**อำมาตย์ตรี พระยาอภัยภูเบศร (เลื่อม อภัยวงศ์)** เป็นบุตรชายคนโตของเจ้าพระยาอภัยภูเบศร (ชุ่ม อภัยวงศ์) ผู้สำเร็จราชการเมืองพระตะบองคนสุดท้าย กับ คุณหญิงสอิ้ง คฑาธรธรณินทร์ (อภัยภูเบศร) พระยาอภัยภูเบศร เป็นพระชนกในพระนางเจ้าสุวัทนา พระวรราชเทวี และเป็นขรัวตาของสมเด็จพระเจ้าภคินีเธอ เจ้าฟ้าเพชรรัตนราชสุดา สิริโสภาพัณณวดี พระราชธิดาเพียงพระองค์เดียวในรัชกาลที่ 6

ประวัติ
-------

### ชาติตระกูล

พระยาอภัยภูเบศร (เลื่อม อภัยวงศ์) เป็นบุตรชายคนโตของเจ้าพระยาอภัยภูเบศร (ชุ่ม อภัยวงศ์)ผู้สำเร็จราชการเมืองพระตะบองคนสุดท้าย กับ คุณหญิงสอิ้ง คฑาธรธรณินทร์ (อภัยภูเบศร) พระยาอภัยภูเบศรมีพี่น้องร่วมครรภ์เดียวกัน ดังนี้

* หม่อมเชื่อม กฤดากร ณ.อยุธยา ในพระวรวงศ์เธอ พระองค์เจ้าจรูญศักดิ์กฤดากร
* คุณหญิงกัลยาณวัฒนวิศิษฏ์ (รื่น กัลยาณมิตร) สมรสกับ พระยากัลยาณวัฒนวิศิษฐ์ (เชียร กัลยาณมิตร)
* พระยาอภัยภูเบศร (เลื่อม อภัยวงศ์)
* พระอภัยวงศ์วรเศรษฐ (ช่วง อภัยวงศ์)

ต่อมาได้รับบรรดาศักดิ์เป็นพระอภัยพิทักษ์ และในวันที่ 10 สิงหาคม พ.ศ. 2487 พระบาทสมเด็จพระมงกุฎเกล้าเจ้าอยู่หัว ได้พระราชทานบรรดาศักดิ์แก่ พระอภัยพิทักษ์ โดยได้รับพระราชทานทินนามตามบิดาและได้รับพระราชทานเครื่องราชอิสริยาภรณ์จุลจอมเกล้าสืบตระกูล และพระราชทานเครื่องราชอิสริยาภรณ์แก่คุณพระอภัยพิทักษ์กับคุณหญิงเล็ก บุนนาค(ในขณะนั้นคุณหญิงถึงอนิจกรรมแล้ว) เนื่องในวโรกาสอภิเษกสมรสกับคุณสุวัทนา บุตรีคนโต

### ชีวิตสมรส

พระยาอภัยภูเบศร มีภริยา 3 คน ดังนี้
ภริยาคนที่หนึ่ง สมรสเมื่อสมัยยังมีบรรดาศักดิ์เป็น พระอภัยพิทักษ์ มีความรักและเสน่หา ด้วยเป็นกุลสตรี และ มีการศึกษาดี ชื่อ "เล็ก" เป็นบุตรีคนเล็กในเจ้าพระยาสุรวงษ์ไวยวัฒน์ (วร บุนนาค) กับท้าวศรีสุนทรนาฏ (แก้ว พนมวัน ณ อยุธยา) ต่อมาได้รับสถาปนาเป็น คุณเล็ก บุนนาค เมื่อท่านถึงแก่อนิจกรรมแล้ว มีบุตรี 1 คนชื่อติ๋ว หรือเครือแก้ว อภัยวงศ์ ต่อมาได้ถวายตัวเป็นข้าราชสำนักในรัชกาลที่ 6 ได้รับพระราชทานนามใหม่ว่า "สุวัทนา" และต่อมาได้ถวายตัวเป็นเจ้าจอมในพระบาทสมเด็จพระมงกุฎเกล้าเจ้าอยู่หัว ได้รับการสถาปนาเป็น พระนางเจ้าสุวัทนา พระวรราชเทวี การสมรสครั้งนี้บิดาไม่เห็นด้วยพระอภัยพิทักษ์จึงจำต้องไปสมรสใหม่ ทำให้คุณเล็กที่มีครรภ์ย้ายกลับไปอยู่กับคุณท้าวแก้ว ผู้เป็นมารดาที่กรุงเทพ โดยบิดาไม่ได้มาเหลียวแลเลย และไม่มีผู้ใดรู้เลยว่าบุตรีที่อยู่ในครรภ์ของคุณเล็กนี้จะเป็นผู้ผดุงเกียรติแห่งตระกูลวงศ์ยากที่จะหาผู้ใดในสกุลมาเทียบเทียม และบำเพ็ญกรณียกิจแก่ประเทศชาติเป็นอเนกประการ

ภริยาคนที่สอง คือ คุณหญิงอภัยพิทักษ์ (สงวน อภัยวงศ์) สกุลเดิม สิงหเสนี มีศักดิ์เป็นลูกพี่ลูกน้องของพระยาอภัยภูเบศร พระยาอภัยภูเบศรมาสมรสด้วยคำแนะนำของผู้ใหญ่ มีบุตร-ธิดา 7 คน ดังนี้

1. นายชวลิต อภัยวงศ์
2. นายเบศร อภัยวงศ์
3. นางถนอมวงศ์ (อภัยวงศ์) แสง-ชูโต
4. นางสาวประจงยศ อภัยวงศ์
5. นางประกอบกูล (อภัยวงศ์) วุฑฒินันท์
6. นางประชุมวงศ์ (อภัยวงศ์) โปษยานนท์
7. นางสุดสงวน (อภัยวงศ์) ทองปุสสะ

ต่อมาคุณหญิงอภัยพิทักษ์ถึงแก่กรรม พระยาอภัยภูเบศรได้สมรสกับคุณ คุณหญิงอภัยภูเบศร (นามเดิม อิดิธ เรย์) ชาวอังกฤษ มีบุตร 2 คน ดังนี้

1. นายจันทรคุปต์ อภัยวงศ์
2. นายฑีฆาวุ อภัยวงศ์

### สถาปนาบรรดาศักดิ์พระยา

ใน พ.ศ. 2467 บุตรีคนโตของคุณพระอภัยพิทักษ์ กับ คุณหญิงเล็ก บุนนาคเอกภรรยา ได้อภิเษกสมรสกับพระบาทสมเด็จพระมงกุฎเกล้าเจ้าอยู่หัว ในวันที่ 10 สิงหาคม 2467 และเมื่อเริ่มมีครรภ์พระหน่อพระองค์แรกในรัชกาล พระบาทสมเด็จพระมงกุฎเกล้าเจ้าอยู่หัวจึงได้สถาปนาบุตรีของท่านเป็นพระนางเจ้าสุวัทนา พระวรราชเทวี แล้วได้พระราชทานบรรดาศักดิ์ของพระชนกในพระวรราชเทวีเป็น *พระยาอภัยภูเบศร* ถือศักดินาในกระทรวงมหาดไทย 1,000 ไร่

### อนิจกรรม

พระยาอภัยภูเบศร ถึงแก่อนิจกรรมในวันที่ 20 พฤศจิกายน พ.ศ. 2474 โดยช่วงก่อนถึงแก่อนิจกรรมมีภาวะจิตบกพร่อง หวาดระแวง จากโรค Paraniod และอยู่ในความอนุบาลของคุณหญิงอภัยภูเบศร พระอภัยวงศ์วรเศรษฐ และนายชวลิต อภัยวงศ์ เมื่อถึงแก่อนิจกรรมได้รับพระราชทานโกศแปดเหลี่ยมและฉัตรเบญจา 1 สำรับ ได้รับพระทานเพลิงศพที่สุสานหลวง วัดเทพศิรินทราวาส โดยได้รับพระทานรถม้ารับพระอ่านพระอภิธรรม รถม้าเชิญโกศศพ ฉัตรเบญจา 1 สำรับ กลองชนะเขียว 10 จ่าปี่ 1 ผ้าไตร 3 ไตร เงิน 1000 สตางค์และผ้าขาว 4 พับ โดยพระนางเจ้าสุวัทนา พระวรราชเทวีในรัชกาลที่ 6 เสด็จไปในการพระราชทานเพลิงศพ เมื่อพระราชทานเพลิงศพแล้ว พระนางเจ้าสุวัทนา พระวรราชเทวีพระราชทานพระอนุญาตให้ทายาทเก็บอัฐิและนำอังคารไปบรรจุไว้ที่ฐานชุกชีพระพุทธอภัย พระประธานในพระอุโบสถวัดแก้วพิจิตร อันเป็นวัดประจำสกุลอภัยวงศ์

บรรดาศักดิ์
-----------

* เลื่อม อภัยวงศ์
* พระอภัยพิทักษ์
* พระยาอภัยภูเบศร (10 สิงหาคม 2467)

เครื่องราชอิสริยาภรณ์
---------------------

* พ.ศ. ไม่ปรากฎ –  เครื่องราชอิสริยาภรณ์จุลจอมเกล้า ชั้นที่ 2 ทุติยจุลจอมเกล้า (ท.จ.) (ฝ่ายหน้า)
* พ.ศ. ไม่ปรากฏ –  เครื่องราชอิสริยาภรณ์อันเป็นที่เชิดชูยิ่งช้างเผือก ชั้นที่ 3 ตริตาภรณ์ช้างเผือก (ต.ช.)
* พ.ศ. ไม่ปรากฏ –  เครื่องราชอิสริยาภรณ์อันมีเกียรติยศยิ่งมงกุฎไทย ชั้นที่ 3 ตริตาภรณ์มงกุฎไทย (ต.ม.)
* พ.ศ. ไม่ปรากฏ –  เครื่องราชอิสริยาภรณ์อันมีเกียรติยศยิ่งมงกุฎไทย ชั้นที่ 4 จัตุรถาภรณ์มงกุฎไทย (จ.ม.)
* พ.ศ. ไม่ปรากฏ –  เหรียญรัตนาภรณ์ รัชกาลที่ 6 ชั้นที่ 2 (ว.ป.ร.2)
* พ.ศ. ไม่ปรากฎ –  เหรียญราชรุจิทอง รัชกาลที่ 6 (ร.จ.ท.6)

พงศาวลี
-------

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
|   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |
|
|
|
|
|
|   | 8. เจ้าพระยาอภัยภูเบศร (นอง อภัยวงศ์) |   |
|   |
|   |   |   |   |   |   |   |   |
|
|
|
|
|
|   | 4. เจ้าพระยาคทาธรธรณินทร์ (เยีย อภัยวงศ์) |   |
|   |
|   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |
|
|
|
|
|
|   | 9. |   |
|   |
|   |   |   |   |   |   |   |   |
|
|
|
|
|
|   | 2. เจ้าพระยาอภัยภูเบศร (ชุ่ม อภัยวงศ์) |   |
|   |
|   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |
|
|   | 20. |
|   |
|   |   |   |   |   |
|
|   | 10. พระยาภักดี (แบน) |   |
|   |
|   |   |   |   |   |   |   |   |
|
|   | 21. นักนางละออ |
|   |
|   |   |   |   |   |
|
|   | 5. ท่านผู้หญิงคทาธรธรณินทร์ (ทิม) |   |
|   |
|   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |
|
|
|
|
|
|   | 11. หลานสาวของเจ้าพระยาอภัยภูเบศร (แบน อภัยวงศ์) |   |
|   |
|   |   |   |   |   |   |   |   |
|
|
|
|
|
|   | **พระยาอภัยภูเบศร (เลื่อม อภัยวงศ์)** |   |
|   |
|   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|   | 3. คุณหญิงสอิ้ง คฑาธรธรณินทร์ |   |
|   |
|   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|

อ้างอิง
-------

1. ↑   พระราชทานเพลิงศพ

แหล่งข้อมูลอื่น
---------------

* ประวัติ พระยาอภัยภูเบศร (เลื่อม อภัยวงศ์)
* หนังสือ "สกุลอภัยวงศ์"
* หนังสือ "ยศ ศรี เกียรติ เจริญ ประมวลภาพฉายาลักษณ์ พระนางเจ้าสุวัทนา พระวรราชเทวี ในรัชกาลที่ 6"

| * ด
* ค
* ก
เจ้าเมืองและผู้สำเร็จราชการเมืองพระตะบอง |
| --- |
| เจ้าพระยาอภัยภูเบศร (แบน) · พระยาอภัยภูเบศร (แบน) · พระยาอภัยภูเบศร (รศ) · พระยาอภัยภูเบศร (เชด) · นักองค์อิ่ม · พระยาอภัยภูเบศร (นอง) · เจ้าพระยาคทาธรธรณินทร์ (เยีย อภัยวงศ์) · เจ้าพระยาอภัยภูเบศร (ชุ่ม อภัยวงศ์) |
| บทความที่เกี่ยวข้อง: พระยาอภัยภูเบศร (เลื่อม อภัยวงศ์) · สกุลอภัยวงศ์ |