แผนภาพที่แสดงความสัมพันธ์ระหว่างคำที่เกี่ยวข้องกันทางศัพทมูลวิทยา
ในภาษาศาสตร์ **คำร่วมเชื้อสาย** (อังกฤษ: cognate) คือคำศัพท์ที่มีต้นกำเนิดทางศัพทมูลวิทยาหรือ *รากศัพท์* ร่วมกัน คำร่วมเชื้อสายมักจะถูกสืบทอดจากภาษาบรรพบุรุษร่วมกัน แต่ก็อาจมีการยืมคำจากภาษาอื่น ตัวอย่างเช่นคำว่า *dish* (*ดิช*) และ *desk* (*เดสฺก*) ในภาษาอังกฤษและคำว่า *Tisch* (*ทิช*, "โต๊ะ") ในภาษาเยอรมันเป็นคำร่วมเชื้อสายเพราะทั้งสองมาจากคำว่า *discus* (*ดิสกุส*) ในภาษาละตินซึ่งเกี่ยวข้องกับพื้นผิวเรียบ ๆ ของพวกมัน คำร่วมเชื้อสายอาจวิวัฒน์ความหมายที่คล้ายกัน ต่างกัน หรือแม้กระทั่งตรงข้ามกัน แต่ในกรณีส่วนใหญ่จะมีเสียงหรือตัวอักษรที่คล้ายกันหรือในบางกรณีแตกต่างกัน บางคำที่เสียงเหมือนกันแต่ไม่ได้มีรากศัพท์ร่วมกันเรียกว่าคำร่วมเชื้อสายเทียม (อังกฤษ: false cognate) ในขณะที่บางคำที่เป็นคำร่วมเชื้อสายแต่ความหมายต่างกันเรียกว่าเพื่อนเทียม (อังกฤษ: false friend)

คำว่า *cognate* (*คอกเนต*) ในภาษาอังกฤษก็อนุพัทธ์มาจากคำนามในภาษาละตินว่า *cognatus* (*กองนาตุส*) ซึ่งแปลว่า "ญาติสายโลหิต"

คุณลักษณะ
---------

คำร่วมเชื้อสายไม่จำเป็นต้องมีความหมายเดียวกัน เพราะจะเปลี่ยนแปลง (semantic change) ไปในขณะที่ภาษาต่าง ๆ พัฒนาแยกจากกัน ตัวอย่างเช่นคำว่า *starve* (*สตารฺฟ*) ในภาษาอังกฤษ และ *sterven* (*แชฺตรฺเวิน*) ในภาษาดัตช์หรือ *sterben* (*แชฺตรฺเบิน*, "ตาย") ในภาษาเยอรมันล้วนอนุพัทธ์มาจากรากภาษาเจอร์แมนิกดั้งเดิม (proto-germanic language) *\*sterbaną* (*เสฺตรฺบานาง์*, "die") *Discus* ก็มาจากคำว่า *δίσκος* (*ดิสโกส*) ในภาษากรีก (จากกริยา *δικεῖν* *ดิเกน*, "โยน") คำทายาท (reflex (linguistics)) ของคำว่า *discus* ในภาษาอังกฤษที่มาทีหลังและเป็นคนละคำกันซึ่งอาจมาจากภาษาละตินยุคกลาง (medieval latin) คำว่า *desca* คือคำว่า *desk* (ดูพจนานุกรมภาษาอังกฤษ ฉบับออกซฟอร์ดใต้คำว่า *desk*)

แต่คำร่วมเชื่อสายไม่จำเป็นต้องมีรูปที่คล้ายกัน: คำว่า *father* (*ฟาเธอรฺ*) ในภาษาอังกฤษ *père* (*แปรฺ*) ในภาษาฝรั่งเศส และ հայր (*ฮายฺร* *hayr*) ในภาษาอาร์มีเนียล้วนอนุพัทธ์มาโดยตรงจากคำว่า *\*ph₂tḗr* (ประมาณ *เปฺหฺ2ตรฺ*) ในภาษาอินโด-ยูโรเปียนดั้งเดิม ตัวอย่างที่สุดขีดคือคำว่า երկու (*เอรฺกุ* *erku*) ในภาษาอาร์มีเนียและ *two* (*ทู*, "สอง") ในภาษาอังกฤษซึ่งทั้งสองเป็นคำร่วมเชื้อสายและอนุพัทธ์มาจากคำว่า *\*dwóh₁* (ประมาณ *โดฺวหฺ1*) ในภาษาอินโด-ยูโรเปียนดั้งเดิม (ทราบว่าการเปลี่ยนแปลงของเสียง *\*dw* > *erk* ในภาษาอาร์มีเนียนั้นเกิดขึ้นตามปรกติ คือมีรูปแบบและลายที่แน่นอน)

ระหว่างภาษา
-----------

ตัวอย่างของคำร่วมเชื้อสายในตระกูลภาษาอินโด-ยูโรเปียนคือคำว่า "กลางคืน" เช่น *night* (ภาษาอังกฤษ) *nicht* (ภาษาสกอต) *Nacht* (ภาษาเยอรมัน) *nacht* (ภาษาดัตช์) *nag* (ภาษาอาฟรีกานส์) *Naach* (ภาษาโคโลญ (Colognian)) *natt* (ภาษาสวีเดนและภาษานอร์เวย์) *nat* (ภาษาเดนมาร์ก) *nátt* (ภาษาแฟโร) *nótt* (ภาษาไอซ์แลนด์) *noc* (ภาษาเช็ก ภาษาสโลวักและภาษาโปแลนด์) ночь *noch* (ภาษารัสเซีย) ноќ *noć* (ภาษามาซิโดเนีย), нощ, *nosht* (ภาษาบัลแกเรีย), *nishi* (ภาษาเบงกอล), *ніч*, *nich* (ภาษายูเครน), *ноч*, *noch*/*noč* (ภาษาเบลารุส) *noč* (ภาษาสโลวีเนีย) *noć* (ภาษาบอสเนีย ภาษาเซอร์เบียและภาษาโครเอเชีย) *nakts* (ภาษาลัตเวีย) *naktis* (ภาษาลิทัวเนีย) νύξ *nyx* (ภาษากรีกโบราณ *νύχτα* / *nychta* ในภาษากรีกสมัยใหม่ (Modern Greek)) *nakt-* (ภาษาสันสกฤต) *natë* (ภาษาแอลเบเนีย) *nos* (ภาษาเวลส์และภาษาคอร์นวอลล์) *noz* (ภาษาเบรอตง) *nox/nocte* (ภาษาละติน) *nuit* (ภาษาฝรั่งเศส) *noche* (ภาษาสเปน) *nueche* (ภาษาอัสตูเรียส) *noite* (ภาษาโปรตุเกสและภาษากาลิเซีย) *notte* (ภาษาอิตาลี) *nit* (ภาษากาตาลา) *nuèch* / *nuèit* (ภาษาอ็อกซิตัน)และ *noapte* (ภาษาโรมาเนีย) ล้วนมีความหมายว่า "กลางคืน" และอนุพัทธ์มาจากคำว่า\*nókʷts ในภาษาอินโด-ยูโรเปียนดั้งเดิม

ตัวอย่างของตระกูลภาษาอินโด-ยูโรเปียนอีกคำคือคำว่า "ดาว" เช่น *star* (ภาษาอังกฤษ) *starn* (ภาษาสกอต) *Stern* (ภาษาเยอรมัน) *ster* (ภาษาดัตช์และภาษาอาฟรีกานส์) *Schtähn* (ภาษาโคโลญ) *stjärna* (ภาษาสวีเดน) *stjerne* (ภาษานอร์เวย์และภาษาเดนมาร์ก) *stjarna* (ภาษาไอซ์แลนด์) *stjørna* (ภาษาแฟโร) *stairno* (ภาษากอทิก (Gothic language)) *str-* (ภาษาสันสกฤต และเป็นรากศัพท์ของคำว่า "ดารา" ในภาษาไทย) *tara* (ภาษาฮินดีและภาษาเบงกอล) *tera* (ภาษาสิเลฏี) *tora* (ภาษาอัสสัม) *setāre* (ภาษาฟาร์ซี) *stoorei* (ภาษาปาทาน) *estêre* หรือ *stêrk* (ภาษาเคิร์ด) *astgh* (ภาษาอาร์มีเนีย) *ἀστήρ (astēr)* (ภาษากรีกหรือ *ἀστέρι* / *ἄστρο* *asteri* / *astro* ในภาษากรีกสมัยใหม่) *astrum* / *stellă* (ภาษาละติน) *astre* / *étoile* (ภาษาฝรั่งเศส) *astro* / *stella* (ภาษาอิตาลี) *stea* (ภาษาโรมาเนียและภาษาเวเนโต (Venetian language)) *estel* (ภาษากาตาลา) *astru* / *isteddu* (ภาษาซาร์เดญญา (Sardinian language)) *estela* (ภาษาอ็อกซิตัน) *estrella* และ *astro* (ภาษาสเปน) *estrella* (ภาษาอัสตูเรียสและภาษาเลโอน (Leonese dialect)) *estrela* และ *astro* (ภาษาโปรตุเกสและภาษากาลิเซีย) *seren* (ภาษาเวลส์) *steren* (ภาษาคอร์นวอลล์) และ *sterenn* (ภาษาเบรอตง) มาจากคำในภาษาอินโด-ยูโรเปียนดั้งเดิมว่า \*h₂stḗr แปลว่า "ดาว" 

ตัวอย่างของคำในภาษาไทยที่เป็นคำร่วมเชื้อสายกับคำภาษาอังกฤษซึ่งยืมมาจากภาษาเขมรโบราณและสันสกฤตตามลำดับคือคำว่า *รถ* (ดูวิกิพจนานุกรมภาษาอังกฤษและไทย) กับคำว่า *rotate* ("หมุน") ทั้งสองมาจากคำว่า \*hret- ในภาษาอินโด-ยูโรเปียนดั้งเดิมซึ่งแปลว่า "กลิ้ง"

คำว่า سلام *salām* ในภาษาอาหรับ שלום *shalom* ในภาษาฮีบรู *shlama* ในภาษาแอราเมอิกใหม่อัสซีเรียและ *selam*ในภาษาอัมฮารา (Amharic) ก็เป็นคำร่วมเชื้อสายที่แปลว่า *สันติภาพ* โดยอนุพัทธ์มาจากคำว่า \*šalām- ในภาษาเซมิติกดั้งเดิม (proto-semetic) ซึ่งมีความหมายเดียวกัน

บางครั้งคำร่วมเชื้อสายจะมองเห็นได้ยากกว่าตัวอย่างด้านบนและบางคนหรือองกรณ์ก็จะตีความหลักฐานไปแตกต่างกัน อย่างคำว่า *milk* ในภาษาอังกฤษเป็นคำร่วมเชื้อสายชัดเจนกับคำว่า *Milch* ในภาษาเยอรมัน *melk* ในภาษาดัตช์ *молоко (moloko)* ในภาษารัสเซีย *mleko* ในภาษาเซอร์เบียและภาษาสโลวีเนีย และ *mlijeko* ในภาษามอนเตเนโกร ภาษาบอสเนียและภาษาโครเอเชีย ในทางกลับกันคำว่า *lait* ในภาษาฝรั่งเศส *llet* ในภาษากาตาลา *latte* ในภาษาอิตาลี *lapte* ในภาษาโรมาเนีย *leche* ในภาษาสเปน และ *leite* ในภาษาโปรตุเกสและภาษากาลิเซีย (ทั้งหมดแปลว่า "นม") นั้นเป็นคำร่วมเชื้อสายที่ชัดเจนน้อยกว่าของคำว่า *γάλακτος* *gálaktos* *กาลักโตส* ในภาษากรีกโบราณ (รูปสัมพันธการกเอกพจน์ (genitive singular) ของคำว่า γάλα *gála* *กาลา* "นม") ความสัมพันธ์ที่เห็นได้ชัดยิ่งกว่าเดิมอยู่ในคำว่า *lac* "นม" ภาษาละตินซึ่งเป็นคำระหว่างทางไปสู่คำว่า *lactic* และคำศัพท์อื่น ๆ ที่ยืมมาจากภาษาละตินในภาษาอังกฤษ

คำร่วมเชื้อสายบางคำตรงข้ามกันทางอรรถศาสตร์ หรือมีความหมายตรงข้ามกัน ตัวอย่างเช่นในขณะที่คำว่า חוצפה *chutzpah* *คุตสปะห์* ในภาษาฮิบรูแปลว่า "ความโอหัง" คำร่วมเชื้อสายในภาษาอาหรับคลาสสิก حصافة *ḥaṣāfah* *ฮะศอฟะฮ์* แปลว่า "การตัดสินที่น่าเชื่อถือ" ตัวอย่างอีกคำคือคำว่า *empathy* "ความร่วมรู้สึก" ในภาษาอังกฤษ และคำว่า *εμπάθεια* *empátheia* *เอมปะเธีย* "ความมุ่งร้าย" ในภาษากรีก

ภายในภาษาเดียวกัน
-----------------

คำร่วมเชื้อสายในภาษาเดียวกัน หรือคำฝาแฝด (doublet (linguistics)) อาจมีความหมายที่ต่างกันเล็กน้อยไปถึงต่างกันสิ้นเชิง ตัวอย่างเช่นคำว่า *ward* และ *guard* "ปกป้อง ระวัง"(<PIE *\*wer-*, "to perceive, watch out for" "รับรู้ ระวัง") ในภาษาอังกฤษเป็นคำร่วมเชื้อสาย เช่นเดียวกับคำว่า *shirt* "เสื้อ" และ *skirt* "กระโปรง" (<PIE *\*sker-*, "to cut" "ตัด") ในบางกรณีรวมถึงกรณีนี้ด้วย คำหนึ่ง ("skirt") ได้รับมาจากภาษาอื่นที่ใกล้เคียงกับภาษาอังกฤษ ส่วนอีกคำเป็นคำพื้นเมื่อง ("shirt")  คำยืมหลายคำเป็นแบบนี้ ซึ่งคำว่า *skirt* ในตัวอย่างนี้ยืมมาจากภาษานอร์สเก่าในช่วงเดนลอว์

บางครั้งฝาแฝดทั้งสองก็มาจากภาษาอื่นทั้งคู่โดยปกติจะเป็นภาษาเดียวกันแต่ช่วงเวลาต่างกัน ตัวอย่างเช่นคำว่า *chief* (ที่แปลว่าหัวหน้าในภาษาอังกฤษ) มาจากคำว่า *chef* ("หัว") ในภาษาฝรั่งเศสสมัยกลางและการออกเสียงสมัยใหม่ก็อนุรักษ์เสียงพยัญชนะของภาษาฝรั่งเศสสมัยกลาง ส่วนคำว่า *chef* (เชฟ หัวหน้าครัว) ถูกยืมมาจากคำเดียวกันในศตวรรษต่อ ๆ มาแต่เสียงพยัญชนะได้เปลี่ยนแปลงเป็นเสียง "sh" แล้วในภาษาฝรั่งเศส คำเช่นนี้ก็สามารถเรียกได้ว่าเป็นฝาแฝดทางศัพทมูลวิทยา และยังพบได้ในปริมาณที่มากกว่าสองเช่นกับคำว่า *wain* ("เกวียน" ภาษาอังกฤษพื้นเมือง) *waggon/wagon* ("เกวียน รถตู้ ตู้รถไฟ" จากภาษาดัตช์) และ *vehicle* ("ยานพาหนะ" จากภาษาละติน) ในภาษาอังกฤษ

คำในภาษาหนึ่งอาจถูกยืมไปในภาษาอื่นและได้พัฒนาความหมายใหม่หรือรูปใหม่ขึ้นมาแล้วถูกยืมกลับเข้าไปภาษาต้นฉบับ นี่เรียกว่าการยืมใหม่ (reborrowing) ตัวอย่างเช่นคำว่า *κίνημα* (*กินิมา*, "การเคลื่อนไหว") ในภาษากรีกกลายเป็นคำว่า *cinéma* ในภาษาฝรั่งเศส (*สิเนมา* เปรียบเทียบกับภาษาอังกฤษอเมริกันคำว่า *movie*) และสุดท้ายถูกยืมกลับเข้าภาษากรีกเป็นคำว่า *σινεμά* (*สิเนมา*, "ศิลปะของภาพยนตร์" "โรงภาพยนตร์") คำว่า *κίνημα* และ *σινεμά* ในภาษากรีกจึงเป็นคำฝาแฝด

คำฝาแฝดที่ไม่ชัดเจนมากในภาษาอังกฤษอีกคู่คือคำว่า *grammar* (*แกรมมาร์* "ไวยากรณ์") และ *glamour* (*แกลเมอร์* "เสน่ห์")

คำร่วมเชื้อสายเทียม
-------------------

ดูบทความหลักที่: คำร่วมเชื้อสายเทียม
คำร่วมเชื้อสายเทียมคือคำที่ผู้คนส่วนมากเชื่อว่าเกี่ยวข้องกัน (มีต้นกำเนิดร่วมกัน) แต่การตรวจสอบทางภาษาศาสตร์ได้เปิดเผยว่ามันไม่เกี่ยวข้องกัน ตัวอย่างเช่นคำกริยา ในภาษาละตินและ ในภาษาเยอรมันแปลว่า "มี" ทั้งสองดูเหมือนจะเกี่ยวข้องกันหากมองแค่ที่ความคล้ายคลึงแบบผิวเผิน แต่ทว่าคำทั้งสองวิวัฒน์มาจากรากที่ต่างกัน โดยในกรณีนี้เป็นรากภาษาอินโด-ยูโรเปียนดั้งเดิม (PIE) ที่ต่างกัน คำทั้งสองจึงไม่สามารถเป็นคำร่วมเชื่อสายกันได้ (ดูกฎของกริมม์สำหรับตัวอย่าง) คำว่า *haben* ในภาษาเยอรมันและ *have* ในภาษาอังกฤษมาจากราก *\*kh₂pyé-* (*จับ*) ใน PIE และคำร่วมเชื้อสายแท้ในภาษาละตินคือคำว่า *capere* (*ยึด จับ*) ในทางตรงข้ามคำว่า *habēre* ในภาษาละตินมาจากราก *\*gʰabʰ* (*ให้ รับ*) ใน PIE และคำร่วมเชื้อสายแท้ในภาษาอังกฤษที่มีรากเดียวกันคือคำว่า *give* (*ให้*) และ *geben* (*ให้*) ในภาษาเยอรมัน

ในทางเดียวกันคำว่า *much* ในภาษาอังกฤษและ *mucho* ในภาษาสเปนดูคล้ายกันและมีความหมายคล้ายกันแต่ไม่ใช่คำร่วมเชื้อสาย เพราะทั้งสองวิวัฒน์มาจากรากต่างกัน: *much* มาจากราก *\*mikilaz* ในภาษาเจอร์แมนิกดั้งเดิม < *\*meǵ-* ใน PIE และ *mucho* มาจากคำว่า *multum* ในภาษาละติน < *\*mel-* ใน PIE คำร่วมเชื้อสายแท้ของคำว่า *much* เป็นคำว่า *maño* แทนในภาษาสเปน

ดูเพิ่ม
-------

* iconสถานีย่อยภาษา

* กรรมร่วมเชื้อสาย (Cognate object)
* คำพ้องรูประหว่างภาษา (Interlingual homograph)
* ภาษาศาสตร์เชิงประวัติ
* ภาษาศาสตร์เปรียบเทียบ
* รายการของคำที่มีความหมายต่างกันในภาษาอังกฤษแบบอเมริกันและแบบบริติช (Lists of words having different meanings in American and British English)
* รายการคำภาษาเยอรมันที่ร่วมเชื้อสายกับภาษาอังกฤษ (List of German cognates with English) (ในวิกิพจนานุกรม)
* วงศัพท์อินโด-ยูโรเปียน (Indo-European vocabulary)
* ศัพทมูลภาพพจน์ (Figura etymologica)

อ้างอิง
-------

1. ↑  แสงจันทร์ แสนสุภา. (๒๕๕๑). *บอกชาติจากชื่อ*. สืบค้นเมื่อ ๑๐ กรกฎาคม ๒๕๖๓, จาก เว็บไซต์สำนักงานราชบัณฑิตยสภา: www.royin.go.th/?knowledges=บอกชาติจากชื่อ-๑-ธันวาคม
2. ↑  Crystal, David, บ.ก. (2011). "cognate". *A Dictionary of Linguistics and Phonetics* (6th ed.). Blackwell Publishing. p. 104. ISBN 978-1-4443-5675-5. OCLC 899159900. สืบค้นเมื่อ 16 March 2016. `{{cite book}}`: ไม่รู้จักพารามิเตอร์ `|editorlink=` ถูกละเว้น แนะนำ (`|editor-link=`) (help)
3. ↑  "cognate", *The American Heritage Dictionary of the English Language*, 4th ed.: "Latin *cognātus*: *co-*, co- + *gnātus*, born, past participle of *nāscī*, to be born." Other definitions of the English word include "[r]elated by blood; having a common ancestor" and "[r]elated or analogous in nature, character, or function".
4. ↑  เปรียบเทียบกับ ἀμέλγω *amelgō* *อะเมลโก* "รีดนม" ในภาษากรีก
5. ↑  Wehr, Hans (1994) [1979]. J. Milton Cowan (บ.ก.). *Dictionary of Modern Written Arabic*. Urbana, Illinois: Spoken Language Services, Inc. ISBN 0-87950-003-4.
6. ↑  Harper, Douglas. "skirt (n.)". *Online Etymology Dictionary*. สืบค้นเมื่อ 2017-06-16. early 14c. "lower part of a woman's dress," from Old Norse *skyrta* "shirt, a kind of kirtle"
7. ↑  Harper, Douglas. "shirt (n.)". *Online Etymology Dictionary*. สืบค้นเมื่อ 2017-06-16. Old English *scyrte* "skirt, tunic," from Proto-Germanic \**skurtjon* "a short garment"
8. ↑  ข้อเท็จจริงคือ *σινεμά* คู่กับคำสร้างใหม่ในภาษากรีกคำว่า *κινηματογράφος* (*จินิมาโตกราโฟส*) ที่มีรากเดียวกันและความหมายเดียวกันทั้งสองของคำว่า *cinéma*/*σινεμά* (แต่คำว่าว่าภาพยนตร์และฟิล์มคือคำว่า *เตเนีย* (*tainia*) ที่ไม่เกี่ยวข้องกัน)
9. ↑  *Lexikon der indogermanischen Verben*
10. ↑  Ringe, Don. "A quick introduction to language change" (PDF). *Univ. of Pennsylvania: Linguistics 001 (Fall 2011)*. ¶ 29. pp. 11–12. คลังข้อมูลเก่าเก็บจากแหล่งเดิม (PDF)เมื่อ 2010-06-20. สืบค้นเมื่อ 15 June 2014.`{{cite web}}`: CS1 maint: location (ลิงก์)

อ่านเพิ่ม
---------

* Rubén Morán (2011), *Cognate Linguistics*, Kindle Edition, Amazon.

แหล่งข้อมูลอื่น
---------------


วิกิพจนานุกรม มีความหมายของคำว่า ***คำร่วมเชื้อสาย***

* Cognates.org เก็บถาวร 2016-12-16 ที่ เวย์แบ็กแมชชีน
* SpanishCognates.org