***นางสิบสอง*** หรือ ***พระรถเมรี*** หรือ ***พระรถเสน*** และในกัมพูชาเรียก ***พุทธแสนนางกังรี*** (រឿងភ្នំនាងកង្រី​​) เป็นนิทานพื้นบ้านที่ได้รับความนิยมในเอเชียตะวันออกเฉียงใต้อย่าง ประเทศไทย กัมพูชา พม่า และลาว รวมถึงในมาเลเซียที่เผยแพร่ผ่านชาวมาเลเซียเชื้อสายสยามจนภายหลังได้รับความนิยมในหมู่ชาวมาเลเซียเชื้อสายจีน

ประวัติและฉบับ
--------------

ราว พ.ศ. 2000 พระภิกษุชาวเชียงใหม่ได้แต่งชาดกในคัมภีร์พุทธศาสนาเรื่อง *รถเสนชาดก* ในปัญญาสชาดกเป็นภาษาบาลี

วรรณคดีสมัยอยุธยาที่เอ่ยถึง *นางสิบสอง* เช่น โคลงนิราศหริภุญชัย กาพย์ห่อโคลงพระศรีมโหสถ นอกจากนี้หนังสือ *จินดามณี* ของพระโหราธิบดีซึ่งเชื่อว่าแต่งขึ้นในรัชกาลสมเด็จพระนารายณ์มหาราช ได้นำเอาข้อความซึ่งน่าจะตัดมาจากเรื่อง *นางสิบสอง* สำนวนใดสำนวนหนึ่งมาแสดงตัวอย่างการประพันธ์ "สุรางคณาปทุมฉันท์" 

*นางสิบสอง* เป็นเรื่องที่สังคมไทยโบราณรู้จักแพร่หลาย มีการนำมาแต่งเป็นคำประพันธ์กาพย์ขับไม้ คำฉันท์ กลอนสวด หรือกาพย์ และคำกลอน โดยเฉพาะคำฉันท์นั้น พบไม่น้อยกว่า 3 สำนวน คำกลอนพบไม่น้อยกว่า 10 สำนวน เรื่อง *พระรถคำฉันท์* ที่พบต้นฉบับและกรมศิลปากรจัดพิมพ์เผยแพร่แล้วมี 3 สำนวน ได้แก่ พระรถคำฉันท์ สำนวนที่ 1 บอกชื่อไว้ในเอกสารต้นฉบับว่า *พระรถนิราศคำฉันท์* สันนิษฐานว่าน่าจะแต่งขึ้นในสมัยอยุธยาตอนปลายหลังรัชกาลสมเด็จพระนารายณ์มหาราช *พระรถคำฉันท์ สำนวนที่ 2* เข้าใจว่าน่าจะปรับปรุงแก้ไขจากพระรถคำฉันท์ สำนวนที่ 1 และ *พระรถคำฉันท์ สำนวนที่ 3* บอกชื่อเรื่องไว้ในเอกสารสมุดไทยว่า *พระรถคำหวน* สำนวนนี้น่าจะแต่งขึ้นในสมัยรัตนโกสินทร์ตอนต้น ส่วน *พระรถนิราศ* ในลักษณะคำกลอน น่าจะเป็นผลงานของเจ้าพระยาพระคลัง (หน)

ในภาคเหนือและภาคอีสานของไทยรวมถึงในลาวปรากฏชื่อว่า *พุทธเสนกะ* *พุทธเสน* *พุทธเสนากะ* และ *นางสิบสอง* เขตไทใหญ่ของรัฐฉานเรียก *นางสิบสองเมืองนาย* เขตไทลื้อและไทขึนเรียก *จันทโสภานางสิบสอง*

พงศาวดารล้านช้างกล่าวถึงตำนานของชาวล้านช้างซึ่งเป็นชนเผ่าไทยกลุ่มหนึ่งว่าสืบเชื้อสายมาจากนางกังรีหรือนางเมรีในเรื่องพระรถเสน

ฉบับตีพิมพ์ หลวงศรีอมรญาณที่รวมรวมเรียบเรียงพิมพ์เมื่อ พ.ศ. 2476 ในชื่อ *นิทานร้อยแก้วเรื่องพระรถเสน* ฉบับ *พระรถ สำนวนนายบุศย์* พิมพ์ที่โรงพิมพ์ราษฎร์เจริญในปี พ.ศ. 2492 ที่เป็นกลอนอ่านมี *พระรถเมรีกลอนสุภาพ* ของ ส.เลี้ยงถนอม พิมพ์ พ.ศ. 2512

เนื้อหา
-------

ชื่อและเนื้อหาปลีกย่อยแต่ละสำนวนแตกต่างกันไป แต่มีเนื้อเรื่องทำนองว่าพ่อแม่ยากจนเข็ญใจพาลูกสาว 12 คนไปปล่อยป่า
นางยักษ์มาพบ จึงไปเลี้ยงจนโต นางยักษ์ก็มีหลายชื่อเช่น สารตรา กังรี พอนางสิบสองนางรู้ความจริงว่าเป็นยักษ์ จึงคิดหนีโดยหนีไปแต่งงานกับพระราชา ได้เป็นมเหสีทั้งสิบสององค์

นางยักษ์ตามไปแก้แค้น แปลงเป็นสาวสวยหลอกให้พระราชารัก นางยักษ์ควักลูกตานางทั้งสิบสองแล้วเอาไปขังไว้ทั้งสิบสองนางมีลูก คลอดลูก แล้วต้องฆ่าลูกตัวเองกินเพราะหิว

นางสิบสองคนสุดท้องไม่ยอมฆ่า แอบเลี้ยงลูกจนโตคือ พระรถ หรือพระรถเสน เมื่อนางยักษ์รู้ หลอกพระรถให้ไปเมืองยักษ์ ฝากสารลับให้นางเมรี (ลูกสาว) ฆ่าพระรถ มีคนช่วยแปลงสารลับให้เป็นสารรัก นางเมรีจึงแต่งงานกับพระรถ

พระรถมอมเหล้านางเมรี หลอกถามความลับเอาดวงตาและของวิเศษกลับมาช่วยแม่และป้า นางเมรีตามมา พระรถไม่ยอมกลับ นางเมรีเลยตรอมใจตาย ส่วนสิบสองนางได้ตาคืน อยู่ดีมีความสุข นางยักษ์เห็นพระรถเลยกระอักเลือดตาย

สถานที่อันเกี่ยวเนื่องกับนิทาน
------------------------------

ภาคตะวันออกของประเทศไทยแถบจังหวัดชลบุรี ฉะเชิงเทรา และปราจีนบุรี มีสถานที่เกี่ยวข้องกับนิทานหลายแห่ง โดยเฉพาะที่อำเภอพนัสนิคม อย่างเมืองที่ชื่อ เมืองพระรถ ถ้ำนางสิบสอง หมอนนางสิบสอง สระสี่เหลี่ยม มีเมืองพญาเร่ตั้งอยู่ที่อำเภอบ่อทอง จังหวัดชลบุรี

ที่จังหวัดพังงามีเขาอกเมรี ที่จังหวัดนครศรีธรรมราชมีหมู่บ้านสนทรา ที่กัมพูชามีภูเขานางกังรี ในจังหวัดกำปงฉนัง ปราสาทซัวปรัตในเสียมเรียบ ชาวบ้านเรียกปราสาทนี้ว่าเป็นปราสาทนางสิบสอง

อ้างอิง
-------

1. ↑  "The Thai Menora in Malaysia: Adapting to the Penang Chinese Community" (PDF). คลังข้อมูลเก่าเก็บจากแหล่งเดิม (PDF)เมื่อ 2011-08-12. สืบค้นเมื่อ 2012-09-15.
2. ↑  ธนกฤต ก้องเวหา. "รักรันทด "พระรถเมรี" เรื่อง(เบื้อง)หลังสำนวน "ฤๅษีแปลงสาร"". ศิลปวัฒนธรรม.
3. ↑  บุญเตือน ศรีวรพจน์. "พระรถเสน: จากกาพย์ขับไม้สู่บทมโหรี". มหาวิทยาลัยเกษตรศาสตร์.
4. ↑  ดวงหทัย ลือดัง. "พุทธเสนกะกับภาพสะท้อนสังคมล้านนา". มหาวิทยาลัยเกษตรศาสตร์.
5. ↑  "พระรถเมรี มากกว่าโศกนาฏกรรม ของความรัก" (PDF). *วัฒนธรรม*. โรงพิมพ์สำนักงานพระพุทธศาสนาแห่งชาติ. **55** (2): 38.
6. ↑  "ตำนานพระรถเมรี อำเภอพนัสนิคม". ศูนย์ข้อมูลกลางทางวัฒนธรรม.
7. ↑  อินทิรา บุณยาทร. "การศึกษาพระรถเมรี ฉบับตำบลร่อนพิบูลย์" (PDF). มหาวิทยาลัยศิลปากร.
8. ↑  จริยา สุพรรณ. "นิทานเรื่องนางสิบสอง-พระรถเมรีที่ประเทศกัมพูชา: เรื่องเล่าจากภาคสนาม". มหาวิทยาลัยเกษตรศาสตร์.