**เจ้าพระยานิกรบดินทร์** (3 ตุลาคม พ.ศ. 2327 - 20 กันยายน พ.ศ. 2406) ชื่อเดิมว่า **โต** หรือ **โต แซ่อึ้ง** (黃道 จีนฮกเกี้ยน: n̂g tō จีนกลาง: *Huáng Dào*) เป็นสมุหนายกในสมัยรัชกาลที่ 3–4 แห่งกรุงรัตนโกสินทร์ และเป็นต้นสกุล "กัลยาณมิตร"

ประวัติ
-------

เจ้าพระยานิกรบดินทร (โต) เกิดเมื่อวันที่ 3 ตุลาคม ปีมะโรง พ.ศ. 2327 ในสมัยรัชกาลที่ 1 เป็นบุตรของหลวงพิชัยวารี นามว่า มั่น แซ่อึ้ง (黃緩 จีนฮกเกี้ยน: n̂g hoǎn จีนกลาง: *Huáng Huǎn*) ซึ่งนายมั่น แซ่อึ้ง เป็นชาวจีนฮกเกี้ยนเกิดที่ตำบลไซจั๋มกัวยิม เมืองเอ้หมึง อพยพเข้ามาตั้งถิ่นฐานบริเวณบ้านกุฎีจีนในสมัยกรุงธนบุรี ต่อมานายมั่นได้รับราชการเป็นหลวงพิชัยวารีในรัชกาลที่ 1 เมื่อหลวงพิชัยวารี (มั่น) ถึงแก่กรรมแล้ว นายโตจึงได้เข้ารับราชการต่อจากบิดาดำรงตำแหน่งเป็น*พระพิชัยวารี* ผู้ช่วยราชการกรมท่า ในรัชกาลที่ 2 พระพิชัยวารี (โต) ได้ถวายตัวเป็นข้าหลวงเดิมในกรมหมื่นเจษฎาบดินทร์ ทำราชการในกรมท่าเกี่ยวกับการค้าขายสำเภา ได้รับสมญานามว่า "เจ๊สัวโต" เจ๊สัวโตมีพี่น้องคนหนึ่งชื่อว่า "เจ๊สัวต่วน"

รับราชการ
---------

ในปีพ.ศ. 2367 เมื่อกรมหมื่นเจษฎาบดินทร์เสด็จขึ้นครองราชสมบัติเป็นพระบาทสมเด็จพระนั่งเกล้าเจ้าอยู่หัว ทรงแต่งตั้งพระพิชัยวารี (โต) ขึ้นเป็น*พระยาพิชัยวารี* พระยาพิชัยวารี (โต) ได้ยกที่บ้านเดิมและซื้อบ้านข้าราชการเจ้าสัวและนายภาษีอากรหลายคน สร้างวัดขึ้นใน พ.ศ. 2368 ถวายเป็นพระอารามหลวง โปรดฯ พระราชทานนามว่า"วัดกัลยาณมิตร" พระบาทสมเด็จพระนั่งเกล้าเจ้าอยู่หัวทรงพระกรุณาโปรดเกล้าฯ ให้สร้างพระพุทธรูปองค์ใหญ่พร้อมทั้งพระวิหารประดิษฐานพระราชทานเพื่อเป็นประธานแก่วัดนี้ด้วย

ต่อมาในพ.ศ. 2373 เมื่อเจ้าพระยาราชสุภาวดี (สิงห์ สิงหเสนี) ได้เลื่อนขึ้นเป็นเจ้าพระยาบดินทรเดชาว่าที่สมุหนายกแล้ว พระยาพิชัยวารี (โต) จึงได้เลื่อนขึ้นเป็น*พระยาราชสุภาวดี* เจ้ากรมพระสุรัสวดีกลาง ในสงครามอานัมสยามยุทธ ในพ.ศ. 2381 พระบาทสมเด็จพระนั่งเกล้าฯมีพระราชโองการให้พระยาราชสุภาวดี (โต) ยกทัพจำนวน 10,000 คน ออกไปบูรณะปรับปรุงกำแพงเมืองเสียมราฐขึ้นใหม่ เพื่อป้องการการรุกรานจากญวน และในพ.ศ. 2388 เมื่อเจ้าพระยาบดินทรเดชา (สิงห์) ยกทัพไปกัมพูชา พระยาราชสุภาวดี (โต) ออกไปตั้งอยู่ที่กบินทรบุรีทำหน้าที่คอยส่งเสบียงให้แก่เจ้าพระยาบดินทรเดชา

พระยาราชสุภาวดี (โต) สร้างวัดสมุหประดิษฐารามเพื่ออุทิศให้แก่มารดา เมื่อสร้างเสร็จแล้วจึงได้น้อมเกล้าฯ ถวายเป็นพระอารามหลวง

เมื่อเจ้าพระยาบดินทรเดชาถึงแก่อสัญกรรมในพ.ศ. 2392 ตำแหน่งสมุหนายกว่างลง และตำแหน่งจางวางกรมพระคลังมหาสมบัติว่างลง พระบาทสมเด็จพระนั่งเกล้าฯโปรดฯ ให้พระยาราชสุภาวดี (โต) เป็นพระยาราชสุภาวดีว่าที่สมุหนายก และว่าที่จางวางกรมพระคลังมหาสมบัติด้วย เมื่อพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวเสด็จขึ้นครองราชสมบัติในพ.ศ. 2394 พระราชทานสุพรรณบัฏตั้งเจ้าพระยาราชสุภาวดี (โต) ว่าที่สมุหนายกขึ้นเป็น*เจ้าพระยานิกรบดินทร์ มหินทรมหากัลยาณมิตร อเนกบุญฤทธิประสิทธิธาดา สาธุสิทธิคุณ วิบุลยศุภผล นิพัทธกุศลกิริยาภิรัต ธัญญธนสารสมบัติบริวารสมบูรณ อดุลยเมตยาชวาธยาศัย ศรีรัตนตรัยสรณารักษ อุดมศักดิพิเศษ นาครามาตยเชษฐมหาสมุหนายก สยามโลกดิลกบรมราชมหิศร สกโลตรทิศประเทศาธิบดี มหาราชสีหมุรธาธร อัครมหาดทยวริศรเสนาธิบดี อภัยพิรียบรากรมพาหุ* ที่สมุหนายก

บั้นปลายชีวิต
-------------

ในพ.ศ. 2402 นายอีซีดูรู ฟรังซิสกู กุยมาราเอส (Isidoro Francisco Guimarães) เจ้าเมืองมาเก๊าของโปรตุเกส นำคณะทูตโปรตุเกสเดินทางมากรุงเทพฯ เพื่อทำสนธิสัญญาฉบับใหม่ เจ้าพระยานิกรบดินทร์ (โต) เป็นหนึ่งในคณะผู้แทนฝ่ายสยามในการทำสนธิสัญญากับโปรตุเกส นำไปสู่สนธิสัญญาสยาม-โปรตุเกสซึ่งมอบสิทธิสภาพนอกอาณาเขตให้แก่โปรตุเกส

เจ้าพระยานิกรบดินทร์ (โต) ถึงแก่อสัญกรรมเมื่อวันที่ 20 กันยายน ปีกุน พ.ศ. 2406 อายุ 79 ปี ในเดือนมีนาคม พ.ศ. 2407 โปรดเกล้าฯ พระราชทานเพลิงศพเจ้าพระยานิกรบดินทร์ อัฐิของเจ้าพระยานิกรบดินทร์บรรจุอยู่ที่เจดีย์วัดกัลยาณมิตร

ครอบครัว
--------

เจ้าพระยานิกรบดินทร์ (โต) สมรสกับท่านผู้หญิงลิ้ม ปรากฏบุตรธิดาดังนี้คือ;

* ท้าวสมศักดิ์ (เจ้าจอมมารดาอึ่ง ในรัชกาลที่ 3)
* นายอ่าง
* ธิดาชื่อ จาด
* ธิดาชื่อจัน
* พระยาไชยวิชิตฯ (ช่วง)
* พระยามหาอำมาตย์ (ชื่น กัลยาณมิตร) บิดาของเจ้าพระยาสุรสีห์วิสิษฐศักดิ์ (เชย กัลยาณมิตร)
* เจ้าพระยารัตนบดินทร์ (รอด กัลยาณมิตร)
* ธิดาชื่อ นวล

นอกจากนี้ เจ้าพระยานิกรบดินทร์ (โต) ยังมีบุตรธิดาด้วยภรรยาอื่นๆดังนี้;

* หลวงเดชนายเวร (ทองอยู่ กัลยาณมิตร) ร่วมในคณะทูตสยามไปกรุงลอนดอนเมื่อพ.ศ. 2400
* พระยาสระบุรี (สุ่ม)
* นายด้วง
* นายแตงโม
* ธิดาชื่อ ม่วง
* ธิดาชื่อ พลับ
* ธิดาชื่อ สาลี่
* ธิดาชื่อ กลาง
* ธิดาชื่อ สุก
* ธิดาชื่อ ทองจีน

อ้างอิง
-------

1. 1 2 3  **ประวัติวัดกัลยาณมิตร เรียบเรียงโดย พระครูกัลยาณุกูล**. นางสาวปลีก กัลยาณมิตร พิมพ์เป็นบรรณาการ ในงานพระราชทานเพลิงศพ นายเชื่อ เสวิกุล ณ วัดมกุฏกษัตริยาราม ๑ พฤษภาคม พ.ศ. ๒๕๑๖.
2. 1 2 3  "เรื่องตั้งเจ้าพระยาในกรุงรัตนโกสินทร์". สำนักหอจดหมายเหตุแห่งชาติ กรมศิลปากร. p. 26.
3. 1 2 3  บัณฑิต ลิ่วชัยชาญ. **"ภัยฝรั่ง" สมัยพระนั่งเกล้าฯ**. กรุงเทพฯ: สำนักพิมพ์มติชน, พ.ศ. 2550.
4. 1 2 3  เจ้าพระยาทิพากรวงศ์ (ขำ บุนนาค). **พระราชพงศาวดาร กรุงรัตนโกสินทร์ รัชชกาลที่ ๓**.
5. 1 2  ศักดิ์ชัย สายสิงห์. **งานช่าง สมัยพระนั่งเกล้าฯ**. กรุงเทพฯ: สำนักพิมพ์มติชน, พ.ศ. 2551.
6. ↑  "ปฐมเจ้าอาวาสวัดกัลยาณมิตร และนัยที่สะท้อนว่าร.3 ทรงรัก "เจ้าสัวโต" สหายของพระองค์ยิ่ง". ศิลปวัฒนธรรม.
7. ↑  "วัดสมุหประดิษฐาราม". องค์การบริหารการพัฒนาพื้นที่พิเศษเพื่อการท่องเที่ยวอย่างยั่งยืน (องค์การมหาชน).
8. 1 2 3  ทิพากรวงศ์ (ขำ บุนนาค), เจ้าพระยา. **พระราชพงศาวดาร กรุงรัตนโกสินทร์ รัชชกาลที่ ๔**. ๑๗ กุมภาพันธ์ พ.ศ. ๒๔๗๗; โรงพิมพ์พระจันทร์ ท่าพระจันทร์ พระนคร
9. ↑  รัตนกุลอดุลยภักดี, พระยา. **ลำดับสกุลเก่าบางสกุล ภาคที่ ๑**. กรุงเทพฯ : โรงพิมพ์โสภณพิพรรฒธนากร, 2463.

| * ด
* ค
* ก
สมุหนายก |
| --- |
| สมุหพระกลาโหม |
| กรุงศรีอยุธยา\* | 
* ออกญาจักรีในรัชกาลสมเด็จพระมหาจักรพรรดิ
* เจ้าพระยาบวรราชนายก (เฉกอะหมัด)
* เจ้าพระยาอภัยราชา (ชื่น)
* เจ้าพระยาวิไชเยนทร์ (คอนสแตนติน ฟอลคอน)
* เจ้าพระยาชำนาญภักดี (สมบุญ)
* เจ้าพระยาจักรี (ครุฑ)
* พระยาราชสงครามที่สมุหนายก
* เจ้าพระยาเพ็ชร์พิไชย (ใจ)
* เจ้าพระยาอภัยมนตรี
* เจ้าพระยาราชภักดี (สว่าง)
* เจ้าพระยาอภัยราชา (ประตูจีน)
* พระยาพระคลังที่สมุหนายก

 |
| กรุงธนบุรี | 
* เจ้าพระยาจักรี (หมุด)
* เจ้าพระยาจักรี (ทองด้วง)

 |
| กรุงรัตนโกสินทร์ | 
* เจ้าพระยารัตนาพิพิธ (สน สนธิรัตน์)
* เจ้าพระยารัตนาธิเบศร์ (กุน รัตนกุล)
* เจ้าพระยาอภัยภูธร (น้อย บุณยรัตพันธุ์)
* เจ้าพระยาบดินทรเดชา (สิงห์ สิงหเสนี)
* เจ้าพระยานิกรบดินทร์ (โต กัลยาณมิตร)
* เจ้าพระยาภูธราภัย (นุช บุณยรัตพันธุ์)
* สมเด็จพระเจ้าบรมวงศ์เธอ เจ้าฟ้ากรมพระยาบำราบปรปักษ์
* เจ้าพระยารัตนบดินทร์ (รอด กัลยาณมิตร)

 |
| *\* สมุหนายกในสมัยกรุงศรีอยุธยา เท่าที่ปรากฎชื่อ* |