**ชาวไทยเชื้อสายโปรตุเกส** บ้างเรียก **ฝรั่งโลสงโปรตุเกศ** (มาจาก *Luso*), **บรเทศ** หรือ **แขกเมืองฝรั่งปัศตุกัน** เป็นกลุ่มชาติพันธุ์ลูกผสมเชื้อสายโปรตุเกสที่อาศัยอยู่ประเทศไทย มีบรรพบุรุษเป็นชาวโปรตุเกสที่อาศัยเมื่อครั้งกรุงศรีอยุธยา แล้วอพยพลงมากรุงเทพมหานครหลังการเสียกรุงศรีอยุธยาครั้งที่สอง มีแหล่งตั้งถิ่นฐานสองแห่งคือชุมชนบ้านเขมร มีศูนย์กลางที่วัดคอนเซ็ปชัญ และอีกชุมชนหนึ่งคือชุมชนกุฎีจีน มีศูนย์กลางอยู่ที่วัดซางตาครู้ส ถือเป็นชาวตะวันตกชาติแรกที่เข้ามาในอาณาจักรอยุธยาตั้งแต่ ค.ศ. 1511 โดยมีเป้าประสงค์ด้านการค้าทางทะเลเป็นสำคัญ แต่ภายหลังชาวโปรตุเกสในสยามเริ่มเข้ามามีบทบาทในการเป็นทหารอาสาในราชสำนักอยุธยา และการติดต่อค้าชายทางทะเลนี้เป็นปัจจัยหนึ่งที่ทำให้อาณาจักรอยุธยากลายเป็นรัฐเมืองท่าที่เจริญรุ่งเรืองขึ้น

ปัจจุบันชาวไทยเชื้อสายโปรตุเกสเลิกใช้ภาษาโปรตุเกสในการสื่อสารไปแล้ว ทั้งยังมีรูปพรรณไม่ต่างไปจากคนไทยทั่วไป คงเหลือแต่วัฒนธรรมด้านอาหารและประเพณีทางศาสนาคริสต์นิกายโรมันคาทอลิกที่ยังตกทอดมาจนถึงยุคปัจจุบัน

ประวัติ
-------

### ยุคอยุธยา

เส้นทางและชุมชนการค้าของชาวโปรตุเกสย่านอ่าวไทย
มีหลักฐานว่าชาวโปรตุเกสปรากฏตัวในอาณาจักรอยุธยามาตั้งแต่คริสต์ศตวรรษที่ 16 เมื่อโปรตุเกสยึดครองเมืองมะละกาได้ใน ค.ศ. 1511 จึงมีการส่งทูตชื่อดูวาร์ตึ ฟือร์นังดึช (*Duarte Fernandes*) เข้าเฝ้าถวายพระราชสาส์นและเครื่องบรรณาการแก่สมเด็จพระรามาธิบดีที่ 2 ซึ่งทรงต้อนรับอย่างดีและมีพระราชประสงค์จะเจริญสัมพันธไมตรีกับพระเจ้ากรุงโปรตุเกสด้วย โปรตุเกสจึงส่งทูตชื่ออังตอนียู ดึ มีรันดา ดึ อาเซเวดู (*António de Miranda de Azevedo*) เพื่อติดต่อด้านการค้าและสนับสนุนด้านการทหารให้แก่อยุธยาด้วย ซึ่งสมเด็จพระรามาธิบดีที่ 2 ทรงตอบรับข้อเสนอ และเริ่มทำการค้าข้าวสารกับเมืองมะละกาใน ค.ศ. 1513 หลังจากนั้นเป็นต้นมา จึงเริ่มมีพ่อค้าและทหารรับจ้างเชื้อสายโปรตุเกสเดินทางเข้าไปพำนักอยู่ในกรุงศรีอยุธยา พวกเขาเป็นทหารชั้นล่างของโปรตุเกส (*Lançados*) ที่ผันตัวเป็นพ่อค้าและตั้งชุมชนการค้าเองไม่ขึ้นกับรัฐบาลโปรตุเกส ในกรุงศรีอยุธยา พวกเขาถูกดึงดูดด้วยสิทธิพิเศษด้านการค้าและการยกเว้นภาษี ดังจะพบว่าชาวโปรตุเกสที่อาศัยในกรุงศรีอยุธยาประกอบอาชีพอย่างหลากหลาย เช่น ช่างอัญมณี นักเดินเรือ แพทย์แผนตะวันตก ช่างหล่อปืน สถาปนิก วิศวกร พ่อค้า เสมียน นักดนตรี หรือแม้กระทั่งพราหมณ์ ปลายรัชสมัยสมเด็จพระรามาธิบดีที่ 2 พบว่ามีพ่อค้าโปรตุเกสอาศัยอยู่ในอยุธยาราว 300 คน เอกสารของฟือร์เนา เม็งดึช ปิงตู (*Fernão Mendes Pinto*) ระบุว่ามีทหารชาวโปรตุเกสจำนวน 160 นาย ร่วมทัพอยุธยาไปตีเมืองเชียงใหม่ใน ค.ศ. 1545 และมีทหารโปรตุเกสอีก 120 นายร่วมทัพอยุธยาไปตีเชียงใหม่อีกครั้งในสองปีต่อมา และเมื่อคราวเสียกรุงศรีอยุธยาครั้งที่หนึ่งใน ค.ศ. 1569 มีชาวโปรตุเกสถูกสังหารประมาณ 27 คน และอีกจำนวนหนึ่งถูกกวาดต้อนไปเมืองพะโค

ในห้วงเวลาเดียวกันนั้น เจ้าเมืองมะละกาภายใต้การปกครองของโปรตุเกสได้ส่งมานูแอล ฟัลเกา (*Manuel Falcão*) ไปเจรจาด้านการค้ากับสุลต่านอิสมาอิล ชะฮ์ หรือรายาอินทิรา กษัตริย์อาณาจักรปัตตานี เมื่อ ค.ศ. 1516 หลังจากนั้นก็ทรงอนุญาตให้โปรตุเกสตั้งชุมชนโปรตุเกสและเปิดโรงเก็บสินค้าในปัตตานีอย่างเป็นทางการ ครั้น ค.ศ. 1533 เปาลู ดา กามา (*Paulo da Gama*) เจ้าเมืองมะละกาคนถัดมา ประสบความสำเร็จจากการติดต่อด้านการค้ากับพระมเหสีของสุลต่านมูซัฟฟาร์ ชะฮ์ เป็นผลทำให้ประชาคมโปรตุเกสในปัตตานีขยายตัวขึ้น โดยใน ค.ศ. 1538 มีชาวโปรตุเกสอาศัยอยู่ในปัตตานีมากถึง 300 คน แต่หลังโปรตุเกสเสียเมืองมะละกาแก่ฮอลันดาใน ค.ศ. 1641 ชาวโปรตุเกสจึงเลิกสถานีการค้าย่านคาบสมุทรมลายูทั้งหมด รวมถึงเมืองปัตตานีด้วย ชาวโปรตุเกสจึงย้ายออกไปจนหมด นอกจากปัตตานีแล้ว ยังมีชุมชนโปรตุเกสอีกแห่งที่ภูเก็ต มีการตั้งสถานีการค้าและเผยแผ่ศาสนาที่นั่น ครั้นเมื่อผู้ชายโปรตุเกสหมดภารกิจบนเกาะแล้ว ก็ไม่ได้รับผิดชอบลูกที่เกิดกับหญิงพื้นเมือง อย่างไรก็ตามทางโปรตุเกสได้ส่งคนสอนศาสนาเข้าไปเผยแผ่ หลังการเข้ามาของชาวโปรตุเกส ก็ทำให้มีชาวยุโรปเข้ามาตั้งถิ่นฐานชุมชนในอยุธยาเพิ่มขึ้น โดยมีชาวฮอลันดาเข้ามาใน ค.ศ. 1598 ชาวอังกฤษใน ค.ศ. 1612 และชาวฝรั่งเศสใน ค.ศ. 1663

ทหารรับจ้างโปรตุเกสได้รับความไว้เนื้อเชื่อใจโดยราชสำนักอยุธยา สมเด็จพระนเรศวรมหาราชมีทหารรับจ้างโปรตุเกสอย่างน้อยสองคนที่อยู่กับพระองค์เมื่อทำศึกกับพระมหาอุปราชา สมเด็จพระเอกาทศรถมีทหารรับจ้างคู่พระทัยชื่อ ตริสตาว โกลายู (*Tristao Golaio*) และสมเด็จพระเจ้าทรงธรรมมีทหารรับจ้างคู่พระทัยชื่อ กริสตูวาว รีเบลู (*Cristovao Rebelo*) อาชีพที่โดดเด่นอีกอาชีพคือพ่อค้า ชาวโปรตุเกสทำหน้าที่เป็นพ่อค้าคนกลางค้าขายกับยุโรปและเอเชีย นำสินค้าสำคัญเข้าสู่อยุธยาเช่น ดินปืน เสื้อเกราะ และยุทโธปกรณ์ต่าง ๆ นอกจากทหารรับจ้างและพ่อค้าแล้ว คณะเดินทางชาวโปรตุเกสมักจะมีบาทหลวงร่วมอยู่ด้วยเสมอ เพราะเป็นศูนย์รวมจิตใจของนักเดินเรือ โดยเฉพาะการนำสวด หรือสวดส่งวิญญาณเมื่อมีคนตายบนเรือ ด้วยเหตุนี้ชุมชนชาวโปรตุเกสจึงมีโบสถ์คริสต์เป็นจุดศูนย์กลางของชุมชนเสมอ และทำหน้าที่เผยแผ่ศาสนาแก่ผู้คนในประเทศที่ตนอาศัย ในช่วงแรกพวกเขาสมรสกับหญิงจากอินเดียจนกลายเป็นประชากรลูกครึ่งกลุ่มหลัก กระทั่งชั้นหลังจึงเริ่มสมรสข้ามชาติพันธุ์กับชนพื้นเมืองไทย มอญ และจีน สืบสายเลือดลงมาเป็นประชากรลูกครึ่งจำนวนมาก จนเกิดการผสมผสานทางวัฒนธรรมอย่างกว้างขวาง และกลุ่มลูกครึ่งเหล่านี้มักจะหมั้นหมายแต่งงานกันในกลุ่มของตัวเอง หรือสมรสกับชนต่างด้าวกลุ่มอื่น ๆ ที่เข้ามาทำงานในอยุธยา ได้แก่ จีน ญี่ปุ่น เกาหลี ญวน เขมร อินเดีย ลังกา ซึ่งเปลี่ยนศาสนาเพื่อหลีกเลี่ยงพันธะทางสังคม

วัดคอนเซ็ปชัญหลังเก่า เป็นหนึ่งในโบสถ์คาทอลิกที่เก่าแก่ที่สุดแห่งหนึ่งในประเทศไทย
ในอยุธยา กลุ่มชาติพันธุ์โปรตุเกสมีแหล่งอาศัยอยู่ที่ค่ายโปรตุเกสหรือเกาะโปรตุเกส (พงศาวดารเรียก "บ้านดิน") มีเนื้อที่ราว 500 ไร่ อยู่ทางทิศใต้ของเกาะเมือง ตั้งอยู่ท่ามกลางประชาคมต่างด้าวอื่น ๆ ปรากฏการตั้งชุมชนมาตั้งแต่ ค.ศ. 1515 เป็นต้นมา นับเป็นฝรั่งชาติแรกที่ได้รับพระราชทานที่ดินอย่างเป็นทางการ แบ่งออกเป็นสองกลุ่มคือ กลุ่มดอมินิกัน ตั้งอยู่ตรงข้ามบ้านญี่ปุ่น มีศูนย์กลางที่วัดนักบุญดอมินิก และกลุ่มเยสุอิต ตั้งอยู่ทางใต้เกือบถึงคลองตะเคียน มีศูนย์กลางอยู่ที่วัดนักบุญเปาโล ต่อมาในยุคหลังมีการสร้างโบสถ์นักบุญออกัสตินทางตอนเหนือของหมู่บ้านอีกแห่งหนึ่ง ในรัชสมัยสมเด็จพระนารายณ์มหาราช มีประชากรโปรตุเกสอาศัยอยู่ในอยุธยาราว 700-800 ครอบครัว หรือมีประชากรลูกครึ่งในชุมชนมากถึง 6,000 คน ต่อมามีการก่อสร้างโบสถ์คริสต์แห่งหนึ่งในเมืองบางกอก ชื่อวัดคอนเซ็ปชัญใน ค.ศ. 1674 เข้าใจว่าชุมชนนี้น่าจะเป็นหมู่บ้านฝรั่งเศสมาก่อน โดยมีประชากรกลุ่มแรกเป็นชาวกวยเข้ารีตราวสี่ถึงห้าครอบครัวคอยดูแลที่ดิน ก่อนถูกแทนที่ด้วยชาวโปรตุเกสในชั้นหลัง และยังดำรงชุมชนอยู่จนถึงปัจจุบัน

ครั้นเข้าสู่ยุคราชวงศ์บ้านพลูหลวง ศาสนาคริสต์ไม่ได้รับการสนับสนุนดังเดิม ในบันทึกของบิชอปหลุยส์ เดอ ซีเซ (*Louis de Cicé*) ระบุว่าใน ค.ศ. 1713 ตรงกับรัชสมัยสมเด็จพระที่นั่งท้ายสระ เหลือคริสตังยุโรปประมาณ 20 ครอบครัว กระทั่งการเสียกรุงศรีอยุธยาครั้งที่สอง ชาวโปรตุเกสบางส่วนถูกสังหาร บางส่วนก็ถูกเกณฑ์เป็นเชลยในพม่า ค่ายโปรตุเกสและโบสถ์ต่าง ๆ ในกรุงศรีอยุธยา ก็ถูกพม่าเผาทำลายลงไป ชาวโปรตุเกสบางส่วนก็ลี้ภัยไปพิษณุโลก จันทบุรี บ้างก็หนีไปถึงเมืองเขมร บ้างก็อพยพไปเมืองมะละกาและเมืองกัว อีกส่วนก็อพยพไปสมทบกับชาวโปรตุเกสวัดคอนเซ็ปชัญในบางกอก

### ยุคธนบุรี

วัดซางตาครู้ส หรือวัดกุฎีจีน หลังปัจจุบัน ถือเป็นชุมชนโปรตุเกสที่มีความสำคัญชุมชนหนึ่ง
หลังสมเด็จพระเจ้ากรุงธนบุรีทรงสถาปนากรุงธนบุรีเป็นราชธานี มีชุมชนชาวโปรตุเกสตั้งถิ่นฐานอยู่บริเวณนั้นมาแต่เดิมคือชุมชนวัดคอนเซ็ปชัญ และได้พระราชทานที่ดินให้ชาวโปรตุเกสอีกกลุ่มตั้งถิ่นฐานที่ชุมชนกุฎีจีน มีจำนวน 14 คน เป็นความชอบที่ชาวโปรตุเกสช่วยพระองค์ในการรบกับพม่าที่เมืองจันทบุรีและติดตามพระองค์มาที่กรุงธนบุรี บาทหลวงฝรั่งเศสจึงก่อสร้างวัดซางตาครู้ส (*Santa Cruz*) มีลักษณะเหมือนวัดจีน ทั้งยังตั้งอยู่บนที่ดินที่เคยมีคนจีนอาศัยอยู่ก่อน จึงเรียกว่า "วัดกุฎีจีน" ส่วนชาวโปรตุเกสในนั้นก็ถูกเรียกว่า "ฝรั่งกุฎีจีน" คนเชื้อสายโปรตุเกสที่อาศัยอยู่เพิ่มจำนวนขึ้นราว 413 คน ต่อมามีชาวโปรตุเกสจากเขมรอพยพมาสมทบอีก 379 คน สมเด็จพระเจ้ากรุงธนบุรีโปรดปรานคนเชื้อสายโปรตุเกส ด้วยมีราชองครักษ์เป็นคนโปรตุเกสจำนวน 79 นาย มีชาวโปรตุเกสคอยถวายรับใช้พระบาทสมเด็จพระเจ้าอยู่หัวในพระราชมนเทียร ดังปรากฏเรื่องราวของชิดภูบาลและชาญภูเบศร์ สองขุนนางเชื้อสายโปรตุเกสที่ลักลอบทำชู้กับบาทบริจาริกาสองคนและนางรำอีกสี่คน ซึ่งเขียนใน *จดหมายความทรงจำของพระเจ้าไปยิกาเธอ กรมหลวงนรินทรเทวี* ความว่า "...วิบัติหนูกัดพระวิสูตร รับสั่งให้ชิดภูบาล ชาญภูเบศร์ ฝรั่งคนโปรดทั้งคู่ให้เข้ามาไล่จับหนูใต้ที่เสวย (แล) ในที่ (บรรทม) ด้วย เจ้าประทุมทูลว่าฝรั่งเปนชู้กับหม่อมฉิม หม่อมอุบล กับคนรำ ๔ คน เปน ๖ คนด้วยกัน..." พอช่วงปลายรัชกาล สมเด็จพระเจ้ากรุงธนบุรีทรงเรียกประชุมผู้นำศาสนาทั้งพุทธ อิสลาม และคริสต์ ใน ค.ศ. 1776 เพื่อหารือเรื่องการฆ่าสัตว์ตัดชีวิต พระภิกษุในศาสนาพุทธเห็นว่าการห้ามนั้นถูกต้อง แต่ผู้นำศาสนาอิสลามและคริสต์ออกมาโต้แย้ง ทำให้สมเด็จพระเจ้ากรุงธนบุรีไม่พอพระทัยเป็นอย่างมาก จึงทรงประกาศพระราชกฤษฎีกาห้ามประชาชนหันไปนับถือศาสนาคริสต์และอิสลาม โดยรับสั่งไว้ว่า

> "...ถ้าหากสังฆราชมิชชันนารี หรือคริสตัง หรือมุสลิมคนใดทำคนไทยแม้แต่คนเดียวไปเข้ารีตเป็นมุสลิมหรือคริสตัง ก็ให้จับกุมสังฆราช หรือมิชชันนารี หรือมุสลิมคนนั้น และให้ถือว่าสมควรจะต้องตาย ให้จับกุมคนไทยที่อยากจะเข้ารีตมุสลิมหรือคริสตัง และให้ถือว่าสมควรจะต้องตาย..."
> 
> 

ต่อมาสมเด็จพระเจ้ากรุงธนบุรีทรงพระโกรธคนโปรตุเกสที่ไม่เข้าร่วมพระราชพิธีถือน้ำพิพัฒน์สัตยาด้วยข้อจำกัดทางศาสนา ตามคำสอนของเหล่ามิชชันนารี "...พวกมิชชั่นนารี ซึ่งอยู่ในเมืองไทยได้สอนพวกเข้ารีตถึงความบริสุทธิ์ของศาสนาคริสเตียน ซึ่งจะเอาการอย่างอื่นเช่นการกราบไหว้ตุ๊กตาเข้ามาปนไม่ได้เป็นอันขาด และได้ชี้แจงโดยเฉพาะถึงการที่ตนจะต้องการทำสาบานที่จะมีความซื่อสัตย์ต่อพระเจ้าแผ่นดินนั้น ว่าพวกเข้ารีตจะเข้าไปทำพิธีซึ่งเป็นประเพณีของไทยเช่นในวัด และดื่มน้ำซึ่งพราหมณ์และพระสงฆ์ได้ทำพิธีแช่งไว้ และซึ่งเอาอาวุธของพระเจ้าแผ่นดินจุ่มลงตามแบบไทยไม่ได้..." ซึ่งสมเด็จพระเจ้ากรุงธนบุรีทรงมองว่าการกระทำดังกล่าวเป็นการขาดความจงรักภักดี ทำให้ทหารโปรตุเกสสามนาย และบาทหลวงฝรั่งอีกสามรูปถูกเฆี่ยน สุดท้ายทหารทั้งสามก็ยอมร่วมพิธีดื่มน้ำในวัดพุทธ ส่วนบาทหลวงทั้งสามรูปถูกขับออกนอกประเทศ ทำให้ช่วงปลายรัชกาลไม่มีบาทหลวงประจำโบสถ์เลย

จากความวุ่นวายในช่วงปลายรัชกาลนี้ สร้างความไม่พอใจแก่ประชาคมโปรตุเกสนัก ชาวไทยเชื้อสายโปรตุเกสในภูเก็ตส่วนหนึ่งอพยพออกไปตั้งถิ่นฐานใหม่ที่เมืองไทรบุรี ก่อนย้ายไปรวมตัวตั้งหมู่บ้านในย่านปูเลาตีกุซบนเกาะปีนัง หนึ่งในนั้นคือมาร์ตินา โรแซลส์ (*Martina Rozells*) ชื่อไทยว่า ทองดี เป็นภรรยาของฟรานซิส ไลต์ ที่ลี้ภัยทางศาสนาออกจากภูเก็ตในยุคธนบุรี ทำให้เหลือชาวโปรตุเกสอาศัยอยู่บนเกาะภูเก็ตราว 2-3 คน ภายใต้การดูแลของนักบวชคณะฟรันซิสกัน ถึงกระนั้น สมเด็จพระเจ้ากรุงธนบุรีก็ไม่ได้เกลียดคนเข้ารีตแต่อย่างใด เพราะเมื่อเกิดเหตุกบฏพระยาสรรค์ ซึ่งได้จับกุมพวกเข้ารีตที่มีหน้าที่รักษาพระราชวัง สมเด็จพระเจ้ากรุงธนบุรีทรงขอให้ปล่อยตัวพวกเข้ารีตเหล่านั้น

### ยุครัตนโกสินทร์

โบสถ์กาลหว่าร์ หรือวัดแม่พระลูกประคำ เดิมเป็นชุมชนคริสตังโปรตุเกสที่แยกจากกุฎีจีน ต่อมาถูกแทนที่โดยคริสตังจีน
ครั้นในรัชสมัยพระบาทสมเด็จพระพุทธยอดฟ้าจุฬาโลกมหาราชแห่งกรุงรัตนโกสินทร์ โปรดให้คนโปรตุเกสที่ลี้ภัยไปเมืองเขมรพร้อมชาวเขมรเข้ารีตจำนวน 400-500 คน กลับเข้ามาตั้งบ้านเรือนที่วัดคอนเซ็ปชัญ จึงเรียกชื่อชุมชนว่า "บ้านเขมร" และเรียกโบสถ์ว่า "วัดเขมร" มาแต่นั้น ต่อมาชาวโปรตุเกสบางส่วนของชุมชนกฎีจีนแยกตัวออกไปตั้งชุมชนใหม่เรียกว่า "ค่ายแม่พระลูกประคำ" เพราะไม่ยอมรับบาทหลวงชาวฝรั่งเศสที่ปกครองวัดซางตาครู้ส จึงแยกตัวออกมาและตั้งชื่อชุมชนตามรูปแม่พระลูกประคำที่นำมาจากอยุธยา ครั้น ค.ศ. 1786 พระบาทสมเด็จพระพุทธยอดฟ้าจุฬาโลกมหาราชพระราชทานที่ดินให้ชาวโปรตุเกสอย่างเป็นทางการเพราะความชอบที่ช่วยรบเมื่อคราวทำสงครามกับพม่า มีการสร้างโบสถ์กาลหว่าร์ (*Calvario*) เป็นศูนย์กลางของชุมชน แต่ต่อมาชาวโปรตุเกสกลุ่มนี้ลดจำนวนลง โบสถ์กาลหว่าร์ถูกแทนที่ด้วยคริสตังจีนในเวลาต่อมา ในยุครัตนโกสินทร์นี้ คนโปรตุเกสวัดคอนเซ็ปชัญสืบเชื้อสายจากฝรั่งแม่นปืน แต่คนวัดซางตาครู้สนั้นโดยมากเป็นล่าม จึงมีการเปรียบเปรยเอาไว้ว่า *"ผู้สืบเชื้อสายโปรตุเกสบ้านกุฎีจีน เป็นฝ่ายบุ๋น (คือถนัดทางเจรจา) ฝ่ายผู้สืบเชื้อสายโปรตุเกสบ้านคอนเซ็ปชัญ เป็นฝ่ายบู๊ (คือถนัดทางการรบ)"* ใน ค.ศ. 1782 ฟรังซิสกู ดัส ชากัส (*Francisco das Chagas*) ถูกส่งมาจากเมืองกัวเพื่อดูแลชาวโปรตุเกสในกรุงเทพมหานคร ซึ่งในช่วง ค.ศ. 1785-1788 ชุมชนโปรตุเกสประกอบไปด้วย คริสตังโปรตุเกส 513 คน ชาวโปรตุเกสจากเขมร 379 คน ญวนในอาณัติโปรตุเกส 580 คน และลูกครึ่งโปรตุเกส-เขมรที่เป็นแพทย์หลวงและทหารในราชสำนักอีกจำนวนหนึ่ง โดยรัฐบาลสยามมีนโยบายให้ลูกหลานชาวโปรตุเกสเหล่านี้เข้าสู่ระบบมูลนาย มีพันธะในการถูกเกณฑ์แรงงาน และต้องทำงานแก่สังกัดกรมกองต่าง ๆ ส่วนชาวโปรตุเกสและคนเข้ารีตในภูเก็ตเมื่อ ค.ศ. 1810 ซึ่งตรงกับช่วงที่ทำสงครามกับพม่า พบว่าขณะนั้นเหลือผู้ใหญ่ 3 คน และเด็กเล็ก 20 คน ซึ่งผู้ใหญ่สองคนเป็นบาทหลวง

หลังสยามทำสนธิสัญญาเบาว์ริงเมื่อรัชสมัยพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว อังกฤษกลายสภาพเป็นคู่ค้าหลักของสยาม ระบบการค้าแบบเก่าของโปรตุเกสก็ซบเซาลง ในช่วงรัชสมัยพระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว ทายาทของคนเชื้อสายโปรตุเกสเปลี่ยนสถานะเป็นคนสยามโดยสมบูรณ์และลดบทบาทด้านการค้าลง พวกเขาเข้ารับราชการเป็นทหารอยู่บ้าง บ้างก็รับราชทานสังกัดกรมท่าและกรมพระคลังสินค้า แต่ด้วยความสามารถด้านภาษาและการค้ากับต่างประเทศ พวกเขาจึงผันตัวไปเป็นล่าม เสมียน และพ่อค้า พวกเขาใกล้ชิดกับราชสำนัก ทำให้ย่านกุฎีจีนเจริญมากขึ้น เป็นที่ตั้งของห้างฝรั่งและร้านถ่ายรูปแห่งแรกของสยาม พระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวทรงอธิบายในพระราชสาส์นไปต่างประเทศ ความว่า

> "...คนโปรตุเคศที่อยู่ในเมืองสยามไม่มีที่พึ่งที่อ้างในเมืองเดิมแล้ว ก็กลับกลายเป็นคนเป็นข้าแผ่นดินสยามไป ครั้นนานมาได้ภรรยาสยามแลเขมร มอญ ญวนต่าง ในกรุงสยามนี้ก็มีบุตรชายหญิงเกิดต่อ ๆ ลงมามีรูปคล้ายกับคนในประเทศนี้ไป ถึงกระนั้นก็ยังถือศาสนาโรมันคาทอลิคมั่นคงอยู่ แลถือธรรมดากิริยาว่าเป็นพวกโปรตุเคศที่เรียกว่าฝรั่งนั้นอยู่ บางคนก็ยังรู้ภาษาโปรตุเคศอยู่บ้าง ครั้นเมื่อกรุงเทพทวารวดีศรีอยุธยาเก่า มีการศึกใหญ่แล้วเป็นเมืองร้างไป คนยุโรปชาติอื่นก็หลีกเลี่ยงไปเสียหมด ยังมีอยู่แต่คนซึ่งเป็นตระกูลบุตรหลานโปรตุเคศยังคงมีอยู่ในกรุงสยามเป็นอันมาก ทำราชการเป็นทหารบ้าง เป็นล่ามบ้าง เป็นหมอบ้าง เป็นต้นหนเดินเรือบ้าง พระเจ้าแผ่นดินจึงโปรดให้ตั้งบ้านเรือนมีวัดโรมันคาทอลิคอยู่หลายตำบลด้วยสืบมา..."
> 
> 

ในรัชสมัยพระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวที่เศรษฐกิจสยามเฟื่องฟู มีการพัฒนาประเทศให้มีความทันสมัยให้ทัดเทียมกับนานาอารยประเทศ ทำให้เกิดคลื่นผู้อพยพครั้งใหม่จากมาเก๊าของโปรตุเกส เพราะต้องการเงินลงทุนจากชาวโปรตุเกสที่มาจากมาเก๊าเหล่านี้มาพัฒนา เช่น หลุยส์ มารีอา ซาเวียร์ (*Luis Maria Xavier*) ซึ่งเป็นเจ้าของกิจการและพ่อค้าในมาเก๊าก่อน ค.ศ. 1840 เข้าไปอาศัยอยู่แถบโบสถ์กาลหว่าร์ย่านตลาดน้อย มีบุตรชายคือเศเลสติโน มารีอา ซาเวียร์ (*Celestino Maria Xavier*) เข้ารับราชการในกรุงสยาม เป็นที่ *พระยาพิพัฒนโกษา* เคยดำรงตำแหน่งในกระทรวงการคลัง และกระทรวงการต่างประเทศ ทั้งยังเป็นเจ้าของโรงสีข้าวในกรุงเทพฯ นอกจากนี้ยังมีชาวโปรตุเกสจากมาเก๊าคนอื่น ๆ อพยพเข้ามาสมทบอีก โดยประกอบกิจเป็นพ่อค้า ข้าราชการ ล่าม หรือแม้กระทั่งครู และมอบรายได้ของตนสนับสนุนโบสถ์คริสต์ อันเป็นศาสนาที่ตนเองนับถือ ส่วนชาวไทยเชื้อสายโปรตุเกสในจังหวัดภูเก็ต ปรากฏเรื่องราวอีกครั้ง พระบาทสมเด็จพระมงกุฎเกล้าเจ้าอยู่หัว เมื่อครั้งดำรงพระอิสริยยศเป็น สมเด็จพระบรมโอรสาธิราชฯ สยามมกุฎราชกุมาร เสด็จประพาสเมืองถลาง (ปัจจุบันคือจังหวัดภูเก็ต) พระองค์พระราชนิพนธ์ถึงคนกลุ่มหนึ่งที่เรียกว่าฝรั่ง ทรงเข้าพระทัยว่าน่าจะเป็นเชื้อสายโปรตุเกสครอบครัวหนึ่งที่อาศัยอยู่บนเกาะภูเก็ตในช่วงนั้นไว้ ความว่า

> "...เมืองถลางมีคนข้างจะแปลกคนหนึ่ง คือ ชาวถลางเรียกกันว่าฝรั่ง ได้เรียกตัวมาสนทนาซักไซ้ดูคนหนึ่ง รูปร่างหน้าตาก็เป็นไทย ๆ ชื่อปอด บอกว่าตนถือศาสนาฝรั่ง คือ ถือวันอาทิตย์เป็นวันพระ... พ่อให้รับศีลแล้วชื่อว่า ดอมินิโค ภรรยาเป็นคนไทยยังไม่ได้รับศีล มีบุตรได้รับศีลแล้ว 2 คน คนหนึ่งเป็นหญิงพ่อให้ชื่อว่า นาตาเลีย คนหนึ่งเป็นชายพ่อให้ชื่อว่า เปา (คือเปาโล หรือปอล) ถามว่าถือฝรั่งมานานหรือยัง ตอบว่าถือต่อ ๆ กันมาหลายชั่วอายุคนแล้ว...ถามว่า รู้หรือไม่ว่าชั้นเดิมทำไมพวกฝรั่งจึงได้มาอยู่เมืองถลาง ตอบว่าไม่รู้...ตามความจริงพวกนี้บางทีจะเป็นลูกหลานของโปรตุเกสที่ได้มาอยู่ในเมืองถลางแต่ครั้งโบราณ หรือมิฉะนั้นก็เป็นแต่ลูกหลานไทย ๆ ที่เข้ารีตตั้งแต่โปรตุเกสมาสอนไว้..."
> 
> 

ในยุคสมัยหลังนี้ รัฐบาลสยามได้รับแนวคิดจากตะวันตกในช่วงรัชสมัยพระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว และพระบาทสมเด็จพระมงกุฎเกล้าเจ้าอยู่หัวเป็นต้นมา มีการออกพระราชบัญญัติขนานนามสกุล พ.ศ. 2456 และพระราชบัญญัติประถมศึกษา พ.ศ. 2464 ทำให้ชาวไทยเชื้อสายโปรตุเกสมีชื่อและนามสกุลเป็นภาษาไทย เพื่อแสดงถึงความเป็นพลเมืองไทย พวกเขาจึงมีสถานะเป็นคนเชื้อชาติไทย และสัญชาติไทย เพียงแต่นับถือศาสนาคริสต์นิกายโรมันคาทอลิก รวมทั้งเข้ารับการศึกษาด้วยแบบเรียนภาษาไทย นอกจากนี้ยังมีการเปลี่ยนแปลงบทสวดทางศาสนาจากภาษาละตินให้เป็นภาษาไทย และใช้การไหว้แทนการจูบรูปเคารพทางศาสนา ชาวไทยเชื้อสายโปรตุเกสในยุคก่อนรัชสมัยพระบาทสมเด็จพระปกเกล้าเจ้าอยู่หัว ได้รับอิทธิพลความเป็นอยู่อย่างคนไทยเต็มที่ แม้พวกเขาจะมีความรู้สึกเป็นอื่นอยู่ ด้วยเรียกคนนอกชุมชนของตนเองว่าคนไทย แต่มองว่าพวกตนนั้น "ไม่ไทย" พวกเขานิยมสร้างที่อยู่อาศัยเป็นบ้านไม้ทรงไทยยกใต้ถุนสูง บ้างปลูกเรือนแพริมแม่น้ำเจ้าพระยา มีทางเดินทุกสายมุ่งตรงไปสู่โบสถ์คริสต์ อันเป็นศูนย์กลางของชุมชน

ปัจจุบันคนเชื้อสายโปรตุเกสเหลืออยู่เพียงสองชุมชน คือ ชุมชนบ้านเขมร และชุมชนกุฎีจีน ส่วนชุมชนที่โบสถ์กาลหว่าร์ ชาวโปรตุเกสที่นั้นอพยพย้ายออกไปหมดตั้งแต่ ค.ศ. 1837 ชาวไทยเชื้อสายโปรตุเกสที่หลงเหลืออยู่แต่งงานข้ามชาติพันธุ์กับไทย มอญ จีน ญวน และเขมร ทำให้มีรูปพรรณที่ต่างออกไปจากชาวยุโรปที่เป็นบรรพบุรุษ ที่ชุมชนบ้านเขมรก็ไม่มีใครยอมรับว่าเป็นเขมรเลย ต่างระบุตัวตนว่าเป็นคนโปรตุเกสทั้งหมด บางครอบครัวที่เป็นขุนนางหรือข้าราชการชั้นสูง "...ไม่มีใครพอใจที่จะถูกกล่าวหาว่ามีเชื้อสายเขมร..." และกล่าวอีกว่า "...ไม่มีใครในหมู่บ้านนี้จะยอมรับว่าตนสืบเชื้อสายจากชาวเขมร เพราะถือว่าชาวเขมรได้มาอาศัยพักพิงอยู่เพียงชั่วคราว แล้วก็กลับคืนประเทศเขมรไปหมดสิ้นแล้ว ยังเหลือแต่ผู้สืบเชื้อสายจากชาวโปรตุเกสเป็นพื้น ปนกับคนไทยที่เข้ามาอยู่ในหมู่บ้านนี้ในภายหลัง..." ทั้ง ๆ ที่มีการสมรสจนเกิดการผสมผสานทางเชื้อชาติไปแล้ว อย่างผู้สืบเชื้อสายในสกุลวิเศษรัตน์ และวงศ์ภักดี ที่ต่างไม่แน่ใจว่าบรรพชนจะเป็นโปรตุเกสหรือเขมรดี แต่ชุมชนโดยรอบก็ยังคงเรียกชื่อ "บ้านเขมร" และ "วัดเขมร" พวกเขายังคงธำรงเอกลักษณ์สำคัญของชุมชน เช่น พิธีกรรมทางศาสนา คือ พิธีแห่พระธาตุ พิธีแห่แม่พระ พิธีแห่พระคริสตกายา และพิธีถอดพระ และอาหารพื้นบ้าน เช่น เนื้อแซนโม ต้มมะฝาด ขนมฝรั่งกุฎีจีน สัพแหยก และขนมจีนแกงไก่คั่ว เป็นต้น

วัฒนธรรม
--------

### ภาษา

รูปหญิงชายต่างชาติ เข้าใจว่าเป็นชาวโปรตุเกส ที่วัดบางขุนเทียนนอก
ในยุคกรุงศรีอยุธยา ชาวโปรตุเกสที่เข้ามารุ่นแรกจะเป็นกลุ่มที่สามารถพูดได้มากกว่าสองภาษาขึ้นไป ภาษาโปรตุเกสกลายเป็นภาษาทางการของอยุธยาโดยปริยาย เพราะในสนธิสัญญาที่กรุงศรีอยุธยากระทำกับยุโรปชาติอื่น มักมีภาษาโปรตุเกสควบคู่ไปกับภาษาไทยและจีน แอลิกแซนเดอร์ แฮมิลตัน (Alexander Hamilton) ระบุไว้ว่า "...ในชุมชนชายฝั่งทะเล ชาวโปรตุเกสได้ทิ้งร่องรอยของภาษาเขา แม้ว่าจะงู ๆ ปลา ๆ แต่ก็ยังเป็นภาษาที่ชาวยุโรปส่วนมากเรียนรู้เริ่มแรกเลย เพื่อที่จะมีวิธีสื่อสารระหว่างกัน และกับชาวถิ่นต่าง ๆ ที่อินเดียด้วย..." ด้วยเหตุนี้ภาษาโปรตุเกสจึงเป็นภาษากลางที่สำคัญของอยุธยาเป็นลำดับที่สาม รองจากภาษามลายู และเปอร์เซีย เมื่อพุทธศตวรรษที่ 21

พวกลูกครึ่งโปรตุเกสจึงถูกว่าจ้างไปเป็นเสมียนหรือล่ามของบริษัทยุโรปในกรุงศรีอยุธยาเสียมาก เช่น ฟร็องซัว ปีเญรู (Francois Pinhero) ลูกครึ่งโปรตุเกส บุตรชายหลวงวรวาที (แว็งซ็อง ปีเญรู) แต่เป็นล่ามภาษาฝรั่งเศส ทั้งพ่อและลูก รัฐบาลโปรตุเกสเองก็มีนโยบายสนับสนุนให้ชายชาวโปรตุเกสสมรสกับหญิงพื้นเมือง จึงมีประชากรลูกครึ่งที่ใช้ภาษาโปรตุเกสเพิ่มขึ้นโดยลำดับ พวกเขาต้องทำเอกสารรายงานเกี่ยวกับความเป็นไปในกรุงศรีอยุธยา การค้า หรือแม้แต่การเผยแผ่ศาสนาไปยังรัฐบาลโปรตุเกส เอกสารเหล่านี้กลายเป็นหลักฐานทางประวัติศาสตร์ที่เชื่อถือได้ และเป็นประโยชน์ต่อการศึกษาเรื่องการปกครองของอยุธยา แม้จะมีข้อมูลผิดเพี้ยนไปบ้างก็ตาม และด้วยความที่โปรตุเกสเป็นชาวยุโรปชาติแรกที่ติดต่อกับอาณาจักรอยุธยา หากบาทหลวงฝรั่งเศสต้องการจะติดต่อกับขุนนางอยุธยา ก็จะต้องติดต่อผ่านชาวโปรตุเกสที่หมู่บ้านโปรตุเกสเสียก่อน รวมทั้งต้องหัดเรียนภาษาโปรตุเกสเพื่อความสะดวกของตนเองในยามที่จะต้องติดต่อกับขุนนางอยุธยา

ในรัชสมัยสมเด็จพระนารายณ์มหาราช ขุนนางระดับสูงจนถึงระดับล่างของอยุธยา สามารถเจรจากับชาวต่างชาติด้วยภาษาโปรตุเกสหลายคน ดังปรากฏใน *ประชุมพงศาวดารภาคที่ 35 และ 36* ความว่า "...เหล่าขุนนางอยุธยาพูดภาษาโปรตุเกสได้หลายคน ข้าราชสำนักระดับล่างก็สามารถใช้ภาษาโปรตุเกสในการสื่อสารได้เป็นอย่างดี..." และเมื่อคราวที่อาแล็กซ็องดร์ อัศวินแห่งโชมง เข้าเฝ้าทูลเกล้าถวายพระราชสาส์นแด่สมเด็จพระนารายณ์มหาราช พระยาวิไชเยนทร์ (คอนสแตนติน ฟอลคอน) รับหน้าที่เป็นล่ามแปลความจากภาษาฝรั่งเศสเป็นภาษาโปรตุเกสเสียก่อน แล้วจึงกราบบังคมทูลเป็นภาษาไทยแด่พระบาทสมเด็จพระเจ้าอยู่หัว นอกจากนี้ยังมีการสอนภาษาโปรตุเกสเพื่อใช้ในพิธีกรรมทางศาสนา เช่น การร้องเพลง หรือการกล่าววาจาสำคัญในพิธีกรรม ครั้นต้นกรุงรัตนโกสินทร์ยังพบว่าชาวไทยเชื้อสายโปรตุเกสมีการตั้งชื่อและนามสกุลเป็นภาษาโปรตุเกส แม้กระทั่งหลุมศพยังจารึกชื่อและนามสกุลเป็นภาษาโปรตุเกส

ชาวโปรตุเกสในชุมชนบ้านเขมรเป็นชุมชนแรกที่เลิกพูดภาษาโปรตุเกส พวกเขาหันไปพูดภาษาเขมรตามอย่างเขมรเข้ารีตตั้งแต่รัชสมัยพระบาทสมเด็จพระพุทธยอดฟ้าจุฬาโลกมหาราชเป็นต้นมา จากการสมรสกับเชลยชาวเขมรที่ถูกกวาดต้อนเข้ามา ต่อมาเปลี่ยนไปใช้ภาษาไทยที่เขียนด้วยอักษรโรมัน เรียกว่า "ภาษาเขมร" ขณะที่ชุมชนชาวโปรตุเกสวัดกาลหว่าร์ก็สลายตัวไปใน ค.ศ. 1837 ไม่มีผู้สืบเชื้อสายอีก คงเหลือแต่ชาวโปรตุเกสที่บ้านกุฎีจีนที่ยังใช้ภาษาโปรตุเกสอยู่ เมื่อคราวที่จอห์น ครอว์เฟิร์ด ทูตอังกฤษติดต่อการค้ากับกรุงสยามตรงกับรัชสมัยพระบาทสมเด็จพระพุทธเลิศหล้านภาลัย ก็ใช้ให้ชาวโปรตุเกสบ้านกุฎีจีนเป็นล่ามแปลภาษาให้ สมเด็จพระเจ้าบรมวงศ์เธอ กรมพระยาดำรงราชานุภาพทรงอธิบายไว้ ความว่า "...ครอเฟิดทูตอังกฤษเข้ามาถึงปากน้ำเจ้าพระยา ได้รับอนุญาตให้เรือกำปั่นมาถึงกรุงเทพฯ มาจอดที่หน้าบ้านพระยาสุริยวงศ์มนตรี ซึ่งอยู่ฝั่งตะวันตกใต้วัดประยูรวงศ์ฯ และพระยาสุริยมนตรีจัดตึกซึ่งสร้างไว้หน้าบ้านเป็นที่ไว้สินค้า ให้เป็นที่พักของครอเฟิดและพวกที่มา...ทั้งสองฝ่ายพูดไม่เข้าใจภาษากัน ในเวลานั้นไม่มีไทยที่พูดภาษาอังกฤษได้ อังกฤษก็ไม่มีที่พูดภาษาไทยได้ ทั้งหนังสือและคำพูดต้องใช้แปลเป็นภาษาโปรตุเกสบ้าง ภาษามะลายูบ้าง แล้วจึงแปลเป็นภาษาไทย และภาษาอังกฤษอีกชั้น ๑...ฝ่ายล่ามไทยเล่า ล่ามที่ใช้สำหรับแปลภาษาโปรตุเกสก็ใช้พวกกะฎีจีน..." และ "...โปรตุเกศนั้นมีพวกเชื้อสายโปรตุเกศบางคนยังรู้ภาษาพอเปนล่ามโปรตุเกศได้..." ภาษาโปรตุเกสถูกใช้เป็นภาษากลางทางการทูต ในการทำสนธิสัญญาการค้าและพาณิชย์ในสยามที่ทำกับชาวต่างชาติช่วงต้นกรุงรัตนโกสินทร์ จะเขียนควบคู่กันสามภาษาคือ ไทย จีน และโปรตุเกส

ภาษาโปรตุเกสอยู่รอดมาจนถึงรัชสมัยพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวทรงอธิบายในพระราชสาสน์เรื่องชาวโปรตุเกสในไทยว่า "...บางคนยังรู้ภาษาโปรตุเคศอยู่บ้าง..." แต่ในรัชกาลของพระองค์นั้นเองมีคณะทูตจากโปรตุเกสเข้ามาเจรจาทำสนธิสัญญาระหว่างกันเมื่อวันที่ 10 กุมภาพันธ์ พ.ศ. 2402 กลับพบว่าไม่มีขุนนางสยามคนใดเข้าใจภาษาโปรตุเกสได้อีกต่อไป ดังปรากฏใน *ประชุมพงศาวดาร ภาคที่ 62 เรื่อง ทูตฝรั่งในสมัยรัตนโกสินทร์* ความว่า "...พระราชสาส์นซึ่งได้รับนั้นเขียนเป็นภาษาโปรตุเคส กรุงสยามอ่านเองเข้าใจเองไม่ได้ ได้ขอให้ราชทูตและกุงศุลโปรตุเคส แปลโดยภาษาเองคฤศห์ [ภาษาอังกฤษ] และจึงได้อ่านทราบความถ้วนถี่ทุกทุกประการแล้ว..." และในรัชสมัยพระบาทสมเด็จพระมงกุฎเกล้าเจ้าอยู่หัว มีพระราชดำรัส ณ สถานเอกอัครราชทูตโปรตุเกสเมื่อ ค.ศ. 1859 ตรัสถึงชาวโปรตุเกสในไทย ว่าพวกเขาแต่งงานข้ามเชื้อชาติกับคนจีน เขมร มอญ ญวน และตรัสอีกว่า "บางคนยังเจรจาด้วยภาษาโปรตุเกสกันอยู่" ในหนังสือ *เรื่องคติฝรั่งเข้ามาเมืองไทย* พระนิพนธ์ในสมเด็จพระเจ้าบรมวงศ์เธอ กรมพระยาดำรงราชานุภาพเมื่อ ค.ศ. 1950 (พ.ศ. 2493) ทรงกล่าวถึงการใช้ภาษาโปรตุเกสของชาวไทยเชื้อสายโปรตุเกสที่คงมีจำนวนที่จำกัดจำเพาะลงกว่าแต่ก่อน เนื้อความระบุว่า "...และในประเทศสยามจนทุกวันนี้ ยังคงถือสาสนาโรมันคาโธลิก และบางคนยังรู้ภาษาโปรตุเกศบ้าง แต่อย่างอื่นเหมือนกับชาวต่างประเทศเสียโดยมาก"

ในปัจจุบันชาวไทยเชื้อสายโปรตุเกสเลิกใช้ภาษาโปรตุเกสในการสื่อสารไปแล้ว ส่วนผู้มีเชื้อสายโปรตุเกสบ้านเขมรที่เคยใช้ภาษาเขมรแทบไม่เหลือคนพูดได้อีก บ้างว่าสูญไปแล้ว นามสกุลโปรตุเกสเปลี่ยนเป็นนามสกุลไทยทั้งหมด บางส่วนยังคงใช้คำศัพท์โปรตุเกสในการเรียกเครือญาติอยู่ โดยใช้ในลักษณะพูดเป็นคำ ๆ ไม่เป็นประโยค ขณะลูกหลานชาวไทยเชื้อสายโปรตุเกสที่อพยพจากภูเก็ตไปตั้งถิ่นฐานที่บ้านกัมปงเซอรานี รัฐปีนัง ประเทศมาเลเซีย ตั้งแต่รัชสมัยสมเด็จพระเจ้ากรุงธนบุรี ได้หันไปพูดภาษาอังกฤษในชีวิตประจำวัน แต่ยังปะปนด้วยคำศัพท์จากภาษาโปรตุเกส ไทย และมลายู


ตัวอย่างคำโปรตุเกสในไทย| ภาษาโปรตุเกสในไทย | ความหมาย | หมายเหตุ |
| --- | --- | --- |
| ป๋าย | พ่อ | ตรงกับโปรตุเกส *pai* |
| ติว | อาผู้ชาย | ตรงกับโปรตุเกส *tio* |
| เต | อาผู้หญิง | ตรงกับโปรตุเกส *tia* |
| จง | ปู่, ตา | เทียบกับโปรตุเกส *avô* |
| อาโว, โว | ย่า, ยาย | ตรงกับโปรตุเกส *avó* |
| นาตัล, น่าตัน | วันคริสตสมภพ | ตรงกับโปรตุเกส *natal* |
| ปะแตน | ขนมปัสแตล | ตรงกับโปรตุเกส *pastel* |
|

ภาษาไทยมีการรับอิทธิพลจากภาษาโปรตุเกสมาตั้งแต่อาณาจักรอยุธยาซึ่งเป็นสังคมพหุวัฒนธรรม มีพัฒนาการประกอบคำให้เป็นประโยคสำหรับเอกสารทางการหรือกวีนิพนธ์ โดยเฉพาะการยืมคำศัพท์ ตัวสะกด หรือแม้แต่จังหวะและเสียงสัมผัสในบทกวี จนทำให้ภาษาไทยในยุคหลังเข้าใจวรรณกรรมยุคเก่าได้ยาก พจนานุกรมโดยราชบัณฑิตยสถาน ระบุคำไทยที่ยืมมาจากภาษาโปรตุเกสและออกเสียงต่างออกไปจากภาษาเดิมทั้งสิ้น ได้แก่ กะละแม (มาจาก *caramelo*), กัมประโด (มาจาก *comprador*), ขนมปัง (มาจาก *pão*), เลหลัง (มาจาก *leilão*) และสบู่ (มาจาก *sabão*) มีคำที่เชื่อว่าพัฒนามาจากคำโปรตุเกส คือ บาทหลวง (มาจาก *padre*) และ กระดาษ (มาจาก *cartas*) เป็นต้น รวมทั้งศัพท์ในศาสนาคริสต์ที่ได้รับอิทธิพลจากภาษาโปรตุเกสที่เริ่มใช้ในรัชสมัยพระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว ได้แก่ *นักบุญ* *เทพวิญญาณ* และ *ศีลจุ่ม/บัพติศมา*

### อาหาร

ขนมฝรั่งกุฎีจีน หรือขนมฝรั่ง
ในสมัยกรุงศรีอยุธยา ชาวโปรตุเกสและผู้สืบเชื้อสายยังคงรับประทานอาหารอย่างยุโรปอยู่ แม้จะอาศัยอยู่ในเอเชียก็ตาม ชาวต่างชาติในกรุงศรีอยุธยาสามารถซื้อหาอาหารและเครื่องดื่มได้หลากหลาย ทั้งพื้นถิ่นและต่างถิ่น เช่น ขนมปัง เนย นม เนื้อแพะ เนื้อแกะ ไก่งวง เบียร์ เหล้าองุ่น กาแฟ โกโก้ วิสกี และบรั่นดี แม้จะไม่บริบูรณ์เท่าแต่ก็มีให้เลือกสรร ดังจะพบร่องรอยการรับอาหารคาวหวานอย่างโปรตุเกสตกทอดอยู่ในตำรับอาหารไทยจนถึงปัจจุบัน ในรัชสมัยสมเด็จพระนารายณ์มหาราช มีคณะทูตจากฝรั่งเศสเข้ามาเจริญสัมพันธไมตรีในอยุธยา การนี้พระยาวิไชเยนทร์ (คอนสแตนติน ฟอลคอน) ผู้สมรสกับท้าวทองกีบม้า (มารี กีมาร์) หญิงสยามลูกครึ่งญี่ปุ่นโปรตุเกส ได้จัดงานเลี้ยงต้อนรับคณะทูตด้วยสำรับอาหารญี่ปุ่นและโปรตุเกส ส่วนสุราเมรัยนำเข้าจากสเปน เปอร์เซีย และฝรั่งเศส

ด้วยลักษณะทางภูมิศาสตร์ของไทย ทำให้มีเนื้อสัตว์และพืชที่ใช้ในการประกอบอาหารต่างออกไปจากโปรตุเกสอันเป็นประเทศต้นทาง ชาวโปรตุเกสในไทยจึงต้องปรับใช้วัตถุดิบหรืออุปกรณ์ที่สามารถหาได้ในประเทศไทยเพื่อประกอบอาหารแทน เช่น ชนิดของเนื้อสัตว์ เครื่องปรุงรส หรืออุปกรณ์ทำอาหารและขนม เป็นอาทิ

ขนมจีนแกงไก่คั่ว พร้อมอาหารว่างอื่น ๆ น้ำยาขนมจีนนี้มีวิธีทำอย่างแกงไก่พริกแดง จะทำในวันสำคัญทางศาสนาหรือโอกาสสำคัญ
ของหวานอย่างโปรตุเกสกลายเป็นขนมไทยที่ใช้เลี้ยงในงานมงคลต่าง ๆ เช่น ทองหยิบ (มาจาก *Trouxas das Caldas*), ทองหยอด (มาจาก *Ovos Moles de Aveiro*), ฝอยทอง (มาจาก *Fios de ovos*), ขนมบ้าบิ่น (มาจาก *Queijadas de Coimbra*) และลูกชุบ (มาจาก *Massapães*) เป็นต้น ซึ่งของหวานเหล่านี้ถูกคิดค้นโดยบาทหลวงและแม่ชีชาวโปรตุเกส แต่ในประวัติศาสตร์กระแสหลักในไทยจะยกประโยชน์แก่ท้าวทองกีบม้า (มารี กีมาร์) หญิงเชื้อสายโปรตุเกส ที่เคยทำงานอยู่ราชสำนักเป็นผู้เผยแพร่จนเป็นที่รู้จักกันทั่ว

ปัจจุบันชุมชนชาวไทยเชื้อสายโปรตุเกสทั้งสองแห่งคือ ชุมชนบ้านเขมร และชุมชนกุฎีจีน ยังคงทำอาหารโปรตุเกสพื้นถิ่นอยู่ อาหารนี้มีการดัดแปลงวัตถุดิบสำหรับประกอบอาหารตามถิ่นที่อยู่ โดยมากมักประกอบอาหารในช่วงวันคริสตสมภพหรือโอกาสสำคัญ จำเพาะในชุมชนของตนเองเป็นเอกลักษณ์ของชุมชน เช่น ต้มมะฝาด (มาจาก *cozido à portuguesa*), เนื้อแซนโม (หรือ ซัลโม, มาจาก *Lombo de Porco à Alentejana*), แกงเหงาหงอด (มาจาก *Bouillabaisse*), ต้มเค็มโปรตุเกส, ขนมจีนแกงไก่คั่ว, สัพแหยก กุ้งฟิต และหมูหันบ้านเขมร ชุมชนกุฎีจีนมีตำราอาหารชื่อ *ตำราเล่มเล็ก* ที่บันทึกอาหารประจำชุมชนเอาไว้นอกเหนือจากอาหารที่กล่าวไว้ข้างต้น ได้แก่ ยำทวาย และซุปสิงคโปร์ ส่วนของหวานได้แก่ ขนมกุสรัง (เดิมเรียก ขนมตรุษฝรั่ง, มาจาก *filhos*), ขนมปะแตน (หรือ ปัสแตล, มาจาก *pastel*), ขนมหน้านวล, ขนมก๋วยตั๊ด (หรือ กวยตัส) และขนมฝรั่งกุฎีจีน (มาจาก *queque*) ซึ่งปัจจุบันบางบ้านไม่ได้ทำอาหารดังกล่าวรับประทานครอบครัวแล้ว คนรุ่นเก่าที่ทำอาหารดังเดิมได้ดีบางส่วนโยกย้ายออกจากชุมชน บางส่วนก็เสียชีวิตลงโดยไม่มีผู้สืบทอดการทำอาหารต่อ ทำให้สำรับคาวแบบโปรตุเกสในพิธีกรรมทางศาสนาหาได้ยากยิ่ง

### ชื่อบุคคล

ชาวไทยเชื้อสายโปรตุเกสมีธรรมเนียมการตั้งชื่อตัวด้วยภาษาโปรตุเกสหรือชื่อทางศาสนา ใช้นามสกุลโปรตุเกสตามอย่างบรรพบุรุษ และมีชื่อไทยอีกต่างหาก เช่น ปัสกัล ริเบย์รู ดึ อัลแวร์กาเรียส (*Pascal Ribeiro de Alvergarias*) มีชื่อไทยว่า แก้ว และโรซา ริเบย์รู ดึ อัลแวร์กาเรียส (*Rosa Ribeiro de Alvergarias*) มีชื่อไทยว่า น้อย ในกรณีของหลวงอัคนีนฤมิตร (จิตร จิตราคนี) เอง ก็มีการใช้ชื่อว่า ฟรานซิศจิต หรือ มิศฟะรันซิศจิตร ไว้หน้าที่ชื่อตนเอง ซึ่งเสฐียรโกเศศ อธิบายไว้ว่า *"...ที่มีอักษรย่อว่า F อยู่ข้างหน้า เห็นจะเป็นคำว่า Francis ซึ่งเป็นชื่อนักบุญในศาสนาคฤสต์นิกายโรมันคาโทลิก ใช้เป็นชื่ออยู่หน้าชื่อของผู้ที่นับถือคฤสตศาสนาในนิกายนี้ เมื่อเข้าลัทธิพิธีรับ "ศีลล้างบาป"..."* ต่อมาเมื่อมีการประกาศใช้นามสกุลในประเทศไทย พวกเขาจึงเปลี่ยนนามสกุลให้เป็นไทย และใช้ชื่อเยี่ยงชาวไทยทั่ว ๆ ไป ปัจจุบันยังมีนามสกุลของคนเชื้อสายโปรตุเกสอยู่ เช่น เจริญสุข (มาจาก *Felipe*), ประสาทพร และมณีประสิทธิ์ (มาจาก *Bento*), สิงหทัต (มาจาก *Olim*), นพประไพ (มาจาก *Fontsecca*), วงศ์ภักดี (มาจาก *Ribeiro*), วิเศษรัตน์ และสมานไมตรีรักษ์ (มาจาก *Dias*), อนงค์จรรยา (มาจาก *Rodiquez*), วัฒนธีรกุล และบูรณพันธ์ (มาจาก *Da Cruz*) เป็นต้น

### เทศกาล

ในอดีตชาวไทยเชื้อสายโปรตุเกสจะจัดเทศกาลวันขึ้นปีใหม่ในวันที่ 1 มกราคมตามปฏิทินคริสตัง ซึ่งปฏิบัติมาตั้งแต่รัชสมัยสมเด็จพระเจ้ากรุงธนบุรี เรียกว่า *วันบานูอารีโอ* แปลว่า "วันต้นปีใหม่ฝ่ายเราคริสตัง" โดยเริ่มกิจกรรมตั้งแต่หัวค่ำของวันที่ 31 ธันวาคม ได้แก่การเต้นรำวง และการสวดมิสซาช่วงเช้ามืดของศกใหม่ จากนั้นจะมีกิจกรรมไหว้ขอพรจากผู้ใหญ่ตามธรรมเนียมไทย ขณะไหว้จะพูดเป็นภาษาโปรตุเกสว่า *ลาวาโด เซยา เยซู คริสโต* แปลว่า "ขอให้พระเยซูเจ้าได้รับการสรรเสริญ" จากนั้นผู้อาวุโสรับไหว้ กล่าวตอบกลับไปว่า *แปร์ เซม แปร์* แปลว่า "ตลอดไป"

อีกเทศกาลหนึ่งที่เคยมีในชุมชนชาวโปรตุเกสในไทย เรียกว่า *คาร์เนวัล* (มาจาก *Carnaval*) เป็นงานรื่นเริงก่อนวันพุธรับเถ้า ตามธรรมเนียมจะมีการขว้างปาไข่ดิบใส่กันโดยไม่ถือสา

### ดนตรี

ชาวโปรตุเกสมักมีการจัดเลี้ยง การแสดงประกอบดนตรี และการเต้นรำในงานรื่นเริงต่าง ๆ ตามธรรมเนียมของตน โดยเฉพาะพิธีกรรมทางศาสนา เช่น การฉลองวันคริสตสมภพ วันอีสเตอร์ วันอัสสัมชัญ และวันฉลองนักบุญต่าง ๆ รวมทั้งการเฉลิมฉลองวันเฉลิมพระชนมพรรษาและวันฉัตรมงคลของพระราชวงศ์โปรตุเกส นิยมจัดอย่างเอิกเกริก พวกเขาใช้บทเพลงเป็นสื่อในการสอนศาสนาของตน มีรายงานว่าชาวกรุงศรีอยุธยามักไปฟังเสียงออร์แกนที่โบสถ์คริสต์เสมอ ด้วยความสามารถนี้ ในรัชสมัยสมเด็จพระเจ้าอยู่หัวบรมโกศ คริสตังโปรตุเกสจึงถูกเกณฑ์ให้ไปร้องรำทำเพลงในงานประเพณีของชาวไทยพุทธด้วย ดังปรากฏในจดหมายของ ม. เดอ โลลีแยร์ ความว่า "...ในเวลามีงานวันนักขัตฤกษ์ไหว้พระของไทย พวกเข้ารีตก็มาดูงานเป็นอันมาก และเวลามาดูงานของไทยนั้น พวกเข้ารีตก็ได้มาช่วยร้องรำทำเพลง ดีดสีตีเป่าเหมือนกัน..." แต่เพราะดนตรีไม่มีศาสนามาขวางกั้น จึงมีการจัดมโหรีฝรั่งในแผ่นดินสยาม ซึ่งใช้เครื่องดนตรีอย่างฝรั่ง โดยในรัชสมัยสมเด็จพระเจ้ากรุงธนบุรีทรงจัดมโหรีฝรั่งร่วมกับมหรสพอื่น ๆ สำหรับสมโภชพระแก้วมรกต เมื่อราว ค.ศ. 1779 และยังมีเล่นเรื่อยมาเป็นครั้งคราวในช่วงกรุงรัตนโกสินทร์ตอนต้น ปัจจุบันในวัดซางตาครู้ส และโบสถ์กาลหว่าร์ ยังมีเครื่องดนตรีพิเศษอย่างหนึ่ง เรียกเป็นภาษาฝรั่งเศสว่า *การีย็อง* (*Le Carillon*) คือระฆังชุด 16 ใบ สำหรับใช้ตีเป็นเพลงต่าง ๆ ใช้ในกิจกรรมของโบสถ์และชุมชน เช่น วันคริสต์มาส วันปัสกา หรือวันขึ้นปีใหม่ มีพระเรี่ยมวิรัชชพากย์ (เรี่ยม ทรรทรานนท์) เป็นผู้ริเริ่มตีระฆังชนิดนี้เป็นคนแรก และมีผู้รับช่วงตีระฆังดังกล่าวมาเรื่อย ๆ ปัจจุบันสวัสดิ์ สิงหทัต เป็นผู้ตีระฆังประจำวัดซางตาครู้ส แต่ยังขาดผู้ที่จะสืบทอดการตีระฆังการีย็อง ซึ่งสุ่มเสี่ยงต่อการขาดผู้ตีระฆังนี้ในอนาคต

ทำนองดนตรีของโปรตุเกสตกทอดและผสมผสานเป็นเพลงไทยเดิมที่มีมาแต่กรุงศรีอยุธยา เช่น เพลงฝรั่งถอนสมอ ฝรั่งรำเท้า ฝรั่งโยสลัม โดยเฉพาะเพลงแขกบรเทศ และต้นวรเชษฐ์ (หรือต้นบรเทศ) ที่คาดว่าเป็นเพลงสำเนียงโปรตุเกส ซึ่งใกล้เคียงกับเพลงวิลันดาโอด ที่เป็นของชาวดัตช์หรือฮอลันดา โดยเพลงโยสลัม ถือเป็นเพลงที่ได้รับความนิยมเหนือเพลงพื้นบ้านอยุธยา และเป็นทำนองของเพลงไทยลูกทุ่งและลูกกรุงหลายเพลง นอกจากนี้ในบริเวณสามจังหวัดชายแดนภาคใต้ คือ จังหวัดปัตตานี ยะลา และนราธิวาส มีการรับเครื่องดนตรียุโรปไว้ในวัฒนธรรมเพลงของมลายูท้องถิ่นปัตตานี เช่น ไวโอลิน ซิตเทิร์น กีตาร์โบราณของโปรตุเกส หีบเพลงชัก ฮาร์มอนิกา แมนโดลิน และกัมบุส เดินทำนองเพลง และยังมีนาฏศิลป์ท้องถิ่นเรียกว่า รองเง็ง เป็นการเต้นที่วิวัฒนาการมาจากการเต้นรำพื้นเมืองของชาวสเปนหรือโปรตุเกสที่เข้ามาติดต่อค้าขายในคาบสมุทรมลายูและผสมผสานเข้ากับวัฒนธรรมพื้นบ้าน นิยมเต้นรองเง็งในวังของเจ้าเมืองที่เน้นความสนุกสนาน จนแพร่หลายสู่ชาวบ้าน

ศาสนา
-----

รูปพระนางมารีย์พรหมจารี วัดซางตาครู้ส
ชาวโปรตุเกสนับถือศาสนาคริสต์นิกายโรมันคาทอลิกเป็นส่วนมาก เมื่อแรกชาวโปรตุเกสเข้ามายังกรุงศรีอยุธยา พวกเขามุ่งเน้นการติดต่อค้าขายกับคนพื้นเมืองมากกว่าการประกาศศาสนา โดยปรกติแล้วในคณะเรือสำรวจของชาวโปรตุเกสจะมีนักบวชในศาสนาคริสต์ราว 2-3 รูปร่วมเดินทางไปด้วยเพื่อเผยแผ่ศาสนาแก่ดินแดนอนารยชน และมีบทบาทสำคัญของการเป็นศูนย์รวมจิตใจของชาวโปรตุเกสโพ้นทะเลระหว่างเดินทางหรือทำพิธีกรรมบนเรือ เช่น มิสซา หรือสวดส่งวิญญาณ เพราะฉะนั้นในชุมชนโปรตุเกสมักจะมีโบสถ์คริสต์เป็นจุดศูนย์กลางของชุมชน มีการสร้างโบสถ์สองแห่ง คือ โบสถ์นักบุญเปาโล และโบสถ์นักบุญดอมินิกในบ้านโปรตุเกส สำหรับการแพร่ธรรม ทั้งนี้สันนิษฐานคำว่า "บาทหลวง" มาจากคำว่า *padre* แปลว่า "คำนำหน้านักบวช" และคำว่า "คริสตัง" *cristão* แปลว่า "คริสต์ศาสนิกชน" เป็นคำยืมมาจากภาษาโปรตุเกส

ต่อมาในรัชสมัยสมเด็จพระมหาธรรมราชา มีบาทหลวงจากคณะดอมินิกันจากเมืองกัวเข้ามาในอยุธยาสองรูป คือ บาทหลวงเจรูนิมู ดา กรุซ (*Jéronimo da Cruz*) และบาทหลวงเซบัสเตียว ดึ กังตู (*Sébastião de Canto*) เมื่อ ค.ศ. 1567 ในช่วงการเสียกรุงศรีอยุธยาครั้งที่หนึ่งใน ค.ศ. 1569 ทหารพม่าทำการประหารบาทหลวงสามรูปด้วยการตัดศีรษะขณะท่านกำลังสวดภาวนาอยู่ในโบสถ์ เมื่อรัชสมัยสมเด็จพระนเรศวรมหาราชทรงตีเมืองละแวกได้จึงกวาดต้อนเชลยซึ่งมีส่วนหนึ่งเป็นชาวโปรตุเกสและนักบวชแพร่ธรรมอยู่ในเมืองเขมร ต่อมาพระองค์ปลดปล่อยให้เชลยเหล่านี้เป็นอิสระ แต่รัชสมัยของสมเด็จพระเจ้าปราสาททอง พระองค์ไม่โปรดคนโปรตุเกสนัก คริสต์ศาสนิกชนโปรตุเกสถูกชาวฮอลันดาและคนต่างศาสนาเบียดเบียน แต่ภายหลังสมเด็จพระเจ้าปราสาททองทรงฟื้นฟูสัมพันธไมตรีกับโปรตุเกสและไม่วางพระทัยชาวฮอลันดาแทน จึงพระราชทานที่ดินโบสถ์คริสต์ร้างแห่งหนึ่งแก่คริสตัง แม้จะประสบปัญหาหลายอย่าง แต่การเผยแผ่ศาสนาคริสต์ของชาวโปรตุเกสได้เผยแผ่ออกไปกว้างขวางในหมู่ชาวไทยสยาม และยุโรปชาติอื่น ๆ ที่ไม่มีโบสถ์ของตนเอง นอกจากนี้โบสถ์ของบาทหลวงโปรตุเกสยังครอบคลุมไปถึงกลุ่มผู้ลี้ภัยศาสนาชาวญี่ปุ่นและญวนในกรุงศรีอยุธยาอีกด้วย ในบันทึกของนีกอลา แฌร์แวซ ระบุว่ามีคนไทยเข้ารีตศาสนาคริสต์นิกายโรมันคาทอลิกมากถึง 2,000 คน ส่วนบันทึกของของบาทหลวงกีย์ ตาชาร์ บรรยายบรรยากาศของงานรื่นเริงที่จัดขึ้นในค่ายโปรตุเกส ตรงกับรัชสมัยสมเด็จพระนารายณ์มหาราชไว้ อันแสดงให้เห็นถึงมโนทัศน์ของชาวโปรตุเกสในสยามถึงจิตสำนึกความเป็นโปรตุเกส ความว่า

> "...หลังจากที่เรามาถึงกรุงศรีอยุธยาได้ไม่กี่วัน โบสถ์ฝรั่งของเราซึ่งอยู่ในค่ายหรือหมู่บ้านโปรตุเกสนั้นก็ประกอบพิธีทางศาสนาอย่างมโหฬารถึงสองครั้ง ครั้งแรกจัดอุทิศถวายแก่สมเด็จพระราชินีกรุงปอร์ตุเกสผู้สิ้นพระชนม์ไปแล้ว ครั้งหลังจัดอุทิศถวายแด่กษัตริย์ดอม อัลฟองซ์ผู้สิ้นพระชนม์ไปแล้วดุจกัน หลวงพ่อซูอาเรซกับหลวงพ่อคณะแซงต์โดมินิกเป็นผู้เทศนาแสดงความอาลัย ครั้นแล้วก็ถึงงานฉลองราชาภิเษกของดอม เปรโด พระเจ้ากรุงปอร์ตุเกสรัชกาลปัจจุบัน ซึ่งกระทำกันในโบสถ์ของพระบาทหลวงคณะโดมินิกัน พระบาทหลวงของเขารูปหนึ่งเป็นผู้เทศนา ม.ก็องสตังซ์เป็นผู้ออกค่าใช้จ่ายในงานถวายความอาลัยและงานฉลองนั้น และเขาคงจะได้ให้ประกอบพิธีอุทิศถวายแด่สมเด็จพระเจ้ากรุงอังกฤษซึ่งเสด็จสวรรคตแล้วอีกด้วยเป็นแน่...ตอนเริ่มต้นรับประทานอาหาร ท่านราชทูตชวนดื่มถวายพระพรแด่สมเด็จพระเจ้ากรุงปอร์ตุเกสกับสมเด็จพระเจ้ากรุงสยาม การดื่มแต่ละครั้งมีปืนใหญ่ยิงสลุตกึกก้องกัมปนาท งานรื่นเริงนี้มีการละเล่นหลายอย่าง แรกทีเดียวเป็นสุขนาฏกรรมของจีน...จบการแสดงนี้แล้วเป็นมโหรีของชาวชาติต่าง ๆ พวกสยาม มลายู มอญ และลาว ต่างผลัดกันแสดงมโหรีฝ่ายละรอบ..."
> 
> 

หลังการเสียกรุงศรีอยุธยาครั้งที่สอง สมเด็จพระเจ้ากรุงธนบุรีได้ย้ายราชธานีลงมาตั้งที่กรุงธนบุรี บาทหลวงและคริสต์ศาสนิกชนจึงได้ก่อสร้างศาสนสถานตามความเชื่อของตน แต่เมื่อสมเด็จพระเจ้ากรุงธนบุรีทรงไม่พอพระทัยคนเข้ารีต บาทหลวงในชุมชนโปรตุเกสจึงออกนอกแผ่นดินสยาม "...ครั้นเมื่อเมืองธนบุรีเกิดยุคเข็ญ บาดหลวงทั้งปวงจึงพากันเตลิดออกไปอีกครั้งทิ้งวัดกดีจีน หรือเรียกอีกอย่างหนึ่งว่า "วัดซังตากรุส"..." ในยุครัตนโกสินทร์ ชาวไทยเชื้อสายโปรตุเกสยังคงนับถือศาสนาคริสต์นิกายโรมันคาทอลิกสืบเนื่องต่อมา แต่กลับไม่มีบาทหลวงโปรตุเกสปกครองโบสถ์เลย พบแต่บาทหลวงฝรั่งเศสปฏิบัติศาสนกิจ "...ในสมัยนั้นฝรั่งที่อยู่ในบางกอกมีแต่บาดหลวงฝรั่งเศส ซึ่งกลับเข้ามาอยู่กับพวกคฤศตังเชื้อสายโปรตุเกศที่กุฎีจีน แต่ครั้งแผ่นดินหลวงพระยาตาก..." โดยในรัชสมัยพระบาทสมเด็จพระพุทธยอดฟ้าจุฬาโลกมหาราชที่มีการผลัดแผ่นดินและย้ายราชธานีไปยังฝั่งพระนคร คณะบาทหลวงก็หวนกลับเข้ามาปฏิบัติศาสนกิจอีกครั้ง "...พวกบาดหลวงก็ทยอยกันเข้ามาอีก เพราะว่ามีพวกเข้ารีดและโบสถ์อยู่ในเมืองธนบุรีแล้ว พวกปอตุคอลเข้ามาครั้งนี้คือ คณะโดมีนิแกง มาจากเมืองมาเก๊า มีหมายตั้งจากสงฆราชเมืองโออามามาด้วย เดิมก็มีบาดหลวงปอตุคอลมีวัดของตนอยู่กรุงเก่าแล้ว ต่อมาก็มีบาดหลวงฝรั่งเศสเข้ามาบางกอกอีก..."

ปัจจุบันชาวไทยเชื้อสายโปรตุเกสมีศาสนสถานของตนเองสามแห่งคือ วัดคอนเซ็ปชัญ วัดซางตาครู้ส และโบสถ์กาลหว่าร์ ทั้งหมดตั้งอยู่ในเขตกรุงเทพมหานคร มีประเพณีโบราณที่สืบทอดมาจากโปรตุเกสที่เด่นชัดที่สุดอย่างหนึ่ง คือ "พิธีถอดพระ" จัดขึ้นในวันศุกร์ศักดิ์สิทธิ์เพื่อระลึกถึงวันที่พระเยซูถูกทรมานและสิ้นพระชนม์บนไม้กางเขน เดิมมีศาสนสถานทั้งสามแห่งจัดพิธีรำลึกนี้ แต่ปัจจุบันเหลือเพียงสองแห่งคือ วัดคอนเซ็ปชัญ และวัดซางตาครู้ส โดยพิธีถอดพระจะมีการเดินมรรคาศักดิ์สิทธิ์รอบวัดจากสถานที่ 1 ถึงสถานที่ 11 แล้วจัดการแสดงการตรึงกางเขน การสิ้นพระชนม์ของพระเยซู และการปลดพระศพลงจากไม้กางเขนหรือการถอดพระ จากนั้นจึงนำรูปพระศพพระเยซูหรือที่เรียกว่าพระตายแห่แหนรอบวัด และแสดงความเคารพพระศพ เป็นอันจบพิธี ขณะที่โบสถ์กาลหว่าร์เหลือเพียงพิธีแห่รูปพระตายรอบวัดเพื่อให้สัตบุรุษแสดงความเคารพรูปพระตาย ในอดีตสตรีเชื้อสายโปรตุเกสจะนุ่งโจงกระเบน สวมเสื้อเข้ารูป คล้องผ้าคลุมไหล่ซึ่งเป็นผ้าแพรปังลิ้นมาอัดกลีบคล้ายสไบ และจะดึงผ้าคลุมไหล่ดังกล่าวมาคลุมศีรษะเมื่อมีการรับศีล แต่ปัจจุบันไม่มีใครแต่งกายเช่นนี้แล้ว ทุกวันนี้พวกเขายังคงนับถือศาสนาคริสต์นิกายโรมันคาทอลิกเป็นหลักตามอย่างบรรพบุรุษ แต่ก็มีบางส่วนที่สมรสและเปลี่ยนไปนับถือศาสนาพุทธหรืออิสลามตามคู่สมรส อย่างในสกุลของหลวงอัคนีนฤมิตร (จิตร จิตราคนี) หรือเป็นที่รู้จักในชื่อฟรานซิศจิตร ที่ลูกหลานยังคงนับถือศาสนาคริสต์นิกายโรมันคาทอลิก แต่ลูกหลานบางสายก็พบว่าเปลี่ยนไปนับถือศาสนาพุทธ กลุ่มชาวไทยเชื้อสายโปรตุเกสที่ยังนับถือศาสนาคริสต์อยู่ก็มีทักษะในการอยู่ร่วมกับคนต่างศาสนา โดยเฉพาะกับพุทธศาสนิกชนซึ่งเป็นชนกลุ่มใหญ่ เช่น ร่วมกิจกรรมเวียนเทียน หรือตักบาตร ซึ่งเป็นกิจกรรมของพุทธศาสนิกชน ด้วยมองว่าเป็นการให้ทาน

นอกจากเรื่องศาสนาแล้ว ยังมีคติชนที่เป็นกุศโลบายของคนยุคเก่าในชุมชนกุฎีจีน คือ ผีหัวพริก หรือ ผีหนูเลี้ยบ เป็นผีเด็กนุ่งผ้าแดงที่คอยจับเด็กเล็กไปลักซ่อนในยามวิกาล เรื่องนี้มีไว้เพื่อกำชับให้ลูกหลานที่ออกไปวิ่งเล่นนอกบ้าน จะต้องกลับมาให้ถึงบ้านทันทีที่ได้ยินเสียงระฆังโบสถ์ตอนหกโมงเย็น มิเช่นนั้นจะถูกผีตนนี้ลักซ่อนไปเล่นด้วย

* วัดคอนเซ็ปชัญแห่งพระแม่เจ้าวัดคอนเซ็ปชัญแห่งพระแม่เจ้า
* วัดซางตาครู้สวัดซางตาครู้ส
* โบสถ์กาลหว่าร์โบสถ์กาลหว่าร์

บุคคลที่มีชื่อเสียง
-------------------

คุณหญิงลิน ศรีวิสารวาจา
* ท้าวทองกีบม้า (มารี กีมาร์) – เป็นหัวหน้าห้องเครื่องต้นวิเสทในราชสำนักอยุธยา และเป็นภรรยาของพระยาวิไชเยนทร์ (คอนสแตนติน ฟอลคอน)
* ทรัพย์ – เป็นภรรยาของหลวงอาวุธวิเศษประเทศพานิช (โรเบิร์ต ฮันเตอร์) และเป็นทายาทของท้าวทองกีบม้า
* พระยาวิเศษสงครามรามภักดี (แก้ว) – เป็นจางวางกรมทหารแม่นปืนใหญ่
* พระยาพิพัฒนโกษา (เศเลสติโน ซาเวียร์) – เป็นปลัดทูลฉลองกระทรวงการต่างประเทศ
* พระยาวรรณศาสน์พลยุทธ (ดาลุศ ลุสนันทน์) – เป็นอาจารย์ใหญ่ฝ่ายวิชาสามัญกรมยุทธศึกษาทหารบกและสมาชิกสภาจังหวัดพระนคร
* คุณหญิงลิน ศรีวิสารวาจา – เป็นแพทย์หญิงชาวไทยคนแรกที่ได้ปริญญาแพทยศาสตร์
* ท่านผู้หญิงมนัสนิตย์ วณิกกุล – เป็นนางสนองพระโอษฐ์ในสมเด็จพระนางเจ้าสิริกิติ์ พระบรมราชินีนาถ พระบรมราชชนนีพันปีหลวง
* แมนรัตน์ ศรีกรานนท์ – เป็นนักดนตรี และเป็นสมาชิกวง อ.ส. วันศุกร์
* ภาธร ศรีกรานนท์ – เป็นนักดนตรี และเป็นสมาชิกวง อ.ส. วันศุกร์
* งามตา ศุภพงษ์ – เป็นนักแสดงภาพยนตร์หญิง
* ประภัสสร เสวิกุล – เป็นนักเขียน และศิลปินแห่งชาติสาขาวรรณศิลป์

อ้างอิง
-------

### เชิงอรรถ

1. 1 2  "ทายาทของคอนสแตนติน ฟอลคอน". *โพสต์ทูเดย์*. 29 มีนาคม 2561. คลังข้อมูลเก่าเก็บจากแหล่งเดิมเมื่อ 2021-05-04. สืบค้นเมื่อ 4 พฤษภาคม 2564. `{{cite web}}`: ตรวจสอบค่าวันที่ใน: `|accessdate=` (help)
2. 1 2  Combustões (19 July 2009). "Portuguese descendants in Thailand". *500 ปีความสัมพันธ์ระหว่างประเทศโปรตุเกสและประเทศไทย*. สืบค้นเมื่อ 8 May 2019.
3. ↑  พิทยะ ศรีวัฒนสาร (13 ธันวาคม 2553). "การเดินทาง 500 ปีของชื่อชนชาติโปรตุเกสในบริบทของสังคมไทย". *สยาม-โปรตุเกสศึกษา*. สืบค้นเมื่อ 5 พฤษภาคม 2564. `{{cite web}}`: ตรวจสอบค่าวันที่ใน: `|accessdate=` (help)
4. 1 2 3  *500 ปี สายสัมพันธ์สองแผ่นดิน ไทย-โปรตุเกส*, หน้า 160
5. ↑  *500 ปี สายสัมพันธ์สองแผ่นดิน ไทย-โปรตุเกส*, หน้า 74
6. ↑  *กระดานทองสองแผ่นดิน*, หน้า 32
7. ↑  *กระดานทองสองแผ่นดิน*, หน้า 34
8. ↑  *กระดานทองสองแผ่นดิน*, หน้า 35
9. 1 2  *500 ปี สายสัมพันธ์สองแผ่นดิน ไทย-โปรตุเกส*, หน้า 100
10. ↑  *กระดานทองสองแผ่นดิน*, หน้า 36
11. ↑  *กระดานทองสองแผ่นดิน*, หน้า 62, 186
12. ↑  *500 ปี สายสัมพันธ์สองแผ่นดิน ไทย-โปรตุเกส*, หน้า 101
13. ↑  *500 ปี สายสัมพันธ์สองแผ่นดิน ไทย-โปรตุเกส*, หน้า 106
14. ↑  *กระดานทองสองแผ่นดิน*, หน้า 38
15. ↑  *กระดานทองสองแผ่นดิน*, หน้า 39
16. ↑  *500 ปี สายสัมพันธ์สองแผ่นดิน ไทย-โปรตุเกส*, หน้า 92-93
17. ↑  *การค้าต่างประเทศของปัตตานี* (PDF). p. 219.
18. ↑  จารุณี คงกุล. *ชาติตะวันตก : การเข้ามาและภาพสะท้อนในจังหวัดภูเก็ต*. วารสารมนุษยศาสตร์และสังคมศาสตร์ (9:1). p. 233.
19. ↑  นิพัทธ์ ทองเล็ก, พลเอก (23 เมษายน 2561). "ภาพเก่า..เล่าตำนาน : พระวิสัยทัศน์ฯ… จัดเด็กสยามไปเรียนฝรั่งเศส". *มติชนออนไลน์*. สืบค้นเมื่อ 4 มีนาคม 2566. `{{cite web}}`: ตรวจสอบค่าวันที่ใน: `|accessdate=` (help)
20. ↑  *500 ปี สายสัมพันธ์สองแผ่นดิน ไทย-โปรตุเกส*, หน้า 107
21. 1 2  *500 ปี สายสัมพันธ์สองแผ่นดิน ไทย-โปรตุเกส*, หน้า 125
22. 1 2  *500 ปี สายสัมพันธ์สองแผ่นดิน ไทย-โปรตุเกส*, หน้า 108
23. ↑  ชนิกานต์ แสงดี (2548). *ความสัมพันธ์ไทย-โปรตุเกส : กรณีศึกษาชุมชนชาวโปรตุเกส และผู้ที่สืบเชื้อสายในเขตจังหวัดพระนครศรีอยุธยาและกรุงเทพมหานคร* (PDF). คณะโบราณคดี มหาวิทยาลัยศิลปากร. p. 21.
24. 1 2  *500 ปี สายสัมพันธ์สองแผ่นดิน ไทย-โปรตุเกส*, หน้า 126
25. 1 2 3  *หลากชาติ หลายพันธุ์ ใต้ร่มเงาสยาม*, หน้า 49
26. 1 2  *500 ปี สายสัมพันธ์สองแผ่นดิน ไทย-โปรตุเกส*, หน้า 96
27. ↑  อรรถพล โชคอำนวย (2564). *การดำรงอยู่ของวัฒนธรรมชุมชนคอนเซ็ปชัญ (บ้านเขมร) สามเสน กรุงเทพมหานคร*. คณะศิลปศาสตร์ มหาวิทยาลัยธรรมศาสตร์. p. 21-22.
28. ↑  พัฒนาการสถาปัตยกรรมวัดคอนเซ็ปชัญ, tci-thaijo.org/ .สืบค้นเมื่อ 29/05/2559
29. ↑  พิทยะ ศรีวัฒนสาร (7 มิถุนายน 2553). "กำเนิดชุมชนโปรตุเกสและวิถีชีวิตท่ามกลางชุมชนนานาชาติ". *สยาม-โปรตุเกสศึกษา*. สืบค้นเมื่อ 4 พฤษภาคม 2564. `{{cite web}}`: ตรวจสอบค่าวันที่ใน: `|accessdate=` (help)
30. ↑  *กระดานทองสองแผ่นดิน*, หน้า 178-179
31. ↑  ชนิกานต์ แสงดี (2548). *ความสัมพันธ์ไทย-โปรตุเกส : กรณีศึกษาชุมชนชาวโปรตุเกส และผู้ที่สืบเชื้อสายในเขตจังหวัดพระนครศรีอยุธยาและกรุงเทพมหานคร* (PDF). คณะโบราณคดี มหาวิทยาลัยศิลปากร. p. 78.
32. ↑  ชนิกานต์ แสงดี (2548). *ความสัมพันธ์ไทย-โปรตุเกส : กรณีศึกษาชุมชนชาวโปรตุเกส และผู้ที่สืบเชื้อสายในเขตจังหวัดพระนครศรีอยุธยาและกรุงเทพมหานคร* (PDF). คณะโบราณคดี มหาวิทยาลัยศิลปากร. p. 29.
33. ↑  "วัดคอนเซ็ปชัญ". *หอจดหมายเหตุอัครสังฆมณฑลกรุงเทพฯ*. 15 กรกฎาคม 2559. สืบค้นเมื่อ 26 กุมภาพันธ์ 2566. `{{cite web}}`: ตรวจสอบค่าวันที่ใน: `|accessdate=` (help)
34. ↑  ชนิกานต์ แสงดี (2548). *ความสัมพันธ์ไทย-โปรตุเกส : กรณีศึกษาชุมชนชาวโปรตุเกส และผู้ที่สืบเชื้อสายในเขตจังหวัดพระนครศรีอยุธยาและกรุงเทพมหานคร* (PDF). คณะโบราณคดี มหาวิทยาลัยศิลปากร. p. 86, 87.
35. ↑  *คริสตศิลป์กระจกสี โบสถ์คริสต์ในไทย*, หน้า 58
36. ↑  จันทร์แจ่ม สุดสวาสดิ์ (2550). *ความเปลี่ยนแปลงและความสืบเนื่องในวิถีชีวิตของชุมชนชาวไทยคริสต์เชื้อสายเวียดนามในจังหวัดพระนครศรีอยุธยา ระหว่าง พ.ศ. 2482–2504* (PDF). สาขาวิชาประวัติศาสตร์ มหาวิทยาลัยศรีนครินทรวิโรฒ. p. 7.
37. ↑  *500 ปี สายสัมพันธ์สองแผ่นดิน ไทย-โปรตุเกส*, หน้า 150
38. ↑  *กระดานทองสองแผ่นดิน*, หน้า 191
39. ↑  *500 ปี สายสัมพันธ์สองแผ่นดิน ไทย-โปรตุเกส*, หน้า 224
40. 1 2 3 4 5  *500 ปี สายสัมพันธ์สองแผ่นดิน ไทย-โปรตุเกส*, หน้า 155
41. ↑  *หลากชาติ หลายพันธุ์ ใต้ร่มเงาสยาม*, หน้า 50
42. ↑  จันทร์แจ่ม สุดสวาสดิ์ (2550). *ความเปลี่ยนแปลงและความสืบเนื่องในวิถีชีวิตของชุมชนชาวไทยคริสต์เชื้อสายเวียดนามในจังหวัดพระนครศรีอยุธยา ระหว่าง พ.ศ. 2482–2504* (PDF). สาขาวิชาประวัติศาสตร์ มหาวิทยาลัยศรีนครินทรวิโรฒ. p. 20-22.
43. ↑  *กระดานทองสองแผ่นดิน*, หน้า 194
44. ↑  *500 ปี สายสัมพันธ์สองแผ่นดิน ไทย-โปรตุเกส*, หน้า 158
45. ↑  *500 ปี สายสัมพันธ์สองแผ่นดิน ไทย-โปรตุเกส*, หน้า 217
46. ↑  *หลากชาติ หลายพันธุ์ ใต้ร่มเงาสยาม*, หน้า 51
47. ↑  *พระราชวิจารณ์ ใน พระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว เรื่องจดหมายความทรงจำของพระเจ้าไปยิกาเธอ กรมหลวงนรินทรเทวี (เจ้าครอกวัดโพธิ์)*, หน้า 60
48. 1 2 3  ชนิกานต์ แสงดี (2548). *ความสัมพันธ์ไทย-โปรตุเกส : กรณีศึกษาชุมชนชาวโปรตุเกส และผู้ที่สืบเชื้อสายในเขตจังหวัดพระนครศรีอยุธยาและกรุงเทพมหานคร* (PDF). คณะโบราณคดี มหาวิทยาลัยศิลปากร. p. 30-31.
49. ↑  ประยุทธ สิทธิพันธ์. "ศาลไทยในอดีต". *วัชรญาณ*. สืบค้นเมื่อ 4 มีนาคม 2566. `{{cite web}}`: ตรวจสอบค่าวันที่ใน: `|accessdate=` (help)
50. ↑  "The History of Penang Eurasians". *Penang Tourism* (ภาษาอังกฤษแบบอเมริกัน). 2013-12-02. สืบค้นเมื่อ 2017-05-20.
51. ↑  De Souza, Poppy (4 April 2016). "I was a Siamese Princess: Reconstructing colonial (her)stories". *Poppy de Souza*. สืบค้นเมื่อ 28 October 2019.
52. ↑  ชนิกานต์ แสงดี (2548). *ความสัมพันธ์ไทย-โปรตุเกส : กรณีศึกษาชุมชนชาวโปรตุเกส และผู้ที่สืบเชื้อสายในเขตจังหวัดพระนครศรีอยุธยาและกรุงเทพมหานคร* (PDF). คณะโบราณคดี มหาวิทยาลัยศิลปากร. p. 30.
53. ↑  *500 ปี สายสัมพันธ์สองแผ่นดิน ไทย-โปรตุเกส*, หน้า 214
54. 1 2 3 4  วลัยลักษณ์ ทรงศิริ และจารุวรรณ ด้วงคำจันทร์ (27 กันยายน 2559). ""มิตรคาม" ย่านวัดเขมรและวัดญวนสามเสนชุมชนริมแม่น้ำเจ้าพระยาที่ต้องถูกไล่รื้อ". *มูลนิธิเล็ก-ประไพ วิริยะพันธุ์*. คลังข้อมูลเก่าเก็บจากแหล่งเดิมเมื่อ 2021-07-15. สืบค้นเมื่อ 15 กรกฎาคม 2564. `{{cite web}}`: ตรวจสอบค่าวันที่ใน: `|accessdate=` (help)
55. 1 2  *500 ปี สายสัมพันธ์สองแผ่นดิน ไทย-โปรตุเกส*, หน้า 223
56. ↑  *500 ปี สายสัมพันธ์สองแผ่นดิน ไทย-โปรตุเกส*, หน้า 215-216
57. ↑  *500 ปี สายสัมพันธ์สองแผ่นดิน ไทย-โปรตุเกส*, หน้า 165-166
58. 1 2 3  พอฤทัย อดใจ และ ดร. กนิษฐา ชิตช่าง. "ความสืบเนื่องและการเปลี่ยนแปลงทางวัฒนธรรมของชาวไทยเชื้อสายโปรตุเกส : กรณีศึกษาชุมชนวัดซางตาครู้ส ย่านกุฎีจีน กรุงเทพมหานคร". *วารสารสหวิทยาการวิจัย : ฉบับบัณฑิตศึกษา* 4:1 (มกราคม–มีนาคม 2558): 37
59. ↑  "จดหมายมองซิเออร์ราโบ ถึงมองซิเออร์เรกเตนวาลด์". *ประชุมพงศาวดาร เล่ม 23*, หน้า 209
60. ↑  *500 ปี สายสัมพันธ์สองแผ่นดิน ไทย-โปรตุเกส*, หน้า 197
61. ↑  *กระดานทองสองแผ่นดิน*, หน้า 200
62. 1 2  *กระดานทองสองแผ่นดิน*, หน้า 184
63. 1 2 3  "Luso-Asians and Macanese in Siam". *The Portuguese and Macanese Studies Project – U.C. Berkeley*. 9 ตุลาคม 2561. สืบค้นเมื่อ 4 มีนาคม 2566. `{{cite web}}`: ตรวจสอบค่าวันที่ใน: `|accessdate=` (help)
64. 1 2  อภิชาติ กิตติเมธาวีนันท์ (6 มีนาคม 2562). "บ้านสีครีมอายุ 174 ปีในรั้วอัสสัมชัญ ที่กุมประวัติศาสตร์ศาสนาคริสต์ในไทยตั้งแต่ปลายอยุธยา". *The Could*. สืบค้นเมื่อ 4 มีนาคม 2566. `{{cite web}}`: ตรวจสอบค่าวันที่ใน: `|accessdate=` (help)
65. ↑  จารุณี คงกุล. *ชาติตะวันตก : การเข้ามาและภาพสะท้อนในจังหวัดภูเก็ต*. วารสารมนุษยศาสตร์และสังคมศาสตร์ (9:1). p. 234-235.
66. 1 2 3 4 5  "Spirit of Asia : มะละกา และกุฏีจีน สายเลือดลูกผสมโปรตุเกส". *ไทยพีบีเอส*. 15 เมษายน 2561. สืบค้นเมื่อ 4 พฤษภาคม 2564. `{{cite web}}`: ตรวจสอบค่าวันที่ใน: `|accessdate=` (help)
67. ↑  ชนิกานต์ แสงดี (2548). *ความสัมพันธ์ไทย-โปรตุเกส : กรณีศึกษาชุมชนชาวโปรตุเกส และผู้ที่สืบเชื้อสายในเขตจังหวัดพระนครศรีอยุธยาและกรุงเทพมหานคร* (PDF). คณะโบราณคดี มหาวิทยาลัยศิลปากร. p. 81.
68. ↑  ชนิกานต์ แสงดี (2548). *ความสัมพันธ์ไทย-โปรตุเกส : กรณีศึกษาชุมชนชาวโปรตุเกส และผู้ที่สืบเชื้อสายในเขตจังหวัดพระนครศรีอยุธยาและกรุงเทพมหานคร* (PDF). คณะโบราณคดี มหาวิทยาลัยศิลปากร. p. 82.
69. 1 2  ชนิกานต์ แสงดี (2548). *ความสัมพันธ์ไทย-โปรตุเกส : กรณีศึกษาชุมชนชาวโปรตุเกส และผู้ที่สืบเชื้อสายในเขตจังหวัดพระนครศรีอยุธยาและกรุงเทพมหานคร* (PDF). คณะโบราณคดี มหาวิทยาลัยศิลปากร. p. 85.
70. ↑  อรรถพล โชคอำนวย (2564). *การดำรงอยู่ของวัฒนธรรมชุมชนคอนเซ็ปชัญ (บ้านเขมร) สามเสน กรุงเทพมหานคร*. คณะศิลปศาสตร์ มหาวิทยาลัยธรรมศาสตร์. p. 39.
71. 1 2  ชนิกานต์ แสงดี (2548). *ความสัมพันธ์ไทย-โปรตุเกส : กรณีศึกษาชุมชนชาวโปรตุเกส และผู้ที่สืบเชื้อสายในเขตจังหวัดพระนครศรีอยุธยาและกรุงเทพมหานคร* (PDF). คณะโบราณคดี มหาวิทยาลัยศิลปากร. p. 92.
72. ↑  *กระดานทองสองแผ่นดิน*, หน้า 205
73. 1 2  *ย่านเก่าในกรุงเทพฯ [เล่ม 1]*, หน้า 213
74. 1 2  *500 ปี สายสัมพันธ์สองแผ่นดิน ไทย-โปรตุเกส*, หน้า 222, 239
75. ↑  *500 ปี สายสัมพันธ์สองแผ่นดิน ไทย-โปรตุเกส*, หน้า 33
76. 1 2  *500 ปี สายสัมพันธ์สองแผ่นดิน ไทย-โปรตุเกส*, หน้า 132
77. 1 2  *ประวัติศาสตร์อยุธยา ห้าศตวรรษสู่โลกใหม่*, หน้า 305
78. ↑  จิราภรณ์ มาตังคะ. "การใช้ภาษาโปรตุเกสและภาษาฝรั่งเศสเพื่อการสื่อสารในราชสำนักสมเด็จพระนารายณ์มหาราชแห่งกรุงศรีอยุธยา". *วารสารวิจัยราชภัฏธนบุรี รับใช้สังคม* (23 ธันวาคม 2562): 73
79. 1 2  จิราภรณ์ มาตังคะ. "การใช้ภาษาโปรตุเกสและภาษาฝรั่งเศสเพื่อการสื่อสารในราชสำนักสมเด็จพระนารายณ์มหาราชแห่งกรุงศรีอยุธยา". *วารสารวิจัยราชภัฏธนบุรี รับใช้สังคม* (23 ธันวาคม 2562): 72
80. ↑  *กระดานทองสองแผ่นดิน*, หน้า 60
81. ↑  ชนิกานต์ แสงดี (2548). *ความสัมพันธ์ไทย-โปรตุเกส : กรณีศึกษาชุมชนชาวโปรตุเกส และผู้ที่สืบเชื้อสายในเขตจังหวัดพระนครศรีอยุธยาและกรุงเทพมหานคร* (PDF). คณะโบราณคดี มหาวิทยาลัยศิลปากร. p. 101.
82. 1 2  จิราภรณ์ มาตังคะ. "การใช้ภาษาโปรตุเกสและภาษาฝรั่งเศสเพื่อการสื่อสารในราชสำนักสมเด็จพระนารายณ์มหาราชแห่งกรุงศรีอยุธยา". *วารสารวิจัยราชภัฏธนบุรี รับใช้สังคม* (23 ธันวาคม 2562): 77
83. 1 2 3 4 5 6  *ย่านเก่าในกรุงเทพฯ [เล่ม 1]*, หน้า 218
84. ↑  วิชญ์พล บัญชาวชิระชัย (2556). *การนำเสนอชุมชนผ่านเรื่องเล่า : กรณีศึกษาชุมชนคอนเซ็ปชัญ* (PDF). คณะศิลปศาสตร์ มหาวิทยาลัยธรรมศาสตร์. p. 3. คลังข้อมูลเก่าเก็บจากแหล่งเดิม (PDF)เมื่อ 2021-05-03. สืบค้นเมื่อ 2021-05-03.
85. ↑  *กระดานทองสองแผ่นดิน*, หน้า 197-198
86. 1 2  *เรื่องคติฝรั่งเข้ามาเมืองไทย*, หน้า 12
87. ↑  ชนิกานต์ แสงดี (2548). *ความสัมพันธ์ไทย-โปรตุเกส : กรณีศึกษาชุมชนชาวโปรตุเกส และผู้ที่สืบเชื้อสายในเขตจังหวัดพระนครศรีอยุธยาและกรุงเทพมหานคร* (PDF). คณะโบราณคดี มหาวิทยาลัยศิลปากร. p. 101.
88. ↑  *500 ปี สายสัมพันธ์สองแผ่นดิน ไทย-โปรตุเกส*, หน้า 188
89. ↑  *เรื่องคติฝรั่งเข้ามาเมืองไทย*, หน้า 3
90. ↑  วิชญ์พล บัญชาวชิระชัย (2556). *การนำเสนอชุมชนผ่านเรื่องเล่า : กรณีศึกษาชุมชนคอนเซ็ปชัญ* (PDF). คณะศิลปศาสตร์ มหาวิทยาลัยธรรมศาสตร์. p. 21. คลังข้อมูลเก่าเก็บจากแหล่งเดิม (PDF)เมื่อ 2021-05-03. สืบค้นเมื่อ 2021-05-03.
91. 1 2 3 4  *500 ปี สายสัมพันธ์สองแผ่นดิน ไทย-โปรตุเกส*, หน้า 239
92. 1 2 3 4  "มรดกแห่งความหลัง ณ ชุมชนกุฎีจีน". *ไทยพีบีเอส*. 1 กุมภาพันธ์ 2564. สืบค้นเมื่อ 4 พฤษภาคม 2564. `{{cite web}}`: ตรวจสอบค่าวันที่ใน: `|accessdate=` (help)
93. ↑  ปัญญา เทพสิงห์ และวุฒิ วัฒนสิน (2547). *ลวดลายตกแต่งหน้าอาคารชิโน-ปอร์ตุเกสในจังหวัดภูเก็ต* (PDF). มหาวิทยาลัยสงขลานครินทร์. p. 96.
94. 1 2  พุทธิพร ณ ศรี และอภิชยา ชัยชิตามร (18 มกราคม 2566). "เล่าประวัติศาสตร์อาหาร ผ่านรสชาติที่คุ้นเคย". *The Urbanis*. สืบค้นเมื่อ 14 มีนาคม 2566. `{{cite web}}`: ตรวจสอบค่าวันที่ใน: `|accessdate=` (help)
95. ↑  วิชญ์พล บัญชาวชิระชัย (2556). *การนำเสนอชุมชนผ่านเรื่องเล่า : กรณีศึกษาชุมชนคอนเซ็ปชัญ* (PDF). คณะศิลปศาสตร์ มหาวิทยาลัยธรรมศาสตร์. p. 55. คลังข้อมูลเก่าเก็บจากแหล่งเดิม (PDF)เมื่อ 2021-05-03. สืบค้นเมื่อ 2021-05-03.
96. ↑  *ประวัติศาสตร์อยุธยา ห้าศตวรรษสู่โลกใหม่*, หน้า 306
97. ↑  นิตยา กาญจนะวรรณ (19 ตุลาคม 2560). "มองไทยใหม่ : คำโปรตุเกสในภาษาไทย". *มติชนสุดสัปดาห์*. สืบค้นเมื่อ 4 พฤษภาคม 2564. `{{cite web}}`: ตรวจสอบค่าวันที่ใน: `|accessdate=` (help)
98. ↑  พิทยะ ศรีวัฒนสาร (5 มิถุนายน 2553). "คำเรียก "ชา กาแฟ" ใครลอกใคร ไทย หรือ โปรตุเกส". *สยาม-โปรตุเกสศึกษา*. สืบค้นเมื่อ 4 พฤษภาคม 2564. `{{cite web}}`: ตรวจสอบค่าวันที่ใน: `|accessdate=` (help)
99. ↑  ชนิกานต์ แสงดี (2548). *ความสัมพันธ์ไทย-โปรตุเกส : กรณีศึกษาชุมชนชาวโปรตุเกส และผู้ที่สืบเชื้อสายในเขตจังหวัดพระนครศรีอยุธยาและกรุงเทพมหานคร* (PDF). คณะโบราณคดี มหาวิทยาลัยศิลปากร. p. 102.
100. 1 2 3  พิทยะ ศรีวัฒนสาร (5 กุมภาพันธ์ 2554). "บทบาทในการเผยแพร่วัฒนธรรมการกินอยู่ของชุมชนชาวโปรตุเกสในประวัติศาสตร์ไทย". *สยาม-โปรตุเกสศึกษา*. สืบค้นเมื่อ 5 พฤษภาคม 2564. `{{cite web}}`: ตรวจสอบค่าวันที่ใน: `|accessdate=` (help)
101. ↑  *500 ปี สายสัมพันธ์สองแผ่นดิน ไทย-โปรตุเกส*, หน้า 234
102. 1 2  "ฝรั่งรังสรรค์ขนมไทยให้คนไทยอวดฝรั่ง". *มิวเซียมสยาม*. 5 เมษายน 2562. สืบค้นเมื่อ 5 พฤษภาคม 2564. `{{cite web}}`: ตรวจสอบค่าวันที่ใน: `|accessdate=` (help)[*ลิงก์เสีย*]
103. 1 2  ชนิกานต์ แสงดี (2548). *ความสัมพันธ์ไทย-โปรตุเกส : กรณีศึกษาชุมชนชาวโปรตุเกส และผู้ที่สืบเชื้อสายในเขตจังหวัดพระนครศรีอยุธยาและกรุงเทพมหานคร* (PDF). คณะโบราณคดี มหาวิทยาลัยศิลปากร. p. 107.
104. ↑  "เปิดสำรับโปรตุเกส-ไทย บ้านสกุลทอง". *กรุงเทพธุรกิจ*. 27 มกราคม 2560. สืบค้นเมื่อ 5 พฤษภาคม 2564. `{{cite web}}`: ตรวจสอบค่าวันที่ใน: `|accessdate=` (help)
105. ↑  "รู้จัก อาหารสยาม – โปรตุเกส เมนูหาทานยากจาก ร้านบ้านสกุลทอง – กุฎีจีน". *@KITCHEN*. 8 พฤศจิกายน 2560. สืบค้นเมื่อ 5 พฤษภาคม 2564. `{{cite web}}`: ตรวจสอบค่าวันที่ใน: `|accessdate=` (help)
106. ↑  "สำรับสำราญอาหารสยาม-โปรตุเกส ชุมชนกุฎีจีน". *Museum Thailand*. 1 กรกฎาคม 2560. สืบค้นเมื่อ 5 พฤษภาคม 2564. `{{cite web}}`: ตรวจสอบค่าวันที่ใน: `|accessdate=` (help)
107. ↑  วิชญ์พล บัญชาวชิระชัย (2556). *การนำเสนอชุมชนผ่านเรื่องเล่า : กรณีศึกษาชุมชนคอนเซ็ปชัญ* (PDF). คณะศิลปศาสตร์ มหาวิทยาลัยธรรมศาสตร์. p. 57-58. คลังข้อมูลเก่าเก็บจากแหล่งเดิม (PDF)เมื่อ 2021-05-03. สืบค้นเมื่อ 2021-05-03.
108. ↑  วลัญช์ สุภากร (12 มิถุนายน 2565). "กุฎีจีน เปิดประสบการณ์ชิม-ชม 6 อาหารจานใหม่ คิดจากวัฒนธรรมอาหารชุมชน". *กรุงเทพธุรกิจ*. สืบค้นเมื่อ 28 พฤษภาคม 2565. `{{cite web}}`: ตรวจสอบค่าวันที่ใน: `|accessdate=` (help)
109. ↑  "เอาใจแฟนละครบุฟเฟ่สันนิวาส เอ้ย! บุพเพสันนิวาสต่างหาก ถอดรหัส 'ขนมไทย' ที่ 'ไทย' ไม่ได้คิด". *มิวเซียมสยาม*. 10 มีนาคม 2561. คลังข้อมูลเก่าเก็บจากแหล่งเดิมเมื่อ 2021-05-08. สืบค้นเมื่อ 5 พฤษภาคม 2564. `{{cite web}}`: ตรวจสอบค่าวันที่ใน: `|accessdate=` (help)
110. ↑  "ข้อมูลภูมิปัญญาชุมชนแขวงวัดกัลยาณ์". *คณะมนุษยศาสตร์และสังคมศาสตร์ มหาวิทยาลัยราชภัฏบ้านสมเด็จเจ้าพระยา*. คลังข้อมูลเก่าเก็บจากแหล่งเดิมเมื่อ 2021-09-26. สืบค้นเมื่อ 5 พฤษภาคม 2564. `{{cite web}}`: ตรวจสอบค่าวันที่ใน: `|accessdate=` (help)
111. ↑  *Journal of an Embassy from the Governor-general of India to the Courts of Siam and Cochin China: Exhibiting a View of the Actual State of Those Kingdoms, เล่มที่ 1*, p. 267
112. 1 2  เอนก นาวิกมูล (กุมภาพันธ์ 2545). "ฟรานซิส. จิตร ช่างภาพผู้ยิ่งใหญ่". *สารคดี*. สืบค้นเมื่อ 18 กุมภาพันธ์ 2566. `{{cite web}}`: ตรวจสอบค่าวันที่ใน: `|accessdate=` (help)
113. ↑  "เปิดชีวิต ฟรานซิส จิตร ช่างภาพรุ่นแรกของสยาม ช่างภาพหลวงถ่ายรูป ร.4-ร.5 สวยงาม". *ศิลปวัฒนธรรม*. 4 พฤษภาคม 2565. สืบค้นเมื่อ 18 กุมภาพันธ์ 2566. `{{cite web}}`: ตรวจสอบค่าวันที่ใน: `|accessdate=` (help)
114. ↑  *500 ปี สายสัมพันธ์สองแผ่นดิน ไทย-โปรตุเกส*, หน้า 222, 240
115. 1 2  อรรถพล โชคอำนวย (2564). *การดำรงอยู่ของวัฒนธรรมชุมชนคอนเซ็ปชัญ (บ้านเขมร) สามเสน กรุงเทพมหานคร*. คณะศิลปศาสตร์ มหาวิทยาลัยธรรมศาสตร์. p. 37.
116. 1 2 3 4  *500 ปี สายสัมพันธ์สองแผ่นดิน ไทย-โปรตุเกส*, หน้า 134-136
117. ↑  *แรกมีในสยาม ภาค 1*, หน้า 480-481
118. ↑  พอฤทัย อดใจ และ ดร. กนิษฐา ชิตช่าง. "ความสืบเนื่องและการเปลี่ยนแปลงทางวัฒนธรรมของชาวไทยเชื้อสายโปรตุเกส : กรณีศึกษาชุมชนวัดซางตาครู้ส ย่านกุฎีจีน กรุงเทพมหานคร". *วารสารสหวิทยาการวิจัย : ฉบับบัณฑิตศึกษา* 4:1 (มกราคม–มีนาคม 2558): 33
119. ↑  "ตำนานมีชีวิต 'การียอง' ระฆังดนตรีแห่งวัดซางตาครู้ส". *Voice TV*. 18 ตุลาคม 2562. สืบค้นเมื่อ 11 มีนาคม 2566. `{{cite web}}`: ตรวจสอบค่าวันที่ใน: `|accessdate=` (help)
120. ↑  สุกรี เจริญสุข (18 สิงหาคม 2562). "อาศรมมิวสิก : อภินิหารโยสลัม". *มติชนออนไลน์*. สืบค้นเมื่อ 6 พฤษภาคม 2564. `{{cite web}}`: ตรวจสอบค่าวันที่ใน: `|accessdate=` (help)
121. ↑  สุกรี เจริญสุข (14 กันยายน 2563). "อาศรมมิวสิก : เพลงที่ปัตตานี". *สำนักงานกองทุนสนับสนุนการสร้างเสริมสุขภาพ*. สืบค้นเมื่อ 6 พฤษภาคม 2564. `{{cite web}}`: ตรวจสอบค่าวันที่ใน: `|accessdate=` (help)
122. 1 2  *กระดานทองสองแผ่นดิน*, หน้า 181
123. ↑  *500 ปี สายสัมพันธ์สองแผ่นดิน ไทย-โปรตุเกส*, หน้า 109
124. ↑  *500 ปี สายสัมพันธ์สองแผ่นดิน ไทย-โปรตุเกส*, หน้า 114
125. ↑  *500 ปี สายสัมพันธ์สองแผ่นดิน ไทย-โปรตุเกส*, หน้า 111
126. ↑  *500 ปี สายสัมพันธ์สองแผ่นดิน ไทย-โปรตุเกส*, หน้า 113
127. ↑  *500 ปี สายสัมพันธ์สองแผ่นดิน ไทย-โปรตุเกส*, หน้า 120
128. ↑  จิราภรณ์ มาตังคะ. "การใช้ภาษาโปรตุเกสและภาษาฝรั่งเศสเพื่อการสื่อสารในราชสำนักสมเด็จพระนารายณ์มหาราชแห่งกรุงศรีอยุธยา". *วารสารวิจัยราชภัฏธนบุรี รับใช้สังคม* (23 ธันวาคม 2562): 76
129. ↑  *กระดานทองสองแผ่นดิน*, หน้า 185
130. 1 2  *ฝั่งขวาแม่น้ำโขง*, หน้า 241
131. ↑  *500 ปี สายสัมพันธ์สองแผ่นดิน ไทย-โปรตุเกส*, หน้า 223-224
132. ↑  อภิชาติ กิตติเมธาวีนันท์ (5 กุมภาพันธ์ 2554). "ช่างฝรั่งเศสผู้ไขความลับ 'รูปพระตาย' วัดกาลหว่าร์ ที่ชาวชุมชนไม่เคยรู้มากว่า 232 ปี". *The Cloud*. สืบค้นเมื่อ 9 พฤษภาคม 2564. `{{cite web}}`: ตรวจสอบค่าวันที่ใน: `|accessdate=` (help)
133. ↑  *500 ปี สายสัมพันธ์สองแผ่นดิน ไทย-โปรตุเกส*, หน้า 218
134. ↑  ณภัทร สงวนแก้ว (26 มิถุนายน 2562). "ค้นหารากเหง้าที่ขาดหาย ณ ชุมชนชาวคริสต์สามเสน". *สารคดี*. สืบค้นเมื่อ 3 มีนาคม 2566. `{{cite web}}`: ตรวจสอบค่าวันที่ใน: `|accessdate=` (help)
135. ↑  นิธิตา เอกปฐมศักดิ์ (9 สิงหาคม 2562). "แกะรอยเส้นทางประวัติศาสตร์โปรตุเกสในบางกอก". *The Cloud*. สืบค้นเมื่อ 10 พฤษภาคม 2564. `{{cite web}}`: ตรวจสอบค่าวันที่ใน: `|accessdate=` (help)
136. ↑  กรมศิลปากร (2513). *ประเพณีเกี่ยวกับชีวิตของกรมศิลปากร และตำนานกฐินของพลตรีหลวงวิจิตรวาทการ* (PDF). พระนคร: รวมมิตร. p. 11.

### บรรณานุกรม

* ไกรฤกษ์ นานา. *500 ปี สายสัมพันธ์สองแผ่นดินไทย-โปรตุเกส*. กรุงเทพฯ : มติชน, 2553. 280 หน้า. ISBN 978-974-02-0689-7
* จุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว, พระบาทสมเด็จพระ. *พระราชวิจารณ์ ใน พระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว เรื่องจดหมายความทรงจำของพระเจ้าไปยิกาเธอ กรมหลวงนรินทรเทวี (เจ้าครอกวัดโพธิ์)*. กรุงเทพฯ : ศรีปัญญา, 2562. 576 หน้า. ISBN 978-611-7146-02-2
* ดำรงราชานุภาพ, สมเด็จพระเจ้าบรมวงศ์เธอ กรมพระยา. *เรื่องคติฝรั่งเข้ามาเมืองไทย*. พระนคร : ฉัตรา, 2493. 41 หน้า.
* เติม สิงหัษฐิต. *ฝั่งขวาแม่น้ำโขง*. พระนคร : คลังวิทยา, 2490. 618 หน้า.
* เบเคอร์, คริส. *ประวัติศาสตร์อยุธยา ห้าศตวรรษสู่โลกใหม่*. กรุงเทพฯ : มติชน, 2564. 472 หน้า. ISBN 978-974-02-1721-3
* ปติสร เพ็ญสุต. *คริสตศิลป์กระจกสี โบสถ์คริสต์ในไทย*. นนทบุรี : มิวเซียมเพรส, 2562. 288 หน้า. ISBN 978-616-7674-17-9
* ปราณี กล่ำส้ม. *ย่านเก่าในกรุงเทพฯ [เล่ม 1]*. กรุงเทพฯ : เมืองโบราณ, 2549. 288 หน้า. ISBN 974-7385-07-4
* ปรีดี พิศภูมิวิถี. *กระดานทองสองแผ่นดิน*. กรุงเทพฯ : มติชน, 2553. 240 หน้า. ISBN 978-974-02-0626-2
* อาณัติ อนันตภาค. *หลากชาติ หลายพันธุ์ ใต้ร่มเงาสยาม*. กรุงเทพฯ : สยามบันทึก, 2549. 196 หน้า. ISBN 974-9983-85-8
* เอนก นาวิกมูล. *แรกมีในสยาม ภาค 1*. กรุงเทพฯ : แสงดาว, 2559. 624 หน้า. ISBN 978-616-388-071-0
* *ประชุมพงศาวดาร เล่ม 23*. กรุงเทพฯ : คุรุสภาลาดพร้าว, 2511. 348 หน้า.
* John Crawfurd. *Journal of an Embassy from the Governor-general of India to the Courts of Siam and Cochin China: Exhibiting a View of the Actual State of Those Kingdoms, เล่มที่ 1*. [ม.ป.ท.] : H. Colburn and R. Bentley, 1830.


| * ด
* ค
* ก
ชาวโปรตุเกสพลัดถิ่น |
| --- |
| แอฟริกา | 
* โมซัมบิก
* แองโกลา
* แอฟริกาใต้

 | Flag of Portugal |
| อเมริกา | 
* กายอานา
* แคนาดา
* ซูรินาม
* บราซิล
	+ ปาร์ดู
* เม็กซิโก
* เวเนซูเอลา
* สหรัฐ
	+ นิวเจอร์ซีย์
	+ ฮาวาย
* อาร์เจนตินา
* อุรุกวัย

 |
| เอเชีย | 
* ไทย
* ปากีสถาน
* พม่า
* มาเก๊า
* มาเลเซีย
* ศรีลังกา
	+ เบอร์เกอร์
	+ เมสติซุส
* อินเดีย
	+ ยิว
* อินโดนีเซีย
	+ มาร์ดิจเกอร์
	+ อินโด

 |
| ตะวันออกกลาง | 
* ตุรกี
* อิสราเอล

 |
| ยุโรป | 
* เนเธอร์แลนด์
* ฝรั่งเศส
* เยอรมนี
* ลักเซมเบิร์ก
	+ ยิว
* สวีเดน
* สหราชอาณาจักร
	+ ยิว

 |
| โอเชียเนีย | 
* นิวซีแลนด์
* ออสเตรเลีย
* ฮาวาย

 |

| * ด
* ค
* ก
กลุ่มชาติพันธุ์ในประเทศไทย แยกตามตระกูลภาษา |
| --- |
| ออสโตรเอเชียติก | 
* กะซอง
* กะเลิง
* กันซิว
* กินตัก
* กูย (ส่วย)
* ขมุ
* เขมร
* ชอง
* ซะโอจ
* ซำเร (สำเหร่)
* โซ่ (ทะวึง)
* ญวน (เวียดนาม)
* ญัฮกุร (ชาวบน)
* บรู
* ปรัย
* ปลัง
* ปะหล่อง (ดาระอั้ง)
* พะล็อก
* มลาบรี (ผีตองเหลือง)
* ม็อก
* มอญ (รามัญ)
* มัล
* มานิ
* เยอ
* ลเวือะ
* ละเม็ด
* ลัวะ
* โส้

 |
| ขร้า-ไท | 
* กาว
* กุลา
* เขิน
* คำตี้
* ซัมซัม
* ญ้อ
* ไทดำ (ไทโซ่ง)
* ไทยใต้
* ไทยเบิ้ง
* ไทยสยาม
* ไทยอีสาน
* ไทหย่า
* ไทเหนือ
* ไทใหญ่ (เงี้ยว)
* ผู้ไท
* พวน
* ยวน
* ยอง
* โย้ย
* ลาว
	+ เขมรลาวเดิม
	+ ลาวกา
	+ ลาวจิ่ว
	+ ลาวเวียง
	+ ลาวครั่ง
	+ ลาวตี้
	+ ลาวแง้ว
	+ ลาวหล่ม
* ลื้อ
* แสก

 |
| จีน-ทิเบต | 
* ก่อ (อึมปี้)
* กฺ๋อง
* กะชีน
* กะยัน (กะเหรี่ยงคอยาว)
* กะเหรี่ยง
	+ สะกอ
	+ โป
	+ กะยา
* จีน
	+ กวางตุ้ง
	+ แคะ
	+ แต้จิ๋ว
	+ เปอรานากัน
	+ ไหหลำ
	+ ฮกเกี้ยน
	+ ฮ่อ
* ทวาย
* บีซู
* ปะโอ
* ผู้น้อย
* พม่า
* ลาหู่ (มูเซอ)
* ลีซู (ลีซอ)
* อ่าข่า (อีก้อ)
* อาเค๊อะ

 |
| ออสโตรนีเซียน | 
* จาม
* ชวา
* ฟิลิปปินส์
* มลายู
* มอแกน
* มอแกลน
* มักกะสัน
* อูรักลาโวยจ

 |
| ม้ง-เมี่ยน | 
* ม้ง (แม้ว)
* อิ้วเมี่ยน (เย้า)

 |
| **อื่น ๆ** | 
* เกาหลี
* ญี่ปุ่น
* เนปาล
* ปากีสถาน
* เปอร์เซีย
* โปรตุเกส
* ฝรั่ง
* โรฮีนจา
* ยิว
* ออสเตรเลีย
* อาหรับ
* อินเดีย

 |