**กาพย์สุรางคนางค์** เป็นกาพย์ชนิดหนึ่งที่กวีนิยมแต่งในวรรณกรรมไทย แบ่งเป็น 3 ชนิด คือ กาพย์สุรางคนางค์ 28 กาพย์สุรางค์นางค์ 32 (กาพย์ธนัญชยางค์) และกาพย์สุรางคนางค์ 36 (กาพย์ขับไม้)

ประวัติ
-------

**กาพย์สุรางคนางค์** มีหลักฐานควรเชื่อว่าได้ชื่อมาจากคาถาภาษาบาลีที่ยกเป็นตัวอย่างฉันท์ในจินดามณี คือ *วิสาลวิกฉันท์* ที่มิได้กำหนดครุและลหุ ยกตัวอย่างว่า

๏ **สุราคณา สุโสภณา รปิรโก สมานสิ ภิวันทโน สเรนโก รัตินทิวัง** ฯ ๒๘ ฯ

๏ สรวมชีพถวาย บังคมโดยหมาย ภักดีภิรมย์ เสร็จจำนองฉันท จำแนกนิยม วิธีนุกรม เพื่อให้แจ้งแจง

๏ ซึ่งเสด็จโดยไนย ในวุตโตไทย คณสำแดง ยัตติยุตติ สัญญากรแถลง กำหนดอย่าแคลง นิพันธ์ฉันทา

๏ ถวายตัวประดิพัทธ์ ปราโมทย์มานัส รัดรึงปรีดา ลอองธุลี พระบาทภูวนา ยกนารถมหา คุณุประการ ฯ

ฉันทลักษณ์
----------

### กาพย์สุรางคนางค์ 28

บทหนึ่งมี 28 คำ แบ่งเป็น 7 วรรค วรรคละ 4 คำ ลักษณะการส่งสัมผัสมี 3 แบบ ดังนี้

**แบบที่ 1** บังคับเฉพาะสัมผัสระหว่างท้ายวรรคที่ 1 -2, ท้ายวรรคที่ 3 กับท้ายวรรคที่ 5 - 6 และสัมผัสระหว่างบท จากท้ายบทแรกไปยังท้ายวรรค 3 ในบทต่อไป พบในวรรณกรรมยุคแรก ๆ ดังตัวอย่าง


|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| ๏ ข้าแต่พระ**ชี** |  |  |
| ท่านเจ้าใจ**ดี** |  | อย่าเดียดอย่า**ฟุน** |

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| ใช่ข้าจมา |  | สู่เจ้าใจ**บุญ** |
| ขอเข้าของ**ขุน** |  | ผู้ขี่เมือง***ขวาง*** |

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| ๏ ใครเห็นพระ**อาริ** |  |  |
| ยกในสง**สาร** |  | สรนุกนิทุก***บาง*** |

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| แห่งสิงสู่อยู่ |  | ศรัทธาทุก**ปาง** |
| โทษาเบา**บาง** |  | ทั่วโลกากร |
| — **มหาชาติคำหลวง กัณฑ์มหาพน** |

**แบบที่ 2** เพิ่มสัมผัสระหว่างวรรค 4 กับวรรค 5 ขึ้นอีกแห่งหนึ่ง พบในงานยุคสมัยต่อมา ดังตัวอย่าง



|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| ๏ เมื่อปลงหนัง**ลง** |  |  |
| ได้ชอบประ**สงค์** |  | จะเล่นมิ**นาน** |

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| แม้ใช้ใน***คน*** |  | ตระ***กล***ตระ**การ** |
| จะเล่นบัน**ดาล** |  | บรรโดยหรร**ษา** |

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| ๏ นี้คือบูร**ณะ** |  |  |
| นเรนทร**พระ** |  | ผู้เรืองฤท**ธา** |

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| ข้ารังริ***เอง*** |  | ***เลบง***โส**ภา** |
| ให้เล่นเตือน**ตา** |  | ตระการทุกอัน |
| — **สมุทรโฆษคำฉันท์ สำนวนพระมหาราชครู** |

**แบบที่ 3** เพิ่มสัมผัสจนครบทุกวรรค ปรากฏในงานของสุนทรภู่ และงานยุคหลัง ๆ


|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| ๏ ขึ้นใหม่ใน**กน** |  |  |
| ก กาว่า**ปน** |  | ระ**คน**กัน**ไป** |

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| เอ็นดูภู**ธร** |  | มา**นอน**ใน**ไพร** |
| มณฑลต้น**ไทร** |  | แทน**ไพ**ชยนต์**สถาน** |

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| ๏ ส่วนสุมา**ลี** |  |  |
| วันทาสา**มี** |  | เท**วี**อยู่**งาน** |

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| เฝ้าอยู่ดู**แล** |  | เหมือน**แต่**ก่อน**กาล** |
| ให้พระภู**บาล** |  | สำ**ราญ**วิญญาณ์ |
| — **กาพย์พระไชยสุริยา** |

ปัจจุบันนิยมแต่ง**แบบที่ 2** มากที่สุด

### กาพย์สุรางคนางค์ 32

เป็นกาพย์ประดิษฐ์ขึ้นใหม่ โดยพระราชวรวงศ์เธอกรมหมื่นพิทยาลงกรณ์ เพื่อใช้อธิบายประกอบภาพเรื่อง *ศรีธนญไชย* ฝีมือวาดของ เหม เวชกร ในหนังสือประมวญสารรายสัปดาห์ ซึ่งทรงตั้งชื่อว่า **กาพย์ธนัญชยางค์** โดยทรงอธิบายว่ากาพย์นี้คือ**กาพย์สุรางคนางค์ 28** แบบเก่านั่นเอง แต่เพิ่มอีก 4 คำและเพิ่มสัมผัสเข้าอีก ต่อมาจึงเรียกกันว่า **กาพย์สุรางคนางค์ 32** ตามลักษณะเดิม ตัวอย่างบทประพันธ์


|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| ๏ *ฝ่ายทัพเรือ* ***พม่า*** |  | เลียบฝั่งเข้า**มา** |
| ยึดเมืองตะกั่วป่า |  | ตะกั่วทุ่งตามทาง |

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| แล้วข้ามสู่เกาะ |  | มุ่งเหมาะเมืองถลาง |
| เคราะห์ดีมีนาง |  | พี่น้อง***นารี*** |

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| ๏ *เจ้าเมืองม้วย* ***มรณ์*** |  | ลงไปเสีย**ก่อน** |
| ที่ทัพสาคร |  | ข้ามมารา***วี*** |

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| แต่คุณหญิงจัน |  | ไม่พรั่นไพรี |
| นางมุกภคินี |  | อยู่ด้วยช่วยกัน |
| — **สามกรุง** |

### กาพย์สุรางคนางค์ 36

ก็คือ **กาพย์ขับไม้** นั่นเอง หนึ่งบทมี 36 คำ แบ่งเป็น 9 วรรค วรรคละ 4 คำ บังคับสัมผัสข้ามวรรค 3 แห่งคือ ท้ายวรรคที่ 1 กับวรรคที่ 2, ท้ายวรรคที่ - กับ 6 - 7 และ 8, ท้ายวรรคที่ 4 -5 สัมผัสระหว่างบทส่งจากท้ายบทแรกไปยังท้ายวรรคที่ 3 ในบทต่อไป ด้วยเหตุที่กาพย์ขับไม้มีการกำหนดใช้วรรคละ 4 คำ เหมือนกาพย์สุรางคนางค์ จึงเรียกอีกชื่อหนึ่งว่า **กาพย์สุรางคนางค์ 36** ดังตัวอย่าง

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| ๏ จักแสดงเพระ**เดช** | องค์ไหนนฤ**เบศร** | ปิ่นเกล้ากรุง**ศรี** |
| ผ่านเทพอยุธ**ยา** | เรืองพระเด**ชา** | ทั่วทั้งธร**ณี** |
| อันตรายไพ**รี** | บอาจรา**วี** | ด้วยพระสม***ภาร*** |
| ๏ ท่านได้ไปปราบ | เกรงพระอานุภาพ | ทั่วทุกทิ**ศาร** |
| ท้าวราชนคเรศ | ทังจันตประเทศ | บเคยบันดาล |
| ถวายสุวรรณมาลย์ | ทั้งบรรณาการ | มากราบถวายเมือง |
|  |  | (จินดามณี) |

อ้างอิง
-------

1. ↑  สุภาพร มากแจ้ง. **กวีนิพนธ์ไทย 1**. กรุงเทพฯ : โอเดียนสโตร์, 2535.

แหล่งข้อมูลอื่น
---------------

* กาพย์