ยุทธการระหว่างวุยก๊กและจ๊กก๊ก (ค.ศ. 244)

| * ด
* ค
* ก
สงครามสามก๊ก |
| --- |
| 
* ← *ปลายราชวงศ์ฮั่น*
* อิเหลง
* การบุกง่อก๊ก
* การบุกลงใต้
* ซินเสีย
* การบุกขึ้นเหนือ
* เซ็กเต๋ง
* จูงอก๊ก
* หับป๋า (ค.ศ. 231)
* หับป๋า (ค.ศ. 233)
* หับป๋า (ค.ศ. 234)
* เลียวตั๋ง
* อ้วนเสีย (ค.ศ. 241)
* เชฺว่เปย์
* ซิงชื่อ
* โคกูรยอ
* สุสานโกเบงเหลง
* การบุกของเกียงอุย  (เต๊กโตเสีย)
* ฉิวฉุน
* ตังหิน
* หับป๋า (253)
* โจมอ
* เกาจิ๋ว
* การล่มสลายของจ๊ก
* จงโฮย
* เตงอั๋น
* ทูฟ่า ชูจีเหนิง
* ซีหลิง
* การล่มสลายของง่อ

 |

**ยุทธการที่ซิงชื่อ** (จีน: 興勢之戰) เป็นการรบระหว่างรัฐวุยก๊กและจ๊กก๊กในปี ค.ศ. 244 ในยุคสามก๊กของจีน สถานที่รบคือที่เขาซิงชื่อ (興勢山 *ซิงชื่อชาน*) ซึ่งตั้งอยู่ทางเหนือของอำเภอหยาง มณฑลฉ่านซีในปัจจุบัน และปัจจุบันเป็นส่วนหนึ่งของเขตอนุรักษ์แห่งชาติฉางชิง ยุทธการนี้เป็นความพยายามของโจซองผู้สำเร็จราชการแห่งวุยก๊กที่จะพิชิตจ๊กก๊กอันเป็นรัฐอริของวุยก๊ก ยุทธการจบลงด้วยความล้มเหลวอย่างราบคาบ

ภูมิหลัง
--------

แม้โจซองจะเผชิญกับการคัดค้านอย่างหนักในราชสำนักวุยก๊ก แต่โจซองก็ยังเชื่อว่าสามารถนำทัพเข้ารบกับจ๊กก๊กได้ โดยเฉพาะเมื่อเจียวอ้วนแม่ทัพของจ๊กก๊กนำทัพหลักล่าถอยจากฮันต๋ง (漢中 *ฮั่นจง*) ไปยังอำเภอโปยเสีย (涪縣 *ฝูเซี่ยน*) ในเดือนตุลาคม ค.ศ. 243 โจซองและพรรคพวกคนสนิทสรุปความเห็นว่าด้วยความที่วุยก๊กที่กำลังทหารมากกว่าจะสามารถพิชิตฮันต๋งได้อย่างง่ายดายก่อนที่กำลังเสริมของจ๊กก๊กจะมาถึง แม้ว่าอาจจะปราบจ๊กก๊กไม่สำเร็จ แต่การยึดฮันต๋งก็เพียงพอแล้วที่จะเพิ่มชื่อเสียงและอิทธิพลของโจซองในราชสำนัก

ก่อหน้านี้หลังยุทธการที่ฮันต๋งเมื่อปี ค.ศ. 219 อุยเอี๋ยนได้รับการแต่งตั้งเป็นเจ้าเมืองฮันต๋ง (漢中太守 *ฮั่นจงไท่โฉ่ว*) ในช่วงที่อุยเอี๋ยนดำรงตำแหน่งได้สร้างด่านที่มีป้อมปราการหลายแห่งตามจุดยุทธศาสตร์บนเส้นทางที่มุ่งไปสู่ฮันต๋ง และวางกำลังทหารรักษาการณ์ด้วยทหารชั้นแนวหน้า แม้ว่าเมื่อข้าศึกเข้าโจมตี ทหารในด่านก็จะโจมตีกลับ ด่านเหล่านี้ยังคงใช้งานอยู่ในช่วงเวลาของยุทธการที่ซิงชื่อ อองเป๋งจะใช้การเตรียมการไว้แล้วก่อนหน้านี้เพื่อเอาชนะต่อทัพของโจซอง

ภูมิศาสตร์
----------

ดูเพิ่ม: ฉู่เต้า
เส้นทางดั้งเดิมสามเส้นทางจากฮันต๋งไปยังกวนต๋ง (關中 *กวานจง*) ล้วนเป็นเส้นทางผ่านหุบเขาในเทือกเขาฉินหลิ่ง เส้นทางตามแนวเหนือ-ใต้ทางตะวันออกเป็นเส้นทางที่ยาวที่สุด รวมระยะทางกว่า 330 กิโลเมตร โดยปลายทางด้านเหนือสุดอยู่ทางใต้ของเตียงฮัน (長安 *ฉางอาน*) ครึ่งทางด้านใต้ของหุบเขาเรียกว่าจูก๊ก (子谷 *จื๋อกู่*) และครึ่งทางด้านเหนือเรียกว่างอก๊ก (午谷 *อู๋กู่*) ลักษณะภูมิประเทศท้องถิ่นที่สลับซับซ้อน ทำให้เกิดตำแหน่งจำนวนมากที่เหมาะแก่การซุ่มโจมตี และผู้ที่จัดกำลังดักซุ่มจะสามารถทำลายล้างฝ่ายตรงข้ามที่เดินทัพผ่านหุบเขาได้อย่างง่ายดายและโดยสิ้นเชิง จึงทำให้เส้นทางที่ยาวที่สุดนี้ยังเป็นเส้นทางที่อันตรายที่สุดด้วย อย่างไรก็ตาม หากจ๊กก๊กเป็นฝ่ายบุก จะสามารถเข้าคุกคามเตียงฮันได้อย่างง่ายดายโดยใช้เส้นทางนี้ และนี่เป็นคำแนะนำที่อุยเอี๋ยนเสนอกับจูกัดเหลียงก่อนการบุกขึ้นเหนือครั้งแรก เส้นทางเปาเสีย (褒斜道 *เปาเสียเต้า*) ความยาว 235 กิโลเมตรและตั้งอยู่ทางตะวันตก มีสภาพของเส้นทางที่ดีที่สุดในสามเส้นทางดั้งเดิม โดยครึ่งเส้นทางด้านเหนือเรียกว่าเสียดก๊ก (斜谷 *เสียกู่*) และครึ่งเส้นทางด้านใต้เรียกว่าเปากู่ (褒谷) ปลายทางด้านใต้ของเส้นทางเปาเสียตั้งอยู่บริเวณทางเหนือของฮันต๋งขึ้นไปประมาณ 25 กิโลเมตร ในขณะที่ปลายทางด้านเหนือตั้งอยู่บริเวณทางใต้ของอำเภอไปเซีย (郿縣 *เหมย์เซี่ยน*) หรือปัจจุบันคืออำเภอเหมย์ (眉縣 *เหมย์เซี่ยน*) มณฑลฉ่านซี ลงมา 15 กิโลเมตร ตรงกลางของเส้นทางเปาเสียมีหุบเขาอีกแห่งชื่อกิก๊ก (箕谷 *จีกู่*) แตกแขนงออกไปทางทิศตะวันตกแล้วเลี้ยวขึ้นไปทางเหนือไปสิ้นสุดใกล้กับตันฉอง (陳倉 *เฉินชาง*) ซึ่งเป็นฐานที่มั่นทางยุทธศาสตร์แห่งหนึ่งที่อาจถูกคุกคามเมื่อจ๊กก๊กเป็นฝ่ายบุก หากวุยก๊กเป็นฝ่ายบุก การที่เส้นทางมีสภาพดีก็หมายความว่าจ๊กก๊กสามารถจัดกำลังป้องกันได้เร็วขึ้นและหยุดการโจมตีของทัพวุยก๊กก่อนที่จะออกจากหุบเขาได้ 

เส้นทางถ่างลั่ว (儻駱道 *ถ่างลั่วเต้า*) ความยาว 210 กิโลเมตรที่อยู่ตรงกลางเป็นเส้นทางที่สั้นที่สุดในสามเส้นทางดั้งเดิม และได้ชื่อเส้นทางมาจากที่ตั้งทางภูมิศาสตร์ที่อยู่ปลายสุดทั้งสองด้าน ปลายทางด้านใต้ตั้งอยู่ริมแม่น้ำถางฉุ่ย (儻水河 *ถางฉุ่ยเหอ*) ซึ่งปัจจุบันคืออำเภอหยาง (洋縣 *หยางเซี่ยน*) มณฑลฉ่านซี และปลายทางด้านเหนือตั้งอยู่ในหุบเขาลั่ว (駱峪 *ลั่ว-ยฺวี่*) ทางตะวันออกของอำเภอจัวจื้อ (周至縣 *จัวจื้อเซี่ยน*) มณฑลฉ่านซีในปัจจุบัน ดังนั้นครึ่งเส้นทางด้านใต้จึงเรียกว่าถางกู่ (儻谷) และครึ่งเส้นทางด้านเหนือเรียกว่าลั่วกู่ (駱谷) โจซองเลือกเส้นทางกลางนี้ในการโจมตีจ๊กก๊ก ซึ่งได้รับการพิสูจน์แล้วว่าเป็นความผิดพลาดทางยุทธวิธีอย่างร้ายแรง แม้ว่าเป็นเส้นทางที่สั้นที่สุด แต่สภาพเส้นทางก็แย่ที่สุดในทั้งสามเส้นทาง ที่สำคัญยังมีส่วนที่ไม่มีแหล่งน้ำที่ยาวที่สุดในทั้งสามเส้นทาง ส่งผลต่อปัญหาการขนส่งที่ทำให้ทัพฝ่ายบุกกลายเป็มอัมพาต สัตว์ที่ใช้ขนส่งจำนวนมากในทัพวุยก๊กต้องตายด้วยความกระหายน้ำก่อนจะออกจากหุบเขา โจซองจำต้องระดมทหารเกณฑ์หลายหมื่นคนเพื่อใช้ให้ขนส่งเสบียง แต่หลายคนก็ประสบชะตากรรมเดียวกันกับสัตว์ขนส่ง ผลที่ตามมาก็คือขวัญกำลังใจของทหารตกต่ำและความไม่พอใจต่อโจซองที่ไม่เพียงเพิ่มขึ้นเป็นอย่างมากในหมู่ทหารใต้บังคับบัญชา แต่ยังเพิ่มขึ้นในเหล่าราษฎรในวุยก๊กด้วย

ยุทธการ
-------

ในเดือนเมษายน ค.ศ. 244 โจซองเลื่อนขั้นให้แฮเฮาเหียนเป็นขุนพลปราบตะวันตก ส่วนกุยห้วยข้าหลวงมณฑลยงจิ๋วได้รับการแต่งตั้งเป็นแม่ทัพกองหน้า ทั้งหมดร่วมเคลื่อนพลไปยังฮันต๋งผ่านเส้นทางถ่างลั่ว เตงเหยียงและหลีซินที่เป็นคนสนิทของโจซองเข้าร่วมในการบุกในฐานะนายทหารของโจซอง เป้าหมายหลักในการบุกของวุยก๊กคือด่านเองเปงก๋วน (陽平關 *หยางผิงกวาน*; ตั้งอยู่ทางตะวันตกของเมืองอู่โหว (武侯鎮 *อู่โหวเจิ้น*) อำเภอเหมี่ยน (勉縣 *เหมี่ยนเซี่ยน*) มณฑลฉ่านซี ในปัจจุบัน)

อองเป๋งมหาขุนพลพิทักษ์ภาคเหนือของจ๊กก๊กรับผิดชอบป้องกันฮันต๋ง แต่กำลังทหารของอองเป๋งมีไม่ถึง 30,000 นาย เมื่อเผชิญหน้ากับกำลังทหารของข้าศึกที่มีจำนวนเหนือกว่าอย่างสิ้นเชิง แม่ทัพของจ๊กก๊กหลายคนเสนอให้มุ่งเน้นไปที่การป้องกันฮันเสีย (漢城 *ฮั่นเฉิง*; ทางตะวันออกของอำเภอเหมี่ยน มณฑลฉ่านซีในปัจจุบัน) และก๊กเสีย (樂城 *เยฺว่เฉิง*; อยู่ทางตะวันออกของอำเภอเฉิงกู้ (城固縣 *เฉิงกู้เซี่ยน*) มณฑลฉ่านซีในปัจจุบัน) อองเป๋งปฏิเสธความคิดนี้เนื่องจากกำลังเสริมอยู่ไกลเกินไป และอาจกลายเป็นหายนะต่อจ๊กก๊กได้หากปล่อยให้ข้าศึกผ่านด่านเองเปงก๋วนเข้ามาได้โดยไม่มีการต้าน ดังนั้นจึงทำได้แต่เพียงต้องหยุดข้าศึกโดยอาศัยประโยชน์จากลักษณะภูมิประเทศในท้องถิ่นที่สลับซับซ้อน อองเป๋งสั่งเล่าปิ้นขุนพลพิทักษ์ทัพให้เข้าประจำตำแหน่งในภูเขาซิงชื่อ (興勢山 *ซิงชื่อชาน*) และปักธงเรียงรายเป็นระยะหลายร้อยลี้เพื่อหลอกให้เข้าใจว่ากำลังป้องกันของทัพจ๊กก๊กมีขนาดใหญ่กว่าความเป็นจริง จากนั้นอองเป๋งนำกองกำลังของตนตามหลังเล่าปิ้นเพื่อป้องกันการโจมตีแยกจากทัพวุยก๊กทางหุบเขาหฺวางจิน (黃金谷 *หฺวางจินกู่*; ตั้งอยู่ทางตะวันออกของเขาซิงชื่อ) การณ์เป็นไปตามที่อองเป๋งคาดการณ์เมื่อเดือนพฤษภาคม ค.ศ. 244 พบว่าข้าศึกยกมาตั้งที่เขาซิงชื่อ และเสบียงทัพก็พร่องลงเพราะเส้นทางลำเลียงเสบียงยาวมากเกินไปและสัตว์ขนส่งเกือบทั้งหมดตายไประหว่างทาง บิฮุยมหาขุนพลของจ๊กก๊กนำกำลังเสริมจากเซงโต๋ (成都 *เฉิงตู*) ยกมาฮันต๋ง การบุกโต้ตอบของจ๊กก๊กกำลังจะเริ่มต้นขึ้นเพื่อต่อสู้กับทัพวุยก๊กที่ฝืนยกบุกมา

หยาง เหว่ย์ (楊偉) นายทหารคนหนึ่งของโจซองตระหนักถึงอันตราย และเสนอโจซองให้ทิ้งการศึกและถอยทัพทันที แต่เตงเหยียงคัดค้านและโต้เถียงกับหยาง เหว่ย์แม้ว่าตัวเตงเหยียงจะขาดความรู้ด้านการทหารก็ตาม หยาง เหว่ย์ไม่สามารถโน้มน้าวได้จึงอ้างด้วยความโกรธว่าเตงเหยียงและหลีซินไม่ใส่ใจชีวิตทหารหลายแสนนายและไม่ใส่ใจชะตากรรมของรัฐของตน และทั้งคู่ควรถูกประหารชีวิต ทั้งสองคนจึงวิวาทกันต่อหน้าโจซองผู้รู้สึกไม่พอใจกับสถานการณ์เช่นนี้ ราชครูสุมาอี้ผู้คัดค้านการทัพครั้งนี้มาตั้งแต่ต้น ไม่อาจเมินเฉยต่อสถานการณ์อันตรายนี้ได้อีกต่อไป จึงเขียนหนังสือไปถึงแฮเฮาเหียนเพื่อแจ้งให้ทราบถึงหายนะที่กำลังจะเกิดขึ้น และเตือนให้ระลึกถึงเหตุการณ์เมื่อหลายปีก่อน เมื่อโจโฉเกือบต้องประสบความพินาศโดยสิ้นเชิงจากการรบกับเล่าปี่เพื่อช่วงชิงฮันต๋ง ทัพจ๊กก๊กเข้าคุมพื้นทีของเขาซิงชื่อได้อย่างมั่นคงซึ่งจะป้องกันทัพวุยก๊กไม่ให้รุดหน้า และหากกองกำลังของจ๊กก๊กอีกกองตัดเส้นทางถอยของทัพวุยก๊ก โจซองและแฮเฮาเหียนก็ไม่อาจมีชีวิตอยู่เพื่อเสียใจต่อการตัดสินใจของตนได้ ในที่สุดแฮเฮาเหียนจึงตระหนักถึงสถานการณ์ที่เป็นอันตรายหลังอ่านหนังสือของสุมาอี้ และในที่สุดจึงสามารถโน้มน้าวโจซองให้ออกคำสั่งถอยทัพ แม้ว่าโจซองจะกระทำอย่างไม่เต็มใจก็ตาม เวลานั้นกุยห้วยเป็นแม่ทัพกองหน้าและตระหนักถึงความอันตรายของสถานการณ์เช่นกัน จึงถอนกำลังล่าถอยเพือป้องกันการแตกพ่ายที่อาจจะเกิดขึ้น ดังนั้นกองกำลังของกุยห้วยจึงไม่ได้รับความเสียหายอย่างร้ายแรง จึงได้รับอาญาสิทธิ์จากราชสำนักวุยก๊กหลังนำกำลังทหารกลับมาแล้ว

อย่างไรก็ตาม บิฮุยไม่ยอมปล่อยให้โจซองล่าถอยได้ง่าย ๆ จึงนำกองกำลังไปตีกระหนาบทัพของวุยก๊กและสกัดทางถอย กองกำลังของจ๊กก๊กจัดตั้งตำแหน่งป้องกัน ณ สถานที่ที่ทำให้พวกตนได้เปรียบในทางภูมิประเทศเหนือทัพวุยก๊กอย่างสิ้นเชิง อันได้แก่ 
สันเขาเฉิ่น (沈嶺 *เฉินหลิ่ง*) สันเขาหยา (衙嶺 *หยาหลิ่ง*) และสันเขาเฟินฉุ่ย (分水嶺 *เฟินฉุยหลิ่ง*) ทัพของโจซองต่อสู้อย่างสิ้นหวัง ท้ายที่สุดโจซองและเหล่านายทหารก็หนีกลับไปยังกวนต๋งอย่างแทบเอาชีวิตไม่รอด วัวและม้าเกือบทั้งหมดที่โจซองระดมมาใช้ในการขนส่งต่างตายหรือไม่ก็สูญหาย ชนเผ่าทางเหนือไม่พอใจโจซองอย่างมากจากเรื่องนี้ และภูมิภาคกวนต๋งก็กลายเป็นแดนรกร้าง จากความล้มเหลวนี้ ผู้คนก็เยาะเย้ยโจซองและแฮเฮาเหียน

ผลสืบเนื่อง
-----------

จากชัยชนะนี้ทำให้บิฮุยได้รับบรรดาศักดิ์เป็น "เฉิงเซียงโหว" (成鄉侯) และยังคงอยู่ในฮันต๋งจนกระทั่งเดินทางกลับนครหลวงเซงโต๋ในเดือนกันยายน ค.ศ. 244 ในทางตรงกันข้าม ชื่อเสียงเกียรติยศและความนิยมในตัวโจซองลดลงอย่างรวดเร็ว นำไปสู่การสิ้นอำนาจลงในการแย่งชิงอำนาจกับสุมาอี้ในท้ายที่สุด หลังจากการพ่ายแพ้ครั้งนี้ วุยก๊กต้องรอคอยไปอีกยี่สิบปีก่อนที่จะบุกเพื่อพิชิตวุยก๊กอีกครั้ง

วิเคราะห์
---------

ยุทธการที่ซิงชื่อเป็นยุทธการหนึ่งที่มีความสำคัญที่สุด แต่ก็ถูกกล่าวถึงน้อยที่สุดในยุคสามก๊ก การที่ขาดการมีส่วนร่วมของบุคคลที่สำคัญในยุคนั้นอย่างจูกัดเหลียงและเกียงอุยทำให้นักเขียนหลายคนให้ความสำคัญต่อยุทธการครั้งนี้น้อยมากหรือถึงขั้นไม่สนใจยุทธการครั้งนี้ในผลงานของตนเมื่อเทียบกับยุทธการอื่น ๆ ที่เกิดขึ้นในยุคนั้น แม้ว่ายุทธการครั้งนี้จะแสดงให้เห็นว่าสถานะของรัฐจ๊กก๊กยังคงได้เปรียบจากการมีแม่ทัพที่เหนือกว่า 

แม้ว่ายุทธการนี้ไม่ได้รับความสนใจในงานวรรณกรรม แต่นักการทหารในชั้นหลังก็ให้ความชื่นชมยุทธการนี้อย่างสูง ตัวอย่างเช่นหลิว ปั๋วเวิน นักยุทธศาสตร์การทหารของราชวงศ์หมิง ที่เขียนผลงานชื่อ *กลยุทธ์พิศดารร้อยศึก* (百戰奇略 *ไป่จ้านฉีเลฺว่*) ได้จัดให้ยุทธการนี้เป็นตัวอย่างดั้งเดิมของ "สงครามถอย" (退戰 *ทุ่ยจ้าน*) หมายความหมายว่าหากข้าศึกมีความได้เปรียบทางภูมิประเทศอย่างสมบูรณ์ และฝ่ายตนมีปัญหาในการรบต่อไป การล่าถอยอย่างรวดเร็วจะเป็นทางเลือกเดียวที่สามารถกระทำได้

บุคคลในยุทธการ
--------------


|  |  |
| --- | --- |
| **ทัพวุยก๊ก*** มหาขุนพล (大將軍 *ต้าเจียงจฺวิน*) โจซอง แม่ทัพใหญ่
	+ ขุนพลปราบตะวันตก (征西將軍 *เจิงซีเจียงจฺวิน*) แฮเฮาเหียน รองแม่ทัพใหญ่
	+ ข้าหลวงมณฑลยงจิ๋ว (雍州刺史 *ยงโจวชื่อฉื่อ*) กุยห้วย แม่ทัพกองหน้า
 | **ทัพจ๊กก๊ก*** มหาขุนพล (大將軍 *ต้าเจียงจฺวิน*) บิฮุย แม่ทัพใหญ่
	+ มหาขุนพลพิทักษ์ภาคเหนือ (鎮北大將軍 *เจิ้นเป่ย์ต้าเจียงจฺวิน*) อองเป๋ง
	+ ขุนพลพิทักษ์ทัพ (護軍將軍 *ฮู่จฺวินเจียงจฺวิน*) เล่าปิ้น

  |

หมายเหตุ
--------

1. ↑  การทัพเริ่มต้นในเดือน 3 ของศักราชเจิ้งฉื่อปีที่ 4 ในรัชสมัยของโจฮอง เดือนนี้เทียบได้กับช่วงเวลาระหว่างวันที่ 26 มีนาคมถึง 24 เมษายน ค.ศ. 244 ในปฏิทินกริโกเรียน
2. ↑  กองกำลังวุยก๊กล่าถอยในเดือน 5 ของศักราชเจิ้งฉื่อปีที่ 4 ในรัชสมัยของโจฮอง เดือนนี้เทียบได้กับช่วงเวลาระหว่างวันที่ 23 มิถุนายนถึง 21 กรกฎาคม ค.ศ. 244 ในปฏิทินกริโกเรียน

อ้างอิง
-------

1. 1 2 3 4  Sima (1084), vol. 74. harv error: no target: CITEREFSima1084 (help)
2. ↑  (七年春，魏大將軍曹爽率步騎十餘萬向漢川，前鋒已在駱谷。) *จดหมายเหตุสามก๊ก* เล่มที่ 43.
3. ↑  (正始五年，爽乃西至長安，大發卒六七萬人，從駱谷入。) *จดหมายเหตุสามก๊ก* เล่มที่ 9.
4. ↑  (時漢中守兵不滿三萬，) *จดหมายเหตุสามก๊ก* เล่มที่ 43.
5. ↑  (及爽秉政，乃復進敘，任為腹心。颺等欲令爽立威名於天下，勸使伐蜀，爽從其言，宣王止之不能禁。) *จดหมายเหตุสามก๊ก* เล่มที่ 9.
6. ↑  (初，先主留魏延鎮漢中，皆實兵諸圍以御外敵。敵若來攻，使不得入。及興勢之役，王平捍拒曹爽，皆承此制。) *จดหมายเหตุสามก๊ก* เล่มที่ 44.
7. ↑  (正始五年，爽乃西至長安，大發卒六七萬人，從駱谷入。) *จดหมายเหตุสามก๊ก* เล่มที่ 9.
8. ↑  (七年春，魏大將軍曹爽率步騎十餘萬向漢川，前鋒已在駱谷。時漢中守兵不滿三萬，諸將大驚。) *จดหมายเหตุสามก๊ก* เล่มที่ 43.
9. ↑  (或曰：「今力不足以拒敵，聽當固守漢、樂二城，遇賊令入，比爾間，涪軍足得救關。」) *จดหมายเหตุสามก๊ก* เล่มที่ 43.
10. ↑  (平曰：「不然。漢中去涪垂千里。賊若得關，便為禍也。今宜先遣劉護軍、杜參軍據興勢，平為後拒；...」) *จดหมายเหตุสามก๊ก* เล่มที่ 43.
11. ↑  (遂帥所領與平據興勢，多張旗幟，彌亙百餘里。) *จดหมายเหตุสามก๊ก* เล่มที่ 44.
12. ↑  (平曰：「...；若賊分向黃金，平率千人下自臨之，比爾間，涪軍行至，此計之上也。」) *จดหมายเหตุสามก๊ก* เล่มที่ 43.
13. ↑  (入谷行數百里，賊因山為固，兵不得進。) *จดหมายเหตุสามก๊ก* เล่มที่ 9.
14. ↑  (是時，關中及氐、羌轉輸不能供，牛馬騾驢多死，民夷號泣道路。) *จดหมายเหตุสามก๊ก* เล่มที่ 9.
15. ↑  (延熙七年，魏軍次于興勢，假禕節，率眾往禦之。) *จดหมายเหตุสามก๊ก* เล่มที่ 44.
16. ↑  (爽參軍楊偉為爽陳形勢，宜急還，不然將敗。颺與偉爭於爽前，偉曰：「颺、勝將敗國家事，可斬也。」爽不悅，乃引軍還。) *จดหมายเหตุสามก๊ก* เล่มที่ 9.
17. ↑  (漢晉春秋曰：司馬宣王謂夏侯玄曰：「春秋責大德重，昔武皇帝再入漢中，幾至大敗，君所知也。今興平路勢至險，蜀已先據；若進不獲戰，退見徼絕，覆軍必矣。將何以任其責！」玄懼，言於爽，引軍退。) อรรถาธิบายจาก*ฮั่นจิ้นชุนชิว*ใน*จดหมายเหตุสามก๊ก* เล่มที่ 9.
18. ↑  (五年，夏侯玄伐蜀，淮督諸軍為前鋒。淮度勢不利，輙拔軍出，) *จดหมายเหตุสามก๊ก* เล่มที่ 26.
19. ↑  (故不大敗。還假淮節。) *จดหมายเหตุสามก๊ก* เล่มที่ 26.
20. ↑  (費禕進兵據三嶺以截爽，) อรรถาธิบายจาก*ฮั่นจิ้นชุนชิว*ใน*จดหมายเหตุสามก๊ก*เล่มที่ 9.
21. ↑  (爽爭嶮苦戰，僅乃得過。) อรรถาธิบายจาก*ฮั่นจิ้นชุนชิว*ใน*จดหมายเหตุสามก๊ก*เล่มที่ 9.
22. ↑  (所發牛馬運轉者，死失略盡，羌、胡怨嘆，而關右悉虛耗矣。) อรรถาธิบายจาก*ฮั่นจิ้นชุนชิว*ใน*จดหมายเหตุสามก๊ก*เล่มที่ 9.
23. ↑  (與曹爽共興駱谷之役，時人譏之。) *จดหมายเหตุสามก๊ก* เล่มที่ 9.

บรรณานุกรม
----------

* ตันซิ่ว (ศตวรรษที่ 3). *จดหมายเหตุสามก๊ก* (*ซานกั๋วจื้อ*).
* ฝาน เสฺวียนหลิง (648). *พงศาวดารราชวงศ์จิ้น* (*จิ้นชู*).
* ซือหม่า กวาง (1084). *จือจื้อทงเจี้ยน*.
* *Selected Examples of Battles in Ancient China* Writing Team, *Selected Examples of Battles in Ancient China*, 1st Edition, published by Chinese Publishing House & Distributed by New China Bookstore Publishing House in Beijing, 1981 - 1984.
* Yuan, Tingdong, *War in Ancient China*, 1st Edition, published by Sichuan Academy of Social Science Publishing House & Distributed by New China Bookstore in Chengdu, 1988, ISBN 7-80524-058-2
* Zhang, Xiaosheng, *General View of War of Ancient China*, 1st Edition in Xi'an, published by Long March Publishing House in Beijing & Distributed by New China Bookstore in Beijing, 1988, ISBN 7-80015-031-3 (set)