จ่าสิบเอก เภสัชกร ดร. **ตั้ว ลพานุกรม** (21 ตุลาคม พ.ศ. 2441 - 27 สิงหาคม พ.ศ. 2484) เป็นเภสัชกรและนักวิทยาศาสตร์ชาวไทย เป็นหนึ่งในสมาชิกก่อตั้งคณะราษฎร ปฏิวัติเปลี่ยนแปลงการปกครองของไทยเป็นระบอบประชาธิปไตยในปี พ.ศ. 2475 ตั้วเคยดำรงตำแหน่งสำคัญในวงราชการและทางการเมืองหลายตำแหน่ง อาทิ อธิบดีกรมวิทยาศาสตร์ กรรมการราษฎร รัฐมนตรี

ตั้วเกิดในครอบครัวคนไทยในกรุงเทพมหานคร ได้รับทุนสมเด็จพระมหิตลาธิเบศร อดุลยเดชวิกรม พระบรมราชชนกไปศึกษาต่อวิชาสามัญในประเทศเยอรมนี มีความสามารถด้านภาษาอย่างหลากหลาย ได้แก่ ภาษาเยอรมัน ภาษาอังกฤษ และภาษาฝรั่งเศส แล้วสำเร็จการศึกษาระดับอุดมศึกษาในสาขาวิทยาศาสตร์ได้แก่ วิชาเคมี, เภสัชศาสตร์ และพฤกษศาสตร์ เมื่อกลับมาประเทศไทยได้ดำรงตำแหน่งอธิบดีกรมวิทยาศาสตร์คนแรก และได้สร้างคุณูปการต่อวงการวิทยาศาสตร์ไทยอย่างยิ่ง ซึ่งมีความรุดหน้าอย่างมากในสมัยของตั้ว นอกจากนี้ยังกระตุ้นส่งเสริมพัฒนาวิชาชีพเภสัชกรรมและการศึกษาเภสัชศาสตร์ให้ทัดเทียมอารยประเทศอีกด้วย

นอกจากนี้ตั้วยังมีความสนใจด้านการอ่านเป็นพิเศษโดยจัดตั้งแผนกห้องสมุดในกรมวิทยาศาสตร์ขึ้น และมีการตีพิมพ์วารสารวิจัยทางวิทยาศาสตร์ในชื่อ *Siam Science Bulletin* ตั้วเป็นผู้มีอัธยาศัยใจคอดีและเป็นมิตรต่อบุคคลโดยทั่วไป นอกจากนี้ยังได้รับการยกย่องว่าเป็นหัวหน้างานที่ดี มีนโยบายการใช้คนอย่างดียิ่ง ตั้วทำงานทางวิทยาศาสตร์และราชการจนกระทั่งถึงแก่อนิจกรรมด้วยโรคไส้ติ่งอักเสบ ในวันพุธที่ 27 สิงหาคม พ.ศ. 2484 และได้รับสมญานามว่าเป็น "รัฐบุรุษวิทยาศาสตร์และเทคโนโลยีของไทย"

ประวัติ
-------

### ชีวิตในวัยเยาว์และการเป็นเชลย [2441 - 2462]

ภก.ดร.ตั้ว ลพานุกรม ถ่ายรูปร่วมกับกองรถยนต์ไทย ในงานสงครามโลกครั้งที่หนึ่ง ณ ประเทศฝรั่งเศส
รองอำมาตย์เอก เภสัชกร ตั้ว ลพานุกรม หรือที่รู้จักกันในนาม รองอำมาตย์เอก เภสัชกร ดร.ตั้ว ลพานุกรม เกิดเมื่อวันพุธที่ 21 ตุลาคม พ.ศ. 2441 ณ ตำบลถนนอนุวงศ์ อำเภอสัมพันธวงศ์ จังหวัดพระนคร เป็นบุตรคนที่ 3 ของ นายเจริญ ลพานุกรม และ นางเนียร ลพานุกรม (2423 - 2511) มีพี่น้องร่วมบิดามารดา 5 คน เข้ารับการศึกษาขั้นต้นที่โรงเรียนเทพศิรินทร์และโรงเรียนราชวิทยาลัย ( ปัจจุบัน คือ โรงเรียน ภ.ป.ร. ราชวิทยาลัย ในพระบรมราชูปถัมภ์ )จนกระทั่งอายุ 12 ปี จึงได้ตามเสด็จสมเด็จพระมหิตลาธิเบศร อดุลยเดชวิกรม พระบรมราชชนก เมื่อครั้งยังดำรงพระอิสริยยศเป็นสมเด็จเจ้าฟ้ากรมขุนสงขลานครินทร์ ไปศึกษาต่อ ณ เมืองบัลเกนแบร์ก จังหวัดมาร์ค จักรวรรดิเยอรมัน โดยทุนของพระองค์ ซึ่งเป็นช่วงเหตุการณ์สงครามโลกครั้งที่หนึ่งโดยจักรวรรดิเยอรมันสังกัดฝ่ายมหาอำนาจกลาง จึงทำให้สยามกับจักรวรรดิเยอรมันต้องประกาศสงครามกันเมื่อปี พ.ศ. 2460 ตั้วถูกจับเป็นเชลยศึกไปคุมขัง ณ ค่ายคุมขังเมือง Celle ทำให้ตั้วมีโอกาสศึกษาภาษาเพิ่มเติม ได้แก่ ภาษาอังกฤษ ภาษาเยอรมนี ภาษาฝรั่งเศส ตลอดจนศาสตร์อื่นๆ อย่าง คณิตศาสตร์ วิทยาศาสตร์ และดนตรีอย่างขลุ่ยฝรั่ง

ภายหลังการพักรบสงครามเมื่อเดือนธันวาคม พ.ศ. 2461 ตั้วพ้นจากการเป็นเชลยศึก และเดินทางจากเยอรมนีไปยังประเทศฝรั่งเศส สมัครเข้ากองรถยนต์ไทยที่ไปงานพระราชสงครามยุโรป ความสามารถทางภาษาของตั้วทำให้เขาทำหน้าที่เป็นล่ามภาษาฝรั่งเศสและภาษาเยอรมัน และเรียนรู้วิธีการทหาร ต่อมาได้รับยศจ่านายสิบแห่งกองทัพบกไทย และได้รับเหรียญดุษฎีมาลาของรัฐบาลฝรั่งเศส ตั้วเดินทางกลับถึงประเทศสยามพร้อมกองทหารอาสาเมื่อปี พ.ศ. 2462 และได้รับพระราชทานเหรียญทองช้างเผือก, เหรียญรามาธิบดี กับเหรียญพระราชสงครามยุโรป และปลดประจำการในปีเดียวกัน

### เข้าร่วมเป็นคณะราษฎร [2463 - 2476]

ปลายปี พ.ศ. 2462 ตั้วได้เดินทางกลับไปบังยุโรปเพื่อศึกษาต่อ โดยทุนสมเด็จพระมหิตลาธิเบศรอดุลยเดชวิกรม พระบรมราชชนก ได้เข้าศึกษาวิชาเคมี และสอบไล่ได้ปริญญาดุษฎีบัณฑิตชั้นเกียรตินิยม โดยเสนอวิทยานิพนธ์เรื่อง "The Influence of Chemical Composition on the Structure of Crystals" ในปี พ.ศ. 2470 และในปีเดียวกันนี้เองตั้วพร้อมสหายอีก 6 ได้ประชุมร่วมกันและปรารถนาที่จะเห็นความเจริญก้าวหน้าของประเทศไทยให้ทัดเทียมชาติตะวันตกจึงร่วมกันก่อตั้งคณะราษฎรขึ้น ณ กรุงปารีส ประเทศฝรั่งเศสเพื่อเปลี่ยนแปลงการปกครองจากระบอบสมบูรณาญาสิทธิราชเป็นระบอบประชาธิปไตย

ภายหลังการเข้าร่วมกับคณะราษฎรแล้ว ตั้วได้ไปศึกษาต่อในวิชาเภสัชศาสตร์ ณ มหาวิทยาลัยมิวนิก ประเทศเยอรมนีและวิชาพฤกษศาสตร์ มหาวิทยาลัยปารีส ประเทศฝรั่งเศส ภายหลังสำเร็จการศึกษาในปี พ.ศ. 2473 แล้วนั้น ตั้วได้เดินทางกลับประเทศไทยโดยได้แวะไปดูงานทางวิทยาศาสตร์ การวิจัย และอุตสาหกรรมของสหรัฐอเมริกาและญี่ปุ่นก่อนกลับ

ตั้วเข้ารับราชการในตำแหน่งผู้ช่วยแยกธาตุชั้น 2 ในศาลาแยกธาตุ กระทรวงพาณิชย์และคมนาคม ต่อมาได้รับพระราชทานยศเป็นรองอำมาตย์เอก เมื่อทำงานไปได้เพียงครึ่งปี ตั้วก็ได้ร่วมกับคณะราษฎรเป็นคณะผู้เปลี่ยนแปลงการปกครอง ขอพระราชทานรัฐธรรมนูญเมื่อวันที่ 24 มิถุนายน พ.ศ. 2475 เมื่อดำเนินการเปลี่ยนแปลงการปกครองเสร็จเรียบร้อยแล้ว ตั้วได้รับโปรดเกล้าฯ ให้ดำรงตำแหน่งรัฐมนตรีในคณะรัฐบาลชุดแรก โดยมีพระยามโนปกรณ์นิติธาดา เป็นนายกรัฐมนตรีตั้งแต่เดือนเมษายน พ.ศ. 2476 และได้รับแต่งตั้งเป็นสมาชิกสภาผู้แทนราษฎรชุดแรกเช่นกัน

### อธิบดีกรมวิทยาศาสตร์คนแรก [2476 - 2484]

เมื่อพ้นจากตำแหน่งรัฐมนตรีในเดือนเมษายน พ.ศ. 2476 แล้วตั้วได้ทุ่มเทให้กับงานราชการวิทยาศาสตร์อย่างเต็มที่ ตั้วได้รับการเลื่อนขั้นเป็นผู้ช่วยแยกธาตุชั้น 1 เมื่อเดือนกันยายน พ.ศ. 2475 และในเดือนมิถุนายน พ.ศ. 2477 ได้รับตำแหน่งเป็นนักเคมีและรักษาการตำแหน่งเจ้ากรมของศาลาแยกธาตุ จนกระทั่งเดือนเมษาน พ.ศ. 2478 ศาลาแยกธาตุได้รับการยกฐานะขึ้นเป็นกรมวิทยาศาสตร์ ตั้วจึงได้รับโปรดเกล้าฯ ให้ดำรงตำแหน่งอธิบดีกรมวิทยาศาสตร์คนแรก ตั้วได้จัดตั้งสถานศึกษาเคมีปฏิบัติขึ้นในกรมวิทยาศาสตร์ เพื่อฝึกหัดนักเรียนนักศึกษาที่สำเร็จการศึกษาโดยบริบูรณ์จากระดับมัธยมศึกษาให้มีความรู้ความชำนาญทางเคมียิ่งขึ้น 

ตั้วให้ความสนใจกับงานวิทยาศาสตร์เป็นอย่างยิ่งโดยเฉพาะการวิจัยที่เกี่วข้องกับงานเกษตรกรรม กรมวิทยาศาสตร์ได้วิจัยและส่งเสริมเกี่ยวกับพืชผลการเกษตรหลายประการ อาทิ การวิจัยเถ้าไม้เพื่อใช้ทำปุ๋ย การวิจัยน้ำมันสน น้ำมันหมู เกลือ เครื่องปั้นดินเผา งานการสำรวจวิเคราะห์ดิน เป็นต้น นอกจากนี้ยังให้ความสนใจด้านการอาหารของประเทศไทยโดยตั้วเป็นผู้ริเริ่มการส่งเสริมอาหารและกิจการถั่วเหลืองในประเทศไทย ซึ่งได้รับแต่งตั้งเป็นประธานคณะกรรมการพิจารณาส่งเสริมกิจการถั่วเหลืองของกระทรวงเศรษฐกิจในปี พ.ศ. 2480 ซึ่งทำให้กลายเป็นนโยบายของรัฐบาลในเวลาต่อมาที่จะส่งเสริมการบริโภคถั่วเหลืองแก่ประชาชน

ในเดือนธันวาคม พ.ศ. 2481 ตั้วได้รับโปรดเกล้าฯ ให้ดำรงตำแหน่งรัฐมนตรีในอีกวาระหนึ่งในรัฐบาลของจอมพล ป. พิบูลสงคราม และได้รับแต่งตั้งเป็นรัฐมนตรีสั่งการกระทรวงเศรษฐกิจด้วยโดยดำรงตำแหน่งอธิบดีกรมวิทยาศาสตร์ไปควบคู่กัน นอกจากนี้ ตั้วยังให้ความสำคัญการกับศึกษาเภสัชศาสตร์เป็นอย่างยิ่ง เนื่องจากในขณะนั้นไม่มีกฎหมายรองรับวิชาชีพเภสัชกรรมในประเทศไทย ทำให้การขายยาเกิดขึ้นโดยไม่ต้องฝึกปฏิบัติทางเภสัชกรรมมาก่อน ประกอบกับการเรียนการสอนทางเภสัชศาสตร์ซึ่งอยู่ในฐานะแผนกปรุงยา คณะแพทยศาสตร์ศิราชพยาบาลไม่ได้รับการสนุบสนุนงบประมาณจากจุฬาลงกรณ์มหาวิทยาลัย ตั้วได้ส่งเสริมการเรียนการสอนทางเภสัชศาสตร์โดยจัดหาครูจากกระทรวงและกรมทางวิทยาศาสตร์ในประเทศไทยมาสอนในแผนกปรุงยา ตั้วมีบทบาทในการยกระดับแผนกปรุงยาสู่แผนกอิสระเพื่อเตรียมจัดตั้งเป็นคณะเภสัชศาสตร์ จนกระทั่งได้รับการแต่งตั้งจากจอมพล ป. พิบูลสงครามให้ดำรงตำแหน่งหัวหน้าแผนกอิสระเภสัชกรรมศาสตร์ จุฬาลงกรณ์มหาวิทยาลัยอีกตำแหน่งหนึ่ง

ตั้วล้มป่วยลงด้วยโรคไส้ติ่งอักเสบเมื่อวันจันทร์ที่ 25 สิงหาคม พ.ศ. 2484 และถึงแก่อนิจกรรมเมื่อวันพุธที่ 27 สิงหาคม พ.ศ. 2484 สิริอายุได้ 43 ปี ตั้วได้รับการยกย่องให้เป็น "รัฐบุรุษวิทยาศาสตร์และเทคโนโลยีของไทย"

บทบาทและการดำรงตำแหน่งทางการเมือง
---------------------------------

ภก.ดร.ตั้ว ลพานุกรม ในที่ประชุมสภาผู้แทนราษฎร ณ พระที่นั่งอนันตสมาคม ในเดือนสิงหาคม พ.ศ. 2483
ตั้วได้มีบทบาทในทางการเมืองไทยเป็นอย่างยิ่ง โดยเข้าร่วมกับคณะราษฎรก่อการเปลี่ยนแปลงการปกครองจากระบอบสมบูรณาญาสิทธิราชเป็นระบบประชาธิปไตยในวันที่ 24 มิถุนายน พ.ศ. 2475 โดยเข้าร่วมประชุมก่อตั้งคณะราษฎรขึ้นเป็นครั้งแรก ณ กรุงปารีส โดยเป็นสมาชิกฝ่ายพลเรือน ซึ่งเห็นได้ถึงความปรารถนาของคณะราษฎรในการส่งเสริมวิทยาศาสตร์และเทคโนโลยี โดยเช้าของวันที่ 24 มิถุนายน พ.ศ. 2475 ตั้วได้ร่วมเดินทางสู่จุดนัดหมายที่บางซื่อ

ภายหลังก่อการการเปลี่ยนแปลงการปกครองแล้วนั้น ตั้วได้รับแต่งตั้งเป็นกรรมการราษฎร (เทียบเท่ารัฐมนตรีในปัจจุบัน) ของคณะรัฐมนตรีชุดแรกในระบอบประชาธิปไตย ภายหลังการพระราชทานรัฐธรรมนูญฉบับถาวร ตั้วได้รับการโปรดเกล้าฯ ให้ดำรงตำแหน่งรัฐมนตรีในคณะรัฐบาลชุดพระยามโนปกรณ์นิติธาดา และได้ออกจากตำแหน่งเมื่อมีการเปลี่ยนแปลงรัฐบาลในต้นเดือนเมษายน พ.ศ. 2476 ส่วนด้านนิติบัญญัติตั้วก็ได้ดำรงตำแหน่งสมาชิกสภาผู้แทนราษฎรไปพร้อมกัน

ตั้วได้แสดงความเห็นด้านการเมืองต่อวิทยาศาสตร์ในบันทึกในเรื่อง "วิทยาศาสตร์กับการเมือง" ว่า "ตลอดเวลาประชุมสมัยของสภาผู้แทนราษฎร...เกือบไม่มีใครเลยที่ให้ความสนใจสำคัญของวิทยาศาสตร์ ซึ่งเป็นรากฐานแห่งการก้าวหน้าของประชาชาติ..."

จนกระทั่งในปี พ.ศ. 2481 ตั้วได้รับโปรดเกล้าฯ เป็นรัฐมนตรีอีกครั้งหนึ่งในสมัยรัฐบาลจอมพล ป. พิบูลสงคราม โดยเป็นรัฐมนตรีสั่งการกระทรวงเศรษฐกิจ ซึ่งปฏิบัติหน้าที่ดังกล่าวจนกระทั่งถึงแก่อนิจกรรม จอมพล ป. พิบูลสงคราม ได้กล่าวระลึกว่า "ท่านผู้นี้ทำงานเข้มแข็งแลเป็นที่วางใจได้เป็นอย่างดี พูดอย่างใด ทำอย่างนั้น งานที่ได้รับมอบจึงสำเร็จทุกอย่างและดีที่สุด..."

งานด้านวิทยาศาสตร์และเภสัชกรรม
------------------------------

### การพัฒนาวิทยาศาสตร์ของไทย

ภก.ดร.ตั้ว ลพานุกรม ผู้อำนวยการสถานศึกษาเคมีปฏิบัติกับนักเรียนรุ่นแรกในปี พ.ศ. 2482
ในสมัยที่ตั้วได้เข้ามาดำรงตำแหน่งอธิบดีกรมวิทยาศาสตร์นั้น วิทยาศาสตร์มีความเจริญรุดไปข้างหน้าอย่างยิ่ง มีการจ้างงานบุคลากรประจำกรมมากขึ้นหลายเท่าตัว และผู้สมัครเข้ามาทำงานล้วนต้องผ่านการสอบคัดเลือกเข้าทำงาน และตั้วได้จัดตั้งสถานศึกษาเคมีปฏิบัติขึ้นโดยดำรงตำแหน่งเป็นผู้อำนวยการคนแรกเพื่อสร้างนักวิทยาศาสตร์และเป็นกำลังหลักในการพัฒนาการวิจัยด้านเคมีต่อไป 

ตั้วมีความสนใจการพัฒนาวิทยาศาสตร์เป็นอย่างยิ่งโดยเฉพาะด้านการเกษตร โดยได้วิจัยวัตถุดิบสำคัญของชาติ เช่น การวิจัยเถ้าไม้ไผ่เพื่อใช้ทำปุ๋ย การวิจัยน้ำมันสน น้ำมันหมู เกลือ เครื่องปั้นดินเผา  และการสำรวจวิเคราะห์ดิน และตั้วยังเป็นผู้ริเริ่มในกิจการส่งเสริมอาหารและกิจการถั่วเหลืองในประเทศไทย และได้รับการแต่งตั้งเป็นประธานคณะกรรมการพิจารณาการส่งเสริมกิจการถั่วเหลืองของกระทรวงเศรษฐกิจในปี พ.ศ. 2480 จนกระทั่งเป็นนโยบายของรัฐบาลในเวลาต่อมา นายแพทย์ยงค์ ชุติมา ซึ่งเคยร่วมงานกับตั้วได้เขียนข้อความระลึกไว้ว่า

> ...ข้าพเจ้าถือว่าท่านเป็นผู้หนึ่งที่ควรได้รับเกียรติว่าเป็นผู้น้ำในการปฏิบัติเกี่ยวกับเรื่องอาหารการกินในประเทศไทย...เมื่อข้าพเจ้าได้นำความคิดเกี่ยวกับเรื่องถั่วเหลือง ซึ่งปรากฏว่ามีคุณค่าในทางอาหารดี สมควรส่งเสริมให้คนนิยมบริโภค ไปปรึกษาท่านในสมัยท่านดำรงตำแหน่งรัฐมนตรีและอธิบดีกรมวิทยาศาสตร์แล้ว ท่านก็เห็นพ้องด้วย และได้สนับสนุนจนรัฐบาลได้ตั้งกรรมการพิจารณาส่งเสริมกิจการถั่วเหลืองขึ้น โดยมีท่านเป็นประธาน...คุณตั้วได้ศึกษาในทางวิทยาศาสตร์มามากและมีความรู้สูงในกิจการอนามัยทั่วๆไป ท่านได้ปรารภกับข้าพเจ้าอยู่เนืองๆว่า ในการสร้างชาตินั้น เราจะต้องเร่งสร้างคนเป็นเรื่องสำคัญพร้อมๆกันไปด้วย โดยเฉพาะอย่างยิ่ง ต้องรีบจัดการส่งเสริมให้อาหารการกินของคนไทย ทั้งผู้ใหญ่และเด็ก ทุกเพศทุกวัย เข้าสู่ระดับดี...
> 
> — นพ.ยงค์ ชุติมา

นอกจากนี้ตั้วยังมีความสนใจเรื่องของการอ่านเป็นอย่างยิ่ง โดยปรับปรุงห้องสมุดกรมวิทยาศาสตร์ให้ก้าวหน้า จากมีหนังสือไม่กี่สิบเล่มเพิ่มเป็นจำนวนหมื่นเล่มในระยะเวลาอันรวดเร็ว ตั้วมีความตั้งใจจะพัฒนาห้องสมุดกรมวิทยาศาสตร์เป็นหอสมุดวิทยาศาสตร์แห่งชาติ และได้มีการออกวารสารวิทยาศาสตร์ทั้งภาษาไทยและภาษาอังกฤษ หรือวารสาร *Siam Science Bulletin* อันตีพิมพ์ผลงานวิจัยของไทยเผยแพร่ไปยังต่างประเทศ ซึ่งท่านรับเป็นบรรณาธิการวารสารดังกล่าวอยู่ 2 ปี เมื่อตั้วได้ดำรงตำแหน่งรัฐมนตรีในปี พ.ศ. 2481 อีกครั้งได้ดำรงตำแหน่งสำคัญอีกหลายตำแหน่งควบคู่กับการเป็นอธิบดีกรมวิทยาศาสตร์ โดยท่านได้บันทึกข้อคิดทางวิทยาศาสตร์ไว่าว่า "ชาติจะเจริญโดยไม่มีวิทยาศาสตร์เป็นหลักไม่ได้"

### การพัฒนาเภสัชศาสตร์และบริการทางเภสัชกรรม

นับได้ว่า ตั้ว ลพานุกรม เป็นผู้บุกเบิกงานด้านเภสัชกรรมไทยไปอย่างมาก สภาพการศึกษาเภสัชศาสตร์ในระยะก่อนที่ตั้วจะเข้ามาดูแลนั้นตกอยู่ในสภาพที่ไม่ได้รับความใส่ใจจากมหาวิทยาลัยและภาครัฐไม่มีกฎหมายในการรองรับสิทธิของเภสัชกรในการบริการร้านยา มีเพียงการรองรับสิทธิการปรุงยาในพระราชบัญญัติการแพทย์ พ.ศ. 2466 เท่านั้น จนกระทั่งมีการยกระดับแผนกปรุงยา คณะแพทยศาสตร์ศิริราชพยาบาล จุฬาลงกรณ์มหาวิทยาลัยเป็นแผนกอิสระเภสัชกรรมศาสตร์แห่งจุฬาลงกรณ์มหาวิทยาลัย ในปี พ.ศ. 2477 ตั้วได้ให้ความใส่ใจแก่การศึกษาเภสัชศาสตร์เป็นอย่างยิ่ง โดยอนุญาตให้ข้าราชการในกองเภสัชกรรม กรมวิทยาศาสตร์มาเป็นอาจารย์พิเศษ นอกจากนั้นท่านยังกระตุ้นการพัฒนาการศึกษาเภสัชศาสตร์เป็นย่างยิ่ง ตามบันทึกของ เภสัชกร ศาสตราจารย์ ดร. วิเชียร จีรวงส์ ว่า 

> ...ในระยะนั้นเมื่อได้เริ่มมีการปรับปรุงหลักสูตรเภสัชศาสตร์ แต่ว่ายังไม่สามารถยกระดับเป็นหลักสูตรปริญญา เพราะปัญหาอย่างยิ่ง ตึกก็ไม่มี ต้องอาศัยเขาอยู่ ก็ได้ช่วยกันวิ่งเต้นและบังเอิญในระยะนั้น ท่าน ดร.ตั้ว ซึ่งได้กลับมาอยู่เมืองไทยและได้เป็นอธิบดีกรมวิทยาศาสตร์ แล้ววันหนึ่งท่านได้มาเยือน ถามคณะแพทยศาสตร์ที่สอนเภสัชกรรมอยู่ไหน ภก.ศ.ดร.จำลอง สุวคนธ์ เล่าให้ฟังว่าตอนนั้นตกใจกันว่า รัฐมนตรีมาเยี่ยมโรงเรียน ท่านกลับถามหว่าโรงเรียนเภสัชฯไปสอนที่ไหนนั้นเป็นจุดที่ทำให้เราได้รู้ว่าความสนใจของท่านเป็นอย่างไร เมื่อมีความเดือดร้อนอย่างนี้แล้วโดยที่ท่านเป็นรัฐมนตรีและอธิบดีกรมวิทยาศาสตร์และอาจารย์พิเศษ ทำให้เภสัชกรรมสมาคมแห่งประเทศไทยซึ่งมีความห่วงใยต่ออนาคตของวิชาชีพเป็นอย่างยิ่ง เพราะเปิดมากว่า 30 ปีแล้วมีเภสัชกรสำเร็จเพียง 80 คนเนื่องจากหลักสูตรไม่ถึงปริญญา ได้เชิญ ภก.ดร.ตั้ว เข้ามาเป็นหัวหน้าแผนกอิสระเภสัชกรรมศาสตร์แห่งจุฬาลงกรณ์มหาวิทยาลัย เมื่อเป็นเช่นนั้นท่านก็ได้ช่วยจัดทำร่างหลักสูตรสำหรับปริญญาขึ้น...
> 
> — ภก.ศ.ดร.วิเชียร จีรวงส์

 ตั้ววซึ่งในขณะนั้นดำรงตำแหน่งอธิบดีกรมวิทยาศาสตร์และรัฐมนตรีสั่งราชการกระทรวงเศรษฐกิจนั้น ได้รับการแต่งตั้งจากจอมพล ป. พิบูลสงคราม อธิการบดีจุฬาลงกรณ์มหาวิทยาลัยในขณะนั้น ให้ดำรงตำแหน่งหัวหน้าแผนกอิสระเภสัชกรรมศาสตร์อีกตำแหน่งหนึ่ง ซึ่งท่านได้พัฒนาหลักสูตรขึ้นเป็นหลักสูตรปริญญา 4 ปีและจัดสร้างอาคารเรียนหลังแรกของแผนกอิสระเภสัชกรรมศาสตร์ และมีอาจารย์ประจำแผนกเกิดขึ้นเป็นครั้งแรก

นอกจากการส่งเสริมการศึกษาเภสัชศาสตร์แล้ว ตั้วยังปรารถนาอย่างยิ่งในการส่งเสริมการผลิตยาขึ้นใช้เองในประเทศ ดังบทความเรื่อง "วิทยาศาสตร์กับความต้องการของประเทศ" ว่า "...ต่อจากอาหารก็ถึงยา ซึ่งมีความสำคัญไม่น้อย ยาเป็นสิ่งจำเป็นของมนุษย์เกือบเท่าอาหาร และในบางโอกาสเราจะแยกอาหารกับยาออกจากกันไม่ได้..." ในช่วงที่ตั้วดำรงตำแหน่งอธิบดีกรมวิทยาศาสตร์ ได้ริเริ่มการผลิตยาน้ำมันกระเบาสำหรับรักษาโรคเรื้อนและน้ำยาสกัดรำข้าวที่มีวิตามินบี1สูงช่วยรักษาโรคเหน็บชา ซึ่งเป็นจุดริเริ่มในการผลิตยาหลายขนานใช้กันในประเทศ จนกระทั่งมีการจัดตั้งกองเภสัชกรรมขึ้นในกรมวิทยาศาสตร์ ปรากฏว่าสถานที่มีความคับแคบและไม่สะดวกต่อการผลิตยาจึงได้โครงการจัดตั้งโรงงานเภสัชกรรมขึ้นตามแนวคิดของ ร.อ.หวาน หล่อพินิจ ท่านได้ให้ความสำคัญของงานเภสัชกรรมเป็นอย่างยิ่งซึ่งเห็นได้จากบทความวารสารทางวิทยาศาสตร์ของกรมวิทยาศาสตร์ ฉบับประจำเดือนมกราคม พ.ศ. 2481 ที่ว่า "...รัฐบาลของเรามีความรู้สึกห่วงในเรื่องนี้เป็นอันมาก จึงคิดหาทางวางนโยบายพึ่งตนเองก่อนโดยวางโครงการส่งเสริมขึ้นเป็นต้นว่า ขยายมาตรฐานฐานและปรับปรุงการศึกษาวิชาเภสัชกรรมในมหาวิทยาลัยให้สูงขึ้น เพื่อเพาะผู้มีความรู้จริงในทางนี้ ตั้งกองเภสัชกรรมขึ้น เพื่อทำการศึกษาค้นคว้าในเรื่องยาและจะได้สร้างโรงงานทำยาขึ้นในลำดับต่อไป..."

ชีวิตส่วนตัวและความสนใจ
-----------------------

ภก.ดร.ตั้ว ลพานุกรม กับวงดนตรีสมัครเล่นที่คุมขังเชลยศึกเมือง Celle ประเทศเยอรมนี พ.ศ. 2461
ตั้วเกิดในครอบครัวชาวไทยมี มีพี่น้องร่วมบิดามารดา 5 คน เป็นบุตรคนที่ 3 เป็นผู้มีความสามารถในด้านการศึกษาจนสอบได้ทุนของสมเด็จพระมหิตลาธิเบศร อดุลยเดชวิกรม พระบรมราชชนก ตั้วมีความสนใจด้านวิทยาศาสตร์ คณิตศาสตร์ รัฐศาสตร์ ประวัติศาสตร์แต่ครั้งเยาว์วัย ตั้วรักการอ่านหนังสืออย่างยิ่ง ชีวิตครอบครัวมิได้สมรส

ตั้วเป็นผู้มีความสนใจในวิทยาศาสตร์เป็นอย่างยิ่ง ซึ่งได้ปรารภถึงความสำคัญของวิทยาศาสตร์อยู่บ่อยๆ ในบทความวารสารวิทยาศาสตร์ที่ตั้วเป็นผู้เขียนขึ้น ได้แก่ วิทยาศาสตร์กับความต้องการของประเทศ วิทยาศาสตร์กับการเมือง วิทยาศาสตร์กับอุตสาหกรรม เป็นต้น ซึ่งล้วนแต่กล่าวถึงความสำคัญของวิทยาศาสตร์ที่จะส่งเสริมความรุ่งเรืองและมั่งคั่งของชาติขึ้นมาได้ ดังบันทึกในข้อความหนึ่งว่า "ชาติจะเจริญโดยไม่มีวิทยาศาสตร์เป็นหลักไม่ได้" ในสมัยที่ตั้วดำรงตำแหน่งอธิบดีกรมวิทยาศาสตร์นั้น วิทยาศาสตร์ของไทยมีการพัฒนาขึ้นไปมาก อย่างหนึ่งที่ตั้วให้ความสำคัญในด้านวิทยาศาสตร์คือเรื่องของอาหารและยา ตั้วเคยเขียนในบทความเรื่อง "พลเมืองไทยกละความจำเป็นในทางอาหาร" ว่าควรมีการนำวิทยาศาสตร์มาสั่งสอนประยุกต์ใช้เข้าการการกสิกรรมของไทย และตั้วได้ริเริ่มส่งเสริมกิจการถั่วเหลืองและการบริโภคถั่วเหลืองในประเทศไทยอีกด้วย อีกเรื่องหนึ่งคือยา ซึ่งตั้วกล่าวในบทความ "วิทยาศาสตร์กับความต้องการของประเทศ" ไว้ว่า "วิทยาศาสตร์กับการประดิษฐ์และทำยานั้นเป็นสาขาหนึ่ง เรียกว่า เภสัชกรรม เวลานี้งานในส่วนของเรายังล้าสมัยอยู่มาก เรายังไม่มีการค้นคว้าหาสรรพคุณของสมุนไพรต่างๆ ที่มีอยู่ในประเทศของเรามากพอ เรายังไม่สามารถทำยาใช้เองได้อย่างเพียงพอ" 

ตั้วส่งเสริมการเผยแพร่ความรู้ทางวิทยาศาสตร์ด้วยการเป็นบรรณาธิการหนังสือพิมพ์วิทยาศาสตร์ภาษาไทยและวารสารวิจัยทางวิทยาศาสตร์ไทยในภาษาอังกฤษชื่อ *Siam Science Bulletin* สิ่งที่ตั้วชอบมากในงานวิทยาศาสตร์อีกอย่างหนึ่งคืองานด้านนิติเคมี อาทิ การวิเคราะห์เอกสาร ยาพิษ คราบโลหิต ปืน

ตั้วยังเป็นผู้ที่สนใจด้านการเมืองโดยเป็นหนึ่งในคณะราษฎร ผู้ก่อการเปลี่ยนแปลงการปกครองของไทยในปี พ.ศ. 2475 โดยร่วมเป็นสมาชิกฝ่ายพลเรือน นอกจากนี้ตั้วยังมีความสนใจพิเศษในเรื่องของการอ่าน และทักษะด้านภาษาโดยสามารถพูดต่างภาษาได้ถึงสามภาษา อันได้แก่ ภาษาอังกฤษ ภาษาเยอรมัน และภาษาฝรั่งเศส เขาได้ใช้ความสามารถดังกล่าวเป็นประโยชน์ยิ่งโดยการเป็นล่ามในกองรถยนต์ไทย ครั้งเกิดเหตุการณ์สงครามโลกครั้งที่หนึ่ง พลตรี หลวงวิจิตรวาทการเคยกล่าวถึงตั้วในด้านความสามารถของภาษาและความใฝ่รู้ไว้ว่า "...เป็นภาคีสมาชิกราชบัณฑิตยสภานและสนใจแสวงหาความรู้ในวิชาการทุกสาขา... เป็นรัฐมนตรีคนหนึ่งที่รู้ภาษาต่างประเทศดีถึง 3 ภาษา..สามารถเจรจาสนทนาใน 3 ภาษานี้ได้คล่องแคล่วเท่าๆ กับภาษาไทย.."

นอกจากนี้ตั้วยังเป็นผู้มีอัธยาศัยไมตรีจิตต่อผู้คนรอบข้าง พระยาพหลพลพยุหเสนาเคยกล่าวถึงตั้วในสมัยเรียนด้วยกัน ณ ประเทศเยอรมนีไว้ว่า "ข้าพเจ้าเคยรู้จัดชอบพอกันมาแต่เดิม...พูดจาคล่อง หัวเราะร่วน เป็นคนร่าเริงเสมอซึ่งเป็นที่ชอบพออัธยาศัยของบรรดานักเรียนไทยทักหลายที่ได้รู้จักมักคุ้น..." นอกจากนี้ปรีดี พนมยงค์ยังได้กล่าวในงานรัฐพิธีพระราชทาเพลิงศพของ ภก.ดร.ตั้ว ลพานุกรม ไว้ว่า "เป็นบุคคลที่มีอัธยาศัยมั่นคงเสมอต้นเสมอปลาย ไม่มีการเปลี่ยนแปลงแม้แต่อย่างใดอย่างหนึ่ง..."

เกียรติยศ
---------

### เครื่องราชอิสริยาภรณ์

* พ.ศ. 2484 –  เครื่องราชอิสริยาภรณ์อันมีเกียรติยศยิ่งมงกุฎไทย ชั้นที่ 1 ประถมาภรณ์มงกุฎไทย (ป.ม.)
* พ.ศ. 2482 –  เครื่องราชอิสริยาภรณ์อันเป็นที่เชิดชูยิ่งช้างเผือก ชั้นที่ 2 ทวีติยาภรณ์ช้างเผือก (ท.ช.)
* พ.ศ. 2462 –  เครื่องราชอิสริยาภรณ์อันมีศักดิ์รามาธิบดี ชั้นที่ 6 เหรียญรามมาลา (ร.ม.)
* พ.ศ. 2462 –  เหรียญงานพระราชสงครามยุโรป
* พ.ศ. 2484 –  เหรียญช่วยราชการเขตภายใน การรบสงครามอินโดจีน (ช.ร.)
* พ.ศ. 2462 –  เครื่องราชอิสริยาภรณ์อันเป็นที่เชิดชูยิ่งช้างเผือก ชั้นที่ 6 เหรียญทองช้างเผือก (ร.ท.ช.)

### ยศทหาร

* จ่าสิบเอก

### ยศข้าราชการพลเรือนของสยาม

* พ.ศ. 2474 : รองอำมาตย์เอก

อนุสรณ์
-------

พิธีเปิดอนุสาวรีย์ ดร. ตั้ว ลพานุกรม ณ กรมวิทยาศาสตร์บริการ
* **อนุสาวรีย์ ดร. ตั้ว ลพานุกรม องค์การเภสัชกรรม**
* **ลาน ดร. ตั้ว ลพานุกรม**
* **ห้องอนุสรณ์ ฯพณฯ ดร.ตั้ว ลพานุกรม** สำนักหอสมุดและศูนย์สารสนเทศวิทยาศาสตร์และเทคโนโลยี กรมวิทยาศาสตร์บริการ
* **"หอสมุดวิทยาศาสตร์ ดร.ตั้ว ลพานุกรม** กรมวิทยาศาสตร์บริการ
* **ห้องประชุมตั้ว ลพานุกรม** อาคาร 80 ปี เภสัชศาสตร์ คณะเภสัชศาสตร์ จุฬาลงกรณ์มหาวิทยาลัย

ดูเพิ่ม
-------

* คณะราษฎร

อ้างอิง
-------

1. ↑  คณะราษฎร เก็บถาวร 2011-02-20 ที่ เวย์แบ็กแมชชีน เรียกข้อมูลวันที่ 15 สิงหาคม 2553
2. 1 2 3 4 5 6 7 8  วิชิต ณ ป้อมเพชร *ดร.ตั้ว ลพานุกรม รัฐบุรุษวิทยาศาสตร์และเทคโนโลยีของไทย*;กรุงเทพฯ. กรมวิทยาศาสตร์บริการ, 2527. เรียกข้อมูลวันที่ 15 สิงหาคม 2553
3. 1 2  หน่วยวิจัยเภสัชศาสตร์สังคม ภาควิชาเภสัชศาสตร์สังคม คณะเภสัชศาสตร์ จุฬาลงกรณ์มหาวิทยาลัย *รายงานวิจัยบุคคลสำคัญทางเภสัชศาสตร์ในช่วงปี พ.ศ. 2475 - 2535;กรุงเทพฯ. คณะเภสัชศาสตร์ จุฬาลงกรณ์มหาวิทยาลัย, 2543. เรียกข้อมูลวันที่ 15 สิงหาคม 2553*
4. 1 2 3  กรมวิทยาศาสตร์บริการ *อนุสรณ์ ดร. ตั้ว ลพานุกรม ที่ระลึกเนื่องในพิธีเปิดอนุสาวรีน์ ดร.ตั้ว ลพานุกรม*; กรุงเทพฯ, กรม, 2549. เรียกข้อมูลวันที่ 15 สิงหาคม 2553
5. ↑  รัฐบุรุษวิทยาศาสตร์และเทคโนโลยีของไทย
6. ↑  คณะรัฐมนตรี คณะที่ 2 ของไทย สำนักเลขาธิการรัฐมนตรี เก็บถาวร 2012-02-14 ที่ เวย์แบ็กแมชชีน เรียกข้อมูลวันที่ 15 สิงหาคม 2553
7. ↑  ห้องอนุสรณ์ ฯพณฯ ดร. ตั้ว ลพานุกรม กรมวิทยาศาสตร์ เรียกข้อมูลวันที่ 9 มีนาคม 2558
8. 1 2  สมาคมนิสิตเก่าคณะเภสัชศาสตร์ จุฬาลงกรณ์มหาวิทยาลัย, *การประกาศเกียรติคุณศิษย์เก่าดีเด่น คณะเภสัชศาสตร์ จุฬาลงกรณ์มหาวิทยาลัย 2553*; กรุงเทพฯ, 2553. เรียกข้อมูลวันที่ 15 สิงหาคม 2553
9. ↑  กรมวิทยาศาสตร์บริการ กระทรวงวิทยาศาสตร์และเทคโนโลยี เก็บถาวร 2010-09-14 ที่ เวย์แบ็กแมชชีน เรียกข้อมูลวันที่ 15 สิงหาคม 2553
10. ↑  ประวัติองค์การเภสัชกรรม เก็บถาวร 2009-10-30 ที่ เวย์แบ็กแมชชีน เรียกข้อมูลวันที่ 15 สิงหาคม 2553
11. ↑  "เรื่องพระราชทานเครื่องราชอิสริยาภรณ์" (PDF). *ราชกิจจานุเบกษา*. **56**: 1800. 19 กันยายน 2482. สืบค้นเมื่อ 24 มกราคม 2564. `{{cite journal}}`: ตรวจสอบค่าวันที่ใน: `|accessdate=` (help)
12. ↑  พระราชทานเครื่องราชอิสริยาภรณ์
13. ↑  พระราชทานยศจ่าสิบเอก[*ลิงก์เสีย*]
14. ↑  "ยศพระราชทานพลเรือน". คลังข้อมูลเก่าเก็บจากแหล่งเดิมเมื่อ 2019-06-10. สืบค้นเมื่อ 2018-08-02.
15. ↑  "ยศข้าราชการในประเทศสยาม" (PDF). คลังข้อมูลเก่าเก็บจากแหล่งเดิม (PDF)เมื่อ 2018-08-01. สืบค้นเมื่อ 2018-08-02.
16. ↑  ฝ่ายพลเรือนของประเทศสยาม[*ลิงก์เสีย*]
17. ↑  สำนักหอสมุดและศูนย์สารสนเทศวิทยาศาสตร์และเทคโนโลยี

| * ด
* ค
* ก
คณะราษฎร |
| --- |
| สมาชิก | 

|  |  |
| --- | --- |
| หัวหน้าคณะ | 
* พระยาพหลพลพยุหเสนา
* พระยาทรงสุรเดช
* พระยาฤทธิอัคเนย์
* พระประศาสน์พิทยายุทธ

 |
| ฝ่ายทหาร | 

|  |  |
| --- | --- |
| สายทหารบก | 
* หลวงพิบูลสงคราม
* หลวงกาจสงคราม
* หลวงเกรียงศักดิ์พิชิต
* หลวงทัศนัยนิยมศึก
* หลวงเสรีเริงฤทธิ์
* หลวงอดุลเดชจรัส
* หลวงชำนาญยุทธศิลป์

 |
| สายทหารเรือ | 
* หลวงสินธุสงครามชัย
* หลวงศุภชลาศัย
* หลวงธำรงนาวาสวัสดิ์
* ทหาร ขำหิรัญ
* สงวน รุจิราภา

 |

 |
| ฝ่ายพลเรือน | 
* ปรีดี พนมยงค์
* ควง อภัยวงศ์
* ตั้ว ลพานุกรม
* ทวี บุณยเกตุ
* ประยูร ภมรมนตรี
* แนบ พหลโยธิน
* จรูญ สิงหเสนี
* ดิเรก ชัยนาม
* เฉลียว ปทุมรส
* แช่ม พรหมยงค์
* วิลาศ โอสถานนท์
* จรูญ สืบแสง
* สงวน ตุลารักษ์
* กระจ่าง ตุลารักษ์
* หม่อมหลวงกรี เดชาติวงศ์
* วนิช ปานะนนท์

 |

 |
| หัวข้อที่เกี่ยวข้อง | 
* การปฏิวัติสยาม พ.ศ. 2475
* ลำดับเหตุการณ์
* หมุดคณะราษฎร
* หลัก 6 ประการ

 |
| หมวดหมู่:คณะราษฎร |

| * ด
* ค
* ก
กรรมการราษฎรและรัฐมนตรีของไทยที่ไม่ได้ประจำกระทรวง |
| --- |
| 

| กรรมการราษฎร |
| --- |
| 
* พระยาปรีชาชลยุทธ (วัน จารุภา)
* พระยาศรีวิสารวาจา (หุ่น ฮุนตระกูล)
* พระยาพหลพลพยุหเสนา (พจน์ พหลโยธิน)
* พระยาทรงสุรเดช (เทพ พันธุมเสน)
* พระยาฤทธิอัคเนย์ (สละ เอมะศิริ)
* พระยาประมวญวิชาพูล (วงศ์ บุญ-หลง)
* พระประศาสน์พิทยายุทธ (วัน ชูถิ่น)
* หลวงพิบูลสงคราม
* หลวงสินธุสงครามชัย (สินธุ์ กมลนาวิน)
* หลวงประดิษฐ์มนูธรรม (ปรีดี พนมยงค์)
* หลวงเดชสหกรณ์
* ตั้ว ลพานุกรม
* ประยูร ภมรมนตรี
* แนบ พหลโยธิน

 |

 |  |
| 

| รัฐมนตรี |
| --- |
| 
* พระยาปรีชาชลยุทธ
* พระยาพหลพลพยุหเสนา
* พระยาทรงสุรเดช
* พระยาฤทธิอัคเนย์
* พระยาประมวญวิชาพล
* พระประศาสน์พิทยายุทธ์
* หลวงประดิษฐ์มนูธรรม
* หลวงสินธุสงครามชัย
* หลวงพิบูลสงคราม
* หม่อมหลวงเดช สนิทวงศ์
* ประยูร ภมรมนตรี
* แนบ พหลโยธิน
* ตั้ว ลพานุกรม
* พระยาอุดมพงศ์เพ็ญสวัสดิ์
* พระยาปรีชาชลยุทธ
* พระยามานวราชเสวี
* หลวงศุภชลาศัย
* พระยาพิชัยสงคราม
* พระยาศรีสิทธิสงคราม
* พระยาสุริยานุวัตร
* พระสิทธิเรืองเดชพล
* หลวงนฤเบศร์มานิต
* หลวงสิริราชไมตรี
* พระยาวิชิตชลธี
* หลวงธำรงนาวาสวัสดิ์
* พระดุลยธารณปรีชาไวท์
* พระยาสมันตรัฐบุรินทร์
* ขุนสมาหารหิตะคดี
* ขุนสุคนธวิทศึกษากร
* หลวงโกวิทอภัยวงศ์
* หลวงชำนาญยุทธศิลป์
* หลวงนาถนิติธาดา
* พระยาวิจารณจักรกิจ
* หลวงอดุลเดชจรัส
* พระยาอภัยสงคราม
* พระยาศรีเสนา
* พระเวชยันต์รังสฤษฎ์
* พระสารสาสน์ประพันธ์
* หลวงวิจิตรวาทการ
* หลวงกาจสงคราม
* หลวงชำนาญนิติเกษตร
* หลวงเชวงศักดิ์สงคราม
* ดิเรก ชัยนาม
* หลวงนาวาวิจิต
* หลวงพรหมโยธี
* หลวงสฤษฏิ์ยุทธศิลป์
* หลวงสังวรยุทธกิจ
* หลวงเสรีเริงฤทธิ์
* วิลาศ โอสถานนท์
* หลวงเกรียงศักดิ์พิชิต
* ทวี บุณยเกตุ
* บุญเจียม โกมลมิตร์
* สวัสดิ์ สวัสดิ์รณรงค์
* เดือน บุนนาค
* วนิช ปานะนนท์
* พระยามไหสวรรย์
* อุดมโยธา รัตนาวดี
* หม่อมหลวงกรี เดชาติวงศ์
* กาพย์ ทัตตานนท์
* สังวรณ์ สุวรรณชีพ
* ศรีธรรมราช กาญจนโชติ
* พิน อมรวิสัยสรเดช
* ทหาร ขำหิรัญ
* ชลิต กุลกำม์ธร
* ชิต มั่นศิลป์ สินาดโยธารักษ์
* เรือง เรืองวีระยุทธ
* ทองอินทร์ ภูริพัฒน์
* จิร วิชิตสงคราม
* ทวี ตะเวทิกุล
* วิจิตร ลุลิตานนท์
* พระยาอรรถการีย์นิพนธ์ (สิทธิ จุณณานนท์)
* พระตีรณสารวิศวกรรม
* เตียง ศิริขันธ์
* ถวิล อุดล
* พึ่ง ศรีจันทร์
* ทอง กันทาธรรม
* สงวน ตุลารักษ์
* หลวงบรรณกรโกวิท
* จำลอง ดาวเรือง
* วุฒิ สุวรรณรักษ์
* จรูญ สืบแสง
* พระสุทธิอรรถนฤมนตร์
* เจ้าวรทัศน์ ณ ลำพูน
* ชิต เวชประสิทธิ์
* ชม จารุรัตน์
* น้อม เกตุนุติ
* เลียง ไชยกาล
* หลวงอังคณานุรักษ์
* สุวิชช พันธเศรษฐ
* ใหญ่ ศวิตชาติ
* ฟอง สิทธิธรรม
* บุญเท่ง ทองสวัสดิ์
* ขุนระดับคดี
* วิโรจน์ กมลพันธ์
* ทวน วิชัยขัทคะ
* อิ้น บุนนาค
* ทองเปลว ชลภูมิ
* หม่อมเจ้านนทิยาวัด สวัสดิวัตน์
* เยื้อน พาณิชวิทย์
* หลวงนรัตถรักษา
* หม่อมราชวงศ์คึกฤทธิ์ ปราโมช
* เลื่อน พงษ์โสภณ
* ศรีเสนา สมบัติศิริ
* สอ เศรษฐบุตร
* ถัด พรหมมาณพ
* หม่อมเจ้ารังษิยากร อาภากร
* ชวลิต อภัยวงศ์
* กิจจา วัฒนสินธุ์
* เขมชาติ บุณยรัตพันธุ์
* เจ๊ะอับดุลลาห์ หลังปูเต๊ะ
* ปฐม โพธิ์แก้ว
* ฟื้น สุพรรณสาร
* นายวรการบัญชา
* สุกิจ นิมมานเหมินท์
* เสวตร เปี่ยมพงศ์สานต์
* ปลด ปลดปรปักษ์ พิบูลภานุวัธน์
* หลวงสุนาวินวิวัฒน์
* บัญญัติ เทพหัสดิน ณ อยุธยา
* หลวงอรรถพรพิศาล
* ขุนคงฤทธิศึกษากร
* ประเสริฐ สุดบรรทัด
* เทพ โชตินุชิต
* สงกรานต์ อุดมสิทธิ์
* เสรี อิศรางกูร ณ อยุธยา
* เสมอ กัณฑาธัญ
* สวัสดิ์ สวัสดิ์รณชัย สวัสดิเกียรติ
* พระนิติธารณ์พิเศษ
* สฤษดิ์ ธนะรัชต์
* ละม้าย อุทยานานนท์
* ประมาณ อดิเรกสาร
* หลวงชำนาญอรรถยุทธ์
* เผ่า ศรียานนท์
* หลวงเชิดวุฒากาศ
* เดช เดชประดิยุทธ
* ศิริ สิริโยธิน
* หม่อมหลวงชูชาติ กำภู
* ชื่น ระวิวรรณ
* เนตร เขมะโยธิน
* ทิม ภูริพัฒน์
* อารีย์ ตันติเวชกุล

 |

 |

| * ด
* ค
* ก
คณะรัฐมนตรีคณะที่ 1 ของสยาม |
| --- |
| ประธานคณะกรรมการราษฎร | 
* **พระยามโนปกรณนิติธาดา (ก้อน หุตะสิงห์)**

 |  |
| กรรมการราษฎร | 
* พระยาปรีชาชลยุทธ (วัน จารุภา)
* พระยาศรีวิสารวาจา (หุ่น ฮุนตระกูล)
* พระยาพหลพลพยุหเสนา (พจน์ พหลโยธิน)
* พระยาทรงสุรเดช (เทพ พันธุมเสน)
* พระยาฤทธิอัคเนย์ (สละ เอมะศิริ)
* พระยาประมวญวิชาพูล (วงศ์ บุญ-หลง)
* พระประศาสน์พิทยายุทธ (วัน ชูถิ่น)
* แปลก พิบูลสงคราม
* หลวงสินธุสงครามชัย (สินธุ์ กมลนาวิน)
* ปรีดี พนมยงค์
* หลวงเดชสหกรณ์ (หม่อมหลวงเดช สนิทวงศ์)
* ตั้ว ลพานุกรม
* ประยูร ภมรมนตรี
* แนบ พหลโยธิน

 |
| 
* ~~พ้นจากตำแหน่ง~~

 |

| * ด
* ค
* ก
คณะรัฐมนตรีคณะที่ 2 ของสยาม |
| --- |
| นายกรัฐมนตรี | 
* **พระยามโนปกรณนิติธาดา (ก้อน หุตะสิงห์)**

 |  |
| กลาโหม | 
* พระยาราชวังสัน (ศรี กมลนาวิน)

 |
| พระคลังมหาสมบัติ | 
* พระยามโนปกรณนิติธาดา (ก้อน หุตะสิงห์)

 |
| การต่างประเทศ | 
* พระยาศรีวิสารวาจา (หุ่น ฮุนตระกูล)

 |
| มหาดไทย | 
* พระยาจ่าแสนยบดีศรีบริบาล (ชิต สุนทรวร)

 |
| ยุติธรรม | 
* พระยาเทพวิทุรพหุลศรุตาบดี (บุญช่วย วณิกกุล)

 |
| ธรรมการ | 
* เจ้าพระยาธรรมศักดิ์มนตรี (สนั่น เทพหัสดิน ณ อยุธยา)

 |
| เกษตรพาณิชยการ | 
* เจ้าพระยาวงษานุประพัทธ์ (หม่อมราชวงศ์สท้าน สนิทวงศ์)

 |
| ไม่ประจำกระทรวง | 
* พระยาปรีชาชลยุทธ (วัน จารุภา)
* พระยาพหลพลพยุหเสนา (พจน์ พหลโยธิน)
* พระยาทรงสุรเดช (เทพ พันธุมเสน)
* พระยาฤทธิอัคเนย์ (สละ เอมะศิริ)
* พระยาประมวญวิชาพูล (วงศ์ บุญ-หลง)
* พระประศาสน์พิทยายุทธ (วัน ชูถิ่น)
* ปรีดี พนมยงค์
* หลวงสินธุสงครามชัย (สินธุ์ กมลนาวิน)
* แปลก พิบูลสงคราม
* หลวงเดชสหกรณ์ (หม่อมหลวงเดช สนิทวงศ์)
* ประยูร ภมรมนตรี
* แนบ พหลโยธิน
* ตั้ว ลพานุกรม

 |
| 
* ~~พ้นจากตำแหน่ง~~
* *รัฐมนตรีช่วยว่าการ*

 |

| * ด
* ค
* ก
คณะรัฐมนตรีคณะที่ 9 ของไทย |
| --- |
| นายกรัฐมนตรี | 
* **แปลก พิบูลสงคราม**

 |  |
| กลาโหม | 
* ~~แปลก พิบูลสงคราม~~
* ~~หลวงพรหมโยธี (มังกร พรหมโยธี)~~
* แปลก พิบูลสงคราม
* ~~*หลวงพรหมโยธี (มังกร พรหมโยธี)*~~
* *หลวงเสรีเริงฤทธิ์ (จรูญ รัตนกุล เสรีเริงฤทธิ์)*
* *หลวงพรหมโยธี (มังกร พรหมโยธี)*

 |
| การคลัง | 
* ~~ปรีดี พนมยงค์~~
* เภา เพียรเลิศ บริภัณฑ์ยุทธกิจ
* *หลวงนฤเบศร์มานิต (สงวน จูฑะเตมีย์)*

 |
| การต่างประเทศ | 
* ~~เจ้าพระยาศรีธรรมาธิเบศ (จิตร ณ สงขลา)~~
* ~~แปลก พิบูลสงคราม~~
* ~~ดิเรก ชัยนาม~~
* แปลก พิบูลสงคราม
* ~~*ดิเรก ชัยนาม*~~
* *หลวงวิจิตรวาทการ (วิจิตร วิจิตรวาทการ)*
* ~~*ดิเรก ชัยนาม*~~

 |
| เกษตราธิการ | 
* ~~มุนี มหาสันทนะ เวชยันตรังสฤษฏ์~~
* หลวงเดชสหกรณ์ (หม่อมหลวงเดช สนิทวงศ์)
* *หลวงชำนาญนิติเกษตร (อุทัย แสงมณี)*

 |
| คมนาคม | 
* ควง อภัยวงศ์
* *วิลาศ โอสถานนท์*

 |
| มหาดไทย | 
* ~~แปลก พิบูลสงคราม~~
* หลวงเชวงศักดิ์สงคราม (ช่วง ขวัญเชิด)
* *อดุล อดุลเดชจรัส*
* ~~*หลวงเชวงศักดิ์สงคราม (ช่วง ขวัญเชิด)*~~
* *ขุนสมาหารหิตะคดี (โป๊ โปรคุปต์)*
* *หลวงเกรียงศักดิ์พิชิต (พิชิต เกรียงศักดิ์พิชิต)*

 |
| ยุติธรรม | 
* หลวงธำรงนาวาสวัสดิ์ (ถวัลย์ ธำรงนาวาสวัสดิ์)
* ~~*หลวงชำนาญนิติเกษตร (อุทัย แสงมณี)*~~

 |
| ธรรมการ | 
* ~~หลวงสินธุสงครามชัย (สินธุ์ กมลนาวิน)~~
* แปลก พิบูลสงคราม
* ~~*ควง อภัยวงศ์*~~
* *ประยูร ภมรมนตรี*

 |
| เศรษฐกิจ | 
* ~~เภา เพียรเลิศ บริภัณฑ์ยุทธกิจ~~
* หลวงสินธุสงครามชัย (สินธุ์ กมลนาวิน)
* ~~*หลวงเสรีเริงฤทธิ์ (จรูญ รัตนกุล เสรีเริงฤทธิ์)*~~
* ~~*หลวงชำนาญนิติเกษตร (อุทัย แสงมณี)*~~
* *หลวงเดชสหกรณ์ (หม่อมหลวงเดช สนิทวงศ์)*

 |
| ไม่ประจำกระทรวง | 
* กาจ กาจสงคราม
* ~~หลวงชำนาญนิติเกษตร (อุทัย แสงมณี)~~
* ~~หลวงเชวงศักดิ์สงคราม (ช่วง ขวัญเชิด)~~
* ~~ดิเรก ชัยนาม~~
* ~~หลวงเดชสหกรณ์ (หม่อมหลวงเดช สนิทวงศ์)~~
* ~~ตั้ว ลพานุกรม~~
* ~~หลวงนฤเบศร์มานิต (สงวน จูฑะเตมีย์)~~
* หลวงนาวาวิจิต (ผัน อำไภวัลย์)
* ~~ประยูร ภมรมนตรี~~
* ~~หลวงพรหมโยธี (มังกร พรหมโยธี)~~
* ~~หลวงวิจิตรวาทการ (วิจิตร วิจิตรวาทการ)~~
* ~~ขุนสมาหารหิตะคดี (โป๊ โปรคุปต์)~~
* หลวงสฤษฏิ์ยุทธศิลป์ (เพียร พิริยะโยธิน)
* หลวงสังวรยุทธกิจ (สังวรณ์ สุวรรณชีพ)
* ~~หลวงเสรีเริงฤทธิ์ (จรูญ รัตนกุล เสรีเริงฤทธิ์)~~
* ~~วิลาศ โอสถานนท์~~
* ~~หลวงเกรียงศักดิ์พิชิต (พิชิต เกรียงศักดิ์พิชิต)~~
* วนิช ปานะนนท์
* ทวี บุณยเกตุ
* บุญเจียม โกมลมิตร์
* สวัสดิ์ สวัสดิ์รณรงค์

 |
| 
* ~~พ้นจากตำแหน่ง~~
* *รัฐมนตรีช่วยว่าการ*

 |

| * ด
* ค
* ก
คณบดีของคณะเภสัชศาสตร์ จุฬาลงกรณ์มหาวิทยาลัย |
| --- |
| 

|  |
| --- |
| **องค์ผู้สถาปนา** |
| 

|  |  |
| --- | --- |
| **องค์ผู้ดำริให้จัดตั้ง** สมเด็จพระเชษฐาธิราช เจ้าฟ้าจักรพงษ์ภูวนาถ กรมหลวงพิษณุโลกประชานาถ |  **องค์ผู้สถาปนา**  สมเด็จพระเจ้าบรมวงศ์เธอ กรมพระยาชัยนาทนเรนทร
  |

 |

---

 |  |
| 

|  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- |
| โรงเรียนราชแพทยาลัย | 

|  |  |
| --- | --- |
| แผนกแพทย์ผสมยา | 
* พระยาเวชสิทธิ์พิลาศ
* สมเด็จพระเจ้าบรมวงศ์เธอ กรมพระยาชัยนาทนเรนทร

 |

 |
| จุฬาลงกรณ์มหาวิทยาลัย คณะแพทยศาสตร์ (ศิริราช) | 

|  |  |
| --- | --- |
| แผนกแพทย์ผสมยา | 
* สมเด็จพระเจ้าบรมวงศ์เธอ กรมพระยาชัยนาทนเรนทร
* พระยาเวชสิทธิ์พิลาศ
* แอลเลอร์ เอลลิส

 |
| แผนกเภสัชกรรม | 
* หลวงพรตพิทยพยัต

 |

 |
| จุฬาลงกรณ์มหาวิทยาลัย | 

|  |  |
| --- | --- |
| แผนกเภสัชกรรมศาสตร์ | 
* *แอลเลอร์ เอลลิส*
* พระอัพภันตราพาธพิศาล (กำจร พลางกูร)
* ตั้ว ลพานุกรม

 |

 |
| มหาวิทยาลัยแพทยศาสตร์ | 

|  |  |
| --- | --- |
| คณะเภสัชศาสตร์ | 
* *หลวงลิปิธรรมศรีพยัต*
* อวย เกตุสิงห์
* จำลอง สุวคนธ์
* ชลอ โสฬสจินดา
* *ชัชวาลย์ โอสถานนท์*

 |

 |
| มหาวิทยาลัยมหิดล | 

|  |  |
| --- | --- |
| คณะเภสัชศาสตร์ | 
* *ชัชวาลย์ โอสถานนท์*
* ไฉน สัมพันธารักษ์

 |

 |
| จุฬาลงกรณ์มหาวิทยาลัย | 

|  |  |
| --- | --- |
| คณะเภสัชศาสตร์ | 
* วิเชียร จีรวงศ์
* *สมัคร พุกกะณะเสน*
* พิสิทธิ์ สุทธิอารมณ์
* บุญอรรถ สายศร
* ภาวิช ทองโรจน์
* สุนิพนธ์ ภุมมางกูร
* บุญยงค์ ตันติสิระ
* พรเพ็ญ เปรมโยธิน
* พิณทิพย์ พงษ์เพ็ชร
* รุ่งเพ็ชร สกุลบำรุงศิลป์

 |

 |

 |
| *ตัวเอียง* คือรักษาการ |