**ฉันทลักษณ์** หมายถึง ลักษณะบังคับของคำประพันธ์ไทย ซึ่งกำชัย ทองหล่อให้ความหมายไว้ว่า **ฉันทลักษณ์** คือตำราที่ว่าด้วยวิธีร้อยกรองถ้อยคำหรือเรียบเรียงถ้อยคำให้เป็นระเบียบตามลักษณะบังคับและบัญญัติที่นักปราชญ์ได้ร่างเป็นแบบไว้ ถ้อยคำที่ร้อยกรองขึ้นตามลักษณะบัญญัติแห่งฉันทลักษณ์ เรียกว่า *คำประพันธ์* และได้ให้ความหมายของ *คำประพันธ์* คือถ้อยคำที่ได้ร้อยกรองหรือเรียบเรียงขึ้น โดยมีข้อบังคับ จำกัดคำและวรรคตอนให้รับสัมผัสกัน ไพเราะ ตามกฎเกณฑ์ที่ได้วางไว้ในฉันทลักษณ์ โดยแบ่งเป็น 7 ชนิด คือ โคลง ร่าย ลิลิต กลอน กาพย์ ฉันท์ กล ซึ่งก็คือ ร้อยกรองไทย นั่นเอง

ร้อยกรองไทยมีความหมาย 2 นัย นัยหนึ่งหมายถึงการแต่งหนังสือดีให้มีความไพเราะ อีกนัยหนึ่งหมายถึงถ้อยคำที่เรียบเรียงให้เป็นระเบียบตามบทบัญญัติแห่งฉันทลักษณ์ ทั้งนี้ ยังมีอีกหลายคำที่มีความหมายทำนองเดียวกัน เช่น กวีนิพนธ์ บทกวี บทประพันธ์ กวีวัจนะ ลำนำ บทกลอน กาพย์กลอน กลอนกานต์ กานต์ รวมทั้งคำว่าฉันท์ กาพย์และกลอนด้วย บทความนี้มุ่งให้ความรู้เรื่องลักษณะบังคับของร้อยกรองไทยเป็นสำคัญ เพื่อเป็นพื้นฐานในการทำความเข้าใจคำประพันธ์ไทยต่อไป

ตำราฉันทลักษณ์ไทย
-----------------

ตำราแต่งร้อยกรองไทยที่ถือเป็นตำราหลักเท่าที่ปรากฏต้นฉบับในปัจจุบัน มีอยู่ 7 เล่ม ส่วนใหญ่เป็นตำราแต่งกวีนิพนธ์แบบฉบับ ได้แก่

1. จินดามณี
2. ประชุมจารึกวัดพระเชตุพน
3. ชุมนุมตำรากลอน ฉบับหอพระสมุดวชิรญาณ
4. ประชุมลำนำ ของ หลวงธรรมาภิมณฑ์
5. ฉันทศาสตร์ ของ นายฉันท์ ขำวิไล
6. ฉันทลักษณ์ ของ พระยาอุปกิตศิลปสาร
7. คัมภีร์สุโพธาลังการ แปลโดย น.อ.แย้ม ประพัฒน์ทอง

การแบ่งฉันทลักษณ์
-----------------

**สุภาพร มากแจ้ง** ได้วิเคราะห์ฉันทลักษณ์ร้อยกรองไทยไว้อย่างละเอียดใน *กวีนิพนธ์ไทย*

ซึ่งกล่าวว่าการแบ่งฉันทลักษณ์อย่างแคบและนิยมใช้อยู่ทั่วไปจะได้ 5 ชนิดใหญ่ ๆ แต่หากรวมคำประพันธ์ท้องถิ่นเข้าไปด้วยจะได้ 10 ชนิดใหญ่ ๆ ได้แก่

1. โคลง
2. ฉันท์
3. กาพย์
4. กลอน
5. ร่าย
6. กานต์
7. ค่าว
8. กาพย์ (เหนือ)
9. กาบ (อีสาน)
10. กอน (อีสาน)

คำประพันธ์ทั้ง 10 ชนิดนี้ ถ้านำมาแบ่งตามลักษณะบังคับร่วมจะได้ 2 กลุ่มคือ

**กลุ่มที่ 1 ไม่บังคับวรรณยุกต์** ได้แก่ ฉันท์ กาพย์ กลอน ร่าย และกานต์

**กลุ่มที่ 2 บังคับวรรณยุกต์** ได้แก่ โคลง กอน (อีสาน) กาบ (อีสาน) กาพย์ (เหนือ) และค่าว

ลักษณะบังคับ
------------

หมายถึง ลักษณะบังคับที่มีในคำประพันธ์ไทย ได้แก่

1. ครุ ลหุ
2. เอก โท
3. คณะ
4. พยางค์
5. สัมผัส
6. คำเป็น คำตาย
7. คำนำ
8. คำสร้อย

### ครุและลหุ

* **ครุ** คือพยางค์ที่มีเสียงหนัก ได้แก่ พยางค์ที่ประกอบด้วย สระเสียงยาว (ทีฆสระ) และ สระเกินทั้ง 4 คือ สระ อำ ใอ ไอ เอา และพยางค์ที่มีตัวสะกดทั้งสิ้น เช่น ตา ดำ หัด เรียน ฯลฯ
* **ลหุ** คือพยางค์ที่มีเสียงเบา ได้แก่พยางค์ที่ประกอบด้วย สระสั้น (รัสสระ) ที่ไม่มีตัวสะกด เช่น พระ จะ มิ ดุ แกะ ฯลฯ

### เอก โท

* **เอก** คือพยางค์หรือคำที่มีรูปวรรณยุกต์เอก และบรรดาคำตายทั้งสิ้น ซึ่งในโคลง และร่าย ใช้เอกแทนได้ เช่น พ่อ แม่ พี่ ปู่ ชิ ชะ มัก มาก ฯลฯ
* **โท** คือพยางค์หรือคำที่มีรูปวรรณยุกต์โท เช่น น้า ป้า ช้าง นี้น้อง ต้อง เลี้ยว ฯลฯ

### คณะ

* **คณะ** กล่าวโดยทั่วไปคือแบบบังคับที่วางเป็นกำหนดกฎเกณฑ์ไว้ว่า คำประพันธ์ชนิดนั้น จะต้องมีเท่านั้นวรรค เท่านั้นคำ และต้องมีเอกโท ครุลหุตรงนั้นตรงนี้
* แต่สำหรับใน **ฉันท์** คำว่า **คณะ** มีความหมายแคบ คือหมายถึง ลักษณะที่วางคำเสียงหนัก เสียงเบา ที่เรียกว่า ครุ ลหุ และแบ่งออกเป็น 8 คณะ คณะหนึ่งมีคำอยู่ 3 คำ เรียง ครุ ลหุ ไว้ต่างๆ กัน

คณะทั้ง 8 นั้น คือ **ย ร ต ภ ช ส ม น** ชื่อคณะทั้ง 8 นี้ เป็นอักษรที่ย่อมาจากคำเต็ม คือ

ย มาจาก ยชมาน แปลว่า พราหมณ์บูชายัญ
ร มาจาก รวิ แปลว่า พระอาทิตย์
ต มาจาก โตย แปลว่า น้ำ
ภ มาจาก ภูมิ แปลว่า ดิน
ช มาจาก ชลน แปลว่า ไฟ
ส มาจาก โสม แปลว่า พระจันทร์
ม มาจาก มารุต แปลว่า ลม
น มาจาก นภ แปลว่า ฟ้า
กำชัย ได้แต่งคำคล้องจองไว้สำหรับจำ **คณะ** ไว้ดังนี้

ย ยะยิ้มยวน (ลหุ-ครุ-ครุ)
ร รวนฤดี (ครุ-ลหุ-ครุ)
ส สุรภี (ลหุ-ลหุ-ครุ)
ภ ภัสสระ (ครุ-ลหุ-ลหุ)
ช ชโลมและ (ลหุ-ครุ-ลหุ)
น แนะเกะกะ (ลหุ-ลหุ-ลหุ)
ต ตาไปละ (ครุ-ครุ-ลหุ)
ม มาดีดี/มาดี ๆ (ครุ-ครุ-ครุ)
เมื่อแยกพยางค์แล้ว จะได้ ครุ-ลหุ เต็มตามคณะทั้ง 8 (ชื่อคณะนี้ ไม่สู้จำเป็นในการเรียนฉันทลักษณ์ไทยนัก เพราะมุ่งจำครุ-ลหุกันมากกว่าจำชื่อคณะ เท่าที่จัดมาให้ดูเพื่อประดับความรู้เท่านั้น)

### พยางค์

**พยางค์** คือจังหวะเสียง ที่เปล่งออกมาครั้งหนึ่งๆ หรือหน่วยเสียง ที่ประกอบด้วยสระตัวเดียว จะมีความหมาย หรือไม่ก็ตาม คำที่ใช้บรรจุในบทร้อยกรองต่างๆ นั้น ล้วนหมายถึง **คำพยางค์** ทั้งสิ้น คำพยางค์นี้ ถ้ามีเสียงเป็น ลหุ จะรวม 2 พยางค์ เป็นคำหนึ่ง หรือหน่วยหนึ่ง ในการแต่งร้อยกรองก็ได้ แต่ถ้ามี เสียงเป็น ครุ จะรวมกันไม่ได้ ต้องใช้พยางค์ละคำ

### สัมผัส

**สัมผัส** คือลักษณะที่บังคับให้ใช้คำคล้องจองกัน คำที่คล้องจองกันนั้น หมายถึง คำที่ใช้สระ และมาตราสะกดอย่างเดียวกัน แต่ต้องไม่ซ้ำอักษร หรือซ้ำเสียงกัน (สระใอ, ไอ อนุญาตให้ใช้สัมผัสกับ อัย ได้) มี 2 ชนิด คือ สัมผัสนอกและสัมผัสใน

1. **สัมผัสนอก** ได้แก่คำที่บังคับให้คล้องจองกัน ในระหว่างวรรคหนึ่ง กับอีกวรรคหนึ่ง ซึ่งมีตำแหน่งที่ต่างๆ กัน ตามชนิดของคำประพันธ์นั้นๆ สัมผัสนอกนี้ เป็นสัมผัสบังคับ ซึ่งจำเป็นต้องมี จะขาดไม่ได้ ดังตัวอย่าง ที่โยงเส้นไว้ให้ดู เช่น
**โคลง**

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| แท้ไทยใช่เผ่าผู้ |  | แผ่ม**หิทธิ์** |
| รักสงบระงับ**จิต** |  | ประจักษ์**แจ้ง** |
| ไป่รานไป่รุก**คิด** |  | คดประทุษ ใครเลย |
| เว้นแต่ชาติใด**แกล้ง** |  | กลั่นร้ายรานไทย |

**กลอน**

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| มิใช่ชายดอกนะจะดี**เลิศ** |  | หญิงประ**เสริฐ**เลิศดีก็มี**ถม** |
| ชายเป็นปราชญ์หญิงฉลาดหลักแหลม**คม** |  | มีให้**ชม**ทั่วไปในธาตรี |

2. **สัมผัสใน** ได้แก่ คำที่คล้องจองกัน และอยู่ในวรรคเดียวกัน จะเป็นสัมผัสคู่ เรียงคำไว้ติดต่อกัน หรือจะเป็นสัมผัสสลับ คือเรียงคำอื่น แทรกคั่นไว้ ระหว่างคำที่สัมผัสก็ได้สุดแต่จะเหมาะ ทั้งไม่มีกฎเกณฑ์จำกัดว่า จะต้องมีอยู่ตรงนั้น ตรงนี้ เหมือนอย่างสัมผัสนอก และไม่จำเป็น จะต้องใช้สระอย่างเดียวกันด้วย เพียงแต่ให้อักษรเหมือนกัน หรือเป็นอักษรประเภทเดียวกัน หรืออักษรที่มีเสียงคู่กัน ก็ใช้ได้ สัมผัสใน แบ่งออกเป็น 2 ชนิด คือ สัมผัสสระและสัมผัสอักษร
2.1 **สัมผัสสระ** ได้แก่คำคล้องจองที่มีสระและมาตราสะกดอย่างเดียวกัน เช่น

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| บางน้ำจืดชื่อ**บาง**เป็น**ทาง**คิด |  | ใครมีจิตจืด**นักมัก**หมองหมาง |
| คนใจ**จืดชืดชื้อ**เหมือน**ชื่อ**บาง |  | ควรตีห่างเหิน**กัน**จน**วัน**ตาย |

 

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| อันน้ำจืดรส**สนิท**กว่า**จิต**มืด |  | ถึงเย็นชืดลิ้ม**รสหมด**กระหาย |
| แต่ใจจืดรสระ**ทมขม**มิวาย |  | มักทำลายมิตร**ภาพ**ให้**ราบ**เตียน |
| — **จาก นิราศวัดสิงห์** |

2.2 **สัมผัสอักษร** ได้แก่ คำคล้องจองที่ใช้ตัวอักษรชนิดเดียวกัน หรือตัวอักษร ประเภทเดียวกัน หรือใช้ตัวอักษร ที่มีเสียงคู่กัน ที่เรียกว่า "อักษรคู่" เช่น **ข ค ฆ** หรือ **ถ ท ธ** เป็นต้น เช่น
**ใช้ตัวอักษรชนิดเดียวกัน** คือใช้อักษรตัวเดียวกันตลอดทั้งวรรค ดังนี้

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| แลลิงลิงเล่นล้อ |  | ลางลิง |
| พาเพื่อนเพ่นพ่านพิง |  | พวกพ้อง |
| ตื่นเต้นไต่ต่อติง |  | เตี้ยต่ำ |
| ก่นกู่กันกึกก้อง |  | เกาะเกี้ยวกวนกัน |

**ใช้ตัวอักษรประเภทเดียวกัน** คือใช้อักษรที่มีเสียงเหมือนกัน แต่รูปไม่เหมือนกัน เช่น ค ฆ ท ธ ร ล ศ ษ ส เป็นต้น ดังนี้

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| ศึกษาสำเร็จรู้ |  | ลีลา กลอนแฮ |
| ระลึกพระคุณครูบา |  | บ่มไว้ |
| อุโฆษคุณาภา |  | เพ็ญพิพัฒน์ |
| นิเทศธรณินให้ |  | หื่นซ้องสาธุการ |

**ใช้อักษรที่มีเสียงคู่กัน** คือใช้อักษรต่ำ ชนิดอักษรคู่ 14 ตัว กับอักษรสูง 11 ตัว ซึ่งมีเสียงผันเข้ากันได้ เป็นคู่ๆ ดังนี้  

| อักษรต่ำ 14 ตัว | อักษรสูง 11 ตัว |
| --- | --- |
| ค ฆ | ข |
| ช ฌ | ฉ |
| ซ (ทร-ซ) | ศ ษ ส |
| ฑ ฒ ท ธ | ฐ ถ |
| พ ภ | ผ |
| ฟ | ฝ |
| ฮ | ห |

ตัวอย่างดังนี้

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| คูนแคขิงข่าขึ้น |  | เคียงคาง |
| แฟงฟักไฟฝ่อฝาง |  | ฝิ่นฝ้าย |
| ซางไทรโศกสนสาง |  | ซ่อนซุ่ม |
| ทิ้งถ่อนทุยท่อมท้าย |  | เถื่อนท้องแถวถิน |

สัมผัสในดังที่กล่าวมาแล้วนี้ เป็นสัมผัสที่ไม่บังคับ จึงมิได้มีแบบกำหนดมาแต่โบราณ แต่ถ้าไม่มี ก็ขาดรสไพเราะ ซึ่งเป็นยอดของรส ในเชิงฉันทลักษณ์ เพราะฉะนั้น คำประพันธ์ที่ดี จะขาดสัมผัสในเสียมิได้ เหมือนเกสร เป็นเครื่องเชิดชู ความสวยงามของบุปผชาติฉะนั้น

### คำเป็นคำตาย

* **คำเป็น** คือคำที่ไม่มีตัวสะกดประกอบด้วย สระเสียงยาว (ทีฆสระ) ในแม่ ก กา และคำที่มีตัวสะกด ในแม่กน กง กม เกย (คำที่มีตัว ว สะกด จัดอยู่ในแม่เกย) รวมทั้ง สระสั้นทั้ง 4 ตัว คือ อำ ใอ ไอ เอาเช่น ตาดำชมเชยคนหุงข้าวเหนียวในครัวไฟ
* **คำตาย** คือคำไม่มีตัวสะกดที่ประกอบด้วย สระเสียงสั้น (รัสสระ) ในแม่ ก กา (ยกเว้น อำใอ ไอเอา) และคำที่มีตัวสะกด ในแม่ กก กด กบ เช่น นกกะหรอด กับนกกะปูด จิกพริก (ในการแต่งโคลงทุกชนิด ใช้**คำตาย**แทน **เอก** ได้)

### คำนำ

**คำนำ** คือคำที่ใช้กล่าวขึ้นต้น สำหรับเป็นบทนำ ในคำประพันธ์ เป็นคำเดียวบ้าง เป็นวลีบ้าง เช่น **เมื่อนั้น** **บัดนั้น** **โฉมเฉลา** **น้องเอ๋ยน้องรัก** **รถเอ๋ยรถทรง** **ครานั้น** **สักวา** ฯลฯ บางทีก็ใช้คำนามตรงๆ เหมือนอย่าง นามอาลปนะ เช่น สุริยา พระองค์ ภมร ดวงจันทร์ ฯลฯ ดังตัวอย่าง ต่อไปนี้

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| **ปทุมา** |  | โสภาหมดจดสดสี |
| เกิดในใต้ตมวารี |  | แต่ไร้ราคีเปือกตม |
| — **ฯลฯ** |

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| **ภมร** |  | สุนทรมธุรสถ้อยหรรษา |
| กลั่นกล่าวเร้าดวงวิญญาณ์ |  | วาจาสิ้นลมคมใน |
| — **ฯลฯ** |

### คำสร้อย

**คำสร้อย** คือคำที่ใช้สำหรับลง**ท้ายบท**หรือ**ท้ายบาท**ของคำประพันธ์ ซึ่งตามธรรมดา มีคำซึ่งมีความหมายอยู่ข้างหน้าแล้ว แต่ยังไม่ครบจำนวนคำ ตามที่บัญญัติไว้ ในคำประพันธ์ จึงต้องเติมสร้อย เพื่อให้มีคำ ครบตามจำนวน และเป็นการเพิ่มสำเนียงให้ไพเราะ ในการอ่านด้วย คำสร้อยนี้ จะเป็นคำนาม คำวิเศษณ์ คำกริยานุเคราะห์ คำสันธาน หรือคำอุทาน ก็ได้ แต่ถ้าเป็นคำอุทาน ที่มีรูปวรรณยุกต์ ต้องตัดรูปวรรณยุกต์ออก และไม่ต้องมีเครื่องหมายอัศเจรีย์ มิฉะนั้น จะขัดต่อการอ่านทำนองเสนาะ และในการใช้นั้น ควรเลือกคำที่ท่านวาง เป็นแบบฉบับไว้ ดังตัวอย่างต่อไปนี้

* คำนาม เช่น พ่อ แม่ พี่
* คำกริยานุเคราะห์ เช่น เทอญ นา
* คำสันธาน เช่น ฤๅ แล ก็ดี
* คำอุทาน เช่น ฮา แฮ เฮย เอย เวย รา อา นอ
* คำวิเศษณ์ เช่น บารนี เลย

**คำสร้อย**นี้ ต้องเป็น**คำเป็น** จะใช้**คำตาย**ไม่ได้ และใช้เฉพาะบทประพันธ์ ชนิด**โคลง** และ**ร่าย** เท่านั้น

สุนทรียภาพของฉันทลักษณ์ไทย
--------------------------

คือ แง่ความงามของฉันทลักษณ์เป็นเครื่องยังให้เกิดความสะเทือนอารมณ์ เกิดจากองค์ประกอบ 3 ประการ ได้แก่

### สุนทรียรูป

ได้แก่ การเลือกใช้รูปแบบของคำประพันธ์ให้เหมาะสมกับเนื้อหาและอารมณ์ที่ผู้แต่งต้องการสื่อ รวมทั้งความถูกต้องตามแบบแผนของคำประพันธ์ที่เลือกด้วย

### สุนทรียลีลา

คือ แง่งามในด้านกระบวนการพรรณนา ซึ่งมีอยู่ 4 กระบวน คือ

1. เสวรจนี กระบวนการชมความงามทั้งของตัวละครและสิ่งต่างๆ
2. นารีปราโมช กระบวนการเล้าโลมเกี้ยวพาราสีหรือพูดให้เพลิดเพลิน
3. พิโรธวาทัง กระบวนการตัดพ้อ โกรธขุ่นเคือง เยาะเย้ย เหน็บแนม
4. สัลลาปังคพิไสย กระบวนการคร่ำครวญ โศกเศร้า พร่ำเพ้อ อาลัยอาวรณ์

### สุนทรียรส

คือ แง่งามด้านอารมณ์สะเทือนใจ อันเกิดจากกระบวนการพรรณนา และกลวิธีการประพันธ์ที่เหมาะสม มีอยู่ 9 รส คือ 

1. สิงคารรส ( รสแห่งความรัก )
2. หาสยรส ( รสแห่งความตลกขบขัน )
3. กรุณารส ( รสแห่งความเมตตากรุณา )
4. รุทธรส ( รสแห่งความโกรธ )
5. วีรรส ( รสแห่งความกล้าหาญ )
6. ภยานกรส ( รสแห่งความกลัว )
7. วิภัจฉารส ( รสแห่งความเกลียดชัง ขยะแขยง )
8. อัพภูตรส ( รสแห่งความพิศวง อัศจรรย์ )
9. สันตรส ( รสแห่งความสงบ เยือกเย็น บริสุทธิ์ )

ขนาด
----

ฉันทลักษณ์ในงานร้อยกรอง มีขนาดลดหลั่นกัน ดังนี้ คือ บท → บาท → วรรค → คำ เฉพาะในคำประพันธ์ประเภทกลอน มักเรียกว่า *คำกลอน* แทนคำว่า บาท 

คำประพันธ์ส่วนใหญ่ กำหนด 1 บท เป็น 2 บาท และ 1 บาท เป็น 2 วรรค แต่ยังมีคำประพันธ์อีกไม่น้อย ที่กำหนดบาทแตกต่างไปจากนี้ โดยแต่ละบาทจะมีชื่อเรียกกำกับ ว่า **บาทเอก**  **บาทโท**  **บาทตรี**  **บาทจัตวา** บางครั้งอาจใช้จำนวนนับแทน เช่น **บาทที่หนึ่ง** **บาทที่สอง** เป็นต้น

อ้างอิง
-------

1. 1 2  กำชัย ทองหล่อ. **หลักภาษาไทย**. รวมสาส์น (1977) : กรุงเทพฯ, 2545.
2. ↑  กรมศิลปากร. ครรภครรลองร้อยกรองไทย. กรุงเทพฯ, 2545.
3. ↑  สุภาพร มากแจ้ง. กวีนิพนธ์ไทย 1. กรุงเทพฯ, โอเดียนสโตร์, 2535.

แหล่งข้อมูลอื่น
---------------

* 
* เก็บถาวร 2013-10-30 ที่ เวย์แบ็กแมชชีน