**ศุลกสถาน** (โรงภาษีร้อยชักสาม หรือโรงภาษีเก่า ชาวแต้จิ๋วเรียกว่า ฟ้าซีกวน หรือแป๊ะลั่นซา ซึ่งมีความหมายเดียวกัน) เป็นอดีตอาคารที่ทำการของศุลกสถาน (กรมศุลกากรในปัจจุบัน) ตั้งอยู่บนพื้นที่ประมาณ 4 ไร่ ริมฝั่งแม่น้ำเจ้าพระยา ซอยเจริญกรุง 36 (โรงภาษี) ของเขตบางรัก ติดกับสถานเอกอัครราชทูตฝรั่งเศสประจำประเทศไทย สร้างขึ้นระหว่างปี พ.ศ. 2429 ถึง พ.ศ. 2431 ในรัชสมัยพระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว ตามคำกราบบังคมทูลของเจ้าพระยาภาสกรวงศ์ (พร บุนนาค) อธิบดีกรมศุลกากรคนแรก

สถาปัตยกรรม
-----------

ศุลกสถานเป็นอาคารสูง 3 ชั้น มีมุขกลางสูง 4 ชั้น ศิลปะโรมันคลาสสิค เป็นสถาปัตยกรรมทรงนีโอคลาสสิก และสมมาตรตามวิถีของปัลลาดีโอ (Neo-Palladian) เป็นอาคาร 3 หลังเชื่อมต่อกันเป็นรูปตัวไอ โดยโยอาคิม กรัสซี (Joachim Grassi/Gioachino Grassi) สถาปนิกชาวอิตาลีสัญชาติออสเตรียน/ฝรั่งเศส เป็นผู้ออกแบบและก่อสร้าง สถาปนิกผู้นี้มีผลงานมากมายในขณะนั้น เช่น คองคอร์เดียคลับ, พระราชวังบางปะอิน, วัดนิเวศธรรมประวัติราชวรวิหาร, เรือนรับรองสถานทูตโปรตุเกส, วังบูรพาภิรมย์, วังใหม่ประทุมวัน, โรงทหารหน้า, ป้อมพระจุลจอมเกล้า, อาคารเก่าโรงเรียนอัสสัมชัญ, ตึกวิคตอเรียและตึกเสาวภาคที่ศิริราชพยาบาล, ธนาคารฮ่องกงและเซี่ยงไฮ้, คุกมหัตโทษ ภายหลังสร้างเสร็จ ถือได้ว่าเป็นหนึ่งในอาคารที่ทันสมัยที่สุดในสมัยนั้น

ผังของศุลกสถาน ประกอบด้วยตึก 3 หลัง ตึกด้านเหนือวางแนวตั้งฉากกับแม่น้ำมีสองชั้นเป็นที่ทำการภาษีขาเข้าขาออก (มีตัวหนังสือ Import and Export Department ที่หน้าบันตัวตึก) ตึกกลางเป็นตึกใหญ่รูปสี่เหลี่ยมยาวแผ่ขนานไปกับแม่น้ำเจ้าพระยา มีระเบียงทางเดินด้านหน้าซึ่งประกอบด้วยซุ้มหน้าต่างตลอดแนวอาคาร ชั้นล่างเป็นซุ้มสี่เหลี่ยมเรียบ ๆ ส่วนชั้น 2 และชั้น 3 เป็นซุ้มโค้ง ขอบระเบียงเป็นลูกกรงแก้วปูนปั้น มีเสาอิงเป็นระยะสลับกับแนวหน้าต่าง ชั้น 4 เป็นห้องโถงใหญ่ (ออกแบบเป็นที่เก็บเอกสาร) มียอดเป็นจั่ว รูปสามเหลี่ยมบรรจุนาฬิกาทรงกลมในจั่ว เหนือจั่วมีกระบังหน้าคล้ายมงกุฎปั้นเป็นตราแผ่นดิน

มีรูปปูนปั้นสิงห์สองข้าง อาคารมีทรงคล้ายคลึงกับตึกเก่าของโรงเรียนอัสสัมชัญ (ปัจจุบันรื้อถอนไปแล้ว) ซึ่งสร้างในช่วงเวลาและตั้งอยู่ใกล้เคียงกัน เนื่องจากสถาปนิกผู้ออกแบบเป็นคนเดียวกัน ตึกกลางมีสะพานไม้เชื่อมกับชั้นสองของทั้งตึกด้านเหนือและตึกด้านใต้ ส่วนตึกด้านใต้เป็นตึกยาวสองชั้นวางแนวตั้งฉากกับแม่น้ำ ใช้เป็นที่ทำการภาษีข้าวและไปรษณีย์ต่างประเทศ

ประวัติศาสตร์
-------------

ศุลกสถาน ซึ่งเคยเป็นที่ตั้งของตำรวจน้ำโดยมีการต่อเติมที่จอดเรือบริเวณด้านหน้าอาคาร
ป้ายโครงการปรับปรุงอาคารเป็นโรงแรม (ภาพถ่ายในปี 2020)
ศุลกสถานในปี 2022
ศุลกสถาน เดิมเป็นเรือนไม้สองชั้น เป็นที่อยู่ของฝรั่งชาวโปรตุเกส ชื่อนายเจ.เอน.เอฟ.ดาคอสตา รับราชการอยู่กรมศุลกากร มีบรรดาศักดิ์เป็นหลวงราชายสาธก (เป็นชื่อบรรดาศักดิ์ของกรมศุลกากร คู่กับขุนเสวกวรายุตถ์ ผู้เป็นน้องชาย) เมื่อหลวงราชายสาธกถึงแก่กรรมแล้ว ภรรยาแหม่มของหลวงราชายสาธก จึงอยู่ในที่นั้นต่อมาภายหลังร้องทุกข์ขอเบี้ยบำนาญเลี้ยงชีพ โดยตกลงยกสิทธิ์ที่อยู่ให้แก่รัฐบาลเป็นการแลกเปลี่ยนกัน กรมศุลกากรจึงรื้อเรือนไม้สร้างเป็นตึกขึ้น เพื่อเป็นที่ทำการศุลกากร เนื่องจากตัวที่ทำการศุลกากร (Customs House) หรือโรงภาษีแต่เดิมนั้นไม่มี มีแต่เพียงด่านขนอนที่ตั้งเก็บอากรการผ่านเขต

ความงามของอาคารศุลกสถาน พระยาอนุมานราชธนบันทึกไว้ในหนังสือตำนานกรมศุลกากรว่า "สมัยนั้น ถ้านั่งเรือไปตามแม่น้ำเจ้าพระยา จะปรากฏตัวตึกกรมศุลกากรตั้งตระหง่านเด่นเห็นได้แต่ไกลด้วย เป็นตึกที่ตอนกลางสูงถึง 3 ชั้น ซึ่งในสมัยนั้นนอกจากกระทรวงกลาโหมแล้ว ดูเหมือนจะมีแต่ตึกกรมศุลกากรเท่านั้นที่เป็นตึกขนาดใหญ่ และสวยงาม..."

ศุลกสถานแห่งนี้ นอกจากจะเป็นที่ทำการเก็บภาษีสินค้าขาเข้าที่เรียกว่า "ภาษีร้อยชักสาม" แล้ว สมัย พระวรวงศ์เธอ พระองค์เจ้าพร้อมพงษ์อธิราช เป็นอธิบดีกรมศุลกากร ก็เคยใช้ศุลกสถาน เป็นที่จัดเลี้ยงและเต้นรำของเชื้อพระวงศ์และชาวต่างชาติ ในงานเฉลิมพระชนมพรรษา 2 - 3 ครั้ง รวมทั้งเป็นที่จัดเลี้ยงงานสมโภช เมื่อครั้งพระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว เสด็จนิวัติพระนครจากการเสด็จประพาสยุโรปคราวแรกด้วย 

ต่อมา ในปี พ.ศ. 2497 ที่ทำการศุลกากร ได้ย้ายไปบริเวณท่าเรือคลองเตย ศุลกสถานก็เปลี่ยนมาเป็นที่ทำการตำรวจน้ำ (ศุลการักษ์ หรือโปลิศน้ำ ภายหลังเรียกว่าพลตระเวน แล้วต่อมาเรียกตำรวจนครบาล หรือเรียกสั้นๆ ว่าตำรวจ มีหน้าที่ในทางน้ำคล้ายตำรวจนครบาล) จนกระทั่งเมื่อปี พ.ศ. 2502 สถานที่แห่งนี้ปรับบทบาทเป็นที่ทำการของสถานีตำรวจดับเพลิงบางรัก จนมักเรียกกันว่า "สถานีดับเพลิงบางรัก" อยู่เป็นระยะเวลายาวนานกว่า 60 ปี ก่อนจะย้ายออกไปทำให้กลายเป็นตึกร้าง และใช้เป็นทางผ่านไปยังที่ทำการตำรวจน้ำ

### การปรับปรุงอาคาร

สืบเนื่องจากการลงนามข้อตกลง "โครงการพัฒนาที่ราชพัสดุแปลงที่ตั้งโรงภาษีร้อยชักสาม" ระหว่างกระทรวงการคลังกับ บริษัท ยู ซิตี้ จำกัด (มหาชน) พร้อมด้วยกรมศิลปากร ได้เริ่มลงพื้นที่สำรวจทางโบราณคดีพร้อมทั้งบันทึกและศึกษารายละเอียดด้านสถาปัตยกรรมของศุลกสถาน ในวันที่ 9 ตุลาคม พ.ศ. 2562 เพื่อบันทึกหลักฐานทางประวัติศาสตร์และรูปแบบโครงสร้างดั้งเดิมของตัวอาคารโดยละเอียด โดยข้อมูลและโครงสร้างเดิมที่ค้นพบจากการขุดค้นดังกล่าวจะถูกนำมาใช้อ้างอิงสำหรับการบูรณะอาคารศุลกสถานและการก่อสร้างอาคารใหม่ที่จะเกิดขึ้นภายในพื้นที่ในอนาคต 

โครงการพัฒนาที่ราชพัสดุแปลงที่ตั้งโรงภาษีร้อยชักสาม จะใช้เวลาดำเนินการรวมประมาณ 6 ปี ประกอบด้วยการสำรวจขุดค้นทางโบราณคดี การบูรณะซ่อมแซมอาคารเดิมจำนวน 3 หลัง ด้วยการเสริมโครงสร้างและความแข็งแรง การตกแต่งภายนอก และการตกแต่งภายใน รวมถึงการสร้างอาคารใหม่อีก 1 หลัง โดยคาดการณ์ว่าการดำเนินงานทั้งหมดจะเสร็จสิ้นภายในปี พ.ศ. 2568 ด้วยงบประมาณการลงทุนกว่า 4,600 ล้านบาท และในลำดับต่อไปของการพัฒนาโครงการฯ จะครอบคลุมไปถึงการปรับปรุงพื้นที่ให้เป็นห้องประชุมสัมมนา ห้องจัดเลี้ยง พร้อมด้วยห้องอาหาร และสิ่งอำนวยความสะดวกอื่น ๆ

ระเบียงภาพ
----------

* ภาพถ่ายเก่าของศุลกสถานภาพถ่ายเก่าของศุลกสถาน
* ศุลกสถาน (ตึกใหญ่)ศุลกสถาน (ตึกใหญ่)
* ช่วงกลางของตึกใหญ่มี 4 ชั้น ที่หน้าจั่วประดับด้วยนาฬิกาช่วงกลางของตึกใหญ่มี 4 ชั้น ที่หน้าจั่วประดับด้วยนาฬิกา
* สะพานไม้เชื่อม ตึกด้านเหนือ กับตึกใหญ่สะพานไม้เชื่อม ตึกด้านเหนือ กับตึกใหญ่
* บันไดกลางชั้นล่างของตึกใหญ่บันไดกลางชั้นล่างของตึกใหญ่
* ตึกด้านใต้ และสะพานไม้เชื่อมกับตึกใหญ่ตึกด้านใต้ และสะพานไม้เชื่อมกับตึกใหญ่

อ้างอิง
-------

1. 1 2  น.ส.พิริยา พิทยาวัฒชัย, สถาปัตยกรรมของโยอาคิม กราซีในสยาม, วิทยานิพนธ์ศิลปศาสตรมหาบัณฑิต ภาควิชาศิลปศาสตร์สถาปัตยกรรม มหาวิทยาลัยศิลปากร ปีการศึกษา 2554 .สืบค้นเมื่อ 09/05/2560
2. ↑  Bloggang.com สายหมอกและก้อนเมฆ. ศุลกสถาน. 24 ตุลาคม 2555.
3. ↑  "สถาปัตยกรรมของโยอาคิม กราซีในสยาม" วิทยานิพนธ์ของ นส.พิริยา พิทยาวัฒนชัย, มหาวิทยาลัยศิลปากร. พศ. 2554
4. ↑  "ศุลกสถาน" สตูดิโอมีชีวิต มรดกยุโรปในเมืองไทย, ประชาชาติธุรกิจ. วันที่ 21 ต.ค. 2556
5. ↑  อรวรรณ บัณฑิตกุล,อาคารศุลกสถาน อดีตที่ร่วงโรยริมแม่น้ำเจ้าพระยา เก็บถาวร 2021-04-23 ที่ เวย์แบ็กแมชชีน, ผู้จัดการออนไลน์ .สิงหาคม 2544
6. ↑  ศุลกสถาน :โรงภาษีร้อยชักสาม ภาค 2 by Ploypapat. 25 มิถุนายน พ.ศ. 2553.
7. ↑  สถานีดับเพลิงบางรักอลังการ..แนวยุโรปสถานที่เก่าแก่ 120 ปี, My Happy Office .วันที่ 28 ส.ค. 2556
8. ↑  Checkinถิ่นสยาม. จาก "โรงภาษีร้อยชักสาม" จนมาเป็น สถานีตำรวจดับเพลิงบางรัก. February 23, 2015.
9. ↑  กรมธนารักษ์ ร่วมมือกับ "ยู ซิตี้" บูรณะอาคารประวัติศาสตร์อายุกว่า 130 ปี "โรงภาษีร้อยชักสาม" พลิกฟื้นพื้นที่ย่านเจริญกรุงสู่เมืองแห่งความรุ่งเรืองริมแม่น้ำเจ้าพระยา สยามรัฐ. วันที่ 10 ตุลาคม 2562

แหล่งข้อมูลอื่น
---------------

* แผนที่และภาพถ่ายทางอากาศของ ศุลกสถาน
	+ ภาพถ่ายดาวเทียมจากวิกิแมเปีย หรือกูเกิลแมปส์
	+ แผนที่จากลองดูแมป หรือเฮียวีโก
	+ ภาพถ่ายทางอากาศจากเทอร์ราเซิร์ฟเวอร์

13°43′31″N 100°30′50″E﻿ / ﻿13.725232°N 100.513916°E﻿ / 13.725232; 100.513916


วิกิมีเดียคอมมอนส์มีสื่อที่เกี่ยวข้องกับ **ศุลกสถาน**

| * ด
* ค
* ก
เขตบางรัก |
| --- |
| แขวง | 
* บางรัก
* มหาพฤฒาราม
* สีลม
* สี่พระยา
* สุริยวงศ์

 |
| ประวัติศาสตร์ | 
* จังหวัดพระนคร
	+ อำเภอบางรัก
* เขตบางรัก
* บ้านสาทร
* ศุลกสถาน
* อาคาร อีสต์ เอเชียติก
* ซอยประตูชัย
* เหตุการณ์ร่วมสมัย
	+ เหตุการณ์บุกยึดสถานทูตพม่า พ.ศ. 2542

 |
| ภูมิศาสตร์ | 
* แม่น้ำเจ้าพระยา
* คลองผดุงกรุงเกษม
* คลองสาทร

 |
| เศรษฐกิจ | 

|  |  |
| --- | --- |
| คมนาคม | 
* ทางพิเศษศรีรัช
* ถนน
	+ พระรามที่ 4
	+ สีลม
	+ สาทรเหนือ
	+ นราธิวาสราชนครินทร์
	+ เจริญกรุง
	+ สี่พระยา
	+ สุรวงศ์
	+ นเรศ
	+ ทรัพย์
	+ มหาเศรษฐ์
	+ มเหสักข์
* ทางพิเศษศรีรัช
* รายชื่อทางแยก
* สะพานสมเด็จพระเจ้าตากสินมหาราช
* รถไฟฟ้าบีทีเอส สายสีลม
	+ ศาลาแดง
	+ ช่องนนทรี
	+ เซนต์หลุยส์
	+ สุรศักดิ์
	+ สะพานตากสิน
* รถไฟฟ้ามหานคร สายเฉลิมรัชมงคล
	+ หัวลำโพง
	+ สามย่าน
	+ สีลม
* รถโดยสารประจำทางด่วนพิเศษ สายช่องนนทรี-ราชพฤกษ์
* เรือด่วนเจ้าพระยา
	+ สาทร
	+ โอเรียนเต็ล
	+ วัดม่วงแค

 |
| ธุรกิจ | 
* ศูนย์การค้า
	+ โรบินสัน บางรัก
	+ สีลม คอมเพล็กซ์
* ดุสิต เซ็นทรัล พาร์ค
* ซอยละลายทรัพย์
* อาคารสำนักงาน
	+ จิวเวลรี่ เทรด เซ็นเตอร์
	+ สำนักงานใหญ่ธนาคารกรุงเทพ
	+ คิง เพาเวอร์ มหานคร
* บ้านสีลม
* โรงแรม
	+ ดุสิตธานี
	+ แมนดาริน โอเรียนเต็ล
	+ ดับเบิ้ลยู
	+ แชงกรี-ลา
	+ รอยัล ออคิด เชอราตัน
* บ้านสุริยาศัย

 |

 |
| สังคม | 

|  |  |
| --- | --- |
| การศึกษา | 
* โรงเรียน
	+ พุทธจักรวิทยา
	+ สตรีมหาพฤฒาราม
	+ กรุงเทพคริสเตียนวิทยาลัย
	+ อัสสัมชัญ
	+ อัสสัมชัญคอนแวนต์
	+ อัสสัมชัญศึกษา
	+ เซนต์โยเซฟคอนเวนต์
	+ ปวโรฬาร
	+ กว่างเจ้า
	+ วัดหัวลำโพง
* วิทยาลัยนานาชาติ มหาวิทยาลัยศิลปากร
* วิทยาลัยสารพัดช่างสี่พระยา
* เลอ กอร์ดอง เบลอ
* พิพิธภัณฑ์ชาวบางกอก
* ห้องสมุดเนียลสัน เฮส์

 |
| หน่วยงานราชการ | 
* อาคารไปรษณีย์กลาง
	+ ศูนย์สร้างสรรค์งานออกแบบ
* อาคารโทรคมนาคมบางรัก
	+ บางรัก ริเวอร์วิว

 |
| ความสัมพันธ์ระหว่างประเทศ | 
* สถานทูต
	+ ฝรั่งเศส
	+ โปรตุเกส
	+ รัสเซีย
	+ เบลเยียม
	+ กรีซ
	+ แคนาดา
	+ คาซัคสถาน
	+ ซาอุดีอาระเบีย
	+ พม่า

 |
| คุณภาพชีวิต | 
* โรงพยาบาล
	+ เลิดสิน
	+ กรุงเทพคริสเตียน
	+ บีเอ็นเอช
	+ มเหสักข์

 |
| วัฒนธรรม | 
* วัดมหาพฤฒาราม
* วัดหัวลำโพง
* วัดพระศรีมหาอุมาเทวี
* อาสนวิหารอัสสัมชัญ
* มัสยิดฮารูณ
* มัสยิดบ้านอู่
* สุสานจีนบาบ๋า
* สุสานฮกเกี้ยน
* สุสานและฌาปนสถานสมาคมจีนแคะ

 |

 |
| หมวดหมู่ หมวดหมู่ |