**พนัสนิคม** เป็นอำเภอของจังหวัดชลบุรี พื้นที่ส่วนใหญ่เป็นที่ราบลุ่ม ประชากรส่วนใหญ่นับถือพุทธศาสนา อดีตมีสถานะเป็นเมืองชั้นจัตวา ชื่อเมืองพนัสนิคม สังกัดกรมท่า ต่อมาย้ายไปสังกัดกระทรวงมหาดไทย และมาเป็นอำเภอพนัสนิคมขึ้นกับเมืองชลบุรี มณฑลปราจีน ในปัจจุบันเป็นอำเภอในจังหวัดชลบุรี

ที่ตั้งและอาณาเขต
-----------------

อำเภอพนัสนิคมตั้งอยู่ทางทิศเหนือของจังหวัดชลบุรี ห่างจากตัวจังหวัดไปทางตะวันออกประมาณ 22 กิโลเมตรตามเส้นทางถนนศุขประยูร มีอาณาเขตติดต่อกับพื้นที่การปกครองข้างเคียงดังต่อไปนี้

* **ทิศเหนือ** ติดต่อกับอำเภอแปลงยาวและอำเภอบ้านโพธิ์ (จังหวัดฉะเชิงเทรา)
* **ทิศตะวันออก** ติดต่อกับอำเภอเกาะจันทร์
* **ทิศใต้** ติดต่อกับอำเภอบ่อทองและอำเภอบ้านบึง
* **ทิศตะวันตก** จรดอำเภอพานทอง

ประวัติศาสตร์
-------------

อนึ่งเมืองพนัสนิคมเดิมเป็นอำเภอที่มีขนาดใหญ่ที่สุดในจังหวัดชลบุรี ปัจจุบันมีอาณาเขตเดิมอยู่ในอำเภออื่น ดังนี้ 

1.บ้านท่าตะกูด เป็นหมู่บ้านขึ้นกับเมืองพนัสนิคม สังกัดกรมท่า ในปี พ.ศ. 2441 มีการปฏิรูปการปกครองจัดตั้งมณฑลเทศาภิบาล ยกฐานะเป็นอำเภอท่าตะกูดและในปี พ.ศ. 2460 เปลี่ยนชื่อเป็นอำเภอพานทอง

2.ตำบลหนองอิรุณและตำบลคลองพลู เป็นตำบลขึ้นกับอำเภอพนัสนิคม ในปี พ.ศ. 2481 ได้โอนย้ายมาขึ้นกับอำเภอบ้านบึง ในปี พ.ศ. 2517 จัดตั้งตำบลหนองใหญ่โดยแบ่งเขตการปกครองจากตำบลหนองอิรุณและตำบลคลองพลู ในปี พ.ศ. 2524 ยกฐานะเป็นอำเภอหนองใหญ่

3.ตำบลบ่อทอง เป็นตำบลขึ้นกับอำเภอพนัสนิคม ในปี พ.ศ. 2528 ยกฐานะเป็นอำเภอบ่อทอง

4.ตำบลท่าบุญมี เป็นตำบลขึ้นกับอำเภอพนัสนิคม ในปี พ.ศ. 2550 ยกฐานะเป็นอำเภอเกาะจันทร์

ยุคก่อนประวัติศาสตร์ช่วงเก่าที่สุดที่พบในพนัสนิคมคือแหล่งโบราณคดีโคกพนมดี สมัยหินใหม่ 3,500-4,000 ปีมาแล้ว บริเวณบ้านโคกพนมดี ตำบลท่าข้าม โดยนักโบราณคดีขุดพบโครงกระดูกเจ้าแม่แห่งโคกพนมดี มีลูกปัดนับแสนเม็ดฝังรวมอยู่ และแหล่งโบราณคดีหนองโน สมัยสำริด 2,700-3,100 ปีมาแล้ว บริเวณตำบลไร่หลักทอง 

สมัยทวารวดี พบเมืองโบราณอายุราว 1,500 ปี บริเวณตำบลหน้าพระธาตุ ต่อมาเรียกสมัยหลังว่าเมืองพระรถ (ชื่อสมมุติจากรถเสนชาดกในปัญญาสชาดก เป็นที่แพร่หลายในชาวลาว) อายุอยู่ในราวหลัง พ.ศ. 1000 เมืองโบราณยุคทวารวดีที่พนัสนิคมนี้ได้ลดความสำคัญลงและในที่สุดรกร้างไปราวหลัง พ.ศ. 1500 เพราะเส้นทางคมนาคมเปลี่ยนไป แล้วมีบ้านเมืองแห่งใหม่ใกล้ทะเลเติบโตมีความสำคัญแทนที่

พระบาทสมเด็จพระนั่งเกล้าเจ้าอยู่หัว ทรงพระกรุณาโปรดเกล้าพระราชทานนามเมืองว่าพนัสนิคม
สมัยเมืองพนัสนิคม ในปี พ.ศ. 2371 กำเนิดเมืองขึ้นในสมัยรัตนโกสินทร์ พระบาทสมเด็จพระนั่งเกล้าเจ้าอยู่หัวมีพระบรมราชานุญาตให้กลุ่มลาวอาสาปากน้ำมาสร้างภูมิลำเนาขึ้นในพื้นที่รกร้างระหว่างเมืองชลบุรีกับเมืองฉะเชิงเทรา พระราชทานนามเมืองว่าพนัสนิคม (บางเอกสารเขียน"พนัศนิคม") มีฐานะเป็นเมืองจัตวา ขึ้นกับกรมท่า กรุงเทพมหานคร ให้ท้าวอินทิสาร (บางเอกสารเขียน"อินทพิศาล") หรือ ท้าวทุม ปลัดลาว เมืองสมุทรปราการ บุตรชายคนโตของท้าวไชย (บางเอกสารเขียน"ศรีวิไชย") อุปราชเมืองนครพนม ให้เป็นเจ้าเมืองพนัสนิคมคนแรกและพระราชทานราชทินนามและบรรดาศักดิ์ที่พระอินทอาษา (บางเอกสารเขียน"อินทรอาษา, อินทอาสา, อินทราษา") มีข้อความในพระราชพงศาวดารว่า "พวกลาวอาสาปากน้ำ ตั้งขึ้นเมื่อครั้งในแผ่นดินพระบาทสมเด็จพระพุทธเลิศหล้าสุลาลัย ภายหลังเมื่อปีชวดสัมฤทธิศก พวกลาวไม่สบาย ขอไปตั้งอยู่ที่เมืองพระรถ จึงโปรดให้ตัดเอาแขวงเมืองชลบุรี เมืองฉะเชิงเทรา มาตั้งเป็นเมืองขึ้นชื่อเมืองพนัศนิคม เจ้าเมืองชื่อพระอินทอาษา" (พระราชพงศาวดาร กรุงรัตนโกสินทร์ รัชกาลที่ 3 เล่ม 2 ของ เจ้าพระยาทิพากรวงศ์ ฉบับคุรุสภา พิมพ์ครั้งที่หนึ่ง พ.ศ. 2504 หน้า 180) โดยลาวบุกเบิกเมืองพนัสนิคม เป็นลาวเมืองนครพนม อ้างถึงการอพยพมาสยามครั้งแรกนำโดยท้าวไชย อุปราชเมืองนครพนม เป็นโอรสในพระบรมราชา (ท้าวกู่แก้ว) เจ้าเมืองนครพนม (เมืองนครพนมในอดีต เป็นหัวเมืองในราชอาณาจักรล้านช้างเวียงจันทน์ ประเทศราชของสยาม) ไม่สมัครใจอยู่ในปกครองของพระบรมราชา (มัง) เจ้าเมืองนครพนมคนใหม่ จึงอพยพพาสมัครพรรคพวก บุตรหลาน ท้าวเพี้ย ขอพึ่งพระบรมโพธิสมภารพระบาทสมเด็จพระพุทธเลิศหล้านภาลัย เมื่อกุมภาพันธ์ พ.ศ. 2352 และโปรดเกล้าฯให้ตั้งบ้านเรือนอยู่คลองมหาวงษ์ เมืองสมุทรปราการ ยุคนั้นจึงเรียกคนกลุ่มนี้ว่าพวกลาวอาสาปากน้ำ แต่ทนสภาพแวดล้อมไม่ไหว เพราะเป็นชาวดอนน้ำจืด ถูกให้ไปอยู่เมืองลุ่มน้ำกร่อยและเค็ม เลยขอเปลี่ยนไปอยู่ที่อื่น ซึ่งสภาพใกล้เคียงที่ดอน ลาวนครพนมกลุ่มนี้ได้บุกเบิกสร้างเมืองพนัสนิคม

พ.ศ. 2372 ภายหลังเหตุการณ์กบฏเจ้าอนุวงศ์ พระอินทอาษา เจ้าเมืองพนัสนิคม ได้ไปเกลี้ยกล่อมครอบครัวลาวเมืองนครพนม ย้ายมาอยู่ที่เมืองพนัสนิคมอีกจำนวนหนึ่ง 

พ.ศ. 2391 พระอินทอาษา เจ้าเมืองพนัสนิคม คุมลาวเมืองพนัสนิคมยกไปทางบกปราบกบฏจีนตั้วเหี่ย เมืองฉะเชิงเทรา มีพรรณนาไว้ในพระราชพงศาวดารฯ เรื่องเจ้าพระยาพระคลังกับเจ้าพระยาบดินทรเดชาปราบจีนตั้วเหี่ย เมืองฉะเชิงเทรา 

พ.ศ. 2394 พระอินทอาษา เจ้าเมืองพนัสนิคม คุมลาวเมืองพนัสนิคมร่วมเป็นกองกำลังอารักขาสมเด็จพระเจ้าน้องยาเธอ เจ้าฟ้ามงกุฎสมมติวงศ์ วัดบวรนิเวศวิหาร เสด็จขึ้นเสวยราชย์เป็นพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว โดยได้มีพรรณนาในพระราชพงศาวดารฯ 

พ.ศ. 2437 (ร.ศ.113) รัชสมัยพระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวได้ทรงปฏิรูปการปกครองโดยการจัดตั้งมณฑลเทศาภิบาลแทนระบบกินเมือง (เจ้าเมืองสืบตระกูล) ทรงให้หัวเมืองทั้งหมดอยู่ภายใต้บังคับบัญชาของกระทรวงมหาดไทย เมืองพนัสนิคมจึงโอนย้ายจากกรมท่า มาสังกัดมณฑลปราจีน มีบันทึกว่า "รวมหัวเมืองทางลำน้ำบางปะกง คือ เมืองปราจีนบุรี 1 เมืองนครนายก 1 เมืองพนมสารคาม 1 เมืองฉะเชิงเทรา 1 รวม 4 หัวเมือง เป็นเมืองมณฑล 1 เรียกว่า มณฑลปราจีน ตั้งที่ว่าการมณฑล ณ เมืองปราจีน ต่อเมื่อโอนหัวเมืองในกรมท่ามาขึ้นกระทรวงมหาดไทย จึงย้ายที่ทำการมณฑลลงมาตั้งที่เมืองฉะเชิงเทรา เพราะขยายอาณาเขตมณฑลต่อลงไปทางชายทะเล รวมเมืองพนัสนิคม เมืองชลบุรี และเมืองบางละมุง เพิ่มให้อีก 3 รวมเป็น 7 เมืองด้วยกัน แต่คงเรียกชื่อว่ามณฑลปราจีนอยู่ตามเดิม"

พ.ศ. 2441 ประกาศข้อบังคับลักษณะการปกครองหัวเมือง ร.ศ.117 เมืองพนัสนิคมเปลี่ยนเป็นอำเภอพนัสนิคม ขึ้นกับเมืองชลบุรี (ในปี พ.ศ. 2460 เปลี่ยนจากเมืองเป็นจังหวัดชลบุรี) มณฑลปราจีน โดยเมืองพนัสนิคมมีเจ้าเมืองสืบทอดตำแหน่ง รวม 3 คน คือ 1.พระอินทอาษา (ท้าวอินทิสาร หรือ ท้าวทุม ทุมมานนท์) 2.หลวงภักดีสงคราม (ท้าวนิล ทุมมานนท์) 3.หลวงภักดีสงคราม (ท้าวบุญจันทร์ ทุมมานนท์) และมีนายอำเภอพนัสนิคมคนแรกคือ หลวงสัจจพันธ์คีรี ศรีรัตนไพรวัน เจฏิยาสัน คามวาสี นพ-คูหาพนมโขลน (บัว ไม่ทราบนามสกุล)

การแบ่งเขตการปกครอง
-------------------

### การปกครองส่วนภูมิภาค

อำเภอพนัสนิคมแบ่งการปกครองท้องที่เป็น 20 ตำบล 185 หมู่บ้าน ได้แก่

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 1. | พนัสนิคม |  | (Phanat Nikhom) |  |  | - |  |  | 11. | ท่าข้าม |  | (Tha Kham) |  |  | 07 หมู่บ้าน |
| 2. | หน้าพระธาตุ |  | (Na Phra That) |  |  | 11 หมู่บ้าน |  |  | 12. | หนองปรือ |  | (Nong Prue) |  |  | 10 หมู่บ้าน |
| 3. | วัดหลวง |  | (Wat Luang) |  |  | 07 หมู่บ้าน |  |  | 13. | หนองขยาด |  | (Nong Khayat) |  |  | 08 หมู่บ้าน |
| 4. | บ้านเซิด |  | (Ban Soet) |  |  | 08 หมู่บ้าน |  |  | 14. | ทุ่งขวาง |  | (Thung Khwang) |  |  | 10 หมู่บ้าน |
| 5. | นาเริก |  | (Na Roek) |  |  | 15 หมู่บ้าน |  |  | 15. | หนองเหียง |  | (Nong Hiang) |  |  | 16 หมู่บ้าน |
| 6. | หมอนนาง |  | (Mon Nang) |  |  | 12 หมู่บ้าน |  |  | 16. | นาวังหิน |  | (Na Wang Hin) |  |  | 11 หมู่บ้าน |
| 7. | สระสี่เหลี่ยม |  | (Sa Si Liam) |  |  | 11 หมู่บ้าน |  |  | 17. | บ้านช้าง |  | (Ban Chang) |  |  | 07 หมู่บ้าน |
| 8. | วัดโบสถ์ |  | (Wat Bot) |  |  | 11 หมู่บ้าน |  |  | 18. | โคกเพลาะ |  | (Khok Phlo) |  |  | 08 หมู่บ้าน |
| 9. | กุฎโง้ง |  | (Kut Ngong) |  |  | 06 หมู่บ้าน |  |  | 19. | ไร่หลักทอง |  | (Rai Lak Thong) |  |  | 11 หมู่บ้าน |
| 10. | หัวถนน |  | (Hua Thanon) |  |  | 09 หมู่บ้าน |  |  | 20. | นามะตูม |  | (Na Matum) |  |  | 07 หมู่บ้าน |

### การปกครองส่วนท้องถิ่น

ท้องที่อำเภอพนัสนิคมประกอบด้วยการปกครองส่วนท้องถิ่น 20 แห่ง ได้แก่

* **เทศบาลเมืองพนัสนิคม** ครอบคลุมพื้นที่ตำบลพนัสนิคมทั้งตำบล
* **เทศบาลตำบลหมอนนาง** ครอบคลุมพื้นที่ตำบลหมอนนางทั้งตำบล
* **เทศบาลตำบลกุฎโง้ง** ครอบคลุมพื้นที่ตำบลกุฎโง้งทั้งตำบล
* **เทศบาลตำบลหัวถนน** ครอบคลุมพื้นที่ตำบลหัวถนนทั้งตำบล
* **องค์การบริหารส่วนตำบลหน้าพระธาตุ** ครอบคลุมพื้นที่ตำบลหน้าพระธาตุทั้งตำบล
* **องค์การบริหารส่วนตำบลวัดหลวง** ครอบคลุมพื้นที่ตำบลวัดหลวงทั้งตำบล
* **องค์การบริหารส่วนตำบลบ้านเซิด** ครอบคลุมพื้นที่ตำบลบ้านเซิดทั้งตำบล
* **องค์การบริหารส่วนตำบลนาเริก** ครอบคลุมพื้นที่ตำบลนาเริกทั้งตำบล
* **องค์การบริหารส่วนตำบลสระสี่เหลี่ยม** ครอบคลุมพื้นที่ตำบลสระสี่เหลี่ยมทั้งตำบล
* **องค์การบริหารส่วนตำบลวัดโบสถ์** ครอบคลุมพื้นที่ตำบลวัดโบสถ์ทั้งตำบล
* **องค์การบริหารส่วนตำบลท่าข้าม** ครอบคลุมพื้นที่ตำบลท่าข้ามทั้งตำบล
* **องค์การบริหารส่วนตำบลหนองปรือ** ครอบคลุมพื้นที่ตำบลหนองปรือทั้งตำบล
* **องค์การบริหารส่วนตำบลหนองขยาด** ครอบคลุมพื้นที่ตำบลหนองขยาดทั้งตำบล
* **องค์การบริหารส่วนตำบลทุ่งขวาง** ครอบคลุมพื้นที่ตำบลทุ่งขวางทั้งตำบล
* **องค์การบริหารส่วนตำบลหนองเหียง** ครอบคลุมพื้นที่ตำบลหนองเหียงทั้งตำบล
* **องค์การบริหารส่วนตำบลนาวังหิน** ครอบคลุมพื้นที่ตำบลนาวังหินทั้งตำบล
* **องค์การบริหารส่วนตำบลบ้านช้าง** ครอบคลุมพื้นที่ตำบลบ้านช้างทั้งตำบล
* **องค์การบริหารส่วนตำบลโคกเพลาะ** ครอบคลุมพื้นที่ตำบลโคกเพลาะทั้งตำบล
* **องค์การบริหารส่วนตำบลไร่หลักทอง** ครอบคลุมพื้นที่ตำบลไร่หลักทองทั้งตำบล
* **องค์การบริหารส่วนตำบลนามะตูม** ครอบคลุมพื้นที่ตำบลนามะตูมทั้งตำบล

พระพุทธรูปประจำเมือง
--------------------

* **พระพนัสบดี (ประกอบด้วยสัตว์ 3. ชนิด ครุฑ โค หงส์)**

หอพระพนัสบดี อำเภอพนัสนิคม จังหวัดชลบุรี
พระพนัสบดี

ประเพณีท้องถิ่น
---------------

* **ประเพณีงานบุญกลางบ้าน**
* ประเพณีไหว้พระจันทร์

สถานที่สำคัญ โบราณสถาน โบราณวัตถุ และแหล่งโบราณคดี
--------------------------------------------------

* **พระพนัสบดี**
* **พระพุทธมิ่งเมือง**
* **หลวงพ่อติ้ว (พระติ้ว พนัสนิคม)**
* **โบราณสถานเมืองพระรถ พนัสนิคม**
* ศาลหลักเมืองพนัสนิคม (ศาลเจ้าพ่อหลักเมืองพนัสนิคม)
* **โบราณสถานสระน้ำสระสี่เหลี่ยม**
* **โบราณสถานเนินดินโคกพนมดี**
* **โบราณสถานวัดโบสถ์**
* **โบราณสถานหอไตร วัดใต้ต้นลาน**
* **แหล่งโบราณคดีวัดหัวถนน**
* **แหล่งโบราณคดีหนองโน**
* **แหล่งโบราณคดีที่ฝังศพโบราณบ้านเหนือ**
* **แหล่งโบราณคดีบ้านบนเนิน**
* **แหล่งโบราณคดีโคกพุทรา**
* **แหล่งค้างคาวแม่ไก่ วัดหลวงพรหมาวาส**
* **ถ้ำนางสิบสอง**
* **ตลาดเครื่องจักสานพนัสนิคม**
* **อนุสรณ์สถานชาตรี ศรีชล**

สถานศึกษา
---------

* โรงเรียนพนัสพิทยาคาร
* โรงเรียนอนุบาลพนัสศึกษาลัย
* โรงเรียนวัฒนานุศาสน์
* โรงเรียนเทพศิรินทร์ชลบุรี (อุทกฯ อุปถัมภ์)
* โรงเรียนทุ่งเหียงพิทยาคม
* โรงเรียนหัวถนนวิทยา
* วิทยาลัยการอาชีพพนัสนิคม
* โรงเรียนบุญญวิทยาคาร
* โรงเรียนท่าข้ามพิทยาคม

นามสกุลพระราชทานที่เกี่ยวข้องกับเมืองพนัสนิคม
---------------------------------------------

* ตระกูลทุมมานนท์ เป็นนามสกุลพระราชทานจากพระบาทสมเด็จพระมงกุฏเกล้าเจ้าอยู่หัว ซึ่งเป็นนามสกุลพระราชทานที่ ๑๔๐๕ "ทุมมานนท์" (เขียนแบบโรมันว่า Dummananda) อันสืบเชื้อสายมาจากพระอินทอาษา (ท้าวอินทิสาร ทุมมานนท์) เจ้าเมืองพนัสนิคมคนแรก พระราชทานแก่หลวงประพิธวยาการ (ภิรมย์ ทุมมานนท์) เลฃานุการกรมไปรษณีย์โทรเลข, นายร้อยโทพินิจ ทุมมานนท์ ผู้บังคับกองร้อยที่ ๑ กรมทหารม้าที่ ๕ (น้องชาย) และนายวัณณี ทุมมานนท์ (บิดา) ปู่นายวัณณีชื่อพระอินทราสา (ทุม)

อนึ่งตระกูลทุมมานนท์ เป็นตระกูลเจ้าเมืองพนัสนิคมและเป็นสายเครือญาติกลุ่มตระกูลเจ้านายเมืองนครพนม ในอดีตเมืองนครพนมเป็นหัวเมืองในราชอาณาจักรล้านช้างเวียงจันทน์ ประเทศราชของสยาม โดยท้าวไชย (ศรีวิไชย) อุปราชเมืองนครพนม บิดาของพระอินทอาษา (ท้าวอินทิสาร ทุมมานนท์) เจ้าเมืองพนัสนิคมนั้น สืบเชื้อสายมาจากบิดานามว่าพระบรมราชา (ท้าวกู่แก้ว) เจ้าเมืองมรุกขนคร (ก่อนเปลี่ยนชื่อเป็นเมืองนครพนม), พี่ชายนามว่าพระบรมราชา (ท้าวพรหมา) เจ้าเมืองนครพนม ซึ่งทายาทได้เป็นเจ้าเมืองมหาไชยกองแก้วและเจ้าเมืองสกลนคร ต้นตระกูล "พรหมสาขา ณ สกลนคร", พี่เขยนามว่าพระบรมราชา (สุดตา) เจ้าเมืองนครพนม กลุ่มตระกูลสาย "ณ นครพนม" และหลานนามว่าพระบรมราชา(มัง) เจ้าเมืองนครพนม

โดยตระกูลทุมมานนท์ เชื้อสายเจ้าเมืองพนัสนิคม มีการสืบตำแหน่งเจ้าเมืองพนัสนิคม 3 ชั่วอายุคน ได้แก่

1.พระอินทอาษา (ท้าวอินทิสาร หรือ ท้าวทุม ทุมมานนท์) 

2.หลวงภักดีสงคราม (ท้าวนิล ทุมมานนท์) 

3.หลวงภักดีสงคราม (ท้าวบุญจันทร์ ทุมมานนท์)

โดยหลวงภักดีสงคราม (ท้าวบุญจันทร์ ทุมมานนท์) เจ้าเมืองพนัสนิคมคนสุดท้าย บุตรชายของหลวงภักดีสงคราม (ท้าวนิล ทุมมานนท์) ได้สละบรรดาศักดิ์ให้อานามว่าหลวงภักดีสงคราม (ท้าวเปลี่ยน ทุมมานนท์)

ดูเพิ่ม
-------

* โรงพยาบาลพนัสนิคม กระทรวงสาธารณสุข
* ศูนย์ขยายพันธุ์พืชที่ 19 อำเภอพนัสนิคม จังหวัดชลบุรี
* สนามกีฬาและศูนย์เยาวชนเทศบาลเมืองพนัสนิคม
* ศาลเจ้าแปะกง
* มูลนิธิสว่างกุศลธรรมสถานเม่งเต็กเซียงตั๊ว(พนัสนิคม) ชลบุรี
* โรงเจเว่งฮกตั๊ว (เป็นโรงเจเก่าแก่ที่มีอายุยาวนานกว่าร้อยปี)
* ศาลเจ้าเล่งฉือปุ้ยเสี่ยว(ศาลเจ้าพระโพธิสัตว์อวโลกิเตศวร ปางนั่งขัดสมาธิเพชร)

แหล่งข้อมูลอื่น
---------------

* 
* เว็บไซต์จังหวัดชลบุรี เก็บถาวร 2007-04-30 ที่ เวย์แบ็กแมชชีน
* อำเภอพนัสนิคม
* หนังสือพิทยานุสรณ์ พ.ศ. 2499  เก็บถาวร 2011-08-18 ที่ เวย์แบ็กแมชชีน
* สถานที่ท่องเที่ยว อำเภอพนัสนิคม เก็บถาวร 2008-06-02 ที่ เวย์แบ็กแมชชีนT
* สถานที่ต่างๆ อำเภอพนัสนิคม เก็บถาวร 2008-06-25 ที่ เวย์แบ็กแมชชีน
* โรงเรียนพนัสพิทยาคาร เก็บถาวร 2009-08-03 ที่ เวย์แบ็กแมชชีน
* พระรถเมรี[*ลิงก์เสีย*]
* สุจิตต์ วงษ์เทศ ลาวพนัสนิคมฯ[*ลิงก์เสีย*]
* วารสารมนุษยศาสตร์และสังคมศาสตร์ ปีที่24 ฉบับที่ 45[*ลิงก์เสีย*]
* การตั้งถิ่นฐานและพัฒนาการชองกลุ่มชาติพันธุ์ลาวในภาคคะวันออก : พลวัตในบริบทสังคมไทย เก็บถาวร 2019-07-13 ที่ เวย์แบ็กแมชชีน
* พงศาวดารเมืองนครพนมสังเขป ฉบับพระยาจันทร์โงนคำ
* นามสกุลพระราชทาน มูลนิธิอนุรักษ์พระราชวังพญาไท เก็บถาวร 2020-07-31 ที่ เวย์แบ็กแมชชีน

  


| * ด
* ค
* ก
จังหวัดชลบุรี |
| --- |
| อำเภอ | 
* เมืองชลบุรี
* เกาะจันทร์
* เกาะสีชัง
* บ่อทอง
* บางละมุง
* บ้านบึง
* พนัสนิคม
* พานทอง
* ศรีราชา
* สัตหีบ
* หนองใหญ่

 | ตราสัญลักษณ์จังหวัดชลบุรี |
| ประวัติศาสตร์ | 
* รายชื่อโบราณสถาน
* การกอบกู้เอกราชของเจ้าตาก
* เหตุการณ์ร่วมสมัย
	+ เหตุเพลิงไหม้เมาน์เทน บี พ.ศ. 2565

 |
| ภูมิศาสตร์ | 
* อ่าวไทย
	+ อ่าวกรุงเทพ
	+ อ่าวสัตหีบ
* เกาะ
	+ เกาะล้าน
	+ เกาะสีชัง

 |
| เศรษฐกิจ | 

|  |  |
| --- | --- |
| คมนาคม | 
* ทางหลวงพิเศษ
	+ 7 (กรุงเทพฯ–บ้านฉาง)
* ทางหลวงแผ่นดิน
	+ 3 (สุขุมวิท)
	+ 34 (บางนา–หนองไม้แดง))
	+ 36 (กะทิงลาย–ปลวกเกตุ)
	+ 315 (ฉะเชิงเทรา–ชลบุรี)
	+ 331 (สัตหีบ–เขาหินซ้อน)
	+ 332 (เขาหาดยาว–สำนักท้อน)
	+ 344 (ชลบุรี–แกลง)
	+ 349 (พนัสนิคม–หนองชาก)
	+ 361 (เลี่ยงเมืองชลบุรี)
* ท่าเรือแหลมฉบัง
* ท่าอากาศยานนานาชาติอู่ตะเภา (ระยอง–พัทยา)
* ทางราง
	+ สายชายฝั่งทะเลตะวันออก
	+ สถานีชลบุรี
	+ *รถไฟความเร็วสูงเชื่อม 3 สนามบิน* (เตรียมการก่อสร้าง)

 |
| การท่องเที่ยว | 
* พัทยา
* เกาะล้าน
* บางแสน
* สวนนงนุช
* สวนสัตว์เปิดเขาเขียว
* สวนเสือศรีราชา

 |
| ธุรกิจ | 
* ระเบียงเศรษฐกิจภาคตะวันออก
* ตลาดหนองมน
* รายชื่อห้างสรรพสินค้า
* ศูนย์ประชุมพีช

 |

 |
| สังคม | 

|  |  |
| --- | --- |
| การศึกษา | 
* รายชื่อโรงเรียน
* มหาวิทยาลัยเกษตรศาสตร์ วิทยาเขตศรีราชา
* มหาวิทยาลัยบูรพา
	+ สถาบันวิทยาศาสตร์ทางทะเล
* พิพิธภัณฑ์ธรรมชาติวิทยาเกาะและทะเลไทย

 |
| สาธารณสุข | 
* โรงพยาบาล
	+ ชลบุรี
	+ สมเด็จพระนางเจ้าสิริกิติ์
	+ สมเด็จพระบรมราชเทวี ณ ศรีราชา

 |
| วัฒนธรรม | 
* รายชื่อวัด
	+ วัดญาณสังวรารามวรมหาวิหาร
* วิ่งควาย

 |
| กีฬา | 
* สนามกีฬา
	+ ชลบุรีสเตเดียม
	+ ราชนาวี สัตหีบ
	+ หนองปรือ
* สโมสรฟุตซอล
	+ ชลบุรีบลูเวฟ
	+ พัทยาอารีนา
* สโมสรฟุตบอล
	+ ชลบุรี
		- ชลบุรี (หญิง)
	+ พัทยา ยูไนเต็ด
	+ บีเอฟบี พัทยา ซิตี้
	+ นาวิกโยธิน
	+ ราชนาวี
	+ บ้านบึง
	+ สอ.รฝ.
	+ กองเรือรบ
	+ *พัทยา ยูไนเต็ด 2551* (ยุบทีม)
	+ *พัทยา ซิตี้* (ยุบทีม)
	+ *อินเตอร์พัทยา* (ยุบทีม)
	+ *ศรีราชา* (ยุบทีม)
* สโมสรวอลเลย์บอล
	+ เจนเนอราลี่ สุพรีม ชลบุรี
	+ ชลบุรี
* มหาวิทยาลัยการกีฬาแห่งชาติ
	+ วิทยาเขตชลบุรี
	+ โรงเรียนกีฬาจังหวัดชลบุรี
* การแข่งขัน
	+ กีฬาแห่งชาติ
		- ครั้งที่ 8
		- ครั้งที่ 39
	+ *ซีเกมส์ 2025*

 |
| การเมือง | 
* สมาชิกวุฒิสภา
* สมาชิกสภาผู้แทนราษฎร

 |
| การทหาร | 
* กองทัพเรือไทย
	+ ฐานทัพเรือสัตหีบ

 |

 |
| หมวดหมู่ หมวดหมู่ |