**นันทา** (บาลี: Nandā; สันสกฤต: Nandā नन्दा) หรือปรากฏในนาม **สุนทรีนันทา** (สันสกฤต: Sundarī Nandā) และ **ชนบทกัลยาณี** (สันสกฤต: Janapada Kalyani) เป็นพระราชธิดาของพระเจ้าสุทโธทนะ กับพระมหาปชาบดีโคตมีเถรี และเป็นพระขนิษฐาต่างพระชนนีของพระโคตมพุทธเจ้า ศาสดาของศาสนาพุทธ เธอได้รับการยกย่องในหมู่เครือญาติว่าเป็นหญิงงาม จนได้รับสมญาว่า *รูปนันทา* (มีรูปเป็นเครื่องบันเทิง, มีรูปเป็นเครื่องดีใจ) หรือ *ชนบทกัลยาณี* (หญิงงามในชนบท)

พระนันทาเถรีออกบวชเป็นสิกขมานา แม้จะเป็นบรรพชิตแล้วแต่ยังหลงใหลในรูปโฉมและความงามของตน พระนันทาเถรีไม่กล้าที่จะพบพระศาสดาเพราะเกรงว่าพระศาสดาจะตำหนิในความงามของตน จนกระทั่งวันหนึ่งพระนันทาเถรีได้สดับการแสดงธรรมของพระพุทธเจ้า ได้ทำการอสุภกรรมฐานจึงพบว่าร่างกายของมนุษย์เป็นสิ่งไม่เที่ยง และบรรลุอรหันต์มาแต่นั้น ได้รับการยกย่องในด้าน "ผู้ยินดีในฌาน"

พระประวัติ
----------

### พระชนม์ชีพช่วงต้น

นันทา เป็นพระราชธิดาของพระเจ้าสุทโธทนะแห่งสักกะ กับพระมหาปชาบดีโคตมีแห่งโกลิยะ มีพระเชษฐาร่วมพระชนกชนนีคือ นันทะ และมีพระเชษฐาต่างพระชนนีคือ สิทธัตถะ ซึ่งประสูติแต่พระนางสิริมหามายา พระเชษฐภคินีของพระมหาปชาบดี นันทาเป็นผู้ที่ได้รับการยกย่องว่ามีความงามมาก จนได้ชื่อว่า *รูปนันทา* บ้าง *อภิรูปนันทา* บ้าง และ *ชนบทกัลยาณี* บ้าง แต่เพราะความงามนี้เองทำให้นางเอาแต่เพลิดเพลินยินดีไปกับสิริโฉมทั้งวัน ไม่คิดจะทำการใด ๆ อีก

ใน *เถรีคาถา* ระบุว่า นันทาจะเสกสมรสกับนันทะ พระเชษฐาของพระองค์เอง ทว่าก่อนพระราชพิธีเสกสมรสจะเริ่มขึ้น พระพุทธเจ้าได้เสด็จกลับกรุงกบิลพัสดุ์เพื่อโปรดพระบิดา เมื่อพระพุทธเจ้าเสด็จเข้าไปในงาน นันทะก็ลุกจากอาสนะในพิธีสยุมพร แสดงเจตจำนงที่จะออกบวชไปกับพระพุทธเจ้า นอกจากนี้ยังมีพระราหุลและพระภัททิยะออกบวชไปด้วยในคราวนั้น ขณะที่บางแห่งอธิบายว่า นันทามีความงามเป็นที่เลื่องลือ ทำให้เหล่าเจ้าชายศากยวงศ์ลอบสังหารกันเองเพื่อที่จะเสกสมรสกับนาง ต่อมานันทาจะเข้าพิธีรับหมั้นกับเจ้าชายพระองค์หนึ่ง แต่ในวันรับหมั้น เจ้าชายพระองค์นั้นสิ้นพระชนม์ลงเสียก่อน

### ออกผนวช

หลังพระเจ้าสุทโธทนะสวรรคต เจ้านายของศากยวงศ์จำนวนมากออกผนวช แม้แต่พระมหาปชาบดีโคตมีเถรี และพระยโสธราเถรี ก็ออกผนวชเป็นภิกษุณีไปแล้ว วันหนึ่งนันทามีดำริว่า "เจ้าพี่ใหญ่ของเราสละสิริราชสมบัติผนวชเป็นพระพุทธเจ้าผู้อัครบุคคลในโลก แม้โอรสของพระองค์ทรงนามว่าราหุลกุมาร ก็ผนวชแล้ว แม้เจ้าพี่ของเรา (คือพระนันทะ) ก็ผนวชแล้ว แม้พระมารดาของเราก็ทรงผนวชแล้ว เมื่อคณะพระญาติมีประมาณเท่านี้ ทรงผนวชแล้ว แม้เราจักทำอะไรในเรือน จักผนวช" และกล่าวอีกว่า "เหลือแต่เราเพียงผู้เดียว ประหนึ่งไร้ญาติขาดมิตร จะมีประโยชน์อะไรกับการดำรงชีวิตในฆราวาสวิสัย สมควรที่เราจะไปบวชตามพระประยูรญาติผู้ใหญ่ของเราจะประเสริฐกว่า" ด้วยเหตุนี้นันทาจึงเข้าไปยังสำนักภิกษุณีเพื่อขอผนวช ซึ่งการผนวชของนางเกิดขึ้นเพราะความรักในเครือญาติเท่านั้นมิใช่เกิดเพราะศรัทธา ครั้นเมื่อบวชเป็นสิกขมานา ก็ยังไม่ละนิสัยของปุถุชน กล่าวคือยังรักสวยรักงาม ยังคงแต่งพระพักตร์และหลงใหลในรูปโฉมโนมพรรณอยู่ ทั้งยังหลีกเลี่ยงที่จะพบปะกับพระศาสดา เพราะเกรงว่าจะถูกตำหนิเรื่องความงามของตน หลังได้สดับคำสอนของพระพุทธองค์ว่า "รูปไม่เที่ยง เป็นทุกข์ เป็นอนัตตา, เวทนา สัญญา สังขาร วิญญาณไม่เที่ยง เป็นทุกข์ เป็นอนัตตา" ซึ่งพระนันทาเถรีมองว่า "พระศาสดาจะพึงตรัสโทษในรูปแม้ของเราซึ่งน่าดู น่าเลื่อมใสอย่างนี้"

### บรรลุโสดาปัตติผล

วันหนึ่งพระนันทาเถรีเข้าไปสดับธรรมเทศนาของพระสัมมาสัมพุทธเจ้า บางแห่งว่าไปฟังธรรมเพราะได้ยินคนอื่นนิยมชมชอบในพระธรรมที่พระพุทธเจ้าแสดง บางแห่งว่าเพราะนางไม่ยอมไปรับโอวาทจากพุทธองค์กลับส่งภิกษุณีนางอื่นมาแทน พุทธองค์จึงบังคับให้พระนันทาเถรีมาฟังด้วยตนเอง อย่างไรก็ตามนันทาเถรีได้ฟังธรรมจากพระพุทธเจ้า หากแต่ไม่แสดงตน และประทับอยู่ด้านหลัง พระพุทธเจ้าจึงได้แสดงธรรม ด้วยการเนรมิตหญิงงามอายุราว 16 ปี งามเลิศในปฐพี ถือวาลวีชนีถวายงานพัดใกล้พระพุทธองค์ เมื่อพระนันทาเถรีเห็นก็คิดในใจว่า "โอ ผมของหญิงนี้ก็งาม, โอ หน้าผากก็งาม" และกล่าวอีกว่า "รูปโฉมของเรานั้นเทียบไม่ได้ส่วนเสี้ยวที่ 16 ของหญิงนี้เลย ดูนางช่างงามยิ่งนัก ผมก็สวย หน้าผากก็สวย หน้าตาก็สวย ทุกสิ่งทุกอย่างช่างสวยงามพร้อมทั้งหมด" หลังจากนั้นจึงคิดเปรียบหญิงงามนางนั้นว่าว่าเป็นนางพระยาหงส์ทอง แต่ตนเองเป็นเพียงแค่นางกา

จิตรกรรมศิลปะไทย แสดงฉากที่หญิงงามถือวาลวิชนีมีสังขารไม่เที่ยง
หลังจากนั้น พระพุทธองค์ก็เนรมิตให้หญิงนั้นมีอายุ 20 ปี พระนันทาเถรีเห็นเช่นนั้นก็พูดว่า "รูปนี้ไม่เหมือนรูปก่อนหนอ" ก่อนเนรมิตให้หญิงคนนั้นแปรสภาพไปตามช่วงวัยต่าง ๆ ของชีวิต ได้แก่ เป็นหญิงคลอดบุตร เป็นหญิงวัยกลางคน เป็นหญิงชรา เป็นหญิงแก่หง่อม ผมหงอก ฟันหลอ หลังค่อมถือไม้เท้า ระหว่างนั้นพระนันทาเถรีที่เพ่งพิศอย่างตั้งใจ ก็พูดว่า "โอ รูปนี้หายไปแล้ว ๆ" ต่อมาหญิงที่กลายสภาพเป็นคนชรานั้นก็ทิ้งวาลวีชนีและไม้เท้าล้มตายลงท่ามกลางกองอุจจาระและปัสสาวะเพราะป่วยโรค จากนั้นก็กลายสภาพเป็นศพขึ้นอืด มีหนองไหล มีหนอนชอนไชออกจากปากแผล มีฝูงสัตว์มากัดกินซากศพ เหลือเพียงโครงกระดูกสีขาว เมื่อเห็นเช่นนั้น พระนันทาเถรีจึงกล่าวว่า "หญิงนี้ถึงความแก่ ถึงความเจ็บ ถึงความตาย ในที่นี้เอง, ความแก่ ความเจ็บและความตาย จักมาถึงแก่อัตภาพแม้นี้อย่างนั้นเหมือนกัน" จากนั้นพระพุทธเจ้าได้ตรัสคาถาไว้ว่า

> "...นันทา เธอจงดูกายอันกรรมยกขึ้น อันอาดูร ไม่สะอาดเปื่อยเน่า ไหลออกอยู่ข้างบน ไหลออกอยู่ข้างล่าง ที่พาลชนทั้งหลายปรารถนากันนัก
> 
> 
> สรีระของเธอนี้ ฉันใด สรีระของหญิงนั่น ก็ฉันนั้น สรีระของหญิงนั่น ฉันใด สรีระของเธอนี้ ก็ฉันนั้น
> 
> 
> 
> เธอจงเห็นธาตุทั้งหลายโดยความเป็นของสูญ อย่ากลับมาสู่โลกนี้อีก เธอคลี่คลายความพอใจในภพเสียแล้วจักเป็นบุคคลผู้สงบเที่ยวไป..."
> 
> 

หลังจากนั้นพระนันทาเถรี ก็บรรลุโสดาปัตติผล

### บรรลุอรหันต์

หลังพระนันทาเถรีบรรลุโสดาปัตติผลแล้ว พระพุทธเจ้าก็แสดงวิปัสสนา แล้วทรงตรัสว่า "ดูก่อนนันทา เธอจงดูอัตภาพร่างกายอันเป็นเมืองแห่งกระดูกนี้ (อฏฺฐีนํนครํ) อันกระสับกระส่าย ไม่สะอาด อันบูดเน่านี้เถิด เธอจงอบรมจิตให้แน่วแน่มั่นคง มีอารมณ์เดียวในอสุภกรรมฐาน จงถอนมานะละทิฏฐิให้ได้แล้วจิตใจของเธอก็จะสงบ จงดูว่ารูปนี้เป็นฉันใด รูปของเธอก็เป็นฉันนั้น รูปของเธอเป็นฉันใดรูปนี้ก็เป็นฉันนั้น รูปอันมีกลิ่นเหม็นบูดเน่านี้ ย่อมเป็นที่เพลิดเพลินอย่างยิ่งของผู้โง่เขลาทั้งหลาย" จากนั้นก็ตรัสพระคาถาเมืองแห่งกระดูก (อฏฺฐีนํนครํ) ดังนี้

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| อฏฺฐีนํ นครํ กตํ |  | มํสโลหิตเลปนํ |
| ยตฺถ ชรา จ มจฺจุ จ |  | มาโน มกฺโข จ โอหิโต |

แปลความได้ว่า *สรีระอันกรรมทำให้เป็นนครแห่งกระดูกทั้งหลาย ฉาบด้วยเนื้อและโลหิต เป็นที่ตั้งลงแห่งชรา มรณะ มานะและมักขะ* เปรียบสรีระมนุษย์ดั่งโครงไม้ที่พันเกี่ยวด้วยเถาวัลย์ และฉาบด้วยดินเหนียวทรุดโทรมได้ฉันใด ร่างกายของมนุษย์ที่ห่อหุ้มด้วยผิวหนัง กล้ามเนื้อ อวัยวะ และเส้นเลือด ก็ทรุดโทรมได้ฉันนั้น หลังจากนั้นพระนันทาเถรีก็บรรลุอรหันตผลหลังการเพ่งฌาน ด้วยเหตุนี้พระพุทธเจ้าจึงยกย่องเธอให้เป็น "ผู้เป็นเลิศในการเพ่งฌาน"

อ้างอิง
-------

1. ↑  "The Buddha's Sister: Sundari Nanda". *American Buddhist Journals*. 29 June 2011.
2. 1 2 3 4 5 6  "อภิรูปนันทา บรรลุอรหันต์เพราะละจากความหลงใหลในความงาม". *Goodlife Update*. สืบค้นเมื่อ 30 Jul 2022.`{{cite web}}`: CS1 maint: url-status (ลิงก์)
3. 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14  "เรื่องพระนางรูปนันทาเถรี". *อรรถกถา ขุททกนิกาย คาถาธรรมบท ชราวรรคที่ ๑๑*. สืบค้นเมื่อ 30 Jul 2022.`{{cite web}}`: CS1 maint: url-status (ลิงก์)
4. 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12  "พระนันทาเถรี เอตทัคคะในฝ่ายผู้แพ่งด้วยฌาน". *84000*. สืบค้นเมื่อ 30 Jul 2022.`{{cite web}}`: CS1 maint: url-status (ลิงก์)
5. 1 2  "คาถาของพระนันทาเถรี". *พระไตรปิฎก*. สืบค้นเมื่อ 30 Jul 2022.`{{cite web}}`: CS1 maint: url-status (ลิงก์)
6. ↑  Murcott, Susan (1991). *The First Buddhist Women: Translations and Commentaries on the Therigatha* (ภาษาอังกฤษ).
7. ↑  พระมหาอธิวัฒน์ ภทฺรกวี (เมษายน–มิถุนายน 2564). การสร้างและปรับเปลี่ยนอัตลักษณ์ผู้หญิงภิกษุณีในอรรถกถาธรรมบท. *วารสารวิชาการธรรมทรรศน์* (21:2), หน้า 129
8. ↑  พระมหาอธิวัฒน์ ภทฺรกวี (เมษายน–มิถุนายน 2564). การสร้างและปรับเปลี่ยนอัตลักษณ์ผู้หญิงภิกษุณีในอรรถกถาธรรมบท. *วารสารวิชาการธรรมทรรศน์* (21:2), หน้า 132
9. ↑  Vidanapathirana, Gayan Chanuka. *Sundari Nanda Maha Rahath Theraniya*. Dayawansha Jayakody.
10. 1 2  "ประวัติพระนันทาเถรี เอตทัคคะผู้ยินดีในฌาน". *ประตูสู่ธรรม*. คลังข้อมูลเก่าเก็บจากแหล่งเดิมเมื่อ 2019-09-05. สืบค้นเมื่อ 30 Jul 2022.
11. ↑  สมิทธิพล เนตรนิมิตร, ผศ. ดร. (2008). "ภิกษุณีกับการพัฒนาศักยภาพสตรีในพระพุทธศาสนา". *มหาวิทยาลัยมหาจุฬาลงกรณราชวิทยาลัย*. สืบค้นเมื่อ 30 Jul 2022.`{{cite web}}`: CS1 maint: url-status (ลิงก์)[*ลิงก์เสีย*]
12. ↑  "The Story of Rupananda meeting Buddha". *The Buddhist News*.

แหล่งข้อมูลอื่น
---------------

* วิกิมีเดียคอมมอนส์มีสื่อเกี่ยวกับ สุนทรีนันทา

| * ด
* ค
* ก
เอตทัคบุคคล (ในศาสนาของพระโคตมพุทธเจ้า) |
| --- |
| ภิกษุ | พระอัญญาโกณฑัญญะ • พระอุรุเวลกัสสปะ • พระสารีบุตร • พระมหาโมคคัลลานะ • พระปุณณมันตานีบุตร • พระกาฬุทายี • พระนันทะ • พระราหุล • พระอุบาลี • พระภัททิยกาฬิโคธาบุตร • พระอนุรุทธะ • พระอานนท์ • พระโมฆราช • พระปิณโฑลภารทวาชะ • พระมหากัจจายนะ • พระสีวลี • พระโสณกุฏิกัณณะ • พระมหากัสสปะ • พระราธเถระ • พระลกุณฏกภัททิยเถระ • พระทัพพมัลลบุตร • พระพากุละ • พระวักกลิ • พระมหากัปปินะ • พระอุปเสนะ • พระขทิรวนิยเรวตะ • พระสุภูติ • พระพาหิยะ • พระวังคีสะ • พระโสณโกฬิวิสะ • พระโสภิตะ • พระนันทกะ • พระกังขาเรวตะ • พระมหาปันถกะ • พระจูฬปันถกะ • พระกุณฑธานะ • พระรัฐปาละ • พระกุมารกัสสปะ • พระมหาโกฏฐิตะ • พระสาคตะ • พระปิลินทวัจฉะ |  |
| ภิกษุณี | พระมหาปชาบดีโคตมีเถรี • พระเขมาเถรี • พระอุบลวรรณาเถรี • พระปฏาจาราเถรี • พระนันทาเถรี • พระธรรมทินนาเถรี • พระโสณาเถรี • พระสกุลาเถรี • พระภัททากุณฑลเกสาเถรี • พระภัททกาปิลานีเถรี • พระภัททากัจจานาเถรี • พระกีสาโคตมีเถรี • พระสิงคาลมาตาเถรี |
| อุบาสก | ตปุสสะ ภัลลิกะ • อนาถบิณฑิกเศรษฐี • จิตตคฤหบดี • หัตถกคฤหบดี • พระเจ้ามหานามะ • อุคคคฤหบดี • อุคคตคฤหบดี • สูรอัมพัฏฐอุบาสก • ชีวกโกมารภัจจ์ • นกุลบิดาคฤหบดี |
| อุบาสิกา | นางสุชาดา • นางวิสาขา • นางขุชชุตตรา • นางสามาวดี • นางอุตตรานันทมารดา • พระนางสุปปวาสา • นางสุปปิยา • นางกาติยานี • นางกาฬีกุรรฆริกา • นางนกุลมารดาคหปตานี |
| ดูเพิ่ม | พระอสีติมหาสาวก • เอตทัคคะ |


| * ด
* ค
* ก
บุคคลในพุทธประวัติ |
| --- |
| พระบรมศาสดา | **พระโคตมพุทธเจ้า** |  |
| พระอัครสาวก | พระสารีบุตร • พระมหาโมคคัลลานะ |
| พุทธอุปัฎฐาก | พระอานนท์ |
| พระมหากษัตริย์ | พระเจ้าสุทโธทนะ • พระเจ้าสุปปพุทธะ • พระเจ้าพิมพิสาร • พระเจ้าปเสนทิโกศล • พระเจ้าอชาตศัตรู |
| ภิกษุ | พระอัญญาโกณฑัญญะ • พระอุรุเวลกัสสปะ • พระนันทะ • พระมหากัสสปะ • พระมหากัจจายนะ • พระองคุลิมาลเถระ |
| ภิกษุณี | พระมหาปชาบดีโคตมีเถรี • พระภัททากัจจานาเถรี |
| สามเณร | พระราหุลเถระ |
| อุบาสก อุบาสิกา | อนาถบิณฑิกเศรษฐี • ชีวกโกมารภัจจ์ • นางสุชาดา • นางวิสาขา |
| ศัตรู | พระเทวทัต • จิญจมาณวิกา |