**สมเด็จพระเพทราชา** หรือ **สมเด็จพระมหาบุรุษ** หรือ **พระทรงธรรม์** หรือ **สมเด็จพระธาดาธิเบศร์**: 17 (พ.ศ. 2175 – 5 กุมภาพันธ์ พ.ศ. 2246) มีชื่อเดิมว่า **ทองคำ** เป็นพระมหากษัตริย์รัชกาลที่ 28: 206 แห่งอาณาจักรอยุธยาและเป็นปฐมกษัตริย์แห่งราชวงศ์บ้านพลูหลวง แย่งชิงราชบัลลังก์จากสมเด็จพระนารายณ์มหาราช กษัตริย์พระองค์ก่อน และเป็นราชวงศ์องค์ที่28ที่ทรงปกครองกรุงศรีอยุธยา: 252

พระราชประวัติ
-------------

### พระราชสมภพ

สมเด็จพระเพทราชา เดิมสามัญชนชื่อ ทองคำ เป็นชาวบ้านพลูหลวง (หรือบ้านโพธิ์หลวง) แขวงเมืองสุพรรณบุรี (ปัจจุบันคือบ้านพลูหลวง ตั้งอยู่ใน ต.สนามชัย อ.เมือง จังหวัดสุพรรณบุรี) เสด็จพระราชสมภพเมื่อ พ.ศ. 2175: 205: 35: 132 ในรัชกาลสมเด็จพระเจ้าปราสาททอง เป็นบุตรของพระนมเปรม และมีพระขนิษฐาคือท้าวศรีจุฬาลักษณ์ (แจ่ม) พระสนมเอกในสมเด็จพระนารายณ์มหาราช ต่อมาได้รับราชการจนมีบรรดาศักดิ์เป็นพระเพทราชา ดำรงตำแหน่งจางวาง กรมพระคชบาล (ขวา) มีราชทินนามว่า **พระเพทราชาธิบดี ศรีสุริยาภิชาติสุริยวงศ์ องค์สมุหพระคชบาล** ศักดินา 5,000 มีกำลังพลในสังกัดหลายพัน เช่น คราวเหตุการณ์ขับไล่กองทหารฝรั่งเศสออกจากสยาม สมเด็จพระเพทราชาสามารถเกณฑ์กองทัพปิดล้อมฝรั่งเศสได้มากถึง 60,000 คน และยังมีตำแหน่งรักษาการเสนาบดีสมุหพระกลาโหม สืบต่อจาก เจ้าพระยาโกษาธิบดี (เหล็ก) เมื่อปี พ.ศ. 2226 ปรากฏใน *พระสมุดตำราช้าง* ความว่า *"...สมเด็จพระรายณ์เป็นเจ้าสั่งพระเพทราชา ผู้ว่าที่กลาโหม ให้จัดแจงผู้จะนุ่งผ้าเกี้ยวผ้าผู้ขี่ช้าง ตามบันดาศักดิ์ ให้ศึกษาร่ำเรียนให้ถูกในกฎหมายนี้"*

มีบุคคลร่วมสมัยในรัชกาลสมเด็จพระนารายณ์มหาราช กล่าวถึงชาติกำเนิดของสมเด็จพระเพทราชา หลักฐานร่วมสมัยที่สำคัญ เช่น

*จดหมายเหตุ ลา ลูแบร์* ราชทูตชาวฝรั่งเศสที่เข้ามาเจริญสัมพันธไมตรีกับกรุงศรีอยุธยาปลายรัชกาลสมเด็จพระนารายณ์ เมื่อ พ.ศ. 2230 กล่าวถึง สมเด็จพระเพทราชา ซึ่งเรียกเพี้ยนมาจาก ออกพระพิพิธราชา (Oc-Prá Pipitcharatcha) กล่าวว่า "*ตระกูลของท่านได้รับราชการสืบกันมาช้านานในตำแหน่งอันสูงส่ง และมีความสัมพันธ์กับราชบัลลังก์อยู่เนือง ๆ และมีผู้คนได้โจษขานกันอย่างเปิดเผยว่า ตัวท่านเองหรือออกหลวงสุรศักดิ์ (Oc-Loüang Sourasac) บุตรของท่านอาจอ้างสิทธิ์ในราชบัลลังก์ได้อยู่ หากว่าคนใดคนหนึ่งยังมีชีวิตอยู่ เมื่อพระมหากษัตริย์ซึ่งผ่านพิภพ อยู่ในปัจจุบันนี้เสด็จสวรรคตแล้ว มารดาของออกพระพิพิธราชานั้นเป็นพระนมของพระมหากษัตริย์รัชกาลปัจจุบัน*": 397–398: 258

นายพล เดส์ฟาร์จ: 239 กล่าวถึง สมเด็จพระเพทราชา ว่า "*ในบรรดาผู้ที่มีอำนาจคนอื่นๆ ในราชสำนักนั้น มีอีกบุคคลหนึ่งที่มีลักษณะพิเศษที่สังเกตได้ง่าย และที่ข้าพเจ้าเองได้พบนับแต่เมื่อแรกที่ข้าพเจ้าเดินทางมาถึงว่า มีความน่าเกรงขามสง่างามต่างจากผู้อื่น ชื่อของท่านคือ ออกพระเพทราชา ตระกูลของท่านผู้นี้สามารถสืบได้กลับไปไกลมากและมีชื่อเสียง พระเพทราชาเป็นพระเชษฐาร่วมกับแม่นมกับพระเจ้าแผ่นดินและมีอายุรุ่นราวคราวเดียวกัน บางคนถึงกับบอกว่าท่านมีเชื้อสายความเป็นเจ้า โดยที่พ่อของท่านเคยครองแผ่นดินราชบัลลังก์มาแล้วนั่นทีเดียว...*": 8–9

และ *ประวัติศาสตร์กรุงศรีอยุธยา ฉบับตุรแปง* แต่งโดย ฟรังซัวส์ อังรี ตุรแปง ซึ่งมาจากการบันทึกของบาทหลวงปีแยร์ บรีโก ที่เคยพำนักในสยามช่วงปลายสมัยกรุงศรีอยุธยา กล่าวถึงสมเด็จพระเพทราชา ความว่า "*...ใครบางคนกล่าวว่า พระเพทราชามีชาติกำเนิดมาจากตระกูลทาสที่เป็นฝีพายในเรือมากกว่าจากตระกูลที่จะสืบทอดราชบัลลังก์ แต่จากข้อมูลที่เชื่อถือได้ ข้าพเจ้าสามารถยืนยันได้ว่า พระองค์ทรงมีเชื้อสายกษัตริย์และเป็นพระภาดาของพระเจ้าแผ่นดินผู้ทรงครองราชย์อยู่ในขณะนี้...*": 76

บ้านโพธิ์หลวง (บ.โพธิ์หลวง) (ต่อมาเรียกว่า บ้านพลูหลวง) ตั้งอยู่ทิศเหนือของเมืองสุพรรณบุรี ในแผนที่เมืองสุพรรณบุรีจัดทำขึ้นในสมัยรัชกาลที่ 5 (พ.ศ. 2438–2440)
ส่วนนักประวัติศาสตร์ไทยได้สันนิษฐานชาติกำเนิดของสมเด็จพระเพทราชาแตกต่างจากพงศาวดารไทยที่ชำระตั้งแต่รัชกาลที่ 1 สมัยกรุงรัตนโกสินทร์ที่กล่าวว่า สมเด็จพระเพทราชาเป็นชาวบ้านพลูหลวงแขวงเมืองสุพรรณบุรีซึ่งไม่สอดคล้องกับหลักฐานร่วมสมัย โดยสันนิษฐานตรงกันว่า สมเด็จพระเพทราชาน่าจะสืบเชื้อสายจากตระกูลขุนนางเก่า มีชาติตระกูลสูง อาจเป็นเชื้อพระวงศ์ในสมเด็จพระนารายณ์มหาราช: 68: 149 หรือคงมีเชื้อสายเดิมของราชวงศ์สุพรรณภูมิ หรือเกี่ยวข้องกับสายเจ้าเมืองสุพรรณบุรี: 2–5 เช่น

นิธิ เอียวศรีวงศ์ กล่าวว่า *"สมเด็จพระเพทราชานั้นมีฐานะในราชการที่ค่อนข้างประหลาด กล่าวคือในแง่ของระบบราชการ สมเด็จพระเพทราชาเป็นขุนนางในฝ่ายปกครองในตำแหน่งสมุหพระคชบาล จางวางขวา กรมพระคชบาลขวา ซึ่งถือเป็นตำแหน่งอันสูงสุด และมีอำนาจค่อนข้างมาก สำหรับบุคคลซึ่งมีตำแหน่งเพียงแค่ "ออกพระ" ทำให้เข้าใจว่าสมเด็จพระเพทราชาน่าจะเป็นข้าหลวงเดิมในราชสำนักและที่สำคัญสมเด็จพระนารายณ์มหาราชทรงไว้วางพระทัยในตัวสมเด็จพระเพทราชาอย่างมากด้วย เพราะหลักฐานจากพระราชพงศาวดารกรุงศรีอยุธยากล่าวไว้ว่าสมเด็จพระนารายณ์มหาราชทรงรับพระราชธิดาเจ้าเมืองเชียงใหม่เป็นพระสนม เมื่อนางตั้งครรภ์สมเด็จพระนารายณ์มหาราชจึงทรงพระราชทานให้กับสมเด็จพระเพทราชา"*: 72–73

ขจร สุขพานิช ได้วิเคราะห์งานเขียนของเค็มพ์เฟอร์ เรื่อง *อยุธยา ในต้นแผ่นดินสมเด็จพระเพทราชา* และจดหมายเหตุของฝรั่ง พบว่าเค็มพ์เฟอร์และหลักฐานจดหมายเหตุให้ข้อมูลสำคัญๆ ที่น่าเชื่อถือกว่าพระราชพงศาวดารไทย ขจร สุขพานิช จึงได้เสนอไว้ใน *เอกสารทางวิชาการของสมาคมสังคมศาสตร์แห่งประเทศไทย เรื่อง ข้อมูลประวัติศาสตร์สมัยอยุธยา* เมื่อ พ.ศ. 2509-2520 ว่าพระเพทราชาไม่ใช่ขุนนางธรรมดา แต่เป็นเจ้าราชนิกูลในราชวงศ์ปราสาททอง ความว่า "*ผู้เขียนเสนอว่าพระเพทราชาเป็นโอรสของพระพี่นางของพระนารายณ์ พระขนิษฐา และพระธิดาของพระเพทราชาก็เป็นบาทบริจาริกาของพระนารายณ์ ดังนั้นพระเพทราชาจึงเป็นเจ้าราชนิกูลในราชวงศ์ ไม่ใช่ขุนนางธรรมดา*": 150

### การปราบดาภิเษกขึ้นครองราชย์

ในปี พ.ศ. 2231 เมื่อสมเด็จพระนารายณ์มหาราชประทับ ณ พระที่นั่งสุทธาสวรรค์ ทรงพระประชวรใกล้สวรรคต ทรงเห็นว่าพระเพทราชาเป็นผู้ใหญ่ จึงมอบหมายให้ว่าราชการแทน ระหว่างนั้นพระเพทราชาลวงพระอนุชาทั้งสองพระองค์ของสมเด็จพระนารายณ์ คือเจ้าฟ้าน้อยและเจ้าฟ้าอภัยทศว่ามีรับสั่งให้เข้าเฝ้า เมื่อทั้งสองพระองค์เสด็จถึงเมืองลพบุรีก็ถูกหลวงสรศักดิ์จับไปสำเร็จโทษที่วัดทราก ส่วนพระปีย์พระราชโอรสบุญธรรมถูกขุนพิพิธรักษา ผลักตกจากชาลาพระที่นั่งสุทธาสวรรค์แล้วกุมตัวไปสำเร็จโทษ สมเด็จพระนารายณ์มหาราชทรงได้ยินเสียงพระปีย์ แล้วเสด็จนั่งขึ้นได้จึงตรัสว่า "*ใครทำไมแก่อ้ายเตี้ยเล่า*" แล้วเสด็จสวรรคตในวันนั้น ปรากฏใน *พระราชพงศาวดาร ฉบับพระราชหัตถเลขา* ว่า

> *ในขณะนั้นพระบาทสมเด็จพระเจ้าอยู่หัวตรัสได้ทรงฟังเรื่องพระปีย์ร้องขึ้นมาดังนั้นก็ตกพระทัย ความอาลัยในพระปีย์ดำรัสว่าใครอะไรกับอ้ายเตี้ยเล่า และสมเด็จพระเจ้าอยู่หัวก็สวรรคตในเพลาวันนั้น เป็นวันพฤหัส เดือน ๕ แรม ๓ ค่ำ ศักราช ๑๐๔๔ ปีจอ จัตวาศก*
> 
> 

ตึกพระเจ้าเหา เขตพระราชฐานชั้นนอก ภายในพระราชวังพระนารายณ์ราชนิเวศน์ สถานที่ที่พระเพทราชากับหลวงสรศักดิ์ใช้เป็นที่ประชุมขุนนาง ออกว่าราชการ และวางแผนกระทำการรัฐประหารยึดอำนาจสมเด็จพระนารายณ์
หลักฐานต่างชาติร่วมสมัยไม่ปรากฏในพงศาวดารไทยอ้างว่ามีชาวฝรั่งเศสรายงานว่าพระเพทราชาสำเร็จโทษกรมหลวงโยธาเทพที่ริมน้ำ: 103

*รายงานละเอียดและถูกต้อง เกี่ยวกับ การปฏวัติอันยิ่งใหญ่ และมหัศจรรย์ซึ่งเกิดขึ้นเมื่อเร็วๆ นี้ ในพระราชอาณาจักรสยาม* กล่าวว่า :-

> *ก็ได้สั่งให้จับพระเจ้าลูกเธอ พระราชกุมารีผู้ทรงพระเยาว์ บรรจุลงถุงกำมะหยี่ใบใหญ่ ให้ทุบพระเศียรเสียด้วยท่อนไม้ใหญ่อันมีกลิ่นหอมและเป็นที่นับถือกว่าบรรดาไม้ทั้งปวงในหมู่เกาะอินเดียตะวันออก เรียกว่า ไม้จันทน์ แล้วให้โยนพระศพลงไปในแม่น้ำ*: 7
> 
> 

ข้าทูลละอองธุลีพระบาทก็เข้ามาอยู่ศาลาลูกขุนในพระราชวังกันทั้งปวง แต่มีบางส่วนที่ไม่ได้อยู่ ณ อยู่ศาลาลูกขุน เช่น พระยาหุเสนขานหนีไปเที่ยวอยู่ป่า ส่วนพระยาวิไชเยนทร์ (คอนสแตนติน ฟอลคอน) อยู่ที่ตึกบ้าน พระเพทราชาจึงมอบหมายให้เจ้าพระยาสุรสงครามออกไปตามหาพระยาวิไชเยนทร์ (คอนสแตนติน ฟอลคอน) โดยหมายจะตั้งขึ้นเป็นวังหน้า (กรมพระราชวังบวรสถานมงคล) เจ้าพระยาสุรสงครามจึงใช้ทนายออกไปตามหาพระยาวิไชเยนทร์ (คอนสแตนติน ฟอลคอน) เมื่อทนายไปพบพระยาวิไชเยนทร์ (คอนสแตนติน ฟอลคอน) จึงกล่าวความแก่ทนายว่า "*ท่านเขียนด้วยมือแล้วจะมาลบด้วยเท้าเล่าครั้นมิเข้าไปก็จะโกรธ*" เมื่อพระยาวิไชเยนทร์ (คอนสแตนติน ฟอลคอน) มาถึงศาลาลูกขุนจึงถูกจับกุมตัวไปประหารชีวิต เมื่อจัดการบ้านเมืองสงบแล้วจึงเชิญพระบรมศพสมเด็จพระนารายณ์มาประดิษฐานที่พระที่นั่งสุริยาศน์อมรินทร์ แล้วรับราชาภิเษก ณ พระที่นั่งสรรเพชญปราสาท

### พระราชพิธีปราบดาภิเษก

เมื่อปราบดาภิเษกนั้นสมเด็จพระเพทราชามีพระชนมพรรษาได้ 51 พรรษา ทรงพระนามว่า **สมเด็จพระมหาบุรุษ วิสุทธิเดชอุดม บรมจักรพรรดิศร บรมนาถบพิตร สมเด็จพระพุทธเจ้าอยู่หัว**

เมื่อพระชนมพรรษาครบรอบ 56 พรรษา: 385 สมเด็จพระเพทราชาทรงกระทำพระราชพิธีราชาภิเษกครั้งที่ 2: 69 การพระราชพิธีบรมราชาภิเษกครั้งนี้เป็นไปตามโบราณราชประเพณีเหมือนพระราชพิธีราชาภิเษกครั้งสมเด็จพระเจ้าปราสาททอง

เมื่อวันพฤหัสบดี เดือนสิบขึ้นเจ็ดค่ำปีจอจัตวาศก เวลาเช้าสี่นาฬิกาสี่บาท: 385 เป็นฤกษ์มหามงคล เหล่าขุนนาง และข้าทูลละอองทั้งผู้ใหญ่ผู้น้อยร่วมประชุมกันที่พระที่นั่งสรรเพชญปราสาท ณ กรุงเทพพระมหานครศรีอยุธยา: 385 และอันเชิญสมเด็จพระเพทราชาเสด็จขึ้นเสวยราชสมบัติ เฉลิมพระนามว่า **สมเด็จพระมหาบุรุษ วิสุทธิเดชอุดม บรมจักรพรรดิเจ้าภิภพกรุงเทพพระมหานคร บวรทวาราวดีศรีอยุธยามหาดิลกภพนพรัตนราชธานีบุรีรมย์ อุดมพระราชนิเวศน์มหาสถาน**: 498: 69: 385

การพระราชพิธีราชาภิเษกครั้งนั้นมีการประดับตกแต่งพระนคร: 385 แม่น้ำลำคลองต่างๆ มีราชวัตรฉัตรธง ฉัตรเบญจรงค์ ฉัตรเงิน ฉัตรทอง ธงประดาก (ธงผืนผ้า) ประดับเป็นระยะๆ ตามแบบอย่างโบราณราชประเพณี เป็นต้น และจัดงานรื่นเริงมหรสพสมโภชพระนครเป็นเวลา 3 วัน: 385 เมื่อสมเด็จพระเพทราชาทรงเครื่องศิริราชวิภูสนาภรณ์เสร็จแล้วทรงพระราชยานซึ่งประดับไปด้วยเครื่องสูงไสวอย่างตระการตา และมีเครื่องดุริยางค์ดนตรีประโคมพระราชพิธี ทั้งปืน กลอง แตรสังข์ ขบวนแห่พยุหะยาตราของพระองค์รายล้อมด้วยพสกนิกรอย่างคับคั่ง เมื่อพระราชพิธีขบวนแห่รอบพระนครเสร็จสิ้นแล้ว สมเด็จพระเพทราชาเสด็จประทับเลียบพระนครแล้วจึงเสด็จกลับไปยังพระราชวัง: 385 ส่วนพระญาติและข้าหลวงเดิม ณ บ้านพลูหลวง แขวงเมืองสุพรรณบุรี ทราบว่าสมเด็จพระเพทราชาขึ้นครองราชย์ยกเศวตฉัตรปราบดาภิเษกแล้ว ต่างชื่นชมโสมนัสยินดี และได้จัดแจงอาหาร และสิ่งของต่างๆ ตามประสาชนบท เข้ามายังพระราชวังทูลเกล้าถวายพระองค์: 386 และการเพ็ดทูลของพระญาติก็เป็นอย่างกันเองที่คุ้นเคยมาแต่ก่อน เหล่าข้าทูลในพระราชวังได้ฟังจึงห้ามตักเตือนว่าเป็นการมิสมควร

สมเด็จพระเพทราชาทรงได้ฟังเช่นนั้นจึงสวนพระราชดำรัสว่า :- 

> *เรามิได้ถืออย่าห้ามมันเลย*: 386
> 
> 

แล้วจึงให้พระญาติอยู่ในพระราชวังใกล้พระราชนิเวสสถานและจัดเลี้ยงอาหารสุราต่างๆ พร้อมยังพาเที่ยวชมพระราชวัง: 387 วันรุ่งขึ้นสมเด็จพระเพทราชาพระราชทานเงินทอง เครื่องนุ่งห่ม และสิ่งของแก่พระญาติทั้งยังฝากให้แก่ผู้ที่ไม่ได้มาเข้าเฝ้าในครั้งนี้ บรรดาพระญาติของพระองค์ได้รับพระราชทานสิ่งของทั้งหลายแล้วจึงถวายพระพรและถวายบังคมลา: 387

แล้วทรงตั้งคุณหญิงกัน (พระมเหสีเดิม) เป็นพระอัครมเหสีฝ่ายขวา ตั้งกรมหลวงโยธาเทพ (เจ้าฟ้าทอง) พระราชธิดาในสมเด็จพระนารายณ์เป็นพระมเหสีฝ่ายซ้าย ตั้งนางนิ่มเป็นพระสนมเอก ตั้งสมเด็จพระสรศักดิ์: 365 หรือหลวงสรศักดิ์: 252 สมเด็จพระเจ้าลูกเธอเป็นกรมพระราชวังบวรสถานมงคล ตั้งหม่อมแก้วบุตรท้าวศรีจุฬาลักษณ์ (แจ่ม) พระขนิษฐาของพระองค์เป็นกรมขุนเสนาบริรักษ์ และตั้งเจ้าราชนิกูล เช่น นายกรินท์คชประสิทธิ ทรงบาศซ้ายกรมพระคชบาล ซึ่งเป็นพระราชนัดดาขึ้นเป็น เจ้าพระพิไชยสุรินทร์ (ภายหลังสถาปนาขึ้นเป็นเจ้าต่างกรมเป็น กรมหมื่นอินทรภักดี ในรัชกาลสมเด็จพระที่นั่งท้ายสระ) และขุนทิพพลภักดิ์ เชื้อพระวงศ์ ขึ้นเป็น เจ้าพระอินทรอภัย พร้อมพระราชทานเครื่องยศตามตำแหน่งฐานาศักดิ์ เป็นต้น

เมื่อพระองค์ขึ้นครองราชย์แล้ว ก็ได้ขับไล่กำลังทหารฝรั่งเศสออกไปจากกรุงศรีอยุธยา แต่ยังทรงอนุญาตให้บาทหลวง และพ่อค้าชาวฝรั่งเศสอาศัยอยู่ในกรุงศรีอยุธยาต่อไปได้ ได้มีการทำสนธิสัญญากับฝรั่งเศส เรื่องการขนย้ายทหาร และทรัพย์สินของฝรั่งเศสออกจากป้อมที่บางกอก โดยฝ่ายอาณาจักรอยุธยาเป็นผู้จัดเรือ กับต้องส่งคืนทรัพย์สิน ที่เป็นของกรุงศรีอยุธยาคืนทั้งหมด สำหรับข้าราชการและราษฎรไทย ที่ยังอยู่ในประเทศฝรั่งเศส ทางฝรั่งเศสจะเป็นผู้ออกค่าใช้จ่ายในการเดินทางกลับกรุงศรีอยุธยา ผลการปฏิบัติดังกล่าวทำให้ความสัมพันธ์ระหว่างกรุงศรีอยุธยากับฝรั่งเศส สิ้นสุดลงตั้งแต่นั้นมา

พระนาม
------

สมเด็จพระเพทราชามีพระนามเรียกขานอื่นๆ เช่น

* สมเด็จพระเจ้าธาดาธิเบศร์: 8
* พระเจ้าปากสระ หรือ ขุนหลวงปากสระ: 47 มาจากสมเด็จพระเพทราชาทรงโปรดทอดพระเนตรปลาในน้ำ หรือทรงโปรยข้าวตอกให้ปลาตรงริมปากสระรายล้อมพระที่นั่งบรรยงก์รัตนาสน์
* ขุนหลวงสระแก้ว: 8
* ขุนหลวงประธาคูจาม: 8 มาจากมูลเหตุถิ่นบ้านเดิมของสมเด็จพระเพทราชา คือ เมืองสุพรรณบุรี ซึ่งมีชื่อเดิมว่า *ประธาคูจาม* หรือ *ปละท่าคูจาม* หรือ *ปท่าคูจาม* ที่พระเจ้าอู่ทองทรงตั้งก่อนสร้างพระนครทวารวดี: 153 อยู่ฝั่งฟากใต้ของกรุงศรีอยุธยา: 173
* ขุนหลวงเพทราชา: 12
* พระเพทธราชาธิราช

พระอุปนิสัย
-----------

เดอ ลา ลูแบร์ ผู้แทนพิเศษของคณะราชทูตฝรั่งเศสมายังอาณาจักรอยุธยาเมื่อปี พ.ศ. 2230 ปลายรัชกาลสมเด็จพระนารายณ์มหาราช ได้เขียนบันทึกลักษณะออกพระเพทราชาไว้ว่า :-

> *"...Oc-Pra Pipitcharatcha : who though he has only the Title of Oc-Pra, is yet a very great Lord. The people love him becauſe he appears modetate ; and think him invulnerable, becauſe he expreſſed a great deal of Courage in ſome Fight againſt the Pegains : his Courage has likewiſe procur'd him the Favour of the King his Maſter. His Family has continued a long time in the higheſt Offices: is ſtequently allied to the Crown; and is it publickly repotted that he or his Son Oc-Louang Souracac may pretend to it, if either of them ſurvive the King that now Reigns."*
> 
> — Simon de La Loubère, 1642-1729. Du Royaume de Siam, (1687).

พระเจ้าบรมวงศ์เธอ กรมพระนราธิปประพันธ์พงศ์ ทรงพระนิพนธ์แปลจากต้นฉบับภาษาอังกฤษ ความว่า :-

> *"ออกพระพิพิธราชา ผู้มาตรว่าทรงยศเป็นแต่เพียงออกพระ ก็ยังมีศักดิ์มีอำนาจยิ่งใหญ่ ราษฎรก็รักใคร่นิยมนับถือมาก เพราะท่านเป็นคนใจดีสงบเสงี่ยม และพากันคิดว่าท่านเป็นคนมีวิชาความรู้ และเฉลียวฉลาดหลักแหลมน่านับถือ เพราะท่านเข้าใจผูกน้ำใจไพร่พลและกล้าหาญ เห็นฝีมือคราวออกศึกรามัญ ความแกล้วกล้าสามารถในการศึกนี้ ทำให้พระพุทธเจ้าอยู่หัวทรงพระเมตตากรุณาไว้วางพระราชหฤทัยมาก วงศ์ตระกูลของออกพระเพทราชาได้รับราชการแผ่นดินในตำแหน่งสูงสืบต่อกันมาช้านานหลายชั่วมีทางเกี่ยวข้องในราชสมบัติหลายแง่จนคนโจษกันแซ่แทบไม่เป็นการปิดบังว่า ตัวท่านหรือบุตรของท่านออกหลวงสรศักดิ์นั้น อาจจะคิดเอาราชสมบัติได้ ถ้าคนใดคนหนึ่งยังมีชีวิตอยู่"*
> 
> — กรมพระนราธิปประพันธ์พงศ์ (ทรงพระนิพนธ์แปล). จดหมายเหตุลาลูแบร์ เล่มที่ 2, (2505).

ในประชุมพงศาวดาร ตอน โกษาปานไปฝรั่งเศส กล่าวสอดคล้องตามจดหมายเหตุ ลา ลู แบร์ ว่า :-

> *"ออกพระเพทราชาเป็นขุนนางผู้ใหญ่ ราษฎรชอบพอมาก เพราะใจคอเยือกเย็น และลือกันว่าเป็นคนคงกะพันชาตรียิงไม่ออก ฟันไม่เข้าถึงพระรายณ์เองก็ทรงโปรดมาก เพราะเคยไปสงครามมีชัยชนะแก่พระเจ้าตองอูมา......ตามเสียงตลาดที่โจษกันทุกวันนี้มักนิยมถือกันว่า ถ้าพระนารายณ์สิ้นพระชนม์ลงเมื่อใด ออกพระเพทราชากับลูกชายชื่อออกหลวงสรศักดิ์มีหวังที่จะสืบราชสมบัติยิ่งกว่าใครๆ......มารดาของออกพระเพทราชานั้นเคยเป็นนางนมของในหลวงเดี๋ยวนี้เหมือนกับมารดาของเจ้าคุณอัครราชทูตซึ่งเคยถวายนมแก่พระองค์เหมือนกัน"*
> 
> — ประชุมพงศาวดาร เล่มที่ 33 (ประชุมพงศาวดาร ภาคที่ ๕๙ - ๖๑), (2512).

บันทึกความทรงจำของออกพระศักดิสงคราม (เรือโท เชอวาลิเอร์ เดอ ฟอร์บัง): 25: 434 นายทหารเรือชาวฝรั่งเศสที่เข้ามาช่วยราชการสมัยสมเด็จพระนารายณ์มหาราช กล่าวถึงออกพระเพทราชา ความว่า :-

> *"ข้าพเจ้ารู้จักท่านผู้นี้ดีถึงแม้ว่าท่านมีอายุกลางคนแล้ว ก็ยังมีกำลังแข็งแรงว่องไวเหมือนเมื่อยังหนุ่มอยู่ มีสติปัญญารอบคอบและประพฤติตนถูกกาลเทศะ ท่านได้พระภิกษุสงฆ์เป็นพรรคพวกแล้วก็เกลี้ยกล่อมขุนนางอื่นโดยเยินยอความมักใหญ่ใฝ่สูงของเขา สัญญาว่าจะให้มีหน้าที่ในการปกครองบ้านเมืองด้วย ท่านไม่ได้เกลี้ยกล่อมเฉพาะแต่ขุนนางเท่านั้น ยังได้เอาใจราษฎรด้วย ราษฎรที่ชอบของใหม่ ๆ แปลก ๆ ก็หวังใจว่า เมื่อได้อยู่ใต้แอกผู้อื่นแล้ว การปกครองคงจะไม่เข้มงวดนัก"*
> 
> — Claude de Forbin-Gardanne, Mémoires du comte de Forbin (1656–1733), ฉบับทรงนิพนธ์แปลโดย ม.จ. ดำรัสดำรงค์ เทวกุล (2509).

บันทึกของบาทหลวงปีแยร์ บรีโก กล่าวว่า :-

> *พระเพทราชาถึงแม้จะรูปร่างเล็ก แต่ก็มีจิตใจสูง รูปร่างหน้าตาเป็นที่่น่าสนใจ แม้ว่าจะมีอายุถึง ๕๖ ปีแล้วก็ตาม เขาเป็นที่รู้จักรักใคร่ของผู้ที่อยู่ใต้บังคับบัญชา แต่กับศัตรูเขาไว้ท่าเสมอ เขาได้รับการเลี้ยงดูเหมือนกับพระเจ้าแผ่นดิน ความสุขของพระเจ้าแผ่นดินได้รับแรงดลใจจากประชาชนที่ผาสุก ความซื่อสัตย์จงรักภักดีของเขาแฝงไว้ด้วยเล่ห์เหลี่ยมที่เฉลียวฉลาด โดยเล่ห์เหลี่ยมนี้เขาอาจแสดงความไม่พอใจพระเจ้าแผ่นดินในความผิดของพระองค์หรือของพวกเสนาบดีของพระองค์ผู้ซึ่งเขาจะจัดการตอบแทนอย่างรุนแรงด้วยการกระทำของพวกบ้าอำนาจ ทั้ง ๆ ที่เขาพยายามปิดบังเจตนาร้ายของเขา*
> 
> 
> — P. Brigot, Bishop of Tabraca Vicar Apostolic, รวบรวมโดย ฟรังซัวส์ อังรี ตุรแปง A.D. 1770, ประวัติศาสตร์ไทยสมัยกรุงศรีอยุธยา ฉบับตุรแปง, แปลโดยสมศรี เอี่ยมธรรม, (2522).

เหตุการณ์ในรัชสมัย
------------------

### ขับไล่ฝรั่งเศสออกจากสยาม (พ.ศ. 2231)

ดูเพิ่ม: การปฏิวัติสยาม พ.ศ. 2231 และ การล้อมบางกอก
เหตุการณ์ขับไล่ฝรั่งเศสจากสยามเป็นเหตุการณ์สืบต่อเนื่องทั้งก่อนและหลังจากที่สมเด็จพระเพทราชาปราบดาภิเษกขึ้นเป็นพระเจ้าแผ่นดิน

เมื่อ ปี พ.ศ. 2230 เมื่อคราวคณะราชทูตไทยซึ่งออกไปเจริญสัมพันธไมตรีกับฝรั่งเศสเดินทางกลับสยาม ราชสำนักฝรั่งเศสก็ได้ส่งคณะราชทูต โดยมีลา ลูแบร์ เป็นผู้แทนพิเศษ และเซเบอแร ดูว์ บูแล เป็นอุปทูต มายังกรุงศรีอยุธยาเพื่อแก้ไขสนธิสัญญาทางการค้าฉบับก่อน: 28 และชักจูงให้สมเด็จพระนารายณ์มหาราชเข้ารีตในศาสนาคริสต์ พร้อมกับกำลังทหารพร้อมอาวุธทันสมัยมีอนุภาพเหนือกว่าอยุธยามากเข้ามาประจำการที่บางกอกและเมืองมะริด (ทวาย) โดยมีนายพลเดส์ฟาร์จเป็นผู้ควบคุมกำลังทหารนั้น

กองทหารสยามปิดล้อมป้อมวิชเยนทร์ซึ่งทหารฝรั่งเศสยึดไว้เป็นที่มั่น ระหว่างการปฏิวัติภายใต้การนำของพระเพทราชาในปี พ.ศ. 2231
ออกพระเพทราราชา จางวางกรมพระคชบาลควบตำแหน่งรักษาการสมุหกลาโหม ไม่เห็นด้วยกับนโยบายต่างประเทศของสมเด็จพระนารายณ์มหาราช: 330–375 และเคยติงเรื่องนี้ในที่ประชุมขุนนางต่อหน้าพระพักตร์มาก่อน แม้ทรงพระพิโรธการดิงของออกพระเพทราชาแต่ทรงระงับไว้ไม่ได้ลงพระราชอาญา ตั้งแต่นั้นมา ออกพระเพทราราชาจึงจับตาดูการเคลื่อนไหวจับตาดูการเคลื่อนไหวของออกญาวิไชยเยนทร์เป็นพิเศษและทราบว่า :-

> *"เมอซิเออร์คอนซตันซ์ก็มีใจคิดร้ายอยู่ด้วย พวกข้าราชการที่รู้เท่าเมอซิเออร์คอนซตันซ์ก็ไม่กล้าพูด แต่ก็ได้พยายามช่วยกันป้องกันไม่ให้เมอซิเออร์คอนซตันซ์ได้ทำการร้ายขึ้นได้"*: 603
> 
> 

เมื่อปี พ.ศ. 2231 สมเด็จพระนารายณ์มหาราชทรงพระประชวรด้วยโรคไอหืดมีพระอาการแย่ลงอย่างมาก เปิดโอกาสให้ออกพระเพทราชาซึ่งมีตำแหน่งผู้สำเร็จราชการแทนพระองค์ชิงกระทำการรัฐประหาร ออกพระเพทราชาจึงเข้ายึดพระราชวังละโว้ทันทีในวันที่ 18 พฤษภาคม พ.ศ. 2231 โดยมีออกหลวงสรศักดิ์เป็นกำลังสำคัญและยังมีแนวร่วม 3 กลุ่ม คือ กลุ่มชาวเมืองกรุงศรีอยุธยา กลุ่มขุนนางในราชสำนักที่แตกเป็นฝักเป็นฝ่าย และกลุ่มพระสงฆ์โดยเฉพาะอย่างยิ่งสมเด็จพระสังฆราช วัดราชา เมืองลพบุรี เป็นฐานกำลังสำคัญและอาจใช้เป็นกำลังรบหากจำเป็น ต่อมาออกพระเพทราชาได้ให้เจ้าพระยาสุรสงครามซึ่งเป็นบุคคลที่พระยาวิไชเยนทร์ (คอนสแตนติน ฟอลคอน) นับถือ ให้ไปบอกความว่าสมเด็จพระนารายณ์มหาราชมีรับสั่งให้เข้าเฝ้า พระยาวิไชเยนทร์ (คอนสแตนติน ฟอลคอน) จึงถูกจับกุมตัวไปประหารชีวิตในคราวนั้น

> *"เมื่อวันที่เกิดเหตุการณ์ปฏิวัตินั้น ฟอลคอนได้รับคำสั่งให้เข้าเฝ้าสมเด็จพระนารายณ์มหาราช พร้อมกับนายทหารฝรั่งเศสอีก ๔ นาย มีอาวุธครบมือ เมื่อเข้ามาในบริเวณพระราชวัง พระเพทราชาและขุนนางกลุ่มหนึ่งคอยดักพบและจับกุมตัวไปสำเร็จโทษโดยที่ไม่มีโอกาสเข้าเฝ้า จากนั้นบ้านหลวงรับราชทูตก็ถูกตรวจค้น มาดามฟอลคอนภรรยาและลูกถูกจองจำ และปลดจากบรรดาศักดิ์ทุกระดับชั้น"*
> 
> 

พันตรีโบชอง ผู้คุ้มกันฟอลคอนในขณะนั้น ได้เขียนบรรยายเหตุการณ์ไว้ว่า :-

> *"เมอซิเออร์ก็องสต๊องส์เริ่มวิตกว่าจะไม่ได้พบพระเจ้าแผ่นดินและสังเกตเห็นว่าทหารต่างๆ ที่จุกช่องล้อมวงพระราชวังได้พยายามเข้ามาหาข่าวจากทหารที่ข้าพเจ้านำขึ้นไปจากบางกอกซึ่งประจำกองอยู่ใกล้ๆ กับพวกเขา เขาลงความเห็นว่าคงจะเกิดอะไรที่เลวร้ายสักอย่างหนึ่งเป็นแน่ จึงสั่งให้ข้าพเจ้าไปแจ้งกับทหารฝรั่งเศสว่าห้ามพูดคุยกับผู้อื่น"*: 9
> 
> 

วันที่ 6 มิถุนายน พ.ศ. 2231 กองทหารฝรั่งเศสซึ่งประจำการอยู่ ณ บางกอก และเมืองมะริด (ทวาย) เปิดฉากรบปะทะต่อสู้กับฝ่ายสยามอันเป็นผลมาจาก นายพลเดส์ฟาร์จ (Chevalier Desfarges) แข็งข้อและไม่ยอมปฏิบัติตามความต้องการของออกพระเพทราชา ต่อมาฝ่ายอยุธยาส่งทหารไปยังเมืองมะริด (ทวาย) เพื่อขับไล่กองทหารฝรั่งเศสอีกทาง จนถึงวันที่ 24 มิถุนายน กองทหารฝรั่งเศสที่เมืองมะริด (ทวาย) จึงเดินทางออกจากสยามไป ส่วนการรบพุ่งกับกองทหารฝรั่งเศสที่บางกอกยังคงยืดเยื้อต่อไปจนถึงปลายปี พ.ศ. 2231

การโจมตีของกองทัพชาวสยามกับกองทัพฝรั่งเศสที่ทวาย
วันที่ 11 กรกฎาคม พ.ศ. 2231 สมเด็จพระนารายณ์มหาราชเสด็จสวรรคต ออกพระเพทราชาจึงได้ปราบดาภิเษกขึ้นเป็นพระเจ้าแผ่นดินและสถาปนาราชวงศ์บ้านพลูหลวง *คำให้การขุนหลวงหาวัด* กล่าวว่า: 161

> *"ครั้นพระนารายณ์สวรรคตแล้ว เสนาอำมาตย์ทั้งปวงจึงปรึกษากันทั้งสิ้นแล้วก็พร้อมกันด้วยใจจงรักภักดีที่จักเอาเจ้าพระยาศรีสุรศักดิ์ให้ครอบครองกรุง ฝ่ายเจ้าพระยาศรีสุรศักดิ์นั้นมิได้สมัคยอมใจที่จะครองกรุง จึงปรึกษากันกับเสนาทั้งปวงว่าใหญ่กว่าเรานี้ยังมีอยู่ แล้วเราได้เรียกว่าเปนบิดาคือเจ้าพระยาสุรศรี เปนยอดใหญ่อยู่ในกรุงศรีอยุธยา แล้วก็ดีที่ในการบุราณทั้งชื่อสัตย์ มีอัชฌาอาศรัยทั้งใจตรงแล้วมีสติปัญญาทั้งศรัทธาวิรียก็บริบูรณ์อันเสนาทั้งปวงก็มิได้ยอมใจ ด้วยมิใช่เปนเชื้อเนื้อหน่อองค์พระนารายน์ ก็จำเปนจำต้องยอมใจด้วยบทพระธรรมนูญและอย่างธรรมเนียม ก็มีมาสิได้เรียกว่าเปนบิดาแล้วก็ควรที่จักทำการราชาภิเศก จึงยินยอมพร้อมใจกันทั้งสิ้นให้เจ้าพระยาสุรศรีครอบครองกรุง"*
> 
> 

วันที่ 18 ตุลาคม พ.ศ. 2231 หลังจากฝ่ายอยุธยากับฝรั่งเศสต่อสู้กันยืดเยื้อนานถึง 4 เดือน นายพลเดส์ฟาร์จ (Chevalier Desfarges) กับนายโวลอง เดส์ แวร์แกง (Volland Des Vergens): 216 รวมทั้งกองทหารฝรั่งเศสที่รักษาการอยู่ที่ป้อมบางกอกจำนวน 250 คน ยอมยกธงขาว นายพลเดส์ฟาร์จ จึงได้ลงนามทำสัญญาสงบศึกต่อสมเด็จพระเพทราชา: 11

สัญญาสงบศึกของสมเด็จพระเพทราชา ปรากฏใน *เอกสารของนายโวลอง เดส์ แวร์แกง* ประกอบด้วย 9 ข้อ ดังนี้: 22–24

> ๑. พระเจ้าแผ่นดินสยามจะให้ชาวฝรั่งเศสยืมเรือ ๒ ลำ พร้อมอุปกรณ์ครบเพื่อที่จะบรรทุกทหารฝรั่งเศสทั้งหมด เดินทางออกไปจากสยาม โดยฝ่ายไทยจะนำเรือมาจอดไว้ให้ฝรั่งเศสตรวจสภาพก่อนออกเดินทาง
> 
> 
> ๒. ให้ท่านสังฆราช เดอ เมเตลโลโปลิส และคณะบาทหลวง พร้อมด้วยนายเวเรต์เป็นตัวประกันจนกว่าที่เรือทั้ง ๒ ลำ จะถูกส่งกลับคืนมาและจนกว่าจะมีการส่งมอบเงินรายได้จากการค้ากับบริษัทฝรั่งเศสซึ่งฟอลคอนอ้างว่าเป็นของตน
> 
> 
> ๓. ให้กองทหารฝรั่งเศสที่รักษาป้อมออกจากป้อมได้โดยมีพิธีการตามที่ปฏิบัติกันในยุโรป และให้นำสิ่งของที่เป็นของพระเจ้ากรุงฝรั่งเศสกลับไปด้วย เช่น ปืนใหญ่ ดินปืน ระเบิดมือ ฯลฯ และให้ชาวสยามจัดหาเสบียงอาหารและของจำเป็นอื่นๆ ให้เพียงพอระยะเวลา ๑ ปี โดยชาวฝรั่งเศสจะเป็นผู้จ่ายเงิน
> 
> 
> ๔. ให้บาทหลวงทำงานเผยแผ่ศาสนาต่อไปได้อย่างเสรี
> 
> 
> ๕. ให้บาทหลวงเจซูอิตเป็นผู้เลือกเองว่าจะดำเนินงานต่อไป หรือจะออกไปจากอาณาจักร โดยได้รับสิทธิพิเศษตลอดจนเกียรติยศตามเดิม
> 
> 
> ๖. ให้บริษัทการค้าฝรั่งเศสดำเนินกิจการต่อไปได้โดยได้รับสิทธิพิเศษตามเดิม
> 
> 
> ๗. เพื่อให้เกิดความมั่นใจในสัญญาและมิให้ผิดสัญญากันทั้งสองฝ่าย ให้มีตัวประกันทั้งสองฝ่าย คือ ฝ่ายไทยเป็นขุนนางระดับสูง ส่วนทางฝรั่งเศสได้แก่นายพลจากป้อมบางกอก เมอซิเยอร์ เชอวาลิเย่ร์ เดส์ฟาร์จ และนายเวเรต์
> 
> 
> ๘. ให้ตัวประกันฝ่ายสยามลงเรือลำเดียวกับนายพลเดส์ฟาร์จ ส่วนตัวประกันฝ่ายฝรั่งเศสจะลงเรืออีกลำหนึ่งตามไปในระยะไม่เกินวิถีกระสุน และการแลกเปลี่ยนตัวประกันจะกระทำเมื่อถึงด่านขนอนสุดท้ายที่ปากน้ำ
> 
> 
> ๙. ในทุกกรณี ให้นายพลเดส์ฟาร์จคืนป้อมบางกอกให้แก่พระเจ้ากรุงสยาม ตามสภาพที่เป็นอยู่ขณะนั้นพร้อมด้วยทุกอย่างที่เคยเป็นของพระเจ้ากรุงสยาม
> 
> 
> 

นายพลเดส์ฟาร์จจึงคุมทหารฝรั่งเศสออกไปอย่างสันติโดยเรือ 2 ลำชื่อสยามกับละโว้ นอกจากนี้สมเด็จพระเพทราชายังทรงให้ยืมเงิน 45,000 แฟรงค์ เพื่อเป็นค่าเดินทางพร้อมปล่อยตัวบุตรชายของนายพลเดส์ฟาร์จ 2 คน และยังมีชาวฮอลันดาช่วยหาเรือและจัดเสบียงอาหารแก่พ่อค้าและบาทหลวงชาวฝรั่งเศส กองกำลังทหารฝรั่งเศสจึงได้เดินทางนอกกรุงศรีอยุธยาเมื่อวันที่ 2 พฤศจิกายน พ.ศ. 2231: 310

แม้มีข้อสัญญาสงบศึก ปรากฏว่ามีบรรดาบาทหลวงบางส่วน และชาวคริสเตียนถูกจับขังจำนวนมาก โบสถ์คริสต์ถูกปิดและถูกปล้นทำลาย การเผยแพร่คริสต์ศาสนาที่เคยรุ่งเรืองในรัชกาลสมเด็จพระนารายณ์มหาราชก็อยู่ในสภาพตกต่ำจนต้องล้มเลิกไปตลอดรัชกาลสมเด็จพระเพทราชา มีคณะบาทหลวงฝรั่งเศสที่ยังพำนักอยู่ในกรุงศรีอยุธยา ได้เขียนบันทึกความโหดเหี้ยมทารุณกรรมนักโทษชาวคริสเตียน และยังออกไปให้ทำงานหนักหลายอย่างตั้งแต่เช้าจรดเย็น เช่น ขนดิน ขนอิฐ ขนขยะ ล้างท่อ ล้างที่ทิ้งอุจจาระ ลากเสา ลางซุง เป็นต้น

ปรากฏใน *จดหมายเหตุของคณะบาทหลวงฝรั่งเศส* ความว่า :-

> *"ในครั้งนั้นบรรดาชาวต่างประเทศมีความประหลาดใจมากที่ได้เห็นชาวยุโรปในเมืองไทย ทั้งนักเรียนอายุ ๑๓ ขวบ ๑๔ ขวบ ตลอดจนมิชชันนารีซึ่งหน้าตาแสดงความบริสุทธิ์ของตัว ต้องถูกลากไปตามถนน และถูกบีบคั้นไม่ผิดกันกับพวกผู้ร้ายอย่างสำคัญและผู้ร้ายที่ฆ่าคนตาย ถ้าพวกคริสเตียนล้มลงด้วยอ่อนเพลียเพราะความไม่สบาย หรือแดดเผาจนร้อน หรือเหน็ดเหนื่อยเต็มที ประเดี๋ยวก็ต้องลุกขึ้นได้ด้วยไม้ตี ในตอนเช้าเวลาเดินไปทำงานและตอนเย็นเวลากลับ พวกนี้ต้องขอทานตามประตูบ้านและตามร้านทุก ๆ แห่ง พวกชาวบ้านก็ให้ข้าวบ้าง ปลาเค็มบ้าง เบี้ยซึ่งใช้กันต่างเงินบ้าง และให้เหมือนกับนักโทษไทยและมอญที่ต้องร้อยโซ่ติดเป็นพวงเดียวกันไป"*: 12–13
> 
> 

### กบฏธรรมเถียร (พ.ศ. 2233)

กบฏธรรมเถียร หรือกบฎพระมอญ: 439 เกิดขึ้นเมื่อปี พ.ศ. 2233: 28 ราวเดือนเมษายน ตรงกับรัชกาลสมเด็จพระเพทราชา ผู้ก่อกบฏชื่อ ธรรมเถียร เป็นพระสึกใหม่เคยต้องโทษอาญาที่ตะนาวศรี และเป็นบัณฑิต: 66 อาศัยอยู่แขวงเมืองนครนายก: 9 เคยเป็นข้าหลวงเดิมของเจ้าฟ้าอภัยทศ หลังสมเด็จพระเพทราชาปราบดาภิเษกขึ้นเป็นพระเจ้าแผ่นดิน เจ้าฟ้าอภัยทศจึงถูกสำเร็จโทษ ธรรมเถียรจึงหนีไปบวชระยะหนึ่ง หลังจากสึกจึงคิดก่อกบฏหมายจะชิงราชสมบัติจากสมเด็จพระเพทราชา โดยใช้อุบายหลอกลวงชาวบ้านด้วยการปลอมตัว และประกาศตนเองแอบอ้างว่าเป็นเจ้าฟ้าอภัยทศ และยังทำกิริยาและน้ำเสียงพูดจาเหมือนพระขวัญ ชาวบ้านต่างพากันหลงเชื่อเป็นอันมากเนื่องจากธรรมเถียรติดไฝดำไฝแดงที่ใบหน้า: 251 จึงคล้ายกับพระพักตร์ของเจ้าฟ้าอภัยทศ และชาวบ้านต่างเลื่องลือว่าพระขวัญนี้มีบุญญาธิการ

ปรากฏใน *พระราชพงศาวดารกรุงศรีอยุธยา ฉบับสมเด็จพระพนรัตน์ วัดพระเชตุพน* ความว่า :-

> *"ลุศักราช ๑๐๔๒ ปีชวด ฉศก ขณะนั้นเกิดกบฏ ไอ้ธรรมเถียรข้าหลวงเดิมเจ้าฟ้าอภัยทศ เป็นจราจลในจังหวัดแขวงหัวเมืองนครนายก และอ้ายธรรมเถียรกระทำการโกหกติดไฝที่หน้าให้เหมือนเจ้าฟ้าอภัยทศ สำแดงแก่ชาวชนบทประเทศทั้งปวงว่าตัวเป็นเจ้าฟ้าอภัยทศ"*: 499
> 
> 

ธรรมเถียรจึงได้ขี่ช้างพลายกาง พร้อมทาสควาญช้างคนสนิทชื่อ คุลา หรือกุลา: 79 ยกพรรคพวกซ่องสุมผู้คนเรื่อยมาตั้งแต่เมืองสระบุรีและขุนละครมีผู้คนทั้งชาวบ้านชาวนาต่างหอบดาบ คันหลาว คานหอบข้าว และเคียวเข้าร่วมกบฏเป็นจำนวนมาก: 143

เมื่อถึงเดือนกุมภาพันธ์ พ.ศ. 2233 ธรรมเถียรยกกองกบฏมาตั้งที่พระตำหนัก พระราชวังหลวง ตั้งอยู่ทางเหนือใกล้กับกรุงศรีอยุธยา ยังมีขุนนางเข้าร่วมกบฏธรรมเถียรด้วย เช่น หลวงเทพราชา ผู้รักษาวัง เข้าร่วมกบฏพร้อมนำเครื่องสูงมาให้ ขุนศรีคชกรรม์เข้าร่วมกบฏพร้อมนำช้างพลายมงคลรัตนาศน์มาให้: 363 ธรรมเถียรจึงตั้งให้เป็นอำมาตย์ให้ขึ้นขี่ช้างกั้นเศวตฉัตรคุมพรรคพวกประมาณ 2,000 คน แล้วจึงให้พรรคพวกคนสนิทลอบไปนิมนต์พระพรหม เจ้าอาวาสวัดปากคลองช้าง ซึ่งเป็นพระอาจารย์ของสมเด็จพระนารายณ์มหาราชและเจ้าฟ้าอภัยทศ บอกความแก่เจ้าอาวาสว่าเจ้าฟ้าอภัยทศ เสด็จมาอยู่ที่ตำหนักพระราชวังหลวงได้ 3 วันแล้ว พระพรหมเจ้าอาวาสได้ฟังนั้นจึงกล่าวความแก่คนสนิทธรรมเถียร พวกคนสนิทได้ฟังนั้นจึงกลับไปบอกความกันแล้วต่างพากันแตกหนีออกมา ความว่า :-

> *"ถ้าแลลูกกูอยู่จริง ไหนเลยจะอยู่แต่ที่พระนครหลวงเล่า สูเจ้าอย่าเชื่อถือ ถ้าแลผู้ใดเชื่อถือมัน ผู้นั้นก็จะพลอยตายเสียเปล่าเป็นมั่นคง"*: 232
> 
> 

เมื่อปลายเดือนเมษายน พ.ศ. 2233 รุ่งเช้าวันถัดมาธรรมเถียรขึ้นขี่ช้างจัดแจงเครื่องสูงอย่างเจ้าเสด็จ แล้วรี้พลพร้อมศัสตราวุธต่างๆ มาทางคลองบ่อโพง (ตำบลบ่อโพง) เข้ามายังเพนียดคล้องช้างอย่างไร้ระเบียบ ในขณะนั้นกรมพระราชวังบวรพระมหาอุปราชสรศักดิ์ กำลังเสด็จทรงช้างพระที่นั่งอยู่ มีผู้มากราบทูลกรมพระราชวังบวรจำนวนมากจึงทรงตกพระทัยแล้วมีพระราชบัณฑูรให้ตำรวจไปสืบดู และทราบว่าเจ้าฟ้าอภัยทศยกทัพมา กรมพระราชวังบวรทรงตรัสแก่ พันชัยธุช ซึ่งขี่ควายถือธงนำทัพกบฏธรรมเถียรเข้ามายังเพนียด ว่า *"ยกมาก็สู้กัน เราจะกลัวอะไร"*

ต่อมากรมพระราชวังบวรพระมหาอุปราชสรศักดิ์ มีพระบัณฑูรตรัสให้ ขุนอินทราธิบาล นำมูลเหตุไปกราบทูลสมเด็จพระเพทราชา สมเด็จพระเพทราชาจึงทรงช้างต้นพลายมงคลจักรพาฬเสด็จไปวังหน้าและมีรับสั่งให้มหาดเล็กอัญเชิญ **พระแสงขอพลพ่าย** ซึ่งเป็นพระแสงของ้าวของสมเด็จพระนเรศวรมหาราช เมื่อคราวชนช้างกับพระมหาอุปราชาแล้วทรงฟัดคอขาดด้วยพระแสงนี้ เพื่อใช้เป็นศาสตราวุธรบทัพจับศึกกบฏธรรมเถียรในคราวนั้น ส่วนกรมพระราชวังบวรเสด็จกลับรอรับศึกที่พระนครแทนตามคำกราบทูลของ เจ้าพระยาธรรมา เสนาบดีจตุสดมภ์กรมวัง จึงไม่ได้ทรงเสด็จรับศึก ณ ที่ เพนียด

เมื่อกรมพระราชวังบวรพระมหาอุปราชสรศักดิ์ เสด็จไปถึงบนป้อมมหาไชย ธรรมเถียรจึงขี่ช้างเข้ามาทางวัดมหาโลก กรมพระราชวังบวรจึงมีพระบัณฑูรตรัสให้ตำรวจไปดูให้แน่แล้วทรงทราบว่าไม่ใช่เจ้าฟ้าอภัยทศ จึงมีพระบัณฑูรให้ยิงปืนใหญ่ 8 กระบอก และทรงตั้งสัตยาธิษฐานก่อนยิงปืนใหญ่ว่า

> *"ข้าแต่เทพยดาสุรารักษ์ อันสิงสู่รักษาปืนใหญ่นี้ ถ้าแลข้าพเจ้าบุญน้อยมีอาจสามารถจะดำรงสมบัติ์ไว้ได้ แลจะถึงปราไชยแก่ประจามิตร์แล้ว แลจะจุดปืนบัดนี้ขอให้ปืนจงแตกออกต้องข้าพเจ้า ให้ถึงแก่ชีวิตร์อันตรายเถิด ถ้าแลข้าพเจ้ามีบุญญาภิสังขารบารมีมาก อาจสามารถจะดำรงสมบัติ์เสวตรฉัตร์เฉลิมแผ่นดินสยามประเทศได้ไซ้ ขอให้กระสุนปืนใหญ่ไปต้องดัสกรพินาศฉิบหายเถิด"*: 267
> 
> 

เมื่อยิงปืนใหญ่ออกไปแล้ว กระสุนปืนไปถูกช้างพลายธรรมเถียรจนล้มตาย พลฝ่ายหน้ากบฏธรรมเถียรแตกหนีกระจาย ธรรมเถียรได้รับบาดเจ็บเมื่อได้โอกาสจึงหนีไปซุกซ่อนตัวที่สวนดอกไม้ ณ วัดสีฟัน และถูกจับตัวในวันรุ่งขึ้น ใช้เวลา 3 วัน จึงปราบกบฏธรรมเถียรได้สำเร็จ เค็มพ์เฟอร์ ได้เขียนบันทึกไว้ว่า ธรรมเถียรถูกแห่ประจานทั่วพระนคร 3 วันแล้วจึงถูกประหารชีวิตโดยถูกเพชฌฆาตจับแหวกท้องทั้งเป็นแล้วทิ้งไส้ให้หมากิน: 340 ส่วน คุลา ทาสควาญช้างคนสนิทถูกจับได้ที่ตำบลวัดขนานป่าข้าวสารแล้วถูกประหารชีวิต ช้างพลายที่ยังรอดบางส่วนถูกจับได้นำถวาย ช้างบางส่วนหนีเข้าป่าไปจำนวนมากจนส่งผลให้แขวงเมืองสระบุรี เมืองลพบุรี และแขวงขุนละครร้างหลายตำบล: 218: 69 บรรดาไพร่พลที่หลงเชื่อเข้าร่วมกับกบฏธรรมเถียรนั้นได้รับการปล่อยตัวไปไม่ได้ถูกลงพระราชอาญา

สมเด็จพระเพทราชาทรงพระราชทานอภัยโทษ ทรงตรัสว่า :-

> *"มันเป็นคนโมหะ หาปัญญามิได้ ปล่อยมันเสียเถิด อย่าเอาโทษเลย"*: 265
> 
> 

### กบฏหัวเมืองนครราชสีมา และเมืองนครศรีธรรมราช (พ.ศ. 2234)

กบฏหัวเมืองนครราชสีมาและเมืองนครศรีธรรมราชเกิดขึ้นในปี พ.ศ. 2234 ในรัชกาลพระองค์ คือ กบฏพระยารามเดโช (ชู) ขุนศึกมุสลิมชาวเมืองไทรบุรี และกบฏพระยายมราช (สังข์) ซึ่งเคยเป็นขุนศึกคู่พระทัยและเป็นหนึ่งในกำลังสำคัญที่ทำให้สมเด็จพระนารายณ์มหาราชได้ขึ้นครองราชย์ ทรงโปรดเกล้าฯ ตั้ง พระยารามเดโช (ชู) เป็นเจ้าเมืองนครศรีธรรมราช ดูแลหัวเมืองใต้อันห่างไกลต่างพระเนตรพระกรรณ และพระยายมราช (สังข์) เป็นเจ้าเมืองนครราชสีมา
ครั้นสมเด็จพระเพทราชาปราบดาภิเษกขึ้นเป็นพระเจ้าแผ่นดิน สร้างความไม่พอใจให้พระยารามเดโช (ชู) และพระยายมราช (สังข์) จึงก่อการกบฏแข็งเมืองไม่ยอมถือน้ำพิพัฒน์สัตยาที่กรุงศรีอยุธยา เป็นเหตุให้สมเด็จพระเพทราชาทรงพระพิโรธ ปรากฏความว่า :-

> *"ในศักราช ๑๐๔๘ ปีขาลอัถสกนั้น กรมการเมืองไชยาบอกข้อราชการเข้ามาถึงกรมพระกลาโหม ในลักษณะนั้นว่า เจ้าพระยานครครีธรรมราชเป็นกบฎแข็งเมือง แลซ่องสุมผู้คนเครื่องสาตราอาวุธเป็นอันมากจะยกเข้ามาตีหัวเมืองฝ่ายตะวันตกทั้งปวงได้หัวเมืองทั้งปวงแล้ว จะยกเข้าไปทำลายกรุง อนึ่งนายสังข์ ยมราช เจ้าเมืองนครราชสีมา ซึ่งหนี ไปได้นั้นพาสมัครพรรคพวกออกไปตั้งอยู่ ณ พรมแดนเมืองนครศรีธรรมราช แลแขวงไชยาต่อกัน แลคิดการกบฏเข้าด้วยพระยานครศรีธรรมราชอีก"*
> 
> 

จึงมีพระราชโองการโปรดเกล้าฯ ให้พระยาสีหราชเดโช ยกทัพไปตีหัวเมืองนครราชสีมา ซึ่งพระยายมราช (สังข์) เป็นเจ้าเมืองอยู่ แต่พระยายมราช (สังข์) รักษาเมืองไว้ได้มั่นคง พระยาสีหราชเดโชจึงตีเมืองไม่สำเร็จ สมเด็จพระเพทราชาจึงมีรับสั่งให้กุมตัวแม่ทัพนายกอง แล้วลงพระราชอาญาให้โบย แล้วริบทรัพย์จากนั้นจึงประหารชีวิต ปรากฏใน *จดหมายของบาทหลวงโบรลต์* เขียนไปส่งยังกรุงปารีสเมื่อ ค.ศ. 1700 (ปี พ.ศ. 2243) ความว่า :-

> *"หาไม่คงถูกประหารชีวิตเหมือนขุนนางผู้ใหญ่ ๔๘ คน ที่ไปตีนครราชสีมาไม่สำเร็จ ถูกสงสัยว่าเข้ากับกบฏเลยรับสั่งให้จับมาตระเวนกลางเมืองแล้วสับฟันศีรษะเป็นแฉก ๆ ตัดแขนตัดขาผ่าอกชกต่อยทรมานอย่างน่าทุเรศ แล้วก็ฟันเอาศีรษะขาดไปเสียบไว้ที่บนกำแพงพระนคร"*: 638
> 
> 

ต่อมาสมเด็จพระเพทราชาทรงแต่งทัพอีกครั้ง มีพระราชบัญชาโปรดให้อัครมหาเสบาดียกทัพไปตีเมืองนครราชสีมาอีกครั้งจำนวน 4 ทัพ ทหารกองทัพกรุงศรีอยุธยาได้ใช้กลอุบายเผาเมืองด้วยว่าวจุฬาผูกหม้อดิน: 33 แล้วให้ทหารล่ามสายชนวนไปติดหม้อดินนั้น เมื่อว่าวลู่ลมลอยอยู่เหนือเมืองนครราชสีมาแล้วจึงจุดชนวนขึ้นทำให้หม้อดินระเบิดลุกเป็นไฟแล้วตกลงไปลุกไหม้บ้านเรือนของชาวเมืองนครราชสีมาเกิดความโกลาหลเป็นอันมาก แม้สมัยอยุธยามีกฎมณเฑียรบาลห้ามชักว่าวข้ามพระราชวังหากละเมิดมีโทษถึงตัดมือ: 113 แต่ในรัชกาลสมเด็จพระเพทราชาได้นำว่าวมาใช้เพื่อปราบกบฏเจ้าเมืองนครราชสีมาจนสำเร็จ: 249 รวมแล้วใช้เวลา 2 ปีเศษ จึงสามารถปราบกบฏพระยายมราช (สังข์) ได้ แต่พระยายมราช (สังข์) และพรรคพวกหลบหนีไปยังเมืองนครศรีธรรมราชได้ สร้างความไม่พอพระราชหฤทัยแก่สมเด็จพระเพทราชาอย่างยิ่ง จึงแต่งทัพโดยมี พระยาสุรสงคราม (ขุนองค์) เป็นแม่ทัพหลวง พระยาเพชรบุรีเป็นเกียกกาย พระยาสุรเสนาเป็นยุกกระบัตร พระยาราชบุรีเป็นทัพหลัง และพระยาราชบังสัน (ฮัสสัน หรือ หะซัน): 186 เป็นผู้คุมทัพเรือรวมเป็นกองทัพกรุงศรีอยุธยาโดยมีกำลังพล: 145 10,000 นาย กองช้าง 300 เชือก เรือรบ 100 ลำ และทหารสบทบอีก 500 นาย แล้วจึงโปรดให้ยกทัพทั้งหมดลงไปสมทบกันที่เมืองไชยา

ครั้นกองทัพกรุงศรีอยุธยายกทัพทางบกและเรือเข้ามาประชิดถึงบ้านท่าข้าม บริเวณค่ายหัวควนท่าข้ามซึ่งเป็นตั้งของชุมนุมพระยายมราช (สังข์) จึงเข้าปะทะกันเป็นเพลาหลายวันจนกระทั่งชุมนุมพระยายมราช (สังข์) แตก พระยายมราช (สังข์) และพรรรคพวกถึงแก่กรรม ต่อมาพระยาสุรสงคราม (ขุนองค์) จึงยกทัพหลวงเข้าโจมตีเมืองนครศรีธรรมราชโดยมีพระยารามเดโช (ชู) เจ้าเมืองนครศรีธรรมราช พร้อมบุตรชาย 2 คน ชื่อ ตวนกูนาด และตวนกูกลาย เป็นขุนศึกร่วมรบ ทั้งสองฝ่ายรบปะทะกันอย่างดุเดือดเป็นสามารถ สงครามยืดเยื้อยาวนานถึง 3 ปี ทัพของพระยาสุรสงคราม (ขุนองค์) จึงเข้าล้อมเมืองนครศรีธรรมราชทำให้ทัพพระยารามเดโช (ชู) ไม่อาจสู้รบต่อได้จึงพากันหลบหนีฝ่ากองทัพกรุงศรีอยุธยา พระยารามเดโช (ชู) กับพวกหนีไปทางตะวันออกได้ชิงเอาเรือของทัพพระยาราชบังสัน (ฮัสสัน) แล้วหนีไปเมืองไทรบุรีได้สำเร็จ ต่อมาพระยาราชบังสัน (ฮัสสัน) ผู้คุมทัพเรือถูกพระยาสุรสงคราม (ขุนองค์) ประหารชีวิตเนื่องจากถูกจับได้ว่าแอบช่วยศัตรูให้หลบหนีไปได้

### กบฏเมืองปัตตานี (พ.ศ. 2234 – 2235)

กบฏเมืองปัตตานี: 43 เกิดขึ้นเมื่อปี พ.ศ. 2234: 200 **รายามัสกลันตัน** (โมรหุมกลันตัน) ผู้ครองราชอาณาจักรปัตตานีในขณะนั้นประกาศไม่ยอมอ่อนน้อมสวามิภักดิ์เป็นเมืองขึ้นต่อกรุงศรีอยุธยา สมเด็จพระเพทราชาโปรดฯ ให้ยกทัพไปปราบเมืองปัตตานีครั้งแรกแต่ไม่ประสบผลสำเร็จ ต่อมาปี พ.ศ. 2235 โปรดฯ ให้ยกกองทัพหนุนไปปราบอีกครั้งแต่ก็ไม่สามารถปราบเมืองปัตตานีได้: 69 เมืองปัตตานีจึงประกาศตนเป็นเมืองเป็นอิสระ: 6 ไม่ขึ้นกับกรุงศรีอยุธยาไปจนสิ้นสมัยกรุงธนบุรี

*จดหมายเหตุโหร* กล่าวว่า :-

> *ปีมะเมีย จ.ศ. ๑๐๕๒ พระเพทราชาเป็นเจ้ามาจนทุกวันนี้ ปีนี้ต้องยกกองทัพกรุงไปปราบเมืองตานี*
>   
> *ปีมะแม จ.ศ. ๑๐๕๓ ต้องยกกองทัพกองหนุนไปปราบเมืองตานี*: 5
> 
> 

เหตุที่ไม่สามารถปราบเมืองเมืองปัตตานีได้เนื่องจากเมืองปัตตานีเป็นเมืองที่มีความชำนาญในการหล่อโลหะ โดยเฉพาะการหล่อปืนใหญ่ซึ่งเมืองปัตตานีมีปืนใหญ่ประจำเมือง 3 กระบอก ปรากฏว่าได้ใช้ปืนใหญ่ในการศึกสงครามกับฝ่ายกรุงศรีอยุธยาหลายครั้ง รวมทั้งการศึกสงครามครั้งสมเด็จพระเพทราชานี้ด้วย: 53

### ชาวอยุธยาเข้าสวามิภักดิ์พม่าและพม่ารบกรุงศรีอยุธยา (พ.ศ. 2238–2243)

มีเหตุสืบเนื่องจากเมื่อวันอาทิตย์แรม 13 ค่ำเดือน 6 จุลศักราช 1057 ปีกุน ตรงกับวันที่ 10 กรกฎาคม พ.ศ. 2238 ขุนนางไทยชื่อ *สละวุต* หรือ *สารวัตร* กับพวก 100 คน: 50 อาจเป็นพวกนครราชสีมาหรือพวกกบฏธรรมเถียร หนีไปไปสวามิภักดิ์ต่อพม่าในรัชกาลพระเจ้ามังกะยอดิน *มหาราชวงษ์พงษาวดารพม่า* กล่าวว่า :-

> *ครั้น ณ วัน ๑ ๑๓ ฯ  ๖ จุลศักราช ๑๐๕๗ อำมาตย์ของพระเจ้ากรุงศรีอยุทธยา ชื่อสารวัตรถือพลทหาร ๑๐๐ เศษ กับช้าง ๕ เชือกเข้ามาถวายที่พระเจ้าอังวะ*: 193
> 
> 

กาลต่อมาพระเจ้ามังกะยอดินเสด็จสวรรคตเมื่อปีขาล พ.ศ. 2241 ตรงกับรัชกาลสมเด็จพระเพทราชา พระเจ้าสเน่ห์มิน พระราชโอรสจึงได้ขึ้นครองราชย์ต่อ ในพงศาวดารพม่า กล่าวว่า เมื่อปีเถาะ พ.ศ. 2242 พระเจ้าสเน่ห์มิน ได้เตรียมกองทัพพม่าจะยกทัพมาตีกรุงศรีอยุธยา แต่มีเหตุใดอย่างหนึ่งพระเจ้ากรุงอังวะจึงไม่ได้ยกทัพมา: 50 ส่วน *มหาราชวงษ์พงษาวดารพม่า*  กล่าวแตกต่างจากพงศาวดารไทยออกไปว่า เมื่อวันอาทิตย์แรม 6 ค่ำเดือน 7 จุลศักราช 1061 ตรงกับวันที่ 6 สิงหาคม พ.ศ. 2242 พระเจ้าสเน่ห์มินกรุงอังวะมีรับสั่งให้ทำกลองพิไชยฤกษ์ และทำธง 2 คู่ลงยันต์และเวทมนต์ คู่หนึ่งเป็นธงพระนเรศและธงอีกคู่เป็นธงราชสีห์เพื่อเป็นเคล็ดในการศึกสงคราม

ปรากฏใน *มหาราชวงษ์พงษาวดารพม่า* ความว่า :-

> *ครั้น ณ วัน ๑ ๖ฯ ๗ จุลศักราช ๑๐๖๑ พระเจ้ากรุงอังวะพระองค์ทรงตรัสให้ทำกลองพิไชยฤกษ แลเขียนธงเปนรูปพระนเรศคู่ ๑ เปนราชสีห์คู่ ๑ ธง ๒ คู่นี้ทำด้วยยันต์แลเวทมนต์ ที่ทรงทำขึ้นนี้สำหรับไปตีกรุงศรีอยุทธยา*: 193
> 
> 

เมื่อวันอังคารขึ้น 3 ค่ำเดือน 11 จุลศักราช 1061 ตรงกับวันที่ 14 พฤศจิกายน พ.ศ. 2242 พระเจ้าสเน่ห์มินทรงจัดทัพพม่ามีช้างม้าและพลทหารจำนวนมาก มีรี้พลมา 2 เส้นทาง แบ่งเป็นทางเมืองเชียงใหม่มี 6 กองเป็นทัพที่หนึ่ง และเมืองเมาะตะมะมี 6 กอง เป็นทัพที่สอง เข้าใจว่าเมื่อฝ่ายกรุงศรีอยุธยาทราบข่าวศึก สมเด็จพระเพทราชาทรงจัดทัพเตรียมรับศึกพม่าในครั้งนี้

เมื่อวันพุธขึ้น 2 ค่ำเดือน 1 ตรงกับวันที่ 10 เมษายน พ.ศ. 2242 (*ปีปฏิทินไทยในปัจจุบันนับเป็น พ.ศ. 2243*) ทัพฝ่ายพม่าทัพที่ 2 ยกทัพเคลื่อนพลออกจากเมืองเมาะตะมะจนมาถึงตำบลอองสาจึงเข้าปะทะกับทหารฝ่ายกรุงศรีอยุธยา แต่ทัพฝ่ายพม่าพ่ายแพ้แตกถอยทัพหนีกลับไปยังเมืองเมาะตะมะ ส่วนทัพฝ่ายพม่าจากเมืองเชียงใหม่ก็พ่ายแพ้แก่ฝ่ายกรุงศรีอยุธยาเช่นกัน 

*มหาราชวงษ์พงษาวดารพม่า* กล่าวว่า :-

> *ครั้น ณ วัน ๓ ๓ฯ ๑๑ จุลศักราช ๑๐๖๑ ครั้นได้มหาพิไชยฤกษ ให้ยกไปทางเมืองเชียงใหม่ไปตีกรุงศรีอยุทธยา พวกชื่อนายทัพนายกองนั้น คือ มางแรนะราสิหพล ๑ ไชยจอถิง ๑ ชอยระสังรัน ๑ รันตสูร ๑ แล๊ดยาไชยะสู ๑ ไป้สั่งรันนายทหารม้ากอง ๑ ใน ๖ กองนี้มีช้างม้าแลพลทหารเปนอันมาก แต่ ๖ กองนี้ให้ไปทางเชียงใหม่ ทางเมืองมุตมะนั้นทรงตรัสให้นันทมิตจอถิงพล ๑ นันมิต ๑ ภยะนันมิต ๑ ภยะไชย ๑ ภยะราชสูอามะคไ ๑ แรโยธานายทหารม้ากอง ๑ รวม ๖ ทัพนี้ให้ยกจากเมืองมุตมะในวันที่ ๔ ๒ฯ ๑ ปีนั้น แต่กองทัพที่ยกไปจากเมืองมุตมะนั้น ครั้นถึงตำบลอองสาก็ได้รบกันกับอยุทธยาก็เสียทีกองทัพอยุทธยาแตกหนีถอยหนีมาที่เมืองมุตมะ กองทัพ ๖ กองที่ยกไปทางเชียงใหม่นั้น ก็เสียทีแก่อยุทธยาแตกหนีถอยมาเหมือนกัน*: 193–194
> 
> 

ภายหลังจากที่พม่าพ่ายให้แก่ฝ่ายกรุงศรีอยุธยาแล้ว พระเจ้าสเน่ห์มินแห่งกรุงอังวะก็ยังทรงจัดทัพพม่าเพื่อทำสงครามกับฝ่ายกรุงศรีอยุธยาและเมืองเชียงใหม่อีก แต่ไม่ปรากฏว่าเหตุการณ์การรบกันอย่างไรและผลการศึกสงครามต่อจากนี้ไม่มีบันทึกว่ามีฝ่ายใดแพ้ชนะ โดยเมื่อวันพุธขึ้น 5 ค่ำเดือน 3 ตรงกับวันที่ 10 กรกฎาคม พ.ศ. 2243 พระเจ้าสเน่ห์มินมีรับสั่งจัดทัพพม่าโดยมีนายทัพชื่อ *พันธุกาภยะ* เป็นแม่ทัพ ให้ยกพลฝ่ายพม่าจากเมืองเมาะตะมะไปยังกรุงศรีอยุธยา และมีรับสั่งให้ สังแคตี่น เป็นแม่ทัพให้ยกทัพฝ่ายพม่าจากเมืองเมาะตะมะเข้าตีเมืองเชียงใหม่

*มหาราชวงษ์พงษาวดารพม่า* กล่าวว่า :-

> *ในปีนั้น ณ วัน ๔ ๕ฯ ๓ มีรับสั่งให้พันธุกาภยะให้ยกจากเมืองมุตมะไปตีกรุงศรีอยุทธยาอิก (แต่ไม่ปรากฏว่ารบกันอย่างไร) ครั้นแล้วมีรับสั่งให้สังแคตี่นเปนแม่ทัพยกจากเมืองมุตมะไปตีเมืองเชียงใหม่อิก (แลไม่ปรากฏว่ารบพุ่งกันอย่างไรมีแต่ว่ายกไปเท่านั้น)*: 194
> 
> 

เมื่อปีมะเมีย พ.ศ. 2246: 50 มีชาวอยุธยาพวกหนึ่งอพยพไปพึ่งพระเจ้าสเน่ห์มิน และปีต่อมาในรัชกาลสมเด็จพระเจ้าสุริเยนทราธิบดีก็มีชาวอยุธยาอพยพไปอีกพวกหนึ่ง อาจเป็นพวกเจ้าฟ้าพระขวัญ พระราชโอรสของพระเพทราชาก็เป็นได้

*มหาราชวงษ์พงษาวดารพม่า* กล่าวว่า  :-

> *ครั้น ณ วัน ๕ ๑๐ ฯ  ๖ จุลศักราช ๑๐๖๕ ชาวชาติอยุทธยาเข้ามาสวามิภักดิ์ที่พระเจ้ากรุงอังวะ ครั้น ณ วัน ๔ ๗ฯ ๙ จุลศักราช ๑๐๖๗ พวกอยุธยาเข้าสวามิภักดิ์แล้วเจ้าเมืองมุตมะส่งขึ้นมาถวายยังใต้ฝ่าพระบาทพระเจ้ากรุงอังวะ*: 194
> 
> 

เหตุการณ์พม่ารบกรุงศรีอยุธยาในรัชกาลสมเด็จพระเพทราชานี้ไม่มีบันทึกในพงศาวดารไทย

### ไข้ทรพิษระบาดครั้งใหญ่ที่สุดในสมัยอยุธยา (พ.ศ. 2239)

เมื่อปี พ.ศ. 2239 ในรัชกาลสมเด็จพระเพทราชาเกิดไข้ทรพิษ หรือฝีดาษ (Smallpox) ทั่วราชอาณาจักรตั้งแต่เดือนมกราคม เด็กและผู้ใหญ่ต่างป่วยไข้ทรพิษล้มตายจำนวนมากเกือบ 80,000 คน: 49 วัดต่างๆ ไม่มีที่ฝังศพ และมีศพคนตายนอนเกลื่อนกลาดตามทุ่งนาเป็นอันมาก ในขณะเกิดโรคระบาดนี้ สมเด็จพระเพทราชามีรับสั่งให้แพทย์ออกไปรักษาราษฎรที่ป่วยไข้ พร้อมพระราชทานยาและเงินแก่ราษฎรกันทั่วหน้า และยังทรงแสดงความเป็นพุทธศาสนิกชนด้วยการจัดพิธีสวดมนต์เลี้ยงพระทั้งในและนอกพระนครหลายครั้ง นับว่าเหตุการณ์ไข้ทรพิษระบาดครั้งนี้เป็นการระบาดครั้งใหญ่ที่สุดในสมัยกรุงศรีอยุธยา

นอกจากโรคระบาดแล้ว ยังเกิดฝนแล้งและข้าวยากหมากแพงจนหาซื้อไม่ได้ ทำให้ราษฎรวิตกเป็นอันมาก แต่แล้วเมื่อเดือนกันยายนเกิดฝนตกมากผิดปกติถึงเดือนพฤศจิกายนจนน้ำเข้าท่วมทุ่งนาถึง 2 เดือน สมเด็จพระเพทราชาได้ทรงจัดการเพื่อบรรเทาความเดือดร้อนทุกข์ยากของราษฎรให้เบาบางลง ซึ่งมีบันทึกในหลักฐานชั้นต้นเป็นจดหมายเหตุของคณะบาทหลวงฝรั่งเศส 2 ฉบับ เรื่อง ที่กรุงศรีอยุธยาเกิดไข้ทรพิษ: 618 คือ *จดหมายมองซิเออร์ ปินโต (Antoino Pinto) ถึงมองซิเออร์ บาเซต์ วันที่ ๑๐ เดือนมิถุนายน ค.ศ. ๑๖๙๖ (พ.ศ. ๒๒๓๙)* ฉบับหนึ่ง และ*จดหมายมองซิเออร์ โปเก (Pocquet) ถึง ผู้อำนวยการคณะการต่างประเทศ วันที่ ๒๗ เดือนธันวาคม ค.ศ. ๑๖๙๖ (พ.ศ. ๒๒๓๙)* อีกฉบับหนึ่ง ใน *พระราชพงศาวดารกรุงศรีอยุธยา ฉบับพันจันทนุมาศ (เจิม)* ได้กล่าวเหตุการณ์ทำนองเดียวกัน ความว่า :-

> *"ครั้นอยู่มาศักราช ๑๐๖๐ ปีเถาะเอกศก (พ.ศ. ๒๒๔๑)..." "...ขณะนั้นให้เกิดพยาธิโรคป่วยไข้ชนก็ตายเป็นอันมาก ในปีนั้นน้ำมากเหลือขนาดท่วมไร่นาเรือกสวน"*: 419
> 
> 

แม้ความในพระราชพงศาวดารคลาดเคลื่อนจากจดหมายเหตุของคณะบาทหลวงฝรั่งเศสทั้ง 2 ฉบับถึง 2 ปี แต่ใน *ประชุมพงศาวดารฉบับกาญจนาภิเษก เล่มที่ 11* ระบุว่า *"...พ.ศ. ๒๒๔๑ ตรงในแผ่นดินสมเด็จพระเพทราชา"*: 193 (ตรงกับปีที่พระเจ้าอังวะศิริปวรมหาธรรมราชา หรือ พระเจ้ามังกะยอดิน สิ้นพระชนม์เมื่อปีขาล) ส่วน สุวิทย์ ธีรศาศวัต ระบุว่า ความในพระราชพงศาวดารที่กล่าวมาเป็นปลายรัชสมัยสมเด็จพระเจ้าเสือ (พ.ศ. 2246-51): 128

### กบฏบุญกว้าง (พ.ศ. 2241-2243)

กบฏบุญกว้างเป็นกบฎลาว เกิดกบฏขึ้นเมื่อปี พ.ศ. 2241: 35: 87 รัชกาลของสมเด็จพระเพทราชา นายบุญกว้าง เป็นชาวลาวอยู่แขวงเมืองลาวตะวันออก ได้แสดงตัวว่าเป็นผู้วิเศษมีความรู้วิชาคาถาอาคมไสยศาสตร์ นายบุญกว้างนำพรรคพวก 28 คนเข้ายึดเมืองนครราชสีมา โดยทำคุณไสยปราบเจ้าเมืองและเหล่าขุนนาง: 19 ปรากฏความใน *พระราชพงศาวดารกรุงศรีอยุธยา ฉบับหมอบรัดเล* ความว่า :-

> *"ลุศักราช ๑๐๕๔ ปีวอก จัตวาศก ขณะนั้นเกิดกบฎลาวคนหนึ่งชื่อบุญกว้าง อยู่ ณ แขวงหัวเมืองลาวฝ่ายตะวันออก มีความรู้วิชาการดี แลมีสมัครพรรคพวก ๒๘ คน คิดอ่านทำการกบฏตั้งตัวว่าเป็นผู้มีบุญ..."*
> 
> 

พระยานครราชสีมาไม่สามารถปราบได้ จึงปรึกษากับกรมการเมืองแล้วทำกลอุบายล่อลวงให้นายบุญกว้างยกทัพไปตั้งที่เมืองลพบุรี และหมายจะให้ยกทัพไปตีกรุงศรีอยุธยา นายบุญกว้างเห็นชอบด้วยแต่หารู้ไม่ว่าเป็นกลอุบาย จึงให้พระยานครราชสีมาจัดทัพประกอบด้วยกำลังพลกว่า 4,000 นาย ช้าง 84 เชือก ม้า 100 ตัว พร้อมศาสตราวุธเป็นดาบ หอก ทวน และปืนครบถ้วน: 152 ครั้นพระยานครราชสีมาจัดทัพให้นายบุญกว้างเสร็จ นายบุญกว้างจึงได้ยกทัพออกจากเมืองนครราชสีมาผ่านมายังเมืองบัวชุม เมืองชัยบาดาลแล้วมาตั้งทัพที่เมืองลพบุรี ซ่องสุมผู้คนได้เป็นจำนวนมาก

ต่อมา พระยานครราชสีมาจึงแต่งหนังสือลับถึง เจ้าพระยาจักรี เสนาบดีสมุหนายก ให้นำขึ้นกราบทูลพระกรุณาแก่สมเด็จพระเพทราชาทราบมูลเหตุทั้งปวง และฝ่ายกรมการเมืองสระบุรี เมืองบัวชุม เมืองชัยบาดาล จึงแต่งหนังสือถึงเจ้าพระยาจักรีด้วยเช่นกันว่าเมืองนครราชสีมาเป็นกบฏ เจ้าพระยาจักรีสมุหนายก จึงนำหนังสือทั้ง 2 ฉบับขึ้นกราบทูลสมเด็จพระเพทราชา เมื่อทราบมูลเหตุแล้วจึงทรงพระพิโรธมีดำรัสสั่งอัครมหาเสนาบดีให้เตรียมกำลังพล โดยจัดให้พระยาสุรเสนาเป็นแม่ทัพหลวง และท้าวพระยาอาสาหกเหล่าทั้งปวงเป็นยุกระบัตร เกียกกาย กองหน้า และกองหลังยกทัพไปตีทัพนายบุญกว้างที่เมืองลพบุรี

ครั้นพระยาสุรเสนาเคลื่อนทัพหลวงจากกรุงศรีอยุธยาใกล้ถึงเมืองลพบุรี จึงทำหนังสือลับแก่พระยานครราชสีมานัดกองทัพเข้าล้อมทัพนายบุญกว้างพร้อมกัน เมื่อทัพหลวงของพระยาสุรเสนากับทัพพระยานครราชสีมาเข้าล้อมเมืองลพบุรีแล้วจึงจับกุมนายบุญกว้างและพรรคพวกรวม 28 คน แล้วส่งไปลงพระราชอาญาที่กรุงศรีอยุธยา นายบุญกว้างและพรรคพวกจึงถูกประหารชีวิตทั้งหมด

ผลจากการเกิดกบฏหลายครั้ง สมเด็จพระเพทราชาทรงเปลี่ยนแปลงโครงสร้างการปกครอง: 311 ดังนี้ โดยกำหนดให้ เจ้าพระยาจักรี อัครมหาเสนาบดีสมุหนายกฝ่ายพลเรือน ดูแลกำกับหัวเมืองฝ่ายเหนือ และกำหนดให้ เจ้าพระยามหาเสนาบดี เสนาบดีสมุหพระกลาโหมฝ่ายทหาร ดูแลกำกับหัวเมืองฝ่ายใต้ เพื่อลดทอนอำนาจเจ้าเมืองหัวเมืองต่างๆ ลง และยังเพิ่มกำลังทหารแก่กรมพระราชวังบวรสถานมงคลอีกด้วย

### หนังสือพิมพ์ครั้งแรกในสมัยอยุธยา

ดูเพิ่ม: ราชทูตสยามไปฝรั่งเศส (พ.ศ. 2229) และ หนังสือพิมพ์
สืบเนื่องจากคณะราชทูตสยามที่ไปเจริญสัมพัมธไมตรีกับกรุงฝรั่งเศสมีเจ้าพระยาโกษาธิบดี (ปาน) ราชทูต ออกหลวงกัลยาราชไมตรี (ฤทธิ์) อุปทูต และออกขุนศรีวิสารวาจา ตรีทูต ได้มีโอกาสดูงานด้านการพิมพ์ในกรุงปารีส: 39 ซึ่งในขณะนั้นฝรั่งเศสมีหนังสือพิมพ์ชื่อ **แมกือ กาลัง (Mercure Galant)**: 131 พิมพ์ออกจำหน่าย ได้ลงข่าวคณะราชทูตสยามครั้งนี้ด้วย เมื่อคณะราชทูตสยามกลับมายังกรุงศรีอยุธยาคงจะได้สนับสนุนงานการพิมพ์ในสยามให้ก้าวหน้า: 39

เมื่อปลายรัชกาลพระองค์ มีหนังสือพิมพ์ *(ไม่ปรากฏชื่อ)* ออกจำหน่ายเป็นประจำติดต่อกันในปลายแผ่นดินสมเด็จพระเพทราชา: 50 เป็นครั้งแรก แต่ถูกริบทำลายหลายครั้งในรัชกาลพระองค์ต่อเนื่องไปถึงรัชกาลสมเด็จพระที่นั่งท้ายสระ: 39 รวมทั้งถูกเผาในเหตุการณ์การเสียกรุงศรีอยุธยาครั้งที่สอง ด้วยเหตุนี้จึงไม่ปรากฏว่ามีหลักฐานหนังสือพิมพ์ในสมัยอยุธยาหลงเหลืออยู่อีกเลย: 39

### ลงพระราชอาญาโกษาปาน ราชทูตฝรั่งเศสรัชกาลสมเด็จพระนารายณ์

ฟ. ฮีแลร์ ได้รวบรวมจดหมายเมื่อวันที่ 5 พฤศจิกายน ค.ศ. 1923 (ตรงกับปี พ.ศ. 2466) เรื่อง ราชทูตถึงอสัญกรรม มีความใน *จดหมายของบาทหลวงโบรลต์ (พ.ศ. 2243)* กล่าวถึง "*ออกพระวิสุทรสุนทร อัครราชทูตเก่าพึ่งตายในเร็ว ๆ ไม่กี่เดือนนี้เอง*": 109 ออกพระวิสุทรสุนทรผู้นี้คือ เจ้าพระยาโกษาธิบดี (ปาน) (หรือเจ้าคุณอัครราชทูต) ว่าการพระคลัง เคยเป็นราชทูตออกไปเจริญสัมพันธไมตรีกับฝรั่งเศสในรัชกาลสมเด็จพระนารายณ์มหาราช แต่ในรัชกาลสมเด็จพระเพทราชานั้นกลับไม่ทรงโปรด เจ้าพระยาโกษาธิบดี (ปาน) เหมือนเช่นสมเด็จพระนารายณ์มหาราช ทรงระแวงไม่ไว้พระทัย และลงพระราชอาญาเฆี่ยนตี และใช้พระแสงดาบฟันจมูกเจ้าพระยาโกษาธิบดี (ปาน) จนแหว่ง บรรดาภรรยาและบุตรธิดาก็ถูกจับ ถูกเฆี่ยน ถูกขัง และยังถูกริบทรัพย์สมบัติเสียหมดสิ้น เมื่อเจ้าพระยาโกษาธิบดี (ปาน) ถึงแก่อสัญกรรมเมื่อปี พ.ศ. 2243 บ้างก็ลือกันว่าแทงตัวเองตาย ถูกโบยด้วยเชือกจนตาย หรือถูกหมอจีนวางยาเบื่อให้ตาย ส่วนศพเจ้าพระยาโกษาธิบดี (ปาน) ก็ถูกนำไปฝังไว้ที่วัดใกล้เคียงบ้านในเวลากลางคืนอย่างเงียบๆ โดยไม่มีพิธีรีตองใดผิดกับงานศพเสนาบดีผู้ใหญ่ที่มักจัดให้สมเกียรติ ปรากฏใน *จดหมายของบาทหลวงโบรลต์* เขียนไปส่งยังกรุงปารีสเมื่อ ค.ศ. 1700 (ปี พ.ศ. 2243) ความว่า :- 

> *"ครั้งหนึ่ง เมื่อ ๔ ปีล่วงมานี้แล้ว (ภายหลังกลับจากฝรั่งเศส ๘ ปี) กำลังเฝ้าอยู่หน้าพระที่นั่ง จะทรงกริ้วอย่างไรไม่ปรากฏ ทรงคว้าพระแสงดาบฟันเอาราชทูตจมูกแหว่ง ดูน่าอุจาดและสงสารที่สุด นับแต่วันนั้นมาก็มีแต่ถูกระแวงสงสัยทุกอย่าง ไม่เป็นอันกินอันนอนเป็นปกติดังเดิม ค่าที่ถูกแกล้งจากราชวงศ์ไม่มีที่สิ้นสุด ลงปลายธิดาใหญ่ของท่านคน ๑ บุตรชายของท่าน ๓ คน ภรรยาหลวงและอนุภรรยาของท่านก็ถูกจับ ถูกเฆี่ยน ถูกขัง ทั้งนั้น ซ้ำก่อนเมื่อวันที่ท่านจะตายสัก ๒-๓ วันก็ได้ถูกริบทรัพย์สมบัติเสียหมด บางคนถึงกับลือกันว่า ที่ท่านตายนี้มิใช่อื่นไกลเลย ท่านแทงตัวเองตาย เพราะทนไม่ไหวเสียแล้ว...*": 190–195
> 
> 

### การสวรรคต

เมื่อปี พ.ศ. 2246 เดือนสาม สมเด็จพระเพทราชาทรงประชวรหนักอยู่ ณ พระที่นั่งบรรยงก์รัตนาสน์มหาปราสาทจวนใกล้เสด็จสวรรคตนั้น: 21–25

> "*ครั้นถึงเดือนสาม สมเด็จพระพุทธเจ้าหลวงทรงพระประชวรลงได้ประมาณ ๑๕ วัน และพระโรคนั้นกำเริบหนักลงจะเสวยพระกระยาหารก็ไม่ได้ เกือบใกล้สวรรคตอยู่แล้วแลพระราชวงศานุวงศ์ และท้าวข้าทูลละอองธุรีพระบาทผู้ใหญ่ผู้น้อยทั้งหลายก็เข้าไปนอนอยู่ในพระราชวังพร้อมกันสิ้น...*"
> 
> 

*หลักฐานฮอลันดาและฝรั่งเศส* กล่าวว่า วันที่ 1 กุมภาพันธ์ พ.ศ. 2246: 58 สมเด็จพระเพทราชามีพระอาการแย่ลง ทรงพระกาสะ [ไอ] และสะอึกไม่หยุดจนเสวยลำบาก ถึงวันที่ 3 กุมภาพันธ์ก็ทรงไม่อยากเสวย พอวันต่อมากรมพระราชวังบวรสถานมงคลถวายอาหารและยา สมเด็จพระเพทราชาก็ทรงดำรัสตอบว่าไม่เป็นการประโยชน์ใดๆ ต่อพระองค์ เพราะกาลมาถึงพระองค์คงไม่พ้นพระวาระสุดท้าย นอกจากนี้สมเด็จพระเพทราชาทรงกังวัลพระทัยเกรงว่ากรมพระราชวังบวรจะทรงทำอันตรายต่อเจ้าพระขวัญ: 58

ต่อมากรมพระราชวังบวรพระมหาอุปราชสรศักดิ์ จับเจ้าพระขวัญไปสำเร็จโทษด้วยท่อนจันทน์: 478 ในตำหนักแล้วให้ข้าหลวงนำพระศพไปฝัง ณ วัดโคกพระยา ด้วยทรงตรัสเห็นเจ้าพระขวัญกับกรมหลวงโยธาทิพนั้นเป็นที่รักใคร่ของประชาราษฎร์ทั้งปวง มีขุนนางให้ความนิยมนับถือกันมาก กรมหลวงโยธาทิพ จึงเสด็จเข้าเฝ้าสมเด็จพระเพทราชากราบทูลมูลคดีทั้งปวง สมเด็จพระเพทราชาได้ทรงฟังก็ตกพระทัยอาลัย ทรงพระพิโรธกรมพระราชวังบวรฯ และทรงไม่ให้ราชสมบัติทรงดำรัสว่า "*กูไม่ให้ราชสมบัติแก่ไอ้สามคนพ่อลูกนี้แล้ว ๆ*" สมเด็จพระเพทราชาทรงตรัสเรียกหาเจ้าพระพิไชยสุรินทร์ราชนัดดาให้เข้าเฝ้าและพระกรุณามอบเวนราชสมบัติให้แก่ เจ้าพระพิไชยสุรินทร์ แทน (ในกาลภายหลังเจ้าพระพิไชยสุรินทร์ได้ถวายราชสมบัติแด่กรมพระราชวังบวรพระมหาอุปราชสรศักดิ์)

ในเพลาราตรีในคืนนั้น สมเด็จพระเพทราชาก็เสด็จสวรรคต ณ พระที่นั่งบรรยงก์รัตนาสน์ ในเดือน ๔ ปีฉลูนพศก ลุศักราชได้ ๑๐๕๙ นั้นตรงกับปี พ.ศ. 2246 สิริพระชนมายุได้ ๗๑ พรรษา เช่นเดียวกับ พระราชพงศาวดาร ฉบับสมเด็จพระพนรัตน์ วัดพระเชตุพน ฉบับตัวเขียน ระบุว่าสวรรคต ณ พระที่นั่งบรรยงก์รัตนาสน์ ขณะครองราชย์ได้ 15 ปี สิริพระชนมพรรษาได้ 71 พรรษา ส่วน *หลักฐานฮอลันดาและฝรั่งเศส* กล่าวว่า วันที่ 5 กุมภาพันธ์ พ.ศ. 2246 เพลาเย็นทรงมีพระอาการทรุดหนักลงมาก พระกิริยานิ่งสงบไม่สามารถทรงพระราชปฏิสันถารได้แล้วพระองค์เสด็จสวรรคตเวลา 20 นาฬิกาในคืนนั้น: 59

#### การพระบรมศพ

เมื่อปี พ.ศ. 2247: 239–251 สมเด็จพระเจ้าสุริเยนทราธิบดี (พระเจ้าเสือ) โปรดให้สร้างพระเมรุถวายสมเด็จพระเพทราช เป็นพระเมรุเอกขนาดใหญ่: 41 ขื่อ 7 วา 2 ศอก (กว้าง 15 เมตร: 55 สูง 102.75 เมตร หรือเท่าอาคารสูง 27 ชั้น: 155:เชิงอรรถที่ ๘, ๙) พระเมรุเป็นทรงปราสาทยอดพระปรางค์ 5 ยอด ล้อมรอบด้วยระเบียงคด (หรือสามสร้าง) บริเวณกึ่งกลางและมุมระเบียงคดมีอาคารทรงปราสาทยอดปรางค์ ซึ่งเป็นเมรุทิศ เมรุราย หรือเมรุทิศเมรุแทรก รอบพระเมรุพระบรมศพ และเมรุที่กึ่งกลางยังเป็นซุ้มประตู ตามที่ปรากฏในจิตรกรรมภาพกระบวนเชิญพระบรมศพสมเด็จพระเพทราชา มีมหรสพจุดดอกไม้เพลิงระทาใหญ่ 16 ระทาบูชาพระศพอย่างยิ่งใหญ่ ใช้เวลาสร้าง 11 เดือนจึงแล้วเสร็จ ปรากฏใน *พระราชพงศาวดาร ฉบับสมเด็จพระพนรัตน์ วัดพระเชตุพน ฉบับตัวเขียน* ความว่า :-

> "*...แล้วทรงพระกรุณาให้ช่างพนักงาน จับการทำพระเมรุมาศขนาดใหญ่ ขื่อเจ็ดวาสองศอก กอบด้วยเมรุทิษ เมรุแซรก แลสามสร้างพร้อม แลการพระเมรุมาศนั้น กำหนด ๑๑ เดือนจึ่งสำเรจ์ ลุะศักราช ๑๐๖๐ ปีขาน สำเรธ์ธิศก เดือน ๔ ได้สุภวารดิถีพิไชยฤกษ จึ่งให้อัญเชีญพระบรมโกษฐขึ้นประดิษถานเหนือพระมหาพิไชยราชถ แห่แหนเป็นกระบวนไป เข้าพระเมรุมาศตามหย่างแต่ก่อน แลให้ทิ้งทานต้นกามพฤกษ แลมีการมโหรศภต่างๆ ทุกประการ ครั้นค่ำให้จุดดอกไม้เพลีงต่างๆ สักาใหญ่ ๑๖ สักา บูชาพระบรมศภเปนมโหราธิการยิ่งนัก แลทรงสดับพระกอน พระสงฆ ๑๐๐๐๐ คำรบ ๗ วัน แล้วถวายพระเพลีง ครั้นดับพระเพลีงแล้ว แจงพระรูปทรงสดับพระกร พระสงฆอีก ๔๐๐ รูป แล้วเกบพระอัษฐิใส่พระโกษฐน้อย อันเชีญขึ้นพระราชยาน แห่เป็นขบวนเข้ามายังพระราชวัง จึ่งให้อันเชีญพระบรมโกษฐพระอัฐิบันจุไว้ ณะ ท้ายจระนำพระมหาวิหาร วัดพระศรีสรรเพชญดาราม*": 278
> 
> 

แล้วเสด็จพระราชดำเนินถวายพระเพลิงพระโกศพระบรมศพสมเด็จพระเพทราชาเมื่อวันที่ 26 ธันวาคม พ.ศ. 2247 โปรดให้พระสงฆ์สดับปกรณ์ 10,000 รูป คำรพ 7 วัน เมื่อดับพระเพลิงแล้วโปรดให้พระสงฆ์สดับปกรณ์อีก 400 รูป จึงอัญเชิญพระบรมอัฐิขึ้นพระราชยานแห่เข้ามายังพระราชวังแล้วอัญเชิญพระบรมอัฐิบรรจุไว้ ณ ท้ายจระนำพระมหาวิหาร วัดพระศรีสรรเพชญ์

พระราชกรณียกิจ
--------------

### การปฏิรูปการปกครอง

สืบเนื่องจากการเกิดกบฏหลายครั้งในรัชสมัยของพระองค์ จึงทรงไม่ไว้วางพระทัยขุนนาง ทรงมีพระดำริจะลดบทบาททางการเมืองของขุนนางฝ่ายต่างๆ โดยการเปลี่ยนแปลงโครงสร้างการปกครองใหม่จากเดิมที่ยึดรูปแบบการปกครองของสมเด็จพระบรมไตรโลกนาถ โดยกำหนดให้หัวเมืองฝ่ายเหนืออยู่ในความดูแลของสมุหนายก ดูแลรับผิดชอบทั้งกิจการทหาร พลเรือน และดูแลรับผิดชอบจตุสดมภ์ทั้ง 4 ฝ่ายในส่วนกลาง และหัวเมืองฝ่ายใต้อยู่ในความดูแลของสมุหพระกลาโหม ดูแลรับผิดชอบทั้งกิจการทหาร พลเรือน และกรมต่างๆ ที่ขึ้นกับฝ่ายทหารในส่วนกลาง ส่วนด้านการค้าขาย การคลัง การติดต่อชาวต่างชาติ รวมถึงการบังคับบัญชาหัวเมืองชายฝั่งทะเลตะวันออก ทั้งกิจการทหารและพลเรือน ให้อยู่ในความดูแลของโกษาธิบดี ส่งผลให้เสนาบดีฝ่ายโกษาธิบดีมีอำนาจมากขึ้น

ด้านการปกครองหัวเมืองส่วนภูมิภาค สำหรับหัวเมืองชั้นในซึ่งเป็นเขตราชธานีให้อยู่ภายใต้การดูแลของเมืองหลวงโดยตรง ทรงแต่งตั้งขุนนางจากส่วนกลางไปปกครองเรียกว่า **ผู้รั้งเมือง** มีกรมการเมืองและยกกระบัตร เป็นผู้ช่วย ส่วนหัวเมืองชั้นนอก ได้แก่ หัวเมืองชั้นเอก ชั้นโท และชั้นตรี ทรงแต่งตั้งขุนนางจากส่วนกลางที่เป็นเชื้อพระวงศ์หรือขุนนางชั้นผู้ใหญ่เป็นผู้สำเร็จราชการเมือง มีอำนาจสิทธิ์เด็ดขาดในการปกครองเมืองภายใต้การควบคุมดูแลของสมุหนายกและสมุหพระกลาโหม

ด้านการปกครองในราชธานี ทรงตั้งกรมใหม่ขึ้น เช่น กรมพระราชวังบวรสถานมงคล (วังหน้า) พระราชทานให้ออกหลวงสรศักดิ์ขึ้นเป็นพระมหาอุปราช ดูแลข้าราชการสังกัดวังหน้า นอกจากนี้พระองค์ยังทรงตั้งทำเนียบขุนนางวังหน้าโดยเพิ่มจำนวนกำลังทหารให้แก่กรมพระราชวังบวรสถานมงคลเพื่อเป็นกำลังป้องกันวังหลวงอีกทางหนึ่งด้วย และทรงตั้ง กรมพระราชวังบวรสถานพิมุข (วังหลัง) พระราชทานให้นายจบคชประสิทธิ์ ทรงบาศขวา กรมพระคชบาล ซึ่งเป็นคู่คิดกระทำรัฐประหารยึดอำนาจสมเด็จพระนารายณ์มหาราช ดูแลข้าราชการสังกัดวังหลัง 

นอกจากนี้ พระองค์ยังทรงตรากฎหมายเพิ่มเติม 3 ฉบับ เช่น

* กฎหมายลักษณะมูลคดีวิวาทว่าด้วยตัดสินปันหมู่เมื่อปีชวดจุลศักราช ๑๐๕๒ และกฎหมาย 36 ข้อ บท ๑ ว่าด้วยจารีตนครบาลเมื่อปีวอกจุลศักราช ๑๐๕๔
* กฎหมายลักษณะตุลาการ ตั้งเมื่อปีชวดจุลศักราช ๑๐๕๘ กำหนดสิทธิและหน้าที่ของผู้ตัดสินคดีความทั้งปวง
* พระราชกฤษฎีกาให้จัดคนสังกัดวัดในจังหวัดพัทลุง เป็นต้น

### งานต่างประเทศ

พระราชพงศาวดาร ฉบับพันจันทนุมาศ (เจิม) ระบุว่าในรัชกาลนี้ประเทศใกล้เคียงเข้ามาอ่อนน้อมเจริญสัมพันธไมตรี กล่าวคือ ในปี พ.ศ. 2234 นักเสด็จเถ้าพระเจ้ากรุงกัมพูชาโปรดให้พระยาเขมร 3 คนนำช้างเผือกพังช้างหนึ่งมาถวาย สมเด็จพระเพทราชาพระราชทานชื่อว่า*พระบรมรัตนากาศ ชาติคเชนทร์ วเรนทรมหันต์ อนันตคุณ วิบุลธรเลิดฟ้า* และพระราชทานผ้าแพรจำนวนมากให้พระยาเขมรนำไปพระราชทานนักเสด็จเถ้า

ต่อมาในปี พ.ศ. 2238 พระเจ้ากรุงศรีสัตนาคนหุต (เวียงจันทน์) ได้ส่งราชทูตนำพระราชสาส์นมาทูลว่าจะถวายพระราชธิดา และขอกรุงศรีอยุธยาส่งกองทัพไปช่วยป้องกันกรุงศรีสัตนาคนหุตจากกองทัพหลวงพระบาง จึงโปรดให้พระยานครราชสีมานำพล 10,000 ไปกรุงเวียงจันทน์ หลวงพระบางทราบข่าวจึงยอมประนีประนอมกับเวียงจันทน์ เมื่อเรือพระที่นั่งของพระราชธิดาพระเจ้ากรุงศรีสัตนาคนหุตมาถึงหน้าวัดกระโจม กรมพระราชวังบวรสถานมงคลก็มีพระบัณฑูรให้รับพระราชธิดานั้นไว้ที่วังหน้า แล้วเสด็จไปกราบทูลสมเด็จพระเพทราชา สมเด็จพระเพทราชาก็พระราชทานตามที่ขอ

### ด้านเศรษฐกิจและการค้า

#### การค้าภายในราชอาณาจักร

ในรัชกาลพระองค์ทรงส่งเสริมการเกษตรกรรมซึ่งเป็นพื้นฐานทางเศรษฐกิจโดยเฉพาะข้าวเป็นผลผลิตหลักทางการเกษตรที่ยังเป็นแหล่งรายได้เข้าพระคลังของราชสำนัก นอกจากการค้าขายภายในราชอาณาจักรแล้วยังส่งสินค้าออกไปค้าขายกับต่างประเทศด้วย ส่วนภาคการผลิตตามหัวเมืองต่างๆ ทั้งในและนอกเขตราชธานีเกิดการขยายตัว มีชาวเมืองนำสินค้าบรรทุกเกวียนออกขายโดยเฉพาะพ่อค้าชาวมอญ และเขมร ส่วนพ่อค้าชาวจีน ชวา และมลายูได้สร้างตึกอาคารขึ้นมากมายเพื่อใช้เป็นคลังสินค้า และสถานที่จำหน่าย

ย่านการค้าภายในราชอาณาจักรที่สำคัญ เช่น ย่านป่ามะพร้าว ย่านป่าผ้า ย่านป่าตะกั่ว ย่านป่าผ้าเหลือง ย่านป่าขนม ตลาดบก และตลาดน้ำ เป็นต้น ส่วนสินค้าที่มีการขยายตัว มีการอุปโภคบริโภคอย่างมากในรัชกาลพระองค์ เช่น เครื่องเงินเครื่องทอง เครื่องประดับ ผ้าต่างๆ กระดาษข่อย สมุดดำ สมุดขาว สินค้าประเภทอาหาร กระเบื้องมุงหลังคา กระบุง ตะกร้า เป็นต้น

#### การค้ากับต่างประเทศ

สืบเนื่องจากเหตุการณ์ขับไล่ฝรั่งเศสออกจากสยาม เมื่อ พ.ศ. 2231 สมเด็จพระเพทราชาทรงไม่โปรดคบค้าสมาคมกับชาวตะวันตกนัก และไม่สนับสนุนการค้าขายกับพ่อค้าชาวตะวันตก การค้าขายในรัชกาลพระองค์จึงมีแต่ค้าขายกับประเทศในทวีปเอเชียด้วยกัน โดยเฉพาะประเทศจีนและญี่ปุ่น สภาพการค้าเติบโตอย่างมากในรัชกาลพระองค์ และการกระทำรัฐประหารของพระองค์ก็ไม่ได้ส่งผลกระทบใดๆ ต่อการค้ากับจีนและญี่ปุ่น แต่ยังได้พึ่งพาอาศัยการค้ากับจีนมากขึ้น ทั้งการจ้างวานเรือของชาวจีนขนสินค้าไปยังเมืองนางาซากิซึ่งเป็นเมืองท่าของญี่ปุ่น และจัดการธุระต่างๆ นับว่าการค้ากับจีนมีบทบาทเด่นชัดมากจนถึงขั้นตั้งชาวจีนเป็นหัวหน้า ตั้งพนักงาน และตั้งขุนนางชาวจีนในกรมท่าซ้าย แม้กระทั่งชาวจีนที่ทำความสะอาดเรือสำเภาก็ยังได้รับศักดินา สร้างความไม่พอใจแก่พ่อค้าชาวกรุงศรีอยุธยา รวมทั้งพ่อค้าชาวมอญ แขก และมลายู

ปรากฏใน *พงศาวดาร ฉบับหอสมุดแห่งชาติ* ความว่า

> *เจ้าพระคลังก็ตั้งให้พวกจีนเป็นหัวหน้า เพราะฉะนั้นในเวลานี้การณ์ภายในเมืองไทยจึงตกอยู่ในมือพวกจีนทั้งสิ้น ถึงแม้ว่าพวกไทย มอญ แขก มลายู แขกมัวร์ไม่พอใจอย่างยิ่งในการที่ไทยลำเอียงเข้าข้างจีนเช่นนี้ แต่ก็ไม่กล้าพูดคัดค้านอย่างใดเพราะทราบอยู่ว่าพระเจ้าแผ่นดินทรงฟังเสียงพวกจีน*
> 
> 

ในระหว่าง พ.ศ. 2230-2246 ในรัชกาลพระองค์ ยังคงแต่งเรือสำเภาส่งสินค้าไปขายกับญี่ปุ่นที่เมืองนางาซากิ ซึ่งญี่ปุ่นมีการบันทึกไว้เมื่อ พ.ศ. 2236 ว่ามีเรือสำเภาไทยได้ไปค้าขายกับญี่ปุ่น นอกจากนี้ในสินธิสัญญาฮอลันดาในรัชกาลสมเด็จพระเพทราชา มีข้อกำหนดซึ่งแสดงให้เห็นว่ายังคงมีการค้าขายกับต่างชาติอยู่ตลอดรัชกาลพระองค์

*สนธิสัญญาฮอลันดา* กล่าวว่า

> *เมื่อใดที่พระเจ้ากรุงสยามมีพระราชประสงก์จะจัดส่งสำเภาไปญี่ปุ่น มีชาวสยามเป็นลูกเรือ บริษัทจะรับเป็นผู้ออกเงินให้สำหรับการซื้อหาหนังกวางจำนวน ๗,๐๐๐ หรือ ๑๐,๐๐๐ แผ่นหนัง แล้วแต่กรณี โดยมีเงื่อนไขว่ากรุงสยามจะไม่ว่าจ้างบุคคลอื่นใดทั้งทางตรงและทางอ้อมเพื่อปฏิบัติการ ในการจัดหารวบรวมแผ่นหนังสำหรับส่งไปจำหน่าย*
> 
> 

ส่วนการค้าขายกับพ่อค้าชาวตะวันตก มีเพียงพ่อค้าชาวฮอลันดาที่ยังค้าขายกับกรุงศรีอยุธยา เนื่องจากช่วงเหตุการณ์ขับไล่ฝรั่งเศสออกจากสยาม มีชาวฮอลันดาช่วยจัดหาอาวุธยุทโธปกรณ์และกำลังพลแก่ฝ่ายสยามเป็นอันมาก ภายหลังจากปราบดาภิเษกแล้ว สมเด็จพระเพทราชาจึงได้พระราชทานเครื่องราชบรรณาการแก่ผู้สำเร็จราชการเมืองปัตตาเวีย และได้ทำสนธิสัญญาการค้ากับฮอลันดาใหม่อีกครั้งเมื่อปลายปี พ.ศ. 2231 โดยมีข้อตกลงเหมือนกับสนธิสัญญาในรัชกาลสมเด็จพระนารายณ์มหาราช ยอมผูกขาดสินค้าประเภทหนังกระบือ หนังกวาง และดีบุกแต่เพียงผู้เดียว ส่วนการค้ากับอังกฤษยังมีการทำการค้าตลอดรัชกาลพระองค์แต่จำกัดปริมาณสินค้าเพียง 200 ตันต่อปีเท่านั้น

รายการสินค้าสำคัญที่กรุงศรีอยุธยาส่งขายให้กับพ่อค้าชาวต่างชาติปรากฏใน *บันทึกของเซอร์ นิโคลาส เวท (Sr. Nicholas Waite) พ.ศ. 2242* ถึงการค้าขายของอินเดียในรอบ 12 ปี เช่น ส่งดีบุกกับงาช้างไปขายที่รัฐเบงกอล ประเทศอินเดีย ส่งดีบุก งาช้าง และไม้กฤษณาไปขายที่เมืองสุรัต ส่งหมาก ไม้ฝาง และไม้กฤษณาไปขายที่จีน และยังมีสินค้าอื่นๆ เช่น หนังกวาง วัว ครั่ง และน้ำมัน เป็นต้น ส่วนอังกฤษบันทึกรายการสินค้าที่กรุงศรีอยุธยาส่งไปขาย เช่น ส่งแร่ดีบุก งาช้าง และไม้หอมไปขายที่ยุโรป บังกะหล่า และเมืองสุรัต เฉพาะดีบุกส่งไปขายราว 200 ตันต่อปี และยังมีสินค้าส่งไปขายที่จีนและญี่ปุ่น เช่น หนังสัตว์ หมาก ไม้ฝาง และไม้หอม เป็นต้น ส่วนญวนบันทึกไว้ว่า ประเทศญวนซื้อดินประสิว ครั่ง ไม้ฝาง งาช้าง ดีบุก ข้าว ตะกั่ว จากไทย แม้ว่าในรัชกาลพระองค์มีการค้าขายกับประเทศในแถบเอเชียเป็นส่วนใหญ่ ทว่าการค้าขายกับพ่อค้าชาวตะวันตกกลับแย่ลงและสภาพการเงินยังฝืดเคืองอย่างมาก จนส่งผลกระทบต่อสภาพเศรษฐกิจการค้ายาวนานถึงรัชกาลสมเด็จพระที่นั่งท้ายสระ

เมอซิเออร์ เดอบูร์ ซึ่งเข้ามายังกรุงศรีอยุธยาเมื่อ พ.ศ. 2256 ในรัชกาลสมเด็จพระที่นั่งท้ายสระได้เขียนบันทึกไว้ว่า

> *ข้าพเจ้ามีความประหลาดใจมากที่ได้เห็นบ้านเมืองร่วงโรยไปมากทั่วพระราชอาณาจักร เมืองไทยเวลานี้ไม่เหมือนกับเมืองไทยเมื่อ 50 ปีล่วงมาแล้ว ซึ่งเป็นเวลาที่พวกเราได้มาเห็นครั้งแรก ในเวลานี้ไม่ได้เห็นเรือต่างประเทศจำนวนมากมาย หรือเห็นเรือไทยไปมาค้าขายดังแต่ก่อนแล้ว*
> 
> 

### ด้านศิลปวัฒนธรรม

สมเด็จพระเพทราชาเมื่อได้ขึ้นครองราชสมบัติพระมหากษัตริย์ต้นราชวงศ์บ้านพลูหลวงนั้น ทรงเจริญพระราชกรณียกิจตามโบราณราชเพณีดั้งเดิม ทรงทำนุบำรุงพระศาสนา สร้างบูรณปฏิสังขรณ์พระอาราม พระอุโบสถ พระวิหาร พระมหาเจดีย์หลายแห่ง รวมทั้งสร้างปราสาทในรัชกาลพระองค์ เช่น

* **วัดบรมพุทธาราม** เป็นพระอารามหลวงประจำราชวงศ์บ้านพลูหลวง โปรดเกล้าฯ ให้สร้างในปีแรกที่ได้ขึ้นครองราชย์ ณ บริเวณบ้านหลวงป่าตองซึ่งเคยเป็นนิวาสสถานเดิมของพระองค์
* **วัดพระยาแมน** หรือวัดพญาแมน โปรดเกล้าฯ ให้สร้างปฏิสังขรณ์ขึ้นเมื่อ พ.ศ. 2233 ในพงศาวดารมีบันทึกไว้ว่า

> *"ในปีมะเส็งก่อนนั้น สมเด็จพระเจ้าแผ่นดินทรงพระราชดำริถึงคุณพระอาจารย์เจ้าอธิการวัดพระยาแมน ซึ่งได้ถวายพยากรณ์ไว้ว่า จะได้เสวยราชสมบัติ แต่ยังทรงผนวชเป็นภิกษุภาวะอยู่ในวัดพระยาแมนนั้น และพระผู้เป็นเจ้าทำนายแม่นนัก"*
> 
> 

* **วัดบ้านป่าตอง**
* **วัดโพธาราม** (ชื่อเดิมในรัชกาลสมเด็จพระเพทราชา) หรือวัดพระเชตุพนวิมลมังคลารามราชวรมหาวิหารในปัจจุบัน สร้างระหว่างปี พ.ศ. 2231-2246 รัชกาลสมเด็จพระเพทราชา
* **วิหารพระมงคลบพิตร** สมเด็จพระเพทราชาโปรดให้มีการปฏิสังขรณ์ทำนุบำรุงเพิ่มเติมในรัชกาลพระองค์
* **พระวิหารพระพุทธไสยาสน์**
* **วัดโพธิ์ประทับช้าง** จ.พิจิตร สร้างเมื่อปี พ.ศ. 2244 (สมเด็จพระเจ้าสุริเยนทราธิบดีโปรดให้เริ่มสร้างเมื่อปลายรัชกาลสมเด็จพระเพทราชา)
* **วัดใหญ่สุวรรณาราม** จ. เพชรบุรี สร้างปฏิสังขรณ์เมื่อปี พ.ศ. 2245
* **วัดปราสาท**: 201
* **วัดพรหมกระสาย**: 202
* **พระที่นั่งบรรยงค์รัตนาสน์** (พระที่นั่งท้ายสระ) สมเด็จพระเพทราชาโปรดให้สร้างขึ้นเมื่อปี พ.ศ. 2231 ในปีที่เสวยราชสมบัติ ตั้งอยู่บนเกาะกลางสระน้ำทางข้างหลังเป็นปราสาทจตุรมุข ทรงใช้เป็นที่ประทับฝ่ายใน และยังใช้เป็นที่สำราญพระราชอิริยาบถ
* **พระที่นั่งทรงปืน** โปรดให้สร้างพร้อมศาลาลูกขุน ในพระราชวังหลวงไว้เป็นท้องพระโรงสำหรับเสด็จออกว่าราชการ
* **ตำหนักสมเด็จพระพุทธโฆษาจารย์** วัดพุทไธศวรรย์ จ.พระนครศรีอยุธยา เป็นตำหนักสองชั้นเขียนภาพลายจิตรกรรม เช่น จิตรกรรมพระสุวรรณสามถูกศร จิตรกรรมไตรภูมิ จิตรกรรมทศชาติชาดก จิตรกรรมมารผจญ จิตรกรรมรามเกียรติ์ จิตรกรรมขบวนพยุหยาตราทางสถลมารค เป็นต้น สมเด็จพระเพทราชาโปรดให้สร้างเพื่ออุทิศถวายสมเด็จพระพุทธโฆษาจารย์ พระอาจารย์ของพระองค์ เป็นพระภิกษุชั้นผู้ใหญ่ฝ่ายอรัญญวาสีซึ่งเคยถวายวิสัชนาอัฏฐธรรมปัญหา 8 ข้อ ในปี พ.ศ. 2233
* **ประเพณีรำพระแสงของ้าวบนกระพองช้าง** มีขึ้นครั้งแรกในรัชกาลสมเด็จพระเพทราชาซึ่งพระองค์ทรงพระปรีชาสามารถในการช้างมาก เมื่อคราวเสด็จประพาสนมัสการพระพุทธบาทสระบุรี ทรงยืนขึ้นรำพระแสงขอเหนือกระพองข้างต้นเพื่อบวงสรวงพระพุทธบาท จึงกลายเป็นราชประเพณีที่กษัตริย์ทุกพระองค์เมื่อเสด็จประพาสนมัสการพระพุทธบาทสระบุรี ทรงร่ายรำพระแสงของ้าวบนกระพองช้างถวายทุกพระองค์ ปรากฏใน *พระราชพงศาวดารกรุงเก่า ฉบับหลวงประเสริฐ ตอนแผ่นดินสมเด็จพระมหาบุรุษ (พระเพทราชา)* ว่า

> *"แถวเถื่อนพันลึกอธิกด้วยนานาพรรณพฤกษาชาติ บ้างเผล็ดดอกออกผลกล่นกลาดดูตระการตา ก็เสด็จยาตราพลากรทวยหาญไปโดยลำดับสถลมารควิถีสิ้นทาง ๕๕๐ เส้น ก็บรรลุเชิงเขาสุวรรณบรรพต จึงให้หยุดกระบวนแห่แหนทั้งปวงแล้ว สมเด็จพระเจ้าอยู่หัวก็ทรงพระแสงของ้าวเหนือตระพองช้างต้นสิ้นวารสามนัด บูชาพระพุทธบาทโดยพระราชประเพณีเสร็จแล้วก็บ่ายพระคชาธารโดยมารควิถี กำหนดทาง ๕๐ เส้น ถึงพระราชนิเวศน์ธารเกษม เสด็จลงสู่เกยแล้ว ๆ เสด็จเข้าประทับแรม ณ พระตำหนักนั้น*"
> 
> 

นอกจากนี้พระองค์ยังทรงปฏิสังขรณ์วัดที่สร้างขึ้นในรัชกาลสมเด็จพระราเมศวร เช่น วัดบุรบาริม วัดชังคะยี วัดรัตนาปราสาท เป็นต้น

### วรรณกรรมในรัชกาล

งานวรรณกรรมในรัชสมัยของพระองค์นั้นไม่ปรากฏวรรณกรรมที่นับว่าเป็นงานชิ้นเอกใดๆ มีเพียงแต่วรรณกรรมชิ้นย่อม และกฎหมายบางลักษณะเท่านั้น เช่น

* **พระตำราบรมราชูทิศเพื่อกัลปนา สมัยสมเด็จพระเพทราชา**
* **กุสลวินิจฺฉยกถา** เป็นคัมภีร์ใบลานอักษรขอมและภาษาบาลีสมัยอยุธยาตอนปลายคล้อยมาทางสมัยรัตนโกสินทร์ แต่งขึ้นโดยสมเด็จพระสังฆราชสมัยอยุธยาเพื่อเทศน์หน้าพระที่นั่งเมื่อปี พ.ศ. 2232 รัชกาลสมเด็จพระเพทราชา เนื้อหาคำภีร์อธิบายถึงเรื่อง กุศลดีชั่ว ถูกผิด ควรไม่ควร ซึ่งกรมศิลปากรได้สำรวจค้นพบคัมภีร์ใบลานฉบับดังกล่าวที่วัดไก่เตี้ย เขตตลิ่งชัน กรุงเทพมหานคร เมื่อวันที่ 1 สิงหาคม 2565 ลงทะเบียนเป็นคัมภีร์ใบลาน เลขที่ วกต.๔๗/๑
* **อัฏฐธรรมปัณหาของสมเด็จพระเพทราชา** วรรณกรรมประเภทความเรียงร้อยแก้วแต่งเมื่อราว พ.ศ. 2233 เป็นวรรณกรรมที่สมเด็จพระเพทราชาดำรัสถามสมเด็จพระพุทธโฆษาจารย์เมื่อ ณ วันอังคาร เดือนแปด ขึ้นค่ำหนึ่ง ปีมะเมีย โทศก จุลศักราช ๑๐๕๒ ให้เฉลยปัญหาปริศนาธรรม 8 ข้อดังต่อไปนี้ *"๑ ทางใหญ่อย่าเที่ยวจร ๒ ลูกอ่อนอย่าอุ้มรัด ๓ หลวงเจ้าวัดอย่าให้อาหาร ๔ ไม้โกงอย่าทำกงวาน ๕ ช้างสารอย่าผูกกลางเมือง ๖ ถ้าจะให้เปนลูกให้เอาไฟสุมต้น ๗ ถ้าจะให้ล่มบันทุกแต่เบา ๘ ถ้าจะให้เรียนโหราให้ฆ่าอาจารย์ทั้ง ๔ เสีย*" และสมเด็จพระพุทธโฆษาจารย์ได้เฉลยคำวิสัชนานั้น นับได้ว่าเป็นงานพระนิพนธ์ของสมเด็จพระเพทราชา
* **พระกฐินวนิจฉัยกถา สมเด็จพระพุทธโฆษาจารย์ ถวายวิสัชนา**
* **กฎหมายลักษณะมูลคดีวิวาท ว่าด้วยตัดสินปันหมู่** ตั้งเมื่อปีชวด จุลศักราช ๑๐๕๒ (แต่กฎหมายตราสามดวงใช้ชื่อว่า "ไวยการบานแผนก")
* **กฏ ๒๖ ข้อ ว่าด้วยจารีตนครบาล**
* **กฎหมาย ๓๖ ข้อ บท ๑ ปีวอก จุลศักราช ๑๐๕๔**
* **กฎหมายลักษณะตระลาการ (ตุลาการ) เพิ่มเติม ปีชวด จุลศักราช ๑๐๕๘**
* **พระราชกฤษฎีกาให้จัดคนสังกัดวัดในจังหวัดพัทลุง ปีขาล พ.ศ. ๒๒๔๒** พบที่เมืองพัทลุง พระราชกฤษฎีกานี้เขียนด้วยเส้นดินสอดำบนกระดาษข่อยมีจำนวน 2 ฉบับ ฉบับหนึ่งเขียนเป็นภาษาไทย อีกฉบับเขียนเป็นภาษาเขมรแต่ข้อความเป็นความหมายเดียวกันทั้งสองฉบับ: 17

พระมเหสี
--------

สมเด็จพระเพทราชามีพระมเหสีสำคัญ ๆ อยู่ 4 พระองค์ ได้แก่

1. **กรมพระเทพามาตย์ (กัน)** พระมเหสีเดิมในพระเพทราชาเป็นผู้อภิบาลพระเจ้าเสือตั้งแต่ยังทรงพระเยาว์ภายหลังได้ขึ้นเป็นที่**กรมพระเทพามาตย์**
2. **กรมหลวงโยธาเทพ** หรือ มเหสีฝ่ายซ้าย - พระราชธิดาในสมเด็จพระนารายณ์มหาราช มีพระราชโอรสคือตรัสน้อย ทรงสนใจทางด้านการศึกษาในหลายๆแขนงวิชา ช่วงหลังย้ายตามพระราชมารดาไปอยู่ ณ พระตำหนักใกล้วัดพุทไธศวรรย์
3. **กรมหลวงโยธาทิพ** หรือ มเหสีฝ่ายขวา - พระขนิษฐาในสมเด็จพระนารายณ์มหาราช มีพระราชโอรสคือเจ้าพระขวัญ (กรมพระราชวังบวรสำเร็จโทษด้วยท่อนจันทน์)
4. **นางกุสาวดี** มเหสีพระราชทานจากพระนารายณ์มหาราช พระธิดาพญาแสนหลวง เจ้าผู้ครองนครเชียงใหม่

พระบรมราชอิสริยยศและพระเกียรติยศ
--------------------------------

### พระบรมราชอิสริยยศ

* เจ้าพระยาสุรศรี

* พระเพทราชาธิบดี ศรีสุริยาภิชาติสุริยวงศ์ องค์สมุหพระคชบาล

* สมเด็จพระมหาบุรุษ วิสุทธิเดชอุดม บรมจักรพรรดิศร บรมนาถบพิตร สมเด็จพระพุทธเจ้าอยู่หัว

* สมเด็จพระมหาบุรุษ วิสุทธิเดชอุดม บรมจักรพรรดิเจ้าภิภพกรุงเทพพระมหานคร บวรทวาราวดีศรีอยุธยามหาดิลกภพนพรัตนราชธานีบุรีรมย์ อุดมพระราชนิเวศน์มหาสถาน (พ.ศ. 2231 – พ.ศ. 2246)

### พระพุทธรูปประจำพระองค์

* **พระพุทธรูปปางปลงพระกรรมฐาน** (ปางชักผ้าบังสุกุล) เป็นพระพุทธรูปความสูงองค์พระ 21 ซม. ความสูงจากฐานถึงพระรัศมี 33 ซม. ในรูปอิริยาบทยืนห้อยพระหัดถ์ขวาทับพระหัดถ์ซ้าย พระหัตถ์ซ้ายทรงธารพระกร ทอดพระเนตรลงเบื้องต่ำอันเป็นกิริยาพิจารณาดูอสุภะ พระบาทสมเด็จพระนั่งเกล้าเจ้าอยู่หัวโปรดเกล้าฯ ให้สร้างขึ้น ต่อมาพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวโปรดเกล้าฯ ให้หล่อฐานชั้นล่างแล้วให้กะไหล่ทอง (เคลือบโลหะด้วยทองแดง) พร้อมจารึกข้อความ เพื่ออุทิศพระราชกุศลถวายพระธาดาธิเบศร์ (สมเด็จพระเพทราชา): 107 ปัจจุบันประดิษฐาน ณ หอราชกรมานุสร วัดพระศรีรัตนศาสดาราม: 62

พระบรมราชานุสรณ์
----------------

### สถานที่อันเนื่องด้วยพระนาม

* **ถนนเพทราชา** (Thanon Petracha) อำเภอเมืองลพบุรี จังหวัดลพบุรี
* **ห้องประชุมพระเพทราชา** อาคารรัตนเทพสตรี มหาวิทยาลัยราชภัฏเทพสตรี จังหวัดลพบุรี

ในวัฒนธรรมสมัยนิยม
------------------

พระเพทราชา (วัย ๕๖ พรรษา) ตามจินตนาการของจิตรกร (ม. วรพินิต) บนฐานของภาพจิตรกรรม วัดยม อยุธยา
มีการนำพระราชประวัติของสมเด็จพระเพทราชามาสร้างเป็นสื่อเพื่อความบันเทิงหลายครั้ง รวมทั้งงานวรรณกรรม นวนิยายทั้งไทย และต่างประเทศ ได้แก่

### วรรณกรรมและนวนิยายอิงประวัติศาสตร์

#### วรรณกรรมไทย

* **ข้ามสมุทร** นวนิยายอิงประวัติศาสตร์ แต่งโดยวิษณุ เครืองาม กล่าวถึงพระเพทราชาทำรัฐประหารล้มอำนาจสมเด็จพระนารายณ์และสถาปนาราชวงศ์บ้านพลูหลวง
* **เพชรพระนารายณ์ (ตอนอวสานพระนารายณ์)** นวนิยายอิงประวัติศาสตร์แต่งโดย หลวงวิจิตรวาทการ (กิมเหลียง) มีเหตุการณ์พระเพทราชาปราบดาภิเษกขึ้นครองราชสมบัติล้มราชบัลลังก์สมเด็จพระนารายณ์มหาราช

#### วรรณกรรมต่างประเทศ

* **Louis XIV et le Siam** (พระเจ้าหลุยส์ที่ 14 กับกรุงสยาม) งานเขียนเชิงประวัติศาสตร์แต่งโดย Dirk Van der Cruysse นักประวัติศาสตร์ชาวเบลเยี่ยม กล่าวถึงพระเพทราชาสร้างความขัดแย้งในขบวนราชทูตและกองทหารของฝรั่งเศส
* **Pour la plus grande gloire de Dieu** (รุกสยาม ในพระนามของพระเจ้า) นวนิยายอิงประวัติศาสตร์ตีพิมพ์ในประเทศฝรั่งเศสแต่งโดย มอร์กาน สปอร์แตช นักเขียนร่วมสมัยชาวฝรั่งเศส มีตัวละครสมเด็จพระเพทราชาผู้ก่อกบฏผู้กอบกู้แผ่นดินสยาม
* **ฟอลคอน Phaulkon** นวนิยายอิงประวัติศาสตร์ แต่งโดย วิลเลียม ดัลตัน มีตัวละครชื่อ พระเพทราชา กล่าวถึงเหตุการณ์การก่อกบฏยึดพระราชอำนาจและประหารชีวิตพระยาวิไชเยนทร์ (คอนสแตนติน ฟอลคอน)
* **Le Ministre des moussons** (ฟอลคอนแห่งอยุธยา) นวนิยายชีวิตเจ้าพระยาวิไชเยนทร์ กล่าวถึงพระเพทราชาได้เจรจาเพื่อให้กองทหารฝรั่งเศสยอมแพ้

### ฉันทลักษณ์

* บทละครร้องเรื่อง **ขบถธรรมเถียรในพระราชพงษาวดารไทยแผ่นดินพระธาดาธิเบศร์ ปีชวด จุลศักราช ๑๐๔๖** (ประเสริษฐ์อักษรรจนาสำหรับลครหลวงนฤมิตร์) ร.ศ. ๑๒๙ พระเจ้าบรมวงศ์เธอ กรมพระนราธิปประพันธ์พงศ์ทรงนิพนธ์ เมื่อ พ.ศ. 2454
* **นิตยสารพลอยแกมเพชร** ปรากฏคำกลอนกล่าวถึงพระเพทราชา ดังบทกลอนว่า

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| ๏ คิดพลางทางพระองค์ทรงโปรดเกศ |  | เรียกพระเพทราชามาต่อสอง |
| ตรัสตรึกปรึกษาบัญชารอง |  | รับสนองบรมนาถราชทาน ฯ |
| — **พลอยแกมเพชร, 11-12: 204.** |

### ละคร

* **บุพเพสันนิวาส** และ **พรหมลิขิต** ละครโทรทัศน์อิงประวัติศาสตร์ออกฉายครั้งแรกทางสถานีโทรทัศน์ไทยทีวีสีช่อง 3 มีตัวละครหนึ่งชื่อ "พ่อทองคำ" หรือ "คุณพระเพทราชา" ที่ภายหลังปราบดาภิเษกเป็นสมเด็จพระเพทราชา ขึ้นครองราชย์เป็นพระเจ้ากรุงศรีอยุธยา รับบทโดย ศรุต วิจิตรานนท์

### ภาพยนตร์

* **พระเจ้าเสือ พันท้ายนรสิงห์** ภาพยนตร์ไทยอิงประวัติศาสตร์ออกฉายเมื่อ พ.ศ. 2525 มีตัวละคร สมเด็จพระเพทราชา รับบทโดย สมชาย อาสนจินดา
* **พันท้ายนรสิงห์** ภาพยนตร์ไทยอิงประวัติศาสตร์ออกฉายเมื่อ พ.ศ. 2558 มีตัวละคร สมเด็จพระเพทราชา รับบทโดย สมภพ เบญจาธิกุล
* **อโยธยา มหาละลวย** เป็นภาพยนตร์แนวแอ็กชั่นออกฉายเมื่อวันที่ 2 ธันวาคม พ.ศ. 2564 มีตัวละครชื่อ ออกญาคชบาล รับบทโดย ศรุต วิจิตรานนท์ มีบทบาทในการกวาดล้างสายเลือดยามาดะ
* **ศรีอโยธยา** ภาค 2 มีตัวละครชื่อ สมเด็จพระเพทราชา รับบทโดย หม่อมราชวงศ์มงคลชาย ยุคล

### ตำนาน เรื่องเล่า

* **ตำนานชายนอนหลับ ประวัติวัดกุฎีทอง** เป็นตำนานที่ชาวกุฎีทองเล่าประวัติของวัดกุฎีทองต่อกันมาหลายชั่วอายุคน กล่าวถึง ชายชื่อ **สิงห์** มีความสามารถในการเลี้ยงช้างได้เดินทางผ่านมาแล้วนอนหลับที่วัดแห่งนี้จะเดินทางต่อไปยังกรุงศรีอยุธยาเพื่อสมัครเป็นทหารในกองช้าง เจ้าอาวาสวัดเซิงหวาย (ชื่อเดิมของวัดกุฎีทอง) กล่าวกับนายสิงห์ว่า ต่อไปจะได้เป็นใหญ่เป็นโตในแผ่นดิน ซึ่งกาลต่อมาคือ **สมเด็จพระเพทราชา**
* **เสลี่ยงพระเพทราชา** วัดกุฎีทอง จังหวัดสุพรรณบุรี ชาวบ้านกุฎีทองเชื่อกันว่าเป็นเสลี่ยงที่สมเด็จพระเพทราชาทรงใช้เป็นพระราชยานเมื่อคราวเสด็จสมโภชเฉลิมฉลองสร้างกุฏิวัดเซิงหวายแล้วทรงเปลี่ยนชื่อวัดเซิงหวายเป็นชื่อวัดกุฎีทอง

ดูเพิ่ม
-------

* รายพระนามพระมหากษัตริย์ไทย
* ภาพกระบวนเชิญพระบรมศพสมเด็จพระเพทราชา

หมายเหตุ
--------

1. ↑  พระนาม "พระทรงธรรม์" (Phra Trong Than) ปรากฏในจดหมายของ Aernout Cleur เจ้าหน้าที่บริษัทอินเดียตะวันออกของเนเธอร์แลนด์ (VOC) ความว่า "*Relaas van ’t voorgevallene by de ziekte en overlyden van den Siamse koning Phra Trong Than genaamt*" และความว่า "*...Sickness and Death of the Siamese King Named Phra Trong Than [Phetracha] is based on a story told by an unnamed courtier.*"
2. ↑  ปีสมเด็จพระนารายณ์สวรรคต ตามที่จดไว้ในหนังสือพงศาวดารนี้ผิด ที่จริงอีก ๖ ปี จึงสวรรคตเมื่อ ณ วันอาทิตย์ เดือน ๘ ขึ้น ๑๑ ค่ำ ปีมะโรง จุลศักราช ๑๐๕๐ ตรงกับวันที่ ๑๑ กรกฎาคม คริสต์ศักราช ๑๖๘๘ (ค.ร.)
3. ↑  ในพระราชพงศาวดาร บอกว่า พระเพทราชาเคยออกศึกแต่งานพระราชสงครามเชียงใหม่เท่านั้น ส่วนศึกรามัญกล่าวว่าบางทีจะได้ไปรบพม่ารามัญกับเจ้าพระยาโกษา (ขุนเหล็ก) และคราวพม่าตามเข้ามาจึงมอบสวามิภักดิ์
4. ↑  หมายถึง ออกหลวงสรศักดิ์
5. ↑  หมายถึง ออกพระเพทราชา
6. ↑  แม้สมเด็จพระเพทราชาทรงไม่ได้ใช้พระแสงขอพลพ่ายออกรบกับกบฏธรรมเถียรแต่ใช้อาวุธหนักแทน อาจจะมีความสำคัญในเชิงสัญลักษณ์ คือ เป็นทั้งตัวแทนบรรพบุรุษผู้พร้อมให้ ตัวแทนคุ้มครองราชวงศ์ และเป็นขวัญกำลังใจของผู้ถือครอง
7. ↑  ปีในพระราชพงศาวดาร ฉบับสมเด็จพระพนรัตน์ วัดพระเชตุพน หมายเหตุว่าเป็น พ.ศ. 2241 ที่จริงอีก 6 ปี จึงโปรดให้สร้างพระเมรุ
8. ↑  พระที่นั่งบรรยงค์รัตนาสน์ ในพระราชพงศาวดารกรุงศรีอยุธยาหลายฉบับ กล่าวตรงกันว่า สร้างขึ้นในรัชกาลสมเด็จพระเพทราชา เมื่อจุลศักราช ๑๐๔๙ ความว่า

> *"ลุศักราช ๑๐๔๙ ปีเถาะนพศก สมเด็จบรมพิตรพระพุทธเจ้าอยู่หัว มีพระราชดำรัสให้ช่างพนักงานจัดการสร้างพระมหาปราสาทองค์หนึ่ง ในพระราชวังข้างใน ครั้นเสร็จแล้วพระราชทานนามบัญญัติพระมหาปราสาทชื่อ พระที่นั่งบรรยงก์รัตนาสน์ เป็นสี่ปราสาทด้วยกันทั้งเก่าสาม คือ พระที่นั่งวิหารสมเดจ์องค์หนึ่ง พระที่นั่งสรรเพชญ์ปราสาทองค์หนึ่ง พระที่นั่งสุริยามรินทร์องค์หนึ่ง แล้วให้ขุดสระเป็นคู่อยู่ซ้ายขวา พระที่นั่งบรรยงก์รัตนาสน์แล้ว ให้ก่ออ่างแก้วแลภูเขามีท่ออุทกธาราไหลลงในอ่างแก้วนั้นที่ริมสระคู่พระมหาปราสาทนั้นแล ให้ทำระหัดน้ำ ณ อ่างแก้วริมน้ำฝั่งท่อให้น้ำเดินเข้าไปผุดขึ้น ณ อ่างแลให้ท่าพระที่นั่งทรงปัน ณ ท้ายสระเป็นที่เสด็จออกกลับ"*

แต่ความในพระราชพงศาวดารข้างต้นขัดแย้งกับจดหมายเหตุของชาวต่างชาติอย่างน้อย 3 ฉบับ ที่ต่างกล่าวว่าพระที่นั่งบรรยงค์รัตนาสน์มีอยู่แล้วในรัชกาลสมเด็จพระนารายณ์มหาราช และขัดแย้งกับคราวสมเด็จพระนารายณ์มหาราชทอดพระเนตรจันทรุปราคาเมื่อวันที่ 11 ธันวาคม 2228 ณ พระที่นั่งเย็น ทะเลชุบศร เมืองละโว้ (ลพบุรี) พระองค์ทรงสนพระราชหฤทัยในด้านดาราศาตร์อย่างยิ่งทรงโปรดให้สร้างพระที่นั่งทรงดาวขึ้นในพระที่นั่งบรรยงค์รัตนาสน์ที่พระราชวังกรุงศรีอยุธยาในรัชกาลพระองค์

อ้างอิง
-------

เชิงอรรถ

1. ↑  Gaspar Bouttats, (sr.), Hendrik Franciscus Verbruggen. (1690). "VANDE REVOLVTIE VAN SIAM", TRACTAET OFT CORT BEGRYP VAN DE REVOLUTIEN OFT STAEDTSVERANDERINGEN VOOR-GHEVALLEN in meest alle de Rijcken des VVereldts, sedert den Iaere 1600. tot den Iaere 1690. N.P. : d'hoirs van Maximiliaen Graet. p 60.
2. 1 2 3 4  ประยุทธ สิทธิพันธ์. (2505). *ต้นตระกูลขุนนางไทย*. กรุงเทพฯ: คลังวิทยา. 544 หน้า.
3. ↑  ภาสกร วงศ์ตาวัน. **ประเทศราช ชาติศัตรู และพ่อค้านานาชาติ**. กรุงเทพฯ:ยิปซี, 2553. หน้า 182
4. ↑  ราชอาณาจักรสยาม[*ลิงก์เสีย*]
5. ↑  ห้องเรียนประวัติศาสตร์ศิลป์. (2560, 9 กุมภาพันธ์). "สิงห์เทียมราชรถในงานพระบรมศพสมเด็จพระเพทราชา ‘แฟนซี’ หรือ ‘มีจริง’ ". ศิลปวัฒนธรรม.
6. ↑  VOC 1691, Relaas van ’t voorgevallene by de ziekte en overlyden van den Siamse koning Phra Trong Than genaamt [Relation of What Occurred upon the Sickness and Death of the Siamese King Named Phra Trong Than], (1703 or 1704), fos. 61-74.
7. ↑  ภาวรรณ เรืองศิลป์. Dutch East India Company Merchants at the Court of Ayutthaya: Dutch Perceptions of the Thai Kingdom, c. 1604-1765. TANAP Monographs on the History of Asian-European Interaction, Vol.8, Brill Press, University of Leiden. p. 175.
8. ↑  ดำรงราชานุภาพ, พระเจ้าบรมวงศ์เธอ กรมพระ. (2468). อธิบายพระนามพระเจ้าแผ่นดินครั้งกรุงศรีอยุธยาเปนราชธานี. พระนคร: โรงพิมพ์โสภณพิพรรฒธนากร. [มหาอำมาตย์ตรี พระยาภรตราชา (หม่อมหลวงทศทิศ อิศรเสนา) พิมพ์ช่วยในการพระราชทานเพลิงศพคุณหญิงทองย้อย เสนีณรงค์ฤทธิ์ จจ. เมื่อปีฉลู พ.ศ. 2468].
9. 1 2  พินิจ จันทร และคณะ. (2565). ย้อนประวัติศาสตร์ ๔๑๗ ปี อยุธยา ๓๓ ราชัน ผู้ครองนคร. กรุงเทพฯ: เพชรพินิจ. 288 หน้า. ISBN 978-616-5784-79-5
10. ↑  แสง พิชัยดิษ. เล่าเกร็ด แผ่นดินสมเด็จพระนารายณ์มหาราช. กรุงเทพฯ: บางกอกบุ๊ค, 128 หน้า. หน้า 115. ISBN 978-616-1506-57-5
11. ↑  Reid, Anthony (Editor), Dhiravat na Prombeja, *Southeast Asia in the Early Modern Era*, Cornell University Press, 1993, ISBN 0-8014-8093-0
12. ↑  พรรคประชาธิปัตย์. (2513). วารสารประชาธิปัตย์, 2(1-26): 37.
13. ↑  วารุณี โอสถารมย์. เมืองสุพรรณ : บนเส้นทางการเปลี่ยนแปลงทางประวัติศาสตร์ พุทธศตวรรษที่ 8 - ต้นพุทธศตวรรษที่ 25. กรุงเทพฯ : สำนักพิมพ์มหาวิทยาลัยธรรมศาสตร์, 2547. 324 หน้า. หน้า 196. ISBN 974-571-883-1
14. ↑  เอกชัย โควาวิสารัช. (2563). ชันสูตรประวัติศาสตร์ ไขปริศนาพระนารายณ์. กรุงเทพฯ: มติชน. 464 หน้า. ISBN 978-974-02-1720-6
15. ↑  ทวีวุฒิ พงศ์พิพัฒน์. (2566). เล่าเรื่องเมืองไทย เล่ม ๒. กรุงเทพฯ: ม.ป.พ. 269 หน้า. ISBN 978-616-603-109-6
16. ↑  ภูธร ภูมะธน. **โกษาปาน ราชทูตกู้แผ่นดิน**. (กรุงเทพฯ:สถาบันการเรียนรู้และสร้างสรรค์ (พิพิธภัณฑ์การเรียนรู้), 2550), หน้า 33
17. ↑  พลับพลึง มูลศิลป์. **ความสัมพันธ์อาณาจักรอยุธยา-ฝรั่งเศส สมัยอยุทธยา**. (กรุงเทพ:บรรณกิจ), 2523, หน้า 110, 238
18. ↑  แสง พิชัยดิษ. (2555). เล่าเกร็ด แผ่นดินสมเด็จพระนารายณ์มหาราช. กรุงเทพฯ: บางกอกบุ๊ค. 128 หน้า. หน้า 114. ISBN 978-616-15-0657-5
19. ↑  ธรรมคามน์ โภวาที (เรียบเรียง), ถวิล สุนทรศาลทูล (บรรณาธิการ), สำนักงานปลัดกระทรวงมหาดไทย (เผยแพร่). (2511). ประวัติมหาดไทย (ส่วนกลาง) ภาคที่ ๒ ตอนที่ ๒. กรุงเทพฯ : คณะกรรมการประวัติและพิพิธภัณฑ์มหาดไทย. 423 หน้า. หน้า 167-168.
20. ↑  สมาคมประวัติศาสตร์ในพระราชูปถัมภ์ สมเด็จพระเทพรัตนราชสุดาฯ สยามบรมราชกุมารี. วารสารสมาคมประวัติศาสตร์, 2548(27): 50.
21. ↑  *นามานุกรมพระมหากษัตริย์ไทย*, หน้า 158
22. ↑  เกริกฤทธิ์ เชื้อมงคล. (2562). ก่อนแผ่นดินเปลี่ยนราชบัลลังก์. กรุงเทพฯ : ไพลินบุ๊คเน็ต. 240 หน้า. หน้า 187. ISBN 978-616-4415-19-5
23. ↑  อุดม ประมวลวิทยา. ในราชสำนักพระนารายณ์มหาราช. พระนคร : โอเดียนสโตร์, 2505. 539 หน้า. หน้า 268.
24. ↑  ส.สีมา. (กรกฎาคม, 2556). "เล่าเรื่องพระเพทราชาตกกระไดพลอยโจน", ศิลปวัฒนธรรม, 34(9): 25.
25. ↑  แสง พิชัยดิษ. เล่าเกร็ด แผ่นดินสมเด็จพระนารายณ์มหาราช. กรุงเทพฯ : บางกอกบุ๊ค, 128 หน้า. หน้า 115. ISBN 978-616-1506-57-5
26. ↑  นริศรานุวัดติวงศ์, สมเด็จเจ้าฟ้า ฯ กรมพระยา, และดำรงราชานุภาพ, สมเด็จ ฯ กรมพระยา. "ลักษณะนุ่งผ้าขี่ม้า คัดจากพระสมุดตำราช้าง ฉบับซื้อจาก ม.ล. แดง สุประดิษฐ์ สมุดไทยดำเส้นรงค์", สาส์นสมเด็จ. เล่มที่ 11. พระนคร : โรงพิมพ์คุรุสภา. 2505. 353 หน้า. หน้า 156.
27. ↑  Simon de La Loubère. (1691). Du royaume de Siam. Paris : Chez la Veuve de Jean Baptiste Coignard et Jean Baptiste Coignard. 446 pp. p 271.
28. ↑  ลาลูแบร์. (2510). จดหมายเหตุ ลา ลูแบร์ ราชอาณาจักรสยาม ฉบับสมบูรณ์. แปลโดย สันต์ ท.โกมลบุตร. กรุงเทพฯ: ก้าวหน้า.
29. ↑  มานพ ถาวรวัฒน์สกุล. (2502). ขุนนางอยุธยา. กรุงเทพฯ: สำนักพิมพ์มหาวิทยาลัยธรรมศาสตร์ ร่วมกับ มูลนิธิโครงการตำราสังคมศาสตร์และมนุษยศาสตร์. 298 หน้า.
30. ↑  คริส เบเกอร์ และผาสุก พงษ์ไพจิตร. (2563). ประวัติศาสตร์อยุธยา ห้าศตวรรษสู่โลกใหม่. (ฉบับพิมพ์ซ้ำ). กรุงเทพฯ: มติชน. 470 หน้า. ISBN 978-974-0-21721-3
31. ↑  นายพลเดส์ฟาร์จ. (2552). ชิงบัลลังก์พระนารายณ์. แปลโดย ปรีดี พิศภูมิวิถี. กรุงเทพฯ: มติชน. 120 หน้า. ISBN 978-974-0-20324-7
32. ↑  ฟรังซัวส์ อังรี ตุรแปง และปอล ซาเวียร. (2559). ประวัติศาสตร์แห่งพระราชอาณาจักรสยาม และประวัตศาสตร์ไทยสมัยกรุงศรีอยุธยาฉปับตุรแปง. แปลโดย สมศรี เอี่ยมธรรม. กรุงเทพฯ: กรมศิลปากร. 282 หน้า. ISBN 978-616-5-43440-9
33. 1 2  กรมศิลปากร. (2522). ประวัติศาสตร์ไทยสมัยกรุงศรีอยุธยา ฉบับตุรแปง. แปลโดย สมศรี เอี่ยมธรรม. กรุงเทพฯ: ห้างหุ้นส่วนสามัญนิติบุคคล สหประชาพาณิชย์. 268 หน้า.
34. ↑  รัฐวิชญ์ ศุภจัตุรัส. (2556). ตลาดสดพื้นถิ่น จังหวัดสุพรรณบุรี: รูปแบบ พัฒนาการ และการใช้งานปัจจุบัน. วิทยานิพนธ์ศิลปศาสตร์มหาบัณฑิต (สถาปัตยกรรม). นครปฐม: บัณฑิตวิทยาลัย มหาวิทยาลัยศิลปากร. 260 หน้า. หน้า 95.
35. ↑  วัลลภา รุ่งศิริแสงรัตน์. (2537). ลพบุรี: อดีต-ปัจจุบัน. กรุงเทพฯ : ไทยวัฒนาพานิช. 189 หน้า. ISBN 978-974-0-81481-8
36. 1 2  เพลิง ภูผา. วิกฤตการณ์วังหน้า เหตุทุรยศบนแผ่นดินสยาม. กรุงเทพฯ : ไพลินบุ๊คเน็ต, 2544. 320 หน้า. หน้า 149. ISBN 978-616-4413-24-5
37. ↑  ปรีดี พิศภูมิวิถี. "การปฏิวัติในแผ่นดินสมเด็จพระนารายณ์ พ.ศ. ๒๒๓๑", ศิลปวัฒนธรรม, 28(7): 98. ; พฤษภาคม, 2550.
38. ↑  ปรีดี พิศภูมิวิถี, วรพร พรหมใจรักษ์, และสาระ มีผลกิจ. (2561, 18 มิถุนายน). ย้อนรอยประวัติศาสตร์เมืองเก่าสุพรรณบุรีและความสาคัญของพระเพทราชาต้นราชวงศ์บ้านพลูหลวง. *โครงการอนุรักษ์ พัฒนา และสืบสานศิลปะวัฒนธรรมเมืองเก่าสุพรรณบุรี เชื่อมต่อวิถีความเป็นอัตลักษณ์ของสวนดุสิต*. สุพรรณบุรี: มหาวิทยาลัยสวนดุสิต วิทยาเขตสุพรรณบุรี. 79 หน้า.
39. ↑  นิธิ เอียวศรีวงศ์. (2537). การเมืองไทยสมัยพระนารายณ์. (พิมพ์ครั้งที่ 3). กรุงเทพฯ: มติชน. 89 หน้า. ISBN 974-704-963-5
40. ↑  วารสารธรรมศาสตร์ 10, 2(2524). อ้างใน ขจร สุขพานิช และวุฒิชัย มูลศิลป์ (บก.). (2523). ข้อมูลประวัติศาสตร์สมัยอยุธยา : เอกสารทางวิชาการของสมาคมสังคมศาสตร์แห่งประเทศไทย. กรุงเทพฯ: โรงพิมพ์มหาวิทยาลัยธรรมศาสตร์. 238 หน้า.
41. ↑  *พระราชพงศาวดารกรุงศรีอยุธยา ฉบับพันจันทนุมาศ (เจิม)*, หน้า 317
42. 1 2   ปริยัติธรรมธาดา (แพ ตาละลักษมณ์), พระยา. กำธรเทพ กระต่ายทอง. พระราชพงศาวดารกรุงเก่า ฉบับหลวงประเสริฐอักษรนิติ ; และพระราชพงศาวดารกรุงศรีอยุธยา ฉบับพันจันทนุมาศ (เจิม). กรุงเทพฯ : กรุงสยามการพิมพ์, 2514. 298 หน้า. หน้า 261. พิมพ์เป็นอนุสรณ์ในงานพระราชทานเพลิงศพ นายนาถ กระต่ายทอง ณ ฌาปนสถานคุรุสภา วัดสระเกศราชวรมหาวิหาร วันที่ ๑๙ กรกฎาคม พุทธศักราช ๒๕๑๔.
43. ↑  พระราชพงศาวดาร ฉบับพระราชหัตถเลขา. (พิมพ์ครั้งที่ 6). พระนคร : กรมศิลปากร, 2511. หน้า 496.
44. ↑  ประชุมพงศาวดาร ภาคที่ 82 เรื่อง พระราชพงศาวดารกรุงสยาม จากต้นฉบับของบริติชมิวเซียมกรุงลอนดอน. (พิมพ์ครั้งที่ 2). กรุงเทพฯ : กรมศิลปากร, 2537. 423 หน้า. หน้า 259. ISBN 978-974-4190-25-3
45. ↑  คณะกรรมการอำนวยการจัดงานฉลองสิริราชสมบัติครบ ๕๐ ปี. ประชุมพงศาวดารฉบับกาญจนาภิเษก (เล่ม 2). กรุงเทพฯ : โรงพิมพ์คุรุสภาลาดพร้าว, 2542. 434 หน้า. หน้า 236.
46. ↑  สุจิตต์ วงษ์เทศ. (2548). วารสารศิลปวัฒนธรรม, 26(4-6): 78.
47. ↑  พลับพลึง มูลศิลป์. ความสัมพันธ์ระหว่างไทยกับฝรั่งเศสสมัยอยุธยาในรัชกาลสมเด็จพระนารายณ์ถึงรัชกาลสมเด็จพระเพทราชา (พ.ศ. 2199-2246). กรุงเทพฯ : มหาวิทยาลัยศรีนครินทรวิโรฒ, 2519. 356 หน้า. หน้า 151.
48. ↑  Bhawan Ruangsilp. (2016). "Kromluang Yothathep: King Narai’s Daughter and Ayutthaya Court Intrigue", Journal of the Siam Society, 104.
49. ↑  กรมศิลปากร. (2548). การปฏิวัติปลายแผ่นดินสมเด็จพระนารายณ์มหาราชและการล่มสลายของกรุงศรีอยุธยา. แปลโดย ศ.พิเศษ คุณหญิงแม้นมาส ชวลิต. กรุงเทพฯ: กรมศิลปากร. 103 หน้า. ISBN 978-974-9-52804-4 อ้างถึงใน รายงานละเอียดและถูกต้อง เกี่ยวกับ การปฏวัติอันยิ่งใหญ่ และมหัศจรรย์ซึ่งเกิดขึ้นเมื่อเร็วๆ นี้ ในพระราชอาณาจักรสยาม (A Full and True Relation of the Great and Wonderful Revolution That happened lately in the Kingdom of Siam). pp 1343–5.
50. ↑  จิตรสิงห์ ปิยะชาติ. กบฎ กรุงศรีอยุธยา. กรุงเทพฯ : ยิปซี กรุ๊ป, 2551. 251 หน้า. หน้า 208. ISBN 978-974-3577-30-7
51. ↑  คณะกรรมการอำนวยการจัดงานฉลองสิริราชสมบัติครบ ๕๐ ปี. ประชุมพงศาวดารฉบับกาญจนาภิเษก เล่มที่ 3. กรุงเทพฯ : กองวรรณกรรมและประวัติศาสตร์ กรมศิลปากร, 2542. หน้า 420.
52. ↑  พระราชพงศาวดารกรุงศรีอยุธยา ฉบับพันจันทนุมาศ (เจิม). กรุงเทพฯ : คลังวิทยา, 2507. 990 หน้า. หน้า 427.
53. ↑  รวี สิริอิสสระนันท์ (บก.). พระราชพงศาวดารกรุงศรีอยุธยา ฉบับพันจันทนุมาศ (เจิม) และพระราชพงศาวดารกรุงศรีอยุธยาฉบับหลวงประเสริฐ คำให้การกรุงเก่า คำให้การขุนหลวงหาวัด. นนทบุรี : ศรีปัญญา, 2559. 800 หน้า. ISBN 978-616-7146-87-4
54. ↑  *พระราชพงศาวดารกรุงศรีอยุธยา ฉบับพันจันทนุมาศ (เจิม)*, หน้า 330-331
55. 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11  ปรมานุชิตชิโนรส, สมเด็จพระมหาสมณเจ้า กรมพระ. (2488). พระราชพงสาวดารกรุงสรีอยุธยา ฉบับความสมเด็ดกรมพระปรมานุชิตชิโนรส เล่ม 3. พระนคร: โรงพิมพ์พระจันทร์. 137 หน้า.
56. 1 2  คณะกรรมการชำระประวัติศาสตร์ไทย สำนักเลขาธิการนายกรัฐมนตรี. (2523). แถลงงานประวัติศาสตร์เอกสารโบราณคดี, 14-16.
57. ↑  ดำรงราชานุภาพ, สมเด็จฯ กรมพระยา. (2511). พระราชพงศาวดาร ฉบับพระราชหัตถเลขา. (พิมพ์ครั้งที่ 6). พระนคร: กรมศิลปากร. 884 หน้า.
58. ↑  ประชุมพงศาวดาร ภาคที่ ๖๔ พงศาวดารกรุงศรีอยุธยา ฉบับพันจันทนุมาศ (เจิม). เจ้าภาพพิมพ์ในงานปลงศพ คุณหญิงปฏิภานพิเศษ ( ลมุน อมาตยกุล ) ณ วัดประยุรวงศาวาส วันที่ ๙ มีนาคม พ.ศ. ๒๔๗๙. พระนคร: โสภณพิพรรฒธนากร, 2479. 437 หน้า.
59. ↑  พระราชพงศาวดาร ฉบับสมเด็จพระพนรัตน์ วัดพระเชตุพน ตรวจสอบชำระจากเอกสารตัวเขียน. มูลนิธิ "ทุนพระพุทธยอดฟ้า" ในพระบรมราชูปถัมภ์ จัดพิมพ์โดยเสด็จพระราชกุศลในการพระราชทานเพลิงศพ พระธรรมปัญญาบดี (ถาวร ติสฺสานุกโร ป.ธ.๔) ณ เมรุหลวงหน้าพลับพลาอิศริยาภรณ์ วัดเทพศิรินทราวาส วันอาทิตย์ที่ ๑๐ พฤษภาคม พ.ศ. ๒๕๕๘. กรุงเทพฯ: อมรินทร์พริ้นติ้งแอนด์พับลิชชิ่ง. 558 หน้า. ISBN 978-616-92351-0-1
60. ↑  "ตั้งเจ้าราชนิกูล แผ่นดินสมเด็จพระมหาบุรุษ (พระเพทราชา) จุลศักราช ๑๐๔๔-๑๐๕๙", ใน พระราชพงษาวดาร ฉบับพระราชหัตถเลขา ภาค ๒ (๒๔๕๕). กรุงเทพฯ : ม.ป.ท. ม.ป.พ. หน้า 126.
61. ↑  นริศรานุวัตติวงศ์, สมเด็จ ฯ เจ้าฟ้ากรมพระยา และดำรงราชานุภาพ, สมเด็จฯ กรมพระยา. สาส์นสมเด็จ เล่มที่ 2. กรุงเทพฯ : มูลนิธิสมเด็จฯเจ้าฟ้ากรมพระยานริศรานุวัตติวงศ์, 2534. หน้า 216. ISBN 978-974-0056-57-7
62. ↑  ประยูร พิศนาคะ. สมเด็จพระเจ้าเอกทัศ. กรุงเทพฯ : สำนักหอสมุดกลาง 09, 2515. 472 หน้า. หน้า 83.
63. ↑  *พระราชพงศาวดารกรุงศรีอยุธยา ฉบับพันจันทนุมาศ (เจิม)*, หน้า 318
64. 1 2  อาชญาสิทธิ์ ศรีสุวรรณ. (2566, 4 ธันวาคม). "*พระเจ้าทรงธรรม ของสมาชิกสภาผู้แทนราษฎรในสภาหินอ่อน กับพระเจ้าปากสระและพระเจ้าท้ายสระของ ก.ศ.ร. กุหลาบ*". ดิ วันโอวัน. (Life & Culture / People). สืบค้นเมื่อ 14 ธันวาคม 2566. อ้างใน ก.ศ.ร. กุหลาบ. (2448). *มหามุขมาตยานุกูลวงศ์ ว่าด้วยลำดับวงศ์ตระกูลขุนนางไทยทั้งสิ้นในแผ่นดินสยาม*.
65. ↑  ก.ศ.ร. กุหลาบ. (2538). *อายะติวัฒน์: หนังสือบํารุงปัญญาประชาชน*. กรุงเทพฯ: สมาคมมิตรภาพญี่ปุ่น-ไทย. 144 หน้า. ISBN 978-974-8-36314-1
66. ↑  อาทร จันทวิมล. (2546). *ประวัติของแผ่นดินไทย*. (พิมพ์ครั้งที่ 2). กรุงเทพฯ: น.ส.พ.ฟ้าเมืองไทย. 445 หน้า.
67. ↑  สมบัติ ธำรงธัญวงศ์. (2547). *การเมืองการปกครองไทย พ.ศ.๑๗๖๒–๒๕๐๐*. กรุงเทพฯ: เสมาธรรม. 801 หน้า. ISBN 978-974-9-23715-1
68. ↑  ดำรงราชานุภาพ, พระเจ้าบรมวงศ์เธอ กรมพระ. (2469). *ชุมนุมพระนิพนธ์ สมเด็จกรมพระยาดํารงราชานุภาพ*. พิมพ์ในงานพระราชทานเพลิงศพ หม่อมเจ้าหญิงพร้อมเพราพรรณ ทจ. รัตน จปร ๓. ชายาในพระเจ้าพี่ยาเธอ กรมขุนสิงหวิกรมเกรียงไกร เมื่อปีขาล พ.ศ. ๒๔๖๙. พระนคร: โสภณพิพรรฒธนากร. 119 หน้า.
69. ↑  La Loubère, Simon de. (1693). A new historical relation of the kingdom of Siam. London : F.L. for Tho. Horne, Francis Saunders, and Tho. Bennet.
70. ↑  จดหมายเหตุลาลูแบร์ เล่มที่ 2 พระนิพนธ์ พระเจ้าบรมวงศ์เธอ กรมพระนราธิปประพันธ์พงศ์. กรุงเทพฯ : องค์การค้าของคุรุสภา, 2505. 397 หน้า.
71. ↑  "โกษาปานไปฝรั่งเศส ภาค ๔", ประชุมพงศาวดาร เล่มที่ 33 (ประชุมพงศาวดาร ภาคที่ ๕๙ - ๖๑). กรุงเทพฯ : องค์การค้าของคุรุสภา, 2512. 312 หน้า.
72. ↑  สุเนตร ชุตินธรานนท์. (2545). เรือ: วัฒนธรรมชาวน้ำลุ่มเจ้าพระยา. 141 หน้า. ISBN 978-9-749-08126-6
73. ↑  กีรติ เกียรติยากร. (2546). "จดหมายเหตุบันทึกความทรงจำของ เรือโท เชวาลเอร์ เดอ ฟอร์บัง," ใน จดหมายเหตุอยุธยาล่มสลาย: ออกพระเทพราชาหรือฟอลคอน ใครวางแผนชิงบัลลังก์สมเด็จพระนารายณ์. นนทบุรี: จดหมายเหตุ. 613 หน้า. ISBN 978-9-749-16404-4
74. ↑  Claude de Forbin. (2509). บันทึกความจำของออกพระศักดิสงคราม หรือ จดหมายเหตุฟอร์บัง: Le voyage du comte de Forbin à Siam (in French). ทรงนิพนธ์แปลโดย หม่อมเจ้าดำรัสดำรงค์ เทวกุล. พระนคร: พระจันทร์. 200 หน้า.
75. ↑  ​เดอ ฟอร์แบ็ง, โกลด. (2486). จดหมายเหตุฟอร์บัง. ทรงนิพนธ์แปลโดยหม่อมเจ้าดำรัสดำรงค์ เทวกุล. เจ้าภาพพิมพ์แจกไนงานพระราชทานเพลิงพระสพพระวรวงสเทอ กรมหมื่นเทวะวงสวโรทัย นะ พระเมรุวัดเทพสิรินทราวาส วันที่ ๗ เมสายน ๒๔๘๖. พระนคร: โสภนพิพัธนากร. 237 หน้า.
76. ↑  ศิลปวัฒนธรรม, 22(1-3).
77. ↑  กีรติ เกียรติยากร. จดหมายเหตุอยุธยาล่มสลาย: ออกพระเทพราชา หรือฟอลคอน ใครวางแผนชิงบัลลังก์ สมเด็จพระนารายณ์. กรุงเทพฯ: จดหมายเหตุ, 2546. 639 หน้า. ISBN 978-974-9164-04-4
78. ↑  กรมศิลปากร, หอสมุดแห่งชาติ. ประชุมพงศาวดาร ฉบับหอสสมุดแห่งชาติ เล่มที่ 8.
79. ↑  โบชอง (แต่ง), ปรีดี พิศภูมิวิถี (แปล). หอกข้างแคร่: บันทึกการปฏิวัติในสยามและความหายนะของฟอลคอน แปลโดย ปรีดี พิศภูมิวิถี. กรุงเทพฯ: มติชน, 2556. 79 หน้า.
80. ↑  วีรวัลย์ งามสันติกุล. ศุภวัฒย์-ศุภวาร จุลพิจารณ์: ข้อเขียนเพื่อแสดงมุตาจิตในโอกาสที่ พลตรี หม่อมราชวงศ์ ศุภวัฒย์ เกษมศรี มีอายุครบ ๖ รอบ ในพุทธศักราช ๒๕๔๗. กรุงเทพฯ: เฟื่องฟ้า, 2547. 175 หน้า. ISBN 978-974-9633-29-8
81. ↑  คำให้การขุนหลวงหาวัด. นนทบุรี : มหาวิทยาลัยสุโขทัยธรรมาธิราช, 2547. 244 หน้า. ISBN 974-645-767-5
82. ↑  ประชุมคำให้การกรุงศรีอยุธยา รวม 3 เรื่อง: คำให้การชาวกรุงเก่า คำให้การขุนหลวงวัดประดู่ทรงธรรม คำให้การขุนหลวงหาวัด. กรุงเทพฯ : แสงดาว, 2553. 536 หน้า. ISBN 978-616-5080-73-6
83. ↑  สมาคมประวัติศาสตร์. (2538). วารสารรวมบทความประวัติศาสตร์, 17.
84. ↑  อาทร จันทวิมล. ประวัติของแผ่นดินไทย. (พิมพ์ครั้งที่ 2). กรุงเทพฯ: อักษรไทย, 2546. 445 หน้า.
85. ↑  กรมศิลปากร. สมเด็จพระนารายณ์ และ พระเจ้าหลุยส์ที่ ๑๔: บทวิเคราะห์ทางวิชาการเกี่ยวกับสัมพันธภาพไทย-ฝรั่งเศส รัชสมัยสมเด็จพระนารายณ์. กรุงเทพฯ: กรมศิลปากร, 2530. 133 หน้า. ISBN 978-974-8356-67-9
86. ↑  นายพลเดส์ฟาร์จ (แต่ง), ปรีดี พิศภูมิวิถี (แปล). ชิงบัลลังก์พระนารายณ์: Relation des Révolutions arrivées à Siam dans l’année 1688 แปลโดย ปรีดี พิศภูมิวิถี. กรุงเทพฯ: มติชน, 2552. ISBN 978-974-0203-24-7
87. ↑  วินัย พงศ์ศรีเพียร, ปรีดี พิศภูมิวิถี และวีรวัลย์ งานสันติกุล. ศรีชไมยาจารย์: พิพิธนิพนธ์เชิดชูเกียรติ ศาสตราจารย์ ดร. ประเสริฐ ณ นคร ศาสตราจารย์วิสุทธ์ บุษยกุล เนื่องในโอกาสมีอายุครบ ๘๔ ปีใน พ.ศ. ๒๕๔๕. กรุงเทพฯ : คณะอนุกรรมการชำระกฎหมายตราสามดวง คณะกรรมการชำระประวัติศาสตร์ไทยฯ กระทรวงวัฒนธรรม, 2546. 431 หน้า. ISBN 978-974-8430-93-5
88. ↑  "พวกคริสเตียนต้องขังคุก", ประชุมพงศาวดาร เล่ม ๒๑ (ประชุมพงศาวดาร ภาคที่ ๓๕ และ ๓๖). กรุงเทพฯ : องค์การค้าของคุรุสภา, 2511.
89. ↑  เล็กสุมิตร โดดชื่น. อภิธานประวัติศาสตร์ไทย ภาคสอง นับแต่ต้นกรุงศรีอยุธยาถึงสมัยกรุงธนบุรี. พระนคร : นิติสาส์น, 2504. 860 หน้า.
90. ↑  สำนักงานราชบัณฑิตยสภา. สารานุกรมประวัติศาสตร์ไทย ฉบับราชบัณฑิตยสถาน (แก้ไขเพิ่มเติม) เล่มที่ 1. กรุงเทพฯ : ราชบัณฑิตยสถาน, 2549. 428 หน้า. ISBN 974-958-863-0
91. ↑  มหาวิทยาลัยธรรมศาสตร์. (2522). วารสารธรรมศาสตร์, 9.
92. ↑  สุวิทย์ ธีรศาศวัต. เอกสารประกอบการศึกษาวิชาประวัติศาสตร์ไทย 1 สมัยธนบุรี. ขอนแก่น: คณะมนุษยศาสตร์และสังคมศาสตร์ มหาวิทยาลัยขอนแก่น, 2525. 376 หน้า.
93. ↑  คำให้การขุนหลวงหาวัด ฉบับหลวง. พระนคร : โรงพิมพ์โสภณพิพรรฒธนากร, 2459. 135 หน้า. นายพลตรี พระยาเทพาธิบดี พิมพ์แจกในงานปลงศพนายพันตรี หลวงพิทักษ์นฤเบศร์ (จร บุนนาค) ผู้บิดา ปีมะโรง พ.ศ. ๒๔๕๙.
94. ↑  ลำจุล ฮวบเจริญ. เกร็ดพงศาวดารกรุงศรีอยุธยา และบางสาระที่น่ารู้ในวังหลวง-วังหน้ากรุงรัตนโกสินทร์. เชียงใหม่ : The Knowledge Center, 2546. 506 หน้า. ISBN 978-974-9517-04-8
95. ↑  พระราชพงศาวดารกรุงศรีอยุธยา ฉบับสมเด็จพระพนรัตน์ วัดพระเชตุพน. พระนคร : คลังวิทยา, 2505.
96. ↑  วรรณศิริ เดชะคุปต์ และปรีดี พิศภูมิวิถี. กรุงเก่า เล่าเรื่อง. กรุงเทพฯ: มติชน, 2554. 304 หน้า.ISBN 978-974-0207-45-0
97. ↑  มูลนิธิเล็ก-ประไพ วิริยะพันธุ์. (2543). วารสารเมืองโบราณ, 26.
98. ↑  กรมศิลปากร. คำให้การชาวกรุงเก่า. คำให้การขุนหลวงหาวัด และพระราชพงศาวดารกรุงเก่า ฉบับหลวงประเสริฐอักษรนิติ. พระนคร: คลังวิทยา, 2510. 472 หน้า.
99. ↑  พระราชพงศาวดาร ฉบับพระราชหัตถเลขา, หน้า 503.
100. ↑  สมเด็จพระพนรัตน์ (แก้ว). พระราชพงศาวดารกรุงศรีอยุธยาและจุลยุทธการวงศ์. กรุงเทพฯ : มหาจุฬาลงกรณ์ราชวิทยาลัย, 2535. 336 หน้า. ISBN 978-974-4172-53-2
101. ↑  พระราชพงศาวดาร ฉบับพระราชหัตถเลขา, หน้า 503.
102. ↑  สุเนตร ชุตินธรานนท์. "เอกสารอ้างอิง", การเมืองในประวัติศาสตร์ราชสำนัก หงสาวดี-ศรีอยุธยา พระสุพรรณกัลยา จากตำนานสู่หน้าประวัติศาสตร์. (พิมพ์ครั้งที่ 5). กรุงเทพฯ : มติชน, 2550. 200 หน้า. หน้า 60. ISBN 974-322-819-5
103. ↑  ประชุมพงศาวดาร ภาคที่ ๘๒ เรื่อง พระราชพงศาวดารกรุงสยาม: จากต้นฉบับของบริติชมิวเซียมกรุงลอนดอน. (พิมพ์ครั้งที่ 2). กรุงเทพฯ : กรมศิลปากร, 2537. 423 หน้า. ISBN 978-974-4190-25-3
104. ↑  คริส เบเคอร์ และผาสุก พงษ์ไพจิตร. ประวัติศาสตร์อยุธยา ห้าศตวรรษสู่โลกใหม่. (พิมพ์ครั้งที่ 3). กรุงเทพฯ: มติชน, 2563. 470 หน้า. ISBN 978-974-0217-21-3
105. ↑  สุภรณ์ โอเจริญ. มอญในเมืองไทย. กรุงเทพฯ: สำนักงานกองทุนสนับสนุนการวิจัย (สกว.), 2541. 382 หน้า. ISBN 978-974-8630-46-5
106. ↑  ศิลปวัฒนธรรม, 25(1-3).
107. ↑  ประชุมพงศาวดาร ภาคที่ 64 พงศาวดารกรุงศรีอยุธยา ฉบับพันจันทนุมาศ (เจิม). พิมพ์เป็นอนุสรณ์ในงานฌาปนกิจศพ นายแม ชวลิตและนายชาย ชวลิต ณ วัดมกุฎกษัตริยาราม วันที่ ๑๔ มีนาคม พ.ศ. ๒๕๐๓.
108. ↑  ภูมิ จิระเดชวงศ์ (แต่ง), วัดศรีทวี (วัดท่ามอญ) จังหวัดนครศรีธรรมราช (เผยแพร่). (5 กรกฎาคม 2564). พระยารามเดโช เจ้าเมืองนครศรีธรรมรายที่นับถือศาสนาอิสลาม. สืบค้นเมื่อ 3 กันยายน 2565.
109. ↑  กรมศิลปากร. ประชุมพงศาวดาร ภาคที่ ๘๒ เรื่อง พระราชพงศาวดารกรุงสยาม: จากต้นฉบับของ บริติชมิวเซียมกรุงลอนดอน. กรุงเทพฯ : กรมศิลปากร, 2537. 423 หน้า. ISBN 978-974-4190-25-3
110. ↑  พระราชพงศาวดารกรุงศรีอยุธยา ฉบับหมอบรัดเล.
111. ↑  กรมศิลปากร, หอสมุดแห่งชาติ. ประชุมพงศาวดาร ฉบับหอสมุดแห่งชาติ เล่มที่ 13. พระนคร: ก้าวหน้า, 2506.
112. ↑  กรมศิลปากร. (2503). วารสารศิลปากร, 3(6).
113. ↑  แสงจันทร์ ไตรเกษม. ว่าวไทย. กรุงเทพฯ : กรมศิลปากร, 2529. 52 หน้า. หน้า 11.
114. ↑  สุริยา สมุทคุปติ์ และพัฒนา กิติอาษา. ผ้าขาวม้า ย่าม ว่าว: ความเรียงว่าด้วยร่างกาย อัตลักษณ์ และพื้นที่ในวัฒนธรรมไทย. นครราชสีมา: สำนักวิชาเทคโนโลยีสังคม มหาวิทยาลัยเทคโนโลยีสุรนารี, 2543. 172 หน้า. ISBN 974-735-971-5
115. ↑  อู่ทอง ประศาสน์วินิจฉัย. ซ่อนไว้ในสิม: ก-อ ในชีวิตอีสาน. กรุงเทพฯ : ฟูลสต๊อป, 2551 316 หน้า. ISBN 978-974-0648-46-8
116. ↑  อำพัน ณ พัทลุง และคณะ. ประวัติศาสตร์ตระกูล สุลต่าน สุลัยมาน. กรุงเทพฯ: สายสกุล สุลต่าน สุลัยมาน, 2530. 278 หน้า. ISBN 978-974-8357-11-9
117. ↑  เพลิง ภูผา. รัฐประหารยึดบัลลังก์กษัตริย์บนแผ่นดินอยุธยา. กรุงเทพฯ: เจ้าพระยา, 2557. 192 หน้า. ISBN 978-616-1521-60-8
118. ↑  สำนักเลขาธิการนายกรัฐมนตรี, คณะกรรมการชำระประวัติศาสตร์ไทยและคณะกรรมการจัดพิมพ์ฯ. (2523). แถลงงานประวัติศาสตร์เอกสารโบราณคดี, 14-16.
119. ↑  นิธิ เอียวศรีวงศ์ และยงยุทธ ชูแว่น. (2550). คาบสมุทรไทยในราชอาณาจักรสยาม ประวัติศาสตร์ตัวตนของภาคใต้สมัยอยุธยาถึงต้นรัตนโกสินทร์. กรุงเทพฯ: นาคร. 489 หน้า. ISBN 978-974-7-03286-4
120. ↑  ศูนย์มานุษยวิทยาสิรินธร (องค์การมหาชน). "มลายู: สังคมและวัฒนธรรม", ฐานข้อมูลกลุ่มชาติพันธุ์ในประเทศไทย. สืบค้นเมื่อ 10 กันยายน 2566.
121. ↑  อาทิตย์ ทองอินทร์. "ประวัติศาสตร์ปตานีจากยุคก่อนประวัติศาสตร์ถึงยุครัฐจารีต", ใน รัฐศาสตร์ รวมบทความวิชาการครบรอบ 40 ปี เล่มที่ 1 สาขาวิชารัฐศาสตร์ มหาวิทยาลัยสุโขทัยธรรมาธิราช, (2). (ตุลาคม, 2565).
122. ↑  ศุภกานต์ ทองป้อง (บก.). (2558). "ที่นี่..เมืองปัตตานี", ใน จุลสารสามิตภาค ๙, 7(1). (ตุลาคม 2557–มีนาคม 2558).
123. ↑  กรมศิลปากร. (2507). "จดหมายเหตุโหร", ใน ประชุมพงศาวดาร ภาคที่ ๘. พิมพ์เป็นอนุสรณ์ในงานฌาปนกิจศพ นางเปลื้อง อินทรทูต ณ เมรุวัดมกุฏกษัตริยาราม วันที่ ๗ กุมภาพันธ์ ๒๕๐๗. พระนคร: กรมศิลปากร.
124. ↑  ภัคพดี อยู่คงดี. (2538). "ประวัติปัตตานี: โครงการขุดแต่งและบูรณะ. โบราณสถานเมืองยะรัง", ใน ทำเนียบผู้พิพากษาศาลสมทบศาลจังหวัดปัตตานี แผนกคดีเยาวชนและครอบครัว รุ่นที่ 1.
125. 1 2 3  ดำรงราชานุภาพ, สมเด็จพระเจ้าบรมวงศ์เธอ กรมพระยา. (2506). "สงครามครั้งที่ ๒๒ คราวพม่าล้อมกรุงศรีอยุธยา ตอนที่ ๑ ว่าด้วยเรื่องพงศาวดารเวลาว่างสงคราม," ใน ประชุมพงศาวดาร เล่ม ๖ (พงศาวดาร ภาคที่ ๖) เรื่องพงศาวดารไทยรบพม่า. กรุงเทพฯ: คุรุสภา. 337 หน้า.
126. 1 2 3 4 5  สุจิตต์ วงษ์เทศ. (2545). มหาราชวงษ์พงษาวดารพม่า. แปลโดย นายต่อ. กรุงเทพฯ: มติชน. 467 หน้า. ISBN 974-322-595-1
127. ↑  ประทีป ชุมพล. ประวัติศาสตร์การแพทย์แผนไทย : การศึกษาจากเอกสารตำรายา. กรุงเทพฯ : โอเดียนสโตร์, 2541. 157 หน้า. ISBN 978-974-6009-36-2
128. ↑  ศิลปวัฒนธรรม, 6(7-12): 117.
129. ↑  ดาวิษา สุวรรณศรัย (เรียบเรียง), กลุ่มเผยแพร่และประชาสัมพันธ์ กรมศิลปากร (เผยแพร่). โรคระบาดในสมัยอยุธยา. สืบค้นเมื่อ 5 กันยายน พ.ศ. 2565.
130. ↑  ประชุมพงษาวดาร ฉบับหอสมุดแห่งชาติ เล่มที่ 8. พระนคร : ก้าวหน้า, 2506.
131. ↑  กรมศิลปากร, คณะกรรมการอำนวยการจัดงานฉลองสิริราชสมบัติครบ ๕๐ ปี. ประชุมพงศาวดารฉบับกาญจนาภิเษก เล่มที่ 3. กรุงเทพฯ : กองวรรณกรรมและประวัติศาสตร์ กรมศิลปากร, 2542.
132. ↑  กรมศิลปากร, คณะกรรมการอำนวยการจัดงานฉลองสิริราชสมบัติครบ ๕๐ ปี. ประชุมพงศาวดารฉบับกาญจนาภิเษก เล่มที่ 11. กรุงเทพฯ: กองวรรณกรรมและประวัติศาสตร์ กรมศิลปากร, 2542. ISBN 978-974-4178-87-9
133. ↑  สุวิทย์ ธีรศาศวัต. (2564, กุมภาพันธ์). "ความสัมพันธ์ระหว่างโรคระบาดกับจำนวนประชากรไทยในอดีต", ศิลปวัฒนธรรม, 42(4).
134. ↑  ราชบัณฑิตยสถาน. (2549). "กบฏบุญกว้าง", ใน สารานุกรมประวัติศาสตร์ไทย ฉบับราชบัณฑิตยสถาน (แก้ไขเพิ่มเติม) เล่ม ๑. พิมพ์ครั้งที่ 2. กรุงเทพฯ: ราชบัณฑิตยสถาน. ISBN 974-958-863-0
135. ↑  บุญชัย ใจเย็น. สมเด็จยอดนักรบ: แม้กายเป็นหญิง...แต่รักแผ่นดินด้วยหัวใจ ความเสียสละอันยิ่งใหญ่ของแม่อยู่หัวสุริโยทัย. กรุงเทพฯ: ไพลินบุ๊คเน็ต, 2557. 208 หน้า. ISBN 978-616-3445-89-6
136. ↑  "ทำไม "กบฏบุญกว้าง" ที่เล่าลือว่ามีคุณไสย ยึดนครราชสีมาได้โดยใช้พรรคพวกแค่ 28 คน", ศิลปวัฒนธรรม, 4(11).
137. ↑  สารานุกรมไทย เล่มที่ 21. พระนคร: กรมราชบัณฑิต, 2443. ไม่ปรากฏเลขหน้า.
138. ↑  เติม วิภาคย์พจนกิจ. ประวัติศาสตร์อีสาน. (ฉบับพิมพ์ซ้ำ). กรุงเทพฯ: สำนักพิมพ์มหาวิทยาลัยธรรมศาสตร์, 2542. 668 หน้า. ISBN 978-974-5716-89-6
139. ↑  พระราชพงศาวดารกรุงศรีอยุธยา: ฉบับหมอบรัดเล. (พิมพ์ครั้งที่ 2). กรุงเทพฯ : โฆษิต, 2549. 432 หน้า. ISBN 974-94899-9-3
140. ↑  อภิศักดิ์ โสมอินทร์. โลกทัศน์อีสาน. กาฬสินธุ์ : โรงพิมพ์ประสานการพิมพ์, 2534. 203 หน้า.
141. ↑  ดนัย ไชยโยธา. พัฒนาการของมนุษย์กับอารยธรรมในราชอาณาจักรไทย. กรุงเทพฯ : โอเดียนสโตร์, 2543. 432 หน้า. ISBN 974-277-780-2
142. 1 2 3 4  การสื่อสารแห่งประเทศไทย. (2533). ย้อนอดีตการสื่อสารไทย. กรุงเทพฯ: บริษัท กราฟฟิค ซัพพลายส์ จำกัด. 458 หน้า. ISBN 978-974-7-65048-8
143. ↑  พลับพลึง มูลศิลป์. (2519). ความสัมพันธ์ระหว่างไทยกับฝรั่งเศสสมัยอยุธยา ในรัชกาลสมเด็จพระนารายณ์ถึงรัชกาลสมเด็จพระเพทราชา (พ.ศ. 2231-2246). วิทยานิพนธ์มหาบัณฑิต (ประวัติศาสตร์). กรุงเทพฯ: บัณฑิตวิทยาลัย มหาวิทยาลัยศรีนครินทรวิโรฒ ประสานมิตร. 712 หน้า.
144. ↑  สมาคมสังคมศาสตร์แห่งประเทศไทย. (2509). "ประวัติศาสตร์ไทย", ใน สารวิทยา: สังคมศาสตร์ปริทัศน์ ฉบับพิเศษ. พระนคร: ศิวพร. 203 หน้า.
145. ↑  พลับพลึง มูลศิลป์. ความสัมพันธ์ไทย-ฝรั่งเศส สมัยอยุธยา. กรุงเทพฯ : บรรณกิจ, 2523. 342 หน้า.
146. ↑  "ราชทูตถึงอสัญกรรม", ประชุมพงศาวดาร เล่ม ๓๓ (ประชุมพงศาวดาร ภาคที่ ๕๙ - ๖๑): โกศาปานไปฝรั่งเศส ภาค ๓-๔ พงศาวดารเมืองเงินยางเชียงแสน. กรุงเทพฯ: องค์การค้าของคุรุสภา, 2512. 312 หน้า.
147. 1 2 3  พระราชพงศาวดาร ฉบับพระราชหัตถเลขา, หน้า 523.
148. ↑  เกริกฤทธี ไทคูนธนภพ. "สมเด็จพระเพทราชามอบเวนราชสมบัติให้แก่เจ้าพระพิชัยสุรินทร์", แผ่นดินต้องคำสาป จากสมเด็จพระเจ้าเสือ ถึงแผ่นดินพระเจ้าบรมโกศ. กรุงเทพฯ : สยามความรู้, 2555. 285 หน้า. ISBN 978-616-7405-32-2
149. 1 2 3  Dhirawat na Pombejra. (2002). "Dutch and French Evidence Concerning Court Conflicts at the end of King Phetracha's Reign, C. 1699–1703", Silpakorn University International Journal, 2(1): 47–70.
cited in *Farrington, Anthony; and Dhiravat na Pombejra (eds.). (2007). The English factory in Siam 1612–1685.*
2 Vols. London: British Library*.*
150. ↑  ประยูร พิศนาคะ. สมเด็จพระเพทราชา. กรุงเทพฯ : สำนักงานหอสมุดกลาง 09, 2513. 479 หน้า.
151. ↑  *นามานุกรมพระมหากษัตริย์ไทย*, หน้า 160
152. ↑  *พระราชพงศาวดาร ฉบับสมเด็จพระพนรัตน์ วัดพระเชตุพน ฉบับตัวเขียน*, หน้า 276
153. ↑  สำนักงานคณะกรรมการการศึกษาขั้นพื้นฐาน กระทรวงศึกษาธิการ, คณะศิลปศาสตร์ มหาวิทยาลัยธรรมศาสตร์ และมิวเซียมสยาม. (กันยายน, 2560). เสด็จสู่แดนสรวง: ศิลปะ ประเพณี และความเชื่อในงานพระบรมศพและพระเมรุมาศ เก็บถาวร 2022-09-01 ที่ เวย์แบ็กแมชชีน. กรุงเทพฯ : ศูนย์สื่อและสิ่งพิมพ์แก้วเจ้าจอม มหาวิทยาลัยราชภัฏสวนสุนันทา. 400 หน้า. ISBN 978-616-395-872-3
154. ↑  ปรัชญา เลิศกิจจานุวัฒน์. การวิเคราะห์ภาพกระบวนแห่พระศพและพระเมรุฉบับ Dresden State Art Collections, การค้นคว้าอิสระปริญญามหาบัณฑิต (ประวัติศาสตร์ศิลปะ), บัณฑิตวิทยาลัย มหาวิทยาลัยศิลปากร, 2560.
155. ↑  สมภพ ภิรมย์. (2539). พระเมรุมาศ พระเมรุ และเมรุสมัยกรุงรัตนโกสินทร์. (พิมพ์ครั้งที่ 3). กรุงเทพฯ: อมรินทร์. 446 หน้า. ISBN 978-974-8-36405-6
156. ↑  เกรียงไกร เกิดศิริ. (2560). งานพระเมรุ. ศิลปสถาปัตยกรรม, ประวัติศาสตร์ และวัฒนธรรมเกี่ยวเนื่อง. (พิมพ์ครั้งที่ 2). กรุงเทพฯ: มติชน. 413 หน้า. ISBN 978-974-0-21576-9 อ้างใน *สุเมธ ชุมสาย ณ อยุธยา. "พระเมรุมาศ : ตารางเปรียบเทียบความสูงพระเมรุมาศ สมัยสมเด็จพระนเรศวร ถึงสมัยพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว", ศิลปวัฒนธรรม 6(6): 64. (เมษายน 2528)*.
157. ↑  ศานติ ภักดีคำ (ชำระ, บรรณาธิการ), คลังสารสนเทศของสถาบันนิติบัญญัติ สำนักงานเลขาธิการสภาผู้แทนราษฎร (เผยแพร่). พระราชพงศาวดาร ฉบับสมเด็จพระพนรัตน์ วัดพระเชตุพน ตรวจสอบชำระจากเอกสารตัวเขียน. มูลนิธิ "ทุนพระพุทธยอดฟ้า" ในพระบรมราชูปถัมภ์ จัดพิมพ์โดยเสรด็จพระราชกุศลในการพระราชทานเพลิงศพ พระธรรมปัญญาบดี (ถาวร ติสฺสานุกโร ป.ธ.๔) ณ เมรุหลวงหน้าพลับพลาอิศริยาภรณ์ วัดเทพศิรินทราวาส วันอาทิตย์ที่ ๑๐ พฤษภาคม พ.ศ. ๒๕๕๘. กรุงเทพฯ : อมรินทร์พริ้นติ้งแอนด์พับลิชชิ่ง, 2558. 558 หน้า. ISBN 978-616-92351-0-1
158. ↑  ประชุมพงศาวดาร ฉบับหอสมุดแห่งชาติ เล่ม ๕ (ภาคที่ ๑๒-๑๙). พระนคร : ก้าวหน้าหน้า, 2507. หน้า 129.
159. ↑  ดำรงราชานุภาพ, สมเด็จ ฯ กรมพระยา. ตำนานกฎหมายเมืองไทย และประมวลคำอธิบายทางนิติศาสตร์. พระนคร : ไทยเขษม, 2493. หน้า 11. พิมพ์ในงานพระราชทานเพลิงศพหลวงอินทอาญา (พงษ์ ณ นคร) วันพฤหัสบดี ที่ ๑๔ ธันวาคม พ.ศ. ๒๔๙๓.
160. ↑  *พระราชพงศาวดารกรุงศรีอยุธยา ฉบับพันจันทนุมาศ (เจิม)*, หน้า 335-336
161. ↑  *พระราชพงศาวดารกรุงศรีอยุธยา ฉบับพันจันทนุมาศ (เจิม)*, หน้า 339-341
162. ↑  ห้องสมุดวชิรญาณ (เผยแพร่). คำให้การขุนหลวงวัดประดู่ทรงธรรม เอกสารจากหอหลวง. กรุงเทพฯ : สำนักวรรณกรรมและประวัติศาสตร์ กรมศิลปากร, 2554.
163. ↑  คมขำ ดีวงษา. บทบาทของตลาดในเมืองพระนครศรีอยุธยาต่อการค้าภายในและภายนอก พ.ศ. 2173 - 2310. (วิทยานิพนธ์อักษรศาสตร์มหาบัณฑิต). กรุงเทพฯ : จุฬาลงกรณ์มหาวิทยาลัย, 2531.
164. ↑  ประชุมพงศาวดาร ฉบับหอสมุดแห่งชาติ เล่ม 9. กรุงเทพฯ : ก้าวหน้า, 2508. 538 หน้า. หน้า 195-196
165. 1 2  วิจิตรมาตรา, ขุน (สง่า กาญจนาคพันธ์). ประวัติการค้าไทย. (พิมพ์ครั้งที่ 4). กรุงเทพฯ : รวมสาส์น, 2526. 404 หน้า. หน้า 289-296.
166. ↑  กรมศิลปากร. บันทึกเรื่องสัมพันธไมตรีระหว่างไทยกับนานาประเทศในศตวรรษที่ 17 เล่ม 5. กรุงเทพฯ : คุรุสภาลาดพร้าว, 2520. 181 หน้า. หน้า 74.
167. ↑  "จดหมายเหตุ คณะบาทหลวงฝรั่งเศส", ประชุมพงศาวดาร เล่ม ๒๐ (ประชุมพงศาวดาร ภาคที่ ๓๓ และ ๓๔). กรุงเทพฯ : กรมศิลปากร, 2520. หน้า 279.
168. ↑  กรมศิลปากร. บันทึกเรื่องสัมพันธไมตรีระหว่างไทยกับนานาประเทศในศตวรรษที่ 17 เล่ม 5. กรุงเทพฯ : คุรุสภาลาดพร้าว, 2520. 181 หน้า. หน้า 66-68.
169. ↑  กรมศิลปากร. บันทึกเรื่องสัมพันธไมตรีระหว่างไทยกับนานาประเทศในศตวรรษที่ 17 เล่ม 5. กรุงเทพฯ : คุรุสภาลาดพร้าว, 2520. 181 หน้า. หน้า 80-101.
170. ↑  ภารดี มหาขันธ์. พื้นฐานอารยธรรมไทย. (พิมพ์ครั้งที่ 2). กรุงเทพฯ : โอเดียนสโตร์, 2544. 273 หน้า. หน้า 60. ISBN 974-277-938-4
171. ↑  รุ่งโรจน์ ภิรมย์อนุกูล. พระศรีสรรเพชญ์. กรุงเทพฯ : มติชน, 2560. 184 หน้า. หน้า 166. ISBN 978-974-0215-43-1
172. ↑  น.ณ ปากน้ำ (ประยูร อุลุชาฏะ). ศิลปกรรมโบราณในสยามประเทศ. กรุงเทพฯ : บรรณกิจ, 2524. 316 หน้า. หน้า 171. ISBN 978-974-2203-07-8
173. ↑  สันติ เล็กสุขุม. เจดีย์เพิ่มมุม เจดีย์ย่อมุม สมัยอยุธยา. กรุงเทพฯ : คณะโบราณคดี มหาวิทยาลัยศิลปากร, 2529. 182 หน้า. หน้า 78. ISBN 978-974-7955-26-2
174. ↑  น.ณ ปากน้ำ (ประยูร อุลุชาฏะ). ห้าเดือนกลางซากอิฐปูนที่อยุธยา. (พิมพ์ครั้งที่ 3). กรุงเทพฯ : เมืองโบราณ, 2540. 335 หน้า. หน้า 301. ISBN 974-736-793-9
175. ↑  ชาตรี ประกิตนนทการ. การเมืองในสถาปัตยกรรม สมัยรัชกาลที่ ๑. กรุงเทพฯ : มติชน, 2558. 176 หน้า. หน้า 41. ISBN 978-974-0213-77-2
176. ↑  จำรัส จึงธีรพานิช (บก.). (2547). นิตยสาร Advanced Thailand Geographic, 10(77-78): 281.
177. ↑  ศรีศักร วัลลิโภดม. กรุงศรีอยุธยาของเรา. กรุงเทพฯ : มังกรการพิมพ์และโฆษณา, 2527. 127 หน้า. หน้า 118. ISBN 978-974-0204-66-4
178. ↑  สันติ เล็กสุขุม. ลวดลายปูนปั้นแบบอยุธยาตอนปลาย (พ.ศ. 2172-2310). กรุงเทพฯ: อมรินทร์พริ้นติ้งกรุ๊พ, 2532. 222 หน้า. หน้า 19-20. ISBN 978-974-8357-77-5
179. 1 2  คำให้การชาวกรุงเก่า: แปลจากฉบับหลวงเมืองพม่า. พระยาเจริญราชธน (มิ้น เลาหเสรษฐี) พิมพ์แจกในงานศพอิ่ม จ.จ. ผู้มารดา พ.ศ. ๒๔๕๗. กรุงเทพฯ: โรงพิมพ์ไทย.
180. ↑  ศาลากลางจังหวัดพระนครศรีอยุธยา (เผยแพร่). พระราชวังหลวง หรือพระราชวังโบราณ. สืบค้นเมื่อ 2 กันยายน 2565.
181. ↑  สงวน อั้นคง. พระที่นั่ง ประตูและป้อมฯ ใน พระราชอาณาจักรไทย. พระนคร : เกษมบรรณกิจ, 2515. 350 หน้า. หน้า 181.
182. ↑  พระราชพงศาวดาร ฉบับพระราชหัตถเลขา, หน้า 150
183. ↑  คำให้การขุนหลวงหาวัด: (ฉบับหลวง) และประชุมพงศาวดาร ภาค ๘๑ : จดหมายเหตุเรื่องการจลาจลเมื่อปลายแผ่นดินสมเด็จพระนารายณ์มหาราช. 2544 287 หน้า. หน้า 151. ISBN 978-974-2052-24-9
184. ↑  ราชบัณฑิตยสถาน. สารานุกรมไทยฉบับราชบัณฑิตยสถาน: มอ-แม่แรง. เล่ม 23. กรุงเทพฯ : ไทยมิตรการพิมพ์, 2535. 661 หน้า. ISBN 978-974-8120-39-3
185. ↑  กรมศิลปากร, คณะกรรมการอำนวยการจัดงานฉลองสิริราชสมบัติครบ ๕๐ ปี. ประชุมพงศาวดารฉบับกาญจนาภิเษก (เล่ม 2). กรุงเทพฯ : โรงพิมพ์คุรุสภาลาดพร้าว, 2542. 434 หน้า. หน้า 255.
186. ↑  สุภัทรดิศ ดิศกุล, หม่อมเจ้า, และคณะ. โบราณสถานในจังหวัดพระนครศรีอยุธยา เล่มที่ 1. กรุงเทพฯ : กรมศิลปากร, 2551. หน้า 233. ISBN 978-974-4178-91-6
187. ↑  กรมศิลปากร, คณะกรรมการอำนวยการจัดงานฉลองสิริราชสมบัติครบ ๕๐ ปี. ประชุมพงศาวดารฉบับกาญจนาภิเษก (เล่ม 5). กรุงเทพฯ : โรงพิมพ์คุรุสภาลาดพร้าว, 2542. 433 หน้า. หน้า 99.
188. ↑  ธีรพงศ์ เรื่องขำ. (2564, 11 กันยายน). "รำลึก ๓๓๕ ปี การสำรวจดาวหางยักษ์ C/1868 R1 ที่เกาะเสม็ด", ศิลปวัฒนธรรม, 42(11): 131.
189. ↑  สำนักงานราชบัณฑิตยสภา. (2559, มกราคม-มีนาคม). วารสารราชบัณฑิตยสภา, 41(1): 94.
190. ↑  กรมศิลปากร. ประทีปวิทรรศน์ : รวมเรื่องโบราณคดีอยุธยา. กรุงเทพฯ : อมรินทร์พริ้นติ้งแอนด์พับลิชชิ่ง, 2564. 259 หน้า. หน้า 50. ISBN 978-616-283-589-6
191. ↑  มูลนิธิเล็ก-ประไพ วิริยะพันธุ์. (2546). วารสารเมืองโบราณ, 29(1-4): 35.
192. ↑  กรมศิลปากร, คณะกรรมการจัดนิทรรศการเรื่องศิลปกรรมสมัยอยุธยา. ศิลปกรรมสมัยอยุธยา. กรุงเทพฯ : กรมศิลปากร, 2514. 66 หน้า. หน้า 25.
193. ↑  ศูนย์มานุษยวิทยาสิรินธร (องค์การมหาชน). ฐานข้อมูลนามานุกรมวรรณคดีไทย: พระพุทธโฆษาจารย์. สืบค้นเมื่อ 5 กันยายน 2565.
194. ↑  จุมพล เพิ่มแสงสุวรรณ. (2545). "พระอุโบสถและพระวิหารที่ได้รับอิทธิพลตะวันตกสมัยอยุธยาตอนปลาย (พ.ศ. ๒๑๙๙ - ๒๓๑๐)", วารสารหน้าจั่ว ว่าด้วยประวัติศาสตร์สถาปัตยกรรมและสถาปัตยกรรมไทย. หน้า 89-90. ISBN 974-653-530-7
195. ↑  กรมศิลปากร. ช้างต้น: สัตว์มงคลแห่งพระจักรพรรดิ. กรุงเทพฯ : คาร์ลสเบอร์ก บริวเวอรี่ (ประเทศไทย), 2539. 778 หน้า. หน้า 332. ISBN 974-836-427-5
196. ↑  "แผ่นดินสมเด็จพระมหาบุรุษ (พระเพทราชา)", พระราชพงศาวดารกรุงเก่า ฉบับหลวงประเสริฐอักษรนิติ์. พระนคร : อักษรนิติ, 2465. หน้า 581.
197. ↑  สมพงษ์ เกรียงไกรเพช. ห้องสมุด. (พิมพ์ครั้งที่ 2). กรุงเทพฯ : ผ่านฟ้าวิทยา, 2508. 804 หน้า. หน้า 220.
198. ↑  สำนักนายกรัฐมนตรี, คณะกรรมการจัดพิมพ์เอกสารทางประวัติศาสตร์ วัฒนธรรมและโบราณคดี. ประชุมพระตำราบรมราชูทิศเพื่อกัลปนาสมัยอยุธยา ภาค ๑. กรุงเทพฯ : โรงพิมพ์สำนักทำเนียบนายกรัฐมนตรี, 2510. 84 หน้า.
199. ↑  พงษ์พรรณ บุญเลิศ. ‘เอกสารโบราณ’ บันทึกสรรพวิชา อนุรักษ์สืบทอด ‘คัมภีร์ใบลาน’. เดลินิวส์ ออนไลน์. (31 สิงหาคม 2565). สืบค้นเมื่อวันที่ 2 กันยายน 2565.
200. ↑  กรมศิลปากร, กลุ่มเผยแพร่และประชาสัมพันธ์. ข่าวประชาสัมพันธ์ โครงการอนุรักษ์เอกสารโบราณวัดไก่เตี้ย กรุงเทพมหานคร. (25 สิงหาคม 2565). สืบค้นเมื่อวันที่ 2 กันยายน 2565.
201. ↑  หอพระสมุดวชิรญาณ. อัฏฐธรรมปัณหาของสมเด็จพระเพทราชา. พระนคร : ม.ป.พ. 2455. 36 หน้า. พิมพ์แจกในงานพระเมรุ พระวรวงษ์เธอ พระองค์เจ้าจันทรสุเทพ ร.ศ. ๑๓๑.
202. ↑  พระราชพงศาวดาร ฉบับพระราชหัตถเลขา, หน้า 409.
203. ↑  บุญยงค์ เกศเทศ. ประวัติศาสตร์วรรณกรรม. กรุงเทพฯ : โอเดียนสโตร์, 2525. 455 หน้า. หน้า 77.
204. ↑  โกวิท สุรัสวดี, และคณะ. การเมืองการปกครองไทย: ตามรัฐธรรมนูญฉบับประชาชน. (พิมพ์ครั้งที่ 2). กรุงเทพฯ : โรงพิมพ์ วี.เจ. พริ้นติ้ง, 2544. 519 หน้า. หน้า 32. ISBN 978-974-3462-56-6
205. ↑  ดนัย ไชยโยธา. 53 พระมหากษัตริย์ไทย : ธ ทรงครองใจไทยทั้งชาติ. กรุงเทพฯ : โอเดียนสโตร์, 2543. 562 หน้า. หน้า 181. ISBN 978-974-2777-51-7
206. ↑  สมชาย พุ่มสอาด, สมพงษ์ เกรียงไกรเพชร และกมล วิชิตสรศาสตร์. 400 ปีสมเด็จพระนเรศวร. กรุงเทพฯ : ร่วมสถาปนา, 2527. 775 หน้า. หน้า 164.
207. ↑  แลงกาต์, โรแบรต์ และคณะ. (2526). ประวัติศาสตร์กฏหมายไทย เล่ม 1. กรุงเทพฯ: ไทยวัฒนาพานิช. 159 หน้า. ISBN 978-974-0-75254-7
208. ↑  "เรื่องเก่าเอามาเล่าอีก (1)". คลังข้อมูลเก่าเก็บจากแหล่งเดิมเมื่อ 2010-03-05. สืบค้นเมื่อ 2012-03-21.
209. ↑  สุริยวุฒิ สุขสวัสดิ์, หม่อมราชวงศ์, และมานพ บุญยะวรรธนะ. (2535). พระพุทธปฏิมาในพระบรมมหาราชวัง. กรุงเทพฯ: สำนักราชเลขาธิการ. 591 หน้า. ISBN 978-974-8-12242-7
210. ↑  พิริยะ ไกรฤกษ์. (2551). ลักษณะไทย: พระพุทธปฏิมาอัตลักษณ์พุทธศิลป์ไทย. กรุงเทพฯ: อมรินทร์พริ้นติ้งแอนด์พับลิชชิ่ง. 602 หน้า. ISBN 978-974-8106-35-9
211. ↑  บุญเยี่ยม แย้มเมือง. เที่ยววังเวียงละโว้. กรุงเทพฯ : เม็ดทราย, 2531. 63 หน้า. หน้า 18. ISBN 978-974-7668-91-9
212. ↑  วิษณุ เครืองาม. ข้ามสมุทร. (พิมพ์ครั้งที่ 4). กรุงเทพฯ : มติชน, 2561. 928 หน้า. ISBN 978-974-0216-13-1
213. ↑  วิจิตรวาทการ (กิมเหลียง), พลตรี หลวง. เพ็ชรพระนารายณ์. กรุงเทพฯ : เสริมวิทย์บรรณาคาร, 2513. 536 หน้า. หน้า 470-474.
214. ↑  Dirk van der Cruysse. Louis XIV et le Siam: Le grand livre du mois. Paris : Fayard, 1991. 586 pp. ISBN 978-221-3027-19-7
215. ↑   มอร์กาน สปอร์แตช (แต่ง), กรรณิกา จรรย์แสง (แปล). รุกสยาม ในนามของพระเจ้า. กรุงเทพฯ : มติชน, 2561. ISBN 978-974-0216-11-7
216. ↑  วิลเลียม ดัลตัน (แต่ง), เสฐียรโกเศศ (แปล). ฟอลคอน Phaulkon. (พิมพ์ครั้งที่ 7). กรุงเทพฯ : ศยาม, 2561. 408 หน้า. ISBN 978-974-3159-07-7
217. ↑  แคลร์ คีฟ-ฟอกซ์ (แต่ง), กล้วยไม้ แก้วสนธิ (แปล). ฟอลคอนแห่งอยุธยา นวนิยายชีวิตเจ้าพระยาวิไชเยนทร์. (พิมพ์ครั้งที่ 2). กรุงเทพฯ : นานมีบุ๊คส์, 2558. 559 หน้า. ISBN 978-616-0429-48-6
218. ↑  นราธิปประพันธ์พงศ์, พระเจ้าบรมวงศ์เธอ กรมพระ. (2454). บทลครร้องเรื่อง ขบถธรรมเถียรในพระราชพงษาวดารไทยแผ่นดินพระธาดาธิเบศร์ ปีชวด จุลศักราช ๑๐๔๖ (ประเสริษฐ์อักษรรจนา) (สำหรับลครหลวงนฤมิตร์) ร.ศ. ๑๒๙. พระนคร: ศุภการจำรูญ. 18 หน้า.
219. ↑  มนชิดา หนูแก้ว. กลวิธีในการนำเสนอเนื้อหาและการใช้ภาษาในนวนิยายของ รอมแพง. (วิทยานิพนธ์มหาบัณฑิต สาขาวิชาภาษาไทย). สงขลา : มหาวิทยาลัยทักษิณ, 2562.
220. 1 2  เสมียนอัคนี. (2565, 22 พฤษภาคม). พระเพทราชา กับตำนาน "ชายนอนหลับ" ชื่อ "สิงห์" และ "เสลี่ยง" วัดกุฎีทอง สุพรรณบุรี. ศิลปวัฒนธรรม. สืบค้นเมื่อ 5 กันยายน 2565.

บรรณานุกรม

* *พระราชพงศาวดาร ฉบับสมเด็จพระพนรัตน์ วัดพระเชตุพน ตรวจสอบชำระจากเอกสารตัวเขียน*. กรุงเทพฯ : อมรินทร์พริ้นติ้ง แอนด์ พับลิชชิ่ง, 2558. 558 หน้า. ISBN 978-616-92351-0-1 [จัดพิมพ์โดยเสด็จพระราชกุศลในการพระราชทานเพลิงศพพระธรรมปัญญาบดี (ถาวร ติสฺสานุกโร ป.ธ.๔)]
* มูลนิธิสมเด็จพระเทพรัตนราชสุดา. *นามานุกรมพระมหากษัตริย์ไทย*. กรุงเทพฯ : มูลนิธิสมเด็จพระเทพรัตนราชสุดา, 2554. 264 หน้า. ISBN 978-616-7308-25-8
* *พระราชพงศาวดารกรุงศรีอยุธยา ฉบับพันจันทนุมาศ (เจิม) และเอกสารอื่น*. นนทบุรี : ศรีปัญญา, 2553. 800 หน้า. ISBN 978-616-7146-08-9

แหล่งข้อมูลอื่น
---------------

* หอจดหมายเหตุแห่งชาติอินโดนีเซีย (ANRI) และมูลนิธิควตส์ (The Corts Foundation) เนเธอร์แลนด์, (เผยแพร่). (2018, ตุลาคม). สาส์นทางการทูตระหว่างราชอาณาจักรสยามกับกรุงปัตตาเวียในช่วงคริสต์ศตวรรษที่17-18.


| ก่อนหน้า |  | สมเด็จพระเพทราชา |  | ถัดไป |
| --- | --- | --- | --- | --- |
| **สมเด็จพระนารายณ์มหาราช(ราชวงศ์ปราสาททอง)**(พ.ศ. 2199 - 2231) |  |  **พระเจ้ากรุงศรีอยุธยา(ราชวงศ์บ้านพลูหลวง)** (พ.ศ. 2231 - 2246) |  | **สมเด็จพระเจ้าสุริเยนทราธิบดี (ราชวงศ์บ้านพลูหลวง)**(พ.ศ. 2246 - 2251) |

| * ด
* ค
* ก
พระมหากษัตริย์ไทย |
| --- |
| รายพระนามพระมหากษัตริย์ไทย |
| กรุงสุโขทัย | 

|  |  |
| --- | --- |
| ราชวงศ์ศรีนาวนำถุม | 
* พ่อขุนศรีนาวนำถุม

 |
| ราชวงศ์พระร่วง | 
* พ่อขุนศรีอินทราทิตย์
* พ่อขุนบานเมือง
* **พ่อขุนรามคำแหงมหาราช**
* พระยาเลอไทย
* พระยางั่วนำถุม
* พระมหาธรรมราชาที่ 1
* พระมหาธรรมราชาที่ 2
* พระมหาธรรมราชาที่ 3
* พระมหาธรรมราชาที่ 4

 |

 |  |
| กรุงศรีอยุธยา | 

|  |  |
| --- | --- |
| ราชวงศ์อู่ทอง | 
* สมเด็จพระรามาธิบดีที่ 1
* สมเด็จพระราเมศวร
* สมเด็จพระเจ้ารามราชา

 |
| ราชวงศ์สุพรรณภูมิ | 
* สมเด็จพระบรมราชาธิราชที่ 1
* สมเด็จพระเจ้าทองลัน
* สมเด็จพระอินทราชา
* สมเด็จพระบรมราชาธิราชที่ 2
* สมเด็จพระบรมไตรโลกนาถ
* สมเด็จพระบรมราชาธิราชที่ 3
* สมเด็จพระรามาธิบดีที่ 2
* สมเด็จพระบรมราชาธิราชที่ 4
* สมเด็จพระรัษฎาธิราช
* สมเด็จพระไชยราชาธิราช
* สมเด็จพระยอดฟ้า
* ขุนวรวงศาธิราช (บางตำราไม่นับ)
* สมเด็จพระมหาจักรพรรดิ
* สมเด็จพระมหินทราธิราช

 |
| ราชวงศ์สุโขทัย | 
* สมเด็จพระมหาธรรมราชาธิราช
* **สมเด็จพระนเรศวรมหาราช**
* สมเด็จพระเอกาทศรถ
* สมเด็จพระศรีเสาวภาคย์
* สมเด็จพระเจ้าทรงธรรม
* สมเด็จพระเชษฐาธิราช
* สมเด็จพระอาทิตยวงศ์

 |
| ราชวงศ์ปราสาททอง | 
* สมเด็จพระเจ้าปราสาททอง
* สมเด็จเจ้าฟ้าไชย
* สมเด็จพระศรีสุธรรมราชา
* **สมเด็จพระนารายณ์มหาราช**

 |
| ราชวงศ์บ้านพลูหลวง | 
* สมเด็จพระเพทราชา
* สมเด็จพระเจ้าสุริเยนทราธิบดี
* สมเด็จพระที่นั่งท้ายสระ
* สมเด็จพระเจ้าอยู่หัวบรมโกศ
* สมเด็จพระเจ้าอุทุมพร
* สมเด็จพระที่นั่งสุริยาศน์อมรินทร์

 |

 |
| กรุงธนบุรี | 

|  |  |
| --- | --- |
| ราชวงศ์ธนบุรี | 
* **สมเด็จพระเจ้ากรุงธนบุรี**

 |

 |
| กรุงรัตนโกสินทร์ | 

|  |  |
| --- | --- |
| ราชวงศ์จักรี | 
* **พระบาทสมเด็จพระพุทธยอดฟ้าจุฬาโลกมหาราช**
* พระบาทสมเด็จพระพุทธเลิศหล้านภาลัย
* พระบาทสมเด็จพระนั่งเกล้าเจ้าอยู่หัว
* **พระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว**
* **พระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว**
* พระบาทสมเด็จพระมงกุฎเกล้าเจ้าอยู่หัว
* พระบาทสมเด็จพระปกเกล้าเจ้าอยู่หัว
* พระบาทสมเด็จพระปรเมนทรมหาอานันทมหิดล พระอัฐมรามาธิบดินทร
* **พระบาทสมเด็จพระมหาภูมิพลอดุลยเดชมหาราช บรมนาถบพิตร**
* พระบาทสมเด็จพระวชิรเกล้าเจ้าอยู่หัว

 |

 |
| **พระนามที่เป็นตัวหนา** คือ พระองค์ที่ได้รับการทูลเกล้าฯ ถวายพระราชสมัญญานามว่า *มหาราช* |

| * ด
* ค
* ก
ลำดับครองราชย์ของพระมหากษัตริย์แห่งอาณาจักรอยุธยา เรียงตามปีพุทธศักราช |
| --- |
| พุทธศตวรรษที่ 19รายพระนาม | 

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 1800 | 18 | 10 | 18 | 20 | 18 | 30 | 18 | 40 | 18 | 50 | 18 | 60 | 18 | 70 | 18 | 80 | 18 | 90 | 1900 |
|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
|   | รามา1ฯ |

 |
| พุทธศตวรรษที่ 20รายพระนาม | 

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 1900 | 19 | 10 | 19 | 20 | 19 | 30 | 19 | 40 | 19 | 50 | 19 | 60 | 19 | 70 | 19 | 80 | 19 | 90 | 2000 |
|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| รามาธิบดีที่ 1 | a | บรมราชาธิราชที่ 1 | b | ราเมศวร | รามราชาธิราช | นครินทราธิราช | เจ้าสามพระยา | บรมไตรฯ |

 |
| พุทธศตวรรษที่ 21รายพระนาม | 

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 2000 | 20 | 10 | 20 | 20 | 20 | 30 | 20 | 40 | 20 | 50 | 20 | 60 | 20 | 70 | 20 | 80 | 20 | 90 | 2100 |
|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| บรมไตรโลกนาถ | บรม3ฯ | รามาธิบดีที่ 2 | บรม4ฯ | c | ไชยราชาธิราช | d | e | มหาจักรพรรดิ |

 |
| พุทธศตวรรษที่ 22รายพระนาม | 

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 2100 | 21 | 10 | 21 | 20 | 21 | 30 | 21 | 40 | 21 | 50 | 21 | 60 | 21 | 70 | 21 | 80 | 21 | 90 | 2200 |
|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| มหาจักรพรรดิ | f | มหาธรรมราชาธิราช | นเรศวรมหาราช | เอกาฯ | g | ทรงธรรม | h | i | ปราสาททอง | jk |

 |
| พุทธศตวรรษที่ 23รายพระนาม | 

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 2200 | 22 | 10 | 22 | 20 | 22 | 30 | 22 | 40 | 22 | 50 | 22 | 60 | 22 | 70 | 22 | 80 | 22 | 90 | 2300 |
|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| นารายณ์มหาราช | เพทราชา | พ.เสือ | พระเจ้าท้ายสระ | พระเจ้าอยู่หัวบรมโกศ |

 |
| พุทธศตวรรษที่ 24รายพระนาม | 

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 2300 | 23 | 10 | 23 | 20 | 23 | 30 | 23 | 40 | 23 | 50 | 23 | 60 | 23 | 70 | 23 | 80 | 23 | 90 | 2400 |
|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| l | เอกทัศ |   |

 |
| คำอธิบายสัญลักษณ์ | 

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| a = สมเด็จพระราเมศวร
b = สมเด็จพระเจ้าทองลัน
c = สมเด็จพระรัษฎาธิราช
d = สมเด็จพระยอดฟ้า
e = ขุนวรวงศาธิราช
f = สมเด็จพระมหินทราธิราช | g = สมเด็จพระศรีเสาวภาคย์
h = สมเด็จพระเชษฐาธิราช
i = สมเด็จพระอาทิตยวงศ์
j = สมเด็จเจ้าฟ้าไชย
k = สมเด็จพระศรีสุธรรมราชา
l = สมเด็จพระเจ้าอุทุมพร | ███ = ราชวงศ์อู่ทอง
███ = ราชวงศ์สุพรรณภูมิ
███ = ราชวงศ์สุโขทัย
███ = ราชวงศ์ปราสาททอง
███ = ราชวงศ์บ้านพลูหลวง
  |

 |