ศาสตราจารย์พิเศษ **เฉลิม นาคีรักษ์** (21 กันยายน พ.ศ. 2460 – 2 ธันวาคม พ.ศ. 2545) เป็นศิลปินอาวุโสคนสำคัญด้านจิตรกรรมซึ่งเป็นที่ยอมรับนับถือในวงการศิลปะและศิลปศึกษาโดยทั่วไป

ประวัติและการศึกษา
------------------

เฉลิม นาคีรักษ์ เกิดเมื่อวันที่ 21 กันยายน พ.ศ. 2460 ที่อำเภอตระการพืชผล จังหวัดอุบลราชธานี มีผลงานดีเด่นทั้งในแบบศิลปะสมัยใหม่และศิลปะแบบประเพณีประยุกต์ ผลงานส่วนใหญ่เกี่ยวกับชีวิตและประเพณีไทยมีความยึดมั่นและศรัทธาในศิลปะได้สร้างสรรค์ผลงานต่อเนื่องกันมาเป็นเวลายาวนานเกือบ 50 ปี มีผลงานแพร่หลายทั้งในและต่างประเทศ เคยได้รับรางวัลในการประกวดศิลปกรรมหลายครั้งและหลายแห่ง ในด้านการถ่ายทอดวิชาความรู้ทางศิลปะนั้น เฉลิม นาคีรักษ์ ได้เป็นอาจารย์สอนวิชาศิลปะที่วิทยาลัยเพาะช่างเป็นเวลา 37 ปี มีศิษย์เป็นจำนวนมากทั่วประเทศ ได้รับราชการโดยตลอดมา จนได้รับแต่งตั้งเป็นผู้อำนวยการวิทยาลัยเพาะช่างและเป็นคณบดีคณะศิลปกรรมวิทยาลัยเทคโนโลยีและอาชีวศึกษา วิทยาเขตเพาะช่าง เมื่อเกษียณอายุราชการแล้ว ได้รับแต่งตั้งเป็นศาสตราจารย์พิเศษในสถาบันดังกล่าว เฉลิม นาคีรักษ์ ได้นำเอาผลงานศิลปะและวิชาการบริการแก่สังคมตลอดเวลาอันยาวนาน เป็นผู้บุกเบิกศิลปะยุคปัจจุบันคนสำคัญคนหนึ่ง นับเป็นศิลปินที่ดำรงชีพและสร้างสรรค์ผลงานศิลปะอันเป็นประโยชน์ต่อส่วนรวมด้วยจริยวัตรที่ดีงามและเป็นคนวาดรูปพระบาทสมเด็จพระมงกุฎเจ้าอยู่หัว

เฉลิม นาคีรักษ์ ได้รับการศึกษาจนจบระดับมัธยมศึกษาที่โรงเรียนในจังหวัดบ้านเกิด ด้วยความที่เป็นผู้ที่มีความสนใจในทางศิลปะเป็นพิเศษมาตั้งแต่เด็ก ๆ จึงตัดสินใจเดินทางเข้ากรุงเทพเพื่อเข้าเรียนวิชาศิลปะที่โรงเรียนเพาะช่างเมื่อ พ.ศ. 2477 ได้ศึกษาอยู่เป็นเวลา 4 ปี จนสำเร็จจึงได้เข้าศึกษาต่อวิชาครูประถมที่โรงเรียนฝึกหัดครูประถมพระนครอีก 1 ปี จากนั้นก็ได้ไปเข้ารับการอบรมวิชาทฤษฎีศิลปะกับศาสตราจารย์ศิลป์ พีระศรี ที่มหาวิทยาลัยศิลปากร อีก 6 เดือน ก่อนที่จะเข้ารับราชการในตำแหน่งครูจัตวา สอนศิลปะที่โรงเรียนเพาะช่างเมื่อ พ.ศ. 2483 ในระหว่างที่รับราชการ ท่านยังได้เคยมีโอกาสเดินทางไปดูงานด้านศิลปะที่ประเทศญี่ปุ่นอีกด้วย ทำให้ท่านได้สั่งสมประสบการณ์อันเป็นประโยชน์แก่การนำกลับมาถ่ายทอดแก่ลูกศิษย์ลูกหาในเวลาต่อมา ท่านได้ทุ่มเทสติปัญญาความสามารถถ่ายทอดความรู้แก่ศิษย์อย่างเต็มที่ ทั้งยังได้ปฏิบัติงานศิลปะควบคู่กันไปโดยตลอด

ผลงานด้านศิลปะ
--------------

ภาพเขียนของเฉลิม นาคีรักษ์
งานศิลปะของเฉลิม นาคีรักษ์ โดยหลักนั้นคืองานจิตรกรรม ซึ่งมีทั้งแนวสากลสมัยใหม่และแนวประเพณีประยุกต์ ส่วนเทคนิคที่ใช้มีทั้งสีน้ำมัน สีน้ำ สีฝุ่น และสีพลาสติก ส่วนเนื้อหาและเรื่องราวที่เขียนนั้นมีหลากหลาย ตั้งแต่ภาพหุ่นนิ่ง ภาพทิวทัศน์ ภาพบุคคล และภาพเกี่ยวกับประเพณีและวัฒนธรรมไทย ซึ่งผลงานเหล่านี้ล้วนเป็นผลงานที่ดีเด่นเป็นที่ยอมรับโดยทั่วไป ผลงานสำคัญที่ได้สร้างสรรค์ไว้ได้แก่พระบรมสาทิศลักษณ์ของพระบาทสมเด็จพระปรมินทรมหาภูมิพลอดุลยเดช สมเด็จพระนางเจ้าสิริกิติ์ พระบรมราชินีนาถ ตลอดจนพระมหากษัตริย์และเจ้านายในราชวงศ์จักรีอีกหลายพระองค์ ซึ่งประดิษฐานไว้ในสถานที่สำคัญต่าง ๆ หลายแห่ง ด้านการเขียนภาพสีน้ำ ก็เป็นงานที่ท่านรักและทำได้ดีเป็นพิเศษ จนได้รับคำชมเชยจากศาสตราจารย์ศิลป์ พีระศรี งานประเภทนี้ส่วนใหญ่จะเป็นภาพทิวทัศน์ที่ต่าง ๆ ทั้งในประเทศและต่างประเทศที่ท่านได้เดินทางไปพบเห็นและเกิดความประทับใจ 

ส่วนผลงานแนวประเพณีประยุกต์นั้น นับเป็นผลงานดีเด่นที่เป็นเอกลักษณ์เฉพาะตัว ผลงานเหล่านี้นอกจากจะสามารถถ่ายทอดชีวิตความเป็นอยู่ของชาวบ้านในชนบทได้เป็นอย่างดีแล้ว ยังให้ความรู้สึกของความสดใสสนุกสนาน มีรายละเอียดที่ซับซ้อนน่าสนใจไปทั่วทุกตารางนิ้วของผลงาน อันเกิดจากการรวมตัวกันของแนวความคิดสร้างสรรค์ องค์ประกอบทางศิลปะ และฝีมือชั้นครูด้วย 

เฉลิม นาคีรักษ์ ได้จัดแสดงผลงานเดี่ยว และส่งผลงานร่วมแสดงในงานแสดงผลงานศิลปะหลายครั้งทั้งในประเทศและต่างประเทศตั้งแต่ พ.ศ. 2483 ต่อเนื่องเรื่อยมาและได้รับรางวัลเกียรติคุณหลายครั้งอาทิ ได้รับรางวัลจิตรกรรม จากงานประกวดศิลปะในงานฉลองรัฐธรรมนูญ และได้รับรางวัลในการประกวดผลงานศิลปกรรมซึ่งจัดโดยกระทรวงวัฒนธรรมแห่งชาติในสมัยที่จอมพล ป.พิบูลสงคราม เป็นนายกรัฐมนตรี 

ความประทับที่สำคัญที่สุดในชีวิตของเฉลิม นาคีรักษ์ คือการที่ได้มีโอกาสเข้าเฝ้าทูลละอองธุลีพระบาทพระบาทสมเด็จพระปรมินทรมหาภูมิพลอดุลยเดชในโอกาสสำคัญ 2 โอกาส ๆ แรกเข้าเฝ้าฯพร้อมคณะศิลปินเมื่อ พ.ศ. 2506 เพื่อเขียนภาพถวายให้ทอดพระเนตร และได้ร่วมโต๊ะเสวยด้วย ส่วนครั้งที่ 2 ได้ร่วมคณะไปกับอธิบดีกรมศิลปากรและอาจารย์มหาวิทยาลัยศิลปากรอีกหลายท่าน เข้าเฝ้าทูลละอองธุลีพระบาทพระบาทสมเด็จพระปรมินทรมหาภูมิพลอดุลยเดช เพื่อถวายคำวิจารณ์ผลงานจิตรกรรมฝีพระหัตถ์ที่ทรงไว้ อันเป็นโอกาสสำคัญซึ่งท่านถือว่าเป็นพระมหากรุณาธิคุณและเป็นสิริมงคลสูงสุด

เฉลิม นาคีรักษ์ ได้รับการยกย่องเชิดชูเกียรติเป็นศิลปินแห่งชาติ สาขาทัศนศิลป์ (จิตรกรรม) ประจำปี พ.ศ. 2531

เครื่องราชอิสริยาภรณ์
---------------------

* พ.ศ. 2535 –  เครื่องราชอิสริยาภรณ์อันมีเกียรติยศยิ่งมงกุฎไทย ชั้นที่ 1 ประถมาภรณ์มงกุฎไทย (ป.ม.)
* พ.ศ. 2520 –  เครื่องราชอิสริยาภรณ์อันเป็นที่เชิดชูยิ่งช้างเผือก ชั้นที่ 2 ทวีติยาภรณ์ช้างเผือก (ท.ช.)
* พ.ศ. 2508 –  เหรียญจักรพรรดิมาลา (ร.จ.พ.)

อ้างอิง
-------

1. ↑  ราชกิจจานุเบกษา, ประกาศสำนักนายกรัฐมนตรี เรื่อง พระราชทานเครื่องราชอิสริยาภรณ์ เก็บถาวร 2022-09-29 ที่ เวย์แบ็กแมชชีน, เล่ม ๑๐๙ ตอนที่ ๑๕๔ ง ฉบับพิเศษ หน้า ๖๐, ๔ ธันวาคม ๒๕๓๕
2. ↑  ราชกิจจานุเบกษา, แจ้งความสำนักนายกรัฐมนตรี เรื่อง พระราชทานเครื่องราชอิสริยาภรณ์ เก็บถาวร 2022-07-25 ที่ เวย์แบ็กแมชชีน, เล่ม ๙๕ ตอนที่ ๖๓ ง ฉบับพิเศษ หน้า ๑๕๗๑, ๑๕ มิถุนายน ๒๕๒๑
3. ↑  ราชกิจจานุเบกษา, แจ้งความสำนักนายกรัฐมนตรี เรื่อง พระราชทานเหรียญจักรมาลาและเหรียญจักรพรรดิมาลา[*ลิงก์เสีย*], เล่ม ๘๒ ตอนที่ ๑๑๑ ง ฉบับพิเศษ หน้า ๘๒๕, ๒๓ ธันวาคม ๒๕๐๘

แหล่งข้อมูลอื่น
---------------

* ปิยะนาถ อังควาณิชกุล. ความคิดนอกกรอบทางทัศนศิลป์ของศิลปินไทย: กรณีศึกษาผลงานของศาสตราจารย์พิเศษ เฉลิม นาคีรักษ์. ใน **เอกสารประกอบการประชุมวิชาการระดับชาติ SMART ครั้งที่ 5**. น. 106–119. ม.ป.ท. 2558.
* หออัครศิลปิน เก็บถาวร 2020-12-05 ที่ เวย์แบ็กแมชชีน
* Pohchang.org เก็บถาวร 2013-06-23 ที่ เวย์แบ็กแมชชีน
* เว็บบอร์ด Pohchangonline

| * ด
* ค
* ก
ศิลปินแห่งชาติ สาขาทัศนศิลป์ |
| --- |
| วิจิตรศิลป์ | 

|  |  |
| --- | --- |
| จิตรกรรม | 
* กมล ทัศนาญชลี
* เกียรติศักดิ์ ชานนนารถ
* กำจร สุนพงษ์ศรี
* จักรพันธุ์ โปษยกฤต
* เฉลิม นาคีรักษ์
* เฉลิมชัย โฆษิตพิพัฒน์
* ช่วง มูลพินิจ
* ชวลิต เสริมปรุงสุข
* ดำรง วงศ์อุปราช
* ธงชัย รักปทุม
* ทวี นันทขว้าง
* ทวี รัชนีกร
* ถวัลย์ ดัชนี
* ดำรง วงศ์อุปราช
* ปัญญา วิจินธนสาร
* ประกิต บัวบุศย์
* ประเทือง เอมเจริญ
* ประยูร อุลุชาฎะ
* ประสงค์ ปัทมานุช
* ปริญญา ตันติสุข
* ปรีชา เถาทอง
* พิชัย นิรันต์
* เฟื้อ หริพิทักษ์
* ลาวัณย์ อุปอินทร์
* สนิท ดิษฐพันธุ์
* สวัสดิ์ ตันติสุข
* สันต์ สารากรบริรักษ์
* สมศักดิ์​ เชาวน์ธาดาพงศ์​
* โหมด ว่องสวัสดิ์
* อิทธิพล ตั้งโฉลก
* อารี สุทธิพันธุ์
* อำมฤทธิ์ ชูสุวรรณ
* อนันต์ ปาณินท์

 |
| ประติมากรรม | 
* คำหมา แสงงาม
* เข็มรัตน์ กองสุข
* ชลูด นิ่มเสมอ
* ชำเรือง วิเชียรเขตต์
* ชิน ประสงค์
* ชิต เหรียญประชา
* นนทิวรรธน์ จันทนะผะลิน
* พิมาน มูลประมุข
* ไพฑูรย์ เมืองสมบูรณ์
* วิชัย สิทธิรัตน์
* อินสนธิ์ วงศ์สาม
* ศราวุธ​ ดวงจำปา​
* เสวต เทศน์ธรรม

 |
| ภาพพิมพ์ | 
* เดชา วราชุน
* ถาวร โกอุดมวิทย์
* ประหยัด พงษ์ดำ
* พิษณุ ศุภนิมิตร
* มานิตย์ ภู่อารีย์

 |
| งานผ้า | 
* พยอม สีนะวัฒน์

 |
| การทอผ้า | 
* คำปุน ศรีใส
* คำสอน สระทอง
* มีชัย แต้สุจริยา
* แสงดา บัณสิทธิ์

 |
| เครื่องถม | 
* เห้ง โสภาพงศ์

 |
| ภาพถ่าย | 
* จิตต์ จงมั่นคง
* เดโช บูรณบรรพต
* พูน เกษจำรัส
* ไพบูลย์ มุสิกโปดก
* ยรรยง โอฬาระชิน
* วรนันทน์ ชัชวาลทิพากร
* วรรณี ชัชวาลทิพากร
* สิงห์คม บริสุทธิ์

 |
| ออกแบบประยุกต์ศิลป์ | 
* พินิจ สุวรรณะบุณย์

 |
| ออกแบบแฟชั่น | 
* สมชาย แก้วทอง
* ธีระพันธ์ วรรณรัตน์

 |
| สื่อผสม | 
* วิโชค มุกดามณี

 |
| สลักดุนเครื่องเงินและโลหะ | 
* ดิเรก สิทธิการ

 |

 |
| ประยุกต์ศิลป์ | 

|  |  |
| --- | --- |
| สถาปัตยกรรม | 
* กฤษฎา โรจนกร
* ธีรพล นิยม
* หม่อมราชวงศ์มิตรารุณ เกษมศรี
* เมธา บุนนาค
* ประเวศ ลิมปรังษี
* ภิญโญ สุวรรณคีรี
* ฤทัย ใจจงรัก
* สมภพ ภิรมย์
* อาวุธ เงินชูกลิ่น
* สิน​ พงษ์หาญยุทธ​
* ชาตรี ลดาลลิตสกุล

 |
| สถาปัตยกรรมร่วมสมัย | 
* กฤษฎา อรุณวงษ์ ณ อยุธยา
* จุลทัศน์ กิติบุตร
* นิธิ สถาปิตานนท์
* ประภากร วทานยกุล
* สุเมธ ชุมสาย ณ อยุธยา
* องอาจ สาตรพันธุ์

 |
| สถาปัตยกรรมไทย | 
* ประดิษฐ์ ยุวพุกกะ
* เผ่า สุวรรณศักดิ์ศรี
* วนิดา พึ่งสุนทร
* เสนอ นิลเดช

 |
| สถาปัตยกรรมภายใน | 
* คงศักดิ์ ยุกตะเสวี
* จรูญ อังศวานนท์
* ฤกษ์ฤทธิ์ แก้ววิเชียร

 |
| ออกแบบอุตสาหกรรม | 
* สมถวิล อุรัสยะนันทน์
* เสริมศักดิ์ นาคบัว

 |
| ออกแบบผังเมือง | 
* เจตกำจร พรหมโยธี
* นิจ หิญชีระนันท์

 |
| ภูมิสถาปัตยกรรม | 
* เดชา บุญค้ำ

 |
| สถาปัตยกรรมพื้นถิ่น | 
* อรศิริ ปาณินท์

 |
| ประณีตศิลป์ | 
* ประนอม ทาแปง
* เพ็ญพรรณ สิทธิไตรย์
* ทองร่วง เอมโอษฐ
* เนื่อง แฝงสีคำ
* บุญช่วย หิรัญวิทย์
* สำเริง แดงแนวน้อย

 |

 |
| 
แม่แบบ:ศิลปินแห่งชาติ
**ทัศนศิลป์**
**ศิลปะการแสดง**
**วรรณศิลป์**
 |