**การเรียกชื่อสารเคมีระบบสต็อก** (อังกฤษ: Stock nomenclature) เป็นระบบการเรียกชื่อสารอนินทรีย์ที่ถูกใช้อย่างแพร่หลายในประเทศต่างๆทั่วโลก โดยระบบการเรียกชื่อนี้ถูกเสนอและพัฒนาขึ้นโดย อัลเฟรด สต็อก (Alfred Stock) นักเคมีชาวเยอรมันในปี ค.ศ. 1919 ในระบบสต็อกจะมีการระบุสถานะออกซิเดชันของธาตุบางชนิดหรือธาตุทั้งหมดโดยใช้ตัวเลขโรมันในวงเล็บ

ประวัติ
-------

อัลเฟรด สต็อก นักเคมีชาวเยอรมันผู้บุกเบิกในงานด้านเคมีของโบรอนและซิลิคอนไฮไดรด์ เขาที่รู้จักในทางเคมีศึกษา(chemical education) และการเรียกชื่อสาร (chemical nomenclature) สต็อกเป็นนักเคมีคนแรกที่เรียกสารประกอบไฮไดรด์ของโบรอนและซิลิคอนว่า โบเรน (borane) และ ไซเลน (silane) ตามลำดับ 

ในช่วงทศวรรษ 1900 โรเซนเฮม (Rosenheim) และ คอปเพล (Koppel) ได้เสนอระบบการอ่านชื่อสารเคมีโดยใช้เลขอารบิกในการบอกจำนวนอะตอมในสารประกอบธาตุคู่ (binary compounds) เช่น Fe2O3 อ่านว่า 2-ไอร์ออน 3-ออกไซด์ (2-iron 3-oxide) จนกระทั่งในปี ค.ศ. 1919 อัลเฟรด สต็อก ได้เสนอหลักการเรียกชื่อสารเคมีขึ้นใหม่ เรียกว่า **ระบบสต็อก** (Stock system)

สต็อกเป็นนักเคมีคนแรกๆที่ศึกษาเรื่องการกำหนดสถานะออกซิเดชันของธาตุให้ชัดเจนอย่างจริงจัง ก่อนหน้านั้นการเรียกชื่อสารที่ประกอบด้วยธาตุที่มีสถานะออกซิเดชันหลายค่ายังเป็นการใช้คำลงท้ายชื่อไอออนบวกว่า *-อัส* (-ous) สำหรับอะตอมที่มีสถานะออกซิเดชันต่ำกว่า และใช้คำลงท้ายว่า *-อิก* (-ic) สำหรับอะตอมที่มีสถานะออกซิเดชันสูงกว่า ซึ่งระบบเดิมนี้มีข้อจำกัดที่ใช่อ่านชื่อได้สำหรับธาตุที่มีสถานะออกซิเดชันได้สองค่าเท่านั้น

วิธีการเรียกชื่อสารเคมีตามระบบสต็อก
-----------------------------------

### หลักการโดยทั่วไป

สำหรับระบบที่สต็อกเสนอขึ้นใหม่จะใช้เลขโรมันในวงเล็บระบุสถานะออกซิเดชันของธาตุอะตอมกลาง (ดังตารางข้างล่าง) ซึ่งระบบนี้ สหภาพเคมีบริสุทธิ์และเคมีประยุกต์ระหว่างประเทศ (IUPAC) ได้ให้การยอมรับเป็นหนึ่งในวิธีเรียกชื่อสารเคมีสากล อย่างไรก็ตาม การเขียนตัวเลขโรมันเพื่อระบุสถานะออกซิเดชันจะใช้กับสารประกอบของธาตุที่มีสถานะออกซิเดชันได้หลายค่าเท่านั้น

|  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- |
| **สูตร** | **ชื่อตามระบบเดิม** | **ชื่อตามระบบสต็อก** | **ชื่อตามระบบ IUPAC** |
| **แบบใช้ประจุ** | **แบบปริมาณสัมพันธ์** | **แบบระบุสถานะออกซิเดชัน** |
| PCl3 | ฟอสฟอรัสคลอไรด์Phosphorous chloride |  **ฟอสฟอรัส(III) คลอไรด์Phosphorus(III) chloride**  | ฟอสฟอรัส(+3) คลอไรด์  Phosphorus(+3) chloride | ฟอสฟอรัสไตรคลอไรด์ Phosphorus trichloride | ฟอสฟอรัส(III) คลอไรด์  Phosphorus(V) chloride |
| PCl5 | ฟอสฟอริกคลอไรด์Phosphoric chloride | **ฟอสฟอรัส(V) คลอไรด์Phosphorus(V) chloride**  | ฟอสฟอรัส(+5) คลอไรด์ Phosphorus(+5) chloride | ฟอสฟอรัสเพนตะคลอไรด์  Phosphorus pentachloride | ฟอสฟอรัส(V) คลอไรด์  Phosphorus(V) chloride |
| FeCl2 | เฟอร์รัสคลอไรด์Ferrous chloride | **ไอร์ออน(II) คลอไรด์Iron(II) chloride** | ไอร์ออน(+2) คลอไรด์ Iron(+2) chloride | ไอร์ออนไดคลอไรด์  Iron dichloride | ไอร์ออน(II) คลอไรด์Iron(II) chloride |
| FeCl3 | เฟอร์รัสคลอไรด์Ferrous chloride |  **ไอร์ออน(III) คลอไรด์Iron(III) chloride**  | ไอร์ออน(+3) คลอไรด์ Iron(+3) chloride |  ไอร์ออนไตรคลอไรด์  Iron trichloride | ไอร์ออน(III) คลอไรด์Iron(III) chloride |

### หลักการเขียนและอ่านออกเสียง

#### การเขียนชื่อ

##### สารประกอบทั่วไป

การเขียนระบุสถานะออกซิเดชันจะใช้ตัวเลขโรมันในวงเล็บ โดยเขียนชิดกับชื่อธาตุ เช่น 

* FeCl2 **ให้เขียน** ไอร์ออน(II) คลอไรด์ **ไม่เขียน** ไอร์ออน (II) คลอไรด์

* [Co(NH3)6]Cl3 **ให้เขียน** เฮกซะแอมมีนโคบอลต์(III) คลอไรด์ **ไม่เขียน** เฮกซะแอมมีนโคบอลต์ (III) คลอไรด์ เป็นต้น

เนื่องจากไม่มีเลขศูนย์ในตัวเลขโรมัน หากสถานะออกซิเดชันเป็น 0 จะใช้ตัวเลขอารบิก 0 แสดงสถานะออกซิเดชัน

* K4[Ni(CN)4] ชื่อว่า โพแทสเซียม เตตระไซยาโนนิเกเลต(0) เป็นต้น

##### สารประกอบสถานะออกซิเดชันผสม

สำหรับสารประกอบที่อะตอมที่มีสถานะออกซิเดชันหลายค่ามีสถานะออกซิเดชันผสม ให้ใช้เครื่องหมาย จุลภาค (,) คั่นกลางโดยเขียนเลขโรมันเรียงลำดับจากน้อยไปหามากโดยไม่เว้นเวรรค เขียนในวงเล็กและเขียนชิดกับชื่อธาตุ เช่น 

* Co3O4 ชื่อว่า โคบอลต์(II,III) ออกไซด์
* Sb2O4 ชื่อว่า แอนติโมนี(III,V) ออกไซด์ เป็นต้น

#### การอ่านออกเสียง

การอ่านออกเสียงชื่อสารเคมีตามระบบสต็อก จะอ่านสถานะออกซิเดชันด้วยการนับจำนวนในภาษาอังกฤษโดยปกติ ได้แก่ 1, 2, 3, ... เป็น วัน, ทู, ทรี, ... ตัวอย่าง 

* ไอร์ออน(III) คลอไรด์ (Iron(III) chloride) อ่านออกเสียงว่า / *ไอ-อ้อน-ทรี-คลอ-ราย* /

* คอปเปอร์(II) ซัลเฟต (Copper(II) sulphate) อ่านออกเสียงว่า / *ค๊อบ-เป้อ-ทู-ซัน-เฝด* / เป็นต้น

ดูเพิ่ม
-------

* สถานะออกซิเดชัน
* การเรียกชื่อสารเคมีตามระบบ IUPAC
* การเรียกชื่อสารอินทรีย์ตามระบบ IUPAC
* การเรียกชื่อสารอนินทรีย์ตามระบบ IUPAC

อ้างอิง
-------

1. ↑  George B. Kauffman and Christian Klixbüll Jørgensen (1985), **The origin and adoption of the Stock system**, *J. Chem. Educ.*,62 (3), p 243.
2. ↑  Robert C. Brasted (1958),**Revised inorganic (Stock) nomenclature for the general chemistry student**, *J. Chem. Educ.*, 35 (3), p 136
3. ↑  Stock, A. (1919), **Einige Nomenklaturfragen der anorganischen Chemie**. *Angewandte Chemie*, 32: 373–374.
4. ↑  Richard M. Hartshorn, Karl-Heinz Hellwich, Andrey Yerin, Ture Damhus, Alan T. Hutton (2015), **Brief guide to the nomenclature of inorganic chemistry**, *Pure and Applied Chemistry*. 87, 9-10, 1039–1049
5. ↑  N. G. Connelly, T. Damhus, R. M. Hartshorn (2005), *Nomenclature of Inorganic Chemistry – IUPAC Recommendations 2005 (Red Book)*, A. T. Hutton (Eds.), Royal Society of Chemistry, Cambridge, U.K. ISBN 0-85404-438-8.
6. ↑  W. C. Fernelius, Kurt Loening and Roy M. Adams (1972), **Numbers in nomenclature**, *J. Chem. Educ.*, 49 (1), p 49