ขุนพลของรัฐจ๊กก๊ก (ค.ศ. 202-264)
หน้านี้เป็นชื่อบุคคลจีน นามสกุลคือ *เจียง (姜)*

**เกียงอุย** (ค.ศ. 202 – 3 มีนาคม ค.ศ. 264) มีชื่อในภาษาจีนกลางว่า **เจียง เหวย์** (จีน: 姜維; พินอิน: *Jiāng Wéi*) ชื่อรอง **ปั๋วเยฺว** (จีน: 伯約; พินอิน: *Bóyuē*) เป็นขุนพลและขุนนางของรัฐจ๊กก๊กในยุคสามก๊กของจีน เกียงอุยเกิดในอำเภอเอ๊กก๋วน เมืองเทียนซุย (ปัจจุบันคืออำเภอกานกู่ มณฑลกานซู่) และเริ่มรับราชการในฐานะนายทหารในเมืองเทียนซุยซึ่งอยู่ในอาณาเขตของวุยก๊ก ในปี ค.ศ. 228 จ๊กก๊กที่เป็นรัฐอริของวุยก๊กเปิดการบุกวุยก๊ก เกียงอุยไม่เป็นที่ไว้วางใจของม้าจุ้นเจ้าเมืองเทียนซุยในขณะนั้น เกียงอุยจึงแปรพักตร์ไปเข้าด้วยด้วยจ๊กก๊ก จูกัดเหลียงอัครมหาเสนาบดีและผู้สำเร็จราชการแห่งจ๊กก๊กยกย่องเกียงอุยอย่างสูงและตั้งให้เป็นขุนพลของจ๊กก๊ก หลังการเสียชีวิตของจูกัดเหลียงในปี ค.ศ. 234 เกียงอุยยังคงทำหน้าที่เป็นแม่ทัพในสมัยที่เจียวอ้วนและบิฮุยเป็นผู้สำเร็จการ ในที่สุดก็ขึ้นมามียศทางทหารสูงสุดเป็นมหาขุนพล (大將軍 *ต้าเจียงจฺวิน*) หลังบิฮุยเสียชีวิตในปี ค.ศ. 253 ระหว่าง ค.ศ. 240 ถึง ค.ศ. 262 เกียงอุยยังคงสานต่อภารกิจของจูกัดเหลียงในการศึกกับวุยก๊ก โดยนำทัพบุกในการทัพอีก 11 ครั้ง แต่การทัพของเกียงอุยมีข้อจำกัดทั้งในแง่จำนวนทหารและระยะเวลาเนื่องจากทรัพยากรของจ๊กก๊กที่มีจำกัดและเสบียงอาหารไม่เพียงพอ รวมถึงปัญหาการเมืองภายใน ในปี ค.ศ. 263 เมื่อวุยก๊กเปิดฉากการบุกจ๊กก๊กครั้งใหญ่ เกียงอุยนำทัพจ๊กก๊กไปต้านข้าศึกที่ท่าจง อิมเป๋ง และเกียมโก๊ะ ตัวเกียงอุยป้องกันเกียมโก๊ะจากการโจมตีของจงโฮย ขณะที่เกียงอุยตั้งมั่นสกัดกองกำลังหลักของวุยก๊กที่นำโดยจงโฮย แม่ทัพของวุยก๊กอีกคนชื่อเตงงายก็ใช้ทางลัดผ่านอิมเป๋งบุกไปถึงเซงโต๋โดยฝ่ายจ๊กก๊กไม่คาดคิด เล่าเสี้ยนจักรพรรดิแห่งจ๊กก๊กยอมจำนนต่อเตงงายโดยไม่ต่อต้านและมีรับสั่งให้เกียงอุยยอมจำนนต่อจงโฮย เหตุการณ์นี้ถือเป็นการสิ้นสุดของจ๊กก๊ก ในปีถัดมา เกียงอุยยุยงจงโฮยให้ก่อกบฏในเซงโต๋ต่อต้านสุมาเจียวผู้สำเร็จราชการของวุยก๊ก และหวังจะใช้โอกาสนี้ในการเพิ่มอำนาจทางการทหารและกอบกู้จ๊กก๊ก แต่นายทหารของจงโฮยบางส่วนไม่เต็มใจที่จะร่วมการก่อกบฏและเริ่มก่อการกำเริบสังหารเกียงอุยและจงโฮย

ภูมิหลังครอบครัว
----------------

เกียงอุยเป็นชาวอำเภอเอ๊กก๋วน (冀縣/兾縣 *จี้เซี่ยน*) เมืองเทียนซุย (天水郡 *เทียนฉุ่ยจฺวิ้น*) ซึ่งปัจจุบันคืออำเภอกานกู่ มณฑลกานซู่ บิดาของเกียงอุยเสียชีวิตตั้งแต่เกียงอุยยังเด็ก เกียงอุยจึงอาศัยอยู่กับมารดาและมีชื่อเสียงว่าสนใจในงานของของเต้เหี้ยนบัณฑิตลัทธิขงจื๊อ

ใน*ฟู่จื่อ*บันทึกว่าเกียงอุยเป็นผู้แสวงชื่อเสียงที่มีความทะเยอทะยานสูง และยังแอบตั้งกองทหารรักษาการณ์ส่วนตัว

การรับราชการช่วงต้นในวุยก๊ก
---------------------------

เกียงอุยเริ่มรับราชการในเมืองเทียนซุยที่เป็นบ้านเกิดและอยู่ในอาณาเขตของวุยก๊กในยุคสามก๊ก เกียงอุยเริ่มราชการในฐานะเสมียนทำหน้าที่บันทึก และภายหลังได้กลายเป็นเจ้าหน้าที่ผู้ช่วยในที่ว่าการเมืองเทียนซุย หลังจากราชสำนักวุยก๊กพิจารณาว่าบิดาของเกียงอุยเสียชีวิตในหน้าที่ราชการ จึงตั้งให้เกียงอุยเป็น*จงหลาง* (中郎) และอนุญาตให้เกียงอุยมีส่วนร่วมในกิจการทางทหารของเมืองเทียนซุย

แปรพักตร์เข้าด้วยจ๊กก๊ก
-----------------------

ดูเพิ่ม: การก่อการกำเริบที่เทียนซุย
### บันทึกใน*จดหมายเหตุสามก๊ก*

ในฤดูใบไม้ผลิ ค.ศ. 228 จูกัดเหลียงอัครมหาเสนาบดีและผู้สำเร็จราชการแห่งจ๊กก๊กที่เป็นรัฐอริของวุยก๊กได้เปิดการทัพบุกวุยก๊กครั้งแรก จูกัดเหลียงเข้ายึดเขากิสาน (祁山 *ฉีซาน*; พื้นที่ภูเขาโดยรอบบริเวณที่เป็นอำเภอหลี่ มณฑลกานซู่ในปัจจุบัน) และส่งกองกำลังไปตั้งมั่นที่นั่น เมืองสามเมืองภายใต้การปกครองของวุยก๊ก ได้แก่ ลำอั๋น (南安 *หนานอาน*; อยู่บริเวณอำเภอหล่งซี มณฑลกานซู่ในปัจจุบัน) เทียนซุย และฮันเต๋ง (安定 *อานติ้ง*; ปัจจุบันอยู่บริเวณอำเภอเจิ้นยฺเหวียน มณฑลกานซู่) แปรพักตร์ไปเข้าด้วยฝ่ายจ๊กก๊ก

ชีวประวัติเกียงอุยใน*จดหมายเหตุสามก๊ก*บันทึกว่าเวลานั้นเกียงอุยกับเพื่อนร่วมราชการได้แก่เลี้ยงซี (梁緒 *เหลียง ซฺวี่*) อินเชียง (尹賞 *อิ๋น ฉ่าง*) และเลี้ยงเขียน (梁虔 *เหลียง เฉียน*) กำลังอยู่ในระหว่างการเดินทางตรวจราชการกับม้าจุ้น (馬遵 *หม่า จุน*) เจ้าเมืองเทียนซุย เมื่อม้าจุ้นทราบข่าวการบุกของจ๊กก๊กและได้ยินว่าหลายอำเภอในเมืองเทียนซุยแปรพักตร์ไปเข้าด้วยข้าศึก ม้าจุ้นจึงระแวงว่าเกียงอุยและคนอื่น ๆ กำลังเดินทางเพื่อไปสวามิภักดิ์ต่อจ๊กก๊กด้วย ม้าจุ้นจึงหนีไปในเวลากลางคืนและไปหลบภัยอยู่ที่อำเภอเซียงเท้ง (上邽縣 *ช่างกุยเซี่ยน*; ปัจจุบันอยู่ในเขตนครเทียนฉุ่ย มณฑลกานซู่)

เมื่อเกียงอุยและเพื่อนร่วมราชการรู้ว่าม้าจุ้นละทิ้งพวกตนและหนีไปเพียงลำพัง จึงพยายามไล่ตามม้าจุ้นไปแต่ไม่ทัน พวกเขาถูกปฏิเสธไม่ให้เข้าไปในอำเภอเซียงเท้งเมื่อทั้งหมดเดินทางมาถึง เกียงอุยจึงนำทั้งหมดไปยังอำเภอเอ๊กก๋วน (冀縣/兾縣 *จี้เซี่ยน*; ปัจจุบันคืออำเภอกานกู่ มณฑลกานซู่) ที่เป็นอำเภอบ้านเกิด แต่ขุนนางผู้รักษาอำเภอเอ๊กก๋วนก็ปฏิเสธไม่ให้พวกเขาเข้ามาเช่นกัน เกียงอุยและเพื่อนร่วมราชการเห็นว่าพวกตนไม่มีทางเลือกอื่น จึงเข้าไปสวามิภักดิ์แปรพักตร์เข้าด้วยจ๊กก๊ก

### บันทึกใน*เว่ย์เลฺว่*

ใน*เว่ย์เลฺว่*บันทึกเรื่องการแปรพักตร์ของเกียงอุยจากวุยก๊กไปจ๊กก๊กที่แตกต่างออกไป

ในช่วงเวลาที่จ๊กก๊กยกทัพบุก ม้าจุ้นและผู้ใต้บังคับบัญชา (รวมถึงเกียงอุย) กำลังอยู่ระหว่างเดินทางตรวจราชการกับกุยห้วยขุนพลวุยก๊กในเวลาที่ได้รับข่าวว่าจูกัดเหลียงและทัพจ๊กก๊กเข้ายึดเขากิสาน กุยห้วยบอกม้าจุ้นว่า "เป็นเจตนาไม่ดีเลย!" แล้วต้องการรีบถอยร่นไปอำเภอเซียงเท้งทางตะวันออกของเมืองเทียนซุย แม้ว่าที่ว่าการเมืองจะอยู่ที่อำเภอเอ๊กก๋วนทางตะวันตกก็ตาม ม้าจุ้นเองก็ไม่ต้องการกลับไปอำเภอเอ๊กก๋วนเพราะเกรงว่าจะเกิดความไม่สงบในอำเภอเอ๊กก๋วนเนื่องจากการบุกของจ๊กก๊ก ม้าจุ้นจึงตัดสินใจติดตามกุยห้วยย้ายไปอำเภอเซียงเท้งแทน

เกียงอุยขอร้องให้ม้าจุ้นกลับไปอำเภอเอ๊กก๋วน ม้าจุ้นบอกเกียงอุยและคนอื่น ๆ ว่า "หากพวกท่านกลับไป พวกท่านจะกลายเป็นศัตรูของข้า" เกียงอุยเพิกเฉยต่อม้าจุ้นเพราะกำลังกังวลเรื่องความปลอดภัยของครอบครัวในอำเภอเอ๊กก๋วน เกียงอุยจึงตีจากม้าจุ้นกลับมาอำเภอเอ๊กก๋วน พร้อมด้วยเพื่อนร่วมราชการชื่อ ช่างกวาน จื่อซิว (上官子脩) และคนอื่น ๆ

เมื่อเกียงอุยกลับไปถึงอำเภอเอ๊กก๋วน ผู้คนได้ต้อนรับการกลับมาของเกียงอุยและคะยั้นคะยอให้เกียงอุยไปพบกับจูกัดเหลียง เกียงอุยและช่างกวาง จื่อซิวจึงยอมทำตามคำของผู้คนเดินทางไปพบกับจูกัดเหลียง จูกัดเหลียงยินดีที่ได้พบกับทั้งสอง ยังไม่ทันที่เกียงอุยจะกลับไปรับครอบครัว (ได้แก่มารดา ภรรยา และบุตร) ในเอ๊กก๋วน เวลานั้นทัพวุยก๊กภายใต้การนำของเตียวคับและปีเอียวเอาชนะทัพหน้าของจ๊กก๊กได้ในยุทธการที่เกเต๋งแล้ว เกียงอุยจึงไม่สามารถกลับไปเอ๊กก๋วนได้ ไม่มีทางเลือกอื่น จึงตัดสินใจแปรพักตร์เข้าด้วยจ๊กก๊กและติดตามจูกัดเหลียง หลังจากทัพวุยก๊กยึดอำเภอเอ๊กก๋วนคืนมาได้ ได้จับคนในครอบครัวของเกียงอุยมาขังไว้แต่ไม่นำไปประหารชีวิต เพราะรู้อยู่ว่าเกียงอุยไม่ได้ตั้งใจที่จะแปรพักตร์เข้าด้วยข้าศึกตั้งแต่แรก สมาชิกในครอบครัวของเกียงอุยจึงใช้ชีวิตที่เหลืออยู่ในคุก

ในสมัยที่จูกัดเหลียงเป็นผู้สำเร็จราชการ
---------------------------------------

หลังกลับมาถึงเมืองฮันต๋ง จูกัดเหลียงแต่งตั้งให้เกียงอุยเป็นเจ้าหน้าที่ผู้ช่วยดูแลเสบียงอาหาร (倉曹掾 *ชางเฉาเยฺวี่ยน*) ภายหลังเกียงอุยได้รับยศเป็นขุนพลผู้ส่งเสริมความชอบธรรม (奉義將軍 *เฟิ่งอี้เจียงจฺวิน*) และได้รับบรรดาศักดิ์เป็นตางหยางถิงโหว (當陽亭侯)

ต่อมาเกียงอุยได้เลื่อนขึ้นเป็นขุนพลโจมตีภาคตะวันตก (征西將軍 *เจิงซีเจียงจฺวิน*) และได้รับการแต่งตั้งเป็นผู้กำกับทัพกลาง (中監軍 *จงเจียนจฺวิน*)

ในสมัยที่เจียวอ้วนเป็นผู้สำเร็จราชการ
-------------------------------------

ภายหลังการเสียชีวิตจองจูกัดเหลียงในยุทธการที่ทุ่งราบอู่จ้างในฤดูใบไม้ร่วง ค.ศ. 234 เกียงอุยกลับไปเซงโต๋นครหลวงของจ๊กก๊กและได้รับการแต่งตั้งให้เป็นผู้กำกับทัพซ้าย (右監軍 *โย่วเจียงจวิน*) และมียศเป็นขุนพลผู้ช่วยเหลือราชวงศ์ฮั่น (輔漢將軍 *ฝู่ฮั่นเจียงจฺวิน*) เกียงอุยได้รับมอบหมายให้บัญชาการกองทหารติดอาวุธของเซงโต๋ และได้เลื่อบรรดาศักดิ์จากโหวระดับหมู่บ้านเป็นโหวระดับอำเภอคือ "ผิวเซียงโหว" (平襄侯)

ในปี ค.ศ. 238 เกียงอุยติดตามเจียวอ้วนผู้สำเร็จราชการแห่งจ๊กก๊กไปยังเมืองฮันต๋งใกล้กับชายแดนวุยก๊ก-จ๊กก๊ก หลังเจียวอ้วนได้รับการแต่งตั้งเป็นเสนาบดีกลาโหม (大司馬 *ต้าซือหม่า*) ในเดือนเมษายนหรือพฤษภาคม ค.ศ. 239 ได้แต่งตั้งให้เกียงอุยเป็นนายกองพัน (司馬 *ซือหม่า*) ในสังกัดของตน และยังมอบหมายให้เกียงอุยคุมกองกำลังแยกในการบุกเข้าอาณาเขตของวุยก๊ก

### การบุกขึ้นเหนือครั้งแรก

บทความหลัก: การบุกขึ้นเหนือของเกียงอุย § การบุกครั้งแรก (ค.ศ. 240)
ในปี ค.ศ. 240 เกียงอุยนำทัพจ๊กก๊กเข้าโจมตีเมืองหลงเส (隴西 *หล่งซี*) ในอาณาเขตของวุยก๊ก แต่ถูกกองกำลังของวุยก๊กภายใต้การบังคับบัญชาของกุยห้วยขับไล่กลับไป

สามปีต่อมา เกียงอุยได้เลื่อนขึ้นขั้นเป็นมหาขุนพลพิทักษ์ภาคตะวันตก (鎮西大將軍 *เจิ้นซีต้าเจียงจฺวิน*) และได้รับการตั้งแต่เป็นข้าหลวงมณฑลเลียงจิ๋ว (涼州刺史 *เหลียงโจวชื่อฉื่อ*) แต่ในนาม

ในสมัยที่บิฮุยเป็นผู้สำเร็จราชการ
---------------------------------

เกียงอุย
ภายหลังการเสียชีวิตของเจียวอ้วนในปี ค.ศ. 246 บิฮุยขึ้นเป็นผู้สำเร็จราชการของจ๊กก๊ก

หนึ่งปีต่อมา เกียงอุยได้รับการเลื่อนยศเป็นขุนพลพิทักษ์ (衞將軍 *เว่ย์เจียงจฺวิน*) และยังได้แบ่งอำนาจกับบิฮุยในการร่วมกันดำรงตำแหน่งผู้จัดการกิจการของสำนักราชเลขาธิการ (錄尚書事 *ช่างลูชูชื่อ*)

ในปีเดียวกัน เกียงอุยปราบกบฏในอำเภอผิงคาง (平康縣 *ผิงคางเซี่ยน*; อยู่ทางตะวันตกเฉียงใต้ของอำเภอซงผาน มณฑลเสฉวนในปัจจุบัน

### การบุกขึ้นเหนือครั้งที่สอง

บทความหลัก: การบุกขึ้นเหนือของเกียงอุย § การบุกครั้งที่สอง (ค.ศ. 247)
ในปี ค.ศ. 247 ชนเผ่าเกี๋ยง (羌 *เชียง*) เริ่มก่อกบฏต่อต้านวุยก๊กในสี่เมืองของมณฑลเองจิ๋วและเลียงจิ๋ว และร้องขอการสนับสนุนจากจ๊กก๊ก ไป๋หู่เหวิน (白虎文) และจื้ออู่ต้าย (治無戴) กษัตริย์ชนเผ่าสองคนในมณฑลเลียงจิ๋วร่วมก่อกบฏต่อต้านวุยก๊ก เมื่อเกียงอุยนำทัพวุยก๊กเข้ามณฑลเลียงจิ๋วเพื่อสนับสนุนกบฏชนเผ่าเกี๋ยง ไป๋หู่เหวินและจื้ออู่ต้ายก็นำกองกำลังมาร่วมด้วย

ราชสำนักวุยก๊กตอบโต้ด้วยการส่งแฮหัวป๋าและกุยห้วยให้นำกองกำลังไปปราบกบฏและขับไล่กองทัพจ๊กก๊กที่รุกราน เกียงอุยโจมตีที่มั่นของแฮหัวป๋าทางตะวันตกของแม่น้ำเจ้าซุย (洮水 *เถาฉุ่ย*) แต่ก็ต้องถอยทัพกลับจ๊กก๊กเมื่อกำลังเสริมของวุยก๊กนำโดยกุยห้วยยกมาถึง

### การบุกขึ้นเหนือครั้งที่สาม

บทความหลัก: การบุกขึ้นเหนือของเกียงอุย § การบุกครั้งที่สาม (ค.ศ. 248)
ในปี ค.ศ. 248 เกียงอุยนำทัพจ๊กก๊กจากฉืออิ๋ง (石營; อยู่ทางตะวันตกเฉียงเหนือของอำเภอซีเหอ มณฑลกานซู่ในปัจจุบัน) ไปยังเฉียงชฺวาน (彊川; อยู่ทางตะวันตกของอำเภอหลินถาน มณฑลกานซู่ในปัจจุบัน) เพื่อสมทบกับจื้ออู่ต้าย (治無戴) กษัตริย์คนเผ่าซึ่งเพิ่งพ่ายแพ้ต่อกุยห้วยขุนพลวุยก๊กที่อำเภอหลงอี๋ (龍夷縣 *หลงอี๋เซี่ยน*; ทางตะวันตกของอำเภอหฺวางยฺเหวียน มณฑลชิงไห่) เกียงอุยมอบหมายเลียวฮัวผู้ใต้บังคับบัญชาให้อยู่ป้องกันป้อมปราการที่เขาเฉิงจ้งชาน (成重山; ตั้งอยู่ทางตะวันตกของอำเภอหลินเถา มณฑลกานซู่ในปัจจุบัน)

กุยห้วยแบ่งทัพออกเป็นสองกองกำลังโดยมีจุดประสงค์เพื่อป้องกันไม่ให้เกียงอุยไปสมรบและรวมกองกำลังกับจื้ออู่ต้าย กุยห้วยนำกองกำลังหนึ่งเข้าโจมตีเลียวฮัวที่เขาเฉิงจ้งชานเพื่อบีบให้เกียงอุยต้องถอยกลับมาช่วยเลียวฮัว ในเวลาเดียวกันกุยห้วยสั่งให้แฮหัวป๋าผู้ใต้บังคับบัญชาให้โจมตีเกียงอุยและผลักดันให้กลับไปยังท่าจง (沓中; ทางตะวันตกเฉียงเหนือของอำเภอโจวชฺวี มณฑลกานซู่) แผนของกุยห้วยประสบความสำเร็จเพราะเกียงอุยถอยกลับไปช่วยเลียวฮัวหลังรู้ว่าเขาเฉิงจ้งชานถูกโจมตี ผลก็คือเกียงอุยล้มเหลวในการสมทบกับจื้ออู่ต้าย ในที่สุดจึงต้องถอยทัพกลับจ๊กก๊ก

### การบุกขึ้นเหนือครั้งที่สี่

บทความหลัก: การบุกขึ้นเหนือของเกียงอุย § การบุกครั้งที่สี่ (ค.ศ. 249)
ในฤดูใบไม้ร่วง ค.ศ. 249 หลังจากเกียงอุยได้รับอาญาสิทธิ์จากเล่าเสี้ยนจักรพรรดิจ๊กก๊ก เกียงอุยนำทัพจ๊กก๊กเข้าโจมตีมณฑลเองจิ๋วที่อยู่ในอาณาเขตของวุยก๊ก และได้รับการสนับสนุนจากชนเผ่าเกี๋ยง เกียงอุยให้สร้างป้อมปราการสองแห่งที่เขาก๊กสัน (麴山 *ชฺวีชาน*; ทางตะวันออกเฉียงใต้ของอำเภอหมิน มณฑลกานซู่ในปัจจุบัน)

กุยห้วยขุนพลวุยก๊กตอบโต้การบุกของจ๊กก๊กด้วยการมอบหมายให้ผู้ใต้บังคับบัญชาได้แก่ ต้านท่าย ชิจิด และเตงงายเข้าล้อมป้อมปราการทั้งสองแห่งและตัดเส้นทางลำเลียงเสบียง

เมื่อเกียงอุยนำกองกำลังจากเขางิวเทาสัน (牛頭山 *หนิวโถวชาน*; อยู่ทางตะวันตกของเขตเจาฮฺว่า นครกว่างยฺเหวียน มณฑลเสฉวนในปัจจุบัน) เพื่อไปเสริมกำลังที่ป้อมปราการทั้งสองแห่ง ต้านท่ายจึงนำทัพวุยก๊กเข้าสกัดทาง ในเวลาเดียวกันต้านท่ายก็ขอความช่วยเหลือจากกุยห้วยให้นำกองกำลังข้ามแม่น้ำเจ้าซุยเข้าโจมตีฐานกำลังของเกียงอุยที่เขางิวเทาสัน เกียงอุยหวาดกลัวจึงถอนกำลังทั้งหมดถอยและทิ้งป้อมปราการทั้งสองไป

สามวันหลังจากการล่าถอยของเกียงอุย เกียงอุยส่งเลียวฮัวนำกองกำลังขนาดเล็กไปเบี่ยงเบนความสนใจของเตงงายที่ไป๋ฉุ่ย (白水; ปัจจุบันคืออำเภอชิงชฺวาน มณฑลเสฉวน) ระหว่างที่เกียงอุยทำทัพหลักเข้าโจมตีเถาเฉิง (洮城; อยู่ทางตะวันออกเฉียงเหนือของอำเภอหมิน มณฑลกานซู่ในปัจจุบัน) เตงงายมองอุบายของเกียงอุยออกจึงส่งกำลังไปที่เถาเฉิงในทันที เกียงอุยยึดเถาเฉิงไม่สำเร็จเพราะเตงงายได้เสริมการป้องกันไว้แล้ว เกียงอุยจึงนำกำลังทั้งหมดถอยกลับจ๊กก๊ก

### การบุกขึ้นเหนือครั้งที่ห้า

ในปี ค.ศ. 250 เกียงอุยนำทัพจ๊กก๊กโจมตีเมืองเสเป๋ง (西平郡 *ซีผิงจฺวิ้น*; ปัจจุบันอยู่บริเวณนครซีหนิง มณฑลชิงไห่) เกียงอุยถอยทัพหลังจากยึดเมืองเสเป๋งไม่สำเร็จ

### บิฮุยไม่เห็นด้วยกับท่าทีกระหายสงครามของเกียงอุย

เกียงอุยเชื่อว่าตนคุ้นเคยกับวัฒนธรรมของชนเผ่าเกี๋ยงและชนเผ่าที่ไม่ใช่ชาวฮั่นอื่น ๆ ทางภาคตะวันตกของจีน และมีความเชื่อมั่นอย่างสูงในทักษะการเป็นผู้นำทางการทหารของตน เกียงอุยมักโอ้อวดอยู่บ่อยครั้งว่าตนสามารถพิชิตดินแดนที่อยู่ใต้การปกครองของวุยก๊ก (ในมณฑลกานซู่ในปัจจุบัน) ได้อย่างง่ายดายหากตนได้รับการสนับสนุนจากชนเผ่าเกี๋ยงและชนเผ่าที่ไม่ใช่ชาวฮั่นอื่น ๆ ที่อาศัยในบริเวณนั้น

แต่บิฮุยไม่เห็นด้วยกับท่าทีกระหายสงครามและการทำศึกที่แข็งกร้าวต่อวุยก๊กของเกียงอุย จึงพยายามที่จะควบคุมเกียงอุยโดยจำกัดจำนวนกำลังทหารที่เกียงอุยจะนำเข้ายุทธการในแต่ละครั้งไม่เกิน 10,000 นาย

*ฮั่นจิ้นชุนชิว* (漢晉春秋) บันทึกว่าครั้งหนึ่งบิฮุยพูดกับเกียงอุยว่า "เราไม่ได้เก่งกาจอย่างท่านอัครมหาเสนาบดี (จูกัดเหลียง) ถ้าแม้แต่ท่านอัครมหาเสนาบดียังไม่สามารถทำให้แผ่นดินกลับมาสงบได้ แล้วอะไรที่ทำให้ท่านคิดว่าเราจะทำได้หรือ จะเป็นการดีกว่าหรือไม่ที่จะปกป้องรัฐ ปกครองราษฎรอย่างดี เคารพและคุ้มครองมรดก และส่งต่อไปยังคนรุ่นหลัง โปรดหยุดนึกฝันว่าท่านจะได้ชัยชนะในบัดดล หากท่านพลาดพลั้ง เสียใจไปก็สายเกินแก้"

### บิฮุยถูกลอบสังหาร

ในวันที่ 16 กุมภาพันธ์ ค.ศ. 253 บิฮุยถูกลอบสังหารระหว่างงานเลี้ยงในวันแรกของเทศกาลปีใหม่ มือสังหารคือกัว ซิว (郭脩) เป็นพลเมืองของวุยก๊กที่ถูกจับโดยเกียงอุยระหว่างยุทธการ หลังจากกัว ซิวยอมสวามิภักดิ์ต่อจ๊กก๊กอย่างไม่เต็มใจ ก็พยายามจะลอบปลงพระชนม์เล่าเสี้ยนแต่เข้าใกล้พระองค์ไม่สำเร็จ จึงเปลี่ยนเป้าเหมายเป็นบิฮุยและทำได้สำเร็จ การเสียชีวิตของบิฮุยทำให้เกียงอุยมีอำนาจปกครองกองทัพจ๊กก๊กได้มากขึ้นและทำสงครามกับวุยก๊กต่อไป

การบุกขึ้นเหนือของเกียงอุย
--------------------------

รูปปั้นของเกียงอุยในศาลจูกัดเหลียงที่นครเฉิงตู รูปปั้นสร้างเมื่อปี ค.ศ. 1672
### การบุกขึ้นเหนือครั้งที่หก

บทความหลัก: การบุกขึ้นเหนือของเกียงอุย § การบุกครั้งที่หก (ค.ศ. 253)
ในฤดูร้อน ค.ศ. 253 เกียงอุยนำกองกำลังจ๊กก๊กหลายหมื่นนายจากฉืออิ๋ง (石營; อยู่ทางตะวันตกเฉียงเหนือของอำเภอซีเหอ มณฑลกานซู่ในปัจจุบัน) เข้าล้อมเต๊กโตเสีย (狄道 *ตี๋เต้า*; อยู่บริเวณอำเภอหลินเถา มณฑลกานซู่ในปัจจุบัน) สุมาสูผู้สำเร็จราชการของวุยก๊กโต้ตอบการบุกของจ๊กก๊กด้วยการมอบหมายให้ขุนพลกุยห้วยและต้านท่ายนำทัพวุยก๊กมาตั้งมั่นในภูมิภาคกวนต๋งเพื่อโจมตีทัพจ๊กก๊กและสลายวงล้อมที่เต๊กโตเสีย ต้านท้ายโจมตีทัพจ๊กก๊กแตกพ่ายที่ลั่วเหมิน (洛門; อยู่ในอำเภออู่ชาน มณฑลกานซู่ในปัจจุบัน) ในที่สุดเกียงอุยจึงถอยทัพทั้งหมดกลับไปจ๊กก๊กเมื่อเสบียงอาหารหมด

### การบุกขึ้นเหนือครั้งที่เจ็ด

บทความหลัก: การบุกขึ้นเหนือของเกียงอุย § การบุกครั้งที่หก (ค.ศ. 254)
ในฤดูร้อน ค.ศ. 254 หลังราชสำนักจ๊กก๊กให้อำนาจแก่เกียงอุยในการดูแลกิจการทางทหารทั้งภายในและภายนอก เกียงอุยจึงนำทัพจ๊กก๊กเข้าโจมตีเมืองหลงเสที่อยู่ในอาณาเขตของวุยก๊กอีกครั้ง หลี เจี่ยน (李簡) ขุนนนางของวุยก๊กที่รักษาเต๊กโตเสีย (狄道 *ตี๋เต้า*; อยู่บริเวณอำเภอหลินเถา มณฑลกานซู่ในปัจจุบัน) ยอมสวามิภักดิ์ต่อเกียงอุย เกียงอุยจึงรุกต่อไปเข้าโจมตีอำเภอเซียงอู่ (襄武縣 *เซียงอู่เซี่ยน*; อยู่ทางตะวันออกเฉียงใต้ของอำเภอหล่งซี มณฑลกานซู่ในปัจจุบัน) และเข้ารบกับชิจิดขุนพลวุยก๊ก ชิจิดพ่ายแพ้และถูกสังหาร แต่ทัพจ๊กก๊กก็สูยเสียขุนพลเตียวหงีไปในการรบ ทัพจ๊กก๊กที่ได้ชัยชนะเข้ายึดสามอำเภอคือเต๊กโตเสีย เหอกวาน (河關; ในบริเวณใกล้เคียงกับนครติ้งซี มณฑลกานซู่ในปัจจุบัน) และหลิมเอีย (臨洮 *หลินเถา*) และกวาดต้อนราษฎรผู้อาศัยในสามอำเภอให้ย้ายมาอยู่ภายในอาณาเขตของจ๊กก๊ก

### การบุกขึ้นเหนือครั้งที่แปด

บทความหลัก: ยุทธการที่เต๊กโตเสีย
ในปี ค.ศ. 255 เกียงอุยยกทัพไปทำศึกกับวุยก๊กอีกครั้งแม้ว่าเตียวเอ๊กขุนพลจ๊กก๊กจะคัดค้านอย่างหนัก โดยเกียงอุยนำเตียวเอ๊กไปเป็นรองแม่ทัพด้วย ในขณะที่ทัพใหญ่ของจ๊กก๊กเตรียมเข้าโจมตีเต๊กโตเสีย (狄道 *ตี๋เต้า*; อยู่บริเวณอำเภอหลินเถา มณฑลกานซู่ในปัจจุบัน) อองเก๋งเจ้ามณฑลเองจิ๋วของวุยก๊กก็ขอความช่วยเหลือจากต้านท่ายขุนพลวุยก๊ก 

อองเก๋งพ่ายแพ้ยับเยินต่อทัพจ๊กก๊กที่ฝั่งตะวันตกของแม่น้ำเจ้าซุย (洮水 *เถาฉุ่ย*) อองเก๋งและคนที่เหลือจึงล่าถอยไปยังเต๊กโตเสียและหลบภัยอยู่ในป้อมปราการ เกียงอุยต้องการฉวยโอกาสที่กำลังได้เปรียบนี้เข้ารุกล้อมเต๊กโตเสีย เตียวเอ๊กเสนอให้เกียงอุยหยุดรุดหน้าเพราะเสี่ยงที่จะสูญเสียทุกอย่างที่ได้มาจนถึงตอนนี้ เกียงอุยเพิกเฉยต่อคำของเตียวเอ๊กและสั่งกองทัพให้เข้าล้อมเต๊กโตเสีย

ในขณะเดียวกัน ต้านท่าย เตงงาย สุมาหู และนายทหารวุยก๊กคนอื่น ๆ ได้นำกำลังเสริมไปยังเต๊กโตเสียเพื่อช่วยอองเก๋ง ต้านท่ายนำกำลังไปยังเนินเขาทางตะวันออกเฉียงใต้ของเต๊กโตเสีย และจุดไฟขึ้นพร้อมกับตีกลองศึกเสียงดังเพื่อทำให้ทัพวุยก๊กในเต๊กโตเสียรู้ว่ากำลังเสริมกำลังมาถึง เป็นผลทำให้ทัพวุยก๊กในเต๊กโตเสียมีขวัญกำลังใจเพิ่มขึ้น ในขณะที่ทัพจ๊กก๊กต้องประหลาดใจ ในเวลาเดียวกันต้านท้ายยังให้แพร่ข่าวลือว่าพวกตนวางแผนจะตัดเส้นทางถอยของทัพจ๊กก๊ก เกียงอุยได้ยินข่าวลือดังนั้นก็รู้สึกกลัว ดังนั้นในวันที่ 11 พฤศจิกายน ค.ศ. 255 เกียงอุยจึงถอนทัพจ๊กก๊กทั้งหมดไปยังจงถี (鐘堤; อยู่ทางใต้ของอำเภอหลินเถา มณฑลกานซู่ในปัจจุบัน)

### การบุกขึ้นเหนือครั้งที่เก้า

บทความหลัก: การบุกขึ้นเหนือของเกียงอุย § การบุกครั้งที่เก้า (ค.ศ. 256)
ในฤดูใบไม้ผลิ ค.ศ. 256 เล่าเสี้ยนจักรพรรดิจ๊กก๊กเลื่อนขั้นให้เกียงอุยมีตำแหน่งมหาขุนพลหรือไต้จงกุ๋น (大將軍 *ต้าเจียงจฺวิน*) ในฤดูใบไม้ร่วง เกียงอุยนำทัพจ๊กก๊กจากจงถี (鐘堤; อยู่ทางใต้ของอำเภอหลินเถา มณฑลกานซู่ในปัจจุบัน) เพื่อจะเข้ายึดเขากิสาน (祁山 *ฉีชาน*; พื้นที่ภูเขาบริเวณอำเภอหลี่ มณฑลกานซู่ในปัจจุบัน) แต่ไม่สำเร็จ เพราะเตงงายขุนพลวุยก๊กคาดการณ์การโจมตีของทัพจ๊กก๊กและมาจัดวางกำลังป้องกันอย่างแน่นหนาไว้ก่อนแล้ว เกียงอุยจึงเข้าโจมตีเตงงายที่เขาบูเสียงสัน (武城山 *อู่เฉิงชาน*; อยู่ในเขตเฉินชาง นครเป่าจี มณฑลฉ่านซีในปัจจุบัน) แต่ถูกตีโต้จนต้องถอยร่น ภายหลังเกียงอุยนำกองกำลังข้ามแม่น้ำอุยโห (渭河 *เว่ย์เหอ*) เพื่อเปิดการโจมตีประสานที่อำเภอเซียงเท้ง (上邽縣 *ช่างกุยเซี่ยน*; อยู่ในนครเทียนฉุ่ย มณฑลกานซู่ในปัจจุบัน) พร้อมกับอีกกองกำลังของจ๊กก๊กที่นำโดยเอาเจ้ แต่เอาเจ้ยกกำลังไปไม่ทันกาล เกียงอุยจึงถูกเตงงายโจมตี กองทัพของเกียงอุยได้รับความเสียหายอย่างมาก

เนื่องจากการยกทัพบุกขึ้นเหนือของเกียงอุยส่งผลกระทบต่อราษฎรและทรัพยากรของจ๊กก๊กอย่างมหาศาล ผู้คนจึงเริ่มไม่พอใจเกียงอุยมากขึ้นเรื่อย ๆ ในเรื่องความกระหายสงครามของเกียงอุย เพื่อบรรเทาความไม่พอใจของราษฎร เกียงอุยจึงเขียนฎีกาถึงราชสำนักจ๊กก๊กเพื่อแสดงความรับผิดชอบอย่างเต็มที่จากความล้มเหลวในการยกทัพบุกขึ้นเหนือครั้งที่เก้าและทูลขอให้ลดตำแหน่งตนเพื่อเป็นการลงโทษ เล่าเสี้ยนอนุมัติคำทูลขอของเกียงอุย ลดยศเกียงอุยเป็นขุนพลทัพหลัง (後將軍 *โฮ่วเจียงจฺวิน*) แต่ยังคงให้เกียงอุยเป็นรักษาการมหาขุนพล (大將軍 *ต้าเจียงจฺวิน*)

### การบุกขึ้นเหนือครั้งที่สิบ

บทความหลัก: การบุกขึ้นเหนือของเกียงอุย § การบุกครั้งที่สิบ (ค.ศ. 257-258)
ในปี ค.ศ. 257 เมื่อจูกัดเอี๋ยนขุนพลวุยก๊กเริ่มก่อกบฏในฉิวฉุน (壽春 *โช่วชุน*; ปัจจุบันคืออำเภอโช่ว มณฑลอานฮุย) เกียงอุยตัดสินใจใช้ประโยชน์จากสถานการณ์เพื่อทำการบุกวุยก๊กอีกครั้ง เกียงอุยนำทัพจ๊กก๊กเข้าโจมตีกองทหารรักษาการณ์ของวุยก๊กใกล้กับเตียงเสีย (長城 *ฉางเฉิง*) หรือกำแพงเมืองจีนซึ่งมีเสบียงเพียงพอแต่ด้อยการป้องกัน กองกำลังวุยก๊กที่ประจำการอยู่ที่นั่นเริ่มตื่นตระหนกเมื่อได้ยินว่าทัพจ๊กก๊กยกมาใกล้

ขุนพลวุยก๊กสุมาปองและเตงงายนำกองกำลังแยกไปยังเตียงเสียเพื่อป้องกันการบุกของจ๊กก๊ก เกียงอุยจึงถอยไปยังหมางฉุ่ย (芒水; ทางตะวันออกเฉียงใต้ของอำเภอโจวจื้อ มณฑลฉ่านซีในปัจจุบัน) และตั้งค่ายขึ้นโดยหันหลังอิงภูเขา เมื่อทัพวุยก๊กยกกำลังมาล้อม เกียงอุยพยายามท้าให้ทัพวุยก๊กเข้าโจมตีค่ายของตน แต่สุมาปองและเตงงายสั่งกำลังพลให้เพิกเฉยต่อข้าศึกและงดการโจมตี

ในปี ค.ศ. 258 หลังจากเกียงอุยได้รับข่าวว่าทัพวุยก๊กปราบกบฏจูกัดเอี๋ยนได้สำเร็จ เกียงอุยจึงนำกำลังถอยกลับไปเซงโต๋นครหลวงของจ๊กก๊ก เล่าเสี้ยนจักรพรรดิจ๊กก๊กให้เกียงอุยคืนกลับสู่ตำแหน่งมหาขุนพล (大將軍 *ต้าเจียงจฺวิน*)

ในช่วงเวลานั้น หลังจากที่ผ่านยุทธการกับวุยก๊กมาหลายปี ผู้คนในจ๊กก๊กก็เบื่อหน่ายกับการอดทนต่อค่าใช้จ่ายและผลกระทบของสงครามที่มากขึ้น เจียวจิ๋วขุนนางจ๊กก๊กก็เขียน "โฉ่วกั๋วลุ่น" (仇國論; "วิจารณ์เรื่องรัฐอริ") งานเขียนเสียดสีที่วิพากย์วิจารณ์เรื่องความกระหายสงครามของเกียงอุย

### การบุกขึ้นเหนือครั้งที่สิบเอ็ด

บทความหลัก: การบุกขึ้นเหนือของเกียงอุย § การบุกครั้งที่สิบเอ็ด (ค.ศ. 262)
ในฤดูหนาว ค.ศ. 262 เกียงอุยนำทัพจ๊กก๊กเข้ายึดอำเภอเตียวเจี๋ยง (洮陽縣 *เถาหยางเซี่ยน*; อยู่ในอำเภอหลินเถา มณฑลกานซู่ในปัจจุบัน) และโจมตีทัพวุยก๊กที่นำโดยเตงงายที่อำเภอโหวเหอ (侯和縣 *โหวเหอเซี่ยน*) แต่พ่ายแพ้ในยุทธการ เกียงอุยถอยทัพไปยังท่าจง (沓中; อยู่ทางตะวันตกเฉียงเหนือของอำเภอโจวชฺวี มณฑลกานซู่ในปัจจุบัน) และตั้งกองกำลังรักษาการณ์อยู่ทีนั่น

### ฮุยโฮขึ้นมามีอำนาจ

เกียงอุยรู้ดีว่าภูมิหลังของตนในฐานะผู้แปรพักตร์จากวุยก๊กทำให้ต้องพิสูจน์ความภักดีที่มีต่อจ๊กก๊ก จึงกระตือรือร้นที่จะได้รับเกียรติยศจากการทำศึก แต่แม้เกียงอุยจะได้นำทัพในการรบกับวุยก๊ก 11 ครั้ง แต่ก็ไม่ประสบผลสำเร็จที่สำคัญใด ๆ ในระหว่างที่เกียงอุยอยู่ห่างออกไปในแนวหน้า ฮุยโฮขันทีในพระราชวังซึ่งจักรพรรดิเล่าเสี้ยนทรงโปรดได้ค่อย ๆ ขึ้นมามีอำนาจในราชสำนักจ๊กก๊กและครอบงำบทบาทสำคัญทางการเมือง ฮุยโฮสนิทใกล้ชิดกับเงียมอู (閻宇 *เหยียน ยฺหวี่*) ขุนพลจ๊กก๊ก และเห็นว่าเคยแทนทีเกียงอุยด้วยเงียมอูในตำแหน่งมหาขุนพล เกียงอุยสงสัยมานานแล้วว่าฮุยโฮมีท่าทีต่อต้านตน เกียงอุยจึงยังคงอยู่ที่ท่าจง (沓中; อยู่ทางตะวันตกเฉียงเหนือของอำเภอโจวชฺวี มณฑลกานซู่ในปัจจุบัน) และไม่กลับไปที่เซงโต๋หลังการยกทัพบุกเหนือครั้งที่สิบเอ็ด

*พงศาวดารหฺวาหยาง*บันทึกว่าเกียงอุยเกลียดฮุยโฮในเรื่องการเข้ากุมอำนาจ ครั้งหนึ่่งเกียงอุยทูลแนะนำเล่าเสี้ยนให้ประหารชีวิตฮุยโฮเสีย แต่เล่าเสี้ยนปฏิเสธและตรัสว่า "ฮุยโฮเป็นเพียงข้ารับใช้ที่ทำธุระให้เรา ในอดีตเรารู้สึกรำคาญความเกลียดชังล้ำลึกของตั๋งอุ๋นที่มีต่อฮุยโฮ เหตุใดท่านต้องเอาเรื่องนี้มาเป็นเรื่องของตนเองด้วยเล่า" ในไม่ช้าเกียงอุยจึงตระหนักได้ว่าตนทำพลาดที่ทูลแนะนำเล่าเสี้ยนให้ประหารชีวิตฮุยโฮ เพราะฮุยโฮมีอิทธิพลอย่างมากในราชสำนักจ๊กก๊ก เกียงอุยจึงหาข้ออ้างจากไปอย่างรวดเร็ว ภายหลังเล่าเสี้ยนจึงบอกฮุยโฮให้ไปพบเกียงอุยเพื่อขอขมา เกียงอุยสามารถโน้มน้าวฮุยโฮให้ปล่อยตนให้คงอยู่ที่ท่าจงเพื่อดูแลการผลิตทางการเกษตร แต่เจตนาที่แท้จริงของเกียงอุยคือเพื่อหลีกเลี่ยงการต่อสู้แย่งชิงอำนาจกับฮุยโฮในเซงโต๋

การล่มสลายของจ๊กก๊ก
-------------------

บทความหลัก: การพิชิตจ๊กก๊กของวุยก๊ก
### การทูลเตือนในช่วงต้นของเกียงอุย

ในปี ค.ศ. 263 เกียงอุยเขียนฎีกาถึงเล่าเสี้ยนทูลว่า: 

> "กระหม่อมได้ยินว่าจงโฮยกำลังระดมพลในกวนต๋ง ดูเหมือนว่ากำลังเตรียมการบุกเรา กระหม่อมเห็นว่าควรส่งเตียวเอ๊กและเลียวฮัวให้นำทัพของเราไปรักษาด่านแฮเบงก๋วนและสะพานอิมเป๋งเกี๋ยวเพื่อเป็นการป้องกันไว้ก่อน"
> 
> 

ฮุยโฮเชื่อคำทำนายของหมอดูว่าวุยก๊ํกจะไม่บุกจ๊กก๊ก จึงทูลแนะนำเล่าเสี้ยนให้เพิกเฉยต่อฎีกาของเกียงอุย และไม่ยกเรื่องนี้ไปอภิปรายในราชสำนัก

### จากท่าจงมาอิมเป๋ง

ราวเดือนสิงหาคมหรือกันยายน ค.ศ. 263 สุมาเจียวผู้สำเร็จราชการแห่งวุยก๊กมอบหมายให้จงโฮย เตงงาย และจูกัดสูนำทัพวุยก๊กบุกจ๊กก๊กจากสามทิศทาง เมื่อจงโฮยยกมาถึงหุบเขาลั่วกู่ (駱谷; อยู่ทางตะวันตกเฉียงใต้ของอำเภอโจวจื้อ มณฑลฉ่านซีในปัจจุบัน) และเตงงายโจมตีท่าจง (沓中; ทางตะวันตกเฉียงเหนือของอำเภอโจวชฺวี มณฑลกานซู่) ราชสำนักจ๊กก๊กจึงให้เลียวฮัวนำกำลังเสริมไปสนับสนุนเกียงอุยที่ท่าจง ในเวลาเดียวกันให้เตียวเอ๊ก ตังควด และนายทหารจ๊กก๊กคนอื่น ๆ นำกองกำลังไปรักษาด่านแฮเบงก๋วน (陽安關 *หยางอานกวาน*; อยู่ในอำเภอหนิงเฉียง มณฑลฉ่านซีในปัจจุบัน) และช่วยเหลือกองกำลังของจ๊กก๊กรอบนอก

เมื่อกำลังเสริมของจ๊กก๊กไปถึงอิมเป๋ง (陰平 *อินผิง*; ปัจจุบันคืออำเภอเหวิน มณฑลกานซู่) ก็ได้ยินว่าจูกัดสูกำลังโจมตีเจี้ยนเวย์ (建威; อยู่ทางตะวันออกเฉียงของเขตอู่ตู นครหล่งหนาน มณฑลกานซู่ในปัจจุบัน) จึงหยุดพลอยู่ที่อิมเป๋ง หลังจากนั้นประมาณหนึ่งเดือน เตงงายเอาชนะเกียงอุยและยึดท่าจงได้ เกียงอุยจึงล่าถอยไปยังอิมเป๋ง

ในเวลาเดียวกัน จงโฮยเข้าปิดล้อมอำเภอฮันเสีย (漢城 *ฮั่นเฉิง*; ปัจจุบันคืออำเภอเหมี่ยน มณฑลฉ่านซี) และก๊กเสีย (樂城 *เล่อเฉิง*; ปัจจุบันคืออำเภอเฉิงกู้ มณฑลฉ่านซี) และส่งผู้ใต้บังคับบัญชาไปโจมตีด่านแฮเบงก๋วน เจียวสี (蔣舒 *เจี่ยง ชู*) นายทหารจ๊กก๊กเปิดประตูด่านและยอมจำนนต่อทัพวุยก๊ก ส่วนปอเฉียมนายทหารจ๊กก๊กอีกคนเสียชีวิตขณะพยายามป้องกันด่าน หลังจงโฮยยึดอำเภอก๊กเสียไม่สำเร็จจึงปล่อยอำเภอก๊กเสียไปและเคลื่อนทัพไปยังด่านแฮเบงก๋วนหลังทราบข่าวว่าผู้ใต้บังคับบัญชายึดด่านแฮเบงก๋วนได้แล้ว

### ป้องกันเกียมโก๊ะ

เมื่อเตียวเอ๊กและตังควดไปถึงอำเภอเซียวเส (漢壽縣 *ฮั่นโช่วเซี่ยน*; อยู่ทางตะวันออกเฉียงเหนือของอำเภอเจี้ยนเก๋อ มณฑลเสฉวนในปัจจุบัน) เกียงอุยและเลียวฮัวจึงตัดสินใจทิ้งที่มั่นที่อิมเป๋งและไปสมทบกับเตียวเอ๊กและตังควดที่ด่านเกียมโก๊ะ (劍閣 *เจี้ยนเก๋อ*) อันเป็นด่านภูเขาเพื่อต้านทานการโจมตีของจงโฮย

ครั้งหนึ่งจงโฮยเขียนจดหมายถึงเกียงอุยว่า "ท่านมีทักษะทั้งด้านการพลเรือนและการทหาร มีความเฉียบแหลมด้านกลวิธี และเกียรติคุณของท่านเป็นที่เลื่องลือไปทั่วภูมิภาคปา-จ๊กและส่วนที่เหลือในแผ่นดิน ผู้คนทั้งทั้งไกลใกล้ต่างนิยมชมชอบท่าน ทุกครั้งที่ข้าพเจ้าทบทวนถึงเรื่องราวในประวัติศาสตร์ ก็หวังว่าเราจะได้ร่วมรับใช้ราชวงศ์เดียวกัน ความสัมพันธ์ของเราก็เปรียบเหมือนมิตรภาพระหว่างจื่อจ๋า (子札) และ จื๋อฉ่าน (子產)"

เกียงอุยไม่ได้เขียนจดหมายตอบจงโฮย แล้วสั่งให้ทหารขึ้นเสริมการป้องกันที่ด่านเกียมโก๊ะ หลังจงโฮยฝ่าด่านไม่สำเร็จและเสบียงอาหารเหลือน้อย จึงคิดจะถอนกำลังล่าถอย

### จ๊กก๊กยอมจำนน

ในขณะเดียวกัน เตงงายนำกองกำลังใช้เส้นทางลัดจากอิมเป๋งผ่านภูมิประเทศภูเขาและไปโผล่ที่กิมก๊ก (綿竹 *เหมียนจู๋*) และเอาชนะกองกำลังป้องกันของฝ่ายจ๊กก๊กที่นำโดยจูกัดเจี๋ยม หลังเตงงานยึดได้กิมก๊กก็รุดหน้าเข้าใกล้นครเซงโต๋ ราชธานีของจ๊กก๊ก ในปลายเดือนพฤศจิกายนหรือธันวาคม ค.ศ. 263 เล่าเสี้ยนตัดสินพระทัยยอมจำนนต่อเตงงาย นำไปสู้การสิ้นสุดของรัฐจ๊กก๊ก

ขณะเมื่อเกียงอุยเพิ่งได้ข่าวว่ากิมก๊กถูกตีแตก ก็ยังได้รับข่าวสารที่สับสนปนเปเกี่ยวกับสถานการณ์ในนครเซงโต๋ บ้างก็ว่าเล่าเสี้ยนต้องการอยู่ป้องกันเมือง บ้างก็อ้างว่าเล่าเสี้ยนกำลังจะทิ้งเซงโต๋หนีลงใต้ไปยังเมืองเกียมเหลง (建寧郡 *เจี้ยนหนิงจฺวิ้น*; ครอบคลุมพื้นที่ของมณฑลยูนนานและมณฑลกุ้ยโจวในปัจจุบัน) เกียงอุยจึงเตรียมจะทิ้งด่านเกียมโก๊ะเพื่อนำกำลังไปยังอำเภอชี (郪縣 *ชีเซี่ยน*; ปัจจุบันคืออำเภอซานไถ มณฑลเสฉวน) ซึ่งอยู่ใกล้นครเซงโต๋เพื่อตรวจสอบข้อเท็จจริง

ไม่นานหลังจากนั้น เกียงอุยและทหารก็ได้รับคำสั่งจากนครเซงโต๋ให้วางอาวุธและยอมจำนนต่อจงโฮยที่อำเภอโปยเสีย (涪縣 *ฝูเซี่ยน*; ปัจจุบันคือนครเหมี่ยนหยาง มณฑลเสฉวน) ทหารจ๊กก๊กหลายคนรู้สึกตกใจและโกรธมากที่รู้ว่าจักรพรรดิเล่าเสี้ยนยอมจำนน พวกเขาชักกระบี่ฟันกับหินเพื่อระบายความคับข้องใจ ในที่สุดเมื่อจงโฮยพบกับเกียงอุย จงโฮยถามว่า "เหตุใดท่านถึงมาช้า" เกียงอุยตอบด้วยสีหน้าจริงจังแต่มีน้ำตาไหลอาบแก้มว่า "การพบกันของเราวันนี้ต่างหากที่มาเร็วเกินไป" จงโฮยประทับใจกับคำตอบของเกียงอุยอย่างมาก

พยายามกอบกู้จ๊กก๊ก
------------------

ข้อมูลเพิ่มเติม: กบฏจงโฮย
### ยุยงจงโฮยให้ก่อกบฏต่อวุยก๊ก

จงโฮยปฏิบัติต่อเกียงอุยอย่างดีและคืนตราประจำตำแหน่งและเครื่องราชอิสริยาภรณ์อื่น ๆ ให้กับเกียงอุย ทั้งคู่นั่งบนรถม้าคันเดียวกันและนั่งรับประทานอาหารร่วมโต๊ะกัน จงโฮยยังพูดกับหัวหน้าเลขานุการเตาอี้ว่า "คนที่มีชื่อเสียงจากที่ราบภาคกลางอย่างกงซิว (公休) และไท่ชู (泰初) ไม่อาจเทียบได้กับปั๋วเยฺว"

เกียงอุยรู้สึกได้ว่าจงโฮยมีความคิดจะก่อกบฏต่อวุยก๊ก จึงพยายายามใช้โอกาสนี้ในการก่อการกำเริบและฟื้นฟูจ๊กก๊ก เกียงอุยบอกกับจงโฮยว่า: 

> "ข้าพเจ้าได้ยินว่าท่านมีความละเอียดรอบคอบอย่างมากในการวางแผนตั้งแต่ท่านมีส่วนร่วมในการปราบกบฏที่ห้วยหลำ (淮南 *หฺวายหนาน*) ท่านไม่เคยคาดการณ์ผิดพลาดมาก่อน เป็นด้วยความช่วยเหลือของท่าน สุมาเจียวจึงได้เป็นจิ้นกง (晉公) และได้อำนาจควบคุมราชสำนักวุย บัดนี้ท่านพิชิตจ๊กได้ ชื่อเสียงของท่านก็เลื่องลือไปทั่วแผ่นดิน ผู้คนต่างสรรเสริญท่าน สุมาเจียวจะไม่รู้สึกวิตกว่าเกียรติคุณของท่านจะโดดเด่นกว่าเขาหรอกหรือ ท่านยินดีจะอยู่อย่างสันโดษไปตลอดชีวิตที่เหลือเพื่อหลีกเลี่ยงการนำภัยพิบัติมาสู่ตัวท่านหรือไม่ ในอดีต ฮั่นสิน (韓信 *หาน ซิ่น*) ไม่ได้ทรยศต่อราชวงศ์ฮั่นแต่จักรพรรดิก็ยังสงสัยในความภักดี บุนจง (文種 *เหวิน จ้ง*) ไม่ใส่ใจคำแนะนำของฮวมเล้ (范蠡 *ฟ่าน หลี่*) ที่ให้ลาออก จึงจบลงด้วยการถูกบังคับให้ฆ่าตัวตาย พวกเขาเป็นผู้ปกครองที่หัวอ่อนกับขุนนางที่โง่เขลาหรือเปล่า ก็ไม่ใช่ พวกเขาถูกบังคับให้ต้องทำเพราะอำนาจการเมือง บัดนี้ท่านทำความชอบครั้งใหญ่และได้รับเกียรติคุณตลอดกาลไปแล้ว เหตุใดท่านจึงไม่ตามรอยฮวมเล้ ลาออกเพื่อรักษาชีวิตไว้เล่า ท่านสามาารถปีนขึ้นยอดเขางูปิสัน (峨嵋山 *เอ๋อเหมย์ชาน*) หรือไม่ก็ท่องเที่ยวไปทั่วแผ่นดินแบบชื่อซงจื่อ (赤松子)"
> 
> 

จงโฮยตอบว่า "ที่ท่านพูดมาเป็นเรื่องห่างไกลเกินนัก ข้าพเจ้าไม่อาจทำได้ นอกจากนี้่เมื่อพิจารณาสถานการณ์ตอนนี้แล้วก็ไม่จำเป็นต้องทำเช่นนั้น"

เกียงอุยจึงพูดว่า: 

> "ข้าพเจ้าเพียงแต่เสนอทางเลือกลาออกให้ท่าน ข้าพเจ้าเห็นว่าด้วยสติปัญญาของท่านแล้ว ท่านสามารถคิดหาทางเลือกอื่นและดำเนินการได้ ท่านไม่จำเป็นต้องให้คนชราเช่นข้าพเจ้าพูดเยิ่นเย้อหรอก"
> 
> 

เกียงอุยและจงโฮยยิิ่งสนิทกันมากขึ้นหลังจากนั้น

### เสียชีวิต

จากนั้นจงโฮยจึงใส่ร้ายเตงงายขุนพลวุยก๊กด้วยกันในข้อหาวางแผนก่อกบฏและจับกุมเตงงายส่งกลับไปลกเอี๋ยงราชธานีของวุยก๊กในฐานะนักโทษ เมื่อเตงงายไปแล้ว จงโฮยจึงเข้ายึดนครเซงโต๋และอาณาเขตของจ๊กก๊กเดิม ในเดือนมีนาคม ค.ศ. 264 จงโฮยเริ่มก่อกบฏต่อต้านสุมาเจียวผู้สำเร็จราชการของวุยก๊ก และประกาศตนเป็นเจ้ามณฑลเอ๊กจิ๋ว (益州牧 *อี้โจวมู่*)

จงโฮยต้องการมอบหมายให้เกียงอุยบัญชาการกองกำลัง 50,000 นายและให้นำทัพหน้าเข้าโจมตีนครลกเอี๋ยง แต่เมื่อเวลาประมาณเที่ยงของวันที่ 3 มีนาคม ค.ศ. 264 นายทหารของวุยก๊กบางคนที่ไม่เต็มใจจะเข้าร่วมการก่อกบฏของจงโฮยได้เริ่มก่อการกำเริบต่อต้านจงโฮย เวลานั้นเกียงอุยกำลังรวบรวมชุดเกราะและอาวุธจากจงโฮย ขณะนั้นพวกเขาก็ได้ยินเสียงโห่ร้องและได้รับข่าวว่าเกิดเพลิงไหม้ ต่อมาไม่นานก็มีรายงานว่าทหารจำนวนมากมารวมตัวที่หน้าประตูเมือง จงโฮยประหลาดใจจึงถามเกียงอุยว่า "คนพวกนั้นก่อปัญหาขึ้นแล้ว เราควรทำอย่างไรดี" เกียงอุยตอบว่า "ฆ่าพวกเขาซะ"

จงโฮยจึงสั่งทหารให้ไปสังหารนายทหารที่ปฏิเสธที่จะเข้าการก่อกบฏ ไม่นานหลังจากนั้นมีรายงานว่าผู้คนใช้บันไดปีนขึ้นกำแพงเมืองและจุดไฟเผาบ้านเรือน ความโกลาหลเกิดขึ้นและมีลูกเกาทัณฑ์ยิงว่อนทุกทิศทาง นายทหารที่ก่อการกำเริบได้รวมกลุ่มกับผู้ที่เข้าร่วมใหม่และเข้าโจมตีจงโฮยและเกียงอุย จงโฮยและเกียงอุยต่อสู้กับทหารที่ก่อการกำเริบและสังหารได้ประมาณห้าหรือหกคน แต่ในที่สุดทั้งจงโฮยและเกียงอุยก็ถูกล้อมและถูกสังหาร ทหารยังสังหารภรรยาและบุตรของเกียงอุยด้วย *ชื่อยฺหวี่* (世語) บันทึกว่าทหารสังหารเกียงอุยและผ่าร่างของเกียงอุยออก ก็เห็นถุงน้ำดีของเกียงอุยมีขนาดใหญ่หนึ่ง*โต่ว* (斗)

### บันทึกจาก*พงศาวดารหฺวาหยาง*

*พงศาวดารหฺวาหยาง*บันทึกว่าเกียงอุยเพียงแสร้งทำเป็นร่วมมือกับจงโฮย ในตอนแรกเกียงอุยยุยงจงโฮยให้ประหารชีวิตนายทหารของวุยก๊กที่ไม่เต็มใจเข้าร่วมการก่อกบฏ จากนั้นเกียงอุยจึงก็จะหาโอกาสเพื่อลอบสังหารจงโฮยแล้วนำพลเมืองจ๊กก๊กสังหารทหารวุยก๊กทั้งหมดเพื่อฟื้นฟูจ๊กก๊ก เกียงอุยยังได้เขียนหนังสือลับทูลเล่าเสี้ยนว่า 

> "ข้าพระพุทธเจ้าหวังว่าฝ่าบาทจะทรงอดทนต่อความอัปยศได้ชั่วคราวในไม่ก่ี่วันข้างหน้า ข้าพระพุทธเจ้ากำลังวางแผนจะพลิกสถานการณ์และฟื้นฟูรัฐของเราเฉกเช่นดวงอาทิตย์และดวงจันทร์ที่เปลี่ยนความมืดให้เป็นความสว่าง"
> 
>

ครอบครัวและทายาท
----------------

บิดาของเกียงอุยชื่อเจียง จฺย่ง (姜冏) รับราชการทหารในเมืองเทียนซุยและเสียชีวิตระหว่างการปราบกบฏชนเผ่าเกี๋ยงและชนเผ่าที่ไม่ใช่ชาวฮั่นอื่น ๆ

แม้ว่าชีวประวัติของเกียงอุยใน*จดหมายเหตุสามก๊ก* (*ซานกั๋วจื้อ*) บันทึกว่าเกียงอุยขาดการติดต่อกับมารดาหลังจากแปรพักตร์ไปเข้าร่วมด้วยจ๊กก๊ก ส่วนใน*จ๋าจี้* (雜記) บันทึกว่าภายหลังเกียงอุยได้รับจดหมายจากมารดาที่ขอให้เกียงอุยกลับไปบ้าน เกียงอุยจึงเขียนจดหมายตอบไปว่า 

> "ที่ดินหนึ่ง*หมู่* (畝; หน่วยพื้นที่) ไม่อาจเทียบได้กับที่นาที่อุดมสมบูรณ์ร้อย*ฉิ่ง* (頃; หน่วยพื้นที่) เมื่อความทะเยอทะยานของผู้ใดอยู่ห่างไกลออกไป คนผู้นั้นก็จะไม่ต้องการจะกลับไปบ้าน"
> 
> 

หนังสือพงศาวลีชื่อ *ต้าถังชื่อซิวเลี่ยชานซื่อเยฺว่เทียนฉุ่ยจฺวิ้นเจียงซิ่งกู๋ผูจ่งชื่อซี่* (大唐敕修烈山四岳天水郡姜姓古譜總世系) จากยุคราชวงศ์ถัง บันทึกว่าภรรยาของเกียงอุยคือสตรีแซ่หลิ่ว (柳氏 *หลิ่วชื่อ*)

ขุนพลราชวงศ์ถัง เจียง เป่าอี้ (姜寶誼) และอัครมหาเสนาบดีแห่งราชวงศ์ถัง เจียง เค่อ (姜恪) เป็นผู้สืบเชื้อสายของเกียงอุยตามที่ระบุในทำเนียบพงศาวลีของอัครมหาเสนาบดีใน*จดหมายเหตุราชวงศ์ถังใหม่*

คำวิจารณ์
---------

ในนิยาย*สามก๊ก*
---------------

รูปปั้นเกียงอุยในศาลอู่โหว (ทุ่งราบอู่จ้าง)
เกียงอุยเป็นตัวละครสำคัญในเนื้่อเรื่องช่วงหลังของนวนิยายอิงประวัติศาสตร์เรื่อง*สามก๊ก*ในศตวรรษที่ 14 ซึ่งเล่าเรื่องเหตุการณ์และบุคคลในประวัติศาสตร์ยุคราชวงศ์ฮั่นตะวันออกและยุคสามก๊กของจีน ในนวนิยาย เกียงอุยมีฐานะเป็นผู้สืบทอดภารกิจของจูกัดเหลียงในการเป็นผู้นำของทัพจ๊กก๊กในการรบกับวุยก๊ก โดยมีจุดประสงค์เพื่อฟื้นฟูราชวงศ์ฮั่นตะวันออกที่ล่มสลายไป

เกียงอุยปรากฏครั้งแรกในตอนที่ 92 และตอนที่ 93 ในฐานะนายทหารที่รับราชการในเมืองเทียนซุยในช่วงที่จูกัดเหลียงยกทัพบุกเหนือครั้งแรก เมื่อจูกัดเหลียงพยายามจะลวงม้าจุ้นเจ้าเมืองเทียนซุยให้นำกองกำลังออกจากเมืองเทียนซุยไปช่วยแฮหัวหลิมขุนพลวุยก๊กที่เมืองลำอั๋น เกียงอุยมองอุบายของจูกัดเหลียงออกจึงแนะนำม้าจุ้นให้คงอยู่ในเมืองเทียนซุยและวางแผนดักข้าศึก เมื่อเตียวจูล่งขุนพลจ๊กก๊กปรากฏตัวขึ้นหวังจะยึดเมืองเทียนซุยก็ตกอยู่ในกลลวงของเกียงอุยและได้รบตัวต่อตัวกับเกียงอุยเป็นเวลาสั้น ๆ ก่อนที่กองกำลังเสริมของจ๊กก๊กจะมาถึงและช่วยเตียวจูล่งไว้ได้ เตียวจูล่งบอกจูกัดเหลียงว่ารู้สึกประหลาดใจที่เมืองเทียนซุยมีผู้มากความสามารถอย่างเกียงอุย เมื่อเกียงอุยตีโต้การโจมตีของจ๊กก๊กได้อีกครั้ง จูกัดเหลียงก็ยิ่งประทับใจและต้องการจะให้เกียงอุยมาเข้าร่วมด้วยจ๊กก๊ก จูกัดเหลียงจึงลวงม้าจุ้นให้เข้าใจว่าเกียงอุยแปรพักตร์ไปเข้าด้วยจ๊กก๊กแล้วเพื่อป้องกันไม่ให้เกียงอุยกลับไปวุยก๊กได้ จากนั้นวางกลดักจับเกียงอุย เมื่อเกิยงอุยจนมุมก็พยายามจะฆ่าตัวตาย แต่จูกัดเหลียงห้ามไว้และเกลี้ยกล่อมให้เกียงอุยยอมสวามิภักดิ์เข้าด้วยกับจ๊กก๊กได้สำเร็จ

เกียงอุยติดตามจูกัดเหลียงในการยกทัพบุกขึ้นเหนือในครั้งถัด ๆ มา ในตอนที่ 107 ถึงตอนที่ 115 ได้เล่าถึงการบุกขึ้นเหนือของเกียงอุยและเรียกว่าเป็น "การทัพบุกที่ราบภาคกลางเก้าครั้ง" ในขณะที่ตามข้อเท็จจริงทางประวัติศาสตร์ การทัพมีทั้งหมด 11 ครั้งแทนที่จะเป็น 9 ครั้ง ในตอนที่ 119 เกียงอุยยุยงจงโฮยให้ก่อกบฏต่อวุยก๊ก แต่การก่อกบฏไม่สำเร็จเพราะนายทหารของวุยก๊กบางคนเริ่มก่อการกำเริบต่อจงโฮย เมื่อเกียงอุยถูกข้าศึกต้อนจนมุม เกียงอุยก็ถอนหายใจพูดว่า "เป็นลิขิตฟ้าโดยแท้ที่แผนการของข้าไม่สำเร็จ" จากนั้นจึงเชือดคอฆ่าตัวตาย

บทกวีจากนวนิยายที่แต่งให้เป็นเกียรติแก่เกียงอุยมีความว่า: 

> 天水誇英俊，涼州產異才。เทียนซุยนำมาซึ่งวีรชน; เลียงจิ๋วให้กำเนิดผู้มากความสามารถ  
> 系從尚父出，術奉武侯來。สืบเชื้อสายจากช่างฟู่; สืบทักษะจากอู่โหว  
> 大膽應無懼，雄心誓不回。กล้าหาญไม่หวั่นเกรง; จิตใจมั่นคงเสียสละ  
> 成都身死日，漢將有餘哀。วันที่สิ้นชีพในเซงโต๋; ขุนพลฮั่นยังอาดูร
> 
>

ในวัฒนธรรมประชานิยม
-------------------

เกียงอุยปรากฏในฐานะตัวละครที่เล่นได้ในซีรีส์วิดีโอเกม*ไดนาสตีวอริเออร์*และ*วอริเออร์โอโรจิ*ที่ผลิตโดยบริษัทโคเอเทคโม ในเกมเกียงอุยมีบทบาทเป็นนักรบหนุ่มผู้อุทิศตนให้จูกัดเหลียงผู้เป็นอาจารย์อย่างสุดใจ เกียงอุยยังปรากฏในซีรีส์วิดีโอ*โรแมนซ์ออฟเดอะทรีคิงดัมส์*ของโคเอเทคโม

อนุสรณ์
-------

พิพิธภัณฑ์อนุสรณ์เกียงอุย (姜維紀念館 *เจียง เหวย์จิ้นล่างกว่าน*) สร้างขึ้นในปี ค.ศ. 1999 ใกล้กับบ้านเกิดของเกียงอุยทางตะวันออกของอำเภอกานกู่ นครเทียนฉุ่ย มณฑลกานซู่ พิพิธภัณฑ์ครอบคลุมพื้นที่ 360 ตารางเมตร สร้างโดยระดมทุนจากคนท้องถิ่น สิ่งจัดแสดงหลักในพิพิธภัณฑ์ได้แก่ รูปปั้นสูงสี่เมตรของเกียงอุยในโถงใหญ่ และศิลาจารึกที่จารึกคำว่า "บ้านเกิดของเกียงอุย" เป็นอักษรวิจิตรที่เขียนโดยนายพลหยาง เฉิงอู่ (楊成武)

หอคอยผิงเซียง (平襄楼 *ผิงเซียงโหลว*) ในอำเภอหลูชาน มณฑลเสฉวนในปัจจุบัน เป็นอาคารสูง 24 เมตรที่สร้างขึ้นเพื่ออุทิศให้กับเกียงอุย ชื่อของหอคอยมีที่มาจากบรรดาศักดิ์ของเกียงอุยคือผิงเซียงโหว (平襄侯) หอคอยสร้างขึ้นในยุคราชวงศ์ซ่ง ได้รับการบูรณะในปี ค.ศ. 1445 ในยุคราชวงศ์หมิง และได้รับการกำหนดให้เป็นสถานที่สำคัญทางประวัติศาสตร์และวัฒนธรรมที่ได้รับการคุ้มครองในระดับชาติโดยหน่วยงานมรดกทางวัฒนธรรมแห่งรัฐของประเทศจีนในปี ค.ศ. 2006

มีโบราณสถานจำนวนหนึ่งที่เกี่ยวข้องกับเกียงอุยที่ด่านเจี้ยนเหมินในอำเภอเจี้ยนเก๋อ มณฑลเสฉวนในปัจจุบัน ได้แก่ บ่อน้ำเกียงอุย (姜維井 เจียง เหวย์จิ่ง) ถ้ำเกียงอุย (姜維洞 *เจียง เหวย์ต้ง*) ป้อมเกียงอุย (姜維城 *เจียง เหวย์เฉิง*) ศาลเกียงอุย (姜維廟 *เจียง เหวย์เมี่ยว*) สะพานท่านเกียง (姜公橋 *เจียงกงเฉียว*) คลังอาวุธเกียงอุย (姜維軍械 เจียง เหวย์จฺวินเซี่ย) และสุสานเกียงอุย (姜維墓 *เจียง เหวย์มู่*) กวีเช่นลู่ โหยว (陸游), จั่ว มู่ (左牧), หลี่ เถียวยฺเหวียน (李調元) และจฺวาง เสฺวเหอ (莊學和) เคยเขียนบทกวีที่ด่านเจี้ยนเหมินเพื่อสรรเสริญเกียงอุย

ดูเพิ่ม
-------

* รายชื่อบุคคลในยุคสามก๊ก

หมายเหตุ
--------

1. 1 2 3  ชีวประวัติเกียงอุยใน*จดหมายเหตุสามก๊ก*บันทึกว่าเกียงอุยมีอายุ 27 ปี (ตามการนับอายุแบบเอเชียตะวันออก) ขณะเมื่อแปรพักตร์จากวุยก๊กไปเข้าด้วยจ๊กก๊กในปี ค.ศ. 228 ชีวประวัติจงโฮยใน*จดหมายเหตุสามก๊ก*บันทึกว่าทั้งจงโฮยและเกียงอุยเสียชีวิตในวันที่ 18 เดือน 1 ศักราช*จิ่งยฺเหวียน*ปีที่ 5 ในรัชสมัยของโจฮวน วันที่นี้ตรงกับวันที่ 3 มีนาคม ค.ศ. 264 ในปฏิทินกริโกเรียน เมื่อคำนวณแล้วปีที่เกียงอุยเกิดควรเป็นปี ค.ศ. 202 และมีอายุ 62 ปีขณะเสียชีวิตในปี ค.ศ. 264
2. ↑  *จดหมายเหตุสามก๊ก*บันทึกว่าเลี้ยงซีั อินเชียง และเลี้ยงเขียนแปรพักตร์เข้าด้วยจ๊กก๊กพร้อมกับเกียงอุย ภายหลังได้รับราชการเป็นขุนนางตำแหน่งสูงในราชสำนักจ๊กก๊ก เลี้ยงซีได้เป็นเสนาบดีปฏิคม (大鴻臚 *ต้าหงหลู*) อินซงได้เป็นเจ้ากรมนครบาล (執金吾 *จื๋อจินอู๋*) เลี้ยงเขียนได้เป็นจางวางวังจักรพรรดินี (大長秋 *ต้าฉางชิว*) ทั้งสามเสียชีวิตก่อนการล่มสลายของจ๊กก๊กในปี ค.ศ. 263
3. ↑  ชื่อรองของจูกัดเอี๋ยน
4. ↑  ชื่อรองของแฮเฮาเหียน
5. ↑  ชื่อรองของเกียงอุย
6. ↑  ดูรายละเอียดเพิ่มเติมในเตงงาย#บทบาทของจงโฮยในการจับกุมเตงงายและจงโฮย#การจับกุมเตงงาย
7. ↑  ตรงกับ*สามก๊ก ฉบับเจ้าพระยาพระคลัง (หน)* ตอนที่ 71
8. ↑  ตรงกับ*สามก๊ก ฉบับเจ้าพระยาพระคลัง (หน)* ตอนที่ 80 ถึงตอนที่ 85
9. ↑  ตรงกับ*สามก๊ก ฉบับเจ้าพระยาพระคลัง (หน)* ตอนที่ 86
10. ↑  หมายถึงเจียง จื่อหยา
11. ↑  หมายถึงจูกัดเหลียง

อ้างอิง
-------

1. 1 2  (亮辟維為倉曹掾，加奉義將軍，封當陽亭侯，時年二十七。) *จดหมายเหตุสามก๊ก* เล่มที่ 44.
2. ↑  ([景元五年正月]十八日日中， ... 姜維率會左右戰，手殺五六人，衆旣格斬維，爭赴殺會。會時年四十，將士死者數百人。) *จดหมายเหตุสามก๊ก* เล่มที่ 28.
3. 1 2  de Crespigny (2007), p. 378.
4. ↑  (姜維字伯約，天水兾人也。) *จดหมายเหตุสามก๊ก* เล่มที่ 44.
5. 1 2 3  (以父冏昔為郡功曹，值羌、戎叛亂，身衞郡將，沒於戰場，賜維官中郎，參本郡軍事。) *จดหมายเหตุสามก๊ก* เล่มที่ 44.
6. ↑  (少孤，與母居。好鄭氏學。) *จดหมายเหตุสามก๊ก* เล่มที่ 44.
7. ↑  (傅子曰：維為人好立功名，陰養死士，不脩布衣之業。) อรรถาธิบายจาก*ฟู่จื่อ*ใน*จดหมายเหตุสามก๊ก* เล่มที่ 44.
8. ↑  (仕郡上計掾，州辟為從事。) *จดหมายเหตุสามก๊ก* เล่มที่ 44.
9. ↑  Sima (1084), vol. 71. harv error: no target: CITEREFSima1084 (help)
10. ↑  (維昔所俱至蜀，梁緒官至大鴻臚，尹賞執金吾，梁虔大長秋，皆先蜀亡歿。) *จดหมายเหตุสามก๊ก* เล่มที่ 44.
11. ↑  (建興六年，丞相諸葛亮軍向祁山，時天水太守適出案行，維及功曹梁緒、主簿尹賞、主記梁虔等從行。太守聞蜀軍垂至，而諸縣響應，疑維等皆有異心，於是夜亡保上邽。) *จดหมายเหตุสามก๊ก* เล่มที่ 44.
12. ↑  (維等覺太守去，追遲，至城門，城門已閉，不納。維等相率還兾，兾亦不入維。維等乃俱詣諸葛亮。) *จดหมายเหตุสามก๊ก* เล่มที่ 44.
13. ↑  (魏略曰：天水太守馬遵將維及諸官屬隨雍州刺史郭淮偶自西至洛門案行，會聞亮已到祁山，淮顧遵曰：「是欲不善！」遂驅東還上邽。遵念所治兾縣界在西偏，又恐吏民樂亂，遂亦隨淮去。) อรรถาธิบายจาก*เว่ย์เลฺว่*ใน*จดหมายเหตุสามก๊ก* เล่มที่ 44.
14. ↑  (時維謂遵曰：「明府當還兾。」遵謂維等曰：「卿諸人[回]復信，皆賊也。」各自行。維亦無如遵何，而家在兾，遂與郡吏上官子脩等還兾。) อรรถาธิบายจาก*เว่ย์เลฺว่*ใน*จดหมายเหตุสามก๊ก* เล่มที่ 44.
15. ↑  (兾中吏民見維等大喜，便推令見亮。二人不獲已，乃共詣亮。亮見，大恱。未及遣迎兾中人，會亮前鋒為張郃、費繇等所破，遂將維等却縮。維不得還，遂入蜀。諸軍攻兾，皆得維母妻子，亦以維本無去意，故不沒其家，但繫保官以延之。) อรรถาธิบายจาก*เว่ย์เลฺว่*ใน*จดหมายเหตุสามก๊ก* เล่มที่ 44.
16. ↑  (後遷中監軍征西將軍。) *จดหมายเหตุสามก๊ก* เล่มที่ 44.
17. 1 2  Sima (1084), vol. 34. harv error: no target: CITEREFSima1084 (help)
18. ↑  ([建興]十二年，亮卒，維還成都，為右監軍輔漢將軍，統諸軍，進封平襄侯。) *จดหมายเหตุสามก๊ก* เล่มที่ 44.
19. ↑  (延熈元年，隨大將軍蔣琬住漢中。琬旣遷大司馬，以維為司馬，數率偏軍西入。) *จดหมายเหตุสามก๊ก* เล่มที่ 44.
20. ↑  (正始元年，蜀將羌維出隴西。淮遂進軍，追至彊中，維退，遂討羌迷當等，案撫柔氐三千餘落，拔徙以實關中。) *จดหมายเหตุสามก๊ก* เล่มที่ 26.
21. ↑  ([延熈]六年，遷鎮西大將軍，領涼州刺史。) *จดหมายเหตุสามก๊ก* เล่มที่ 44.
22. ↑  ([延熙九年]冬十一月，大司馬蔣琬卒。) *จดหมายเหตุสามก๊ก* เล่มที่ 33.
23. ↑  ([延熈]十年，遷衞將軍，與大將軍費禕共錄尚書事。) *จดหมายเหตุสามก๊ก* เล่มที่ 44.
24. ↑  (是歲，汶山平康夷反，維率衆討定之。) *จดหมายเหตุสามก๊ก* เล่มที่ 44.
25. ↑  (八年，隴西、南安、金城、西平諸羌餓何、燒戈、伐同、蛾遮塞等相結叛亂，攻圍城邑，南招蜀兵，涼州名胡治無戴復叛應之。) *จดหมายเหตุสามก๊ก* เล่มที่ 26.
26. 1 2 3 4 5  Sima (1084), vol. 75. harv error: no target: CITEREFSima1084 (help)
27. ↑  (討蜀護軍夏侯霸督諸軍屯為翅。淮軍始到狄道，議者僉謂宜先討定枹罕，內平惡羌，外折賊謀。淮策維必來攻霸，遂入渢中，轉南迎霸。維果攻為翅，會淮軍適至，維遁退。進討叛羌，斬餓何、燒戈，降服者萬餘落。) *จดหมายเหตุสามก๊ก* เล่มที่ 26.
28. ↑  (又出隴西、南安、金城界，與魏大將軍郭淮、夏侯霸等戰於洮西。胡王治無戴等舉部落降，維將還安處之。) *จดหมายเหตุสามก๊ก* เล่มที่ 44.
29. ↑  ([正始]九年， ... [郭]淮進軍趨西海，欲掩取其累重，會[治]無戴折還，與戰於龍夷之北，破走之。) *จดหมายเหตุสามก๊ก* เล่มที่ 26.
30. ↑  (姜維出石營，從彊川，乃西迎治無戴，留陰平太守廖化於成重山築城，斂破羌保質。) *จดหมายเหตุสามก๊ก* เล่มที่ 26.
31. ↑  (淮曰：「今往取化，出賊不意，維必狼顧。比維自致，足以定化，且使維疲於奔命。兵不遠西，而胡交自離，此一舉而兩全之策也。」乃別遣夏侯霸等追維於沓中，淮自率諸軍就攻化等。維果馳還救化，皆如淮計。) *จดหมายเหตุสามก๊ก* เล่มที่ 26.
32. ↑  ([延熈]十二年，假維節， ...) *จดหมายเหตุสามก๊ก* เล่มที่ 44.
33. ↑  (淮從泰計，使泰率討蜀護軍徐質、南安太守鄧艾等進兵圍之，斷其運道及城外流水。安等挑戰，不許，將士困窘，分糧聚雪以稽日月。維果來救，出自牛頭山，與泰相對。 ... 勑諸軍各堅壘勿與戰，遣使白淮，欲自南渡白水，循水而東，使淮趣牛頭，截其還路，可并取維，不惟安等而已。淮善其策，進率諸軍軍洮水。維懼，遁走，安等孤縣，遂皆降。) *จดหมายเหตุสามก๊ก* เล่มที่ 22.
34. ↑  (於是留艾屯白水北。三日，維遣廖化自白水南向艾結營。艾謂諸將曰：「維今卒還，吾軍人少，法當來渡而不作橋。此維使化持吾，令不得還。維必自東襲取洮城。」洮城在水北，去艾屯六十里。艾即夜潛軍徑到，維果來渡，而艾先至據城，得以不敗。) *จดหมายเหตุสามก๊ก* เล่มที่ 28.
35. ↑  ([延熙]十三年，姜維復出西平，不克而還。) *จดหมายเหตุสามก๊ก* เล่มที่ 33.
36. ↑  (維自以練西方風俗，兼負其才武，欲誘諸羌、胡以為羽翼，謂自隴以西可斷而有也。) *จดหมายเหตุสามก๊ก* เล่มที่ 44.
37. ↑  (每欲興軍大舉，費禕常裁制不從，與其兵不過萬人。) *จดหมายเหตุสามก๊ก* เล่มที่ 44.
38. ↑  (漢晉春秋曰：費禕謂維曰：「吾等不如丞相亦已遠矣；丞相猶不能定中夏，況吾等乎！且不如保國治民，敬守社稷，如其功業，以俟能者，無以為希兾徼倖而決成敗於一舉。若不如志，悔之無及。」) อรรถาธิบายจาก*ฮั่นจิ้นชุนชิว*ใน*จดหมายเหตุสามก๊ก* เล่มที่ 44.
39. ↑  ([延熙]十六年歲首大會，魏降人郭循在坐。禕歡飲沈醉，為循手刃所害，謚曰敬侯。) *จดหมายเหตุสามก๊ก* เล่มที่ 44.
40. ↑  (魏氏春秋曰：脩字孝先，素有業行，著名西州。姜維劫之，脩不為屈。劉禪以為左將軍，脩欲刺禪而不得親近，每因慶賀，且拜且前，為禪左右所遏，事輙不克，故殺禕焉。) อรรถาธิบายจาก*เว่ย์ชื่อชุนชิว*ใน*จดหมายเหตุสามก๊ก* เล่มที่ 4.
41. 1 2 3 4 5 6  Sima (1084), vol. 76. harv error: no target: CITEREFSima1084 (help)
42. ↑  ([延熙十六年]夏，維率將數萬人出石營，經董亭，圍南安，魏雍州刺史陳泰解圍至洛門，維糧盡退還。) *จดหมายเหตุสามก๊ก* เล่มที่ 44.
43. ↑  ([十七年]夏六月，維復率衆出隴西。冬，拔狄道、河間、臨洮三縣民，居于緜竹、繁縣。) *Sanguozhi* vol. 33.
44. ↑  (明年，加督中外軍事。復出隴西，守狄道長李簡舉城降。進圍襄武，與魏將徐質交鋒，斬首破敵，魏軍敗退。維乘勝多所降下，拔河間、狄道、臨洮三縣民還， ...) *จดหมายเหตุสามก๊ก* เล่มที่ 44.
45. ↑  (... 後[延熙]十八年，復與車騎將軍夏侯霸等俱出狄道， ...) *จดหมายเหตุสามก๊ก* เล่มที่ 44.
46. ↑  (... 大破魏雍州刺史王經於洮西，經衆死者數萬人。經退保狄道城，維圍之。) *จดหมายเหตุสามก๊ก* เล่มที่ 44.
47. ↑  (魏征西將軍陳泰進兵解圍，維却住鍾題。) *จดหมายเหตุสามก๊ก* เล่มที่ 44.
48. ↑  ([延熙]十九年春，就遷維為大將軍。) *จดหมายเหตุสามก๊ก* เล่มที่ 44.
49. ↑  (更整勒戎馬，與鎮西大將軍胡濟期會上邽，濟失誓不至，故維為魏大將鄧艾所破於段谷，星散流離，死者甚衆。) *จดหมายเหตุสามก๊ก* เล่มที่ 44.
50. 1 2 3 4 5  Sima (1084), vol. 77. harv error: no target: CITEREFSima1084 (help)
51. ↑  (衆庶由是怨讟，而隴已西亦騷動不寧，維謝過引負，求自貶削。為後將軍，行大將軍事。) *จดหมายเหตุสามก๊ก* เล่มที่ 44.
52. ↑  ([延熙]二十年，魏征東大將軍諸葛誕反於淮南，分關中兵東下。維欲乘虛向秦川，復率數萬人出駱谷，徑至沈嶺。時長城積穀甚多而守兵乃少，聞維方到，衆皆惶懼。) *จดหมายเหตุสามก๊ก* เล่มที่ 44.
53. ↑  (魏大將軍司馬望拒之，鄧艾亦自隴右，皆軍于長城。維前住芒水，皆倚山為營。望、艾傍渭堅圍，維數下挑戰，望、艾不應。) *จดหมายเหตุสามก๊ก* เล่มที่ 44.
54. ↑  (景耀元年，維聞誕破敗，乃還成都。) *จดหมายเหตุสามก๊ก* เล่มที่ 44.
55. ↑  ([景耀]五年春正月， ... 是歲，姜維復率衆出侯和，為鄧艾所破，還住沓中。) *จดหมายเหตุสามก๊ก* เล่มที่ 33.
56. ↑  ([景耀]五年，維率衆出漢、侯和，為鄧艾所破，還住沓中。) *จดหมายเหตุสามก๊ก* เล่มที่ 44.
57. 1 2 3 4  Sima (1084), vol. 78. harv error: no target: CITEREFSima1084 (help)
58. ↑  (維本羈旅託國，累年攻戰，功績不立，而宦臣黃皓等弄權於內，右大將軍閻宇與皓恊比，而皓陰欲廢維樹宇。) *จดหมายเหตุสามก๊ก* เล่มที่ 44.
59. ↑  (維亦疑之。故自危懼，不復還成都。) *จดหมายเหตุสามก๊ก* เล่มที่ 44.
60. ↑  (華陽國志曰；維惡黃皓恣擅，啟後主欲殺之。後主曰：「皓趨走小臣耳，往董允切齒，吾常恨之，君何足介意！」維見皓枝附葉連，懼於失言，遜辭而出。後主勑皓詣維陳謝。維說皓求沓中種麥，以避內逼爾。) อรรถาธิบายจาก*พงศาวดารหฺวาหยาง*ใน*จดหมายเหตุสามก๊ก* เล่มที่ 44.
61. ↑  ([景耀]六年，維表後主：「聞鍾會治兵關中，欲規進取，宜並遣張翼、廖化督諸軍分護陽安關口、陰平橋頭以防未然。」) *จดหมายเหตุสามก๊ก* เล่มที่ 44.
62. ↑  (皓徵信鬼巫，謂敵終不自致，啟後主寢其事，而羣臣不知。) *จดหมายเหตุสามก๊ก* เล่มที่ 44.
63. ↑  (及鍾會將向駱谷，鄧艾將入沓中，然後乃遣右車騎廖化詣沓中為維援，左車騎張翼、輔國大將軍董厥等詣陽安關口以為諸圍外助。) *จดหมายเหตุสามก๊ก* เล่มที่ 44.
64. ↑  (比至陰平，聞魏將諸葛緒向建威，故住待之。) *จดหมายเหตุสามก๊ก* เล่มที่ 44.
65. ↑  (月餘，維為鄧艾所摧，還住陰平。) *จดหมายเหตุสามก๊ก* เล่มที่ 44.
66. ↑  (鍾會攻圍漢、樂二城，遣別將進攻關口，蔣舒開城出降，傅僉格鬬而死。會攻樂城，不能克，聞關口已下，長驅而前。) *จดหมายเหตุสามก๊ก* เล่มที่ 44.
67. ↑  (翼、厥甫至漢壽，維、化亦舍陰平而退，適與翼、厥合，皆退保劒閣以拒會。) *จดหมายเหตุสามก๊ก* เล่มที่ 44.
68. ↑  (會與維書曰：「公侯以文武之德，懷邁世之略，功濟巴、漢，聲暢華夏，遠近莫不歸名。每惟疇昔，甞同大化，吳札、鄭喬，能喻斯好。」) *จดหมายเหตุสามก๊ก* เล่มที่ 44.
69. ↑  (維不荅書，列營守險。會不能克，糧運縣遠，將議還歸。) *จดหมายเหตุสามก๊ก* เล่มที่ 44.
70. ↑  (而鄧艾自陰平由景谷道傍入，遂破諸葛瞻於緜竹。後主請降於艾，艾前據成都。) *จดหมายเหตุสามก๊ก* เล่มที่ 44.
71. ↑  (維等初聞瞻破，或聞後主欲固守成都，或聞欲南入建寧，於是引軍由廣漢、郪道以審虛實。) *จดหมายเหตุสามก๊ก* เล่มที่ 44.
72. ↑  (尋被後主敕令，乃投戈放甲，詣會於涪軍前，將士咸怒，拔刀斫石。) *จดหมายเหตุสามก๊ก* เล่มที่ 44.
73. ↑  (干寶晉紀云：會謂維曰；「來何遲也？」維正色流涕曰：「今日見此為速矣！」會甚奇之。) อรรถาธิบายจาก*จิ้นจี้*ใน*จดหมายเหตุสามก๊ก* เล่มที่ 44.
74. ↑  ([鍾]會厚待[姜]維等，皆權還其印號節蓋。會與維出則同轝，坐則同席，謂長史杜預曰：「以伯約比中土名士，公休、太初不能勝也。」) *จดหมายเหตุสามก๊ก* เล่มที่ 44.
75. ↑  (漢晉春秋曰：會陰懷異圖，維見而知其心，謂可構成擾亂以圖克復也， ...) อรรถาธิยายจาก*ฮั่นจิ้นชุนชิว*ใน*จดหมายเหตุสามก๊ก* เล่มที่ 44.
76. ↑  (... 乃詭說會曰：「聞君自淮南已來，筭無遺策，晉道克昌，皆君之力。今復定蜀，威德振世，民高其功，主畏其謀，欲以此安歸乎！夫韓信不背漢於擾攘，以見疑於旣平，大夫種不從范蠡於五湖，卒伏劒而妄死，彼豈闇主愚臣哉？利害使之然也。今君大功旣立，大德已著，何不法陶朱公泛舟絕迹，全功保身，登峨嵋之嶺，而從赤松游乎？」) อรรถาธิยายจาก*ฮั่นจิ้นชุนชิว*ใน*จดหมายเหตุสามก๊ก* เล่มที่ 44.
77. ↑  (會曰：「君言遠矣，我不能行，且為今之道，或未盡於此也。」) อรรถาธิยายจาก*ฮั่นจิ้นชุนชิว*ใน*จดหมายเหตุสามก๊ก* เล่มที่ 44.
78. ↑  (維曰：「其佗則君智力之所能，無煩於老夫矣。」) อรรถาธิยายจาก*ฮั่นจิ้นชุนชิว*ใน*จดหมายเหตุสามก๊ก* เล่มที่ 44.
79. ↑  (由是情好歡甚。) อรรถาธิยายจาก*ฮั่นจิ้นชุนชิว*ใน*จดหมายเหตุสามก๊ก* เล่มที่ 44.
80. ↑  (會旣構鄧艾，艾檻車徵，因將維等詣成都，自稱益州牧以叛。) *จดหมายเหตุสามก๊ก* เล่มที่ 44.
81. ↑  (欲授維兵五萬人，使為前驅。) *จดหมายเหตุสากมก๊ก* เล่มที่ 44.
82. ↑  (十八日日中，烈軍兵與烈兒雷鼓出門，諸軍兵不期皆鼓譟出，曾無督促之者，而爭先赴城。時方給與姜維鎧杖，白外有匈匈聲，似失火，有頃，白兵走向城。會驚，謂維曰：「兵來似欲作惡，當云何？」維曰：「但當擊之耳。」) *จดหมายเหตุสามก๊ก* เล่มที่ 28.
83. ↑  (會遣兵悉殺所閉諸牙門郡守，內人共舉机以柱門，兵斫門，不能破。斯須，門外倚梯登城，或燒城屋，蟻附亂進，矢下如雨，牙門、郡守各緣屋出，與其卒兵相得。姜維率會左右戰，手殺五六人，衆旣格斬維，爭赴殺會。) *จดหมายเหตุสามก๊ก* เล่มที่ 28.
84. ↑  (魏將士憤發，殺會及維，維妻子皆伏誅。) *จดหมายเหตุสามก๊ก* เล่มที่ 44.
85. ↑  (世語曰：維死時見剖，膽如斗大。) อรรถาธิบายจาก*ชื่อยฺหวี่*ใน*จดหมายเหตุสามก๊ก* เล่มที่ 44.
86. ↑  (華陽國志曰：維教會誅北來諸將，旣死，徐欲殺會，盡坑魏兵，還復蜀祚， ...) อรรถาธิบายจาก*พงศาวดารหฺวาหยาง*ใน*จดหมายเหตุสามก๊ก* เล่มที่ 44.
87. ↑  (... 密書與後主曰：「願陛下忍數日之辱，臣欲使社稷危而復安，日月幽而復明。」) อรรถาธิบายจาก*พงศาวดารหฺวาหยาง*ใน*จดหมายเหตุสามก๊ก* เล่มที่ 44.
88. ↑  (會馬謖敗於街亭，亮拔將西縣千餘家及維等還，故維遂與母相失。) *จดหมายเหตุสามก๊ก* เล่มที่ 44.
89. ↑  (孫盛雜記曰：初，姜維詣亮，與母相失，復得母書，令求當歸。) อรรถาธิบายจาก*จ๋าจี้*ใน*จดหมายเหตุสามก๊ก* เล่มที่ 44.
90. ↑  (維曰：「良田百頃，不在一畒，但有遠志，不在當歸也。」) อรรถาธิบายจาก*จ๋าจี้*ใน*จดหมายเหตุสามก๊ก* เล่มที่ 44.
91. ↑  (蜀大將軍平襄侯[姜]維，裔孫[姜]明，世居上邽。) *จดหมายเหตุราชวงศ์ถังใหม่* เล่มที่ 73 (บรรพ 3).
92. 1 2  "สามก๊ก ตอนที่ ๗๑". *วัชรญาณ*. สืบค้นเมื่อ August 29, 2023.`{{cite web}}`: CS1 maint: url-status (ลิงก์)
93. ↑  *สามก๊ก* ตอนที่ 92-93.
94. 1 2  "สามก๊ก ตอนที่ ๘๐". *วัชรญาณ*. สืบค้นเมื่อ August 29, 2023.`{{cite web}}`: CS1 maint: url-status (ลิงก์)
95. 1 2  "สามก๊ก ตอนที่ ๘๕". *วัชรญาณ*. สืบค้นเมื่อ August 29, 2023.`{{cite web}}`: CS1 maint: url-status (ลิงก์)
96. ↑  *สามก๊ก* ตอนที่ 107-115.
97. 1 2  "สามก๊ก ตอนที่ ๘๖". *วัชรญาณ*. สืบค้นเมื่อ August 29, 2023.`{{cite web}}`: CS1 maint: url-status (ลิงก์)
98. 1 2  *สามก๊ก* เล่มที่ 119.
99. ↑  "Memorials to Famous Persons from Tianshui: Jiang Wei Memorial Museum". *www.e3ol.com* (ภาษาจีน). 3 March 2009. คลังข้อมูลเก่าเก็บจากแหล่งเดิมเมื่อ 2019-12-31. สืบค้นเมื่อ 6 June 2018.
100. ↑  "State Council's Notice on the Sixth Batch of Major Historical and Cultural Sites Protected at the National Level". *www.gov.cn* (ภาษาจีน). 25 May 2006. สืบค้นเมื่อ 6 June 2018.
101. ↑  "Remembering Jiang Wei of the Three Kingdoms Period at Jianmen Pass". *country.aweb.com.cn* (ภาษาจีน). 8 September 2006. คลังข้อมูลเก่าเก็บจากแหล่งเดิมเมื่อ 2020-02-09. สืบค้นเมื่อ 6 June 2018.

บรรณานุกรม
----------

* ตันซิ่ว (ศตวรรษที่ 3). *จดหมายเหตุสามก๊ก* (*ซานกั๋วจื้อ*).
* ฉาง ฉฺวี (ป. ศตวรรษที่ 4). *พงศาวดารหฺวาหยาง* (*หฺวาหยางกั๋วจื้อ*).
* เผย์ ซงจือ (ศตวรรษที่ 5). *อรรถาธิบายจดหมายเหตุสามก๊ก* (*ซานกั๋วจื้อจู้*).
* ซือหม่า กวาง (1084). *จือจื้อทงเจี้ยน*.
* Ouyang, Xiu; Song, Qi; Fan, Zhen; Lü, Xiaqing; Song, Minqiu (eds.) (11th century). *จดหมายเหตุราชวงศ์ถังใหม่* (*ซินถังชู*).
* ล่อกวนตง (ศตวรรษที่ 14). *สามก๊ก* (*ซันกั๋วเหยี่ยนอี้*).
* Lu, Bi (1982). 三國志集解 *(Explanatory Commentary to the Sanguozhi)* (ภาษาจีน). Beijing: Zhonghua Book Company. ISBN 978-7-101-01019-0.
* Boyang (1985). *Modern Chinese Edition of Zizhi Tongjian* (ภาษาจีน). Vol. 20. Taipei: Yuan-Liou Publishing. ISBN 9573208423.
* de Crespigny, Rafe (2007). *A Biographical Dictionary of Later Han to the Three Kingdoms 23-220 AD*. Leiden: Brill. ISBN 9789004156050.

| * ด
* ค
* ก
บุคคลสำคัญในจ๊กก๊ก |
| --- |
| จักรพรรดิ | 
* เล่าปี่
* เล่าเสี้ยน

 |
| จักรพรรดินี | 
* งอซี
* เตียวซี (จักรพรรดินีจิ้งไอ)
* เตียวซี (จักรพรรดินีองค์ที่ 2)

 |
| องค์ชายและเชื้อพระวงศ์ | 
* เล่าขำ
* เล่ายอย
* เล่าเอ๋ง
* เล่าลี

 |
| ผู้สำเร็จราชการแผ่นดิน | 
* จูกัดเหลียง
* เจียวอ้วน
* ตั๋งอุ๋น
* บิฮุย
* เกียงอุย

 |
| ขุนนางฝ่ายพลเรือน | 
* กวนหิน
* กุยฮิวจี๋
* ขับเจ้ง
* เคาจู
* เคาเจ้ง
* จินปิด
* จูกัดเกียว
* เจาจิ๋ว
* เฉินจือ
* ตังควด
* ตั๋งโห
* ตันจิ๋น
* ตันซิ่ว
* เตาเขง
* เตียวติด
* เตียวเปา
* โตบี
* เบงกอง
* บิสี
* ม้าเลี้ยง
* ลิคี
* ลิจวน
* ลิหงี
* ลิฮก
* เล่าป๋า
* เลี้ยงเขียน
* เลี้ยงซี
* เลี่ยว ลี่
* ไลบิน
* หยาง ซี่
* หลี เหมี่ยว
* อองเมา
* อองเลี้ยน
* อองฮู
* อินเบก
* อินเชียง
* อีเจี้ย
* เอี่ยงลอง
* เอียวหู
* เอียวหงี
* เอียวฮอง
* ฮวนเกี๋ยน
* ฮุยโฮ

 |
| ขุนนางฝ่ายทหาร | 
* กง ลู่
* กัวหยง
* โกเสียง
* คว้อเก๋อ
* งอปั้น
* งออี้
* จองอี้
* เฉิน เต้า
* จูกัดเจี๋ยม
* ตันเซ็ก
* เตงจี๋
* เตียวจูล่ง
* เตียวหงี
* เตียวหุย
* เตียวอี้
* เตียวเอ๊ก
* เทียกี
* ปองสิบ
* ปอเฉียม
* เปาเตียว
* ม้าเจ๊ก
* ม้าเฉียว
* ม้าตง
* ม้าต้าย
* ลิเงียม
* ลิอ๋อง
* ลิอิ๋น
* เล่าตำ
* เลียวฮัว
* อองเป๋ง
* อุยก๋วน
* อุยเอี๋ยน
* เฮียงทง
* แฮหัวป๋า

 |
| สตรีสำคัญ | 
* กำฮูหยิน
* บิฮูหยิน
* อุ๋ยซี
* แฮหัวฮูหยิน

 |
| บุคคลสำคัญอื่น ๆ | 
* เบ้งเฮ็ก
* สะโมโข

 |