**เขตรัฐตุงคบุรี** หรือ **เขมรัฐโชติตุงบุรี** โดยย่อว่า **เขมรัฐ** (พม่า: ခေမာရဋ္ဌ เขมารฏฺฐ; บาลี: เขมรฏฺฐ) หรือ **รัฐเชียงตุง** (พม่า: ကျိုင်းတုံ; ไทใหญ่: ၵဵင်းတုင်; ไทยถิ่นเหนือ: ᨩ᩠ᨿᨦᨲᩩᨦ) บ้างเรียก **เมืองเขิน** (ไทเขิน: ᨾᩮᩨ᩠ᨦᨡᩨ᩠ᨶ) และจารึกเมืองเชียงตุงเรียก **เมืองไทย** เป็นรัฐเจ้าฟ้าแห่งหนึ่งในกลุ่มสหพันธรัฐชาน ปัจจุบันอยู่ในเขตประเทศพม่า มีราชธานีคือเชียงตุง ซึ่งเป็นเขตเมืองใหญ่เพียงแห่งเดียวเพราะเป็นแอ่งที่ราบขนาดใหญ่ ทั้งประเทศเป็นเขตภูเขาสูงสลับซับซ้อนของเทือกเขาแดนลาวมีที่ราบขนาดแคบ ถือเป็นรัฐที่มีพื้นที่ขนาดใหญ่ที่สุดในหมู่รัฐชานอื่น ๆ ตั้งอยู่ทางตะวันออกเฉียงใต้สุดของรัฐชาน ตั้งแต่แม่น้ำสาละวินจรดแม่น้ำโขง และถูกแยกจากรัฐชานตอนเหนือด้วยแม่น้ำข่า

รัฐเชียงตุงมีลักษณะเป็นรัฐชายขอบ โอนอ่อนไปตามอิทธิพลของรัฐรอบข้างคือ พม่า จีน และล้านนา เมื่อรัฐใดรัฐหนึ่งมีอำนาจมากกว่า เจ้าผู้ครองเชียงตุงก็จะเข้าสวามิภักดิ์กับฝ่ายนั้น กระนั้นเชียงตุงยังคงรักษาความสัมพันธ์กับเชียงใหม่ในฐานะบ้านพี่เมืองน้องมาตลอด แต่ในช่วงหลังเชียงตุงสวามิภักดิ์กับพม่า เพราะพม่าไม่มีนโยบายกวาดต้อนผู้คน ต่างจากฝ่ายสยามที่มุ่งทำลายเมืองเชียงตุง เพราะไม่ต้องการให้ฝ่ายพม่าใช้เชียงตุงเป็นที่มั่นสำหรับโจมตีเมืองเชียงราย

หลังการสละราชอำนาจของเจ้าจายหลวง มังราย เมื่อ พ.ศ. 2502 รัฐเชียงตุงถูกผนวกเข้าเป็นส่วนหนึ่งของรัฐชานโดยสมบูรณ์ แม้จะพยายามต่อสู้เพื่อเอกราชหลายครั้ง แต่ก็ตกเป็นดินแดนส่วนหนึ่งของพม่าไปโดยปริยาย และหลังการรัฐประหารของนายพลเนวี่นเมื่อ พ.ศ. 2505 สิทธิพิเศษของเจ้าฟ้าไทใหญ่ต่าง ๆ ถูกยกเลิกลงทั้งหมด

ประวัติ
-------

### แรกเริ่ม

รัฐเชียงตุงเกิดจากการขยายอำนาจขึ้นทางเหนือของพญามังรายแห่งอาณาจักรล้านนา ที่ส่งพระราชนัดดาชื่อเจ้าน้ำท่วมขึ้นปกครองเชียงตุง อันเป็นดินแดนของชาวว้าและไทใหญ่ ประชากรส่วนใหญ่ในเมืองหลวงเป็นชาวเขิน ต่างจากหัวเมืองอื่น ๆ ที่ส่วนใหญ่เป็นไทใหญ่ ตามประวัติศาสตร์ พญามังรายสร้างเมืองเชียงตุงเมื่อ พ.ศ. 1810 เพื่อเป็นเมืองหน้าด่านทางทิศเหนือของล้านนา โดยมีสัมพันธ์อันดีจนถึงรัชสมัยพญากือนา ส่วนรัชสมัยพญาแสนเมืองมาจนถึงพญาสามฝั่งแกน เชียงตุงสวามิภักดิ์กับจีน จนรัชสมัยพระเจ้าติโลกราชความสัมพันธ์ระหว่างเชียงตุงกับล้านนาจึงเฟื่องฟูอีกครั้ง เพราะมีการเผยแผ่ศาสนาพุทธและวรรณกรรมล้านนาไปยังเชียงตุง

### ร่วมสมัย

การสมรสระหว่างเจ้านางสุคันธากับเจ้าอินทนนท์ ณ เชียงใหม่ เมื่อ พ.ศ. 2476
จักรพรรดิเฉียนหลงกระทำสงครามกับพระเจ้ามังระช่วง พ.ศ. 2303 รัฐเชียงตุงจึงสวามิภักดิ์ต่อเชียงใหม่ใน พ.ศ. 2345 แต่ภายหลังเชียงตุงได้รับความช่วยเหลือจากพม่า จึงกลับเข้าสู่กับปกครองของพม่าตามเดิมและผนวกรัฐเมืองยองไปด้วยกันใน พ.ศ. 2357

ยุครัตนโกสินทร์ ในรัชสมัยพระบาทสมเด็จพระนั่งเกล้าเจ้าอยู่หัวเป็นต้นมา สยามมีนโยบายมุ่งแผ่อำนาจไปยังเชียงตุงและเชียงรุ่ง แต่ไม่ประสบผลสำเร็จ แม้ทั้งสองเมืองนี้จะยอมสวามิภักดิ์ต่อสยามก็ตาม หลังการปักปันเขตแดนกับสหราชอาณาจักรเมื่อ พ.ศ. 2428-2438 สยามเป็นฝ่ายเสียเปรียบ เมื่อเขตแดนแบ่งออกอย่างชัดเจน สยามมีดินแดนสุดที่แม่สาย ส่วนเมืองเชียงตุง เมืองยอง และหัวเมืองไทใหญ่อื่น ๆ ขึ้นในอารักขาของสหราชอาณาจักร ต่อมาสหราชอาณาจักรยุบรัฐเชียงแขงขึ้นกับเชียงตุง

27 พฤษภาคม พ.ศ. 2485 ตรงกับสงครามโลกครั้งที่สอง รัฐเชียงตุงถูกกองทัพพายัพจากประเทศไทยรุกรานและเข้ายึดเชียงตุงซึ่งเป็นเมืองหลวง ตามข้อตกลงระหว่างจอมพลแปลก พิบูลสงครามกับจักรวรรดิญี่ปุ่น เดือนธันวาคมปีเดียวกันกองทัพไทยเข้ายึดรัฐเชียงตุงและสี่อำเภอของรัฐเมืองปั่น ที่สุดรัฐบาลไทยผนวกดินแดนนี้อย่างเป็นทางการและประกาศจัดตั้งสหรัฐไทยเดิมและอำเภอเมืองพานเมื่อ 1 สิงหาคม พ.ศ. 2486 ภายหลังประเทศไทยถอนตัวออกจากรัฐเชียงตุงและเมืองปั่นเมื่อ พ.ศ. 2488 และยกเลิกการอ้างสิทธิใน พ.ศ. 2489 เพื่อเข้าร่วมกับองค์การสหประชาชาติและยกเลิกการคว่ำบาตรจากการเข้าร่วมกับฝ่ายอักษะ

หลังการสละราชอำนาจของเจ้าจายหลวง มังราย เมื่อ พ.ศ. 2502 รัฐเชียงตุงถูกผนวกเข้าเป็นส่วนหนึ่งของรัฐชานโดยสมบูรณ์ แม้จะพยายามต่อสู้เพื่อเอกราชหลายครั้ง แต่ก็ตกเป็นดินแดนส่วนหนึ่งของพม่าไปโดยปริยาย และหลังการรัฐประหารของนายพลเนวี่นเมื่อ พ.ศ. 2505 สิทธิพิเศษของเจ้าฟ้าไทใหญ่ต่าง ๆ ถูกยกเลิกลงทั้งหมด

การปกครอง
---------

รัฐเชียงตุงปกครองด้วยระบอบสมบูรณาญาสิทธิราชย์ มีเจ้าฟ้าเป็นผู้ปกครอง ใช้พระนามว่า *เขมาธิปติราชา* เช่น *รัตนภูมินทะนรินทาเขมาธิปติราชา* หรือ *พญาศรีสุธรรมกิตติ สิริเมฆนรินทร์ เขมาธิปติราชา* ในยุคเริ่มต้น เชียงตุงมีฐานะเป็นประเทศราชของอาณาจักรล้านนา มีเจ้าผู้ครองปกครองตนเองด้วยจารีตท้องถิ่น และได้รับเกียรติเรียกเจ้าผู้ครองเชียงตุงว่า "พระหัวเจ้า" เชียงตุงต้องแสดงความจงรักภักดีต่อราชธานีที่ยิ่งใหญ่กว่าด้วยการประกอบพิธีถือน้ำพิพัฒน์สัตยา

ล้านนามักส่งลูกหลานกษัตริย์หรือขุนนางที่ใกล้ชิดจากเชียงใหม่ปกครองเชียงตุง แต่ในช่วงพุทธศตวรรษที่ 24 เป็นต้นมา เชียงตุงยอมรับอำนาจของพม่า ส่วนเชียงใหม่ยอมรับอิทธิพลของสยาม ความขัดแย้งระหว่างสยามและพม่าส่งผลต่อความสัมพันธ์ระหว่างเชียงใหม่และเชียงตุง จนก่อให้เกิดสงครามเชียงตุงช่วงต้นรัตนโกสินทร์

เจ้าผู้ครองรัฐเป็นผู้บริหารและใช้อำนาจเต็ม ปกครองประชากรด้วยความผาสุก กอปรด้วยความอารีอย่างบิดากับบุตร หากมีผู้ใดกระทำผิดก็จะใช้อำนาจเด็ดขาดในการปราบปราม เช่น หากมีผู้ใดโกรธชักดาบออกจากฝักเพียงฝ่ามือเดียวจะถูกปรับไหมเป็นเงินหลายรูปี เป็นต้น ทั้งนี้รัฐเชียงตุงยังมีนครรัฐน้อย ๆ เป็นบริวารในอำนาจตนเองจำนวนหนึ่งเช่น รัฐเมืองเลน รัฐเมืองสาต และรัฐเมืองปุ

### รายพระนามและรายนามผู้ปกครองรัฐเชียงตุง

| **#** | **ผู้ปกครอง** | เริ่มต้น | สิ้นสุด | หมายเหตุ |
| --- | --- | --- | --- | --- |
| 1 | เจ้ามังคุ่ม และ เจ้ามังเคียน | 1790 | 1796 | ขุนนางชาวลัวะ ได้รับการแต่งตั้งจากพระญามังรายมหาราช |
| 2 | เจ้าน้ำท่วม | 1796 | 1807 | พระโอรสของพระญาไชยสงคราม |
| 3 | เจ้าน้ำน่าน | 1807 | 1860 |  |
| 4 | เจ้าสามหมื่นห้วย | 1860 | 1867 |  |
| 5 | เจ้าอ้ายลก | 1867 | 1885 |  |
| 6 | เจ้าไส่น่าน | 1885 | 1903 |  |
| — | — | 1903 | 1911 | เป็นเมืองร้างไม่มีผู้ปกครอง |
| 7 | เจ้าเจ็ดพันตู (เจ้าสัตตพันธุราชา) | 1911 | 1930 | พระโอรสของพระญาผายู |
| 8 | เจ้าอ้ายอ่อน (เจ้ารัตนพันธุราชา) | 1930 | ? | มาช่วยเชียงใหม่รบกับอยุธยาแล้วถูกจับกุมตัวไป |
| 9 | เจ้าบุญชู (เจ้าแขนเหล็ก,เจ้าพาหุราชา) | 1933 | 1946 |  |
| 10 | เจ้ายี่คำ (พระยาเจ้ามธุระ) | 1946 | 1959 |  |
| — | — | 1959 | 1962 | ไม่ปรากฏรายละเอียด |
| 11 | เจ้าสามตนน้องหล้า (พระยากองรัตนเภรี) | 1962 | 1986 |  |
| 12 | เจ้าสามสรี (พระยาสรีสุธัมมจุฬามณีราชา) | 1986 | 1999 |  |
| 13 | เจ้าพระยาอ้ายเลาคำทา (จันทบุณณราชา) | 1999 | 2017 |  |
| 14 | เจ้าเลา (พระยาอทิตตราชา) | 2017 | 2062 |  |
| 15 | เจ้าหน่อแก้ว | 2062 | 2064 |  |
| 16 | เจ้าสายคอ (พระยาสิวิเชยยราชา) | 2064 | 2066 |  |
| 17 | เจ้าไส่พรม | 2066 | 2066 | ครองเมืองอยู่ได้ประมาณ 1 เดือน |
| 18 | เจ้าสายเชียงคง | 2066 | 2066 | ครองเมืองได้ไม่กี่วัน |
| 19 | เจ้าคำหมู่ | 2066 | 2066 | ครองเมืองได้ 1 เดือน 7 วัน |
| 20 | เจ้าท้าวคำฟู (พระยาแก้วยอดฟ้านรินทะ) | 2066 | 2103 |  |
| 21 | เจ้าแก้วบุญนำ | 2103 | 2139 |  |
| 22 | เจ้าคำท้าว (พระยาสุธัมมราชา) | 2139 | 2163 |  |
| 23 | เจ้าเกี๋ยงคำ (เจ้าขาก,พระยาแก้วผาบนรินทะ) | 2163 | 2181 | เคยครองเมืองขากมาก่อนที่จะขึ้นปกครองเมืองเชียงตุง |
| 24 | เจ้าอุ่น (พระยาอาทิตตราชา) | 2181 | 2200 |  |
| — | — | 2200 | 2204 | ไม่ปรากฏรายละเอียด |
| 25 | เจ้าอินคำ (พระยารัตนพันธุ) | 2204 | 2221 |  |
| 26 | เจ้ารามหมื่น (พระยาสุรินทราชา) | 2221 | 2229 |  |
| 27 | เจ้าแก้วบุญมา (อุเทยยไตรวัจระ) | 2229 | 2246 |  |
| 28 | เจ้าสาม | ? | ? |  |
| 29 | เจ้าเมืองชืน | 2253 | 2271 |  |
| 30 | เจ้าม่องมยู | 2272 | 2280 |  |
| 31 | เจ้าติตถนันทราชา | 2280 | 2283 |  |
| 32 | เจ้าเมืองสาม (จุฬามณีสิริเมฆภูมินนรินทาเขมาบติราชา) – ครั้งที่ 1 | 2283 | 2309 |  |
| — | เจ้ากาง | 2309 | 2312 | โอรสของเจ้าม่องมยู ชิงเมืองได้จากเจ้าเมืองสาม |
| 33 | เจ้าเมืองสาม (จุฬามณีสิริเมฆภูมินนรินทาเขมาบติราชา) – ครั้งที่ 2 | 2312 | 2330 |  |
| 34 | เจ้ากองไท (สากยภูมินทนรินทะ) | 2330 | ? | ถูกเชียงใหม่รุกรานและพามายังเมืองเชียงใหม่ |
| 35 | เจ้าดวงแสงมหาขนาน | 2357 | 2400 |  |
| 36 | เจ้ามหาพรม | 2401 | 2419 |  |
| 37 | เจ้าฅำแสน | 2420 | 2423 |  |
| 38 | เจ้าหม่อมเชียงแขง | 2423 | 2429 |  |
| 39 | เจ้าหม่อมเสือ (มหาพยัคฆโชติกองฅำฟู) | 2429 | 2439 |  |
| — | เจ้านางทิพย์ธิดา | 2439 | 2440 | ว่าราชการแทนเจ้าก้อนแก้วอินแถลงซึ่งเป็นพระอนุชา |
| 40 | เจ้าหม่อมก้อนแก้วอินแถลง | 2440 | 2478 |  |
| — | — | 2478 | 2480 | รอการแต่งตั้งจากสหราชอาณาจักร |
| 41 | เจ้ากองไท (สารกยะภูมินนรินทาเขมาธิบติราชา) | 2480 | 2480 | ดำรงตำแหน่ง 162 วัน |
| — | — | 2480 | 2486 | ไม่มีการแต่งตั้งเพราะมีการดำเนินคดีการปลงพระชนม์เจ้ากองไท แล้วต่อเนื่องถึงการเกิดสงครามโลกครั้งที่ 2 |
| 42 | เจ้าพรหมลือ (สิริสุวรรณราชยสสร) | 2486 | 2488 | ได้รับการแต่งตั้งโดยสยามในช่วงสงครามโลกครั้งที่ 2 |
| 43 | สมเด็จเจ้าฟ้าชายหลวง | 2489 | 2502 |  |

เศรษฐกิจ
--------

แม้รัฐเชียงตุงจะเป็นรัฐบนภูเขาสูงสลับซับซ้อน แต่มีราชธานีตั้งอยู่บนแอ่งที่ราบขนาดใหญ่ เป็นพื้นที่ชุมนุมทางการค้าขนาดใหญ่ ทั้งยังเป็นศูนย์กลางทางการเมือง การปกครอง และเศรษฐกิจ ด้วยเหตุนี้เชียงตุงจึงเป็นรัฐเกษตรกรรมผสมผสานกับการค้า ขณะที่เมืองยองซึ่งอยู่ตะวันออกสุด ที่ราบขนาดขนาดกว้าง สามารถพึ่งพาตัวเองได้ ถือเป็นพื้นที่เกษตรกรรมของรัฐเชียงตุง เชียงตุงเป็นศูนย์กลางทางการค้าทางเกวียนจากเมืองต้าหลี่ และสิบสองพันนา ก่อนส่งต่อไปยังย่างกุ้งและมะละแหม่ง ช่วงคริสต์ศตวรรษที่ 19 ทุกปีจะมีคาราวานขนถ่ายสินค้าจากจีน ผ่านเชียงตุงไปเชียงใหม่ ด้วยล่อจำนวน 8,000 ตัว

สินค้าจากเชียงตุงส่วนใหญ่คือใบชา ฝิ่น ส้มจุก และหนังสัตว์

ประชากรศาสตร์
-------------

### ชาติพันธุ์

เจ้านางทิพย์ธิดาพร้อมข้าราชบริพารกับเครื่องแต่งกายพื้นเมือง
รัฐเชียงตุงมีประชากรหลายเชื้อชาติ ประชากรส่วนใหญ่เป็นชาวไทใหญ่ แต่ในราชธานีและพื้นที่ตอนกลางของประเทศมีประชากรหลักเป็นชาวไทเขิน บ้างก็ว่าชาวไทเขินคือชาวไทยวนที่อพยพขึ้นมาจากอาณาจักรล้านนาในรัชสมัยพญามังราย ตรงกับคริสต์ศตวรรษที่ 13 ตามหัวเมืองก็มีประชากรชาติอื่น ๆ เข้าไปอาศัย เช่น ฮ่อ พม่า กะเหรี่ยง กุรข่า ไทลื้อ ม้ง ปะหล่อง และกะชีน นอกนั้นยังมีชาวไทเหนือซึ่งอพยพมาจากยูนนาน และชาวเขาหลายเผ่าอาศัยอยู่ เช่น ไตหลอย มูเซอ ละว้า และอ่าข่า ส่วนอดีตรัฐเมืองยองทางตะวันออกสุด ซึ่งถูกรวมเข้ากับรัฐเชียงตุงนั้น มีประชากรส่วนใหญ่เป็นชาวไทลื้อลูกผสมกับชาวไทใหญ่และเขิน

ชาวไทเขินที่เป็นประชากรหลักของราชธานีมักสวมเครื่องแต่งกายสีฉูดฉาด ประกอบด้วยผ้าโพกศีรษะ เสื้อปั๊ด ผ้าคาดเอว แต่ละชิ้นมักไม่ซ้ำสีกัน ในอดีตผู้ชายมักสักด้วยอักขระอาคมต่าง ๆ ในยุคที่ตกอยู่ในอารักขาของสหราชอาณาจักร ชาวเขินมักถูกรวมเข้ากับชาวไทใหญ่

### ภาษา

ภาษาไทเขิน มีความคล้ายและใกล้เคียงกับภาษายองและไทลื้อมาก ทั้งยังคล้ายกับภาษาไทยวน ต่างเพียงแค่สำเนียง และการลงท้ายคำ ซึ่งชาวเขินแบ่งออกเป็นสามกลุ่มคือ กลุ่มเขินก่อ-เขินแด้, กลุ่มเขินอู และกลุ่มเขินหวา ส่วนอักษรไทเขินได้รับอิทธิพลอักษรจากล้านนาจากการเผยแผ่ศาสนา โดยรับอักษรธรรมล้านนาและอักษรฝักขามไปพร้อม ๆ กับศาสนา จึงมีลักษณะคล้ายกับอักษรธรรมล้านนา รวมทั้งยังรับวรรณกรรมล้านนาที่แพร่หลายสู่เชียงตุงด้วย

นอกจากนี้ชาวเชียงตุงบางส่วนที่เคยได้รับการเรียนภาษาไทยช่วงที่ไทยเข้าปกครอง สามารถพูดและอ่านภาษาไทยได้ดี

### ศาสนา

เดิมประชากรนับถือศาสนาผี ปัจจุบันนับถือศาสนาพุทธ มีวัดอยู่ทุกหมู่บ้าน มีวัฒนธรรมสูง และไม่ชอบการลักขโมย สืบเนื่องคณะสงฆ์จากอาณาจักรล้านนาเดินทางเข้าไปเผยแผ่ศาสนา ดังจะพบว่ามีการสถาปนาวัดนิกายสวนดอก (นิกายรามัญ หรือยางกวง) และนิกายป่าแดง (หรือนิกายสีหล) สู่เชียงตุงตั้งแต่รัชสมัยพญากือนาและพระเจ้าติโลกราชเป็นต้นมา ซึ่งเกิดขึ้นก่อนการเผยแผ่ศาสนาในรัชสมัยพระเจ้าบุเรงนองเสียอีก โดยพญากือนาทรงสนับสนุนให้พระสงฆ์จากเชียงแสนและเชียงตุงศึกษาศาสนาพุทธจากวัดสวนดอกในเชียงใหม่ ต่อมาในรัชกาลพญาสามฝั่งแกนมีการรับคัมภีร์ศาสนาจากลังกาเรียกว่านิกายป่าแดงตามชื่อวัดป่าแดง ก่อนแพร่หลายไปทั่วล้านนาและเชียงตุง ซึ่งพระยาสิริธัมมจุฬา เจ้าเมืองเชียงตุงสร้างวัดป่าแดงเป็นอรัญวาสีประจำเมืองเชียงตุงเมื่อ พ.ศ. 1989 สองนิกายนี้เคยเกิดสังฆเภทเมื่อคริสต์ศตวรรษที่ 15 จนพระเมืองแก้วทรงไกล่เกลี่ยให้สองนิกายนี้กลับมาปรองดองกัน

ในช่วงหลังนิกายป่าแดงได้รับความนิยมมากกว่านิกายยางกวง ในด้านพระธรรมวินัยและการสวดแบบบาลีที่ถูกต้องแบบเดียวกับการสวดของพระสงฆ์ไทย แต่นิกายยางกวงยังปรากฏอิทธิพลอยู่บ้างตามชุมชนห่างไกล ด้านการสวดมนต์ พระสงฆ์ไทใหญ่และพม่าจะสวดบาลีสำเนียงพม่า ด้วยเหตุนี้พระสงฆ์เขินจึงไม่สังฆกรรมกับพระสงฆ์ไทใหญ่และพม่า แม้ปัจจุบันพระสงฆ์เขินแสดงเจตจำนงรวมเข้ากับนิกายสุธัมมาของพม่า กระนั้นคณะสงฆ์เขินยังคงจารีตและระบบสมณศักดิ์เดิมตามอย่างล้านนา และอิงการศึกษาศาสนาอย่างคณะสงฆ์ไทยในปัจจุบัน

คณะสงฆ์เขินมี *สมเด็จอาชญาธรรม* เป็นประมุขสงฆ์แห่งเมืองเชียงตุงและหัวเมืองทางฟากตะวันออกของแม่น้ำสาละวิน เปรียบตำแหน่งสมเด็จพระสังฆราชแห่งเชียงตุง แต่หลังคณะสงฆ์เขินรวมเข้ากับนิกายสุธัมมาของพม่าแล้ว ตำแหน่งสมเด็จอาชญาธรรมถูกลดฐานะลงเทียบเจ้าคณะอำเภอเชียงตุงเท่านั้น

อ้างอิง
-------

เชิงอรรถ

1. 1 2 3  *ความเป็นมาของคำสยาม, ไทย ลาว และขอม และลักษณะทางสังคมของชื่อชนชาติ*, หน้า 395
2. ↑  *เที่ยวเมืองเชียงตุงและแคว้นสาละวิน*, หน้า 103
3. 1 2 3 4  *30 ชาติในเชียงราย*, หน้า 98-99
4. ↑  Society, Royal Geographical (1857). *The Journal of the Royal Geographical Society: JRGS* (ภาษาอังกฤษ). Murray.
5. ↑  ประเสริฐ ณ นคร, ศาสตราจารย์ ดร. (2547). *ประมวลข้อมูลเกี่ยวกับจารึกพ่อขุนรามคำแหง* (PDF). กรุงเทพฯ: สำนักหอสมุดแห่งชาติ. p. 165.
6. ↑  *รัฐฉาน (เมืองไต) : พลวัติของชาติพันธุ์ในบริบทประวัติศาสตร์และการเมืองร่วมสมัย*, หน้า 71
7. ↑  *เที่ยวเมืองเชียงตุงและแคว้นสาละวิน*, หน้า 106
8. 1 2  *ประวัติศาสตร์ล้านนา*, หน้า 370
9. ↑  *ประวัติศาสตร์ล้านนา*, หน้า 372
10. ↑  *ประวัติศาสตร์ล้านนา*, หน้า 373
11. 1 2  Donald M. Seekins, *Historical Dictionary of Burma (Myanmar)*, p. 251
12. ↑  *รัฐฉาน (เมืองไต) : พลวัติของชาติพันธุ์ในบริบทประวัติศาสตร์และการเมืองร่วมสมัย*, หน้า 76-77
13. ↑  *รัฐฉาน (เมืองไต) : พลวัติของชาติพันธุ์ในบริบทประวัติศาสตร์และการเมืองร่วมสมัย*, หน้า 82
14. ↑  *ประวัติศาสตร์ล้านนา*, หน้า 228
15. ↑  *ประวัติศาสตร์ล้านนา*, หน้า 371
16. 1 2  Imperial Gazetteer of India, v. 15, p. 200.
17. ↑  *ประวัติศาสตร์ล้านนา*, หน้า 383
18. ↑  "The Tai Of The Shan State". คลังข้อมูลเก่าเก็บจากแหล่งเดิมเมื่อ 2013-11-27. สืบค้นเมื่อ 2014-09-08.
19. ↑  "ประกาส รวมกลันตัน ตรังกานู ไซบุรี ปะลิส เชียงตุง และเมืองพาน เข้าไนราชอาณาจักรไทย" (PDF). *ราชกิจจานุเบกสา*. **60** (55ก): 1532–1533. 18 ตุลาคม พ.ศ. 2486. `{{cite journal}}`: ตรวจสอบค่าวันที่ใน: `|date=` (help)
20. ↑  Shan and Karenni States of Burma
21. ↑  David Porter Chandler & David Joel Steinberg eds. *In Search of Southeast Asia: A Modern History*. p. 388
22. ↑  "WHKMLA : History of the Shan States". 18 May 2010. สืบค้นเมื่อ 21 December 2010.
23. ↑  Ben Cahoon (2000). "World Statesmen.org: Shan and Karenni States of Burma". สืบค้นเมื่อ 7 July 2014.
24. ↑  *เที่ยวเมืองเชียงตุงและแคว้นสาละวิน*, หน้า 104
25. 1 2  *ประวัติศาสตร์ล้านนา*, หน้า 229
26. 1 2  *30 ชาติในเชียงราย*, หน้า 101
27. ↑  Sir Charles Crosthwaite "The pacification of Burma"
28. ↑  Saimong Mangrai, Sao (1981). *The P̲āḍaeng Chronicle and the Jengtung State Chronicle Translated*.Center for South and Southeast Asian Studies, University of Michigan.
29. ↑  ทวี สว่างปัญญางกูร (2533). *พงศาวดารเมืองเชียงตุง: หนังสือแจกเป็นบัตรพลีงานพระราชทานเพลิงศพ เจ้าแม่ทิพวรรณ ณ เชียงตุง*. เชียงใหม่.
30. ↑  *ประวัติศาสตร์ล้านนา*, หน้า 231
31. ↑  *30 ชาติในเชียงราย*, หน้า 93
32. ↑  *รัฐฉาน (เมืองไต) : พลวัติของชาติพันธุ์ในบริบทประวัติศาสตร์และการเมืองร่วมสมัย*, หน้า 82-83
33. ↑  *30 ชาติในเชียงราย*, หน้า 106
34. ↑  *รัฐฉาน (เมืองไต) : พลวัติของชาติพันธุ์ในบริบทประวัติศาสตร์และการเมืองร่วมสมัย*, หน้า 71
35. 1 2  *30 ชาติในเชียงราย*, หน้า 97
36. ↑  *30 ชาติในเชียงราย*, หน้า 94
37. ↑  *เที่ยวเมืองเชียงตุงและแคว้นสาละวิน*, หน้า 107
38. ↑  "ไทเขินบ้านต้นแหนนน้อย". ศูนย์ข้อมูลกลางทางวัฒนธรรม. 31 พฤษภาคม 2555. สืบค้นเมื่อ 31 ธันวาคม 2557. `{{cite web}}`: ตรวจสอบค่าวันที่ใน: `|accessdate=` (help)[*ลิงก์เสีย*]
39. ↑  *ประวัติศาสตร์ล้านนา*, หน้า 230
40. ↑  บรรจบ พันธุเมธา. *ไปสอบคำไทย*. กรุงเทพฯ : โครงการเผยแพร่เอกลักษณ์ของไทย กระทรวงศึกษาธิการ, 2522, หน้า 174
41. ↑  *ประวัติศาสตร์ล้านนา*, หน้า 162
42. ↑  สมโชติ อ๋องสกุล (22 กุมภาพันธ์ 2560). "เจ้านางสุคันธา ณ เชียงใหม่ สายใยรักสองราชสำนัก เชียงใหม่-เชียงตุง". *ศิลปวัฒนธรรม*. สืบค้นเมื่อ 12 กันยายน 2563. `{{cite web}}`: ตรวจสอบค่าวันที่ใน: `|accessdate=` (help)
43. 1 2  *รัฐฉาน (เมืองไต) : พลวัติของชาติพันธุ์ในบริบทประวัติศาสตร์และการเมืองร่วมสมัย*, หน้า 132
44. ↑  *รัฐฉาน (เมืองไต) : พลวัติของชาติพันธุ์ในบริบทประวัติศาสตร์และการเมืองร่วมสมัย*, หน้า 130
45. ↑  *รัฐฉาน (เมืองไต) : พลวัติของชาติพันธุ์ในบริบทประวัติศาสตร์และการเมืองร่วมสมัย*, หน้า 131

บรรณานุกรม
* จิตร ภูมิศักดิ์. *ความเป็นมาของคำสยาม, ไทย ลาว และขอม และลักษณะทางสังคมของชื่อชนชาติ*. พิมพ์ครั้งที่ 6. กรุงเทพฯ : ชนนิยม, 2556. 440 หน้า. ISBN 978-974-9747-21-6
* บ. บุญค้ำ. *เที่ยวเมืองเชียงตุงและแคว้นสาละวิน*. พิมพ์ครั้งที่ 2. กรุงเทพฯ : ศยาม, 2555. 392 หน้า. ISBN 978-974-315-802-5
* บุญช่วย ศรีสวัสดิ์. *30 ชาติในเชียงราย*. พิมพ์ครั้งที่ 8. กรุงเทพฯ : สยามปริทัศน์, 2557. 592 หน้า. ISBN 978-974-315-871-1
* สรัสวดี อ๋องสกุล. *ประวัติศาสตร์ล้านนา*. พิมพ์ครั้งที่ 7, กรุงเทพฯ : อมรินทร์, 2553. 660 หน้า. ISBN 978-974-8132-15-0
* เสมอชัย พูลสุวรรณ. *รัฐฉาน (เมืองไต) : พลวัติของชาติพันธุ์ในบริบทประวัติศาสตร์และการเมืองร่วมสมัย*. กรุงเทพฯ : ศูนย์มานุษยวิทยาสิรินธร (องค์การมหาชน), 2552. 222 หน้า. ISBN 9789746605694

แหล่งข้อมูลอื่น
---------------

* วิกิมีเดียคอมมอนส์มีสื่อเกี่ยวกับ รัฐเชียงตุง