|  |
| --- |
| เป็นส่วนหนึ่งของ |
| ธรรมะหนทางสู่การรู้แจ้ง |
|  |
| สติปัฏฐาน 4
* กายานุปัสสนาสติปัฏฐาน
* เวทนานุปัสสนาสติปัฏฐาน
* จิตตานุปัสสนาสติปัฏฐาน
* ธัมมานุปัสสนาสติปัฏฐาน
 |
| สัมมัปปธาน 4
* สังวรปธาน
* ปหานปธาน
* ภาวนาปธาน
* อนุรักขนาปธาน
 |
| อิทธิบาท 4
* ฉันทะ
* วิริยะ
* จิตตะ
* วิมังสา
 |
| อินทรีย์ 5
* สัทธินทรีย์
* วิริยินทรีย์
* สตินทรีย์
* สมาธินทรีย์
* ปัญญินทรีย์
 |
| พละ 5
* ศรัทธา
* วิริยะ
* สติ
* สมาธิ
* ปัญญา
 |
| โพชฌงค์ 7
* สติ
* ธัมมวิจยะ
* วิริยะ
* ปีติ
* ปัสสัทธิ
* สมาธิ
* อุเบกขา
 |
| มรรคมีองค์แปด
* สัมมาทิฏฐิ
* สัมมาสังกัปปะ
* สัมมาวาจา
* สัมมากัมมันตะ
* สัมมาอาชีวะ
* สัมมาวายามะ
* สัมมาสติ
* สัมมาสมาธิ
 |
| * icon สถานีย่อยพระพุทธศาสนา
 |
| * ด
* ค
* ก
 |

**อิทธิบาท** หรือ **อิทธิบาท 4** เป็นศัพท์ในพระพุทธศาสนา หมายถึง ฐานหรือหนทางสู่ความสำเร็จ หรือ คุณเครื่องให้ถึงความสำเร็จ คุณเครื่องสำเร็จสมประสงค์ ทางแห่งความสำเร็จ คุณธรรมที่นำไปสู่ความสำเร็จแห่งผลที่มุ่งหมาย มี ๔ ประการ คือ

* ฉันทะ (ความพอใจ) คือ ความต้องการที่จะทำ ใฝ่ใจรักจะทำสิ่งนั้นอยู่เสมอ และปรารถนาจะทำให้ ได้ผลดียิ่งๆขึ้นไป

> ดูกรภิกษุทั้งหลาย เราได้มีการความคิดอย่างนี้ว่า ภิกษุในธรรมวินัยนี้ ย่อมเจริญ **อิทธิบาท** อันประกอบด้วยฉันทสมาธิและปธานสังขาร ดังนี้ ว่าฉันทะของเราจักไม่ย่อหย่อนเกินไป ไม่ต้องประคองเกินไป ไม่หดหู่ในภายใน ไม่ฟุ้งซ่านไปในภายนอก และเธอมีความสำคัญในเบื้องหลังและเบื้องหน้าอยู่ว่า เบื้องหน้าฉันใด เบื้องหลังก็ฉันนั้น เบื้องหลังฉันใด เบื้องหน้าก็ฉันนั้น เบื้องล่างฉันใด เบื้องบนก็ฉันนั้น เบื้องบนฉันใด เบื้องล่างก็ฉันนั้น กลางวันฉันใด กลางคืนก็ฉันนั้น กลางคืนฉันใด กลางวันก็ฉันนั้น เธอมีใจเปิดเผย ไม่มีอะไรหุ้มห่อ อบรม จิตใจให้สว่างอยู่.
> 
> 

* วิริยะ (ความเพียร) คือ ขยันหมั่นประกอบสิ่งนั้นด้วยความพยายาม เข้มแข็ง อดทน เอาธุระไม่ท้อถอย

> ภิกษุย่อมเจริญ**อิทธิบาท**อันประกอบด้วยวิริยสมาธิและปธานสังขาร ดังนี้ว่า *วิถานะยะ*ของเราจักไม่ย่อหย่อนเกินไป ไม่ต้องประคองเกินไป ... ไม่มีอะไรหุ้มห่อ อบรมจิตให้ สว่างอยู่.
> 
> 

* จิตตะ (ความคิด) คือ ตั้งจิตรับรู้ในสิ่งที่ทำ และทำสิ่งนั้นด้วยความคิด เอาจิตฝักใฝ่ ไม่ปล่อยใจให้ฟุ้งซ่านเลื่อนลอยไป

> ภิกษุย่อมเจริญ**อิทธิบาท**อันประกอบด้วยจิตตสมาธิและปธานสังขาร ดังนี้ว่า *จิต*ของเราจักไม่ย่อหย่อนเกินไป ไม่ต้องประคองเกินไป ... ไม่มีอะไรหุ้มห่อ อบรมจิตให้สว่างอยู่.
> 
> 

* วิมังสา (ความไตร่ตรอง หรือ ทดลอง) คือ หมั่นใช้ปัญญา พิจารณาใคร่ครวญ ตรวจหาเหตุผล และตรวจสอบข้อยิ่งหย่อนในสิ่งที่ทำนั้น มีการวางแผน วัดผล คิดค้นวิธีแก้ไขปรับปรุง เป็นต้น

>  ภิกษุย่อมเจริญ**อิทธิบาท**อันประกอบด้วยวิมังสาสมาธิและปธานสังขาร ดังนี้ ว่า *วิมังสา*ของเราจักไม่ย่อหย่อนเกินไป ไม่ต้องประคองเกินไป ไม่หดหู่ในภายใน ไม่ฟุ้งซ่านไป ภายนอก และเธอมีความสำคัญในเบื้องหลังและเบื้องหน้าอยู่ว่า เบื้องหน้าฉันใด เบื้องหลังก็ฉัน นั้น เบื้องหลังฉันใด เบื้องหน้าก็ฉันนั้น เบื้องล่างฉันใด เบื้องบนก็ฉันนั้น เบื้องบนฉันใด เบื้องล่างก็ฉันนั้น กลางวันฉันใด กลางคืนก็ฉันนั้น กลางคืนฉันใด กลางวันก็ฉันนั้น เธอมี ใจเปิดเผย ไม่มีอะไรหุ้มห่อ อบรมจิตให้สว่างอยู่ .
> 
>

อ้างอิง
-------

1. ↑  พระไตรปิฎกฉบับหลวง เล่มที่ 19 หน้า 277 ข้อที่ 1137
2. ↑  พระไตรปิฎกฉบับหลวง เล่มที่ 19 หน้า 277 ข้อที่ 1138
3. ↑  พระไตรปิฎกฉบับหลวง เล่มที่ 19 หน้า 277 ข้อที่ 1139

* พระธรรมปิฎก (ประยุทธ์ ปยุตฺโต). "พจนานุกรมพุทธศาสน์ ฉบับประมวลศัพท์".
* พระธรรมปิฎก (ประยุทธ์ ปยุตฺโต). "พจนานุกรมพุทธศาสน์ ฉบับประมวลธรรม".
* หนังสือ ศึกษาธรรมะอย่างถูกวิธี หรือ ธรรมวิภาค นวกภูมิ
* คำบรรยายธรรมะ ของ พุทธทาสภิกขุ ในพรรษา ปีพุทธศักราช 2500