**ยมกปกรณ์อรรถกถา** เป็นคัมภีร์อธิบายยมกปกรณ์ ในพระอภิธรรมปิฎก ซึ่งยมกปกรณ์นี้ว่าด้วยธรรมที่เป็นคู่ ประกอบด้วย **1.)** มูลยมก คือ ธรรมเป็นคู่อันเป็นมูล **2.)** ขันธยมก คือ ธรรมเป็นคู่ คือขันธ์ **3.)** อายตนะยมก คือ ธรรมเป็นคู่คือสังขาร **4.)** ธาตุยมก คือ ธรรมเป็นคู่คือธาตุห้า **5.)** สัจจยมก คือ ธรรมเป็นคู่คือสัจจะ **6.)** สังขาร คือ ธรรมเป็นคู่คือสังขาร **7.)** อนุสสัยยมก คือ ธรรมเป็นคู่คืออนุสัย (กิเลสอันนอนเนื่องด้วยในสันดาน) รวมถึง **8.)** จิตตยมก คือ ธรรมเป็นคู่คือจิต **9.)** ธัมมยมก คือ ธรรมเป็นคู่คือธรรม และ **10.)** อินทรียยมก คือ ธรรมเป็นคู่คืออินทรีย์ 

การจำแนกเป็นคู่ๆ นี้ เป็นไปตามอำนาจของยมก หรือธรรมที่ถูกจำแนกเป็นคู่ๆ ทั้ง 10 ประการ มีลักษณะเป็นการถามถึงลักษณะของธรรมหนึ่ง แล้วตอบด้วยธรรมที่มีลักษณะเป็นคู่กับธรรมนั้นๆ ดังในอรรถกถาอธิบายว่า "ในยมกทั้ง 10 อย่างนี้ ยมกหนึ่งๆ ชื่อว่าคู่ เพราะแสดงไว้ด้วยอำนาจของยมกทั้งหลาย คือคู่ ด้วยประการฉะนี้ ปกรณ์นี้ทั้งหมด พึงทราบว่า ชื่อว่ายมก เพราะรวบรวมคู่ทั้งหลายเหล่านี้ไว้"

ผู้เขียน
--------

ยมกปกรณ์อรรถกถา รจนาขึ้นโดยพระพุทธโฆสะ หรือ พระพุทธโฆษาจารย์ ดังปรากฏในนิคมคาถาว่า "ข้าพเจ้า (พระพุทธโฆษาจารย์) ปรารภอรรถกถาแห่งปกรณ์ยมกนั้น เพื่อแสดงวิธีกำหนดพระบาลีและนัยแห่งอรรถในคำปุจฉาวิสัชนา"  ซึ่งยมกปกรณ์อรรถกถา เป็นส่วนหนึ่งของปัญจปกรณัฏฐกถา หรือ อรรถกถาอธิบายปกรณ์ทั้ง 5 เล่มหลังของพระอภิธรรมปิฎก อย่างไรก็ตาาม มีผู้ตั้งข้อสังเกตว่า ปัญจปกรณัฏฐกถาอาจมีผู้แต่งและเพิ่มเติมตรวจทานร่วมกันหลายท่านในลักษณะเป็นคณะทำงานร่วมกัน

เนื้อหา
-------

ยมกปกรณ์อรรถกถาเป็นการขยายความยมกปกรณ์ให้พิสดารยิ่งขึ้น โดยมีรูปแบบของการอธิบายศัพท์ และการถามตอบข้อธรรมที่มีความลึกซึ้ง เช่น การยกศัพท์ขึ้นมาอธิบายว่า *"คำว่า **อญฺญมญฺญมูลานิ จ** (แปลว่า) เป็นมูลซึ่งกันและกันด้วย อธิบายว่า มูลทั้งหลายย่อมเป็นเหตุเป็นปัจจัย กะกันและกันโดยเป็นเหตุเป็นปัจจัย ในปฏิโลมปุจฉา ไม่ตรัสว่า **สพฺเพ เต ธมฺมา กุสลมูเลน เอกมูลา** (แปลว่า) ธรรมเหล่านั้นทั้งหมดมีมูลเป็นอันเดียวกันกับกุศลมูล แต่ตรัสว่า **สพฺเพ เต ธมฺมา กุสลา** (แปลว่า) ธรรมเหล่านั้นทั้งหมดเป็นกุศล"*  ดังนี้เป็นต้น 

หลังจากการยกศัพท์แล้ว อาจมีการตั้งบทปุจฉา-วิสัชชนา (ถามตอบ) ความนัยของศัพท์ที่มีความลึกซึ้งในทางธรรม เช่น จากที่ทรงตรัสว่า **สพฺเพ เต ธมฺมา กุสลา** (ธรรมเหล่านั้นทั้งหมดเป็นกุศล) ผู้แต่งได้ตั้งคำถามต่อว่า *"ถามว่า เพราะเหตุไร?"* จากนั้นจึงตั้งคำตอบว่า *"ตอบว่า เพราะไม่มีเนื้อความแปลกกัน ก็เมื่อจะทำการปุจฉาว่า **กุสลมูเลน เอกมูลา** (แปลว่า) มีมูลเป็นอันเดียวกันกับกุศลมูลหรือ ดังนี้ พึงทำการวิสัชชนาตามนัยที่กล่าวแล้วในหนหลังว่า **มูลานิ ยานิ เอกโต อุปฺปชฺชนติ** (แปลว่า) มูลทั้งหลายเหล่าใดเกิดขึ้นคราวเดียวกัน ก็เมื่อความแปลกกันแห่งเนื้อความไม่มีอยู่ เหตุนั้น พระองค์จึงไม่ทรงกระทำการถามอย่างนั้น แต่ทรงกระทำการถามอย่างนี้แม้ในมูลนัย"*  เป็นต้น

คัมภีร์ที่เกี่ยวข้อง
--------------------

1. **ยมก** หรือ**ยมกปกรณ์** หรือ**มูลยมก** ในพระอภิธรรมปิฎก
2. 
3. **ยมกปกรณ์อรรถกถา** หรือ**ยมกอัฏฐกถา** หรือ**ปัญจปกรณัฏฐกถา** พระพุทธโฆสะ รจนา
4. 
5. **ยมกมูลฎีกา** หรือ**ปัญจปกรณืมูบฎีกา** หรือ **ปรมัตถปกาสินี** หรือ **ลีนัตถโชติกา ลีนัตถโชตนา** และ**ลีนัตถปทวัณณนา** พระอานันทะ พระเถระสมัยศตวรรษที่ 6 หรือศตวรรษที่ 8 - 9 รจนา
6. 
7. **ยมกอนุฎีกา** หรือ**ปัญจปกรณ์อนุฎีกา** หรือ**ลีนัตถวณณนา** หรือ**ลีนัตถปกาสินีอนุฎีกา** หรือ**อภิธัมมอนุฎีกา** พระจุลลธัมมปาล พระเถระสมัยศตวรรษที่ 6 หรือศตวรรษที่ 8 - 9 รจนา รจนา
8. 
9. **ยมกวัณณนาฎีกา** หรือ**ยมกวัณณนา** พระติโลกคุรุ เมืองสกายง์ รจนาเมื่อศตวรรษที่ 17
10. 
11. **ยมกโยชนา** หรือ**ยมกอัตถโยชนา** พระญาณกิตติ เมืองเชียงใหม่ รจนาเมื่อศตวรรษที่ 15
12.

อ้างอิง
-------

1. ↑  สุชีพ ปุญญานุภาพ. (2550). พระไตรปิฎกฉบับประชาชน
2. ↑  พระอภิธรรมปิฎก ยมก เล่ม ๕ ภาค ๑ ตอน ๒ - หน้าที่ 18ข
3. ↑  พระอภิธรรมปิฎก ยมก เล่ม ๖ ภาค ๒ - หน้าที่ 1134
4. ↑   Jason A. Carbine. (2011) หน้า 146 - 147
5. ↑  พระอภิธรรมปิฎก ยมก เล่ม ๕ ภาค ๑ ตอน ๒ - หน้าที่ 50 - 51
6. ↑  พระอภิธรรมปิฎก ยมก เล่ม ๕ ภาค ๑ ตอน ๒ - หน้าที่ 51
7. ↑  Bhikkhu Nyanatusita (Compiler), R. Webb (Editor). (2012) หน้า 177
8. ↑  Bhikkhu Nyanatusita (Compiler), R. Webb (Editor). (2012) หน้า 177
9. ↑  Bhikkhu Nyanatusita (Compiler), R. Webb (Editor). (2012) หน้า 177
10. ↑  Bhikkhu Nyanatusita (Compiler), R. Webb (Editor). (2012) หน้า 177
11. ↑  Bhikkhu Nyanatusita (Compiler), R. Webb (Editor). (2012) หน้า 177
12. ↑  Bhikkhu Nyanatusita (Compiler), R. Webb (Editor). (2012) หน้า 177

บรรณานุกรม
----------

* พระไตรปิฎกฉบับมหามกุฏราชวิทยาลัย, พระอภิธรรมปิฎก ยมก, ยมกปกรณ์อรรถกถา เล่ม ๖ ภาค ๒ - หน้าที่ 1134
* สุชีพ ปุญญานุภาพ. (2550). พระไตรปิฎกฉบับประชาชน. กรุงเทพฯ. กรมการศาสนา กระทรวงวัฒนธรรม.
* Jason A. Carbine. (2011). Sons of the Buddha: Continuities and Ruptures in a Burmese Monastic Tradition. Berlin. De Gruyter.
* Bhikkhu Nyanatusita (Compiler), R. Webb (Editor). (2012). An Analysis of the Pali Canon and a Reference Table of Pali Literature. Sri Lanka. Buddhist Publication Society.