**เจ้าจอมมารดากลิ่น** หรือ**เจ้าจอมมารดาซ่อนกลิ่น** (บางแห่งสะกดว่า **ส้อนกลิ่น**) (สกุลเดิม คชเสนี; เกิด: พ.ศ. 2378 — ถึงแก่อสัญกรรม: 13 พฤศจิกายน พ.ศ. 2468) พระสนมเอกในพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว เป็นเจ้าจอมมารดาของพระเจ้าบรมวงศ์เธอ กรมพระนเรศรวรฤทธิ์ ต้นราชสกุลกฤดากร ณ อยุธยา

ประวัติ
-------

### พื้นเพเดิม

เจ้าจอมมารดากลิ่น เป็นธิดาพระยาดำรงราชพลขันธ์ (จุ้ย คชเสนี) ขุนนางเชื้อสายมอญ ซึ่งบิดาเป็นบุตรของเจ้าพระยามหาโยธา (ทอเรียะ คชเสนี) ส่วนทวดของเจ้าจอมมารดากลิ่นคือ เจ้าพระยามหาโยธา (เจ่ง คชเสนี) หรือ พระยาเจ่ง อดีตเจ้าเมืองเตรินที่คับข้องใจจากการกดขี่ของพม่าและได้อพยพเข้าพึ่งพระบรมโพธิสมภารกษัตริย์สยาม เป็นต้นสกุลคชเสนี และมีลูกหลานรับราชการสนองพระเดชพระคุณสืบมา โดยตระกูลได้เป็นเจ้าเมืองนครเขื่อนขันธ์ (ปัจจุบันคืออำเภอพระประแดง) เรื่อยมาจนถึงสมัยพระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว

### พระสนม

พระยาดำรงราชพลขันธ์ (จุ้ย คชเสนี) ถวายตัวเข้ารับราชการในมาตั้งแต่รัชสมัยพระบาทสมเด็จพระพุทธเลิศหล้านภาลัย จนได้รับบรรดาศักดิ์และเป็นเจ้าเมืองนครเขื่อนขันธ์ ครั้นในรัชสมัยพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว จึงได้ถวายตัวธิดาคือ กลิ่น หรือ ซ่อนกลิ่น เข้ารับราชการฝ่ายใน และได้เป็นเจ้าจอมมารดาในพระเจ้าบรมวงศ์เธอ กรมพระนเรศรวรฤทธิ์ (ประสูติ: 7 พฤษภาคม พ.ศ. 2398 — สิ้นพระชนม์: 10 สิงหาคม พ.ศ. 2468) ต้นราชสกุล "กฤดากร ณ อยุธยา"

แม้ว่าเจ้าจอมมารดากลิ่นจะเป็นพระสนมเอก และไม่ปรากฏหลักฐานเรื่องความสนิทเสน่หากับพระราชสวามีมากนัก แต่จากหลักฐานงานบันทึกของแอนนา ลีโอโนเวนส์ได้กล่าวว่า *"เจ้าจอมมารดาซ่อนกลิ่นไม่ใคร่จะเป็นที่โปรดปรานนัก เนื่องจากทรงระแวงญาติพี่น้องที่มีเชื้อสายมอญว่าจะไม่ซื่อสัตย์ภักดีต่อแผ่นดินไทย"* ถึงกับเคยลงโทษเจ้าจอมมารดากลิ่น เมื่อครั้งเจ้าจอมมารดากลิ่นทูลขอให้พระเจ้าลูกเธอ พระองค์เจ้ากฤษดาภินิหาร ถวายฎีกาต่อพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวให้ทรงแต่งตั้งพี่ชายของเจ้าจอมมารดากลิ่นเป็นเจ้าเมืองนครเขื่อนขันธ์แทนเจ้าเมืองคนก่อนที่เสียชีวิต ทั้งที่พระเจ้าอยู่หัวทรงแต่งตั้งบุคคลอื่นไปแล้วก่อนหน้า เจ้าจอมมารดากลิ่นจึงถูกระวางโทษด้วยข้อหาบ่อนทำลายพระราชอำนาจด้วยการจำขัง เมื่อแอนนา ลีโอโนเวนส์ทราบเรื่อง เธอจึงไปขอร้องสมเด็จเจ้าพระยาบรมมหาศรีสุริยวงศ์ (ช่วง บุนนาค) ช่วยกราบทูลพระราชทานอภัยโทษแก่เจ้าจอมมารดากลิ่น ซึ่งปรากฏในจดหมายพระราชหัตถเลขาของพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวที่ส่งถึงนางลีโอโนเวนส์ว่า *"ป.ล. 2 ฉันขอแจ้งให้เธอทราบว่าฉันได้ให้อภัยโทษแก่ คุณกลิ่น นักเรียนของเธอ ตามคำขอร้องของสมเด็จเจ้าพระยาแล้ว"*

### ปัจฉิมวัย

ท่านมีความเคร่งครัดมากในอัตลักษณ์ความเป็นมอญ ซึ่งในวังกรมพระนเรศวรวรฤทธิ์ก็ใช้ภาษามอญ กินอาหารมอญ รวมทั้งกรมพระนเรศร์วรฤทธิ์เองก็ทรงเจาะหูตามธรรมเนียมมอญ กล่าวกันว่าเจ้าจอมมารดากลิ่นได้ไปถวายงานพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวที่พระนครคีรี จังหวัดเพชรบุรี และได้ถ่ายทอดการทำข้าวแช่ซึ่งเป็นอาหารมอญแก่บ่าวไพร่จนแพร่หลายในจังหวัดเพชรบุรีและในราชสำนัก นอกจากนี้เจ้าจอมมารดากลิ่นยังเป็นผู้มีความเมตตา ดังที่สมเด็จพระเจ้าบรมวงศ์เธอ กรมพระยาดำรงราชานุภาพทรงเล่า ความว่า *"...เมื่อ พ.ศ. 2466 มารดาของข้าพเจ้าถึงอสัญกรรม วันหนึ่งกรมพระนเรศวรฤทธิ์เสด็จมาเยี่ยมด้วยกันกับเจ้าจอมมารดากลิ่น เมื่อนั่งอยู่ด้วยกันหน้าศพ คุณจอมมารดากลิ่นเห็นข้าพเจ้าเศร้าโศก ท่านสงสารออกปากว่า 'เสด็จต้องเป็นกำพร้า ฉันจะรับเป็นแม่แทนแม่ชุ่มจะโปรดหรือไม่' ข้าพเจ้าได้ฟังท่านแสดงความกรุณาเช่นนั้นจับใจ ก็กราบเรียนในทันทีว่า 'ดี ฉันขอเป็นลูกคุณแม่ต่อไป' แต่วันนั้นมาคุณจอมมารดากลิ่นท่านก็แสดงความเมตตาปรานีอุปการะข้าพเจ้าเหมือนเช่นเป็นบุตรของท่าน ฝ่ายข้าพเจ้าก็ปฏิบัติบูชาท่านมาเหมือนเช่นเป็นมารดา"*

เจ้าจอมมารดากลิ่นถึงแก่อสัญกรรมเมื่อวันที่ 14 พฤศจิกายน พ.ศ. 2468 ในรัชสมัยของพระบาทสมเด็จพระมงกุฎเกล้าเจ้าอยู่หัว รัชกาลที่ 6 สิริอายุ 91 ปีพระราชทานเพลิงศพ ณ เมรุวัดเทพศิรินทราวาส วันที่ 2 พฤษภาคม พ.ศ. 2469

ความสนใจ
--------

ไฟล์:เจ้ากลิ่นพระองค์เจ้ากฤษดา.jpgกรมพระนเรศรวรฤทธิ์ทรงฉายพระรูปพร้อมกับเจ้าจอมมารดากลิ่น
เจ้าจอมมารดากลิ่น ปรากฏอยู่ในงานเขียนของแอนนา ลีโอโนเวนส์ ครูสอนภาษาอังกฤษในราชสำนักสยาม โดยงานเขียนของลีโอโนเวนส์ได้ให้มุมมองในตัวของเจ้าจอมมารดากลิ่นที่แตกต่างออกไปจากเจ้าจอมท่านอื่น เป็นต้นว่า มีความสนใจการเรียนภาษาอังกฤษกับแหม่มแอนนามาก นางลีโอโนเวนส์ได้บันทึกเรื่องราวเกี่ยวกับการเรียนภาษาอังกฤษของเจ้าจอมมารดากลิ่นว่า *"...เจ้าจอมมารดาซ่อนกลิ่นเป็นศิษย์ที่มีความขยันหมั่นเพียรและมาเรียนเสมอมิได้ขาด ผิดกับผู้หญิงอื่น ๆ ที่เรียนบ้างหยุดบ้าง..."* กล่าวกันว่านางลีโอโนเวนส์ได้ให้หนังสือ *Uncle Tom’s Cabin* (หรือ กระท่อมน้อยของลุงทอม) สำหรับอ่านเป็นการบ้าน แต่ด้วยวิริยะอุตสาหะ เจ้าจอมมารดากลิ่นก็สามารถแปลเรื่องดังกล่าวได้อย่างแตกฉาน (ซึ่งอาจจะได้รับการแปลเป็นภาษาไทยหรือมอญก็เป็นได้) นางลีโอโนเวนส์ได้กล่าวไว้ว่า "*เวลาพูดถึงบุคคลในเรื่องนี้ [กระท่อมน้อยของลุงทอม] เธอจะเอ่ยราวกับว่าเป็นผู้คุ้นเคยของเธอมานานปีแล้วฉะนั้น"*

และอิทธิพลจากนวนิยายดังกล่าว ราวปี พ.ศ. 2410 เจ้าจอมมารดากลิ่นก็ทำการปลดปล่อยทาสให้เป็นอิสระดั่งมิสซิสฮาเรียต ส่วนทาสที่ยังขอรับใช้นั้น ท่านก็ให้เงินเดือนเดือนละ 4 บาท รวมทั้งเสื้อผ้าและอาหารด้วย เจ้าจอมมารดาซ่อนกลิ่นจึงเป็นบุคคลแรก ๆ ในสยามที่เลิกทาสก่อนมีกฎหมายอย่างเป็นทางการนานหลายปี เจ้าจอมมารดาซ่อนกลิ่นกล่าวต่อแอนนาด้วยน้ำเสียงกังวานในงานเลี้ยง ปีสุดท้ายก่อนที่แอนนาจะเดินทางออกจากสยาม ว่า *"ฉันอยากเป็นคนดีเหมือนแฮเรียต บีเชอร์ สโตว์ ฉันจะไม่ซื้อขายทาสอีกต่อไป แต่จะปล่อยให้เขาเป็นอิสระตลอดไป ฉะนั้นนับแต่บัดนี้เป็นต้นไป ฉันไม่มีทาสอีกแล้ว แต่จะจ้างคนรับใช้และให้อิสระแก่ทุกคนที่รับใช้ฉัน ใครจะอยู่กับฉันหรือจะไปไหนก็ได้ ถ้าจะกลับบ้านฉันก็ดีใจด้วย นี่คือสัญญาปลดปล่อยทาสที่ฉันจะให้ทุกคนไป ทุกคนเป็นอิสระแล้ว ถ้าใครจะยังอยู่ต่อไป ฉันก็ยินดีรับและจะให้เงินเดือน ๆ ละสี่บาทพร้อมทั้งเสื้อผ้าและอาหาร"*

ในส่วนความศรัทธามั่นคงในพระบวรพุทธศาสนาของเจ้าจอมมารดาซ่อนกลิ่นนั้น นอกจากปฏิบัติตนเป็นพุทธศาสนิกชนอย่างเคร่งครัดแล้ว ยังมีจิตศรัทธาสละทรัพย์ส่วนตัวสร้างพระอารามขึ้นที่ตำบลทับยาว อำเภอลาดกระบัง ซึ่งเป็นถิ่นที่มีชาวรามัญตั้งบ้านเรือนอาศัยอยู่มากชื่อว่า วัดสุทธาโภชน์ ท่านอุปถัมภ์วัดชนะสงครามราชวรมหาวิหาร กรุงเทพมหานคร วัดคงคาราม จังหวัดราชบุรี โดยได้สร้างหอรับพระ หอสวดมนต์ รวมถึงได้ร่วมกับพระครูรามัญญาธิบดี เจ้าอาวาสวัดคงคาราม บูรณะวัดเกาะ จังหวัดราชบุรี ท่านได้ร่วมกับพระนิโครธาภิโยค เจ้าเมืองไทรโยค สร้างวัดดอนกระเบื้อง จังหวัดราชบุรี โดยท่านเคยมาประทับดูการก่อสร้างวัดโดยการนั่งเกวียนมาจากวัดคงคาราม

เครื่องราชอิสริยาภรณ์
---------------------

* เครื่องราชอิสริยาภรณ์ ชั้น ทุติยจุลจอมเกล้าวิเศษฝ่ายใน (ท.จ.ว.)
* เหรียญรัตนาภรณ์ รัชกาลที่ 4 ชั้นที่ 3 (ม.ป.ร.3)
* เหรียญรัตนาภรณ์ รัชกาลที่ 5 ชั้นที่ 3 (จ.ป.ร.3)

อนุสาวรีย์เจ้าจอมมารดากลิ่น
---------------------------

อนุสารีย์เจ้าจอมมารดากลิ่น ตั้งอยู่ภายใต้ซุ้มบุษบกหน้าโบสถ์วัดสุทธาโภชน์ เป็นรูปหินอ่อนกว้าง 36.5 เซนติเมตร สูง 64.5 เซนติเมตร ในชุดแต่งกายประดับเครื่องราชอิสริยาภรณ์

อ้างอิง
-------

1. 1 2 3 4 5 6  "ราชสกุลวงศ์" (PDF). กรมศิลปากร, สำนักวรรณกรรมและประวัติศาสตร์. คลังข้อมูลเก่าเก็บจากแหล่งเดิม (PDF)เมื่อ 2017-02-02. สืบค้นเมื่อ 9 มีนาคม 2557. `{{cite web}}`: ตรวจสอบค่าวันที่ใน: `|accessdate=` (help)
2. 1 2 3 4  ส.พลายน้อย. *พระบรมราชินีและเจ้าจอมมารดาแห่งราชสำนักสยาม*. พิมพ์ครั้งที่ 5. กรุงเทพฯ:ฐานบุ๊คส์. 2554, หน้า 300-301
3. ↑  ศันสนีย์ วีระศิลป์ชัย. *ลูกท่านหลานเธอ ที่อยู่เบื้องหลังความสำเร็จในราชสำนัก*. กรุงเทพฯ:มติชน. 2550, หน้า 42
4. 1 2 3 4 5 6 7 8  ชาญวิทย์ เกษตรศิริ (11 มิถุนายน 2551). "มองผ่าน "กระท่อมน้อยของลุงทอม" ถึง"แหม่มแอนนา" สู่ "เจ้าจอมมารดาซ่อนกลิ่น" และการปฏิรูประบบทาสในสยาม". ประชาไท. สืบค้นเมื่อ 9 มีนาคม 2557. `{{cite web}}`: ตรวจสอบค่าวันที่ใน: `|accessdate=` (help)
5. 1 2  ปรามินทร์ เครือทอง (3 มีนาคม 2560). "จดหมาย "คิงมงกุฎ" ถึงแอนนา เปลี่ยนจาก TO เป็น DEAR และคดีเจ้าจอมมารดาซ่อนกลิ่น". *ศิลปวัฒนธรรม*. สืบค้นเมื่อ 24 สิงหาคม 2560. `{{cite web}}`: ตรวจสอบค่าวันที่ใน: `|accessdate=` (help)
6. 1 2 3  ศันสนีย์ วีระศิลป์ชัย. *ลูกท่านหลานเธอ ที่อยู่เบื้องหลังความสำเร็จในราชสำนัก*. กรุงเทพฯ : มติชน. 2550, หน้า 44
7. ↑  ""ข้าวแช่" อาหารมอญ-ของติดสินบนเทวดาเพื่อขอพรให้ได้ลูก ก่อนมาเป็นอาหารชาววัง". *ศิลปวัฒนธรรม*. 12 เมษายน 2560. สืบค้นเมื่อ 24 สิงหาคม 2560. `{{cite web}}`: ตรวจสอบค่าวันที่ใน: `|accessdate=` (help)
8. 1 2  ศันสนีย์ วีระศิลป์ชัย. *ลูกท่านหลานเธอ ที่อยู่เบื้องหลังความสำเร็จในราชสำนัก*. กรุงเทพฯ : มติชน. 2550, หน้า 45
9. ↑   ข่าวอสัญญกรรม
10. ↑  สิโรตม์ ภินันท์รัชต์ธร. "ศิลปกรรมของชาวมอญสมัยรัตนโกสินทร์ในภาคกลางของประเทศไทย" (PDF). มหาวิทยาลัยศิลปากร. p. 53.
11. ↑  "วันที่ ๙ พฤศจิกายน รัตนโกสินทร ศก ๑๓๐" (PDF). *ราชกิจจานุเบกษา*. **28**: 1797. 12 พฤศจิกายน พ.ศ. 2454. `{{cite journal}}`: ตรวจสอบค่าวันที่ใน: `|date=` (help)
12. ↑  "พระราชทานเหรียญรัตนาภรณ์ ฝ่ายใน" (PDF). *ราชกิจจานุเบกษา*. **21** (32): 570. 6 พฤศจิกายน พ.ศ. 2447. `{{cite journal}}`: ตรวจสอบค่าวันที่ใน: `|date=` (help)
13. ↑  "พระราชทานเหรียญรัตนาภรณ์รัชกาลปัตยุบันฝ่ายใน" (PDF). *ราชกิจจานุเบกษา*. **25** (40): 1179. 3 มกราคม พ.ศ. 2451. `{{cite journal}}`: ตรวจสอบค่าวันที่ใน: `|date=` (help)

| * ด
* ค
* ก
ภรรยาในพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว |
| --- |
| พระภรรยาเจ้า | 

|  |  |
| --- | --- |
| สมเด็จพระนางนาฏบรมอรรคราชเทวี | สมเด็จพระนางเธอ พระองค์เจ้าโสมนัสวัฒนาวดี |
| สมเด็จพระนางนาถราชเทวี | สมเด็จพระนางเธอ พระองค์เจ้ารำเพยภมราภิรมย์ |
| มิได้สถาปนา | หม่อมเจ้าพรรณราย |

 |  |
| บาทบริจาริกา | 

|  |  |
| --- | --- |
| เจ้าจอมมารดา | เจ้าจอมมารดากลิ่น · เจ้าจอมมารดาเกศ · เจ้าจอมมารดาแก้ว · เจ้าจอมมารดาเขียน · เจ้าจอมมารดาจันทร์ · เจ้าจอมมารดาชุ่ม · เจ้าจอมมารดาเชย · เจ้าจอมมารดาดวงคำ · เจ้าจอมมารดาตลับ · เจ้าจอมมารดาเที่ยง · เจ้าจอมมารดาน้อย · เจ้าจอมมารดาบัว ·  เจ้าจอมมารดาเปี่ยม · เจ้าจอมมารดาพึ่ง · เจ้าจอมมารดาพุ่ม · เจ้าจอมมารดาเพ็ง · เจ้าจอมมารดาแพ · เจ้าจอมมารดามาไลย · เจ้าจอมมารดาวาด · เจ้าจอมมารดาสังวาลย์ · เจ้าจอมมารดาสำลี · เจ้าจอมมารดาสุ่น · เจ้าจอมมารดาหม่อมราชวงศ์แสง · เจ้าจอมมารดาหรุ่น · เจ้าจอมมารดาห่วง · เจ้าจอมมารดาหว้า · เจ้าจอมมารดาหุ่น · เจ้าจอมมารดาเหม · เจ้าจอมมารดาโหมด · เจ้าจอมมารดาอิ่ม · เจ้าจอมมารดาเอม · เจ้าจอมมารดาเอี่ยม |
| เจ้าจอม | เจ้าจอมกลิ่น · เจ้าจอมกลีบ (บุณยรัตพันธุ์) · เจ้าจอมกลีบ (บุตรพระยาประชาชีพ) · เจ้าจอมพระองค์เจ้ากำโพชราชสุดาดวง · เจ้าจอมกุหลาบ (ณ นคร) · เจ้าจอมกุหลาบ (ณ สงขลา) · เจ้าจอมเกด · เจ้าจอมเกตุ · เจ้าจอมเขียน · เจ้าจอมแจ่ม · เจ้าจอมจับ · เจ้าจอมช้อย · เจ้าจอมตาด · เจ้าจอมทองดี · เจ้าจอมทับทิม (ณ นคร) · เจ้าจอมทับทิม (เพ็ญกุล) · เจ้าจอมทับทิม (วัชโรทัย) · เจ้าจอมทับทิม (สุรคุปต์) · เจ้าจอมทิพย์ · เจ้าจอมนวน · เจ้าจอมบุนนาค · เจ้าจอมประทุม · เจ้าจอมปริก · เจ้าจอมเปลี่ยน · เจ้าจอมเป้า · เจ้าจอมเผือก · เจ้าจอมพร้อม · เจ้าจอมนักพลอย · เจ้าจอมพัน · เจ้าจอมพุ่ม · เจ้าจอมรุน · เจ้าจอมเล็ก · เจ้าจอมหม่อมหลวงเลี่ยม (เทพหัสดิน) · เจ้าจอมเลี่ยม (บุตรหลวงอุธยานานิกรณ์) · เจ้าจอมวัน · เจ้าจอมวาศ · เจ้าจอมสังวาล · เจ้าจอมสารภี · เจ้าจอมตนกูสุเบีย · เจ้าจอมเสงี่ยม · เจ้าจอมแสง · เจ้าจอมหนูชี · เจ้าจอมหนูสุด · เจ้าจอมหุ่น · เจ้าจอมเหลี่ยม · เจ้าจอมองุ่น · เจ้าจอมอรุ่น · เจ้าจอมอำพัน · เจ้าจอมอิ่ม (จาตุรงคกุล) · เจ้าจอมอิ่ม (ณ นคร) · เจ้าจอมอิ่ม (บุณยรัตพันธุ์) · เจ้าจอมเอี่ยม |

 |
| ภรรยาใน รัชกาลที่ 1 · รัชกาลที่ 2 · รัชกาลที่ 3 · รัชกาลที่ 4 · รัชกาลที่ 5 · รัชกาลที่ 6 · รัชกาลที่ 10 |