**ปัฏนา** (ฮินดี: पटना; ชื่ออื่น: ปาตลีบุตร, ปาฏลีบุตร, ปัตนะ, มคธ) เป็นเมืองหลวงของรัฐพิหาร รัฐหนึ่งในประเทศอินเดีย ปัฏนาเป็นเมืองเก่าแก่ที่ยังมีผู้อาศัยอยู่ต่อเนื่องยาวนานที่สุดแห่งหนึ่งของโลก โดยเมื่อ 2,500 ปีก่อน ในสมัยพุทธกาล เมืองแห่งนี้เป็นเพียงหมู่บ้านเล็ก ๆ ในแคว้นมคธ ที่ตั้งโดยพระเจ้าอชาตศัตรู เพื่อเป็นเมืองหน้าด่านสำหรับการเตรียมทำสงครามกับแคว้นวัชชี หลังจากพุทธกาล เมืองนี้มีความสำคัญ เพราะได้กลายเป็นเมืองหลวงของแคว้นมคธและมีพระมหากษัตริย์ดำรงตำแหน่งพระจักรพรรดิผู้ยิ่งใหญ่ที่สุดของอินเดีย คือพระเจ้าอโศกมหาราช แห่งราชวงศ์เมารยะ ผู้อุปถัมภ์พระพุทธศาสนาให้รุ่งเรือง ทรงอุปถัมภ์การทำตติยสังคายนา ณ อโศการาม โดยให้เมืองปัฏนา (หรือปาตลีบุตร ตามที่เรียกกันในสมัยนั้น) เป็นศูนย์กลางในการส่งสมณทูตออกเผยแพร่พระพุทธศาสนาไปยังดินแดนอื่น ๆ ทั่วโลก ซึ่งรวมถึงสุวรรณภูมิ

ปัจจุบัน เมืองแห่งนี้ยังคงเป็นเมืองหลวงและเมืองใหญ่ที่สุดของรัฐพิหาร (แคว้นมคธในสมัยโบราณ) มีพื้นที่เมืองประมาณ 25 ตารางกิโลเมตร และมีประชากรมากกว่า 1 ล้าน 8 แสนคน โดยประมาณ

ประวัติศาสตร์
-------------

**เมืองปัฏนา** มีชื่อเรียกหลายคำ เช่น ปาฏลีบุตร ปาตลีบุตร ปัตนะ ในพระไตรปิฏกเรียกว่า **บ้านปาฏลิคาม** เมืองนี้สร้างโดยพระเจ้าอชาตศัตรู พระราชาแห่งแคว้นมคธผู้ครองกรุงราชคฤห์ในสมัยปลายพุทธกาล โดยความประสงค์จะให้เป็นหมู่บ้านเล็กๆ ชั่วคราวเพื่อใช้เป็นหมู่บ้านหน้าด่านสำหรับตรวจความเคลื่อนไหวของแคว้นวัชชีเพื่อเตรียมพร้อมสำหรับสงครามยึดแคว้นวัชชี ซึ่งพระเจ้าอชาตศัตรูได้ส่งมหาอำมาตย์ชื่อสุนีธะและวัสสการพราหมณ์มาเพื่อเป็นแม่กองในการสร้างหมู่บ้านปาฏลิคาม ในพระไตรปิฎกได้กล่าวถึงการเสด็จมาของพระพุทธเจ้า ณ สถานที่นี้ในขณะกำลังสร้างหมู่บ้านด้วย ตามความในปาฏลิคามิยสูตรว่า พระพุทธเจ้าได้เสด็จมาและได้ทรงแสดงปาฏิหาริย์ข้ามฝั่งแม่น้ำเพื่อข้ามมายังหมู่บ้านนี้ ชาวบ้านจึงเรียกท่าที่พระองค์เสด็จขึ้นและประตูหมู่บ้านที่พระองค์เสด็จเข้าว่า โคตมติตถะและโคตมทวาร ตามลำดับ ซึ่งหลังจากพระองค์ได้ทอดพระเนตรที่ตั้งของหมู่บ้านห่างไกลแห่งนี้แล้ว ได้ทรงทำนายไว้ว่า

> อานนท์ มหาอำมาตย์ในแว่นแคว้นมคธชื่อสุนีธะและวัสสการะ จะสร้างเมืองในปาฏลิคามเพื่อป้องกันเจ้าวัชชีทั้งหลาย ประหนึ่งว่าปรึกษากับเทวดาชั้นดาวดึงส์แล้วสร้างเมืองฉะนั้น ... อานนท์ เมืองนี้จักเป็นเมืองเลิศแห่งที่ประชุมของเหล่ามนุษย์ผู้เป็นอริยะ และเป็นทางค้าขาย เป็นที่แก้ห่อสินค้า อันตราย 3 อย่าง (เท่านั้น) จักมีแก่เมืองปาฏลิคาม (คือ) จากไฟ จากน้ำ และจากความแตกแห่งกันและกัน
> 
> — **ปาฏลิคามิยสูตร** พระไตรปิฎก ขุททกนิกาย ขุททกปาฐะ

จากความดังกล่าวพระพุทธองค์ทรงทำนายว่าหมู่บ้านเล็กๆ ห่างไกลแห่งนี้ จะมีความสำคัญในอนาคต และปรากฏว่า หลังพระพุทธปรินิพพานไม่ถึงร้อยปี หมู่บ้านสุดชายแดนแห่งนี้ก็กลายเป็นเมืองที่สำคัญที่สุดเมืองหนึ่งในหน้าประวัติศาสตร์แห่งชมพูทวีป คือได้เป็นเมืองหลวงแห่งแคว้นมคธ จากความผันผวนทางการเมืองจากเหตุการณ์ล้มราชวงศ์พิมพิสาร และการย้ายเมืองหลวงแห่งแคว้นมคธหลายครั้งในช่วง พ.ศ. 70 ที่เริ่มจากการที่อำมาตย์และราษฎรพร้อมใจกันถอดกษัตริย์นาคทัสสก์แห่งราชวงศ์ของพระเจ้าพิมพิสารออกจากพระราชบัลลังก์ และยกสุสูนาคอำมาตย์ซึ่งมีเชื้อสายเจ้าลิจฉวีในกรุงเวสาลีแห่งแคว้นวัชชีเก่า ให้เป็นกษัตริย์ตั้งราชวงศ์ใหม่ แล้วพระเจ้าสุสูนาคจึงได้ทำการย้ายเมืองหลวงของแคว้นมคธไปยังเมืองเวสาลีอันเป็นเมืองเดิมของตน และกษัตริย์พระองค์ต่อมาคือพระเจ้ากาลาโศกราช ผู้เป็นพระราชโอรสของพระเจ้าสุสูนาค ได้ย้ายเมืองหลวงของแคว้นมคธอีก จากเมืองเวสาลีมายังบ้านปาฏลิคาม ซึ่งกลายเป็นเมืองหลวง และเป็นเมืองศูนย์กลางที่ยิ่งใหญ่ของพระพุทธศาสนาในเวลาต่อมา โดยเมืองนี้เป็นสถานที่ๆ มีการทำตติยสังคายนาโดยพระบรมราชูปถัมภ์ของพระเจ้าอโศกมหาราช พระมหาจักรพรรดิผู้ทรงเป็นมหาราชผู้ยิ่งใหญ่ที่สุดของประวัติศาสตร์อินเดีย และเมืองแห่งนี้ก็ได้เจริญรุ่งเรืองในฐานะศูนย์กลางทางการค้าและเศรษฐกิจมาจนปัจจุบัน

อโศการาม สถานที่จาริกแสวงบุญของชาวพุทธ
--------------------------------------

ปัจจุบัน หลักฐานที่แสดงถึงความเจริญรุ่งเรืองในฐานะเป็นเมืองศูนย์กลางทางพระพุทธศาสนาของเมืองแห่งนี้ได้สูญหายไปแทบหมดสิ้น เนื่องด้วยเมืองแห่งนี้มีพัฒนาการมาโดยตลอดช่วงประวัติศาสตร์ เป็นไปได้ว่าผู้คนในยุคหลังช่วงความเจริญของพระพุทธศาสนา ได้ทำลายหรือทอดทิ้งพุทธศาสนสถานไป และถูกฝังกลบจนไม่เหลือร่องรอยให้เห็น เช่นเดียวกับ อโศการาม สถานที่นี้เคยเป็นที่ทำตติยสังคายนา อารามแห่งเดียวในพระพุทธศาสนาในเมืองปัฏนาที่ยังคงเหลือซากอยู่ ปัจจุบันคงเหลือเพียงเสาหินของอาคารใหญ่ที่พระเจ้าอโศกทรงสร้างขึ้นเพื่อเป็นสถานที่ทำตติยสังคายนาอยู่บ้าง แต่ส่วนใหญ่จมอยู่ใต้ดินในสระซึ่งมีน้ำเต็มตลอดทั้งปี และโบราณสถานส่วนใหญ่ยังคงจมอยู่ใต้ดิน แต่ทางการอินเดียไม่มีความประสงค์เพื่อขุดค้นโบราณสถานแห่งนี้ เพราะจะกระทบต่อบ้านเรือนที่ตั้งอยู่ในเมืองปัฏนาเมืองหลวงของรัฐพิหารในปัจจุบัน

ดูเพิ่ม
-------

* พระเจ้าอโศกมหาราช

อ้างอิง
-------

1. 1 2  "Provisional Population Totals, Census of India 2011; Cities having population 1 lakh and above" (PDF). Office of the Registrar General & Census Commissioner, India. สืบค้นเมื่อ 26 March 2012.
2. ↑  "Provisional Population Totals, Census of India 2011; Urban Agglomerations/Cities having population 1 lakh and above" (PDF). Office of the Registrar General & Census Commissioner, India. สืบค้นเมื่อ 26 March 2012.
3. ↑  พระไตรปิฎก เล่มที่ 25 พระสุตตันตปิฎก เล่มที่ 17 ขุททกนิกาย ขุททกปาฐะ-ธรรมบท-อุทาน-อิติวุตตกะ-สุตตนิบาต **ปาฏลิคามิยสูตร**. พระไตรปิฎกฉบับสยามรัฐ. [ออนไลน์]. เข้าถึงได้จาก <>. เข้าถึงเมื่อ 4-6-52
4. ↑  พระพรหมคุณาภรณ์ (ประยุทธ์ ปยุตฺโต).พุทธสถานในอินเดีย - เวฬุวันมหาวิหาร เมืองราชคฤห์. กรุงเทพ: โรงพิมพ์มหาจุฬาลงกรณราชวิทยาลัย, 2541.

แหล่งข้อมูลอื่น
---------------


คอมมอนส์ มีภาพและสื่อเกี่ยวกับ:  
**ปัฏนา**

* www.patna.nic.in เก็บถาวร 2010-04-16 ที่ เวย์แบ็กแมชชีน. เว็บไซต์เมืองปัฏนา

  


| * ด
* ค
* ก
เมืองหลวงของรัฐและดินแดนสหภาพของประเทศอินเดีย |
| --- |
| บริหาร | 
* อัครตละ
* ไอซอล
* อมราวตี (*โดยพฤตินัย*)
* เบงคลูรู
* โภปาล
* ภุพเนศวร
* จัณฑีครห์
* เจนไน
* ดามัน
* เดห์ราดูน
* ทิสปุระ
* คานธีนคร
* กังต็อก
* ไฮเดอราบาด
* อิมผาล
* อิฏานคร
* ชัยปุระ
* ชัมมู (*ฤดูหนาว*)
* การ์คิล (*ฤดูหนาว*)
* กวรัตติ
* โกหิมา
* โกลกาตา
* เลห์ (*ฤูดร้อน*)
* ลัคเนา
* มุมไบ
* นยารายปุระ
* นิวเดลี
* ปณชี
* ปัฏนา
* ปุฑุเจรี
* พอร์ตแบลร์
* รางจี
* ชิลลอง
* ชิมลา
* ศรีนคร (*ฤูดร้อน*)
* ติรุวนันตปุรัม

 |
| นิติบัญญัติ | 
* อัครตละ
* ไอซอล
* อมราวตี
* เบงคลูรู
* โภปาล
* ภุพเนศวร
* จัณฑีครห์
* เจนไน
* ธรรมศาลา (*ฤดูหนาว*)
* เดห์ราดูน (*ฤดูหนาว*)
* ภราฬีเสณ (*ฤูดร้อน*)
* คานธีนคร
* กังต็อก
* คุวาหาฏี
* ไฮเดอราบาด
* อิมผาล
* อิฏานคร
* ชัยปุระ
* ชัมมู (*ฤดูหนาว*)
* โกหิมา
* โกลกาตา
* ลัคเนา
* มุมไบ (*ฤดูร้อน*)
* นาคปุระ (*ฤดูหนาว*)
* นิวเดลี
* ปัฏนา
* ปุฑุเจรี
* ปูร์วอริม
* รายปุระ
* รางจี
* ชิลลอง
* ชิมลา (*ฤดูร้อน*)
* ศรีนคร (*ฤดูร้อน*)
* ติรุวนันตปุรัม

 |
| ตุลาการ | 
* อัครตละ
* อะห์มดาบาด
* อลาหาบาด
* อมราวตี
* เบงคลูรู
* พิลาสปุระ
* จัณฑีครห์
* เจนไน
* กัฏกะ
* กังต็อก
* คุวาหาฏี
* ไฮเดอราบาด
* อิมผาล
* ชพัลปุระ
* โชธปุระ
* ชัมมู (*ฤดูหนาว*)
* โกชิ
* โกลกาตา
* มุมไบ
* ไนนิตาล
* นิวเดลี
* ปัฏนา
* รางจี
* ชิลลอง
* ชิมลา
* ศรีนคร (*ฤดูร้อน*)

 |

| * ด
* ค
* ก
มหาชนบท |
| --- |
| อาณาจักร | 
* อังคะ (จามปา)
* มคธ (ราชคฤห์
* ปาฏลีบุตร)
* กาสี (พาราณสี)
* โกศล (สาวัตถี)
* วัชชี (เวสาลี)
* มัลละ (ปาวา
* กุสินารา)
* เจตี (โสตถิตถิวดี)
* วังสะ (โกสัมพี)
* กุรุ (อินทรปัตถ์)
* ปัญจาละ (กัมปิละ
* กันยากุพย์
* สังกัสสะ)
* มัจฉะ (สาคละ)
* สุรเสนะ (มถุรา)
* อัสสกะ (โปตนะ)
* อวันตี (อุชเชนี)
* คันธารราฐ (ตักสิลา)
* กัมโพชะ (ทวารกะ)

 |  |
| แคว้น | 
* สักกะ (กบิลพัสดุ์)
* โกลิยะ (เทวทหะ)
* ภัคคะ (สุงสุมารคีรี)
* วิเทหะ (มิถิลา)
* อังคุตตราปะ (อาปณะ)

 |