**ตะไคร้** (ชื่อวิทยาศาสตร์: *Cymbopogon citratus*); ชื่อท้องถิ่น: จะไคร,จั๊กไคร (ภาคเหนือ), หัวซิงไค (ภาคอีสาน), ไคร (ภาคใต้), คาหอม (แม่ฮ่องสอน), เชิดเกรย, เหลอะเกรย (เขมร-สุรินทร์), ห่อวอตะโป่ (กะเหรี่ยง-แม่ฮ่องสอน) ) เป็นพืชล้มลุก ในวงศ์หญ้า (Poaceaeเก
) ความสูงประมาณ 4-6 ฟุต ใบยาวเรียว ปลายใบมีขนหนาม ลำต้นรวมกันเป็นกอ มีกลิ่นหอม เป็นช่อยาวมีดอกเล็กฝอยเป็นจำนวนมาก ตะไคร้เป็นพืชที่สามารถนำส่วนต้นหัวไปประกอบอาหาร และจัดเป็นพืชสมุนไพรด้วย

ถิ่นกำเนิด
----------

ตะไคร้มีถิ่นกำเนิด ในประเทศอินโดนีเซีย ศรีลังกา พม่า อินเดีย ไทย ในทวีปอเมริกาใต้ และคองโก

ลักษณะโดยทั่วไป
---------------

โดยทั่วไปแบ่งตะไคร้ออกเป็น 6 ชนิด ได้แก่

1. ตะไคร้กอ
2. ตะไคร้ต้น
3. ตะไคร้หางนาค
4. ตะไคร้น้ำ
5. ตะไคร้หางสิงห์
6. ตะไคร้หอม

เป็นพืชตระกูลหญ้า ตะไคร้เป็นพืชที่เจริญเติบโตง่าย อาจมีทรงพุ่มสูงถึง 1 เมตร มีลำต้นที่แท้จริงประมาณ 4-7 เซนติเมตร ลำของต้นจะถูกห่อหุ้มไปด้วยกาบใบโดยรอบ ใบยาวแคบเส้นใบขนานกับก้านใบ ใบของตะไคร้อุดมไปด้วยน้ำมันหอมระเหย ที่นิยมนำมาปลูกเป็นพันธุ์พื้นเมืองที่ปลูกกันโดยทั่วไป

การปลูกและขยายพันธุ์
--------------------

ปลูกได้การปักชำต้นเหง้า โดยตัดใบออกให้เหลือตอนโคนประมาณหนึ่งคืบ นำมาปักชำไว้สักหนึ่งสัปดาห์ก็จะมีรากงอกออกมา แล้วนำไปลงแปลงดินที่เตรียมไว้ หรืออาจใช้วิธีเอาโคนปักลงไปที่ดินซึ่งเตรียมไว้เลย ให้ห่างประมาณหนึ่งศอก ถ้าปลูกในกระถางใช้วิธีปักโคนลงในกระถาง ๆ ละ 2-3 ต้นก็ได้ แล้วหมั่นรดน้ำให้ชุ่มเช้าเย็น ตั้งไว้ให้โดนแดดตลอดวันจะทำให้โตได้เร็ว ตะไคร้ชอบดินร่วนซุย เป็นพืชที่ชอบน้ำ ชอบแดด ดูแลรดน้ำเสมอและโดนแดดได้ตลอดวัน เจริญได้ในดินแทบทุกชนิด
เวลาจะใช้ก็ให้ตัดที่โคนสุดส่วนรากเลย แล้วถอนออกมาทั้งต้นตามต้องการ ต้องคอยตรวจดูเมื่อตะไคร้มีกอเจริญเติบโตได้เต็มที่แล้ว ต้องถอนทิ้งหรือแยกออกไปปลูกใหม่บ้างหรือเอาไปใช้บ้าง จะนำมาหั่นเป็นฝอย ๆ ตากลมไว้ให้แห้งสนิทแล้วแพ็คเก็บไว้ใช้ได้นาน ๆ เพื่อให้ต้นอ่อนโตขึ้นมาใหม่ ถ้าไม่แยกออกไปต้นจะเล็กและลีบลงเรื่อย ๆ และบางที่ก็แคระแกร็น ต้นและกอก็จะโทรม ต้องล้างและปลูกใหม่ทั้งหมดเปลี่ยนเป็นการแตกหน่อทำให้การปลูกและการขยายพันธ์ได้ง่าย

ประโยชน์
--------

น้ำมันตะไคร้
ใช้ส่วนของเหง้าและลำต้นแก่ ใช้เป็นส่วนประกอบของอาหารที่สำคัญหลายชนิดเช่น ต้มยำ และอาหารไทยหลายชนิด ให้กลิ่นหอม มีสรรพคุณทางยาเช่น บำรุงธาตุ แก้โรคทางเดินปัสสาวะ ขับลมในลำไส้ทำให้เจริญอาหาร แก้โรคหืด แก้อหิวาตกโรค บำรุงสมอง ช่วยให้สมาธิดี ต้มกับน้ำใช้ดื่มแก้อาเจียน ใช้ต้นสดโขลกคั้นเอาน้ำดื่มแก้อาการเมาในกรณีผู้ที่เมามาก ๆ ช่วยให้สร่างเร็ว ส่วนหัวสามารถใช้แก้โรคเกลื้อน ท้องอืดท้องเฟ้อ โรคนิ่ว มากไปกว่านั้นยังสามารถทำเป็นยาช่วยนอนหลับ ช่วยลดความดันสูง น้ำมันตะไคร้หอมใช้ทากันยุงได้ ถ้าปลูกใกล้ผักอื่น ๆ จะช่วยกันแมลงได้และยังให้กลิ่นหอม ที่ดับกลิ่นบางชนิดใช้ตะไคร้เป็นส่วนผสมเพราะมีกลิ่นที่หอม และที่กำจัดยุงบางชนิดก็ใช้ตะไคร้เป็นส่วนผสมด้วยเนื่องจากมีกลิ่นที่แรงจึงช่วยทำให้ไล่ยุงได้
นอกจากนี้ตะไคร้ยังแก้กลิ่นคาวหรือดับกลิ่นคาวของปลา และเนื้อสัตว์ได้ดีมาก ๆ

สรรพคุณ : ทั้งต้น ใช้เป็นยารักษาโรคหืด แก้ปวดท้อง ขับปัสสาวะและแก้อหิวาตกโรค หรือทำเป็นยาทานวดก็ได้ และยังใช้รวมกับสมุนไพรชนิดอื่นรักษาโรคได้ เช่น บำรุงธาตุ เจริญอาหาร และขับเหงื่อ และมีกลิ่นฉุนสามารถไล่แมลงได้

หัว เป็นยารักษาเกลื้อน แก้ท้องอืดท้องเฟ้อ แก้ปัสสาวะพิการ แก้นิ่ว บำรุงไฟธาตุ แก้อาการขัดเบา ถ้าใช้รวมกับสมุนไพรชนิดอื่น จะเป็นยาแก้อาเจียน แก้ทราง ยานอนหลับลดความดันสูง แก้ลมอัมพาต แก้กษัยเส้น และแก้ลมใบ ใบสด ๆ จะช่วยลดความดันโลหิตสูง แก้ไข้

ราก ใช้เป็นยาแก้ไข้เหนือ ปวดท้องและท้องเสีย

ต้น ใช้เป็นยาแก้ขับลม แก้เบื่ออาหาร แก้ผมแตก แก้โรคทางเดินปัสสาวะ นิ่ว เป็นยาบำรุงไฟธาตุให้เจริญ แต่ถ้าเอาผสมกับสมุนไพรชนิดอื่น จะแก้โรคหนองใน และนอกจากนี้ยังใช้ดับกลิ่นคาวได้ด้วย

คุณค่าทางโภชนาการ
-----------------

ตะไคร้ (100 กรัม) มีคุณค่าทางโภชนาการ ดังนี้

* ให้พลังงาน 143 กิโลแคลอรี่
* มีโปรตีน 1.2 กรัม
* มีไขมัน 2.1 กรัม
* มีคาร์โบไฮเดรต 29.7 กรัม
* มีเส้นใย 4.2 กรัม
* มีแคลเซียม 35 มิลลิกรัม
* มีฟอสฟอรัส 30 มิลลิกรัม
* มีเหล็ก 2.6 มิลลิกรัม
* มีวิตามินเอ 43 ไมโครกรัม
* มีไทอามีน 0.05 มิลลิกรัม
* มีไรโบฟลาวิน 0.02 มิลลิกรัม
* มีไนอาซิน 2.2 มิลลิกรัม
* มีวิตามินซี 1 มิลลิกรัม
* มีเถ้า 1.4 กรัม

สารสำคัญที่พบ
-------------

สารสำคัญพบที่ส่วนของลำต้นและใบซึ่งมีน้ำมันหอมระเหย (Volatile oil) ที่ประกอบด้วยสารจำนวนหลายชนิด ได้แก่

* ซิทราล (Citral) พบมากที่สุด 75-90%
* ทรานซ์ ไอโซซิทราล (Trans-isocitral)
* ไลโมเนน (Limonene)
* ยูจีนอล (Eugenol)
* ลินาลูล (Linalool)
* เจอรานิออล (Geraniol)
* คาริโอฟิวลีน ออกไซด์ (Caryophyllene oxide)
* เจอรานิล อะซิเตท (Geranyl acetate)
* 6-เมทิล 5-เฮพเทน-2-วัน (6-Methyl 5-hepten-2-one)
* 4-โนนาโนน (4-Nonanone)
* เมทิลเฮพทีโนน (Methyl heptennone)
* ซิโทรเนลลอล (Citronellol)
* ไมร์ซีน (Myrcene)
* การบูร (Camphor)

อ้างอิง
-------

1. ↑  "Cymbopogon citratus information from NPGS/GRIN". www.ars-grin.gov. คลังข้อมูลเก่าเก็บจากแหล่งเดิมเมื่อ 2009-01-20. สืบค้นเมื่อ 2008-03-02.
2. ↑

แหล่งข้อมูลอื่น
---------------


วิกิมีเดียคอมมอนส์มีสื่อที่เกี่ยวข้องกับ **ตะไคร้**

| * ด
* ค
* ก
สมุนไพรและเครื่องเทศ |
| --- |
| 

| สมุนไพร |
| --- |
| 
* แอนเจลิกา
* กะเพรา
* โหระพา
* ใบกระวาน
* แกง (กระวานอินเดีย)
* โบลโด
* Borage
* เชอร์วิล
* กุยช่าย
* กุยช่ายฝรั่ง
* ซิเซอลี
* ผักชี
* Coriander, Bolivian
* ผักแพว
* ผักชีฝรั่ง
* เทียนแดง
* หอมแขก (ใบกะหรี่)
* ผักชีลาว
* เอปาโซเต
* กัญชง
* โอฆาซานตา
* คาวทอง
* หุสบ
* Jimbu
* ผักเลือนขน
* ลาเวนเดอร์
* สะระแหน่
* ตะไคร้
* Lemon myrtle
* Lemon verbena
* ผักแขยง
* โกฐเชียง
* มาร์เจอรัม
* มินต์
* มักเวิร์ต
* มิตสึบะ
* ออริกาโน
* พาร์สลีย์
* งาขี้ม่อน
* โรสแมรี
* อีหรุด
* เซจ
* เซเวอรี
* ซันโช (ใบ)
* ชิโซะ
* ซอเริล
* Tarragon
* ไทม์
* วุดรัฟ
* ตังกุย

 |

 |
| 

| เครื่องเทศ |
| --- |
| 
* อาโอโนริ
* เทียนเยาวพาณี
* ออลสไปซ์
* อัมจูร
* เทียนสัตตบุษย์
* โป๊ยกั้ก
* มหาหิงคุ์
* การบูร
* เทียนตากบ
* กระวาน/กระวานเทศ
* กระวานไทย
* อบเชยจีน
* ขึ้นฉ่าย
* มะม่วงหัวแมงวัน
* เฉินผี
* อบเชย
* กานพลู
* ผักชี
* พริกหาง
* ยี่หร่า
	+ เทียนดำ
	+ Bunium persicum
* ผักชีลาว
* ยี่หร่าฝรั่ง
* ลูกซัด
* กระชาย
* ข่า
* ข่าตาแดง
* กระเทียม
* ขิง
* เปราะหอม
* โกลแพร์
* Grains of Paradise
* Grains of Selim
* ฮอร์สแรดิช
* Juniper berry
* โกกัม
* Korarima
* มะนาวแห้ง
* ชะเอมเทศ
* ตะไคร้ต้น
* จันทน์เทศ
* ขมิ้นขาวป่า
* แมสติก
* Mahlab
* มัสตาร์ด
	+ มัสตาร์ดดำ
	+ มัสตาร์ดน้ำตาล
	+ มัสตาร์ดขาว
* เทียนดำ
* Njangsa
* Pepper, alligator
* Pepper, Brazilian
* พริก
	+ พริกเคเยน
	+ Paprika
	+ ตาบัสโก
	+ ฆาลาเปญโญ
	+ ชิโปตเล
* ดีปลี
* Pepper, Peruvian
* Pepper, East Asian
	+ พริกเสฉวน
	+ ซันโช (ผล)
* Pepper, Tasmanian
* พริกไทย
* ทับทิม
* เมล็ดฝิ่น
* ผักชีไร่
* กุหลาบมอญ
* หญ้าฝรั่น
* เกลือ
* ซาร์ซาปาริยา
* Sassafras
* งา
* Shiso (seeds, berries)
* Sumac
* มะขาม
* ถั่วตองกา
* ขมิ้น
* Uzazi
* วานิลลา
* Voatsiperifery
* วาซาบิ
* ยูซุ
* ขมิ้นอ้อย
* Zereshk
* Zest

 |

 |