื่อเวลาผ่านไปรูอากาศของศิลาแลงจะมีการขยายตัว ทำให้ลวยลายปูนที่ปั้นประดับอยู่นั้นกะเทาะออกมารวมถึงลิงที่มาอาศัยก็มีส่วนทำให้เกิดความเสียหาย

นอกจากนี้ในสมัยอยุธยาตรงกับรัชสมัยสมเด็จพระนารายณ์ได้มีการบูรณปฏิสังขรณ์และดัดแปลงพระปรางค์สามยอดเพื่อใช้เป็นพุทธศาสนสถานอีกครั้ง ดังจะเห็นได้จากการซ่อมแซมส่วนที่เป็นเพดาน โดยยังคงเห็นร่อยรอยของการปิดทองเป็นรูปดาวเพดาน และการสร้างฐานภายในพระปรางค์สามยอดหลายฐานลักษณะคล้ายกับฐานชุกชีด้วยอิฐ อันเป็นวัสดุที่แตกต่างไปจากส่วนอื่น ๆ ของพระปรางค์สามยอดซึ่งส่วนใหญ่เป็นศิลาแลง

รูปเคารพในพระปรางค์สามยอด
-------------------------

พระพุทธรูปภายในพระปรางค์สามยอด
จากหลักฐานภาพถ่ายที่เก่าแก่ที่สุดในเวลานี้ที่ถูกถ่ายขึ้นในช่วงเวลาปี ค.ศ. 1908–1933 โดย Reginald S. Le May นักประวัติศาสตร์ศิลปะและนักการทูตชาวอังกฤษที่เคยรับราชการอยู่ในประเทศสยาม(ณ เวลานั้น) ทำให้ทราบว่าแต่เดิมภายในปราสาทประธานเคยประดิษฐานพระพุทธรูปนาคปรกหินทราย (ทะเบียน ล.2831) ณ ตำแหน่งรูปเคารพประธานของพระปรางค์สามยอด บนแท่นสนานโทรณิที่ใช้เป็นแท่นรองสรงภายในปราสาทประธาน ปัจจุบันรูปเคารพประธานองค์นี้เก็บรักษาอยู่ภายในพิพิธภัณฑสถานแห่งชาติ สมเด็จพระนารายณ์ จากรูปแบบของพระพิมพ์รูปปราสาท 3 องค์ที่พบภายในกรุปรางค์ประธานวัดราชบูรณะ จังหวัดพระนครศรีอยุธยา หรือที่นิยมเรียกกันว่า "พระพิมพ์รัตนตรัยมหายาน" ทำให้ทราบอีกทางว่า แต่เดิมภายในปราสาทประธานของพระปรางค์สามยอดนั้นเป็นที่ประดิษฐานพระพุทธรูปนาคปรก และอาจจะเคยประดิษฐานพระโพธิสัตว์องโลกิเตศวรในปราสาททิศใต้ และพระนางปรัชญาปารมิตาในปราสาททิศเหนือ ดังที่ปรากฏบนพระพิมพ์ โดยพระพิมพ์ดังกล่าวสร้างขึ้นภายใต้คติความเชื่อพุทธศาสนาลัทธิวัชรยานจากขอม: 113, 116–117

สำหรับรูปเคารพอื่นๆ ได้แก่ พระอาทิพุทธะ หรือพระมหาไวโรจนะ ซึ่งเป็นพระพุทธเจ้าพระองค์ที่ 6 ของพุทธศาสนาลัทธิวัชรยานที่จารึกของอาณาจักรเขมร เรียกว่า พระวัชรสัตว์: 105 ในศิลปะเขมรนิยมสร้างเป็นพระพุทธรูปนาคปรก ส่วนพระโลเกศวรอันเป็นพระนามที่ปรากฏในจารึกของกัมพูชาใช้เรียกพระโพธิสัตว์อวโลกิเตศวร ผู้ทรงเป็นบุคลาธิษฐานของความเมตตากรุณาและสัญลักษณ์ของอุบาย (*อุปายะ*) และพระนางปรัชญาปารมิตา เทวนารีผู้ทรงเป็นสัญลักษณ์ของปัญญาอันล้ำเลิศบุคลาธิษฐานของคัมภีร์ปรัชญาปารมิตาสูตร รูปเคารพทั้ง 3 นี้นิยมสร้างในรัชสมัยพระเจ้าชัยวรมันที่ 7 ซึ่งทรงนับถือพุทธศาสนาลัทธิวัชรยาน โดยประกอบกันเป็นความหมายเชิงพุทธปรัชญาของลัทธิวัชรยาน กล่าวคือ พระโลเกศวรทรงเป็นตัวแทนของอุบาย หรือวิธีการอันแนบเนียนซึ่งใช้ไขเข้าสู่*ปราชฺญา* หรือปัญญาที่มีพระนางปรัชญาปารมิตาเป็นสัญลักษณ์ อันจะนำไปสู่การบรรลุพุทธสภาวะหรือ*ศูนฺยตา* ซึ่งแทนด้วยพระวัชรสัตว์

สำหรับรูปเคารพอื่น ๆ ที่พบในพระปรางค์สามยอดนั้น ส่วนมากเป็นพระพุทธรูปนาคปรก ซึ่งกรมศิลปากรได้อัญเชิญไปเก็บรักษาไว้ในพิพิธภัณฑสถานแห่งชาติ นารายณ์ราชนิเวศน์ จังหวัดลพบุรี

วิหารหน้าพระปรางค์สามยอด
------------------------

เป็นวิหารก่ออิฐถือปูน มีแผนผังเป็นรูปสี่เหลี่ยมผืนผ้า หันหน้าไปทางทิศตะวันออก สภาพของวิหารคงเหลือเพียงผนังทั้ง 2 ข้างและผนังหุ้มกลองทางด้านทิศตะวันออก ส่วนเครื่องบนพังทลายไปหมดแล้ว ประตูของผนังหุ้มกลองด้านทิศตะวันออกก่ออิฐเป็นซุ้มโค้งหรืออาร์ช (arch) แบบตะวันตก ส่วนประตูทางเข้าที่ผนังด้านข้างของวิหารและหน้าต่างที่ผนังด้านหลังของวิหารก่ออิฐเป็นซุ้มโค้งกลีบบัว (pointed arch) แบบศิลปะอิสลาม ป้จจุบันเหลือเพียงซุ้มหน้าต่างด้านทิศเหนือเท่านั้น โครงสร้างผนังของก่ออิฐหนาทึบสลับกับศิลาแลงบางส่วน อันเป็นเทคนิคที่ใช้ในงานสถาปัตยกรรมในรัชสมัยของสมเด็จพระนารายณ์มหาราช เช่นเดียวกับกับอาคารที่สร้างขึ้นรัชสมัยนี้ที่นิยมก่อสร้างด้วยอิฐแทรกด้วยศิลาแลงเป็นชั้น ๆ เช่น พระที่นั่งสุริยาศน์อมรินทร์ ในพระราชวังโบราณ จังหวัดพระนครศรีอยุธยา และอาคารหลายหลังในพระนารายณ์ราชนิเวศน์ จังหวัดลพบุรี ด้านหลังของวิหารยกเก็จเป็นกะเปาะเชื่อมต่อกับประตูทางเข้าด้านทิศตะวันออกของปราสาทประธาน ซึ่งการยกเก็จเป็นกะเปาะนี้เป็นรูปแบบทางสถาปัตยกรรมของวิหารซึ่งนิยมสร้างในรัชสมัยสมเด็จพระนารายณ์ เช่น พระที่นั่งจันทรพิศาล ภายในพระนารายณ์ราชนิเวศน์ และวิหารหลวงวัดพระศรีรัตนมหาธาตุ ลพบุรี ภายในวิหารประดิษฐานพระประธานเป็นพระพุทธรูปประทับสมาธิราบ ปางสมาธิ ทำจากศิลา

อายุเวลาของพระปรางค์สามยอด
--------------------------

อายุเวลาของพระปรางค์สามยอด พิจารณาจากรูปแบบการก่อสร้างที่ใช้ศิลาแลงเป็นโครงสร้างพอกด้วยปูนและประดับด้วยลวดลายปูนปั้น อันเป็นรูปแบบทางสถาปัตยกรรมที่นิยมมากในศิลปะบายนของกัมพูชา โดยเฉพาะอย่างยิ่งงานสถาปัตยกรรมที่สร้างขึ้นในรัชสมัยของพระเจ้าชัยวรมันที่ 7 และยังสอดคล้องกับรูปแบบของพระพิมพ์รูปปราสาทสามยอด ที่ภายในแต่ละยอดประดิษฐานพระพุทธรูปนาคปรก พระโลเกศวรสี่กร และพระนางปรัชญาปารมิตา อันเป็นรูปเคารพที่เคยประดิษฐานภายในปราสาททั้ง 3 หลังของพระปรางค์สามยอดด้วย โดยพระพิมพ์ดังกล่าวสร้างขึ้นในพุทธศาสนาลัทธิวัชรยานที่รุ่งเรืองเป็นอย่างยิ่งในรัชสมัยพระเจ้าชัยวรมันที่ 7 แห่งอาณาจักรเขมร จากเหตุผลดังกล่าว จึงสันนิษฐานได้ว่าพระปรางค์สามยอดสร้างขึ้นในรัชสมัยของพระองค์ที่ทรงครองราชย์ระหว่าง พ.ศ. 1724 ถึงประมาณ 1757 

ส่วนวิหารด้านหน้าของพระปรางค์สามยอดคงสร้างขึ้นในรัชสมัยสมเด็จพระนารายณ์ โดยพิจารณาจากเทคนิคการสร้างซุ้มโค้งของประตูและหน้าต่างที่ก่ออิฐตะแคงเป็นซุ้มโค้งหรืออาร์ช (arch) อันเป็นรูปแบบของสถาปัตยกรรมตะวันตกที่เริ่มนิยมสร้างในรัชสมัยสมเด็จพระนารายณ์ ดังตัวอย่างจากซุ้มโค้งของบ้านวิชาเยนทร์ จังหวัดลพบุรี ซึ่งสร้างในรัชสมัยดังกล่าวเช่นกัน นอกจากนี้ ผนังของวิหารซึ่งมีการเสริมศิลาแลงเข้าไประหว่างอิฐเพื่อให้โครงสร้างแข็งแรงขึ้น เป็นเทคนิคที่นิยมในรัชสมัยนี้เช่นเดียวกัน ดังปรากฏในอาคารหลายหลังที่พระนารายณ์ราชนิเวศน์ จังหวัดลพบุรี

อิทธิพลทางด้านศาสนาและการเมือง
------------------------------

จากหลักฐานที่ปรากฏแสดงให้เห็นว่า พระปรางค์สามยอดสร้างขึ้นเพื่อเป็นพุทธสถานในลัทธิวัชรยานประจำเมืองละโว้ เพื่อประดิษฐานรูปพระวัชรสัตว์นาคปรก พระโลกิเตศวร และพระนางปรัชญาปารมิตา อันเป็นรูปเคารพที่นิยมสร้างขึ้นในพุทธศาสนาลัทธิวัชรยานในรัชกาลของพระเจ้าชัยวรมันที่ 7 ซึ่งเป็นช่วงระยะเวลาที่พุทธศาสนาลัทธิวัชรยานเจริญรุ่งเรืองอย่างมากในอาณาจักรเขมร เทียบได้กับศาสนาประจำอาณาจักรภายใต้พระราชูปถัมภ์ของพระองค์ ดังจารึกปราสาทพระขรรค์ที่กล่าวถึงพระเจ้าชัยวรมันที่ 7 ว่า หลังทรงครองราชย์ได้ 10 ปี ได้ทรงสร้างเทวรูปทำด้วยทองคำ เงิน สัมฤทธิ์ และศิลา เพื่อส่งไปพระราชทานยังเมืองต่าง ๆ ในราชอาณาจักรของพระองค์เป็นจำนวนถึง 20,400 องค์ และทรงส่งพระชัยพุทธมหานาถ ซึ่งเป็นพระพุทธรูปนาคปรกอีก 23 องค์ไว้ตามเมืองใหญ่ ๆ ในอาณาจักร เช่นที่ "ละโว้ทยปุระ" (จังหวัดลพบุรี) "สุวรรณปุระ" (จังหวัดสุพรรณบุรี) "ศัมพูกปัฏฏนะ" (เมืองหนึ่งในภาคกลางของประเทศไทย) "ชยราชบุรี" (จังหวัดราชบุรี) "ชยสิงหบุรี" (เมืองสิงห์ จังหวัดกาญจนบุรี) "ชยวัชรบุรี" (จังหวัดเพชรบุรี) ซึ่งในขณะนั้นเมืองละโว้ในรัชสมัยของพระองค์ก็มีศักดิ์เป็นเมืองลูกหลวงของอาณาจักรเขมรด้วย ดังปรากฏในจารึกของอาณาจักรเขมรว่า เจ้าชายอินทรวรมัน (ต่อมา คือ พระเจ้าอินทรวรมันที่ 2) พระราชโอรสของพระเจ้าชัยวรมันที่ 7 กับพระนางชัยราชเทวี ทรงครองเมือง "ละโว้"

ต่อมาหลังการล่มสลายของพุทธศาสนาลัทธิวัชรยานในอาณาจักรเขมร พระปรางค์สามยอดจึงได้รับการดัดแปลงให้เป็นพุทธสถานในนิกายเถรวาท ดังเห็นได้จากการสร้างวิหารเชื่อมต่อกับปราสาทประธานในรัชสมัยสมเด็จพระนารายณ์ ซึ่งทรงสร้างพระนารายณ์ราชนิเวศน์และบูรณปฏิสังขรณ์วัดวาอารามต่าง ๆ ในเมืองลพบุรี ในช่วงระยะเวลาที่เสด็จแปรพระราชฐานมายังเมืองลพบุรีเกือบตลอดรัชกาล

พระปรางค์สามยอดจำลอง
--------------------

### บนแผ่นฟิล์ม

สัญลักษณ์ (โลโก้) บริษัท**ละโว้ภาพยนตร์** ของพระเจ้าวรวงศ์เธอ พระองค์เจ้าอนุสรมงคลการ เพื่อรำลึกถึงสมเด็จพระเจ้าบรมวงศ์เธอ เจ้าฟ้ายุคลฑิฆัมพร กรมหลวงลพบุรีราเมศร์ พระบิดาของพระองค์ จากหลักฐานในใบปิดโฆษณา มีภาพลายเส้นองค์พระปรางค์กำกับชื่อบริษัทแนวโค้งขนาดใหญ่ เรื่อง นางทาษ พ.ศ. 2498

ภาพสัญลักษณ์ที่หัวฟิล์มรุ่นไวด์สกรีน (พ.ศ. 2500–2505) องค์พระปรางค์รูปหล่อปูนปั้นขนาดย่อส่วน มีสีขาวและชื่อบริษัทสีทองแนวตรงที่ฐานสีแดง ส่วนรุ่นซีเนมาสโคป (พ.ศ. 2508–2523) มีสีทองสุกอร่ามทั้งองค์บนฐานสีแดง

ปัจจุบันองค์สีทอง จัดแสดงไว้ที่พิพิธภัณฑ์ภาพยนตร์ไทย หอภาพยนตร์ (องค์การมหาชน) ถ.ศาลายา จ.นครปฐม

อนึ่ง ชลหมู่ ชลานุเคราะห์ อดีตผู้อำนวยเพลงวงดุริยางค์สากลกรมศิลปากร ศิษย์ของศาสตราจารย์พระเจนดุริยางค์ (ผู้ประพันธ์เพลงประจำตราบริษัท / แฟนแฟร์) กล่าวถึงองค์พระปรางค์จำลองดังกล่าวว่า อาจเป็นผลงานของ ศาสตราจารย์ศิลป์ พีระศรี

### แหล่งท่องเที่ยว

องค์พระปรางค์ขนาดจำลอง 2 แห่ง ได้แก่ 

* เมืองโบราณ จังหวัดสมุทรปราการ พ.ศ. 2515
* เมืองจำลองพัทยา จังหวัดชลบุรี พ.ศ. 2529

ดูเพิ่ม
-------

* วัดใหม่ปรางค์สามยอด วัดที่เคยตั้งอยู่ใกล้เคียงกับพระปรางค์สามยอด ปัจจุบันได้สูญหายไป

อ้างอิง
-------

1. 1 2 3  "พระปรางค์สามยอด". การพัฒนาองค์ความรู้เขตเมืองเก่าลพบุรี. 22 เมษายน 2016. คลังข้อมูลเก่าเก็บจากแหล่งเดิมเมื่อ 4 พฤษภาคม 2016. สืบค้นเมื่อ 1 มีนาคม 2017.
2. 1 2  "พระปรางค์สามยอด". *thailandtourismdirectory.go.th*. กระทรวงการท่องเที่ยวและกีฬา. คลังข้อมูลเก่าเก็บจากแหล่งเดิมเมื่อ 11 กรกฎาคม 2020.
3. ↑  "ประกาศกรมศิลปากร เรื่อง กำหนดเขตที่ดินโบราณสถาน" (PDF). ราชกิจจานุเบกษา เล่ม 119 ตอนพิเศษ 119ง หน้า 10. 4 ธันวาคม 2002. คลังข้อมูลเก่าเก็บจากแหล่งเดิม (PDF)เมื่อ 2016-03-04. สืบค้นเมื่อ 2008-10-04.
4. ↑  ณัฐพล อาจหาญ; วัชชพันธ์ บุญณลัย (2008). พระปรางค์สามยอด. *การค้นคว้าประกอบการศึกษากระบวนวิชา 116400 ศิลปะในประเทศไทยสมัยก่อนพุทธศตวรรษที่ 19* (Report). สาขาศิลปะไทย ภาควิชาศิลปะไทย คณะวิจิตรศิลป์ มหาวิทยาลัยเชียงใหม่.
5. 1 2  พิริยะ ไกรฤกษ์ (2001). *อารยธรรมไทย พื้นฐานทางประวัติศาสตร์ศิลปะ เล่ม 1 ศิลปะก่อนพุทธศตวรรษที่ 19*. กรุงเทพฯ: อมรินทร์. ISBN 978-974-272-339-2.
6. ↑  Coedès George (1942). *Inscriptions du cambodge* (ภาษาฝรั่งเศส). Vol. 2. Hanoi & Paris: EFEO. p. 176. ISSN 0768-2530.
7. ↑  "นางทาษ (2498)". *thaibunterng*. สืบค้นเมื่อ 7 กรกฎาคม 2020.
8. ↑  วีดิทัศน์หนังของละโว้ภาพยนตร์, *โครงการทึ่งหนังไทย*, มูลนิธิหนังไทย, 2540.

แหล่งข้อมูลอื่น
---------------


วิกิมีเดียคอมมอนส์มีสื่อที่เกี่ยวข้องกับ **พระปรางค์สามยอด**

* พิทยาจารย์. *รายงานการบูรณะโบราณสถานพระปรางค์สามยอด* ตำบลท่าหิน อำเภอเมือง จังหวัดลพบุรี ปีงบประมาณ 2537 (กรกฎาคม 2538). สืบค้นเมื่อ 23 มกราคม 2556.

  


| * ด
* ค
* ก
จังหวัดลพบุรี |
| --- |
| อำเภอ | 
* เมืองลพบุรี
* โคกเจริญ
* โคกสำโรง
* ชัยบาดาล
* ท่าวุ้ง
* ท่าหลวง
* บ้านหมี่
* พัฒนานิคม
* ลำสนธิ
* สระโบสถ์
* หนองม่วง

 | ตราสัญลักษณ์จังหวัดลพบุรี |
| ประวัติศาสตร์ | 
* อาณาจักรละโว้
* สมเด็จพระนารายณ์มหาราช
* บ้านวิชาเยนทร์
* หอดูดาววัดสันเปาโล
* โรงภาพยนตร์ทหานบก
* รายชื่อโบราณสถาน
* ประวัติศาสตร์ร่วมสมัย
	+ เหตุโจรกรรมร้านทองในจังหวัดลพบุรี พ.ศ. 2563

 |
| ภูมิศาสตร์ | 
* แม่น้ำ
	+ ป่าสัก
	+ ลพบุรี
* เขื่อนป่าสักชลสิทธิ์

 |
| เศรษฐกิจ | 

|  |  |
| --- | --- |
| คมนาคม | 
* ทางหลวง
	+ 1 (พหลโยธิน)
	+ 21 (สามแยกพุแค–เลย)
	+ 205 (สุรนารายณ์)
	+ 311 (ลพบุรี–ชัยนาท)
	+ 366 (เลี่ยงเมืองลพบุรี)
* ทางราง
	+ ทางรถไฟสายเหนือ
		- *สายหนองเต่า–เขาทับควาย* (ยุติ)
	+ ทางรถไฟสายชุมทางแก่งคอย–ชุมทางบัวใหญ่
	+ สถานีลพบุรี
	+ สถานีลำนารายณ์
	+ *รถราง* (ยุติ)

 |
| การท่องเที่ยว | 
* รายชื่อสถานที่ท่องเที่ยว
	+ สวนสัตว์ลพบุรี

 |

 |
| สังคม | 

|  |  |
| --- | --- |
| การศึกษา | 
* รายชื่อโรงเรียน
* มหาวิทยาลัยราชภัฏเทพสตรี
* วิทยาลัยนาฎศิลปลพบุรี
* พิพิธภัณฑสถานแห่งชาติ สมเด็จพระนารายณ์

 |
| วัฒนธรรม | 
* รายชื่อวัด
	+ วัดเขาวงพระจันทร์
* ประเพณีและเทศกาล
	+ กำฟ้า
	+ โต๊ะจีนลิง
	+ ทุ่งทานตะวัน
	+ แผ่นดินสมเด็จพระนารายณ์
* พระปรางค์สามยอด
* พระนารายณ์ราชนิเวศน์
* ศาลพระกาฬ
* ศาลลูกศร
* ศิลปะลพบุรี

 |
| กีฬา | 
* สนามกีฬาพระราเมศวร
* สโมสรฟุตบอล
	+ ลพบุรี ซิตี้
	+ *ลพบุรี* (ยุติ)

 |
| การเมือง | 
* สมาชิกวุฒิสภา
* สมาชิกสภาผู้แทนราษฎร

 |

 |
| หมวดหมู่ หมวดหมู่ |

| * ด
* ค
* ก
สถานที่สมัยพระนคร |
| --- |
| 

| ประเทศกัมพูชา |
| --- |
| เมืองพระนคร | 

|  |
| --- |
| 
* กบาลสะพาน
* กระวาน
* โกรลโค
* เจ้าสายเทวดา
* ตาแก้ว
* ตาเนย
* ตาพรหม
* ตาโสม
* ธรรมนันท์
* นครวัด
* นาคพันธ์
* บันทายกเดย
* บันทายศรี
* บันทายสำเหร่
* บาทชุม
* บาราย (ตะวันตก, ตะวันออก)
* ปักษีจำกรุง
* แปรรูป
* พนมโกรม
* พนมคูเลน
* พนมเดย
* พนมบาแคง
* พนมบูก
* พระขรรค์
* แม่บุญ (ตะวันตก, ตะวันออก)
* ยโศธรปุระ
* สะพานถมอ
* สระสรง
* อกยม

 |
| นครธม | 
* คลัง
* ซัวปรอต
* นครธม
* บาพวน
* บายน
* พระปาลิไลยก์
* พระพิธูร
* พระลานชนดำรี
* พระลานเสด็จขี้เรื้อน
* พิมานอากาศ
* มังคลรรถะ

 |
| รอลัวะ | 
* รอลัวะ
* บาคง
* พระโค
* ลอเลย

 |

 |
| ที่อื่น | 
* กุหกนคร
* เกาะเกรติ์
* ทนเลบาที
* บันทายฉมาร์
* บันทายไพรนคร
* บาพนม
* บึงมาลา
* พนมชนก
* พนมชีสูร
* พนมบานัน
* พระขรรค์แห่งกำพงสวาย
* พระวิหาร
* วัดนคร
* สมบูรณ์ไพรคุก

 |

 |
| 

| ประเทศไทย |
| --- |
| ภาคอีสาน | 

|  |  |
| --- | --- |
| ที่ราบสูงโคราช | 
* กุฏิฤๅษีบ้านโคกเมือง
* กุฏิฤๅษีหนองบัวราย
* กู่กาสิงห์
* กู่พระสันตรัตน์
* กู่สวนแตง
* โคกปราสาท
* จอมพระ
* ช่างปี่
* ดงเมืองเตย
* โดนตวล
* ตระเปียงเตีย
* ตาควาย
* ตาเมือน
* ตาเมือนโต๊ด
* ตาเมือนธม
* ตาเล็ง
* นางรํา
* บ้านจารย์
* บ้านบุ
* บ้านพลวง
* บ้านไพล
* บ้านสนม
* บ้านสมอ
* บ้านอนันต์
* ปรางค์กู่ (ร้อยเอ็ด, ศรีสะเกษ, ชัยภูมิ)
* ปรางค์พรหมทัต
* ปลายบัด
* เปือยน้อย
* พนมรุ้ง
* พนมวัน
* พิมาย
* ภูมิโปน
* เมืองต่ำ
* เมืองแขก
* ยายเหงา
* วัดเจ้าจันทร์
* วัดปรางค์ทอง
* ศีขรภูมิ
* ถมอ
* สระกำแพงน้อย
* สระกำแพงใหญ่
* หนองตาเปล่ง
* หนองปล่อง
* ห้วยทับทัน

 |
| แอ่งสกลนคร | 
* เชิงชุม
* ดุม
* นารายณ์เจงเวง
* บ้านพันนา
* ภูเพ็ก

 |

 |
| ที่อื่น | 
* เขาน้อย
* เขาโล้น
* ปรางค์แขก
* พระปรางค์สามยอด
* เมืองสิงห์
* วัดกำแพงแลง
* วัดพระพายหลวง
* วัดมหาธาตุ ราชบุรี
* ศรีเทพ
* ศาลพระกาฬ ลพบุรี
* สด๊กก๊อกธม

 |

 |
| 

| ประเทศลาว |
| --- |
| 
* เรือนหิน
* วัดพู
* อุ้มเมือง

 |

 |
| 

| ท้องที่พิพาท |
| --- |
| 
* กรณีพิพาทพรมแดนไทย–กัมพูชา

 |

 |