รองเท้านารีปีกแมลงปอ หรือ รองเท้านารีสุขะกูล (*Paphiopedilum sukhakulii*) เป็นกล้วยไม้เฉพาะถิ่นที่พบได้เฉพาะภูเขาหินทรายในป่าดิบเขา ที่ระดับความสูง 1,000–1,500 เมตร ทางภาคตะวันออกเฉียงเหนือของประเทศไทยเท่านั้น
**สิ่งมีชีวิตเฉพาะถิ่น** หรือ **สิ่งมีชีวิตถิ่นเดียว** (อังกฤษ: Endemic species, Endemism) หมายถึง สิ่งมีชีวิต ไม่ว่าจะเป็นพืชหรือสัตว์ ชนิดที่แพร่กระจายพันธุ์ตามธรรมชาติในบริเวณเขตภูมิศาสตร์เขตใดเขตหนึ่งของโลก และเป็นสิ่งมีชีวิตที่มีเขตกระจายพันธุ์ทางภูมิศาสตร์ค่อนข้างจำกัด ไม่กว้างขวางนัก เช่น อาจจะพบตามระบบนิเวศต่าง ๆ เช่น บนเกาะ, ยอดเขา, หน้าผาของภูเขาหินปูน, แอ่งพรุ เป็นต้น ถิ่นที่อยู่ดังกล่าวมีสภาพจำกัดของสิ่งแวดล้อมหรือมีสภาพดินฟ้าอากาศเป็นเอกลักษณ์เฉพาะของตัว ที่เหมาะสมสำหรับการดำรงชีวิตอยู่ของสิ่งมีชีวิตนั้น ๆ

ชาร์ล ดาร์วิน นักวิทยาศาสตร์ชาวอังกฤษ ผู้คิดค้นทฤษฎีวิวัฒนาการ ได้กล่าวถึงลักษณะของสิ่งมีชีวิตเฉพาะถิ่น เอาไว้ในหนังสือ  *The Origin of Species* ของตนเอง ไว้ว่า

> ในพื้นที่ที่เท่ากัน สิ่งมีชีวิตบนเกาะมีความหลากหลายน้อยกว่าบนแผ่นดินใหญ่ แต่บนเกาะมีสิ่งมีชีวิตชนิดที่พบเฉพาะถิ่นมากกว่าบนแผ่นดินใหญ่
> 
> 

ปัจจุบัน บริเวณพื้นผิวโลกทีพบว่ามีสิ่งมีชีวิตเฉพาะถิ่นสูงมาก มีทั้งสิ้น 18 แห่ง มีพื้นที่ประมาณ 746,400 ตารางกิโลเมตร หรือเพียงร้อยละ 0.5 ของพื้นผิวโลกที่เป็นพื้นดินเท่านั้น และมีพืชเฉพาะถิ่นอาศัยอยู่ถึงประมาณ 49,955 ชนิด หรือร้อยละ 20 ของพืชทั้งหมดที่พบในโลก และยังมีสัตว์เลื้อยคลานและสัตว์สะเทินน้ำสะเทินบกอาศัยอีกอย่างน้อย 1,659 ชนิด หรือร้อยละ 15 ของสัตว์ทั้ง 2 กลุ่มในโลก ทั้งซีกโลกเก่า และซีกโลกใหม่ สถานที่ที่มีสัตว์เฉพาะถิ่นสูงในทวีปอเมริกาเหนือ 1 แห่ง, ทวีปอเมริกาใต้ 5 แห่ง, ทวีปแอฟริกา 4 แห่ง, ทวีปเอเชีย 6 แห่ง, ทวีปออสเตรเลียและโอเชียเนีย 2 แห่ง เฉพาะในทวีปเอเชีย ได้แก่ ป่าดิบชื้นในฟิลิปปินส์, เกาะบอร์เนียวทางตอนเหนือ, เทือกเขาหิมาลัยด้านตะวันออก, คาบสมุทรมลายู, เทือกเขาฆาฏตะวันตกในอินเดีย และศรีลังกาบริเวณทิศตะวันตกเฉียงใต้

โดยที่ ๆ ขึ้นชื่ออย่างมากในเรื่องสิ่งมีชีวิตเฉพาะถิ่น คือ หมู่เกาะกาลาปาโกส กลางมหาสมุทรแปซิฟิก เป็นส่วนหนึ่งของประเทศเอกวาดอร์ ที่มีสิ่งมีชีวิตที่มีวิวัฒนาการของตนเองสูงมาก จนได้รับเลือกให้เป็นมรดกโลกทางธรรมชาติ

ด้วยพื้นที่อันจำกัด ทำให้สิ่งมีชีวิตเฉพาะถิ่นหลายชนิด ใกล้สูญพันธุ์หรือใกล้สูญพันธุ์อย่างวิกฤต ในประเทศไทยมีรายงานพบพืชที่เป็นสิ่งมีชีวิตเฉพาะถิ่นประมาณ 11,000 ชนิด ร้อยละ 30 เป็นพืชที่มีท่อลำเลียงน้ำและอาหาร ส่วนที่เป็นสัตว์ เช่น ปลาน้ำจืด 68 ชนิด, เป็นหอย 3 ชนิด, เป็นสัตว์จำพวกปูและกุ้งหรือกั้ง 5 ชนิด และเป็นนก 3 ชนิด

ตัวอย่างของสิ่งมีชีวิตเฉพาะถิ่น
-------------------------------

**ชนิดที่พบได้ในประเทศไทย**

* สมัน †
* นกเจ้าฟ้าหญิงสิรินธร
* นกแต้วแร้วท้องดำ
* ปลาหางไหม้
* ปลาทรงเครื่อง
* ปลาหวีเกศ †
* ปลาชะโอนถ้ำ
* พลับพลึงธาร
* อรพิม
* มะลิเฉลิมนรินทร์

**ชนิดที่พบได้ในต่างประเทศ**

* ค่างกระหม่อมขาว พบเฉพาะบนเกาะกั๊ตบ่า ทางตอนเหนือของอ่าวตังเกี๋ย
* หนูผีช้างหน้าเทา พบเฉพาะเชิงเทือกเขา ในประเทศแทนซาเนีย
* แมวอิริโอโมเตะ พบเฉพาะเกาะอิริโอโมเตะ ในประเทศญี่ปุ่น

ดูเพิ่ม
-------

* ชนิดพันธุ์ต่างถิ่น

อ้างอิง
-------

1. ↑  อบฉันท์ ไทยทอง, รศ. (2008). *กล้วยไม้เมืองไทย*. กรุงเทพฯ: สำนักพิมพ์บ้านและสวน. pp. 42–43. ISBN 978-974-7751-79-6.
2. 1 2 3  ธวัชชัย สันติสุข (2005). *พืชถิ่นเดียวและพืชหายากของประเทศไทย* (2 ed.). โครงการบริหารจัดการความหลากหลายทางชีวภาพด้านป่าไม้และสัตว์ป่า แบบบูรณาการเพื่อการอนุรักษ์และพัฒนาการใช้ประโยชน์อย่างยั่งยืน กรมอุทยานแห่งชาติ สัตว์ป่า และพันธุ์พืช. ISBN 974-9623-79-7.
3. ↑  "ตามรอยชาร์ล ดาร์วิน บนเกาะสีชัง". *OKnation*. พฤษภาคม 2009. คลังข้อมูลเก่าเก็บจากแหล่งเดิมเมื่อ 25 มิถุนายน 2022.
4. ↑  วิณีนารถ พันธุ์วุฒิ, บ.ก. (1999). "บทนำ". *สัตว์ถิ่นเดียวของประเทศไทย*. คณะกรรมการเอกลักษณ์ของชาติ สำนักนายกรัฐมนตรี. p. 6. ISBN 974-7772-39-6.
5. ↑  "Galápagos Islands". *ยูเนสโก* (ภาษาอังกฤษ).
6. ↑  ชวลิต วิทยานนท์ (2004). *คู่มือปลาน้ำจืด*. p. 16. ISBN 974-484-148-6.
7. ↑  Lepage, Denis, "Checklist of birds of Thailand", *Bird Checklists of the World*, Avibase, คลังข้อมูลเก่าเก็บจากแหล่งเดิมเมื่อ 29 กันยายน 2007, สืบค้นเมื่อ 27 เมษายน 2007
8. 1 2 3  กิตติพงษ์ จารุธาณินทร์; ชวลิต วิทยานนท์ (ตุลาคม 2011). "ปลาน้ำจืดหายากที่สุด ๑๐ ชนิดของไทย". *Aquarium Biz*. Vol. 2 no. 16. p. 62. ISSN 1906-9243. EAN 9771906924509
9. ↑  "หวั่น'พลับพลึงธาร'สูญพันธุ์จ่อคุ้มครอง จากคมชัดลึก". คลังข้อมูลเก่าเก็บจากแหล่งเดิมเมื่อ 27 ตุลาคม 2012. สืบค้นเมื่อ 27 ตุลาคม 2012.
10. ↑  "พระราชทานชื่อดอกมะลิพันธุ์ใหม่โลก". *เดลินิวส์*. No. 23, 297. 26 กรกฎาคม 2013. pp. หน้า 1 ต่อหน้า 15.
11. ↑  "เหลือเพียง 59 ตัว หนึ่งใน 10 ชนิดหายากที่สุดในโลก". *ผู้จัดการออนไลน์*. 15 เมษายน 2010.
12. ↑  "ตื่นเต้น!! พบช้างน้อยตัวเท่าหนูกลางป่าแอฟริกา". *ผู้จัดการออนไลน์*. 31 มกราคม 2008.
13. ↑  "*Prionailurus bengalensis* ssp. *iriomotensis*" (ภาษาอังกฤษ). IUCN.

แหล่งข้อมูลอื่น
---------------

* "สัตว์ถิ่นเดียว", *siamensis.org*, เก็บจากแหล่งเดิมเมื่อ 23 มกราคม 2013, สืบค้นเมื่อ 29 ตุลาคม 2012
* ดนัย สรรพศรี; นาวิน อินทกูล; พัชราภรณ์ โกฏแก้ว; กิ่งพร เสนี & เกศรา บางสาร, "พืชถิ่นเดียว และพืชหายากในเขตรักษาพันธุ์สัตว์ป่าภูเมี่ยง ภูทอง จังหวัดพิษณุโลกและอุตรดิตถ์" (PDF), *สวนพฤกษศาสตร์บ้านร่มเกล้า พิษณุโลก ในพระราชดำริ*, เก็บ (PDF)จากแหล่งเดิมเมื่อ 25 กุมภาพันธ์ 2020, สืบค้นเมื่อ 2 มกราคม 2023