**เจ้าพระยาพิษณุโลก** มีนามเดิมว่า **เมฆ** เป็นควาญช้างในกรมพระคชบาล และเป็นผู้สำเร็จราชการเมืองพระพิษณุโลกรัชกาลสมเด็จพระเจ้าอยู่หัวท้ายสระ: 63

ประวัติ
-------

**เจ้าพระยาพิษณุโลก (เมฆ)** เป็นเชื้อสายพราหมณ์เป็นบุตรของ *พระมหาราชครู พระราชปุโรหิตาจารย์ ราชสุภาวดี ศรีบรมหงส์ องค์บุริโสดม พรหมทิชาจารย์ (มูริศโดมโรมรามราช)*: 19 ราชปุโรหิตในรัชกาลสมเด็จพระเพทราชา สืบสายลงมาจาก *พราหมณ์ศิริวัฒนะ* ราชปุโรหิตในรัชสมัยสมเด็จพระนารายณ์มหาราช ซึ่งเข้ามาอยู่ที่กรุงสุโขทัยก่อนจะรับราชการในกรุงศรีอยุธยา และเป็นพี่น้องกับ *ผล* (ต่อมาเป็น เจ้าพระยามหาสมบัติ รัชกาลสมเด็จพระที่นั่งท้ายสระ): 87

ต่อมา *เมฆ* มีบุตร 3 คน: (ก.) คือ *บุญเกิด* (ต่อมาเป็น เจ้าพระยานเรนทราภัย) *บุญมี* (ต่อมาเป็น เจ้าพระยาสุรินทรภักดี) และ *อู่* (ต่อมาเป็น เจ้าพระยาชํานาญบริรักษ์): 77

ในรัชกาลสมเด็จพระเจ้าสุริเยนทราธิบดี (พระเจ้าเสือ) ครั้งนั้น *เมฆ* ตัดมวยผมและละเพศพราหมณ์ แล้วเข้ารับราชการในกรมมหาดเล็ก: 58 ต่อมาได้เลื่อนบรรดาศักดิ์เป็น **หลวงทรงบาศ (เมฆ)** ตำแหน่งควาญท้ายช้างพระที่นั่ง กรมพระคชบาล (กรมช้าง): 331

มีเหตุการณ์ของ *หลวงทรงบาศ (เมฆ)* แสดงความกตัญญู: 331 ต่อสมเด็จพระเจ้าลูกยาเธอทั้ง 2 พระองค์ของพระเจ้าสุริเยนทราธิบดี กล่าวคือ เมื่อปีมะเมียจัตวาศก: 63: 331: 68–72 หลังจากสมเด็จพระเจ้าสุริเยนทราธิบดีเสด็จประพาสล้อมช้างในป่า เกิดเหตุการณ์สมเด็จพระเจ้าสุริเยนทราธิบดีทรงพระแสงของ้าวหมายจะฟันพระเศียรกรมพระราชวังบวรสถานมงคล (เจ้าฟ้าเพชร) แต่เจ้าฟ้าพรทรงยกด้ามพระแสงของ้าวขึ้นกันพระแสงของ้าวของพระราชบิดาไว้อย่างท่วงทัน เจ้าฟ้าพรทรงช้างเข้ากับช้างเจ้าฟ้าเพชร ทั้ง 2 พระองค์ต่างพากันขับช้างหนีพระราชบิดาไป สมเด็จพระเจ้าสุริเยนทราธิบดีทรงพระพิโรธยิ่งนักทรงไสช้างไล่ติดตามช้างพระราชโอรสทั้งสองพระองค์ ขณะนั้น หลวงทรงบาศ (เมฆ) ซึ่งอยู่ท้ายช้างพระที่นั่ง เห็นว่า ช้างของเจ้าฟ้าเพชรและเจ้าฟ้าพรนั้นหนีไปไม่ทัน *หลวงทรงบาศ (เมฆ)* จึงเอาขอท้ายช้างเกี่ยวท้ายช้างพระที่นั่งเข้าไว้ให้ค่อยรอช้างลง ส่วนเจ้าฟ้าเพชรและเจ้าฟ้าพรทรงกลัวพระราชอาญา จึงทรงรีบขับช้างบุกป่าหนีไป

สมเด็จพระเจ้าสุริเยนทราธิบดีจึงมีพระราชโองการตรัสประกาศแก่ข้าทูลละอองทั้งปวงว่า :-

> *ท่านทั้งหลายจงช่วยกันติดตามจับเอาตัวอ้ายขบถสองคนมาให้เราจงได้*: 63: 71
> 
> 

แล้วจึงเสด็จกลับมายังพลับพลาที่ประทับ ณ บ่ายวันนั้น ส่วนตำรวจแลข้าราชการทั้งหลายก็ติดตามไปพบเจ้าฟ้าเพชรและเจ้าฟ้าพรแล้วนำมาถวาย ณ ค่ายหลวง สมเด็จพระเจ้าสุริเยนทราธิบดีจึงมีพระราชดำรัสสั่งให้ลงพระราชอาญาเฆี่ยนพระราชโอรสทั้ง 2 พระองค์ ยกหนึ่ง 30 ที: 72 แล้วให้พันธนา [มัด] เข้าไว้ด้วยสังขลิกพันธ์ [โซ่ตรวน] แล้วดำรัสสั่งให้ลงพระราชอาญาเฆี่ยนตอนเช้ายกหนึ่ง ตอนเย็นยกหนึ่งเป็นประจำทุกวัน จนกว่าสมเด็จพระเจ้าสุริเยนทราธิบดีจะเสด็จพระราชดำเนินกลับไปยังพระนคร: 63

ต่อมาในรัชกาลสมเด็จพระที่นั่งท้ายสระ ขณะที่ เจ้าฟ้าพร ทรงเป็นกรมพระราชวังบวรสถานมงคลนั้น สมเด็จพระที่นั่งท้ายสระมีพระบรมราชโองการโปรดเกล้าฯ ตั้ง *หลวงทรงบาศ (เมฆ)* ควาญช้าง กรมพระคชบาล เป็น **เจ้าพระยาพิษณุโลก (เมฆ)**: 65: 75 เป็นผู้สำเร็จราชการเมืองพระพิษณุโลก หัวเมืองชั้นเอก ถือศักดินา 10000 และตั้ง *ผล* เป็น ออกญาเพ็ชรัตนสงครามฯ (ผล) ผู้สำเร็จราชการเมืองเพชรบูรณ์ หัวเมืองชั้นโท ถือศักดินา 10000 เช่นกัน

เมื่อปลายรัชกาลสมเด็จพระที่นั่งท้ายสระเกิดสงครามแย่งชิงราชบัลลังก์ระหว่างเจ้าฟ้าอภัยและเจ้าฟ้าปรเมศร์ฝ่ายวังหลวง กับกรมพระราชวังบวรสถานมงคล (เจ้าฟ้าพร) ฝ่ายวังหน้า *เจ้าพระยาพิษณุโลก (เมฆ)* จึงได้ย้ายราชการเข้ามาในกรุงศรีอยุธยา: 65 ในฐานะข้าราชการชั้นผู้ใหญ่เพื่อประนีประนอมความขัดแย้งทั้งสองฝ่าย แต่ *เจ้าพระยาพิษณุโลก (เมฆ)* ถึงแก่อสัญกรรมเสียก่อนสิ้นรัชกาลสมเด็จพระที่นั่งท้ายสระ: 65: 76

บรรดาศักดิ์
-----------

* **มหาดเล็ก**
* **หลวงทรงบาศ (เมฆ)** กรมพระคชบาล รัชกาลสมเด็จพระเจ้าสุริเยนทราธิบดี

* **พระยาปกฤษณุรักษ์ (เมฆ)** จางวางกรมพระคชบาลฝ่ายพระราชวังบวรฯ: 331 รัชกาลสมเด็จพระเจ้าสุริเยนทราธิบดี

* **พระยากลาโหมราชเสนา (เมฆ)** เสนาบดีวังหน้า: 331 รัชกาลสมเด็จพระเจ้าสุริเยนทราธิบดี
* **เจ้าพระยาพิษณุโลก (เมฆ)** เจ้าเมืองพระพิษณุโลก หัวเมืองชั้นเอกอุ ศักดินา 10000 เอกอุ มีราชทินนามว่า **เจ้าพระยาสุรสีห์พิศมาธิราช ชาติพัทยาธิเบศวราธิบดี อภัยพิริยบรากรมพาหุ เจ้าเมืองพิษณุโลกเอกอุ นา ๑๐๐๐๐ ขึ้นประแดงเสนาฏขวา** รัชกาลสมเด็จพระที่นั่งท้ายสระ

ลำดับสาแหรก
-----------

| ลำดับสาแหรกของเจ้าพระยาพิษณุโลก (เมฆ) |
| --- |
| 

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
|   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|   | 4. พราหมณ์ศิริวัฒนะ |   |
|   |
|   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|   | 2. พระมหาราชครู (มูริศโดมโรมรามราช) |   |
|   |
|   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|   | 1. **เจ้าพระยาพิษณุโลก (เมฆ)** |   |
|   |
|   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|

 |

หมายเหตุ
--------

1. ↑  เดิมเป็น *หลวงจ่าแสนยากร* ต่อมาคือ *พระยาอภัยมนตรี* ผู้ว่าที่สมุหนายก

อ้างอิง
-------

เชิงอรรถ

1. ↑  มานพ ถาวรวัฒน์สกุล. (2536). ขุนนางอยุธยา. กรุงเทพฯ: สำนักพิมพ์มหาวิทยาลัยธรรม. 298 หน้า. ISBN 978-9-745-71443-4
2. ↑  ดำรงราชานุภาพ, สมเด็จฯ กรมพระยา. (2459). "กฎหมายงานพระบรมศพครั้งกรุงเก่า (สอบเรื่องราวตำราพระเมรุกรมหลวงโยธาเทพฯ)," ใน เรื่องสมเด็จพระบรมศพ คือจดหมายเหตุงานพระเมรุครั้งกรุงเก่า กับพระราชวิจารณ์ของสมเด็จพระพุทธเจ้าหลวง. พิมพ์แจกในงานศพ อำมาตย์เอก พระยาทวาราวดีภิบาล (แจ่ม โรจนวิภาต) จางวางกรุงเก่า ปีมโรงอัฐศพ พ.ศ. ๒๔๕๙. พระนคร: โสภณพิพรรฒนากร. 43 หน้า.
3. 1 2  เจือ นครราชเสนี. (2505). "ประวัติสังเขป เจ้าพระยาบดินทรเดชา (สิง สิงหเสนี)," ใน สกุลสิงหเสนี และเครือญาติ. (พิมพ์ครั้งที่ 4). พิมพ์เป็นบรรณาการในงานฌาปนกิจศพ คุณหญิงตุ่ม ประเสริฐสุนทราศรัย ณ เมรุวัดจักรวรรดิราชาวาส พระนคร วันที่ ๓๐ เมษายน ๒๕๐๔. พระนคร: รุ่งเรืองธรรม. 124 หน้า.
4. 1 2 3 4 5 6 7  วัดเทพลีลา. (2551). สายสกุล สิงหเสนี. วัดเทพลีลา บางกะปิ กทม. พิมพ์เป็นบรรณาการในงานพระราชทานเพลิงศพ นางสาวจวงจันทร์ สิงหเสนี ป.ภ.ท.ช. ณ เมรุวัดเทพศิริรทราวาส วันอังคารที่ ๓ พฤศจิกายน พ.ศ. ๒๕๔๑. กรุงเทพฯ: [ม.ป.พ.]. 187 หน้า.
5. 1 2 3 4 5 6 7 8  ศิริวัฒนอาณาทร (ผล ศิริวัฒนกุล), ขุน. (2509). "เรื่องเชื้อสายพระมหาราชครูศิริวัฒน แต่งและรวบรวมโดย ขุนศิริวัฒนอาณาทร (ผล ศิริวัฒนกุล)," ใน ที่ระลึกในการรับพระราชทานเพลิงเผาศพ นางสาวพร้อม ศิริวัฒนกุล ณ สุสานหลวง วัดเทพศิรินทราวาส ๓ ธันวาคม ๒๕๐๙. พระนคร: แพร่การช่าง. 150 หน้า.
6. ↑  สมบัติ พลายน้อย. (2534). ขุนนางสยาม. กรุงเทพฯ: มติชน. 271 หน้า. ISBN 978-9-747-11428-7
7. ↑  กรมศิลปากร. (2502). "ประวัติเจ้าพระยาบดินทรเดชา (สิงห์ สิงหเสนี)," ใน ประชุมพงศาวดารภาคที่ ๖๗ จดหมายเหตุเกี่ยวกับเขมรและญวนในรัชกาลที่ ๓ ตอนที่ ๑. พิมพ์เป็นที่ระลึกในงานพระราชทานเพลิงศพ คุณหญิงสำลี ยมาภัยพงศ์พิพัฒน์ ต.จ.รัตน.ว.ป.ร.๔ ณ เมรุวัดจักรวรรดิ์ราชาวาส วันที่ ๒๙ เมษายน พ.ศ. ๒๔๐๒. พระนคร: นิมิตรอักษร. 116 หน้า.
8. ↑  ปวัตร์ นวะมะรัตน. (2554). เจ้าพระยาชำนาญบริรักษ์ ผู้พิทักษ์บัลลังก์บ้านพลูหลวง คนโปรดผู้นำ-ผิดก็ไม่โดนลงโทษ. ศิลปวัฒนธรรม ฉบับมกราคม 2554. สืบค้นเมื่อ 12 กุมภาพันธ์ พ.ศ. 2566.
9. 1 2 3 4 5  ก.ศ.ร. กุหลาบ ตฤษณานนท์. (2448). มหามุขมาตยานุกูลวงศ์ ว่าด้วยลำดับวงศ์ตระกูลขุนนางไทยทั้งสิ้นในแผ่นดินสยาม เล่มที่ 1. พระนคร: สยามประเภท, ร.ศ. 124.