**การแข็งตัวขององคชาต** (อังกฤษ: erection, ศัพย์การแพทย์: penile erection, penile tumescence) เป็นปรากฏการณ์ทางสรีรภาพของอวัยวะเพศชายในสัตว์หลายสปีชีส์
ที่องคชาตแข็งตัวขึ้น คั่งไปด้วยเลือด และขยายใหญ่ขึ้น
เป็นผลของปฏิกิริยาอันสลับซับซ้อนของจิตใจ ระบบประสาท ระบบหลอดเลือด และระบบต่อมไร้ท่อ
*มักจะ*เกิดขึ้นพร้อมกับอารมณ์ทางเพศ
แต่จริง ๆ อาจจะเกิดขึ้นเมื่อไรก็ได้
รูปร่าง มุมตั้ง และทิศทางขององคชาตที่แข็งตัวมีความแตกต่างกันอย่างมากแม้ในหมู่มนุษย์

โดยสรีรภาพแล้ว กระบวนการแข็งตัวขององคชาตเริ่มจากระบบประสาทพาราซิมพาเทติก (ส่วนหนึ่งของระบบประสาทอัตโนมัติ)
ที่เป็นเหตุให้ระดับก๊าซไนโตรเจนออกไซด์ (เป็นสารขยายหลอดเลือด) สูงขึ้นในหลอดเลือด trabecular และในกล้ามเนื้อเรียบขององคชาต
หลอดเลือดนั้นก็จะขยายใหญ่ขึ้นทำให้เนื้อเยื่อคล้ายฟองน้ำที่เรียกว่า corpora cavernosa (ดูรูป)
(และ corpus spongiosum แม้ว่าจะน้อยกว่า) เต็มไปด้วยเลือด
และในขณะเดียวกัน ก็จะทำให้กล้ามเนื้อ ischiocavernosus และ bulbospongiosus เข้าไปกดหลอดเลือดดำของเนื้อเยื่อ จำกัดการไหลออกของเลือด (จากเนื้อเยื่อ) และการไหลเวียนของโลหิตที่ไหลเข้าไป (ในเนื้อเยื่อ)
การแข็งตัวจะลดลงเมื่อการทำงานในระบบประสาทพาราซิมพาเทติกลดระดับลงไปเป็นปกติ

เพราะว่าเป็นการตอบสนองอัตโนมัติ การแข็งตัวอาจเกิดขึ้นจากสิ่งเร้าหลายอย่างรวมทั้งการเร้าอารมณ์เพศ (sexual stimulation) และอารมณ์ทางเพศ
ดังนั้น จึงไม่ได้อยู่ใต้อำนาจจิตใจโดยสิ้นเชิง
การแข็งตัวในระหว่างการนอนหลับหรือเมื่อตื่นนอนมีศัพท์ทางแพทย์ภาษาอังกฤษว่าnocturnal penile tumescence
และความปราศจากการแข็งตัวในระหว่างการนอนหลับสามารถใช้ในการแยกแยะเหตุที่เป็นไปทางกายภาพหรือทางจิตใจของภาวะหย่อนสมรรถภาพทางเพศสาเหตุทางร่างกาย (ICD-10 N48.4) หรืออวัยวะเพศไม่ตอบสนอง (เหตุทางใจ ICD-10 F52.2)

องคชาตที่ไม่แข็งตัวเต็มที่มีศัพท์การแพทย์ภาษาอังกฤษว่า partial tumescence

กายภาพ
------

ภาพประกอบแสดงลำดับการแข็งตัวขององคชาต
การแข็งตัวเกิดขึ้นเมื่อเนื้อเยื่อคล้ายฟองน้ำเป็นลำยาวตลอดองคชาตที่เรียกว่า corpora cavernosa เริ่มเต็มไปด้วยเลือด
ซึ่งอาจะเกิดขึ้นจากการเร้าอารมณ์เพศ (sexual stimulation) หรืออารมณ์ทางเพศ

ส่วน corpus spongiosum เป็นเนื้อเยื่อเดี่ยวมีรูปลำเป็นโพรง อยู่ใต้ corpora cavernosa ทั้งสอง
และมีท่อปัสสาวะวิ่งผ่าน ซึ่งเป็นทางผ่านของทั้งน้ำปัสสาวะและทั้งน้ำอสุจิ
เนื้อเยื่อนี้สามารถอมเลือดได้เช่นกัน แต่ว่าในระดับที่น้อยกว่า corpora cavernosa

### การควบคุมจากระบบประสาทอัตโนมัติ

ถ้าเกิดการกระตุ้นทางกาย การแข็งตัวจะเกิดขึ้นจากการสั่งการของระบบประสาทพาราซิมพาเทติก (ส่วนหนึ่งของระบบประสาทอัตโนมัติ) โดยไม่มีส่วน (หรือมีแค่เล็กน้อย) จากระบบประสาทกลาง
เส้นประสาทพาราซิมพาเทติกวิ่งไปจากข่ายประสาท sacral plexus เข้าไปยังหลอดเลือดแดงที่ส่งเลือดไปให้เนื้อเยื่อในองคชาต
ถ้าเกิดการกระตุ้น เส้นประสาทเหล่านี้จะหลั่งสาร acetylcholine
ซึ่งมีผลให้เกิดการหลั่งก๊าซไนโตรเจนออกไซด์จากเซลล์เนื้อเยื่อบุโพรง (endothelial cell) ในหลอดเลือดแดง trabecular ใน corpora cavernosa 
แล้วก๊าซก็จะกระจายเข้าไปยังกล้ามเนื้อเรียบของหลอดเลือดแดง (ที่เรียกว่า trabecular smooth muscle) 
โดยมีฤทธิ์เป็นสารขยายหลอดเลือด
ดังนั้น หลอดเลือดก็จะขยายตัวออกทำ corpora spongiosum และ corpora cavernosa ให้เต็มไปด้วยเลือด
และกล้ามเนื้อ ischiocavernosus และ bulbospongiosus ก็จะเข้าไปกดหลอดเลือดดำของ corpora cavernosa
จำกัดการไหลออกของเลือด

การแข็งตัวจะลดตัวลงเมื่อการกระตุ้นระบบประสาทพาราซิมพาเทติกยุติลง
และสัญญาณกระตุ้นระดับปกติจากระบบประสาทซิมพาเทติกก็จะทำหลอดเลือดแดงในองคชาตให้เล็กลง
บีบเลือดออกจากเนื้อเยื่อที่ทำให้องคชาตแข็ง

หลังจากการหลั่งน้ำอสุจิหรือหลังจากการยุติของสิ่งเร้า องคชาตปกติจะอ่อนตัวลง 
แต่เวลาที่ใช้อาจจะแตกต่างกันขึ้นอยู่กับความยาวและความหนาขององคชาต

### การควบคุมใต้อำนาจจิตใจและนอกอำนาจจิตใจ

เปลือกสมอง (cerebral cortex) อาจก่อให้เกิดการแข็งตัวได้แม้ปราศจากสิ่งเร้าทางกาย
(โดยตอบสนองต่อสิ่งเร้าทางตา ทางหู ทางจมูก หรือจากจินตนาการ)
โดยส่งสัญญาณผ่าน "ศูนย์การแข็งตัว" ที่ไขสันหลังเขต lumbar และ sacral
และเปลือกสมองก็สามารถห้ามการแข็งตัวแม้จะมีสิ่งเร้าทางกายได้ด้วย 
เหมือนกับที่องค์ประกอบอื่น ๆ ทางใจ ทางอารมณ์ความรู้สึก และทางสิ่งแวดล้อมสามารถห้ามได้เช่นกัน

### การแข็งตัวเวลากลางคืน

บทความหลัก: nocturnal penile tumescence
องคชาตอาจแข็งตัวในระหว่างที่หลับ หรือในขณะที่ตื่นขึ้น
ซึ่งมีศัพทย์ทางการแพทย์ภาษาอังกฤษว่า nocturnal penile tumescence (หรือศัพท์แสลงว่า "morning wood ท่อนไม้ในยามเช้า" หรือ "morning glory ความสง่างามในยามเช้า")

มุมมองทางเพศ
------------

การแข็งตัวเป็นตัวชี้บอกอารมณ์ทางเพศอย่างหนึ่ง
และเป็นสิ่งที่จะต้องมีสำหรับผู้ชายในการร่วมเพศ
ถุงอัณฑะอาจจะเกิดการรัดตัว (แต่ไม่แน่นอน) และโดยทั่วไปแล้ว เยื่อหุ้มปลายก็จะค่อย ๆ ร่นลงโดยอัตโนมัติ ทำการเปิดหัวองคชาต แต่ว่าบางคนอาจจะต้องร่นเยื่อหุ้มปลายลงด้วยมือ

เมื่อถึงวัยเริ่มเจริญพันธุ์ (วัยแตกเนื้อหนุ่ม) การแข็งตัวจะเกิดบ่อยขึ้น 
แต่การแข็งตัวขององคชาตเป็นเรื่องธรรมดาในเด็กและในทารก และเกิดขึ้นก่อนที่จะคลอดด้วยซ้ำ

### การแข็งตัวที่เกิดขึ้นเอง

การแข็งตัวแบบเกิดขึ้นเอง หรือไม่อยู่ใต้อำนาจจิตใจ หรือในโอกาสที่ไม่ต้องการ
เป็นเรื่องสามัญทางกายภาพของผู้ชาย
โดยทางสังคม การแข็งตัวแบบนี้อาจจะเป็นเรื่องน่าอายโดยเฉพาะถ้าเกิดขึ้นในที่สาธารณะหรือในโอกาสที่ไม่ต้องการ 
การแข็งตัวอาจเกิดขึ้นเองในเวลาไหนก็ได้ และถ้าใส่เสื้อผ้าอยู่ อาจจะทำให้เกิดรอยนูนขึ้น
ซึ่งอาจซ่อนได้ (ถ้าจำเป็น) โดยใส่กางเกงในที่รัดตัว ใส่เสื้อชายยาว หรือใส่เสื้อผ้าที่หลวม ๆ

### ขนาดเมื่อแข็งตัว

ความยาวขององคชาตที่อ่อนตัวไม่ได้เป็นตัวชี้บอกความยาวของอวัยวะเมื่อแข็งตัวที่แน่นอน
องคชาตอ่อนตัวที่สั้นกว่าอาจจะแข็งตัวเป็นอวัยวะที่ยาวกว่ามาก ในขณะที่องคชาตอ่อนตัวที่ยาวอาจแข็งตัวมีขนาดที่สั้นกว่า
โดยทั่ว ๆ ไป หลังจากผ่านวัยเริ่มเจริญพันธุ์แล้ว อวัยวะที่แข็งตัวจะมีขนาดเท่ากันตลอดทั้งชีวิต
แต่ก็อาจเพิ่มขึ้นได้โดยอาศัยการผ่าตัด 
แต่ว่าการขยายขนาดองคชาตจะเป็นประเด็นที่ทำให้เกิดความเห็นหลายหลาก
และในการศึกษาหนึ่งพบว่า ชายโดยมากที่ผ่านการขยายขนาดไม่แฮ็ปปี้กับผลที่ได้

### ทิศทางการแข็งตัว

แม้ว่าองคชาตมักจะแข็งตัวแล้วชี้ขึ้น
แต่ก็เป็นเรื่องทั่วไปที่เป็นปกติถ้าชี้ขึ้นจนเกือบตั้ง
หรือชี้ลงจนเกือบเป็นแนวตั้ง
หรือแม้แต่จะชี้เป็นแนวตรงออกไป
ขึ้นอยู่กับความตึงของเส้นเอ็นที่รั้งอวัยวะไว้
อวัยวะที่แข็งตัวยังมีรูปร่างต่าง ๆ กันไปอีกด้วย
เริ่มตั้งแต่ลำตรง ๆ หรือลำที่โค้งขึ้น โค้งลง โค้งไปทางซ้าย หรือโค้งไปทางขวา
แต่ว่า ระดับความโค้งที่เพิ่มขึ้นสามารถเกิดจากโรค Peyronie's disease ได้
ซึ่งมีผลทางกายภายและทางใจต่อคนไข้
และอาจจะมีอาการเป็นภาวะ*หย่อนสมรรถภาพทางเพศสาเหตุทางร่างกาย* และเจ็บเมื่ออวัยวะแข็งตัว
การบำบัดมักจะใช้ยาทาน (เช่นยา colchicine) หรือแม้แต่การผ่าตัดซึ่งจะใช้เป็นขั้นสุดท้าย

ตารางต่อไปนี้แสดงมุมต่าง ๆ ขององคชาตที่แข็งตัวสำหรับผู้ยืนอยู่
ในตาราง มุมที่ 0 องศาหมายถึงอวัยวะที่ชี้ขึ้นแนบกับท้อง
มุม 90 องศาก็คือชี้ตรงออกไปในแนวนอน
และมุมที่ 180 องศาก็คือชี้ตรงไปที่เท้า แต่ในบรรดามุมทั้งหมด การชี้ไปในแนวขึ้นเกิดขึ้นมากที่สุด

|
|  |
มุมขององคชาตที่แข็งตัว| องศา (°) | อัตราร้อยละในประชากร |
| --- | --- |
| 0–30 | 5 |
| 30–60 | 30 |
| 60–85 | 31 |
| 85–95 | 10 |
| 95–120 | 20 |
| 120–180 | 5 |

### วิธีการแข็งตัว

การแข็งตัวของอวัยวะเพศจะทำให้มีการสร้าง Prostaglandin E1 สารตัวนี้จะมีหน้าที่สองประการคือ ทำให้หลอดเลือดแดงไม่แข็ง ตัวเลือดแดงไปเลี้ยงอวัยวะเพศเพิ่มขึ้น ประการที่สองคือสารนี้จะลดการสร้าง คอลลาเจนซึ่งทำให้เกิดพังผืดในอวัยวะเพศ ทำให้การแข็งตัวไม่ดี ร่างกายของคนเรามีระบบให้เลือดไปเลี้ยงอวัยวะเพศโดยมีการแข็งตัวของอวัยวะเพศในตอนนอนเพื่อให้อวัยวะเพศสร้างสาร Prostaglandin E1

สำหรับวัยรุ่นการแข็งตัวของน้องชาย 3-5 ครั้งต่อคืน ไม่ใช่เรื่องแปลกอะไร แต่ละครั้งใช้เวลา 20-30 นาที ดังนั้นจึงไม่จำเป็นต้องบริหาร

แต่สำหรับคนที่อายุ 30 ปีขึ้นไป ระดับฮอร์โมนเริ่มลดลง การแข็งตัวก็ลดลงเช่นกัน และไม่นาน จึงมีความจำเป็นต้องบริหารให้อวัยวะเพศมีการแข็งตัวบ่อยเพื่อให้มีเลือดไปเลี้ยงอวัยวะเพศเพิ่ม และมีการสร้าง Prostaglandin E1

การบริหารอวัยวะเพศจะต้องทำให้อวัยวะเพศมีการแข็งตัว 3-5 ครั้งต่อสัปดาห์ และแข็งแต่ละครั้งนาน 20-30 นาทีเพื่อให้เลือดไปเลี้ยงอวัยวะเพศ และป้องกันเส้นเลือดแข็ง

วิธีง่ายสำหรับการบริหารเพื่อคืนความเปล่งปลั่งให้กับน้องชายคือการบริหารกล้ามเนื้ออุ้งเชิงกราน เพราะเป็นจุดสำคัญที่ควบคุมการหลั่งน้ำอสุจิและปัสสาวะ หากหมั่นบริหารให้แข็งแรงอยู่เสมอ จะช่วยให้น้องชายแข็งตัวดีขึ้น สามารถควบคุมไคลแมกซ์ หรือชะลอการหลั่ง และปฏิบัติกามกิจได้นานขึ้น รวมถึงทำให้มีน้ำเชื้ออสุจิเพิ่มขึ้นและพุ่งแรงขึ้น

ภาวะทางการแพทย์
---------------

### Erectile dysfunction (ความผิดปกติของการแข็งตัว)

ภาวะหย่อนสมรรถภาพทางเพศ (ICD-10 N48.4, ICD-10 F52.2, อังกฤษ: Erectile dysfunction, หรือ impotence) เป็นความผิดปกติทางเพศ 
มีอาการเป็นความไม่สามารถที่จะมีหรือรักษาการแข็งตัวไว้ได้ 
การศึกษาโรคเกี่ยวกับภาวะนี้เป็นสาขาย่อยทางการแพทย์ที่เรียกว่าบุรุษเวชศาสตร์ (andrology) เป็นส่วนของสาขาวิทยาทางเดินปัสสาวะ (urology)

ภาวะหย่อนสมรรถภาพทางเพศอาจเกิดขึ้นเพราะสาเหตุทางกายหรือทางใจ ซึ่งโดยมากสามารถรักษาได้
เหตุกายภาพรวมทั้งโรคเบาหวาน, โรคไต, โรคพิษสุราเรื้อรัง, multiple sclerosis, 
โรคหลอดเลือดแดงแข็ง, โรคเกี่ยวกับหลอดเลือด, และโรคเกี่ยวกับระบบประสาท
ซึ่งรวม ๆ กันแล้ว เป็นเหตุประมาณร้อยละ 70 ของภาวะหย่อนสมรรถภาพทางเพศ
ยาบางประเภทที่ใช้รักษาโรคอื่น เช่น Lithium (ยารักษาโรคจิตมีโรคอารมณ์สองขั้วเป็นต้น) และ paroxetine (ยารักษาโรคจิตมีโรคซึมเศร้าเป็นต้น) อาจมีผลข้างเคียงเป็นภาวะหย่อนสมรรถภาพทางเพศ

ถ้าสมรรถภาพทางเพศ เป็นตัวบ่งชี้สถานภาพทางสังคมหรือความเป็นชายของคนไข้ (ซึ่งเป็นแนวความคิดเฉพาะสังคม) 
ภาวะนี้สามารถส่งผลเป็นความเสียหายทางจิตใจรวมทั้งความรู้สึกอาย ความเศร้าโศก และความรู้สึกบกพร่อง 
ในบางสังคม จะมีวัฒนธรรมที่จะไม่พูดถึง และทำให้ไม่สามารถพูดถึงเรื่องนี้
แต่ว่าจริง ๆ แล้ว ชาย 1 ใน 10 จะประสบภาวะหย่อนสมรรถภาพทางเพศที่เกิดขึ้นซ้ำ ๆ กันในชีวิตของตน

### ภาวะองคชาตแข็งค้าง

ภาวะองคชาตแข็งค้างเป็นภาวะทางกายที่มีผลเป็นความเจ็บปวด
เป็นการแข็งตัวขององคชาตเป็นเวลาอย่างน้อย 4 ช.ม.
ที่ไม่ยอมอ่อนตัวลง
แม้ว่าจะไม่มีการกระตุ้นใด ๆ ทั้งทางกายและทางใจ

ในสัตว์อื่น
-----------


วิกิมีเดียคอมมอนส์มีสื่อที่เกี่ยวข้องกับ **การแข็งตัวขององคชาต**

ก่อนที่จะร่วมเพศ องคชาตของสุนัขไม่ได้มี "การแข็งตัว"
แต่สามารถร่วมเพศได้ก็เพราะอวัยวะมีกระดูกแคบ ๆ ที่เรียกว่า baculum
ซึ่งเป็นลักษณะสามัญของสัตว์เลี้ยงลูกด้วยนมมีรก (eutheria) โดยมาก
หลังจากที่สัตว์ตัวผู้สอดอวัยวะเข้าไปแล้ว ก็มักจะรัดสัตว์ตัวเมียแน่นขึ้นแล้วทำการร่วมเพศเร็วขึ้น และก็จะอยู่ในช่วงระยะเวลานี้ที่องคชาตขยายออก
โดยไม่เหมือนกับการร่วมเพศในมนุษย์ ที่องคชาตโดยปกติจะแข็งตัวก่อนการสอดเข้าไป
การร่วมเพศในสุนัขจะมีการสอดเข้าไปก่อน
แล้วการขยายออกของอวัยวะจนถึง "ความแข็งตัว" (erection) ก็จะเกิดขึ้น

องคชาตของช้างเมื่อแข็งตัวเต็มที่มีรูปร่างเป็นรูปตัว S และมีช่องรูปัสสาวะเป็นรูปตัว Y

เนื่องจากว่า มีเนื้อเยื่อที่ทำให้แข็งตัวเพียงเล็กน้อยในองคชาตของวัว เมื่อเกิด "การแข็งตัว" องคชาตจึงขยายออกเพียงแค่เล็กน้อย
แต่ปกติองคชาตนั้นก็แข็งอยู่แล้วเมื่อ "อ่อนตัว" และแข็งเพิ่มขึ้นอีกเมื่อแข็งตัว
การยื่นออกมาขององคชาตไม่มีผลจากการแข็งตัว
แต่มีผลจากการคลายตัวของ retractor penis muscle (กล้ามเนื้อการหดตัวที่องคชาต) และการทำ sigmoid flexure (ส่วนของลำไส้ใหญ่ที่ใกล้ที่สุดต่อลำไส้ตรงและทวารหนัก) ให้ตรง

สัตว์เลี้ยงลูกด้วยนมกินเนื้อคล้ายแมวประจำถิ่นอยู่ในเกาะมาดากัสการ์สปีชีส์ *Cryptoprocta ferox* มีองคชาตแข็งตัวที่ยื่นออกไปจนถึงขาหน้า

เมื่อไม่แข็ง องคชาตของม้าจะอยู่ในหนังหุ้มปลาย
โดยมีความยาว 50 ซ.ม. และความหนา 2.5-6 ซ.ม. ที่หัวหนา 15-20 ซ.ม.
กล้ามเนื้อ retractor penis muscle จะเกร็งตัวเพื่อดึงองคชาตเข้าไปในฝัก
และคลายออกเพื่อให้องคชาตยื่นออกจากฝัก 
เมื่อแข็งตัว องคชาตจะยาวขึ้นเป็นสองเท่า 
และความหนาขององคชาตและหัวองคชาตจะขยายเพิ่มขึ้นถึง 3-4 เท่า 
การแข็งตัวและการยื่นตัวออกของอวัยวะค่อย ๆ เป็นไป
โดยการขยายออกของเนื้อเยื่อ (corpus cavernosum) ที่คั่งเต็มไปด้วยเลือดมีผลให้อวัยวะแข็ง 
ม้าตัวผู้โตเต็มที่จะแข็งตัวภายใน 2 นาทีที่มาอยู่ใกล้ๆ ม้าตัวเมียที่พร้อมจะผสมพันธ์
และจะขึ้นคร่อมตัวเมีย 5-10 วินาทีหลังจากนั้น

ส่วนองคชาตของนกมีโครงสร้างแตกต่างจากของสัตว์เลี้ยงลูกด้วยนม
คือมีการแข็งตัวจากการขยายออกของผนังทวารร่วม (cloaca) และเกิดจากการคั่งด้วยน้ำเหลือง ไม่ใช่เลือด 
องคชาตแข็งตัวของเป็ดประจำถิ่นทวีปอเมริกาใต้สปีชีส์ *Oxyura vittata* อาจจะมีความยาวถึงเท่ากับตัว
แต่ปกติมักจะยาวประมาณครึ่งหนึ่งของตัวเท่านั้น

ศัพท์ในภาษาอังกฤษ
-----------------

ในการแพทย์ภาษาอังกฤษ การแข็งตัวขององคชาตบ่อยครั้งเรียกว่า **"penile erection"** และภาวะที่แข็งตัวหรือกระบวนการแข็งตัวเรียกว่า **"tumescence**" หรือ "**penile tumescence"**

ส่วนศัพท์สแลงภาษาอังกฤษใช้คำคุณศัพท์ว่า stiffy, hard-on, boner และ woody 
มีคำสแลง เสาวพจน์ และคำเหมือนสำหรับภาวะนี้ในภาษาอังกฤษและภาษาอื่น ๆ 
ดูรายการคำภาษาอังกฤษอื่นใน WikiSaurus

ดูเพิ่ม
-------

* Nocturnal penile tumescence

เชิงอรรถและอ้างอิง
------------------

1. 1 2  **การเร้าอารมณ์เพศ** (sexual stimulation) เป็นตัวกระตุ้นอะไรก็ได้ รวมทั้งสัมผัสทางกาย ที่เพิ่มและรักษาอารมณ์เพศ ซึ่งอาจนำไปสู่การหลั่งน้ำอสุจิและ/หรือจุดสุดยอดทางเพศในที่สุด ถึงแม้ว่าอารมณ์เพศอาจเกิดขึ้นได้โดยไม่ต้องอาศัยการกระตุ้น แต่จะถึงจุดสุดยอดทางเพศได้ ปกติต้องมีการกระตุ้นทางเพศ
2. ↑  **sacral plexus** เป็นข่ายประสาท (nerve plexus) ซึ่งส่งเส้นประสาทสั่งการและรับความรู้สึกไปยังต้นขาด้านหลัง ขาด้านล่างโดยมาก เท้าทั้งหมด และเชิงกรานเป็นบางส่วน เป็นส่วนของข่ายประสาท lumbosacral plexus และออกมากจากไขสันหลังที่ sacral vertebrae (S2-S4)
3. ↑  **acetylcholine** เป็นแคตไอออนอินทรีย์มีหลายอะตอมที่มีกัมมันภาพเป็นสารสื่อประสาททั้งในระบบประสาทส่วนปลายและระบบประสาทส่วนกลางในสัตว์จำนวนมากรวมทั้งมนุษย์ด้วย
4. ↑  wiley.com > Viagra function image Retrieved on Mars 11, 2010
5. ↑  APDVS > 31. Anatomy and Physiology of Normal Erection เก็บถาวร 2010-07-14 ที่ เวย์แบ็กแมชชีน Retrieved on Mars 11, 2010
6. ↑  Moore, Keith (2007). *Essential Clinical Anatomy, Third Edition*. Lippincott Williams & Wilkins. p. 265. ISBN 0-7817-6274-X. `{{cite book}}`: ไม่รู้จักพารามิเตอร์ `|coauthors=` ถูกละเว้น แนะนำ (`|author=`) (help)
7. ↑  Drake, Richard, Wayne Vogl and Adam Mitchell, Grey's Anatomy for Students. Philadelphia, 2004. (ISBN 0-443-06612-4)
8. ↑  Harris, Robie H. (et al.), It's Perfectly Normal: Changing Bodies, Growing Up, Sex And Sexual Health. Boston, 1994. (ISBN 1-56402-199-8)
9. ↑  Morning Erections: Sizemed retrieved 28 February 2012
10. ↑  After Prostate Cancer: A What-Comes-Next Guide to a Safe and Informed recovery: p.48
11. ↑  Listen To Your Hormones, Abraham Harvey Kryger - 2004. p.32
12. ↑  Janell L. Carroll (29 January 2009). *Sexuality Now: Embracing Diversity: Embracing Diversity*. Cengage Learning. p. 149. ISBN 978-0-495-60274-3.
13. ↑  Lynda Madaras (8 June 2007). *What's Happening to My Body? Book for Boys: Revised Edition*. Newmarket Press. p. 119. ISBN 978-1-55704-769-4. สืบค้นเมื่อ 22 July 2013.
14. ↑  erections in babies retrieved 11 February 2012
15. ↑  Lynda Madaras (8 June 2007). *What's Happening to My Body? Book for Boys: Revised Edition*. Newmarket Press. p. 145. ISBN 978-1-55704-769-4. สืบค้นเมื่อ 22 July 2013.
16. ↑  Sarah Attwood (15 May 2008). *Making Sense of Sex: A Forthright Guide to Puberty, Sex and Relationships for People with Asperger's Syndrome*. Jessica Kingsley Publishers. p. 62. ISBN 978-1-84642-797-8. สืบค้นเมื่อ 22 July 2013.
17. ↑  "Penis Size FAQ & Bibliography". Kinsey Institute. 2009. สืบค้นเมื่อ 2013-11-07.
18. ↑  Li CY, Kayes O, Kell PD, Christopher N, Minhas S, Ralph DJ (2006). "Penile suspensory ligament division for penile augmentation: indications and results". *Eur. Urol*. **49** (4): 729–733. doi:10.1016/j.eururo.2006.01.020. PMID 16473458.`{{cite journal}}`: CS1 maint: multiple names: authors list (ลิงก์)
19. ↑  "Most Men Unsatisfied With Penis Enlargement Results". Fox News. 2006-02-16. สืบค้นเมื่อ 2008-08-17.
20. ↑  Sparling J (1997). "Penile erections: shape, angle, and length". *Journal of Sex & Marital Therapy*. **23** (3): 195–207. doi:10.1080/00926239708403924. PMID 9292834.
21. ↑  Milsten, Richard (et al.), The Sexual Male. Problems And Solutions. London, 2000. (ISBN 0-393-32127-4)
22. 1 2  Sadeghipour H, Ghasemi M, Ebrahimi F, Dehpour AR (2007). "Effect of lithium on endothelium-dependent and neurogenic relaxation of rat corpus cavernosum: role of nitric oxide pathway". *Nitric Oxide*. **16** (1): 54–63. doi:10.1016/j.niox.2006.05.004. PMID 16828320.`{{cite journal}}`: CS1 maint: multiple names: authors list (ลิงก์)
23. ↑  Williams, Warwick, It's Up To You: Overcoming Erection Problems. London, 1989. (ISBN 0-7225-1915-X)
24. ↑  Sadeghipour H, Ghasemi M, Nobakht M, Ebrahimi F, Dehpour AR (2007). "Effect of chronic lithium administration on endothelium-dependent relaxation of rat corpus cavernosum: the role of nitric oxide and cyclooxygenase pathways". *BJU Int*. **99** (1): 177–182. doi:10.1111/j.1464-410X.2006.06530.x. PMID 17034495.`{{cite journal}}`: CS1 maint: multiple names: authors list (ลิงก์)
25. ↑  Tanagho, Emil A. (et al.), Smith's General Urology. London, 2000. (ISBN 0-8385-8607-4)
26. ↑  NHS Direct – Health encyclopaedia -Erectile dysfunction
27. ↑  "Semen Collection from Dogs". Arbl.cvmbs.colostate.edu. 2002-09-14. คลังข้อมูลเก่าเก็บจากแหล่งเดิมเมื่อ 2012-02-05. สืบค้นเมื่อ 2012-01-29.
28. ↑  Shoshani, p. 80.
29. ↑  William O. Reece (4 March 2009). *Functional Anatomy and Physiology of Domestic Animals*. John Wiley & Sons. ISBN 978-0-8138-1451-3. สืบค้นเมื่อ 22 July 2013.
30. ↑  James R. Gillespie; Frank Bennie Flanders (28 January 2009). *Modern Livestock & Poultry Production*. Cengage Learning. ISBN 978-1-4283-1808-3. สืบค้นเมื่อ 22 July 2013.
31. ↑  Köhncke, M.; Leonhardt, K. (1986). "*Cryptoprocta ferox*" (PDF). *Mammalian Species* (254): 1–5. สืบค้นเมื่อ 19 May 2010.
32. 1 2  "The Stallion: Breeding Soundness Examination & Reproductive Anatomy". University of Wisconsin-Madison. คลังข้อมูลเก่าเก็บจากแหล่งเดิมเมื่อ 2007-07-16. สืบค้นเมื่อ 7 July 2007.
33. ↑  James Warren Evans (15 February 1990). *The Horse*. W. H. Freeman. ISBN 978-0-7167-1811-6. สืบค้นเมื่อ 22 July 2013.
34. ↑  Sarkar, A. (2003). *Sexual Behaviour In Animals*. Discovery Publishing House. ISBN 978-81-7141-746-9.
35. ↑  Juan C. Samper, Ph.D.; Jonathan F. Pycock, Ph.D.; Angus O. McKinnon (2007). *Current Therapy in Equine Reproduction*. Elsevier Health Sciences. p. 176. ISBN 978-0-7216-0252-3. สืบค้นเมื่อ 22 July 2013.
36. ↑  Juan C. Samper (2009). *Equine Breeding Management and Artificial Insemination*. Elsevier Health Sciences. ISBN 978-1-4160-5234-0. สืบค้นเมื่อ 22 July 2013.
37. ↑  Frank B. Gill (6 October 2006). *Ornithology*. Macmillan. pp. 414–. ISBN 978-0-7167-4983-7. สืบค้นเมื่อ 5 December 2012.
38. ↑  McCracken, Kevin G. (2000). "The 20-cm Spiny Penis of the Argentine Lake Duck (*Oxyura vittata*)" (PDF). *The Auk*. **117** (3): 820–825. คลังข้อมูลเก่าเก็บจากแหล่งเดิม (PDF)เมื่อ 2013-12-15. สืบค้นเมื่อ 2014-03-06.
39. ↑  McCracken, Kevin G.; Wilson, Robert E.; McCracken, Pamela J.; Johnson, Kevin P. (2001). "Sexual selection: Are ducks impressed by drakes' display?" (PDF). *Nature*. **413**: 128. doi:10.1038/35093160. คลังข้อมูลเก่าเก็บจากแหล่งเดิม (PDF)เมื่อ 2013-12-15. สืบค้นเมื่อ 2014-03-06.
40. ↑  Gabrielle Morrissey (27 January 2005). *Urge: Hot Secrets For Great Sex*. HarperCollins Publishers. p. 6. ISBN 978-0-7304-4527-2. สืบค้นเมื่อ 22 July 2013.

วิกิมีเดียคอมมอนส์มีสื่อที่เกี่ยวข้องกับ **การแข็งตัวขององคชาต**

| * ด
* ค
* ก
สรุปเพศสภาพของมนุษย์ |
| --- |
| สรีรวิทยา | การแข็งตัวขององคชาต · องคชาตแข็งตัวขณะหลับ · ประจำเดือน · ความเสียวสุดยอดทางเพศ (การหลั่งน้ำอสุจิและการหลั่งน้ำในเพศหญิง) · การตั้งครรภ์ · อารมณ์ทางเพศ |
| อนามัยและการศึกษา | การคุมกำเนิด · ถุงยางอนามัย · โรคภูมิแพ้น้ำอสุจิตัวเอง · เวชศาสตร์การเจริญพันธุ์ (บุรุษเวชศาสตร์ **·**  นรีเวชศาสตร์ · วิทยาระบบปัสสาวะ) · การร่วมเพศอย่างปลอดภัย · เพศศึกษา · เพศบำบัด (คู่เพศบำบัด) · ความผิดปกติทางเพศ (ภาวะหย่อนสมรรถภาพทางเพศ · ภาวะความต้องการทางเพศสูง · ภาวะความต้องการทางเพศต่ำ) · โรคติดต่อทางเพศสัมพันธ์ · เพศเวชศาสตร์ |
| เอกลักษณ์ | เอกลักษณ์เพศภาวะ · อัตลักษณ์ทางเพศ · รสนิยมทางเพศ |
| กฎหมาย | อายุที่ยอมให้ร่วมประเวณีได้ · อาชญากรรมการแพร่เชื้อเอชไอวี · การร่วมประเวณีกับญาติสนิท · การแสดงลามกอนาจาร · ความลามก · การข่มขืนกระทำชำเรา · การล่วงละเมิดทางเพศ · การคุกคามทางเพศ · การก่อกวนทางเพศ · การประพฤติมิชอบทางเพศ · ความรุนแรงทางเพศ |
| ประวัติศาสตร์ | สงครามเพศนักคตินิยมสิทธิสตรี · ประวัติศาสตร์การวาดภาพกาม · การปฏิวัติทางเพศ |
| ความสัมพันธ์และสังคม | อนาธิปไตยกับความรักและเพศ · การวางแผนครอบครัว · โรคกามวิปริต · การมีคนรักหลายคน · ความสำส่อน · เพศสัมพันธ์ก่อนแต่งงาน · ความรักใคร่ · การงดเว้นการมีเพศสัมพันธ์ · การดึงดูดทางเพศ · ทุนทางเพศ · จริยธรรมทางเพศ · รูปธรรมทางเพศ |
| แบ่งตามประเทศ | เพศสภาพในประเทศจีน · เพศสภาพในประเทศญี่ปุ่น · เพศสภาพในประเทศเกาหลีใต้ |
| กิจกรรมทางเพศ | การร่วมเพศทางทวารหนัก · แบร์แบล็ก· บีดีเอสเอ็ม · การมีเพศสัมพันธ์กับเด็ก · การหลั่งใน · เอ็ดกิง ·เฟทิชิซึม · การสำเร็จความใคร่ด้วยการสอดมือ · ฟิสติง · แก็งแบง · การร่วมเพศหมู่ · การสำเร็จความใคร่ด้วยตนเอง · กลไกเพศสภาพของมนุษย์ · การเล้าโลมที่หัวนม · การร่วมเพศแบบไม่สอดใส่ · การหลั่งน้ำอสุจิลงใบหน้า(Facial) · การเกิดอารมณ์เพศจากเท้า · ฟุตจ็อบ · การบังคับสำเร็จความใคร่ · Frot · แฮนด์จ็อบ · การร่วมประเวณีทางหน้าอก · ซุมะตะ · การร่วมเพศทางปาก (69 · การเลียทวารหนัก · การเลียช่องคลอด · การดูดอวัยวะเพศชาย · Irrumatio) · การมีเพศสัมพันธ์ในอวกาศ · ท่วงท่าการร่วมเพศ · จินตนาการทางเพศ · การร่วมเพศ (เล้าโล้มก่อนมีเพศสัมพันธ์) · การร่วมเพศแบบสอดใส่ · การสลับคู่ · การตีฉิ่ง · การขมิบช่องคลอด · Quickie · ราดปัสสวะ · การร่วมเพศเสมือน (ไซเบอร์เซ็กซ์ · Dirty talk) · การแข่งขันเสื้อเปียกน้ำ · Circle jerk · การทรมานอัณฑะและองคชาต · การหลั่งนอก · Coprophilia ·· เพศสัมพันธ์เมจิก · สโนว์บอลลิง · การอมถุงอัณฑะ · วีนัสบัตเตอร์ฟลาย |
| อุตสาหกรรมทางเพศ | วิดีโอเกมสำหรับผู้ใหญ่ · เซ็กซ์ทัวร์ (เซ็กซ์ทัวร์หญิง · เซ็กซ์ทัวร์เด็ก) · ศิลปะเร้ากำหนัด · สื่อลามก (ภาพยนตร์ลามก) · สื่อลามกเกย์ · การค้าประเวณี · ตลกหยาบโลน · พิพิธภัณฑ์เพศศึกษา · เซ็กซ์ชอป · เซ็กซ์ทอย · Strip club · เว็บไซต์ลามก |
| ดูเพิ่มที่ กลุ่มบุคคลที่มีความหลากหลายทางเพศ และ ความคลั่งไคล้ทางเพศในวัตถุ |