สำหรับเคาะลีฟะฮ์ราชวงศ์ฟาฏิมียะฮ์ ดูที่ อัลกออิม (เคาะลีฟะฮ์ราชวงศ์ฟาฏิมียะฮ์) สำหรับการใช้แบบอื่น ดูที่ มะฮ์ดี

**ฮุจญะตุลลอฮ์ อิบน์ อัลฮะซัน อัลมะฮ์ดี** (อาหรับ: حُجَّة ٱللَّٰه ٱبْن ٱلْحَسَن ٱلْمَهْدِيّ, *Ḥujjat Allāh ibn al-Ḥasan al-Mahdīy*) เป็นบุคคลที่ชีอะฮ์สิบสองอิมามเชื่อว่าเป็นมะฮ์ดี และเป็นอิมามคนสุดท้ายในสิบสองอิมามที่จะมาพร้อมกับอีซา (พระเยซู) เพื่อนำสันติสุขกับความยุติธรรมมายังโลก ชีอะฮ์สิบสองอิมามเชื่อว่าอัลมะฮ์ดีเกิดวันที่ 15 ชะอ์บาน ค.ศ. 869/ ฮ.ศ. 255 และเป็นอิมามะฮ์ตอนอายุเกือบ 5 ขวบหลังจาก ฮะซัน อัลอัสกะรี พ่อของเขาถูกฆ่า ในช่วงแรก เขาได้ติดต่อกับผู้ศรัทธาผ่านทางตัวแทนทั้งสี่ (The Four Deputies) สมัยนั้นถูกเรียกเป็นความลึกลับขนาดเล็ก (ٱلْغَيْبَة ٱلصُّغْرَىٰ) ซึ่งมีระยะเวลาตั้งแต่ ค.ศ. 873–941

มุสลิมซุนนีส่วนใหญ่ปฏิเสธว่าเขาเป็นมะฮ์ดี และเชื่อว่ามะฮ์ดียังไม่ถือกำเนิด โดยกล่าวว่ามีแค่อัลลอฮ์เท่านั้นที่รู้

ประวัติ
-------

### ความเชื่อเกี่ยวกับมะฮ์ดีและกออิมของชีอะฮ์

ตามที่ ญาซิม ฮุเซน ได้อธิบายไว้ว่า ความหมายของ "มะฮ์ดี" ในฐานะผู้ชี้นำนั้นถูกนำมาใช้ตั้งแต่สมัยท่านศาสดา (ศ็อลฯ)  ชาวซุนนีก็ใช้คำนี้เรียก คุละฟาอัรรอชิดีน  และชีอะฮ์ก็ใช้เรียกบรรดาอิมาม เช่น ในการลุกขึ้นต่อสู้ของ ฮุเซน บิน อา ชีอะฮ์กูฟะฮ์ได้เชิญชวนท่านในฐานะของมะฮ์ดี  และสุไลมาน บิน ศุร็อด ก็ถูกเรียกในฐานะนี้ภายหลังจากที่ถูกฆ่าเช่นกัน  แต่การใช้คำในความหมายของผู้ปลดปล่อยนั้นเกิดขึ้นในยุคของการลุกขึ้นสู้ของมุคตาร โดย มุคตาร ษะกอฟี ใช้เรียก มุฮัมหมัด ฮะนะฟียะฮ์

ตามคำกล่าวของ Saïd Amir Arjomand  และ Wilferd Madelung  ว่า ความเชื่อเกี่ยวมะฮ์ดี ผู้เร้นกายและผู้ปลดปล่อย ในหมู่มุสลิมนั้นย้อนกลับไปในยุคนิกายกัยซานียะฮ์   เป็นกลุ่มหนึ่งที่เกิดขึ้นหลังจากความพ่ายแพ้ของการลุกขึ้นต่อสู้ของมุคตาร  พวกเขาเชื่อว่า มุฮัมหมัด ฮะนะฟียะฮ์ บุตรของ อาลี อิมามท่านแรกของชีอะฮ์ว่าคือ มะฮ์ดี และหลังจากที่เขาเสียชีวิตลงกลุ่มนี้ก็ประกาศว่าเขายังไม่ตาย แต่เร้นกายอยู่ในภูเขาริฎวา ในเมืองมะดีนะฮ์ และจะกลับมาปรากฏอีกครั้งในฐานะมะฮ์ดีและกออิม Wilferd Madelung กล่าว่า บรรดาชีอะฮ์เรียกลูกหลานหลายท่านของท่านศาสดาในฐานะมะฮ์ดี  เช่น มุฮัมหมัด ฮะนะฟียะฮ์ , อะบูฮาชิม บุตรของมุฮัมหมัด ฮะนะฟียะฮ์ , มุฮัมหมัด บิน มุอาวิยะฮ์ มาจากครอบครัวของ ญะอ์ฟัร อะบูฏอลิบ , มุฮัมหมัด อิบนุ อับดุลลอฮ์ , นัฟส์ ซะกียะฮ์ , ญะอ์ฟัร ซอดิก , มูซา กาซิม   นอกจากกลุ่มกัยซานียะฮ์แล้ว กลุ่มซัยดียะฮ์ ก็ใช้คำนี้เรียกบรรดาผู้ลุกขึ้นต่อสู้ของพวกเขาในฐานะมะฮ์ดี ผู้ปลดปล่อยด้วยเช่นกัน และยังมีกลุ่มย่อยของอิมามียะฮ์ เช่น นาวูซียะ วากิฟียะฮ์ ที่ใช้ชื่อนี้เรียกอิมามท่านที่หกและอิมามท่านที่เจ็ด

ทั้งมุฮัมหมัดบาเกร และ ญะอ์ฟัร ซอดิก บรรดาผู้ปฏิบัติตามท่านได้กล่าวสร้างความมั่นใจให้แก่พวกท่านไว้ในหลายกรณีว่า หากลุกขึ้นต่อสู่กับผู้ปกครองแห่งยุคก็จะให้การสนับสนุนพวกท่าน แต่ทั้งสองอิมามได้ให้คำตอบที่สร้างความสงบแก่พวกเขาลงว่า แม้ว่าอิมามทั้งหมดจะเป็นกออิมก็ตามและมีความสามารถที่จะต่อกรกับผู้ปกครองที่อธรรมได้ แต่กออิมผู้ถูกสัญญาไว้นั้นจะมาปรากฏหลังจากบัญชาของพระเจ้าเพื่อมาทำลายความอธรรมให้หมดไป  เกี่ยวกับการใช้คำว่า มะฮ์ดี ในฐานะ ผู้ปลดปล่อยนั้นก็มีทัศนะที่แตกต่างกันออกไปในหมู่ชีอะฮ์  มุดัรริซี เขียนไว้ว่า ชีอะฮ์อิมามียะฮ์รู้จักกับแนวคิดกออิมตั้งแต่ยุคของอาลี และกลุ่มกัยซานียะฮ์  กระทั่งยุคการเร้นกายระยะสั้น ความหมายของมะฮ์ดี  ไม่ใช่เป็นแนวคิดของอิมามียะฮ์ ทว่าในยุคการเร้นกายบรรดาชีอะฮ์เร่มค่อยๆให้ความหมายของมะฮ์ดีนั้นเกี่ยวข้องกับกลุ่มที่ไม่ใข่ชีอะฮ์ และให้ความหมายของกออิมนั้นเป็นเรื่องที่เกี่ยวกับกับอิมามียะฮ์ แม้ว่าในตำราต่างๆจะถือว่าอิมามท่านที่สิบสองของชีอะฮ์ก็คือกออิมมากระทั่งช่วงปลายศตวรรษที่สาม / ค.ศ. ที่ 9 ก็ตาม แต่ต้นศตวรรษต่อมาตำราต่างๆของชีอะฮ์เรียกอิมามท่านที่สิบสองว่า มะฮ์ดี Abdulaziz Sachedina  กล่าวไว้เช่นกันว่า มะฮ์ดะวียัต ของอิมามท่านที่สิสอง เป็นทฤษฎีอิมามัตของอิมามผู้เร้นกายที่ผนวกเข้ากับความเชื่อการมาปรากฏของอิมามมะฮ์ดีและการสร้างความยุติธรรม ทั้งที่ก่อนหน้านี้อิมามท่านที่สิบสองไม่ถูกเรียกว่ามะฮ์ดีผู้ถูกสัญญามาก่อน ในทางตรงกันข้ามญาวิม ฮุเซน เขียนว่า ไม่เพียงแต่มะฮ์ดี จะหมายถึงผู้ปลดปล่อย ในมุมมองของอิมามียะฮ์ที่ใช้มาตั้งแต่ยุคบรรดาอิมาม ทว่าบรรดาอิมามก็มีความเชื่อว่าพวกท่านแต่คนสามารถเป็นมะฮ์ดีกออิมได้หากสถานการณ์ตอบรับ บรรดามุสลิมเชื่อกันมานมนานแล้วว่าท่านศาสดาได้ให้ความหวังถึงการมาของบุรุษผู้หนึ่งที่มาจากเชื้อสายของฮุเซน บิน อาลี ที่จะยืนหยัดขึ้นทำลายอุตริกรรมให้หมดไปจากอิสลาม  แต่การแข่งขันกันทางการเมืองระหว่างมสุลิมเป็นเหตุให้บางกลุ่มได้ทำการบิดเบือนฮะดีษต่างๆ ของศาสดาเพื่อแสวงหาผลประโยชน์ในเวทีทางการเมือง

ตามคำกล่าวของ Saïd Amir Arjomand ว่า ส่วนใหญ่กลุ่มกัยซานีจะเป็นชาวอิหร่าน และคาดว่าชาวอิหร่านมีความรู้เกี่ยวกับผู้ปลดปล่อยจากความเชื่อของศาสนาโซโรแอสเตอร์ วีรบุรุษ อย่าวเชน โฆรชอซิบ  ที่หลังจากตื่นจากการนอนหลับอันยาวนาน พวกอะฮ์รีมันก็จะปรากฏขึ้นบนหน้าแผ่นดิน มุฮัมหมัดอะมีร มุอิซซี และ ตีมูตี ฟิรนีช ว่าส่วนใหญ่ความเชื่อเกี่ยวกับผู้ปลดปล่อย การมาปรากฏของผู้ปลดปล่อย การเร้นกาย และเรื่องที่เกี่ยวข้องกันนี้ นั้นได้มาจากศาสนาก่อนหน้านี้ เช่น ศาสนามานี ศาสนาโซโรแอสเตอร์ ศาสนาวยูดาย และศาสนาคริสต์

ตามที่ญาวิม ฮุเซน ได้เขียนไว้ว่า ที่มาของทัศนะเกี่ยวกับมะฮ์ดีในฐานะผู้ปลดปล่อยนั้นมีอยู๋ในฮะดีษของท่านศาสดา ที่บรรดาสาวกจำนวน 26 ท่านได้รายงานไว้ซึ่งมีอยู่ในหนังสือฮะดีษของพี่น้องซุนนี ซัยดียะฮ์และอิมามียะฮ์  เขาปฏิเสธความฎออีฟของฮะดีษ โดยกล่าวว่า ฮะดีษเหล่านี้ก็แพร่หลายในยุคราชวงศ์อุมัยะฮ์ และก็มีอยู่ในหนังสือ สุลัยม์ บิน เกส ซึ่งอ้างถึงสุลัยม์ บิน เกส ฮิลาลี (ประมาณ ฮ.ศ. 80-90 / ค.ศ. 699-708)  อีกด้านหนึ่งนักประวัติศาสตร์ และนักเทววิทยาของชีอะฮ์ เช่น ซัยยิดมุรตะฎอ อัสกะรี และมุฮัมหมัด ฮุเซน ฏอบาฏอบาอี  ย้ำถึงจุดร่วมระหว่างศาสนาเกี่ยวกับความหวังการมาของมะฮ์ดี และสร้างความยุติธรรมขึ้นบนหน้าแผ่นดิน โดยถือว่าเป็นธรรมชาติที่มีอยู่ในตลาดต่างๆ กลุ่มนี้เริ่มจากการกล่าวถึงมะฮ์ดีในฮะดีษต่างๆ ของศาสดาแห่งอิสลามที่ทั้งชีอะฮ์และซุนนีรายไว้ และเชื่อว่าการมีอยู่ของมะฮ์ดีนั้นเป็นสิ่งจำเป็นหนึ่งที่จะต้องเกิดขึ้นตามสัญญาที่มีอยู่ในอิสลามและกุรอานเพื่อสร้างความยุติธรรมให้เกิดขึ้นในหน้าแผ่นดิน

### สถานการณ์ทางการเมืองและความเชื่อในช่วงปลายศตวรรษที่สามและสี่

ฮะรัม (สุสาน)อิมามฮะซันอัสการี
ในยุคการปกครองของ มุตะวักกิล อับบาซี (ฮ.ศ. 232-247/ค.ศ. 847-861) การเมืองที่ประนีประนอมของมะมูน (ฮ.ศ. 198-218 /ค.ศ. 813-833) และบรรดาคอลีฟะฮ์ภายหลังจากเขามีท่าทีที่ที่แข็งกร้าวต่อชีอะฮ์ ในยุคของมุตะวักกิลเขาสั่งให้ทำลายสุสานของ ฮุเซน บิน อาลี  เขาได้เรียกตัวอิมามท่านท่านที่สิบของชีอะอ์ อิมามฮาดีย์ กับบุตรของท่าน อิมามฮะซันอัสการี จากเมืองมะดีนะฮ์มายังเมืองซามัรรอ เพื่ออยู่ในการควบคุมของคอลีฟะฮ์  มุตะวักกิลทำทุกวิถีทางในการกลั่นแกล้งและไม่เกียรติต่ออิมาม มีรายงานมากมายบ่งบอกว่าผู้ปกครองได้กดดันบรรดาอิมามในเมืองซามัรรออย่างหนัก บรรดาชีอะฮ์ในอิรักและฮิญาซก็ใช้ชีวิตอย่างยากลำบาก มุนตะซิร ผู้เป็นลูกชายและขึ้นปกครองต่อหลังจากผู้เป็นบิดาได้ยกเลิกนโยบายนี้จึงทำให้อิมามฮาดีมีเสรีภาพมากขึ้น แต่นโยบายทางการเมืองของมุตะวักกิลก็ดำเนินต่อไปในยุคของมุสตะอีน (ฮ.ศ. 862-866)  เป็นไปได้ว่าในยุคนี้เองที่อิมามท่านที่สิบของชีอะฮ์ได้ส่ง อุษมาน บินสะอีด เป็นตัวแทนไปยังอิรัก (ซึ่งตัวแทนคนนี้ก็ได้รับการรับรองในยุคของอิมามท่านที่สิบเอ็ด อิมามฮะซันอัสการี ด้วยเช่นกัน)   ยุคสุดท้ายของบรรดาชีอะฮ์ เป็นยุคของตัวแทน แต่แตกต่างจากการแต่งตั้งตัวแทนอื่นๆในยุคอะละวี (อิสมาอีลียะฮ์ ซัยดียะฮ์  ลูกหลานของฮะซัน บิน อาลี) ที่มีขึ้นเพื่อการลุกขึ้นต่อสู้ ทว่าตัวแทนในยุคปลายของบรรดาอิมามนั้นมีขึ้นเพื่อกิจด้านศาสนา เช่น การเก็บเงินคุมส์และซะกาตดี

เนื่องจากนโยบายทางการเมือง การเงิน การทหารของมุตะวักกิล การเปลี่ยนเมืองหลวงไปยังเมืองซามัรรอ และการโอนเอียงทางด้านมัซฮับไปสู่กลุ่มฮะนาบิละฮ์ ทำให้อำนาจการปกครองอ่อนแอลง กระทั่งเมื่อเขาถูกลอบสังหารในปี ฮ.ศ. 247 ค.ศ. 861 โดยทาสชาวเติร์ก เป็นเหตุให้อำนาจของราชวงศ์อับบาซีเร่มเสื่อมถอยลง  เกิดสงครามขึ้นภายในแบกแดดและซามัรรอ หลังจากการตายของมุตะวักกิล ก็มีการสังหารคอลีฟะฮ์อีกสี่คน ทำให้ราชวงศ์อับบาซีแตกออกเป็นเสี่ยงๆ เป็นหัวหน้ากลุ่ม (อะมีร) กระจัดกระจายในดินแดนอิสลาม เช่นกลุ่มซอฟาริยอน ที่ขัดแย้งกับผู้นำคนก่อนของกลุ่มฏอฮิรียอน เกี่ยวกับเรื่องเอกราชของตน สถานการณ์ทางการเมืองและศาสนาในช่วงปลายตำแหน่งฮะซัน อัสการี และช่วงต้นหลังจากที่ท่านได้เสียชีวิตไปนั้นอยู่ในยุคการปกครองของมุอ์ตะมิด อับบาซี (ฮ.ศ. 256-892) ที่ถือว่าวิกฤติอย่างมาก ทางด้านการเมืองที่อยู่ในยุคอ่อนแอของราชวงศ์อับบาซี  เกิดการแบ่งฝักแบ่งฝ่ายแข่งแย่งกันขึ้นอย่างกว้างขวาง มุอ์ตะมิด จึงควบคุมอิมามฮะซัน อัสการี ที่ถือว่าเป็นคู่แข่งที่อันตรายในการขึ้นสู่คอลีฟะฮ์ไว้ในเมืองซามัรรอ กระทั่งห้ามไม่ให้บรรชีอะฮ์เข้าพบ อีกด้านหนึ่ง มุอ์ตะมิด อับบาซี อยู่ใต้อำนาจของพี่ชาย คือ  มุวัฟฟัก บิลลาฮ์ ที่มีอำนาจทางการทหาร ในลักษณะที่ว่า ค.ศ. 882 สามารถยึดอำนาจของคอลีฟะฮ์ได้เบ็ดเสร็จ มุวัฟฟักและลูกชายของเขา มุอ์ตะฏิด (คอลีฟะฮ์ตั้งแต่ ค.ศ 892-902)และลูกๆ ของเขา มุกตะฟี (ค.ศ.902-908) และมุกตะดิร (ค.ศ. 908-932)  ประสบความสำเร็จในการกู้อำนาจคอลีฟะฮ์กลับมาอีกครั้ง แม้ว่าจะมีอำนาจปกครองเฉพาะในอิรักเท่านั้นก็ตาม แต่พวกเขาก็สามารถขยายอำนาจของตนไปยังอียิปต์ ตะวันตกและอิหร่านผ่านกองกำลังทหารและทางการทูต นับจากยุคของมุอ์ตะฎิดจากนั้นเป็นต้นมาอับบาซีก็ตกอยู่ในอำนาจของครอบครัวชีอะฮ์ชาวฟุรอตและตระกูลที่เพิ่งเข้ารับอิสลาม ชาวญะรอห์ การแก่งแย่งของสองตระกูลนี้ยิ่งทำให้การปกครองระบบเจ้าขุนมูลนายของอับบาซีต้องล่มสลายลง

ช่วงปลายศตวรรษที่สามแห่งฮิจเราะฮ์ศักราช ชาวชีอะฮ์ประสบกับวิกฤติผู้นำ เกิดกลุ่มอิสมาอีลียะฮ์ขึ้นในดินแดนต่างๆ เช่น แอฟริกาเหนือ และซีเรียทางตอนเหนือ การเชิญชวนของกลุ่มอิสมาอีลียะฮ์เพิ่มมากขึ้น กระทั่งอะบูอับดิลลาฮ์ ชีอีย์ สามารถรวบรวมผู้ปฏิบัติตามได้ในฝั่งตะวันตกของอาหรับ ในยุคนี้มีบุคคลหนึ่งนามว่า สะอีด บิน ฮุเซน รู้จักกันในนามของ อุบัยดิลลาฮ์ มะฮ์ดี อ้างตนเป็นอิมาม และอะบูอับดิลลาฮ์ก็เป็นผู้หนึ่งที่ปฏิบัติตามเขา อะบูอับดิลลาฮ์สามารถยึดแอฟริกาได้สำเร็จในปี ฮ.ศ. 297/ค.ศ. 909  ต่อมาในปีเดียวกันนั้น ก็แต่งตั้งให้อุบัยดิลลาฮ์มะฮ์ดีขึ้นดำรงตำแหน่งคอลีฟะฮ์ และจัดตั้งรัฐฟาฏิมียานขึ้น  ส่วนอิสมาอีลีที่ไม่ยอมรับคอลีฟะฮ์ ฟาติมียาน ก็จัดตั้งกลุ่มการ์มาติยานขึ้น อีด้านหนึ่ง ชีอะฮ์ซัยดี ก็เกิดกลุ่มซัยดีขึ้นในปี ฮ.ศ. 250 / ค.ศ. 864 ในฏับริสตอน และในปี ฮ.ศ. 284 / ค.ศ. 879 ก็เจัดตั้งรัฐขึ้นในเยเมน ในยุคนี้ชาวขีอะฮ์จะยึดหลักเทวะวิทยาตาม อะบูสะฮ์ล นูบัคตี (เกิด ฮ.ศ. 237 เสียขีวิต ฮ.ศ. 311) จากนั้นก็ยึดหลักเทวะวิทยาตามเชคมุฟีด

ช่วงต้นการเร้นกายระยะยาว เป็นยุคที่รู้จักกันในนามของ "ศตวรรษแห่งชีอะฮ์" ช่วงต้นศตวรรษที่สี่แห่งฮิจเราะฮ์ศักราช/ศตวรรษที่สิบแห่งคริสต์ศักราช นิกายซัยดี ครอบครัวอาลิบูยะฮ์ มีอำนาจเหนือดินแดนที่สำคัญของอิหร่าน ได้แก่ ฟอร์ส เรย์ และอิศฟาฮาน ในปีฮ.ศ. 334/ค.ศ. 945 บะนีอับบาสตกอยู่ภายใต้อำนาจของชีอะฮ์อาลิบูยะฮ์  เบื้องต้นอาลิบูยะฮ์นั้นเป็นชีอะฮ์ซัยดี เมื่องขึ้นปกครองก็เปลี่ยนมาเป็นชีอะฮ์สิบสองอิมาม ในยุคอาลิบูยะฮ์ ก็มีการปกครองชีอะฮ์ในดินแดนอื่นๆ เช่น ฟาฏิมียาน ในอียิปต์และแอฟริกาเหนือ บะนีฮัมดาน ทางตอนเหนือของอิรักและซีเรีย  และการปกครองของอิดรีซิยาน ที่ปกครองดินแดนส่วนหนึ่งทางแอฟริกาเหนือ  เนื่องจากอิทธิพลของฟาฏิมียานและอาลิบูยะฮ์ในดินแดนที่เป็นจุดศูนย์กลางของอิสลามทำให้ชีอะฮ์มีความเข้มแข็งทั้งทางด้านศาสนาและแนวความคิด ถือได้ว่าเป็นยุครุ่งเรืองและผลงานทางวิชาการก็เกิดขึ้นมากมายในยุคนี้ อาลิบูยะฮ์เป็นผู้เผยแผ่วิชาการของชีอะฮ์  อีกทั้งให้การสนับสนุนบรรดานักการศาสนา กระทั่งเป็นการปูทางการเข้ามาของแนวคิดด้านเทวะวิทยาของมุอ์ตะซีละฮ์สู่ชีอะฮ์

ดูเพิ่ม
-------

* อิมามะฮ์ของชีอะฮ์สิบสองอิมาม
* เทววิทยาของชีอะฮ์สิบสองอิมาม
* ซัยยิด อะลี อัคบัร
* สถานที่ศักดิ์สิทธิ์ในศาสนาอิสลาม (ชีอะฮ์)
* อิสมาอีลียะฮ์
* บุคคลที่อ้างตนเองว่าเป็นมะฮ์ดี
* คำวิจารณ์จากชีอะฮ์สิบสองอิมาม
* เจ้าหญิงแห่งโรม
* ความซ่อนเร้น (อิสลาม)
* ดุอาอัลอะฮ์ดุ
* ดุอานุดบะฮ์
* ดุอาอัลฟะร็อจ

หมายเหตุ
--------

1. ↑  รู้จักกันในชื่อ *อิมามมะฮ์ดี* (ٱلْإِمَام ٱلْمَهْدِيّ), *อิมาม อัซซะมาน* (إِمَام ٱلزَّمَان, "อิมามแห่งเวลา"), *ฮุจญะฮ์ อิบน์ อัลฮะซัน* (حُجَّة ٱبْن ٱلْحَسَن) และ *มุฮัมมัด อิบน์ อัลฮะซัน อิบน์ อะลี อิบน์ มุฮัมมัด อิบน์ อะลี* (مُحَمَّد ٱبْن ٱلْحَسَن ٱبْن عَلِيّ)

อ้างอิง
-------

1. 1 2 3 4  *A Brief History of The Fourteen Infallibles*. Qum: Ansariyan Publications. 2004. p. 159.
2. ↑  al-Qurashi, Baqir Shareef (2006). *The Life of Imam al-Mahdi*. Qum: Ansariyan Publications. p. 40.
3. ↑  *A Brief History of The Fourteen Infallibles*. Qum: Ansariyan Publications. 2004. p. 160.
4. ↑  Dr.Annemarie Schimmels book "Pain and Grace: A Study of Two Mystical Writers of Eighteenth-Century Muslim India" BRILL, 1976, p.32
5. ↑  "The great Shia scholar, Abu Ja'far Mohammad ibn Uthman al-Amri – Imam Reza (A.S.) Network". *www.imamreza.net*. คลังข้อมูลเก่าเก็บจากแหล่งเดิมเมื่อ 29 กันยายน 2017.
6. ↑  The Return of al-Mahdi. P11
7. ↑  حسین 1367, pp. 34–35, 55 and 225 harvnb error: no target: CITEREFحسین1367 (help)
8. ↑  5. The Application of the Epithet al-Mahdi to the Twelfth Imam 1. The early usage of the term al-Mahdi
9. ↑  حسین 1367, pp. 35–36 harvnb error: no target: CITEREFحسین1367 (help)
10. ↑  1. The early usage of the term al-Mahdi
11. ↑  Sachedina ۱۹۸۱, pp. 15–16 harvnb error: no target: CITEREFSachedina۱۹۸۱ (help)
12. ↑  Moddaressi 1993, pp. 88–91 harvnb error: no target: CITEREFModdaressi1993 (help)
13. ↑  حسین 1367, pp. 224-225 and 238 harvnb error: no target: CITEREFحسین1367 (help)
14. ↑  5. The Application of the Epithet al-Mahdi to the Twelfth Imam 5. Conclusion
15. ↑  Hussain 1987, pp. 15 harvnb error: no target: CITEREFHussain1987 (help)
16. ↑  Furnish & Rubin 2005, pp. 8–11 harvnb error: no target: CITEREFFurnishRubin2005 (help)
17. ↑  حسین 1367, pp. 36–46 harvnb error: no target: CITEREFحسین1367 (help)
18. ↑  3. The traditions concerning the Twelfth Imam and his occultation
19. ↑  "امام مهدی در آیینه ادیان، مرتضی عسگری، صفحه 1". คลังข้อมูลเก่าเก็บจากแหล่งเดิมเมื่อ 2013-07-01. สืบค้นเมื่อ 2018-06-01.
20. ↑  Tabatabaee & Nasr 1979, pp. 212 harvnb error: no target: CITEREFTabatabaeeNasr1979 (help)
21. ↑  Corbin 1993, p. 68-74
22. ↑  Sachedina ۱۹۸۱, pp. 27–29 harvnb error: no target: CITEREFSachedina۱۹۸۱ (help)
23. ↑  پاکتچی ۱۳۹۲, p. ۶۱۸ harvnb error: no target: CITEREFپاکتچی۱۳۹۲ (help)
24. ↑  Momen 1985, pp. 74–75
25. ↑  Chase 2010, p. 305-313 harvnb error: no target: CITEREFChase2010 (help)
26. ↑  Chase 2010, p. 313-315 harvnb error: no target: CITEREFChase2010 (help)
27. ↑  Sachedina ۱۹۸۱, p. 29 harvnb error: no target: CITEREFSachedina۱۹۸۱ (help)
28. ↑  Tabatabaee ۱۹۷۹, p. ۲۰۹ harvnb error: no target: CITEREFTabatabaee۱۹۷۹ (help)
29. ↑  Chase 2010, p. 323 harvnb error: no target: CITEREFChase2010 (help)
30. ↑  Chase 2010, p. 332-339 harvnb error: no target: CITEREFChase2010 (help)
31. ↑  Chase 2010, p. 325-332 harvnb error: no target: CITEREFChase2010 (help)
32. ↑  پاکتچی 1380, pp. 164–165 harvnb error: no target: CITEREFپاکتچی1380 (help)
33. ↑  Chase 2010, p. 347-348 harvnb error: no target: CITEREFChase2010 (help)
34. 1 2  Momen ۱۹۸۵, pp. ۷۵–۷۶ harvnb error: no target: CITEREFMomen۱۹۸۵ (help)
35. ↑  Sachedina ۱۹۸۱, pp. 40–41 harvnb error: no target: CITEREFSachedina۱۹۸۱ (help)

ข้อมูล
------

### สารานุกรม

* Madelung, W. (2022). "Al-Mahdī". ใน Bearman, P. (บ.ก.). *Encyclopaedia of Islam* (Second ed.). Brill Reference Online.
* Gleave, Robert (2004). "GHAYBA(T)". ใน Martin, Richard C. (บ.ก.). *Encyclopedia of Islam and the Muslim World*. Vol. 2. Macmillan Reference. pp. 273, 274. ISBN 0-02-865604-0.
* Amir-Moezzi, Mohammad Ali (1998). "ESCHATOLOGY iii. Imami Shiʿism". *Encyclopaedia Iranica*. Vol. VIII/6. pp. 575–581.
* Amir-Moezzi, Mohammad Ali (2007). "ISLAM IN IRAN vii. THE CONCEPT OF MAHDI IN TWELVER SHIʿISM". *Encyclopaedia Iranica*. Vol. XIV/2. pp. 136–143.
* Hulmes, Edward D.A. (2013). "HASAN AL-'ASKARI, ABU MUHAMMAD HASAN IBN 'ALI (c. AD 845-74)". ใน Netton, Ian Richard (บ.ก.). *Encyclopedia of Islamic Civilization and Religion*. Routledge. p. 217. ISBN 9781135179670.
* Eliash, J. (2022). "Ḥasan Al-ʿAskarī". ใน Bearman, P. (บ.ก.). *Encyclopaedia of Islam* (Second ed.). Brill Reference Online.
* Halm, H. (1987). "ʿASKARĪ". *Encyclopaedia Iranica*. Vol. II/7. p. 769.
* Glassé, Cyril, บ.ก. (2008). "Hidden Imām". *The New Encyclopedia of Islam*. Alta Mira. pp. 178, 179. ISBN 9781905299683.
* Klemm, Verena (2007). "ISLAM IN IRAN ix. THE DEPUTIES OF MAHDI". *Encyclopaedia Iranica*. Vol. XIV/2. pp. 143–6.
* Arjomand, Said Amir (2000). "ḠAYBA". *Encyclopaedia Iranica*. Vol. X/4. pp. 341–344.

### หนังสือ

* Sachedina, Abdulaziz Abdulhussein (1981). *Islamic Messianism: The Idea of Mahdī in Twelver Shīʻism*. Suny press. ISBN 978-0873954426.
* Daftary, Farhad (2013). *A History of Shi'i Islam*. I.B. Tauris. ISBN 9780755608669.
* Hussain, Jassim M. (1986). *Occultation of the Twelfth Imam: A Historical Background*. Routledge Kegan & Paul. ISBN 9780710301581.
* Momen, Moojan (1985). *An Introduction to Shi'i Islam*. Yale University Press. ISBN 9780300034998.
* Tabatabai, Sayyid Mohammad Hosayn (1975). *Shi'ite Islam*. Translated by Sayyid Hossein Nasr. State University of New York Press. ISBN 0-87395-390-8.
* Corbin, Henry (2014). *History Of Islamic Philosophy*. แปลโดย Sherrard, Liadain. Routledge. ISBN 9781135198893.
* Pierce, Matthew (2016). *Twelve Infallible Men: The Imams and the Making of Shi’ism*. Harvard University Press. ISBN 9780674737075.
* Goldziher, Ignaz (1981). *Introduction to Islamic Theology and Law*. Princeton University Press. ISBN 9781400843510.
* Donaldson, Dwight M. (1933). *The Shi'ite Religion: A History of Islam in Persia and Iraḳ*. AMS Press.
* Modarressi, Hossein (1993). *Crisis and Consolidation in the Formative Period of Shi'ite Islam: Abū Ja'far Ibn Qiba Al-Rāzī and His Contribution to Imāmite Shī'ite Thought* (PDF). Darwin Press. ISBN 9780878500956.
* Holt, P.M.; Lambton, Ann K.S.; Lewis, Bernard, บ.ก. (1970). *The Cambridge history of Islam*. Vol. 1. Cambridge University Press.
* Amir-Moezzi, Mohammad Ali (2016). *Divine Guide in Early Shi'ism: The Sources of Esotericism in Islam*. SUNY Press. ISBN 9780791494790.
* Mavani, Hamid (2013). *Religious Authority and Political Thought in Twelver Shi'ism: From Ali to Post-Khomeini*. Routledge. ISBN 978-0-415-62440-4.
* Richter, Joanne (2005). *Iran: The Culture*. Crabtree Publishing Company. ISBN 9780778793175.

### บทความ

* Kohlberg, Etan (2009). "From Imamiyya to Ithna-ashariyya". *Bulletin of the School of Oriental and African Studies*. **39** (3): 521–534. doi:10.1017/S0041977X00050989. S2CID 155070530.

อ่านเพิ่ม
---------

* al-Qarashi, Baqir Sharif (2006). *The Life of Imam Al-Mahdi, translated by Syed Athar Husain S.H. Rizvi*. Ansariyan Publications. ISBN 964-438-806-2.
* al-Sadr, Muhammad Baqir (1983). *Awaited Saviour*. Imam Al Khoei Islamic. ISBN 0-686-90398-6.
* Amini, Ibrahim (1996). *Al-Imam Al-Mahdi: The Just Leader of Humanity, translated by Abdulaziz Abdulhussein Sachedina*. Islamic Education and Information Center. ISBN 0-9680717-0-8.
* Corbin, Henry (1993). *History of Islamic Philosophy, translated by Liadain Sherrard and Philip Sherrard*. Kegan Paul International in association with Islamic Publications for The Institute of Ismaili Studies. ISBN 0-7103-0416-1.
* Hussain, Jassim M. (1986). *Occultation of the Twelfth Imam: A Historical Background*. Routledge. ISBN 0-7103-0158-8.
* Nasr, Seyyed Hossein; Hamid Dabashi (1989). *Expectation of the Millennium: Shiʻism in History*. SUNY Press. ISBN 0-88706-843-X.
* Tabatabae, Sayyid Mohammad Hosayn (1979). *Shi'ite Islam*. Seyyed Hossein Nasr (translator). Suny press. ISBN 0-87395-272-3.

แหล่งข้อมูลอื่น
---------------

**Muhammad al-Mahdi** ที่โครงการพี่น้องของวิกิพีเดีย

* ภาพและสื่อจากคอมมอนส์
* คำคมจากวิกิคำคม
* ข้อมูลจากวิกิสนเทศ

* Muhammad al-Mahdi al-Hujjah an article by Encyclopædia Britannica Online
* Ghaybah an article by Encyclopædia Britannica Online
* Mahdi an article by Encyclopædia Britannica Online
* ghaybah(The Occultation) an article by Encyclopædia Britannica Online
* MAHDI'S DEPUTIES เก็บถาวร 2007-10-25 ที่ เวย์แบ็กแมชชีน by Verena Klemm, an article by encyclopedia Iranica
* *The Awaited Saviour* by Ayatullah Muhammad Baqir al-Sadr & Ayatullah Murtadha Mutahhari
* *A Discussion concerning the Mahdi*, by Ayatullah Muhammad Baqir al-Sadr
* *Imam Mahdi's Biography*
* Twelfth Imam