ระวังสับสนกับ จระเข้

จะเข้ของมอญ ในวัดพุทธมอญ เมืองฟอร์ตเวย์น, รัฐอินดีแอนา, สหรัฐ
จะเข้ของกัมพูชา
**จะเข้** (มอญ: ကျာံ, /cam/; ออกเสียง "จยาม") เป็นเครื่องดนตรีไทยประเภทเครื่องดีด มี 3 สาย ซึ่งได้รับอิทธิพลมาจากมอญ และได้ปรับปรุงแก้ไขมาจากกระจับปี่ซึ่งมี 4 สาย นำมาวางดีดกับพื้นเพื่อความสะดวก มีประวัติและมีหลักฐานครั้งแรกในสมัยกรุงศรีอยุธยา จะเข้ได้นำเข้าร่วมบรรเลงเป็นเครื่องนำอยู่ในวงมโหรีคู่กับกระจับปี่ในสมัยรัชกาลที่ 2 แห่งกรุงรัตนโกสินทร์ มีผู้นิยมเล่นจะเข้กันมาก ทำให้กระจับปี่ค่อย ๆ หายไปในปัจจุบัน เนื่องจากหาผู้เล่นเป็นน้อย

ตัวจะเข้ทำเป็นสองตอน คือตอนหัวและตอนหาง โดยลักษณะทางตอนหัวเป็นกระพุ้งใหญ่ ทำด้วยไม้แก่นขนุน หนาประมาณ 12 ซม. ยาวประมาณ 52 ซม. และกว้างประมาณ 11.5 ซม. ท่อนหัวและท่อนหางขุดเป็นโพรงตลอด รวมทั้งสิ้นมีความยาวประมาณ 130 – 132 ซม. ปิดใต้ทองด้วยแผ่นไม้ มีเท้ารองตอนหัว 4 เท้า และตอนปลายปางอีก 1 เท้า วัดจากปลายเท้าถึงตอนบนของตัวจะเข้ สูงประมาณ 19 ซม. ทำหลังนูนตรงกลางให้สองข้างลาดลง โยงสายจากตอนหัวไปทางตอนหางเป็น 3 สาย มีลูกบิดประจำสายละ 1 อัน สาย 1 ใช้เส้นลวดทองเหลือง อีก 2 สายใช้เส้นเอ็น มีหย่องรับสายอยู่ตรงปลายหางก่อนจะถึงลูกบิด ระหว่างตัวจะเข้มีแป้นไม้เรียกว่า **นม** รองรับสายติดไว้บนหลังจะเข้ รวมทั้งสิ้น 11 อัน เพื่อไว้เป็นที่สำหรับนิ้วกดนมแต่ละอันสูง เรียงลำดับขึ้นไป ตั้งแต่ 2 ซม. จนสูง 3.5 ซม. 

เวลาบรรเลงใช้ดีดด้วยไม้ดีดกลมปลายแหลมทำด้วยงาช้างหรือกระดูกสัตว์ เคียนด้วยเส้นด้ายสำหรับพันติดกับปลายนิ้วชี้ข้างขวาของผู้ดีด และใช้นิ้วหัวแม่มือกับนิ้วกลางช่วยจับให้มีกำลัง เวลาแกว่งมือส่ายไปมา ให้สัมพันธ์ กับมือข้างซ้ายขณะกดสายด้วย
ไม้ดีดควรยาวประมาณ 7-8เซนติเมตร มีสายยาวประมาณ 45 เซนติเมตร

จะเข้ส่วนมากทำหน้าที่เป็นเครื่องนำในวงเครื่องสาย วงมโหรี เดินทำนองหลักคล้ายระนาดเอก แต่ไม่เล่นเก็บถี่เท่าระนาดเอก

สายของจะเข้
-----------

สายของจะเข้นั้นจะมีอยู่ 3 สาย ส่วนใหญ่ทำมาจากไหมหรือเอ็น สามารถแบ่งได้ดังนี้

* สายที่อยู่ทางด้านนอกสุดของจะเข้ มีชื่อเรียกว่า **สายเอก** ทำมาจากไหมหรือเอ็น สายเปล่าเป็นเสียงโด ไล่ไปจนถึงนมที่ 11 เป็นเสียงซอลสูง
* สายที่อยู่ตรงกลาง มีชื่อเรียกว่า **สายทุ้ม** ทำมาจากไหมหรือเอ็น สายเปล่าเป็นเสียงซอลต่ำ ไล่ไปจนถึงนมที่ 11 เป็นเสียงเรสูง
* สายที่อยู่ติดกับตัวผู้เล่นจะเข้ มีชื่อเรียกว่า **สายลวด** เป็นสายที่ทำมาจากลวดทองเหลือง สายเปล่าเป็นเสียงโดต่ำ ไล่ไปจนถึงนมที่ 11 เป็นเสียงซอล

ครูจะเข้ ตั้งแต่อดีต จนถึงปัจจุบัน
----------------------------------

ดนตรีไทยนั้นมีการสืบทอดมา เป็นรุ่นสู่รุ่น และก็เช่นเดียวกับวิชาการด้านอื่นๆ นั่นคือผู้ที่มีความเชี่ยวชาญในเครื่องดนตรีชนิดใดชนิดหนึ่งโดยเฉพาะ จะเรียกว่า "คน" เครื่องดนตรีนั้นๆ เช่น สมชายเป็นคนซอด้วง ก็หมายความว่า นายสมชาย เป็นคนที่มีความถนัด หรือมีความเชี่ยวชาญในการเล่นเครื่องดนตรี ซอด้วงมากกว่าเครื่องดนตรีชนิดอื่นๆ ซึ่งในสมชายอาจจะสามารถเล่นเครื่องดนตรีอื่นๆ ได้ เช่น เล่นซออู้, เล่นจะเข้ เป็นต้น
ครูจะเข้ ก็ย่อมหมายถึง ครูที่เป็นคนจะเข้ คือเป็นผู้ที่มีความถนัด มีความรู้ความชำนาญในการเล่นจะเข้โดยเฉพาะ ซึ่งตั้งแต่อดีต อาจกล่าวย้อนไปถึงสมัยรัชกาลที่ 6 คือ "หลวงว่องจะเข้รับ" (โต กมลวาทิน)

อ้างอิง
-------

1. 1 2  จะเข้ในบริบทสังคมไทย คณะศิลปกรรมศาสตร์ มหาวิทยาลัยศรีนครินทรวิโรฒ
2. ↑  "ประวัติและความเป็นมาของจะเข้ สารานุกรมวัฒนธรรมไทยภาคกลาง เล่ม ๓ พ.ศ. ๒๕๔๒". คลังข้อมูลเก่าเก็บจากแหล่งเดิมเมื่อ 2020-10-19. สืบค้นเมื่อ 2017-08-18.
3. ↑  ดนตรีมอญในพม่าว่าด้วย"จะเข้"
4. ↑  "เครื่องดนตรีไทย จะเข้ (เครื่องดีด)". คลังข้อมูลเก่าเก็บจากแหล่งเดิมเมื่อ 2017-08-26. สืบค้นเมื่อ 2017-08-18.

| * ด
* ค
* ก
เครื่องดนตรีไทย |
| --- |
| เครื่องดีด | 
* จะเข้
* กระจับปี่
* ซึง
* พิณเพียะ
* ไหซอง

 |
| เครื่องสี | 
* ซอด้วง
* ซออู้
* ซอสามสาย
* สะล้อ
* ซอกันตรึม
* รือบับ

 |
| เครื่องตี | 

|  |  |
| --- | --- |
| เครื่องไม้ | 
* ระนาดเอก
* ระนาดทุ้ม
* กรับ
* โปงลาง
* ขิม

 |
| เครื่องโลหะ | 
* ระนาดเอกเหล็ก
* ระนาดทุ้มเหล็ก
* ฆ้องวงใหญ่
* ฆ้องวงเล็ก
* ฆ้องมอญ
* ฆ้องโหม่ง
* ฉิ่ง
* ฉาบ
* ฆ้องคู่
* ฆ้องราว
* ฆ้องระเบ็ง

 |
| เครื่องหนัง | 
* กลองแขก
* กลองมลายู
* ตะโพน
* ตะโพนมอญ
* เปิงมาง
* กลองทัด
* กลองยาว
* กลองสองหน้า
* โทน
* รำมะนา
* กลองสะบัดชัย
* กลองชาตรี
* กลองตะโพน
* กลองมังคละ
* กลองมโหระทึก

 |

 |
| เครื่องเป่า | 

|  |  |
| --- | --- |
| มีลิ้น | 
* ปี่นอก
* ปี่กลาง
* ปี่ใน
* ปี่ชวา
* ปี่มอญ
* ปี่ไฉน
* ปี่กาหลอ
* แคน
* ปี่จุม
* ปี่อ้อ
* ปี่แน
* ปี่ภูไท

 |
| ไม่มีลิ้น | 
* ขลุ่ยหลิบ
* ขลุ่ยล้านนา
* ขลุ่ยเพียงออ
* ขลุ่ยอู้
* ขลุ่ยกรวด
* ขลุ่ยนก
* โหวด
* เรไร

 |

 |
| เครื่องดนตรีอื่น ๆ | 
* อังกะลุง
* ระนาดแก้ว
* บัณเฑาะว์

 |
| แบ่งตามภาค | 

|  |  |
| --- | --- |
| ภาคเหนือ | 
* สะล้อ (ทะล้อ)
* สะล้อน่าน (สะล้อก๊อบ)
* ซึง
* ปินน่าน (พิณน่าน)
* ขลุ่ยล้านนา
* ปี่
* ปี่แน
* ปี่จุม
* พิณเปี๊ยะ (พิณเพียะ)
* กลองเต่งถิ้ง
* ตะหลดปด (มะหลดปด)
* กลองตึ่งโนง
* กลองสะบัดชัย

 |
| ภาคอีสาน | 
* หืน
* แคน
* ปี่ภูไท
* โหวด
* พิณ
* โปงลาง
* จะเข้กระบือ
* กระจับปี่
* ซอกันตรึม
* กลองกันตรึม
* ปี่ไสล
* กรับคู่

 |
| ภาคกลาง | 
* ซอสามสาย
* ซอด้วง
* ซออู้
* จะเข้
* ขลุ่ย
* ปี่
* ระนาดเอก
* ระนาดทุ้ม
* ฆ้องวงใหญ่
* ฆ้องวงเล็ก
* โทน
* รำมะนา
* กลองแขก
* กลองสองหน้า

 |
| ภาคใต้ | 
* ทับ
* กลองโนรา
* โหม่ง
* ปี่
* กรับพวง (แตระพวง)

 |

 |