***Nepenthes rajah*** (มาจากภาษามลายู: rajah = ราชา) เป็นพืชกินสัตว์ชนิดหนึ่งในวงศ์หม้อข้าวหม้อแกงลิง เป็นพืชถิ่นเดียวที่พบได้ในภูเขากีนาบาลูและภูเขาทามบูยูกอนที่ใกล้กันในรัฐซาบะฮ์ ประเทศมาเลเซียบนเกาะบอร์เนียว *N. rajah* ขึ้นบนดินแบบเซอร์เพนทีน ร่วน และชื้น สูงจากระดับน้ำทะเล 1500 - 2650 เมตร *N. rajah* ได้รับการจัดเป็นพืชที่เสี่ยงต่อการสูญพันธุ์จากถิ่นที่อยู่อาศัยโดย IUCN และอยู่ในบัญชีที่ 1 ของ ไซเตส

*N. rajah* ถูกพบครั้งแรกโดยฮักฮ์ โลว (Hugh Low) บนภูเขากีนาบาลูในปี ค.ศ. 1858 และถูกจัดจำแนกลักษณะในปีนั้นเองโดยโยเซพ ดาลตัน ฮุคเกอร์และตั้งชื่อตามเจมส์ บรุค คนขาวคนแรกที่ได้ปกครองรัฐซาราวัก (*White Rajah*) ฮุคเกอร์เรียกมันว่า "**พืชที่โดดเด่นที่สุดเท่าที่มีการค้นพบมา**" ตั้งแต่ถูกค้นพบจนเริ่มมีการปลูกเลี้ยงในปี ค.ศ. 1881 เป็นเวลายาวนานที่ *N. rajah* เป็นที่ต้องการอย่างมาก เป็นพืชที่ไม่ค่อยได้เห็นนักในนักสะสมทั่วไปเพราะหายาก มีราคาแพง และต้องการการดูแลเป็นพิเศษ จนกระทั่งมีเทคโนโลยีการเพาะเลี้ยงเนื้อเยื่อ ราคาของ *N. rajah* จึงลดลงมาอย่างมาก ทำให้เป็นที่นิยมในหมู่ผู้เลี้ยง

*N. rajah* มีหม้อที่ใหญ่มาก สูงได้ถึง 35 เซนติเมตร กว้าง 18 เซนติเมตร ซึ่งสามารถจุน้ำได้ถึง 3.5 ลิตร และมีน้ำย่อยถึง 2.5 ลิตร ทำให้มันอาจเป็นหม้อข้าวหม้อแกงลิงที่ใหญ่ที่สุดในสกุล ส่วนลักษณะอื่น ๆ ของ *N. rajah* ไม่ว่าจะเป็นใบ สายดิ่ง ก็พบได้น้อยมากในชนิดอื่น ๆ

มีการพบซากสัตว์มีกระดูกสันหลังและสัตว์เลี้ยงลูกด้วยนมขนาดเล็กในหม้อของ *N. rajah* (มีการยืนยันว่าพบหนูตกลงไปในหม้อของ *N. rajah*) มันเป็น 1 ใน 2 ชนิดของหม้อข้าวหม้อแกงลิงที่มีรายการว่าสามารถดักจับสัตว์เลี้ยงลูกด้วยนมได้ตามธรรมชาติ ซึ่งอีกชนิดหนึ่งก็คือ *N. rafflesiana* นอกจากนี้ยังมีสัตว์มีกระดูกสันหลัง รวมถึงกบ สัตว์เลื้อยคลาน และนกบางชนิด แต่โดยปกติแล้วอาหารของมันก็คือแมลงและมด

ถึงแม้หม้อข้าวหม้อแกงลิงจะดักและกินสัตว์หลายชนิดก็ตาม แต่ก็มีสัตว์บางชนิดที่ได้รับประโยชน์ซึ่งเป็นการพึ่งพากันทั้ง 2 ฝ่าย เหมือนเป็นสัญลักษณ์พิเศษประจำต้นไม้ และเป็นสัตว์ที่ไม่สามารถดำรงชีวิตอยู่ในที่อื่นได้ เรียกว่า *nepenthebionts (สิ่งมีชีวิตที่อาศัยหม้อข้าวหม้อแกงลิง)*  ในส่วนของ *N. rajah* เองก็มีลูกน้ำ 2 ชนิดที่อาศัยอยู่ และได้ชื่อวิทยาศาสตร์ตามมันว่า: *Culex rajah* และ *Toxorhynchites rajah*

ลูกผสมตามธรรมชาติของ *N. rajah* กับหม้อข้าวหม้อแกงลิงชนิดอื่นในป่าสามารถแยกออกจากกันได้ง่ายมาก เพราะลูกผสมที่พบบนภูเขากีนาบาลู (ยกเว้น *N. lowii*) จะโตช้าเหมือน *N. rajah* ซึ่งไม่มีชนิดไหนคล้ายกับมันในตอนนี้

ศัพทมูลวิทยา
------------

1ฮุคเกอร์ได้จัดจำแนก *N. rajah* เป็นสปีชีส์ในปี ค.ศ. 1859 และได้ตั้งชื่อเพื่อเป็นเกียรติแก่เซอร์ เจมส์ บรุค คนผิวขาวคนแรกที่ได้ปกครองรัฐซาราวัก : (*White Rajah*)  คำว่า *rajah* ในภาษามลายูแปลว่า "ราชา" ในอดีต ชื่อของ *N. rajah* เขียนว่า *Nepenthes Rajah* ซึ่งเป็นการเขียนที่ผิดหลักเกณฑ์ (ที่ถูกต้องคือ *Nepenthes rajah*)  บางครั้ง *N. rajah* ก็ถูกเรียกว่า *Giant Malaysian Pitcher Plant* (*หม้อข้าวหม้อแกงลิงยักษ์แห่งมาเลเซีย*)  หรือ *Giant Pitcher Plant* (*หม้อข้าวหม้อแกงลิงยักษ์*)

ลักษณะทางพฤกษศาสตร์
-------------------

คลิก [แสดง] ดูรายละเอียดทางพฤกษศาสตร์ของ *Nepenthes rajah*.
**รายละเอียดทางพฤกษศาสตร์:** ***ลำต้น:*** โดยทั่วไปทอดนอนหรือทอดชูยอด ไม่เลื้อยไต่ เนื้อหยาบ หนา 15–30 mm ยาว ≤6 m (ทั่วไป ≤3 m) มีสีเหลืองถึงเขียว เป็นปล้องรูปทรงกระบอก ≤20 cm ***ใบ:*** คล้ายแผ่นหนัง มีก้านใบสั้น มีสีเหลืองถึงเขียว ขอบเป็นคลื่น แผ่นใบรูปขอบขนานตามยาว ยาว 25–80 cm กว้าง 10–15 cm, ลักษณะกลมและมียอดแบบก้นปิด, ฐานกลม, สอบเรียวไปทางก้านไป สายดิ่ง/มือจับต่อออกจากใต้ใบห่างจากยอด 2–5 cm ก้านใบมีร่องเล็กตามยาว, มีปีก ยาว ≤15 cm lหนา ≤1 cm, ขยายที่โคน, กาบหุ้มรอบลำต้น 3/4 ของเส้นรอบวง มีเส้นใบ 3–4 เส้นตามยาว (อาจมีได้ถึง 5) แต่ละข้าง โดยแยกออกจากส่วนฐานของเส้นกลางใบ วิ่งขนานในส่วนนอกเกินครึ่งของแผ่นใบ, เส้นใบรูปขนนกวิ่งเอียงทแยงไปทางขอบใบ มีลักษณะขุระไม่เรียบเสมอในส่วนนอกของแผ่นใบ สายดิ่ง/มือจับยาวพอ ๆ กับใบ คือยาว ≤50 cm หนา 5–6 mm เมื่อใกล้แผ่นใบ, หนา 10–25 mm เมื่อใกล้กับหม้อ, โค้งลง, มีสีเหลืองถึงแดง, จะเข้มขึ้นเมื่อใกล้กับหม้อ ***หม้อ:*** รูปคนโทถึงทรงรีสั้น, สูง 20–40 cm กว้าง 11–18 cm, ภายนอกมีสีแดงถึงม่วง, ผิวภายในมีสีเขียวมะนาวถึงม่วง, มีปีกเป็นชายครุย 2 ปีกวิ่งจากฐานถึงปาก จะกว้างขึ้นและเป็นชายครุยมากขึ้นเมื่อใกล้ปาก กว้าง 6–25 mm เมื่ออยู่ใต้ปาก, ส่วนชายครุยยาว ≤7 mm แต่ละส่วนมีขนาด 2–4 mm มีต่อมที่ตลอดพื้นผิวภายในหม้อ ประมาณ 300–800 ต่อม/cm², ต่อมอยู่ในส่วนล่าง (ส่วนย่อยอาหาร) มีขนาดใหญ่ ส่วนบนสูงจากกึ่งกลางขึ้นไปเรียบลื่น ปากราบถึงเฉียง, ความยาวด้านหน้าของหม้อเป็น 1/2 ถึง 2/5 ของด้านหลัง, ปากยืดไปทางฝาหม้อไปในคอยาว 2.5–4 cm เพอริสโตม (ปาก) แผ่ออก กว้าง 10–15 mm ทางด้านหน้า กว้าง 20–50 mm ไปทางฝาหม้อ, คล้ายเปลืกหอยแครง, เพอริสโตมที่ยืดที่อยู่ภายในไปในแผ่นที่ตั้งฉากกว้าง 10–20 mm, สันแต่ละส่วนมีขนาด 0.5–1 mm ที่ส่วนใน, 1–2 mm ที่ส่วนขอบนอก, เป็นฟันแยก, ฟันของขอบในมี 2 - 4 อันตลอดความยาว ฝาเป็นรูปไข่ถึงรูปขอบขนาน, ส่วนปลายมล, ฐานเป็นรูปหัวใจ, ยาว 15–25 cm กว้าง 11–20 cm รูปโค้งมีสันวิ่งยาวตลอดฝาตรงกลาง เส้นสันมีขนาดครึ่งนึงของฐานล่าง สันสูง 5–10 mm จากฐาน กว้าง 3–8 mm, ไม่มีรยางค์ ผิวใต้ฝาปกคลุมไปด้วยต่อมบนสันตลอดความกว้างปาก ส่วนต่อมที่เหลืออื่น ๆ ก็จะลู่เข้าหา เดือยยาว ≤20 mm, ไม่มีกิ่ง, ขึ้นจากสันหลังของหม้อใกล้กับฝาหม้อ, หนาราว ๆ 2 mm ที่ฐาน, สอบเรียว ไม่ค่อยจะสร้างหม้อกลางและหม้อบน, รูปกรวย, เล็กกว่า, สีจืดกว่า; ปกติมีสีเหลือง, ปีกถูกลดขนาดกลายเป็นสัน ***ช่อดอกตัวผู้:*** ช่อกระจะยาว, ก้านดอกยาว 20–40 cm, หนาราว ๆ 10 mm ที่ฐาน, ราว ๆ 7 mm ที่ส่วนยอด, รูปทรงกระบอก, สีเหลืองเขียวถึงส้ม, แกนกลางยาว 30–80 cm, ทำมุมและเป็นร่อง, สอบเรียว ก้านดอกส่วนล่างยาว 20–25 mm, มี 2 ดอก, เอียงดอกหนึ่งสูงกว่าอีกดอกที่เอียงสั้นกว่า ไม่มีใบประดับ ดอกมีสีน้ำตาลอ่อนถึงเหลือง, ส่งกลิ่นหอมแรง กลีบรวมรูปรีถึงรูปขอบขนาน, ยาว ≤8 mm, มล, สีม่วงองุ่น เส้าเกสรแข็งยาว 3–4 mm, อับเรณูใน 1 ของ 1 1/2 เป็นวงรอบ ***ช่อดอกตัวเมีย:*** ทั่วไปคล้ายช่อดอกตัวผู้, แต่กลีบรวมลู่แคบ ผลมีก้านดอกย่อยสั้นยาว 10–20 mm, หนาพอ ๆ กัน, สอบเรียวเล็กน้อยทั้งหัวและท้าย, สีส้มน้ำตาล, ลิ้นกว้าง 2.5–4 mm เมล็ดรูปเส้นด้ายยาว 3–8 mm, นิวเคลียสมีรอยย่นเล็กน้อย ***สิ่งปกคลุม:*** ทุกส่วนถูกปกคลุมด้วยขนยาว, ร่วงง่าย, สีขาวหรือน้ำตาลเมื่อยังมีอายุน้อย, เมื่อโตเต็มที่จะเรียบเกลี้ยง ลำต้นมีขนกางยาวสีน้ำตาลเมือยังเล็ก, และเรียบเกลี้ยงหลังจากนั้น หม้อมีขนสีน้ำตาลกางยาวหนาแน่นเมื่อยังเด็ก, เมื่อหม้อโตขึ้นจะมีบาง ๆ หรือไม่มีเลย ช่อดอกปกคลุมด้วยขนสีน้ำตาลหนาแน่นเมื่อยังเล็ก, หลังจากนั้นจะมีเพียงบาง ๆ ในส่วนล่าง, สิ่งปกคลุมจะติดทนในส่วนบนก้านดอกและบนวงกลีบรวม, รังไข่มีขนแนบชิดหนาแน่น, ผลจะมีขนเล็กน้อยถึงไม่มีเลย ***อื่น ๆ :*** สีของตัวอย่างในพิพิธภัณฑ์พืชมีสีน้ำตาลเข้มมากบ้างน้อยบ้าง
หม้อล่างและหม้อบนของต้นที่โตเต็มที่
*Nepenthes rajah* เป็นไม้เลื้อยเหมือนกับหม้อข้าวหม้อแกงลิงชนิดอื่นในสกุล ลำต้นทอดยาวไปบนดิน และจะยึดเกี่ยวเพื่อดึงตัวสูงขึ้น เมื่อเจอวัตถุที่สามารถค้ำจุนมันได้ ลำต้นหนา (≤30 มิลลิเมตร) ยาวประมาณ 3 เมตร และอาจยาวได้ถึง 6 เมตร *N. rajah* ไม่สร้างไหลเหมือนหม้อข้าวหม้อแกงลิงชนิดอื่น แต่จะแตกกอแทน เมื่อมีอายุมากขึ้น

### ใบ

ใบถูกสร้างขึ้นมาตลอดลำต้นด้วยระยะห่างที่เท่า ๆ กัน และยึดติดกับลำต้นไว้ด้วยก้านใบที่ยาวลู่ไปตามใบจรดสายดิ่ง ปลายสายดิ่งจะมีตุ่มนิ่ม ๆ เล็ก ๆ เมื่อถูกกระตุ้นทางสรีรวิทยาก็จะพัฒนาจนกลายเป็นกับดัก ด้วยเหตุนี้หม้อนั้นพัฒนามาจากใบไม่ใช่ดอกอย่างที่เข้าใจกัน แผ่นใบมีสีเขียวเหมือนกับใบไม้ทั่วไป

ลักษณะของโล่ (หลุม) บนใบของ *N. rajah*
ใบของ *N. rajah* มีขนาดใหญ่เป็นพิเศษ เหมือนหนัง ขอบใบพริ้วเป็นคลื่น มีลักษณะคล้ายโล่ตรงบริเวณสายดิ่งเชื่อมต่อกับข้างใต้แผ่นใบ ก่อนที่จะถึงปลายใบ ลักษณะนี้พบใน *N. rajah* เด่นชัดกว่าหม้อข้าวหม้อแกงลิงชนิดอื่น และยังพบใน *N. clipeata* อีกด้วย อย่างไรก็ตามมันไม่ใช่ลักษณะเฉพาะที่พบใน 2 ชนิดนี้เท่านั้น ในหม้อข้าวหม้อแกงลิงหลาย ๆ ชนิดที่โตเต็มที่ก็จะแสดงลักษณะนี้ออกมาเหมือนกันเพียงแต่ไม่เด่นชัดเท่า ๆ นั้น สายดิ่งจะเชื่อมต่อตรงจุดห่างจากปลายใบประมาณ 5 เซนติเมตร และยาวประมาณ 50 เซนติเมตร มีเส้นใบ 3 - 5 ยาวขนานตามยาวไปกับแผ่นใบและเส้นใบย่อยยาวไปจรดขอบใบ ใบเป็นรูปหอกยาวประมาณ 80 เซนติเมตร กว้างประมาณ 15 เซนติเมตร

### หม้อ

หม้อของหม้อข้าวหม้อแกงลิงทุกชนิดมีลักษณะพื้นฐานที่เหมือนกันคือประกอบได้ด้วยตัวหม้อ มีฝาหม้ออยู่ด้านบนที่คอยป้องกันน้ำฝนตกลงไปเจือจางของเหลวในหม้อ มีวงแข็งเป็นมัน หรือที่เรียกว่าเพอริสโตมล้อมรอบทางเข้าไปสู่ตัวหม้อ (ยกเว้นหม้อบนของ *N. inermis* ที่ไม่มี) มีปีกเป็นคู่ยาวไปตลอดด้านหน้าหม้อของหม้อล่างสันนิษฐานว่าไว้ให้แมลงไต่จากพื้นมาสู่ปากหม้อ แต่ปีกจะลดขนาดลงหรือหายไปเมื่อกลายเป็นหม้อบน สำหรับแมลงที่บินได้ที่เป็นเหยื่อหลักของหม้อบน

หม้อล่าง
*N. rajah* ก็เหมือนกับชนิดอื่น ๆ ในสกุล ที่ผลิตหม้อขึ้นมา 2 ชนิด **หม้อล่าง**โดยทั่วไปมีขนาดใหญ่ มีสีสันมากกว่าหม้อบน เป็นรูปไข่ ในหม้อล่างสายดิ่งจะอยู่ด้านหน้าของหม้อด้านเดียวกับปากและปีก จากตัวอย่างที่เก็บได้หม้ออาจมีขนาดสูงถึง 40 เซนติเมตร สามารถจุน้ำได้ถึง 3.5 ลิตร และภายในบรรจุไปด้วยน้ำย่อยถึง 2.5 ลิตร แม้ว่าโดยสว่นมากแล้วจะมีไม่เกิน 200 มิลลิลิตร *N. rajah* อาจมีหม้อล่างใหญ่ที่สุดในสกุล คู่แข่งของมันก็เห็นจะมีเพียง *N. merrilliana*, *N. truncata* และ *N. rafflesiana ไจแอนท์ฟอร์ม*เท่านั้น หม้อจะพบวางเอนกอยู่บนพื้นไม่ก็อยู่รอบ ๆ วัตถุที่สามารถค้ำยันมันไว้ได้ สีภายนอกของมันมีสีแดงถึงม่วง ส่วนภายในมีสีเขียวมะนาวถึงม่วง ตัดกับส่วนอื่นของต้นที่มีสีเขียวเหลือง หม้อล่างของ *N. rajah* สามารถแยกจากหม้อของหม้อข้าวหม้อแกงลิงชนิดอื่นบนเกาะบอร์เนียวได้ง่าย

หม้อบนที่หาดูได้ยาก
เมื่อต้นโตเต็มที่ก็จะสร้าง**หม้อบน** ที่เล็กกว่ารูปกรวยและสีสันน้อยกว่าหม้อล่าง สายดิ่งจะอยู่ด้านหลังของหม้อ หม้อบนที่แท้จริงควรเป็นเช่นนั้น แต่หม้อบนของ *N. rajah* กลับไม่ค่อยได้เห็นนัก เพราะลำต้นของมันไม่เคยยาวเกิน 1-2 เมตร ก่อนจะแห้งและกลายเป็นรากให้หน่อใหม่ที่แตกขึ้นมา

เป็นเพราะหม้อล่างและหม้อบนมีความแตกต่างทางด้านรูปร่างลักษณะ ตามความสามารถที่ดึงดูดและจับเหยื่อต่างชนิดกัน มันจึงไม่มีหม้อกลาง

เพอริสโตมของ *N. rajah* มีลักษณะพิเศษเป็นจักกว้างที่ขอบ มีแดงดึงดูดใจ มีสันแคบสั้นบนเพอริสโตม มีฟันที่ปลายที่ขอบเส้นด้านในตลอดรอบปาก ปีกทั้งคู่ยาวจากสายดิ่งไปสุดใต้ปาก

ฝาหม้อของ *N. rajah* มีขนาดใหญ่ที่สุดในสกุล ซึ่งเป็นลักษณะเด่นอย่างหนึ่งของชนิดนี้ มีรูปไข่และมีสันหนาคล้ายกระดูกงูเรือผ่าตรงกลางยาวตลอดฝา มีเดือยเดี่ยวยื่นออกมาด้านหลังฝายาวประมาณ 20 มิลลิเมตร

*N. rajah* มีต่อมน้ำหวานขนาดใหญ่ซ่อนอยู่ทั่วทั้งหม้อ ซึ่งต่างจากชนิดอื่น ๆ ทำให้ง่ายต่อการจดจำ ในผิวของหม้อ จะมีต่อมทั้งหมดอยู่ 300 - 800 ต่อม/ตารางเซนติเมตร

ช่อดอกของ *N. rajah*
### ดอก

เราสามารถจะเห็นดอกของ *N. rajah* ได้ตลอดทั้งปี ดอกจำนวนมากจะถูกสร้างขึ้นบนช่อดอกที่เกิดจากบริเวณส่วนยอดของลำต้น ช่อดอกนั้นจะมีขนาดประมาณ 80 - 120 เซนติเมตร แต่ละดอกของ *N. rajah* จะอยู่บนก้านดอกย่อย (ก้านคู่) หรือเป็นช่อดอกที่เรียกว่า "**ช่อกระจะ**" (ตรงข้ามกับช่อแยกแขนงที่มีก้านดอกย่อยหลายดอก) สีเหลืองออกน้ำตาล มีกลิ่นหอมแรง กลีบเลี้ยงเป็นรูปไข่ถึงสี่เหลี่ยมผืนผ้าและยาวน้อยกว่า 8 มิลลิเมตร *N. rajah* มีดอกแบบดอกแยกเพศอยู่ต่างต้นเหมือนหม้อข้าวหม้อแกงลิงชนิดอื่น ฝักมีสีน้ำตาลส้ม ยาว 10 - 20 มิลลิเมตร (ดูรูป)

### ลักษณะอื่น ๆ

* ระบบรากของ *N. rajah* จะยาวและแผ่ขยายออกไปกว้างมาก แม้ว่ามันจะเป็นระบบรากที่ตื้นเหมือนหม้อข้าวหม้อแกงลิงชนิดอื่น ๆ ก็ตาม
* ทุกส่วนของจะพบขนสีขาวเมื่อต้นไม้ยังมีอายุน้อย แต่ขนเหล่านี้จะหายไปและเปลี่ยนเป็นขนแข็ง (indumentum) แทน
* สีของหม้อที่แห้งหรือตัวอย่างทางวิทยาศาสตร์ในพิพิธภัณฑ์พืชที่เก็บมาจะเป็นสีน้ำตาลเข้ม (ดูรูป).
* มีความแตกต่างน้อยมากในจำนวนประชาการของ *Nepenthes rajah* ตามธรรมชาติ และด้วยเหตุนี้เองจึงไม่มีรูปแบบหรือความหลากหลายอื่น ๆ ที่ถูกบันทึกไว้ ยิ่งไปกว่านั้น *N. rajah* ยังไม่มีชื่อพ้องไม่เหมือนกับหม้อข้าวหม้อแกงลิงชนิดอื่น ๆ ที่มีความหลากหลายมากกว่า

เหยื่อ
------

สัตว์เลื้อยคลานในภาพถูกพบในหม้อที่เพิ่งเปิดฝาใหม่ ๆ
*Nepenthes rajah* เป็นพืชกินสัตว์ที่มีเหยื่อหลายประเภท บางครั้งก็เป็นสัตว์มีกระดูกสันหลังและสัตว์เลี้ยงลูกด้วยนมขนาดเล็ก มีการบันทึกไว้อย่างน้อย 2 ครั้งที่พบหนูตกลงไปในหม้อ ครั้งแรกในปี ค.ศ. 1862 โดยสเพนเซอร์ เซนต์ จอห์น (Spenser St. John) ผู้ติดตามของฮักฮ์ โลวในการปีนขึ้นยอดเขากีนาบาลูทั้ง 2 ครั้ง และในปี ค.ศ. 1988 แอนเทีย ฟิลลิปซ์ (Anthea Phillipps) และ แอนโทนี แลมบ์ (Anthony Lamb) ได้ยืนยันสิ่งที่ถูกบันทึกไว้นี้อีกครั้งด้วยการพบซากหนูอยู่ในหม้อขนาดใหญ่ของ *N. rajah* ทำให้ *N. rajah* เป็นที่รู้กันดีว่าบางครั้งมันสามารถดักเหยื่อที่เป็นสัตว์มีกระดูกสันหลังขนาดเล็กได้ รวมถึงกบ สัตว์เลื้อยคลาน และ นกบางชนิด สัตว์พวกนี้ที่ตกลงไปในกับดักน่าจะเป็นสัตว์ป่วย หาที่หลบภัย หรือกระหายน้ำจนมาดื่มน้ำจากในหม้อของ *N. rajah* และแน่ใจได้ว่าร่างกายของสัตว์เหล่านั้นคงไม่ได้อยู่ในสภาวะที่ปกติ แต่แมลงและมดต่างหากที่เป็นเหยื่อหลักของมัน สัตว์ขาปล้องอื่น ๆ เช่น ตะขาบก็มีรายงานว่าพบซากในหม้อของ *N. rajah* ด้วย

*N. rafflesiana* เป็นหม้อข้าวหม้อแกงลิงชนิดอื่นเพียงชนิดเดียวที่มีเอกสารยืนยันว่าสามารถจับสัตว์เลี้ยงลูกด้วยนมในถิ่นอาศัยตามธรรมชาติเป็นอาหารได้ ในบรูไนมีการพบซากกบ ตุ๊กแก และ จิ้งเหลนในหม้อของหม้อข้าวหม้อแกงลิงชนิดนี้เหมือนกัน แม้แต่หนูก็เคยมีรายงานบันทึกไว้ ในวันที่ 29 กันยายน ปี ค.ศ. 2006 ที่ *Jardin botanique de Lyon (สวนพฤกษศาสตร์แห่งเมืองลียง)*  ในประเทศฝรั่งเศสได้พบว่า *N. truncata* ที่ได้เลี้ยงไว้ มีหนูที่กำลังเน่าอืดอยู่ในหม้อ ซึ่งมีรูปถ่ายยืนยัน

ผลกระทบซึ่งกันและกันกับสัตว์
----------------------------

### สัตว์อิงอาศัย

ถึงแม้ว่าหม้อข้าวหม้อแกงลิงจะมีชื่อเสียงทางด้านดักและกินสัตว์ต่าง ๆ เป็นอาหาร แต่หม้อของมันก็ยังมีสัตว์อาศัยอยู่หลายชนิดหรือที่รู้จักกันในชื่อสัตว์อิงอาศัย (*Fauna animals*) เช่นแมลงวันและตัวอ่อนริ้น แมงมุม (โดยเฉพาะแมงมุมปู) ไร มด และปูบางชนิดเช่น *Geosesarma malayanum* แต่ที่พบมากที่สุดคือลูกน้ำซึ่งเป็นผู้บริโภคตัวอ่อนหรือไข่สัตว์ชนิดอื่น ๆ อีกหลายชนิดในระหว่างการพัฒนาตัวเป็นยุง สัตว์ที่แสนพิเศษจำนวนมากนี้ไม่สามารถอยู่รอดได้ถ้าไม่มีหม้อข้าวหม้อแกงลิง พวกมันจึงได้ชื่อว่า nepenthebionts (*สิ่งมีชีวิติที่อาศัยหม้อข้าวหม้อแกงลิง*) 

ความสัมพันธ์ที่ผสมผสานระหว่างสัตว์ต่าง ๆ เหล่านี้ยังไม่เป็นที่เข้าใจมากนัก คำถามก็คือทำไมสัตว์เหล่านี้ต้องขโมยอาหารจากหม้อข้าวหม้อแกงลิง หรือ อะไรคือผลประโยชน์ที่ยุ่งเหยิงของทั้ง 2 ฝ่าย โดยนัยยะของการอยู่ร่วมกันที่ต้องทดลองและสืบสวนและต้องอภิปรายกันต่อไป ชาร์ลส์ คลาร์ก (Charles Clarke) ชี้แจงว่าผู้ถูกอิงอาศัยเป็นเหมือนกับ"บ้านที่ผู้อิงอาศัยอาศัยอยู่ ได้รับการปกป้องและอาหารจากต้นไม้ ขณะที่ผู้อิงอาศัยก็ช่วยย่อยสลายเหยื่อ และรักษาระดับแบคทีเรียให้คงที่ไว้ในระดับต่ำ" 

### การจำแนกชนิด

ขนาดและรูปทรงหม้อของหม้อข้าวหม้อแกงลิงจะแตกต่างกันไปตามแต่ละชนิด จึงไม่ต้องสงสัยเลยว่าสัตว์ผู้อิงอาศัยหลายชนิดจะมีการปรับตัวเป็นพิเศษให้เข้าหม้อข้าวหม้อแกงลิงชนิดที่อิงอาศัยอยู่ ใน *N. rajah* ก็ไม่เป็นข้อยกเว้น ยุง 2 ชนิดที่มีชื่อตามมันว่า *Culex (Culiciomyia) rajah* และ *Toxorhynchites (Toxorhynchites) rajah* ถูกค้นพบโดยมัสซุฮิซะ สึคะโมะโตะ (Masuhisa Tsukamoto) ในปี ค.ศ. 1989 อ้างอิงจากลูกน้ำที่ถูกเก็บตัวอย่างจากในหม้อของ *N. rajah* บนภูเขกีนาบาลู 3 ปีก่อนหน้า ทั้ง 2 ชนิดพบว่าอาศัยอยู่ร่วมกับตัวอ่อนของ *Culex (Lophoceraomyia) jenseni* *Uranotaenia (Pseudoficalbia) moultoni* และ *Tripteroides (Rachionotomyia)*  sp. No. 2 ซึ่งที่ยังไม่ถูกจำแนกตามหลักอนุกรมวิธาน ใน *C. rajah* สึคะโมะโตะบันทึกไว้ว่า

> ผิวลำตัวของมันถูกปกคลุมไปด้วยโพรโทซัว *Vorticella* ที่ยังมีชีวิต
> 
> 

ในปัจจุบันยังไม่มีความรู้เกี่ยวกับยุงชนิดนี้ที่เป็นที่ยอมรับ ไม่ว่าเป็นด้านชีววิทยาเมื่อกลายเป็นยุง ถิ่นที่อยู่ หรือความรู้ด้านแพทย์ที่สำคัญเกี่ยวกับทิศทางของโรค ซึ่งก็เหมือนกับ *T. rajah* ที่ไม่มีความรู้ด้านชีววิทยาเกี่ยวกับมันเลย ยกเว้นรู้แต่แค่ว่าไม่เป็นพาหนะนำโรคไข้เลือดออก

ความเสียหายที่ถูกทำลายโดนศัตรูพืช
อีกชนิดหนึ่งคือ *Culex shebbearei* ในอดีตมีการบันทึกว่าเป็นสัตว์ผู้อิงอาศัยใน *N. rajah* พบครั้งแรกในปี ค.ศ. 1931 โดย *เอฟ.ดับเบิลยู. เอ็ดวาดซ์ (F. W. Edwards)*  อ้างอิงจากตัวอย่างของ *เอช.เอ็ม. เพนด์ลิบูรี (H. M. Pendlebury)*  ในปี ค.ศ. 1929 ที่เก็บจากต้นไม้บนภูเขากีนาบาลู อย่างไรก็ตามสึคะโมะโตะมีการเขียนถึงข้อมูลใหม่ในชนิดนี้เพียงเล็กน้อย

> มันดูเหมือนกันจนลงความเห็นได้ว่า *C. rajah* เป็นชนิดใหม่ที่ไม่มีชื่อเสียงนักและรู้จักกันในชื่อของ *C. shebbearei* กันมาเป็นเวลานาน มากกว่าที่จะคิดว่าเกิดมี *C. shebbearei* และ *C. rajah* n. sp. อาศัยอยู่ในหม้อของ *Nepenthes rajah* บนยอดเขากีนาบาลู
> 
> 

### ศัตรูพืช

ปฏิกิริยาต่อกันระหว่างหม้อข้าวหม้อแกงลิงและสัตว์ท้องถิ่นนั้น ไม่ได้เอื้อประโยชน์ต่อกันทั้งหมด บางครั้ง *N. rajah* ก็ถูกโจมตีโดยแมลงด้วยการกัดกินใบและอาจจะทั้งแผ่นใบเลยด้วยซ้ำ อีกทั้งลิงและสัตว์เลี้ยงลูกด้วยนมที่ออกหากินตอนกลางคืนบางชนิดก็ฉีกทำลายหม้อเพื่อจะดื่มน้ำที่อยู่ข้างใน

การจัดจำแนก
-----------

|  |
| --- |
| ***Regiae*** **Clade** |
| *N. maxima* | *N. pilosa* | *N. clipeata* |
| *N. oblanceolata* \* | *N. burbidgeae* | *N. truncata* |
| *N. veitchii* | *N. rajah* | *N. fusca* |
| *N. ephippiata* | *N. boschiana* | *N. stenophylla* \*\* |
| *N. klossii* | *N. mollis* | *N. lowii* |
|  \* ปัจจุบันถูกพิจารณาว่ามีความคล้ายคลึงอย่างมากกับ *N. maxima*. \*\* Danser บันทึกว่าเป็นตัวอย่างของ *N. fallax*. |
| Distribution of the RegiaeDistribution of the *Regiae* |
|  การกระจายตัวของ *Regiae*, โดย Danser (1928).
 Note: ปัจจุบันเป็นที่รู้กันว่า *N. maxima* หายไปจากบอร์เนียว |

*Nepenthes rajah* ไม่มีความสัมพันธ์ใกล้ชิดกับหม้อข้าวหม้อแกงลิงชนิดอื่นเลย โดยดูได้จากหม้อที่ผิดแปลก และลักษณะรูปร่างของใบ แต่อย่างไรก็ตาม มีความพยายามที่จะพิจารณาจัดมันให้อยู่ในสกุลหม้อข้าวหม้อแกงลิง เนื่องมาจาก ความเกี่ยวเนื่องในสกุลตามหลักการอนุกรมวิธาน ที่ *N. rajah* มีร่วมกับชนิดอื่น ๆ ในมัน

### ศตวรรษที่ 19

หม้อข้าวหม้อแกงลิงถูกแบ่งเป็นสกุลย่อยครั้งแรกในปี ค.ศ. 1873 เมื่อฮุคเกอร์ได้เขียนถึงสกุลนี้ลงในเอกสารตีพิมพ์ของเขา โดยฮุคเกอร์ได้แยก *N. pervillei* ออกจากชนิดอื่นบนข้อเท็จจริงที่ว่าเมล็ดของชนิดนี้ไม่มีสิ่งที่ยื่นต่อออกมาเหมือนกับที่พบชนิดอื่น ๆ (คิดว่าน่าจะหมายถึง *N. madagascariensis*) และจัดมันให้อยู่ในสกุลย่อย *Anurosperma* (มาจากภาษาละติน: *anuro*: ปราศจากเส้นประสาท, *sperma*: เมล็ด) และชนิดอื่น ๆ อยู่ในสกุลย่อย *Eunepenthes* (มาจากภาษาละติน : *eu*: จริง; *หม้อข้าวหม้อแกงลิงที่แท้จริง*)

ความพยายามครั้งที่ 2 เกิดขึ้นในปี ค.ศ. 1895 โดย กึนเทอร์ ฟอน มันน์นาเกทท์ทา นูด์ แลร์เคนเนา เบค (Günther von Mannagetta und Lërchenau Beck) ในผลงานที่ชื่อ *Monographische Skizze* (*ภาพร่าง*) ของเขา เบคคง 2 สกุลย่อยที่ถูกสร้างโดยฮุคเกอร์ไว้ แต่แบ่ง *Eunepenthes* ออกเป็น 3 กลุ่มย่อย ได้แก่ : *Retiferae*, *Apruinosae* และ *Pruinosae* *N. rajah* ถูกจัดอยู่ใน *Apruinosae*  (มาจากภาษาละติน: *apruinosa*: ไม่แข็งเย็น) แต่มีคนเห็นด้วยกับเบคน้อยมาก และส่วนมากจะใช้แค่พื้นฐานการจัดหมวดหมู่เท่านั้น

### ศตวรรษที่ 20

มีการพิจารณาแก้ไขการจัดหมวดหมู่ของหม้อข้าวหม้อแกงลิงใหม่อีกครั้งในปี ค.ศ. 1908 โดยจอห์น มิวร์เฮด แมกฟาร์แลน (John Muirhead Macfarlane) ในเอกสารตีพิมพ์ของเขา น่าประหลาดที่แมกฟาร์แลนไม่ตั้งชื่อกลุ่มที่เขาทำการแบ่ง อาจเพราะความสนใจของเขาไม่ได้มุ่งเน้นพิจารณาลักษณะการแบ่งชั้นของสกุล

ในปี ค.ศ. 1928 บี.เอช. แดนเซอร์ (B. H. Danser) แจงไว้ในเอกสารสัมมนาของเขาที่ชื่อ The Nepenthaceae of the Netherlands Indies (หม้อข้าวหม้อแกงลิงแห่งหมู่เกาะอินเดียตะวันออกของดัตช์) ในนั้นเขาได้แบ่งหม้อข้าวหม้อแกงลิงออกเป็น 6 กลุ่ม (clade) จากลักษณะพื้นฐานของตัวอย่างทางวิทยาศาสตร์ที่เก็บไว้ แต่ละกลุ่มมีชื่อดังนี้: *Vulgatae*, *Montanae*, *Nobiles*, *Regiae*, *Insignes* และ *Urceolatae*. แดนเซอร์จัด *N. rajah* ไว้ใน *Regiae* (ภาษาละติน: ออกเสียง *rēgia*= ขนาดใหญ่) กลุ่ม *Regiae* แสดงตามตารางด้านขวามือ

พืชส่วนมากในกลุ่มนี้มีขนาดหม้อที่ใหญ่ รวมถึงใบกับก้านใบ มีขนหยาบสีน้ำตาลแดง มีช่อดอกแบบช่อกระจะ หม้อบนเป็นแบบทรงกรวย มีติ่งบนผิวใต้ฝาหม้อใกล้ยอด (ยกเว้น *N. lowii*) มีปากที่แบนราบหรือแผ่ออก ชนิดหลัก ๆ ใน *Regiae* ส่วมมากเป็นพืชประจำถิ่นในเกาะบอร์เนียว แต่พื้นฐานความรู้ในปัจจุบันในพืชสกุลนี้ ทำให้ต้องมีการไตร่ตรองถึงความสัมพันธ์ของสมาชิกใน *Regiae* อย่างรอบคอบ ถึงแม้ความคล้ายคลึงจะไม่เป็นที่กล่าวถึงว่าเหมือนสกุลอื่น ๆ  และถึงแม้จะมีข้อขัดข้องบ้างก็ตาม แต่การจำแนกของแดนเซอร์ก็เป็นการพยายามที่ดี ที่พยายามจะทำให้ดีขึ้นจากแต่ก่อน

งานอนุกรมวิธานของแดนเซอร์ (1928) ถูกปรับปรุงใหม่โดย แฮร์มันน์ ฮาร์มส์ (Hermann Harms) ในปี ค.ศ. 1936 ฮาร์มส์แบ่งหม้อข้าวหม้อแกงลิงเป็น 3 สกุลย่อย ได้แก่: *Anurosperma* Hooker.f. (1873) , *Eunepenthes* Hooker.f. (1873) และ *Mesonepenthes* Harms (1936) (ภาษาละติน: *meso*: กลาง) ชนิดของหม้อข้าวหม้อแกงลิงที่พบในสกุลย่อย *Anurosperma* และ *Mesonepenthes* แตกต่างจากใน *Vulgatae* ที่แดนเซอร์ได้จัดไว้ ฮาร์มส์เพิ่ม *N. rajah* ลงในสกุลย่อย *Eunepenthes* ร่วมกับหม้อข้าวหม้อแกงลิงส่วนใหญ่ สกุลย่อย *Anurosperma* เป็นกลุ่มที่มีสมาชิกเพียงชนิดเดียว (*monotypic*) ในขณะที่ *Mesonepenthes* มีสมาชิกเพียง 3 ชนิดเท่านั้น และเขายังเพิ่มกลุ่ม *Distillatoriae* (ตาม *N. distillatoria*) อีกด้วย

### รูปร่างลักษณะของต่อม

ในปี ค.ศ. 1976 ไซเกะโอะ คุระตะ (Shigeo Kurata) เสนอว่าต่อมในหม้อของหม้อข้าวหม้อแกงลิงเป็นเอกลักษณ์เฉพาะตัวในแต่ละชนิดและสามารถใช้แบ่งระหว่างความสัมพันธ์ใกล้ชิดในอนุกรมวิธานหรือใช้เป็นพื้นฐานในการจัดประเภทของพวกมัน คุระตะศึกษาต่อม 2 ชนิด คือ ต่อมน้ำหวานบนฝาหม้อ และ ต่อมย่อยอาหารในตัวหม้อ โดยอย่างหลังเขาแบ่งออกเป็น "ส่วนล่าง" "ส่วนบน" และ "ส่วนกลาง" ถึงแม้จะเป็นวิธีที่แปลกใหม่ที่นักพฤกษศาสตร์และนักอนุกรมวิธานที่ศึกษาในสกุลนี้ส่วนมากไม่ใส่ใจนัก แต่ก็เป็นวิธีที่ทำให้แยกชนิดที่คล้ายคลึงออกจากกันได้โดยง่าย เป็นการสนับสนุนการจัดชั้นในอนุกรมวิธานพื้นฐานในการแบ่งรูปร่างลักษณะ

|  |
| --- |
| **การกระจายตัวของบริเวณที่มี phenolic และ leucoanthocyanins ใน *N. × alisaputrana*, *N. burbidgeae* และ *N. rajah*** |
| **Taxon** |  **1**  |  **2**  |  **3**  |  **4**  |  **5**  |  **6**  |  **7**  |  **8**   | **Specimen** |
| *N. × alisaputrana* | +  | ++  | 3+  | 3+  | +  | ++  | 3+  | +  | J2442 |
| *in vitro* | +  | ++  | 3+  | 3+  | +  | ++  | +  | + |
| *N. burbidgeae* | 3+  | ++  | 3+  | 3+  | -  | +  | -  | -  | J2484 |
| *N. rajah* | -  | -  | +  | ±  | ++  | ++  | 3+  | +  | J2443 |
| **Key:** 1: Phenolic acid, 2: Ellagic acid, 3: Quercetin, 4: Kaempferol, 5: Luteolin, 6: 'Unknown Flavonoid 1', 7: 'Unknown Flavonoid 3', 8: Cyanidin
±: จุดจางมาก, +: จุดจาง, ++: จุดเข้ม, 3+: จุดเข้มมาก, -: ไม่มี, J = Jumaat
**แหล่งที่มา:** *OnLine Journal of Biological Sciences* **2** (9) : 623–625.PDF |

### การวิเคราะห์ทางไบโอ-เคมี

เมื่อที่ผ่านมาเร็ว ๆ นี้ มีการใช้การวิเคราะห์ทางชีวเคมีมาใช้หาความสัมพันธ์ของหม้อข้าวหม้อแกงลิงแต่ละชนิด ในปี ค.ศ. 1975 เดวิด อี. เฟร์บรอเทอส์ (David E. Fairbrothers) *et al.* เป็นคนแรกที่เสนอให้เห็นความสัมพันธ์ระหว่างคุณสมบัติทางเคมีกับกลุ่มรูปร่างลักษณะ โดยอยู่บนทฤษฎีที่ว่าต้นไม้ที่มีรูปร่างลักษณะเหมือนกันจะผลิตสารประกอบทางเคมีที่ให้ผลทางอายุรเวทที่เหมือนกัน

ในปี ค.ศ. 2002 การจำแนกองค์ประกอบสารพฤกษเคมีและการวิเคราะห์โครมาโทกราฟีถูกใช้ในการศึกษา สารประกอบฟีนอลิก (phenolic) และลูโคแอนโทไซยานิน (leucoanthocyanin) ในลูกผสมตามธรรมชาติและชนิดที่คาดว่าน่าจะเป็นพ่อแม่ของมัน (รวมถึง *N. rajah*) จากรัฐซาบะฮ์และรัฐซาราวัก การวิจัยใช้ใบจากตัวอย่างในพิพิธภัณฑ์พืช 9 ตัวอย่าง 8 จุดที่ศึกษาประกอบไปด้วย : กรดฟีนอลิก, ฟลาโวนอล (flavonol), ฟราโวน (flavone), ลูโคแอนโทไซยานิน และ ฟลาโวนอยด์ (flavonoid) ที่ไม่รู้จัก 1 และ 3 ถูกระบุบจากข้อมูลโครมาโทกราฟี การกระจายพันธุ์ในลูกผสม *N. × alisaputrana* และชนิดที่คาดว่าเป็นพ่อแม่ *N. rajah* และ *N. burbidgeae* ถูกแสดงในตารางด้านซ้ายมือ ตัวอย่างของ *N. × alisaputrana* ที่เกิดจากการเพาะเลี้ยงเนื้อเยื่อ (*in vitro*) ก็ถูกทดสอบด้วย

ฟีนอลิกและกรดเอลลาจิกไม่พบใน *N. rajah* ขณะที่ความเข้มของแคมฟ์เฟอรอล (kaempferol) พบว่าจางมาก รูปแบบโครมาโทกราฟีของ *N. × alisaputrana* เป็นการศึกษาตัวอย่างที่แสดงให้เห็นถึงการสืบค้นชนิดของพ่อและแม่

ไมริซีทิน (Myricetin) พบว่าไม่มีในการศึกษาในอนุกรมวิธาน ความเห็นเดียวกันนี้พบในผู้ศึกษาสมัยก่อน (อาร์.เอ็ม. ซม (R. M. Som) ในปี ค.ศ. 1988; เอ็ม. เจย์ (M. Jay) และ พี. เลบเบรทอน (P. Lebreton) ในปี ค.ศ. 1972)  มีการเสนอแนะว่าการไม่มีอยู่ของสารประกอบที่กระจายเป็นวงกว้างอย่างไมริซีทินในพวกหม้อข้าวหม้อแกงลิงอาจต้องพิจารณาเตรียมการ"เพิ่มการวินิจฉัยข้อมูลสำหรับ 6 ชนิดนี้"

### การเรียงตัว

บรรดาโปรตีนและนิวคลีโอไทด์ของ *N. rajah* มีการนำมาเรียงตัวเป็นบางส่วนหรือสมบูรณ์ทั้งหมด ดังนี้ :

* translocated tRNA-Lys (trnK) pseudogene (DQ007139)
* trnK gene & maturase K (matK) gene (AF315879)
* trnK gene & maturase K (matK) gene (AF315880)
* maturase K (AAK56010)
* maturase K (AAK56011)

### ชนิดที่มีความสัมพันธ์ใกล้ชิด?

ในปี ค.ศ. 1998 หม้อข้าวหม้อแกงลิงที่โดดเด่นชนิดหนึ่งได้ถูกค้นพบในประเทศฟิลิปปินส์โดยแอนเดรส์ วิสทูบา (Andreas Wistuba) มีชื่อชั่วคราวว่า *N.* sp. Palawan 1 มีลักษณะคล้ายกับ *N. rajah* เป็นอย่างมาก ไม่ว่าทั้งหม้อ หรือรูปร่างลักษณะใบ (ภาพที่1ภาพที่2 เก็บถาวร 2007-03-11 ที่ เวย์แบ็กแมชชีนภาพที่3 เก็บถาวร 2007-09-29 ที่ เวย์แบ็กแมชชีน) แต่เพราะภูมิประเทศที่ห่างไกลกันของทั้งสองชนิด ทำให้ไม่มีทางที่ทั้งสองชนิดจะมีความสัมพันธ์ใกล้ชิดกัน ดังนั้นนี่อาจเป็นตัวอย่างที่แสดงให้เห็นถึงการวิวัฒนาการบรรจบ ที่พืชทั้งสองชนิดไม่มีความสัมพันธ์ใกล้ชิดกันเลย กลับมามีลักษณะรูปร่างที่คล้ายกัน จากการวิวัฒนาการมาคนละสถานที่ เปรียบได้กับการสะท้อนซึ่งกันและกัน ในปี ค.ศ. 2007 หม้อข้าวหม้อแกงลิงชนิดนี้ก็ได้ถูกจัดหมวดหมู่โดยวิสทูบาและโจชีม นาซ (Joachim Nerz) เป็น *N. mantalingajanensis*

ประวัติ และความนิยม
-------------------

*ดูเพิ่ม: ลำดับเหตุการณ์ของ Nepenthes rajah และลูกผสมทางธรรมชาติของมัน*
คลิก [แสดง] เพื่อดูรายชื่อ สิ่งพิมพ์, ภาพวาด, และของสะสมของ *Nepenthes rajah* ในยุคแรก ๆ
* **สิ่งพิมพ์:** Transact. Linn. Soc. XXII, p. 421 t. LXXII (1859) ; MIQ. Ill. p. 8 (1870) ; HOOK. F. in D.C. Prodr. XVII, p. 95 (1873) ; MAST. Gard. Chron. 1881, 2, p. 492 (1881) ; BURB. Gard. Chron. 1882, 1, p. 56 (1882) ; REG. Gartenfl. XXXII, p. 213, ic. p. 214 (1883) ; BECC. Mal. III, p. 3 & 8 (1886) ; WUNSCHM. in ENGL. & PRANTL, Nat. Pflanzenfam. III, 2, p. 260 (1891) ; STAPF, Transact. Linn. Soc. ser. 2, bot. IV, p. 217 (1894) ; BECK, Wien. Ill. Gartenz. 1895, p. 142, ic. 1 (1895) ; MOTT. Dict. III, p. 451 (1896) ; VEITCH, Journ. Roy. Hort. Soc. XXI, p. 234 (1897) ; BOERL. Handl. III, 1, p. 54 (1900) ; HEMSL. Bot. Mag. t. 8017 (1905) ; Gard. Chron. 1905, 2, p. 241 (1905) ; MACF. in ENGL. Pflanzenr. IV, 111, p. 46 (1908) ; in BAIL. Cycl. IV, p. 2129, ic. 2462, 3 (1919) ; MERR. Bibl. Enum. Born. p. 284 (1921) ; DANS. Trop. Nat. XVI, p. 202, ic. 7 (1927).
* **ภาพวาด:** Transact. Linn. Soc. XXII, t. LXXII (1859) optima; Gard. Chron. 1881, 2, p. 493 (1881) bona, asc. 1 ; Gartenfl. 1883, p. 214 (1883) bona, asc. 1 ; Wien. Ill. Gartenfl. 1895, p. 143, ic. 1 (1895) asc. 1 ; Journ. Roy. Hort. Soc. XXI, p. 228 (1897) optima; Bot. Mag. t. 8017 (1905) optima; BAIL. Cycl. IV, ic. 2462, 3 (1919) asc. 1 ; Trop. Nat. XVI, p. 203 (1927) asc. 1.
* **ของสะสม:** ภูเขากีนาบาลู บอร์เนียวเหนือ, IX 1913, พิพิธภัณฑ์พืชของพิพิธภัณฑ์รัฐซาราวัก (ไม่มีดอกและผล) ; Marai-parai Spur, 1-4 XII 1915, Clemens 11073, หอพรรณไม้, พิพิธภัณฑ์พืชของสวนพฤกษศาสตร์ Buitenzorg (เพศผู้และเพศเมีย) ; 1650 m, 1892, Haviland 1812/1852, พิพิธภัณฑ์พืชของพิพิธภัณฑ์รัฐซาราวัก (เพศผู้และเพศเมีย)

เพราะขนาด รูปร่างที่แปลก และสีที่เด่นสะดุดใจ *N. rajah* จึงเป็นไม้กินแมลงยอดนิยมอย่างสูง อย่างไรก็ตาม ก็ยังมีข้อจำกัดในความนิยมของหมู่ผู้ที่ต้องการเพาะเลี้ยงหม้อข้าวหม้อแกงลิงชนิดนี้ มันสามารถกล่าวได้ว่า *Nepenthes rajah* เป็นเศษซากของความรู้อันน้อยนิดเกี่ยวกับพืชชนิดนี้นอกถิ่นกำเนิด เพราะมันต้องการสภาพแวดล้อมที่พิเศษ มีเพียงผู้เชี่ยวชาญกลุ่มเล็ก ๆ ทั่วโลกที่นั้น ที่สามารถปลูกเลี้ยงได้ แต่กระนั้น *N. rajah* ก็ยังมีชื่อเสียงมากที่สุดในหมู่หม้อข้าวหม้อแกงลิง เป็นเพราะหม้อที่แสนวิเศษของมัน นับย้อนได้ไปถึงคริสต์ศตวรรษที่ 18

### ประว้ติ ตอนต้น

หนึ่งในภาพวาดยุคแรก ๆ ของ *N. rajah*, ถูกตีพิมพ์ใน *Life in the Forests of the Far East* ในปี ค.ศ. 1862.
*N. rajah* ถูกพบครั้งแรกโดยฮักฮ์ โลวบนยอดเขากีนาบาลูในปี ค.ศ. 1858. และถูกจัดแนกในปีเดียวกันโดยโยเซพ ดาลตัน ฮุคเกอร์ ชื่อของมันตั้งเป็นเกรียติแก่เจมส์ บรุคซึ่งเป็นคนขาวคนแรกที่ได้ปกครองรัฐซาราวัก : (*White Rajah*) มีรายละเอียดอยู่ใน *The Transactions of the Linnean Society of London* ดังนี้ :

>  *Nepenthes Rajah*, H. f. (Frutex, 4-pedalis, *Low*). Foliis maximis 2-pedalibus, oblongo-lanceolatis petiolo costaque crassissimis, ascidiis giganteis (cum operculo l-2-pedalibus) ampullaceis ore contracto, stipite folio peltatim affixo, annulo maximo lato everso crebre lamellato, operculo amplissimo ovato-cordato, ascidium totum æquante.— (*ป้าย* LXXII.)
> 
> 
> *Hab.*—บอร์เนียว, ฝั่งทะเลเหนือ, บนกีนาบาลู, สูง 5,000 ฟุต (*ต่ำ*) พืชที่น่าอัศจรรย์นี้เป็นหนึ่งในหลาย ๆ ชนิดที่โดดเด่นสะดุดตาตั้งแต่ถูกค้นพบมาจนกระทั่งบัดนี้ และ ด้วยความเคารพ มันควรเทียบเคียงได้กับ *Rafflesia Arnoldii* ด้วยเหตุนี้มันควรจะได้ชื่อตามเพื่อนของฉัน "ราชาบรุค" ด้วยความช่วยเหลือจากเขาในพื้นที่นี้ มันจะได้เป็นอนุสรณ์ในหมู่นักพฤกษศาสตร์.. .. ฉันมีตัวอย่าง 2 ตัวอย่าง ใบและหม้อ มันคล้ายกันมากทีเดียว แต่หม้ออีกอันใหญ่เป็น 2 เท่าของอีกอัน ใบของตัวอย่างที่ใหญ่กว่ายาว 18 นิ้ว ไม่นับก้านใบที่หนาเหมือนหัวแม่มือกว้างกว่า 7-8 เท่า ใบคล้ายแผ่นหนังเรียบเกลี้ยง มีเส้นใบไม่ชัดเจน ก้านของหม้อต่อออกมาจากส่วนล่างตรงปลายใบยาว 20 นิ้ว หนาคล้ายนิ้ว หม้อมีเส้นผ่าศูนย์กลาง 6 นิ้ว ยาว 12 นิ้ว มีปีกชายครุย 2 ปีกด้านหน้า ถูกปกคลุมด้วยขนสีสนิม มีต่อมเป็นปุ่มทั่วไปภายใน และความกว้างของแอนนูลัส (วงปาก) ที่ปลิ้นออกมา มีเส้นผ่าศูนย์กลาง 1–1½ นิ้ว ฝาปิดมีก้านสั้น ยาว 10 นิ้ว กว้าง 8 นิ้ว
> 
> 
> ช่อดอกเกือบไม่ได้ส่วน ช่อกระจะตัวผู้ ยาว 30 นิ้ว มีดอกประมาณ 20 ดอกบนนั้น ส่วนบนและดอกปกคลุมด้วยขนนุ่มสั้นเล็ก ๆ สีสนิม ก้านดอกเพียวบางเป็นแบบเดี่ยวหรือ 2 แฉก ให้ผลแบบช่อกระจะอ้วนสั้น ก้านยาว 1½ นิ้ว มักจะเป็นสองแฉก ผลแห้งแตกรูปแคปซูลยาว ¾ นิ้ว กว้าง ⅓ นิ้ว ออกจะบวมเต่ง ปกคลุมด้วยขนยาวนุ่มสีสนิม
> 
> 

สเพนเซอร์ เซนต์ จอห์นเขียนถึงการพบกับ *N. rajah* ของเขาบนภูเขากีนาบาลูใน *Life in the Forests of the Far East* ถูกตีพิมพ์ในปี ค.ศ. 1862: ดังนี้

>  หลังปีนขึ้นสูง 800 ฟุตอีกครั้ง ก็นำพวกเรามาสู่ยอดเขามาเรอี พาเรอี (Marei Parei) ที่ที่พื้นดินเต็มไปด้วยหม้อข้าวหม้อแกงลิงที่สวยงาม พืชที่เราตามหา พืชที่เรียกว่า *Nepenthes Rajah* ต้นยาวประมาณ 4 ฟุต มีใบกว้างเยียดยาวไปทุก ๆ ส่วน มีหม้อนอนเอนกบนพื้นรอบ ๆ ต้น มีรูปร่างที่น่าทึ่ง ฉันลองวัดมันอันนึง ได้ค่าดังนี้ : ความยาววัดจากด้านหลังยาวเกือบ 14 นิ้ว จากฐานถึงยอดในด้านหน้า 5 นิ้ว และฝาของมัน ยาว 1 ฟุตกว้าง 14 นิ้ว หม้อรูปไข่ ปากของมันมีจีบเป็นชั้น ๆ โดยรอบ ในแนวตั้งกว้าง 2 นิ้ว, ยอดในส่วนลู่แคบกว้าง ¾ นิ้ว ขอบยักรอบปากเป็นคลื่น ใกล้ ๆ กับก้านของหม้อลึก 4 นิ้ว เพื่อที่ว่าปากจะได้วางตัวอยู่บนมันในรูปสามเหลี่ยม สีของหม้อเก่าเป็นสีม่วงเข้ม, แต่หม้อทั่ว ๆ ไปด้านนอกมีสีม่วงสด, และเข้มขึ้นในส่วนล่างแล้วค่อย ๆ สว่างขึ้นไล่ไปถึงขอบปาก ด้านในมีสีเดียวกัน แต่เป็นมันวาว ฝามีสีม่วงสดตรงกลางและไล่มาเขียวที่ขอบ ก้านดอกเพศเมียยาว 1 ฟุตสั้นกว่าเพศผู้, และมีรูปแบบน้อยกว่าอย่างหลัง มันเป็นหนึ่งในผลงานน่าอัศจรรย์ของธรรมชาติ [...] หม้อก่อนที่ฉันจะสังเกตอย่างละเอียดนอนอยู่บนพื้นรอบ ๆ และต้นที่อายุยังน้อยมีหม้อเหมือนกันกับต้นที่มีอายุมาก ขณะที่คนของเราหุงข้าวทำอาหาร เราได้นั่งอยู่น่าเต็นท์เพลิดเพลินกับการทานช็อกโกเลตและสังเกตผู้ติดตามคนหนึ่งของเราใช้หม้อของ *Nepenthes Rajah* ในการขนน้ำ เมื่อเราสั่งให้เขานำมันมาให้เราดู พบว่ามันสามารถจุน้ำได้ถึง 4 ขวดไพนท หม้อนั้นมีเส้นรอบวงถึง 19 นิ้ว เราถึงกับย้อนไปหาหม้ออื่น ๆ ที่มีขนาดใหญ่กว่านี้ และขณะเดียวกัน โลวที่ออกไปเตร็ดเตร่หาดอก ได้พบหม้อใบหนึ่งที่มีหนูตกลงไป
> 
> 

ภาพวาดภาพแรกของ *N. rajah* ที่ได้รับการปลูกเลี้ยงในยุโรป, ตีพิมพ์ใน *The Garden*, 1882
*N. rajah* ถูกเก็บกลับมาครั้งแรกสำหรับสถานเพาะเลี้ยงวีตช์ (Veitch Nurseries) โดยเฟรดเดอร์ริก วิลเลียม เบอร์บิดก์ (Frederick William Burbidge) ในปี ค.ศ. 1878 ระหว่างการเดินทางไปบอร์เนียวครั้งที่ 2 ของเขา ในระยะสั้น ๆ หลังมีการเริ่มปลูกเลี้ยงในปี ค.ศ. 1881 *N. rajah* ได้รับความนิยมและเป็นที่ต้องการอย่างมากในหมู่ผู้ปลูกเลี้ยงผู้มั่งคั่งในสมัยวิกตอเรีย บันทึกใน *The Gardeners' Chronicle* ของปี ค.ศ. 1881 พูดถึงต้นไม้ของวีตช์ดังนี้ : "***N. rajah* ที่เห็นยังมีอายุน้อย และมันจะกลายเป็นภาพวาดในหน้าหนังสือของเราเมื่อเร็ว ๆ นี้**..." 1 ปีให้หลัง *N. rajah* น้อยก็ปรากฏตัวที่ Royal Horticultural Society งานแสดงประจำปีเป็นครั้งแรก ของตัวอย่างในงาน ถูกจัดแสดงโดยสถานเพาะเลี้ยงวีตช์เป็น *N. rajah* ต้นแรกที่ถูกปลูกเลี้ยงในยุโรป และชนะในประกาศนียบัตรชั้น 1 ในบัญชีราคาขายของวีตช์ในปี ค.ศ. 1889 *N. rajah* มีราคา £2.2s ต่อต้น ในเวลานั้นความสนใจและความต้องการในหม้อข้าวหม้อแกงลิงเพิ่มขึ้นสูงมาก *The Garden* รายงานว่าหม้อข้าวหม้อแกงลิงถูกขยายพันธุ์เป็นพันต้นเพื่อตอบสนองความต้องการในยุโรปที่มีตลอดเวลา

อย่างไรก็ตาม ความสนใจในหม้อข้าวหม้อแกงลิงก็ลดน้อยถอยลงเมื่อขึ้นศตวรรษใหม่ ดูได้จากการปิดตัวลงของสถานเพาะเลี้ยงวีตช์และความสูญเสียต้นไม้ทั้งชนิดแท้และลูกผสมในการปลูกเลี้ยงหลาย ๆ ครั้ง รวมถึง *N. northiana* และ *N. rajah* ด้วย ในปี ค.ศ. 1905 ก็ถึงจุดสิ้นสุด *N. rajah* ของสถานเพาะเลี้ยงวีตช์ก็ได้ตายลง เพราะความต้องการตามธรรมชาติของต้นไม้นั้นยากที่จะสร้างขึ้นเพื่อตอบสนองได้ง่าย ๆ  *N. rajah* ต้นสุดท้ายที่เหลือรอดในการปลูกเลี้ยง ณ.เวลานั้นอยู่ที่สวนพฤกษศาสตร์แห่งชาติที่ Glasnevin ใน เกาะไอร์แลนด์แต่มันก็ตายตามในไม่ช้า ต้องใช้เวลาอีกหลายปีต่อมา *N. rajah* ถึงสามารถทำการปลูกเลี้ยงได้

### ความนิยมที่กลับมา

เมื่อไม่นานมานี้ความสนใจในหม้อข้าวหม้อแกงลิงก็กลับมาใหม่อีกครั้งทั่วโลก อาจเป็นเพราะไซเกะโอะ คุระตะ ผู้เขียนหนังสือ *Nepenthes of Mount Kinabalu (หม้อข้าวหม้อแกงลิงแห่งภูเขากีนาบาลู)*  (ค.ศ. 1976) ที่มีรูปถ่ายสีสวย ๆ ของหม้อข้าวหม้อแกงลิง ได้นำความสนใจเป็นอย่างมากมายมาสู่พืชที่พิสดารนี้

หม้อข้าวหม้อแกงลิง *N. rajah* ที่รู้จักกันดีในประเทศมาเลเซีย พืชท้องถิ่นของรัฐซาบะฮ์ ถูกนำมาใช้เพื่อโฆษณารัฐซาบะฮ์และอุทยานแห่งชาติกีนาบาลูให้เป็นจุดหมายปลายทางของนักท่องเที่ยวและถูกใช้เป็นลักษณะพิเศษบนไปรษณียบัตร *N. rajah* ยังปรากฏว่าเป็นหม้อข้าวหม้อแกงลิงยอดนิยมที่ปรากฏบนสิ่งพิมพ์ รวมถึง *Nepenthes of Mount Kinabalu (หม้อข้าวหม้อแกงลิงแห่งภูเขากีนาบาลู)*  (คุระตะ, ค.ศ. 1976) และ *Nepenthes of Borneo (หม้อข้าวหม้อแกงลิงแห่งบอร์เนียว)*  (คลาร์ก, ค.ศ. 1997) ที่ถูกพิมพ์ในโกทา กีนาบาลู (Kota Kinabalu) ประเทศมาเลเซีย ในวันที่ 6 เมษายน ค.ศ. 1996 ประเทศมาเลเซียได้จัดพิมพ์แสตมป์ 4 ดวง เป็นรูปหม้อข้าวหม้อแกงลิงชนิดที่มีชื่อเสียง แสตมป์ราคา 30¢ 2 ดวง เป็นรูป *N. macfarlanei* และ *N. sanguinea* ส่วนราคา 50¢ อีก 2 ดวงเป็นรูป *N. lowii* และ *N. rajah* ออกจำหน่าย แสตมป์ *N. rajah* ถูกกำหนด ให้มีการระบุบหมายเลยพิเศษในสองระบบระบุบหมายเลขแสตมป์ โดยมีของสก็อต แคททาล็อก (Scott catalogue) เป็นหมายเลข 580 และ Yvert et Tellier เป็นหมายเลข 600

นิเวศวิทยา
----------

### ภูเขากีนาบาลู

ภูเขากีนาบาลู, บอร์เนียว
*Nepenthes rajah* มีการแพร่กระจายพันธุ์อยู่ในวงแคบ จำกัดอยู่แค่ภูเขากีนาบาลูและภูเขาทามบูยูกอนที่อยู่ในอุทยานแห่งชาติกีนาบาลู รัฐซาบะฮ์ ประเทศมาเลเซียบนเกาะบอร์เนียว ภูเขากีนาบาลูเป็นภูเขาหินแกรนิตมีรูปร่างคล้ายโดม ซึ่งในทางธรณีวิทยานั้น ยังเป็นภูเขาที่มีอายุน้อยเกิดจากการแทรกและยกตัวของแผ่นหินแกรนิตที่อยู่ลึกลงไปใต้เปลือกโลก (*granitic batholith*) ที่ความสูง 4095.2 เมตรนี่เอง ทำให้มันเป็นภูเขาสูงที่สุดบนเกาะบอร์เนียวและเป็นหนึ่งในภูเขาสูงในเอเชียตะวันออกเฉียงใต้ ที่ฐานล่างของภูเขาประกอบไปด้วยหินทรายและหินเฌล (*shale*) ที่แปลสภาพมาจากโคลนทรายใต้ท้องทะเลเมื่อราว ๆ 35 ล้านปีมาแล้ว แทรกไปด้วยหินเซอเพ็นทีน (*serpentine*) ที่อุดมไปด้วยแร่เหล็กและแมกนีเซียม ซึ่งเป็นแกนของแผ่นหินที่ยกตัวขึ้นมา มีสภาพเหมือนปลอกคอที่ล้อมรอบภูเขา ดินแบบนี้นี่เองที่ทำให้พืชบนภูเขากีนาบาลูหลาย ๆ ชนิดเป็นพืชถิ่นเดียว และพืชหายากหลาย ๆ ชนิดก็สามารถพบได้ที่นี่เช่นกัน

บริเวณที่พบแร่เหล็กและแมกนีเซียม (สีเหลือง) ในอุทยานกีนาบาลู (สีเขียว)
### ธรณีวิทยา

*N. rajah* จะขึ้นบนดินที่มีหินเซอเพ็นทีนที่ประกอบไปด้วยนิกเกิลและโครเมียมในปริมาณที่สูงซึ่งเป็นพิษกับพืชชนิดอื่นอีกหลาย ๆ ชนิดแต่ไม่มีผลต่อ *N. rajah* ซึ่งหมายความว่ามันขึ้นในระบบนิเวศวิทยาที่แทบจะไม่มีการแข่งขันแย่งชิงพื้นที่และสารอาหารกันเลย ก็เหมือนระบบรากของ *N. × alisaputrana* และ *N. villosa* ที่รู้กันว่าทนต่อโลหะหนักในดินที่มีหินเซอเพ็นทีนปะปน มีแมกนีเซียมสูงและมีอัลคาไลเล็กน้อย เหมือนชั้นบาง ๆ บนหินอัลตราเมฟิก (หินที่มีเหล็กและแมกนีเซียมเป็นส่วนประกอบหลัก, ดินลูกรัง) ดินประเภทนี้มีประมาณ 16% ของอุทยานแห่งชาติกีนาบาลู ทำให้เกิดพืชถิ่นเดียวจำนวนมาก รวมถึงหม้อข้าวหม้อแกงลิงด้วย ซึ่งมีถึง 4 ชนิดในสกุล รวมถึง *N. rajah* ที่สามารถพบได้ในอุทยานแห่งนี้เท่านั้น

อุณหภูมิและความชื้นสัมพัทธที่อ่านได้จาก "เส้นทางศึกษาธรรมชาติ *Nepenthes rajah*" (~2000 เมตร จากระดับน้ำทะเล) ที่เวลา 10 โมงเช้า บรรยายกาศท้องฟ้ามืดคลึ้ม
ปกติ *N. rajah* ขึ้นบนทุ่งหญ้าเปิดโล่งบนที่ลาดเอียงหรือบนที่ราบบนยอดเขา เฉพาะในพื้นที่ซึมน้ำ ดินไม่จับตัวแน่นและมีความชื้นสูง น้ำสามารถระบายได้อย่างรวดเร็ว ดังนั้นถึงแม้ว่าจะมีฝนตกมากแต่ดินก็ไม่แฉะ *N. rajah* มักพบขึ้นในพงหญ้าโดยเฉพาะหญ้าทรงกระเทียม

### ภูมิอากาศ

*N. rajah* ตามธรรมชาติขึ้นสูงจากระดับน้ำทะเล 1500–2650 เมตร  จึงจัดได้ว่าเป็นพืชที่สูง (highland)  เพราะในความสูงระดับนั้นเองทำให้อุณหภูมิในเวลากลางวันไม่เกิน 25 ℃ และเวลากลางคืนมีอากาศหนาวเย็น และเพราะอุณหภูมิที่ลดลงในเวลากลางคืนทำให้ความชื้นสัมพัทธ์เพิ่มจาก 65–75% ไปถึง 95% หรือมากกว่านั้น พืชที่ขึ้นสูงในระดับนั้นมักจะโตช้ามากหรือแทบจะไม่โตขึ้นเลยเพราะสิ่งแวดล้อมที่สุดโต่งนั้น ซึ่งมีสภาพมีลมและฝนที่รุนแรง แต่ก็ได้รับแสงอาทิตย์โดยตรง มีอุณหภูมิและความชื้นสัมพัทธ์ที่แกว่งไปมา มีโอกาสที่เมฆปกคลุมสูง เมื่อเมฆน้อยอุณหภูมิจะสูงขึ้นอย่างรวดเร็ว ความชื้นสัมพัทธ์ลดลง ได้รับแสงมาก แต่เมื่อเมฆมาก อุณหภูมิและแสงจะลดลง ความชื้นสัมพัทธ์จะสูงขึ้น ระดับน้ำฝนโดยเฉลี่ยอยู่ที่ 3000 มิลลิเมตร

สถานะอนุรักษ์
-------------

### มีความเสี่ยงสูงต่อการสูญพันธุ์

*Nepenthes rajah* ถูกจัดอยู่ในสถานะมีความเสี่ยงสูงต่อการสูญพันธุ์ (EN – B1+2e) ในสิ่งมีชีวิตที่ถูกคุกคามบัญชีแดงโดยสหภาพนานาชาติเพื่อการอนุรักษ์ธรรมชาติและทรัพยากรธรรมชาติ (*IUCN*)  อยู่ในรายการที่ 1 ส่วนที่ 2 ของพระราชบัญญัติสงวนพันธุ์สัตว์ป่าและพืชพันธุ์ของประเทศมาเลเซียในปี ค.ศ. 1997 และในบัญชีที่ 1 ของอนุสัญญาว่าด้วยการค้าระหว่างประเทศซึ่งชนิดสัตว์ป่าและพืชป่าใกล้สูญพันธุ์ (*CITES*)  ซึ่งเป็นข้อห้ามระดับนานาชาติเรื่องการซื้อขายแลกเปลี่ยนสิ่งมีชีวิตที่มีรายชื่อในบัญชีที่นำออกมาจากป่าหรือได้มาโดยมิชอบโดยไม่ได้รับอนุญาต แต่เพราะความนิยมในหมู่ผู้สะสม ต้นไม้จำนวนมากยังถูกลักลอบนำออกมาจาป่าอย่าผิดกฎหมาย ถึงแม้ว่าหม้อข้าวหม้อแกงลิงชนิดนี้จะสามารถพบได้ในบริเวณอุทยานแห่งชาติกีนาบาลูเท่านั้น ความนิยมของมันในช่วงปี ค.ศ. 1970 นำไปสู่ การถูกบรรจุในบัญชีที่ 1 ของไซเตสในปี ค.ศ. 1981. ร่วมกับ *N. khasiana* นอกจาก 2 ชนิดนี้ หม้อข้าวหม้อแกงลิงชนิดที่เหลือมีรายชื่ออยู่ในบัญชีที่ 2

ในอนาคตอันใกล้ของ *N. rajah* จะมีการลดระดับลงเป็นสภาวะ"สิ่งมีชีวิตที่เสี่ยงต่อการสูญพันธุ์ (VU) "หรือในบัญชีอนุรักษ์ของอุทยานแห่งชาติจัดให้อยู่ในสภาวะ "สิ่งมีชีวิตที่มีความเสี่ยงต่ำต่อการสูญพันธุ์ (LR (cd) ) " ตามข้อตกลงของศูนย์ติดตามผลการอนุรักษ์ (WCMC) และภายใต้องค์การนี้ได้พิจารณา *N. rajah* เป็น"สิ่งมีชีวิตที่เกือบอยู่ในข่ายใกล้การสูญพันธุ์"ด้วยเช่นกัน ซึ่งหม้อข้าวหม้อแกงลิงชนิดนี้แต่เดิมถูกจัดเป็น"สิ่งมีชีวิตที่เกือบอยู่ในข่ายใกล้การสูญพันธุ์ (V) "โดย IUCN ในบัญชีสิ่งมีชีวิตที่ถูกคุกคามเบื้องต้น ค.ศ 1994

ถึงแม้ว่า *N. rajah* จะมีการกระจายตัวที่แคบ แต่มันก็ไม่ใช่สถานที่ที่หายากที่จะมันจะสามารถขึ้นได้และประชาการไม่ถูกจำกัดด้วยจำนวนนักท่องเที่ยว และอยู่ในที่ห่างไกลของอุทยานแห่งชาติกีนาบาลู ยิ่งกว่านั้น *N. rajah* มีใบที่เป็นเอกลักษณ์เฉพาะที่ยากจะตบตาศุลกากรโดยการตัดหม้อออกเมื่อถูกส่งออกอย่างผิดกฎหมาย

การมาถึงของการเพาะเลี้ยงเนื้อเยื่อหรือเทคโนโลยีการสืบพันธุ์ภายนอก (in vitro) ในยุโรปและสหรัฐอเมริกา ทำให้มีการผลิตพืชชนิดต่าง ๆ ออกมาจำนวนมากและมีราคาขายที่ต่ำ (ประมาณUS$20-$30 ในกรณีของ *N. rajah*) การขยายพันธุ์แบบภายนอก (*In vitro*) เป็นการเพาะพันธุ์ต้นไม้จากเซลล์ที่ได้จากต้นแม่ (ทั่ว ๆ ไปเป็นเมล็ด) เทคโนโลยีนี้ช่วยกำจัดนักสะสมที่ตั้งใจจะไปรัฐซาบะฮ์เพื่อเก็บต้นไม้ออกมาอย่างผิดกฎหมายให้หมดไป ทำให้ความต้องการไม้จากป่าลดลงอย่างรวดเร็ว

ร็อบ แคนต์ลีย์ (Rob Cantley) นักอนุรักษ์ที่มีชื่อเสียงและนักโฆษณาให้เลือกซื้อหม้อข้าวหม้อแกงลิงที่มาจากการเพาะเลี้ยงเนื้อเยื่อ ได้ประเมินสถานะของต้นไม้ในป่าดังนี้:

> หม้อข้าวหม้อแกงลิงชนิดนี้โตในค่านิยมย่อยที่ชัดเจนอย่างน้อย 2 ข้อ หนึ่งคือถูกปกป้องด้วยอำนาจจากอุทยานแห่งชาติของรัฐซาบะฮ์ อีกหนึ่งโตในที่สาธารณะที่มีข้อห้ามที่เข้มงวดปราศจากการอนุญาต อย่าไรก็ตาม มีการปฏิเสธโดยค่านิยมของบางคนที่รู้มาก และบริเวณที่มีการลาดตระเวณน้อย ต้นไม้และถิ่นที่อยู่ที่ถูกทำลายโดยมาเกิดจากนักท่องเที่ยวที่ไม่มีความรับผิดชอบมากกว่านักสะสมพืชพันธุ์ ในเร็ว ๆ นี้ Nepenthes rajah จะกลายเป็นต้นไม้ธรรมดาสำหรับปลูกเลี้ยงเป็นผลมาจากความหาง่ายและราคาที่ไม่แพงจากการเพาะเลี้ยงเนื้อเยื่อ ฉันเชื่อว่าในวันนี้การเก็บไม้จากป่าเพื่อการค้าจะเหลือน้อยมาก
> 
> 
> 

อย่างไรก็ตาม *N. rajah* สำหรับในเชิงพานิชย์ที่ได้จากการเพาะเลี้ยงเนื้อเยื่อนั้นมีขนาดต้นที่เล็กและมีด้วยกัน 4 แบบ เป็นแม่แบบที่ได้มาจากสวนพฤกษศาสตร์หลวงเมืองคิวในลอนดอน อังกฤษ

การเก็บไม้ออกจากป่าอย่างผิดกฎหมายไม่ใช่เป็นภัยคุกคามชนิดเดียวเท่านั้น เอลนีโญหรือสภาพอากาศที่ผิดเพี้ยนในปี ค.ศ. 1997/98 มีผลรุนแรงต่อหม้อข้าวหม้อแกงลิงบนภูเขากีนาบาลู ช่วงเวลาที่แห้งแล้งก่อให้เกิดการลดลงของประชากรในธรรมชาติอย่างรุนแรง เกิดไฟป่า 9 จุดในอุทยาน กินพื้นที่ 25 ตารางกิโลเมตรและเกิดกลุ่มหมอกควันขนาดใหญ่ ระหว่างเกิดเอลนีโญ ต้นไม้จำนวนมากถูกย้ายไปที่สถานอนุบาลของอุทยานเป็นการชั่วคราวเพื่อรักษามันไว้ ในภายหลังมันถูกย้ายไปสวนหม้อข้าวหม้อแกงลิงในเมซีเลา (Mesilau) (ดูต่อด้านล่าง) แต่มันกลับเป็นเจตนาร้ายแทน *N. rajah* เป็นหนึ่งในจำนวน 2-3 ชนิดที่ล้มตายลง การกระทำเช่นนี้ได้ส่งผลดีน้อยมากกับพืชพวกนี้ ต่อมาอันโบะว์ กุนซาลัม (Ansow Gunsalam) ได้สร้างสถานอนุบาลถาวรใกล้กับสถานีเมซีเลาที่ทำการของอุทยานแห่งชาติกีนาบาลูเพื่อปกป้องพืชที่มีความเสี่ยงต่อการสูญพันธุ์ในพื้นที่ รวมถึง *N. rajah* ด้วย

ต้นไม้ที่สวนถูเขากีนาบาลู
### การกระจายตัวในวงแคบ

Mesilau Nature Resortที่เปิดใหม่ ใกล้ ๆ กับสนามกอล์ฟข้างหลังหมู่บ้านของ Kundasang เป็นสถานที่ที่นักท่องเที่ยวสามารถพบหม้อข้าวหม้อแกงลิงชนิดนี้ตามธรรมชาติได้อย่างแน่นอน ที่นี่มี *N. rajah* นับโหลขึ้นใกล้กับจุดสูงสุดของพื้นที่ ทั้งต้นเล็ก ๆ และโตเต็มที่ หม้อมีขนาดใหญ่พอใช้ สูงประมาณ 35 เซนติเมตร ต้นไม้พวกนี้ที่นี่มีอายุมากกว่า 100 ปี สถานที่นี้มันถูกเรียกว่า "เส้นทางศึกษาธรรมชาติ *Nepenthes rajah* "เปิดทำการทุกวันตั้งแต่เวลา 9:00 น. ถึง 16:00 น.
ประชากรส่วนมากของหม้อข้าวหม้อแกงลิงชนิดนี้มักเกิดในส่วนที่ห่างไกลของอุทยานแห่งชาติกีนาบาลูและยากที่นักท่องเที่ยวจะเข้าถึง นักท่องเที่ยวที่ไปเที่ยวที่อุทยานสามารถเจอ *N. rajah* ที่แสดงในสถานอนุบาลที่อยู่ติดกับ "สวนภูเขา" ที่สำนักงานใหญ่อุทยานแห่งชาติกีนาบาลู

สถานที่อื่น ๆ ในธรรมชาติที่เป็นที่นิยมที่สามารถพบ *N. rajah* มีที่ราบสูงมาเร เพเร (Marai Parai) แม่น้ำเมซีเลา ทางตะวันออกใกล้ ๆ ถ้ำเมซีเลา ส่วนบนของแม่น้ำโกโลปิสและด้านตะวันออกของภูเขาทามบูยูกอน

ลูกผสมตามธรรมชาติ
-----------------

*Nepenthes rajah* เป็นที่รู้กันว่ามันสามารถผสมข้ามชนิดกับหม้อข้าวหม้อแกงลิงชนิดอื่นได้ง่ายเนื่องจากมันออกดอกตลอดทั้งปี *Charles Clarke* บันทึกไว้ว่า

> *N. rajah* ประสบความสำเร็จมากกว่าหม้อข้าวหม้อแกงลิงชนิดอื่น ๆ ในการแพร่กระจายเกสรไปได้ไกลมาก ด้วยเหตุนี้เองจึงมีคำกล่าวที่ว่า ที่ ๆ มีลูกผสมของ *N. rajah* อยู่นั้นไม่มีพ่อหรือแม่ขึ้นอยู่ในบริเวณใกล้เคียงเลย
> 
> 

อย่างไรก็ตามละอองเกสรสามารถไปได้ไกลสุดประมาณ 10 กิโลเมตรเท่านั้น ลูกผสมระหว่าง *N. rajah* กับ*หม้อข้าวหม้อแกงลิง*ชนิดอื่นบนภูเขากีนาบาลูที่ถูกบันทึกมีอัตราการเจริญเติบโตที่ช้ามาก แบบไม่มีลูกผสมชนิดไหนเหมือน (ยกเว้นลูกผสม *N. lowii*)

ปัจจุบันลูกผสมตามธรรมชาติที่ได้มีการบันทึกไว้มีดังนี้ :

* *N. burbidgeae* × *N. rajah* [=*N. × alisaputrana* J.H.Adam & Wilcock (1992)]
* *N. edwardsiana* × *N. rajah*
* *N. fallax* × *N. rajah*
* *N. fusca* × *N. rajah*
* *N. macrovulgaris* × *N. rajah*
* *N. rajah* × *N. tentaculata*
* *N. rajah* × *N. villosa* [=*N. × kinabaluensis* Sh.Kurata (1976) *nom.nud.*]

ในสวนภูเขาของอุทยานกีนาบาลู มีลูกผสมที่หายากระหว่าง *N. fallax* และ *N. rajah* ลูกผสมชนิดนี้มีใบเหมือน *N. fallax* แต่มีฝาหม้อและปีกคล้าย *N. rajah* มีปากแข็งที่ได้มาจาก *N. fallax* และขนแข็งที่ริมฝาหม้อ ซึ่งเป็นลักษณะเฉพาะของลูกผสมชนิดนี้ พบได้ที่ความสูง 1500–2600 เมตร

ลูกผสม 2 ชนิดของ *N. rajah* ที่มีชื่อว่า : *N. × alisaputrana* และ *N. × kinabaluensis* มีรายชื่ออยู่ในบัญชีที่ 2 ของไซเตส และชนิดหลังถูกจัดอยู่ในสภาวะเสี่ยงสูงต่อการสูญพันธุ์ (EN (D) ) โดย IUCN

*Nepenthes × alisaputrana*
### Nepenthes × alisaputrana

*N. × alisaputrana* (ชื่อเดิม : "*Nepenthes × alisaputraiana*")  ถูกตั้งชื่อเป็นเกียรติแก่ดาทูต แลมรี อารี (Datuk Lamri Ali) ผู้อำนวยการของอุทยานแห่งซาติรัฐซาบะฮ์ พบในอุทยานแห่งชาติกีนาบาลูในที่เปิดโล่งบนดินเซอเพนทีนเหนือระดับน้ำทะเล 2000 เมตร บ่อยครั้งพบอยู่ท่ามกลาง *N. burbidgeae* หม้อข้าวหม้อแกงลิงชนิดนี้มีชื่อเสียงจากการรวมลักษณะเด่นที่เกิดจากพ่อแม่ไว้ด้วยกัน โดยได้หม้อขนาดใหญ่จาก *N. rajah* (สูง ≤35 เซนติเมตร, กว้าง ≤20 เซนติเมตร)  ซึ่งไม่มีลูกผสมอื่นของ *N. rajah* จะเทียบเท่าได้ และได้ความสวยเด่นจาก *N. burbidgeae* มีเพอริสโตมกว้าง ฝาขนาดใหญ่ โค้งที่เหมือนกัน แต่กระนั้น *N. × alisaputrana* ก็คล้ายกับ *N. rajah* มากกว่า *N. burbidgeae* แต่สามารถแยกชนิดออกจาก *N. rajah* ได้ โดยต่างกันตรงรูปทรงของฝาหม้อ มีขนสีน้ำตาลสั้นปกคลุม มีสันแคบทรงกระบอกรอบปาก สีของหม้อมีสีเหลือง-เขียว มีจุดแดงหรือน้ำตาล และด้วยเหตุนี้ฟิลลิปซ์และแลมบ์ (ค.ศ. 1996) จึงให้ชื่อสามัญว่า *Leopard pitcher-plant* หรือ *หม้อข้าวหม้อแกงลิงเสือดาว* แม้ว่าชื่อนี้ไม่เป็นที่นิยมนัก เพอริสโตมมีสีเขียวถึงแดงดำมีแถบสีม่วง ใบบางรูปโล่ ต้นเลื้อยไต่ได้ดีและผลิตหม้อบนได้บ่อยและง่ายกว่า อย่างไรก็ตามเมื่อก่อนก็มีความผิดพลาดเกิดขึ้นในรูปวาดใน *Insect Eating Plants & How To Grow Them (พืชกินแมลงและการปลูกเลี้ยง)*  โดยอันเรียน แสลก (Adrian Slack) ปี ค.ศ. 1986) ในรูปวาดหม้อของ *N. rajah* กลับวาดเป็นหม้อของ *N. burbidgeae × N. rajah*

### Nepenthes × kinabaluensis

*Nepenthes × kinabaluensis*
*N. × kinabaluensis* เป็นหม้อข้าวหม้อแกงลิงอีกชนิดหนึ่งที่น่าตื่นตาตื่นใจ มีหม้อขนาดใหญ่ถึงจะไม่เท่ากับ *N. rajah* หรือ *N. × alisaputrana* เป็นลูกผสมทางธรรมชาติของหม้อข้าวหม้อแกงลิงที่โดดเด่น 2 ชนิดบนเกาะบอร์เนียว นั่นก็คือ *N. rajah* และ *N. villosa* *N. × kinabaluensis* สามารถพบได้ที่ภูเขากีนาบาลูเพียงที่เดียวเท่านั้น (จึงเป็นที่มาของชื่อ) และในภูเขาตัมบูยูกอนที่อยู่ใกล้ ๆ ซึ่งเป็นที่พ่อและแม่ของมันอยู่ร่วมกัน เราสามารถพบหม้อข้าวหม้อแกงลิงชนิดนี้จากทางเดินใกล้ถ้ำพากา (Paka) และ หลาย ๆ สถานที่ตามเส้นทางบนสันเขาด้านตะวันออกเฉียงใต้ ที่วางตัวอยู่ทางด้านตะวันตกของส่วนบนของแม่น้ำโกโลปิส (Kolopis)  สถานที่ที่เดียวที่เข้าถึงได้จากสถานที่ข้างต้นหรือที่รู้จักกันในชื่อเส้นทางสู่ยอดกีนาบาลู พบได้ระหว่างลายัง-ลายัง (Layang-Layang) และลานจอดเฮลิคอปเตอร์ สถานที่ที่มันขึ้นสูงประมาณ 2900 เมตรโดยไม่มีต้น *Dacrydium gibbsiae* และต้น *Leptospermum recurvum* ปกคลุม *N. × kinabaluensis* กระจายตัวที่ความสูง 2420 - 3030 เมตรจากระดับน้ำทะเล มันขึ้นในที่โล่งของป่าเมฆ ลูกผสมชนิดนี้มีลักษณะเด่นที่ได้จาก *N. rajah* คือสันที่ยกสูงที่ด้านในขอบเพอริสโตมและฟันที่ยาว มีปุ่มมากกว่าที่พบใน *N. rajah* และมีรูปร่างคล้ายแม่ของมัน (*N. villosa* มีสันปากที่ยกสูง) เพอริสโตมหยาบและแผ่ออก (แต่ไม่เป็นจักเหมือน *N. rajah*) ฝาหม้อกลมหรือรูปไตและแบน โดยทั่วไปหม้อมีขนาดใหญ่กว่าหม้อของ *N. villosa* และสายดิ่งต่อจากใต้ปลายใบห่างจากยอดประมาณ 1–2 เซนติเมตร คล้ายกับ *N. rajah* ในต้นที่มีอายุมากสายดิ่งจะมีลักษณะคล้ายไม้ *N. × kinabaluensis* มีขนอุยปกคลุมหม้อและขอบใบกลาง ๆ ระหว่างพ่อและแม่ หม้อล่างมีปีกชายครุย 2 ปีก ส่วนหม้อบนปีกจะหายไป สีของหม้อมีความหลากหลายจากสีเหลืองถึงสีเลือดหมู *N. × kinabaluensis* ผลิตหม้อบนได้ง่ายกว่าพ่อและแม่ ลักษณะทั่วไปจะอยู่กึ่งกลางระหว่างพ่อและแม่ทำให้ง่ายต่อการระบุบมันออกจากหม้อข้าวหม้อแกงลิงชนิดอื่นของเกาะบอร์เนียว อย่างไรก็ตามก็ยังเกิดความสับสนขึ้นได้ เมื่อมันถูกระบุบเป็น *N. rajah* ใน *Letts Guide to Carnivorous Plants of the World* (Cheers, 1992) 

*N. × kinabaluensis* ถูกเก็บได้ครั้งแรกใกล้กับกัมบารังโอะห์ (Kambarangoh) โดยลิเลียน กิบบส์ (Lilian Gibbs) ในปี ค.ศ. 1910 และถูกจัดจำแนกโดยแมกฟาร์แลนเป็น "*Nepenthes* sp." ในปี ค.ศ. 1914 ถึงแม้ว่าแมกฟาร์แลนจะไม่ตั้งชื่อให้ต้นไม้ แต่เขาบันทึกไว้ว่า "**จากรูปร่างลักษณะที่เห็นแสดงว่ามันเป็นลูกผสมระหว่าง *N. villosa* และ *N. rajah***" มันได้ถูกจัดจำแนกครั้งสุดท้ายโดยคุระตะในปี ค.ศ. 1976 ว่า *N. × kinabaluensis* แต่ชื่อของมันกลับถูกเผยแพร่ในชื่อของ "หม้อข้าวหม้อแกงลิงแห่งภูเขากีนาบาลู (Nepenthes of Mount Kinabalu) "เพราะ "*kinabaluensis*" เป็นชื่อตั้งไร้คำบรรยายจากการที่มันมีรายละเอียดไม่เพียงพอและข้อมูลที่ขาดคลานในตัวอย่าง ต่อมาชื่อถูกเผยแพร่ซ้ำอีกครั้งโดยคุระตะในปี ค.ศ. 1984 และโดยอดัมและวิลคักในปี ค.ศ. 1996

### ลูกผสมหรือสปีชีส์?

หม้อล่างของ *N. × kinabaluensis*
*N. × alisaputrana* และ *N. × kinabaluensis* สามารถสืบพันธุ์ได้ และเหตุนี้อาจมีการผสมระหว่างพวกมันเอง ไคลฟ์ เอ. สทีซ (Clive A. Stace) เขียนไว้ว่า

> ลูกผสมที่เสถียรเมื่อมันมีการพัฒนาการกระจายพันธุ์, รูปร่างลักษณะ หรือพันธุกรรมของลักษณะจนห่างไกลที่จะเชื่อมโยงเข้ากับพ่อและแม่ของมัน, ... ถ้าลูกผสมกลายเป็นอิสระ, จำได้, สืบพันธุ์ด้วยตัวเอง, มันเป็น *de facto (แท้จริง)*  คนละชนิดกัน
> 
> 
> 

*N. hurrelliana* และ *N. murudensis* เป็น 2 ชนิดตัวอย่างที่คาดกันว่าเป็นลูกผสมดั้งเดิม ส่วน *N. × alisaputrana* และ *N. × kinabaluensis* จะเสถียรเพียงพอที่จะเป็นชนิดใหม่หรือไม่ยังต้องมีการพิจารณากันต่อไป อันที่จริง *N. kinabaluensis* ถูกพรรณนาลักษณะเป็นสปีชีส์โดยเจ.เอช. อด้ม (J. H. Adam) และ ซี.ซี. วิลคัก (C. C. Wilcock) ในปี ค.ศ. 1996 อย่างไรก็ตามก็ยังไม่มีหลักการทางวิทยาศาสตร์มากพอที่จะรองรับและก็ยังไม่มีการตีพิมพ์ในผลงานอื่น ๆ อีกเลย

เพราะดอกแยกเพศอยู่ต่างต้นของมันในธรรมชาติ ลูกผสมระหว่างหม้อข้าวหม้อแกงลิงชนิดที่เข้าคู่กัน สามารถแสดงออกมาเหมือนพ่อหรือแม่หรือทั้งคู่ ขึ้นอยู่กับชนิดไหนเป็นแม่ชนิดไหนเป็นพ่อ เมื่อมีการผสมเพศเมีย (หรือฝัก) จะถูกอ้างอิงเป็นอันดับแรก ตามด้วยเพศผู้ (หรือเรณู) นี้คือความแบ่งแยกที่สำคัญมาก ลูกผสมปกติจะแสดงรูปร่างลักษณะที่แตกต่างกันตามชนิดที่ถูกผสม ฝักของแม่จะมีอำนาจเหนือกว่าในแทบทุก ๆ เรื่องและในกรณีลูกผสมจะคล้ายแม่มากกว่าพ่อที่ได้เรณูมา *N. × kinabaluensis* ในป่าส่วนมากจะแสดงลักษณะเกี่ยวดองกับ *N. rajah* มากกว่า *N. villosa* และเหตุนี้จึงคิดว่าน่าจะเป็น *N. rajah* × *N. villosa* อย่างไรก็ตามยังมีตัวอย่างที่พบว่าคล้าย *N. villosa* มากกว่า แสดงให้เห็นว่าอาจมีการผสมกลับกัน (ดู ภาพ เก็บถาวร 2011-07-16 ที่ เวย์แบ็กแมชชีน) เหมือนกับลูกผสม *N. rajah* อื่น ๆ ที่ไม่รู้ว่าลูกผสมนี้สืบพันธุ์ได้หรือไม่และนี้เป็นรากฐานความไม่แน่นอนที่เพิ่มในสับสนในความแตกต่างระหว่างลูกผสมที่เสถียรและชนิด

การปลูกเลี้ยง
-------------

*ดูเพิ่ม: การปลูกเลี้ยงหม้อข้าวหม้อแกงลิง*
*Nepenthes rajah* เป็นหนึ่งในหม้อข้าวหม้อแกงลิงที่ปลูกเลี้ยงได้ยากมาก

หม้อล่างขนาดใหญ่ของ *N. rajah* ที่ได้จากการปลูกเลี้ยง
### สิ่งแวดล้อม

*N. rajah* เป็นหม้อข้าวหม้อแกงลิงที่ขึ้นบนภูเขาหรือเป็น "พืชที่สูง" โดยขึ้นสูงจากระดับน้ำทะเล 1500 - 2650 เมตร ดังนั้นจึงต้องการสภาพอากาศที่อุณหภูมิประมาณ 25 - 30 ℃ ในตอนกลางวัน และ อากาศเย็นในตอนกลางคืน อุณหภูมิประมาณ 10 - 15 ℃ นี่คือข้อสำคัญ แต่มันก็ไม่ได้จำเป็นขนาดนั้น (พออลุ่มอล่วยได้ ขอให้อยู่ในระดับนั้น) แต่อุณหภูมิในตอนกลางคืนต้องลดลงประมาณ 10 ℃ หรือมากกว่านั้นจากตอนกลางวัน นี่เป็นความต้องการที่สำคัญและเพิกเฉยไม่ได้ เพราะในระยะยาวจะทำต้นไม้ตาย หรืออย่างน้อยที่สุดก็แคระแกร็น

มันก็เหมือนหม้อข้าวหม้อแกงลิงชนิดอื่น ที่ต้องการอากาศชื้นประมาณ 75% R.H. จึงจะเติบโตได้ดีที่สุด และเพิ่มประมาณ 90% R.H. ในตอนกลางคืน อย่างไรก็ตาม *N. rajah* ทนต่อความชื้นที่แกว่งไปมาได้ และทนเป็นพิเศษเมื่อยังเล็ก แต่มีข้อแม้ว่าไม่ควรต่ำกว่า 50% R.H. ซึ่งในปัจจุบันมีเครื่องควบคุมความชื้นสัมพัทธ์จำหน่ายแล้ว

ในที่อยู่อาศัยตามธรรมชาติ *N. rajah* ขึ้นในพื้นที่เปิดที่มันได้รับแสงอาทิตย์โดยตรง ดังนั้นผู้ปลูกเลี้ยงหลายคนได้ใช้โคมไฟเม็ตทอล ฮาลไลด์ (metal halide lamp) ในระดับ 500–1000 วัตต์ แทนแสงอาทิตย์ ซึ่งเป็นที่ประสบความสำเร็จ โดยควรแขวนโคมสูงจากต้นไม้ 1 - 2 เมตรขึ้นกับสถานที่ ผู้เลี้ยงสามารถใช้แสงอาทิตย์โดยตรงก็ได้ แต่แนะนำสำหรับผู้เลี้ยงที่อยู่ในพื้นที่แถบเส้นศูนย์สูตรที่มีแสงจัดเพียงพอสำหรับต้นไม้ และต้องได้รับแสง 12 ชั่วโมงให้เหมือนกับที่อยู่อาศัยตามธรรมชาติ เพราะบอร์เนียวอยู่ในแถบเส้นศูนย์สูตร

### เครื่องปลูกและการให้น้ำ

*สแฟกนัม* มอสส์แบบเส้นใยยาว ๆ เป็นเครื่องปลูกที่เหมาะสมที่สุด หรือจะผสม พีทมอสส์, เพอร์ไลต์, เวอร์มิคูไลต์, ทราย, หินภูเขาไฟ, หินพัมมิซ, รากชายผ้าสีดา, เปลือกและรากกล้วยไม้ และ ถ่าน ลงไปด้วยก็ได้ เครื่องปลูกต้องระบายน้ำได้ดีแต่ไม่จับตัวกันแน่น และต้องชุ่มน้ำทั่วกระถางเมื่อมีการให้น้ำ และใช้มอสส์คลุมโคนต้นเพื่อรักษาความชุ่มชื้น

*N. rajah* มีระบบรากที่แผ่กว้างถึงต้องใช้กระถางที่มีขนาดกว้างเพียงพอสำหรับระบบรากของมัน อย่าเปลี่ยนกระถางบ่อยเพราะต้นไม้จะชะงักหรืออาจตายได้

น้ำที่ใช้แนะนำเป็นน้ำบริสุทธิ์ แม้ว่าจะใช้น้ำกระด้าง *N. rajah* ก็สามารถทนได้ แต่จะทำให้เกิดการสะสมของแร่ธาตุและปฏิกิริยาทางเคมีในเครื่องปลูกได้ ซึ่งไม่เป็นผลดีต่อต้นไม้ในระยะยาว น้ำที่ให้ควรมีความสะอาดมากกว่า 100 p.p.m. ของสิ่งเจือปน จะเป็นน้ำที่ผ่านกระบวนการออสโมซิสผันกลับ (*reverse osmosis*) หรือจะเป็นน้ำกลั่นก็ได้ ควรให้น้ำเป็นเวลา แต่ไม่ควรหล่อน้ำทิ้งไว้เพราะจะทำให้รากเน่าได้

หม้อของ *N. rajah* ที่ได้จากการปลูกเลี้ยง
### การให้อาหารและการให้ปุ๋ย

*N. rajah* เป็นพืชกินสัตว์ที่ต้องการสารอาหารแหล่งอื่นเพิ่มเติมจากที่ได้รับจากดิน มันจึงจับเหยื่อเพื่อชดเชยแร่ธาตุที่ขาดแคลนเช่น ไนโตรเจน, ฟอสฟอรัส และ โพแทสเซียม ในธรรมชาติสารอาหารของพืชสกุลนี้นอกจากที่ได้รับจากดินแล้วมันยังรวมถึงได้จากแมลงหรือเหยื่ออื่น ๆ ที่มันจับได้ แม้ว่ามันอาจไม่ใช่สิ่งสำคัญในการปลูกเลี้ยง จากการทดลองของฟาร์มเพาะเลี้ยงหม้อข้าวหม้อแกงลิง ปรากฏว่า"*แร่ธาตุรองมีผลทำให้ใบมีสีสันที่ดีขึ้น มีแต่ประโยชน์โดยไม่มีโทษแต่อย่างใด*" แต่อย่างไรก็ดีการทดลองนี้ก็ยังต้องมีการตรวจสอบผลการทดลอง จิ้งหรีดนั้นเหมาะสมที่สุดทั้งขนาดและราคา มันสามารถหาซื้อได้ง่าย วิธีให้ก็แค่ใส่มันลงไปในหม้อ ไม่ว่าทั้งยังเป็น ๆ หรือตายแล้วก็ได้

การให้ปุ๋ยเคมี (ที่ประกอบไปด้วย NPK) นั้น พบว่าถ้าให้มากเกินไป "จะทำลายต้นไม้และทำให้เกิดโรคได้ง่าย ซึ่งไม่มีประโยชน์" ดังนั้นการใช้ปุ๋ยเคมีควรใช้เจือจางกว่าที่ระบุบในฉลาก

จำไว้ว่าถ้าต้องการจะปลูกเลี้ยงให้สำเร็จ ให้ได้ดีนั้น เราต้องพยายามจำลองสภาพแวดล้อมจากถิ่นที่อยู่ของพืชชนิดนั้น ๆ ให้ได้ ที่สำคัญ *N. rajah* เป็นหม้อข้าวหม้อแกงลิงที่โตช้ามาก และใช้เวลาถึง 10 ปี จึงจะมีดอกนับตั้งแต่งอกจากเมล็ด และอาจใช้เวลาถึง 100 ปีจึงจะโตเต็มที่ ถ้าสิ่งแวดล้อมไม่เปลี่ยนไป *N. rajah* อาจจะมีชีวิตอยู่ได้ตลอดไป

ความเข้าใจผิด
-------------

*N. rajah* ที่ขึ้นใกล้ ๆ กับน้ำตกเล็ก ๆ
ความที่ *Nepenthes rajah* เป็นที่รู้จักและต้องการอย่างมากมานานกว่าศตวรรษ ทำให้มีเรื่องเล่าขานมากมายเกี่ยวกับมัน ตัวอย่างหนึ่งที่เกี่ยวกับตำนานที่มีชื่อเสียงของมันก็คือ *N. rajah* จะเติบโตเฉพาะในบริเวณที่มีละอองน้ำของน้ำตก บนดินที่มีธาตุเหล็กและแมกนีเซียมสูง (ดินอัลตราเมฟิก, ดินลูกรัง) ถึงแม้ว่าอย่างหลังจะเป็นจริง แต่ไม่พบ *N. rajah* แม้แต่ต้นเดียวในบริเวณละอองน้ำตก และเรื่องเล่านั้นดูเหมือนจะมีข้อเท็จจริงอยู่น้อยมาก เหมือนความเข้าใจผิดนี้ถูกทำให้เป็นที่รู้กันอย่างกว้างขวางโดยไซเกะโอะ คุระตะในหนังสือของเขาที่มีชื่อว่า *Nepenthes of Mount Kinabalu (หม้อข้าวหม้อแกงลิงแห่งภูเขากีนาบาลู)*  ที่ตีพิมพ์ในปี ค.ศ. 1976 ได้เขียนไว้ว่า

> *N. rajah* มักพบในพื้นที่เปียกชื้นเช่นหนองน้ำหรือรอบบริเวณน้ำตก
> 
> 

จากข้อเล่าลือจากข้อความบรรทัดบนนั้น ในข้อเท็จจริงแล้ว *N. rajah* นั้นขึ้นในบริเวณ*ใกล้เคียง*น้ำตก (บันทึกโดย ฮิวโก สไทเนอร์ (Hugo Steiner) , ค.ศ. 2002) "*เป็นบริเวณที่มีอากาศชื้นเหมือนถูกจัดเตรียมไว้*" มันอาจเป็นแหล่งข้อมูลที่ทำให้เกิดความเข้าใจผิดนี้ขึ้นมา

ส่วนเรื่องเล่าอื่น ๆ ก็อย่างเช่น มันสามารถดักจับลิงตัวเล็ก ๆ หรือสัตว์ขนาดใหญ่ชนิดอื่น ๆ ด้วยหม้อของมันได้ เช่นเดียวกับเรื่องเล่าลือทั้งหลายที่ถูกเล่าจนฝังใจกันมาเป็นเวลานาน แต่ก็สามารถอธิบายถึงความเข้าใจผิดในชนิดอื่น ๆ ได้ และมันน่าสนใจตรงในบันทึกของชื่อเรียกสามัญของหม้อข้าวหม้อแกงลิงที่เรียกว่า **หม้อแกงลิง** (*Monkey Cups*) นั้นเป็นชื่อที่มาจากข้อเท็จจริงที่ว่า ลิงมักจะมาดื่มน้ำฝนจากหม้อของพืชชนิดนี้ แสดงให้เห็นว่าเรื่องเล่านี้ยังมีข้อเท็จจริงอยู่บ้าง

อ้างอิง
-------

1. 1 2  Clarke, Cantley, Nerz, Rischer & Wistuba 2000.
2. 1 2 3 4  Clarke 1997, p. 123.
3. 1 2 3  Hooker 1859.
4. 1 2 3 4  Clarke 1997, p. 122.
5. 1 2 3  Focus: Rajah Brooke's Pitcher PlantPDF (111 KB)
6. 1 2  Phillipps 1988, p. 55.
7. 1 2 3  Kurata 1976, p. 61.
8. ↑  Masters 1881.
9. ↑  Reginald 1883.
10. ↑  Hemsley 1905.
11. 1 2 3 4 5 6  Danser 1928, 38.
12. 1 2  Phillipps & Lamb 1996, p. 129.
13. 1 2  Gibson 1983.
14. 1 2  Clarke 1997, pp. 120, 122.
15. ↑  Clarke 1997, pp. 10, 120.
16. 1 2  Clarke 2001b, p. 7.
17. ↑  Clarke 2001b, p. 26.
18. ↑  Clarke & Kruger 2005.
19. 1 2 3  Clarke 1997, p. 120.
20. 1 2 3 4 5  Steiner 2002, p. 112.
21. 1 2  Clarke 1997, p. 33.
22. ↑  Moran 1991.
23. ↑  "I once found a perfect mouse skeleton in a pitcher of *N. rafflesiana*" เก็บถาวร 2003-10-19 ที่ archive.today — Ch'ien Lee
24. ↑  [Anonymous] 2006.
25. ↑  Beaver 1979, pp. 1–10.
26. ↑  Clarke 1997, pp. 42–43.
27. ↑  Tsukamoto 1989, p. 216.
28. 1 2  Tsukamoto 1989, p. 220.
29. ↑  Edwards 1931, pp. 25–28.
30. ↑  Burbidge 1880.
31. ↑  Beck von Mannagetta, G. Ritter 1895.
32. ↑  Macfarlane 1908, pp. 1–91.
33. ↑  Clarke 2001a, pp. 81–82.
34. ↑  Clarke 2001a, p. 82.
35. ↑  Fairbrothers, Mabry, Scogin & Turner 1975.
36. 1 2 3  Adam, Omar & Wilcock 2002, p. 623.
37. ↑  Som 1988.
38. ↑  Jay & Lebreton 1972, pp. 607–613.
39. ↑  Adam, Omar & Wilcock 2002, p. 624.
40. ↑  Meimberg *et al.* 2006
41. 1 2 3 4  Meimberg *et al.* 2001
42. ↑  Nerz & Wistuba 2007.
43. ↑  St. John 1862, pp. 324, 334.
44. ↑  Phillipps & Lamb 1996, p. 20.
45. ↑  [Anonymous] 1881.
46. 1 2 3  Phillipps & Lamb 1996, p. 22.
47. ↑  Phillipps & Lamb 1996, p. 21.
48. ↑  Phillipps & Lamb 1996, p. 18.
49. ↑  Ellis 2000.
50. ↑  "Sabah Ministry of Tourism, Culture and Environment Homepage". คลังข้อมูลเก่าเก็บจากแหล่งเดิมเมื่อ 2006-04-23. สืบค้นเมื่อ 2008-05-25.
51. ↑  Adlassnig, Peroutka, Lambers & Lichtscheidl 2005.
52. ↑  Clarke 2001b.
53. ↑  Kaul 1982.
54. ↑  "Vegetation Zones on Mount Kinabalu". คลังข้อมูลเก่าเก็บจากแหล่งเดิมเมื่อ 2005-09-15. สืบค้นเมื่อ 2008-05-25.
55. ↑  Clarke 1997, p. 2.
56. ↑  Clarke 1997, p. 29.
57. ↑  Wildlife Conservation Enactment 1997
58. ↑  APPENDICES I AND II as adopted by the Conference of the PartiesPDF (120 KiB)
59. ↑  Clarke 2001b, p. 29.
60. ↑  Clarke 1997, pp. 170–172.
61. ↑  Simpson 1991.
62. ↑  Clarke 1997, p. 172.
63. ↑  "Nineteenth meeting of the Animals Committee. Geneva (Switzerland) , 18–21 August 2003". คลังข้อมูลเก่าเก็บจากแหล่งเดิมเมื่อ 2006-09-28. สืบค้นเมื่อ 2008-05-25.
64. ↑  Clarke 2001a, p. 236.
65. 1 2  Clarke 2001b, p. 38.
66. ↑  Malouf 1995, p. 68.
67. ↑  Kurata 1976, p. 64–65.
68. ↑  Clarke 1997, p. 143.
69. ↑  Steiner 2002, p. 124.
70. ↑  Arx, Schlauer & Groves 2001, p. 44.
71. ↑  Adam & Wilcock 1992.
72. ↑  Clarke 2001b, p. 10.
73. ↑  Clarke 1997, p. 157.
74. ↑  Slack 1986.
75. ↑  Clarke 1997, pp. 165–167.
76. ↑  Kurata 1976, p. 65.
77. ↑  Clarke 2001b, p. 19.
78. ↑  Cheers 1992.
79. ↑  Kurata 1976, p. 64.
80. ↑  Macfarlane 1914, p. 127.
81. ↑  Kurata 1984.
82. ↑  Adam & Wilcock 1996.
83. ↑  Stace 1980.
84. 1 2 3 4 5 6 7  "On the Cultivation of *Nepenthes rajah*". คลังข้อมูลเก่าเก็บจากแหล่งเดิมเมื่อ 2002-08-11. สืบค้นเมื่อ 2008-05-25.
85. ↑  D'Amato 1998, p. 7.
86. ↑  "*Nepenthes* Cultivation and Growing Guides". คลังข้อมูลเก่าเก็บจากแหล่งเดิมเมื่อ 2007-07-21. สืบค้นเมื่อ 2008-05-25.
87. ↑  D'Amato 1998, XV.

|  |  |
| --- | --- |
| 
* [Anonymous] 1881. Messr's Veitch's Nepenthes House. *The Gardeners' Chronicle* n. ser. **16**: 598.
* [Anonymous] 2006. 00.html Pflanze verdaut Maus.[*ลิงก์เสีย*] *Spiegel Online* 29 September 2006.
* Adam, J. H. & C. C. Wilcock 1992. A new natural hybrid of *Nepenthes* from Mt. Kinabalu (Sabah). *Reinwardtia* **11**: 35–40.
* Adam, J. H. & C. C. Wilcock 1996. *Sarawak Museum Journal* **71**: 152.
* Adam, J. H. R. Omar & C. C. Wilcock 2002. Phytochemical Screening of Flavonoids in Three Hybrids of *Nepenthes* (Nepenthaceae) and their Putative Parental Species from Sarawak and SabahPDF. *OnLine Journal of Biological Sciences* **2** (9) : 623–625. ISSN 1608–4127
* Adlassnig, W. M. Peroutka, H. Lambers & I. K. Lichtscheidl 2005. The roots of carnivorous plants.[*ลิงก์เสีย*] *Root Physiology: from Gene to Function* **4**: 127–140. ISBN 978-1-4020-4098-6 (print) ISBN 978-1-4020-4099-3 (online)
* Arx, B. J. Schlauer & M. Groves 2001. CITES Carnivorous Plant Checklist.[*ลิงก์เสีย*] The Trustees of the Royal Botanic Gardens Kew. 99 pp. ISBN 1-84246-035-8
* Beaver, R. A. 1979. Fauna and food webs of pitcher plants in West Malaysia. *The Malayan Nature Journal* **33** (1) : 1–10.
* Beck von Mannagetta, G. Ritter. 1895. Die Gattung *Nepenthes*. *Wiener Illustrierte Gartenzeitung*.
* Burbidge, F. W. 1880. *The Gardens of the Sun*. Murray, London. 364 pp.
* Chan, S. 2005. Pitcher plant paradise เก็บถาวร 2011-09-27 ที่ เวย์แบ็กแมชชีน. *The Star*, August 27, 2005.
* Cheers, G. 1992. *Letts Guide to Carnivorous Plants of the World*. Letts of London House, Parkgate Road, London SW11 4NQ. x + 174 pp. ISBN 1-85238-124-8
* Clarke, C. M. 1997. *Nepenthes of Borneo*. Natural History Publications (Borneo) , Kota Kinabalu. xi + 207 pp. ISBN 983-812-057-X
* Clarke, C. M. 2001a. *Nepenthes of Sumatra and Peninsular Malaysia*. Natural History Publications (Borneo) , Kota Kinabalu. ix + 325 pp. ISBN 983-812-050-2
* Clarke, C. M. 2001b. *A Guide to the Pitcher Plants of Sabah*. Natural History Publications (Borneo) , Kota Kinabalu. iv + 40 pp. ISBN 983-812-015-4
* Clarke, C. M. & R. Kruger 2005. *Nepenthes rowanae* (Nepenthaceae) , a remarkable species from Cape York, Australia. *Carnivorous Plant Newsletter* **34** (2) : 36–41.
* Clarke, C. M. R. Cantley, J. Nerz, H. Rischer & A. Witsuba 2000. *Nepenthes rajah.* IUCN 2006, *2006 IUCN Red List of Threatened Species*.
* D'Amato, P. 1998. *The Savage Garden: Cultivating Carnivorous Plants*. Ten Speed Press, Berkeley, California. xxii + 314 pp. ISBN 0-89815-915-6
* Danser, B. H. 1928. 38. *Nepenthes Rajah*. *In:* The Nepenthaceae of the Netherlands Indies. *Bulletin de Jardin de Botanique*, Buitenzorg, Série III, **9** (3–4) : 249–438.
* Edwards, F. W. 1931. Mosquitoes breeding in plant pitchers. *Natural History Magazine* **3**: 25–28.
* Ellis, R. 2000. Carnivores on Stamps and Currency. *Carnivorous Plant Newsletter* **29** (3) : 90–92.
* Fairbrothers, D. E. J. J. Mabry, R. L. Scogin & B. L. Turner 1975. *Annals of the Missouri Botanical Garden* **62**: 765–800.
* Gibson, T. C. 1983. On the Cultivation of the Giant Malaysian Pitcherplant (*Nepenthes rajah*).PDF (880 KiB) *Carnivorous Plant Newsletter* **12** (4) : 82–84.
* Gibson, T. C. 1988. A Further Note on *Nepenthes rajah* Cultivation.PDF (112 KiB) *Carnivorous Plant Newsletter* **17** (3) : 84.
* Hemsley, W. B. 1905. *Nepenthes Rajah*. *Curtis's Botanical Magazine*, CXXXI (4th series, I) t. 8017.

 | 
* Hooker, J. D. 1859. On the origin and the development of the pitchers of *Nepenthes*, with an account of some new Bornean plants of that genus. *The Transactions of the Linnean Society of London* **22**: 415–424.
* Jay, M. & P. Lebreton 1972. Chemotaxonomic research on vascular plants. The flavonoids of Sarraceniaceae, Nepenthaceae, Droseraceae and Cephlotaceae, a critical study of the order Sarraceniales. *Naturaliste Canadien* **99**: 607–613.
* Kaul, R. B. 1982. Floral and Fruit Morphology of *Nepenthes lowii* and *N. villosa*, Montane Carnivores of Borneo. *American Journal of Botany* **69** (5) : 793–803.
* Kurata, S. 1976. *Nepenthes of Mount Kinabalu*. Sabah National Parks Publications No. 2, Sabah National Parks Trustees, Kota Kinabalu. 80 pp.
* Kurata, S. 1984. *Journal of the Insectivorous Plant Society* (Japan) **35**: 65.
* Malouf, P. 1995. A visit to Kinabalu Park.PDF (1.20 MiB) *Carnivorous Plant Newsletter* **24** (3) : 64–69.
* Macfarlane, J. M. 1908. Nepenthaceae. A. Engler, *Das Pflanzenreich* IV, 111, Heft. **36**: 1–91.
* Macfarlane, J. M. 1914. *Nepenthes* sp.. *Biological Journal of the Linnean Society*, XLII.
* Masters, M. T. 1881. *Nepenthes Rajah* Hook. f.. *The Gardeners' Chronicle* (2nd series, XVI) , 1881, 2, p. 492, ic. 91.
* Meimberg, H. P. Dittrich & G. Heubl 2001. Molecular phylogeny of Nepenthaceae based on cladistic analysis of plastid trnK intron sequence data. *Plant Biol.* **3**: 164–175.
* Meimberg, H. S. Thalhammer, A. Brachmann & G. Heubl 2006. Comparative analysis of a translocated copy of the trnK intron in carnivorous family Nepenthaceae. *Mol. Phylogenet. Evol.* **39** (2) : 478–490.
* Moran, J. A. 1991. The role and mechanism of *Nepenthes rafflesiana* pitchers as insect traps in Brunei. Ph.D. thesis, University of Aberdeen, Aberdeen, Scotland.
* Nelson, E. C. The waxing of glorious *rajah*. *Kew magazine* [May 1991] **8** (2) : 81–89.
* Nerz, J. & A. Wistuba 2007. *Nepenthes mantalingajanensis* (Nepenthaceae) , eine bemerkenswerte neue Spezies aus Palawan (Philippinen). *Das Taublatt* **55** (3) : 17–25.
* Phillipps, A. 1988. A Second Record of Rats as Prey in *Nepenthes rajah*.PDF (203 KiB) *Carnivorous Plant Newsletter* **17** (2) : 55.
* Phillipps, A. & A. Lamb 1996. *Pitcher Plants of Borneo*. Natural History Publications (Borneo) , Kota Kinabalu. x + 171 pp. ISBN 983-812-009-X
* Reginald 1883. *Nepenthes Rajah* J. D. Hooker. *Gartenflora*, XXXII, p. 213.
* Saint-John, S. 1862. *Life in the Forests of the Far East; or, Travels in northern Borneo*. 2 volumes. London: Smith, Elder & Co. (reprinted by Oxford University Press, 1974)
* Simpson, R. 1991. Plants in peril, 15: *Nepenthes rajah*. *Kew magazine* [May 1991] **8** (2) : 89–94.
* Slack, A. 1986. *Insect-Eating Plants and How to Grow Them*. Alphabooks, Dorset, UK. 172 pp. ISBN 0-906670-42-X (hardback) ISBN 0-906670-35-7 (paperback)
* Som, R. M. 1988. Systematic studies on *Nepenthes* species and hybrids in the Malay Peninsula. Ph.D. thesis, Fakulti Sains Hayat, Universiti Kebangsaan Malaysia, UKM Bangi, Selangor Darul Ehsan.
* Stace, C.A. 1980. *Plant Taxonomy and Biosystematics*. Arnold, London.
* Steiner, H. 2002. *Borneo: Its Mountains and Lowlands with their Pitcher Plants*. Toihaan Publishing Company, Kota Kinabalu. viii + 136 pp. ISBN 983-40421-1-6
* Tsukamoto, M. 1989. Two New Mosquito Species from a Pitcher Plant of Mt. Kinabalu, Sabah, Malaysia: *Culex rajah* and *Toxorhynchites rajah* (Diptera: Culicidae)PDF. *Japanese Journal of Tropical Medicine and Hygiene*, **17** (3) : 215–228.

  |

แหล่งข้อมูลอื่น
---------------


วิกิมีเดียคอมมอนส์มีสื่อที่เกี่ยวข้องกับ **Nepenthes rajah**

วิกิซอร์ซ มีงานต้นฉบับเกี่ยวกับ:
**Nepenthes rajah** 

วิกิสปีชีส์มีข้อมูลภาษาอังกฤษเกี่ยวกับ ***Nepenthes × alisaputrana***

วิกิสปีชีส์มีข้อมูลภาษาอังกฤษเกี่ยวกับ ***Nepenthes × kinabaluensis***

### ทั่วไป

* Focus: Rajah Brooke's Pitcher Plant
* Captive Exotics Gallery: *Nepenthes rajah*
* Die Karnivoren-Datenbank: *Nepenthes rajah* (เยอรมัน)

### รูปภาพ

* Photographs of *N. rajah* in its natural habitat
* Images of *N. rajah* in natural habitat and tissue culture เก็บถาวร 2005-11-30 ที่ เวย์แบ็กแมชชีน
* Borneo Exotics: *Nepenthes rajah* เก็บถาวร 2005-02-14 ที่ เวย์แบ็กแมชชีน

### การเพาะปลูก

* *N. rajah* Cultivation Notes เก็บถาวร 2002-08-11 ที่ เวย์แบ็กแมชชีน
* Further Cultivation Notes เก็บถาวร 2006-03-15 ที่ เวย์แบ็กแมชชีน
* Plants with Attitude: *Nepenthes rajah*
* Growth of plant in cultivation over several years เก็บถาวร 2016-03-03 ที่ เวย์แบ็กแมชชีน
* Large plants in cultivation เก็บถาวร 2004-12-26 ที่ เวย์แบ็กแมชชีน

### อื่น ๆ

* The International Plant Names Index: *Nepenthes rajah*
* *Nepenthes rajah* entry from Danser's Monograph
* IUCN Red List of Threatened Species: *Nepenthes rajah*

| * ด
* ค
* ก
สปีชีส์ของหม้อข้าวหม้อแกงลิง |
| --- |
| สปีชีส์ | 
* *N. adnata*
* *N. adrianii*
* *N. alata*
* *N. albomarginata*
* *N. ampullaria*
* *N. anamensis*
* *N. angasanensis*
* *N. argentii*
* *N. aristolochioides*
* *N. attenboroughii*
* *N. beccariana*
* *N. bellii*
* *N. benstonei*
* *N. bicalcarata*
* *N. bokorensis*
* *N. bongso*
* *N. boschiana*
* *N. burbidgeae*
* *N. burkei*
* *N. campanulata*
* *N. carunculata*
* *N. chaniana*
* *N. clipeata*
* *N. copelandii*
* *N. danseri*
* *N. deaniana*
* *N. densiflora*
* *N. diatas*
* *N. distillatoria*
* *N. dubia*
* *N. edwardsiana*
* *N. ephippiata*
* *N. eustachya*
* *N. eymae*
* *N. faizaliana*
* *N. fallax*
* *N. flava*
* *N. fusca*
* *N. glabrata*
* *N. glandulifera*
* *N. globosa*
* *N. gracilis*
* *N. gracillima*
* *N. gymnamphora*
* *N. hamata*
* *N. hirsuta*
* *N. hispida*
* *N. hurrelliana*
* *N. inermis*
* *N. insignis*
* *N. izumiae*
* *N. jacquelineae*
* *N. jamban*
* *N. junghuhnii*
* *N. khasiana*
* *N. klossii*
* *N. lamii*
* *N. lavicola*
* *N. lingulata*
* *N. longifolia*
* *N. lowii*
* *N. macfarlanei*
* *N. macrophylla*
* *N. macrovulgaris*
* *N. madagascariensis*
* *N. mantalingajanensis*
* *N. mapuluensis*
* *N. masoalensis*
* *N. maxima*
* *N. merrilliana*
* *N. mikei*
* *N. mindanaoensis*
* *N. mira*
* *N. mirabilis*
* *N. mollis*
* *N. muluensis*
* *N. murudensis*
* *N. naga*
* *N. neoguineensis*
* *N. northiana*
* *N. ovata*
* *N. paniculata*
* *N. papuana*
* *N. pectinata*
* *N. peltata*
* *N. pervillei*
* *N. petiolata*
* *N. philippinensis*
* *N. pilosa*
* *N. platychila*
* *N. rafflesiana*
* *N. rajah*
* *N. ramispina*
* *N. reinwardtiana*
* *N. rhombicaulis*
* *N. rigidifolia*
* *N. rowanae*
* *N. sanguinea*
* *N. saranganiensis*
* *N. sharifah-hapsahii*
* *N. sibuyanensis*
* *N. singalana*
* *N. smilesii*
* *N. spathulata*
* *N. spectabilis*
* *N. stenophylla*
* *N. sumatrana*
* *N. surigaoensis*
* *N. talangensis*
* *N. tenax*
* *N. tentaculata*
* *N. tenuis*
* *N. thorelii*
* *N. tobaica*
* *N. tomoriana*
* *N. treubiana*
* *N. truncata*
* *N. veitchii*
* *N. ventricosa*
* *N. vieillardii*
* *N. villosa*
* *N. vogelii*
* *N. xiphioides*

 |
| ลูกผสมทางธรรมชาติ | 
* *N. × alisaputrana*
* *N. × bauensis*
* *N. × cantleyi*
* *N. × cincta*
* *N. × ferrugineomarginata*
* *N. × ghazallyana*
* *N. × harryana*
* *N. × hookeriana*
* *N. × kinabaluensis*
* *N. × kuchingensis*
* *N. × merrilliata*
* *N. × mirabilata*
* *N. × pangulubauensis*
* *N. × pyriformis*
* *N. × sarawakiensis*
* *N. × trichocarpa*
* *N. × truncalata*
* *N. × trusmadiensis*
* *N. × tsangoya*
* *N. × ventrata*

 |
| หัวข้อที่เกี่ยวข้อง | 

|  |
| --- |
| 
* *Nepenthes* taxonomy
* *Nepenthes* infauna
* The Nepenthaceae of the Netherlands Indies

 |

 |