|  |  |
| --- | --- |
|  | บทความนี้มีการอ้างถึงคำสั่งศาล คำพิพากษา หรือคำวินิจฉัยของศาลในระบบซีวิลลอว์ |

ดูเพิ่ม: ความสามารถของบุคคล

**อักษรย่อ**  
**ที่ใช้ในบทความนี้**| **อักษรย่อ** | คำเต็ม |
| ฎ. | คำพิพากษาศาลฎีกา (คลิก เก็บถาวร 2010-01-14 ที่ เวย์แบ็กแมชชีน) |
| ป.พ.พ. | ประมวลกฎหมายแพ่งและพาณิชย์ของไทย (คลิก เก็บถาวร 2003-11-07 ที่ เวย์แบ็กแมชชีน) |
| พ.ร.บ. | พระราชบัญญัติ (คลิก เก็บถาวร 2004-02-16 ที่ เวย์แบ็กแมชชีน) |
| ม. | มาตรา |
| รก. | ราชกิจจานุเบกษา (คลิก) |
| ว. | วรรค |
| การใช้อักษรย่อในนี้เพื่อมิให้บทความเยิ่นเย้อเท่านั้น แต่โดยปรกติแล้วควรเขียนด้วยคำเต็มไม่ควรย่อ เช่น *"พ.ร.บ. ว่าด้วยธุรกรรมทางอิเล็กทรอนิกส์ พ.ศ. 2544"* ควรเขียนว่า *"พระราชบัญญัติว่าด้วยธุรกรรมทางอิเล็กทรอนิกส์ พ.ศ. 2544"* มากกว่า |

**อายุนิติภาวะ (2022):**  21 ปี  20 ปี  19 ปี  18 ปี\*  17 ปี  16 ปี\* อายุนิติภาวะคือ 16 ปี เฉพาะในสกอตแลนด์ แต่ 18 ปี เฉพาะในสหราชอาณาจักร เวลส์ และนอร์ทไอร์แลนด์
**นิติภาวะ** (อังกฤษ: majority, full age หรือ lawful age; ละติน: *sui juris*) คือ ภาวะที่บุคคลเป็นผู้มีความสามารถใช้สิทธิทำนิติกรรมตามกฎหมายได้ด้วยตนเอง การบรรลุนิติภาวะย่อมเป็นไปตามที่กฎหมายกำหนดแล้วแต่กรณี

ผู้ที่ยังไม่บรรลุนิติภาวะ เรียก **"ผู้เยาว์"** (อังกฤษ: minor) ซึ่งกฎหมายจำกัดความสามารถเอาไว้ โดยพิจารณาสรุปว่าผู้เยาว์ทั่วไปแล้วมีปรกติเป็นเด็กไม่อาจบริหารสติปัญญาได้ดีเท่าผู้ใหญ่ได้ จึงจำกัดความสามารถในการใช้สิทธิไว้ให้มีผู้ที่เรียก **"ผู้แทนโดยชอบธรรม"** (อังกฤษ: legal representative หรือ statutory agent) เป็นผู้ตัดสินใจใช้สิทธิแทน จนกว่าผู้เยาว์จะเติบโตเป็นผู้ใหญ่ก็จะมีความสามารถในการใช้สิทธิได้เต็มเปี่ยม เว้นแต่เขาจะกลายเป็นคนวิกลจริต (อังกฤษ: person of unsound mind), คนไร้ความสามารถ (อังกฤษ: incompetent person) หรือ คนเสมือนไร้ความสามารถ (อังกฤษ: quasi-incompetent person)

การบรรลุนิติภาวะโดยทั่วไป
-------------------------

ผู้เยาว์จะบรรลุนิติภาวะเมื่อใดนั้น หลักเกณฑ์ย่อมแตกต่างกันไปในแต่ละประเทศ

ตามกฎหมายโรมันโบราณ ผู้เยาว์บรรลุนิติภาวะเมื่อมีอายุได้ยี่สิบห้าปีบริบูรณ์ตามเกณฑ์การแบ่งอายุดังต่อไปนี้

1. ช่วงทารก (ละติน: *infantes*) - อายุตั้งแต่เกิดจนถึงเจ็ดปี ทำนิติกรรมใด ๆ ไม่ได้เลย

2. ช่วงพาลก (ละติน: *impuberes infantia majores*) - อายุตั้งแต่เจ็ดปีถึงสิบสองปีสำหรับเด็กหญิง และถึงสิบสี่ปีสำหรับเด็กชาย ทำนิติกรรมได้โดยความยินยอมของผู้ใช้อำนาจปกครองซึ่งเรียกว่า "ทิวเทอร์" (ละติน: *tutor*) เว้นแต่เป็นนิติกรรมที่ผู้เยาว์มีแต่ได้กับได้ก็สามารถกระทำได้เลย

3. ช่วงวัยแรกรุ่น (ละติน: *puberes*) - อายุตั้งแต่สิบสี่หรือสิบสองปีถึงยี่สิบห้าปี ทำนิติกรรมได้อย่างช่วงพาลก แต่ผู้ใช้อำนาจปกครองจะเรียกว่า "เคียวเรเทอร์" (ละติน: curator)

ต่อมาในปลายพุทธศตวรรษที่ 24 กฎหมายในประเทศต่าง ๆ ส่วนมากกำหนดให้บุคคลบรรลุนิติภาวะเมื่ออายุได้ยี่สิบเอ็ดปีบริบูรณ์ เว้นแต่ในประเทศที่มีการปกครองระบอบสังคมนิยม จะบรรลุเมื่ออายุสิบแปดปีบริบูรณ์ ซึ่งในราวพุทธทศวรรษที่ 251 เป็นต้นมา ภาคพื้นยุโรปก็ทยอยเปลี่ยนมาเป็นบรรลุที่อายุสิบแปดปี ขณะที่ประเทศออสเตรียบรรลุที่สิบเก้าปี ประเทศสวิตเซอร์แลนด์ที่ยี่สิบปี และประเทศบราซิลกับทั้งประเทศอาร์เจนตินาที่ยี่สิบเอ็ดปี

สำหรับประเทศไทยซึ่งใช้ ป.พ.พ. อันลอกเลียนมาจากประมวลกฎหมายแพ่งแห่งสวิตเซอร์แลนด์ หรือ "ซีวิลเกเซทซ์บุค" (เยอรมัน: *Zivilgesetzbuch*) นั้น ผู้เยาว์จึงบรรลุนิติภาวะเมื่อมีอายุครบยี่สิบปีบริบูรณ์เยี่ยงประเทศสวิตเซอร์แลนด์ โดย ม.19 ป.พ.พ. ว่า *"บุคคลย่อมพ้นจากภาวะผู้เยาว์และบรรลุนิติภาวะเมื่อมีอายุยี่สิบปีบริบูรณ์"*

การบรรลุนิติภาวะเหตุสมรส
------------------------

|  |
| --- |
| "ผู้เยาว์ย่อมบรรลุนิติภาวะเมื่อทำการสมรส หากการสมรสนั้น ได้ทำตามบทบัญญัติมาตรา 1448" |
| **ม.20 ป.พ.พ.** |
| "การสมรสจะทำได้ต่อเมื่อชายและหญิงมีอายุสิบเจ็ดปีบริบูรณ์แล้ว แต่ในกรณีที่มีเหตุอันสมควร ศาลอาจอนุญาตให้ทำการสมรส ก่อนนั้นได้" |
| **ม.1448 ป.พ.พ.** |
| "เหตุที่จะขอให้ศาลพิพากษาเพิกถอนการสมรส เพราะเหตุว่าเป็นโมฆียะ มีเฉพาะในกรณีที่คู่สมรสทำการฝ่าฝืน มาตรา 1448 มาตรา 1505 มาตรา 1506 มาตรา 1507 และมาตรา 1509" |
| **ม.1503 ป.พ.พ.** |
|

 *ดูเพิ่มที่ การสมรส*
นอกจากการบรรลุนิติภาวะเพราะมีอายุถึงเกณฑ์ตามที่กฎหมายกำหนดแล้ว ผู้เยาว์ยังสามารถบรรลุนิติภาวะได้โดยการสมรสอีกด้วย แม้เมื่อสมรสนั้นจะมีอายุไม่ถึงเกณฑ์บรรลุนิติภาวะก็ตาม

ตามกฎหมายไทยแล้วกำหนดว่า ผู้เยาว์ย่อมบรรลุนิติภาวะเมื่อทำการสมรสที่เป็นไปตามบทบัญญัติ ม.1448 ป.พ.พ. และตาม ม.1448 ป.พ.พ. นั้น การสมรสเกิดขึ้นได้สองกรณีด้วยกัน คือ

1. เมื่อผู้จะสมรสกันมีอายุได้สิบเจ็ดปีบริบูรณ์ และบิดาและมารดาทั้งสองฝ่ายหรือฝ่ายใดฝ่ายหนึ่งในกรณีที่อีกฝ่ายหาตัวไม่แล้วก็ดี หรือผู้ปกครองในกรณีที่บิดาและมารดาไม่มีอำนาจปกครองบุตรแล้วก็ดี หรือผู้รับบุตรบุญธรรมก็ดี ได้ให้ความยินยอมแล้ว ทั้งนี้ หากผู้เยาว์เมื่ออายุครบสิบเจ็ดปีบริบูรณ์สมรสกัน แม้มิได้รับความยินยอมจากบุคคลดังกล่าวก็ตาม ก็จะบรรลุนิติภาวะโดยอัตโนมัติ

2. เมื่อศาลอนุญาตให้สมรสกันได้เพราะมีเหตุควรสมรส แม้คู่สมรสจะมีอายุยังไม่ถึงสิบเจ็ดปีบริบูรณ์ก็ตาม เหตุควรสมรส เช่น ฝ่ายหญิงตั้งครรภ์เมื่ออายุสิบหกปี เป็นต้น อย่างไรก็ดี ศาลจะไม่อนุญาตให้มีการสมรสกับผู้มีอายุต่ำกว่าสิบห้าปี เพราะโดยนิตินัยแล้วขัดกับ ม.279 ป.อ.

ผู้เยาว์ที่บรรลุนิติภาวะเพราะได้ทำการสมรสตามบทกฎหมายดังกล่าว แม้ต่อมาการสมรสสิ้นสุดลงในระหว่างที่อายุยังไม่ถึงเกณฑ์บรรลุนิติภาวะก็ไม่ต้องกลับไปเป็นผู้เยาว์อีก

ในกรณีที่การสมรสนั้นตกเป็นโมฆียะเพราะเป็นไปโดยฝ่าฝืน ม.1448 ป.พ.พ. เช่นว่า ผู้เยาว์อายุต่ำกว่าสิบเจ็ดปีสมรสกัน หรือศาลมิได้อนุญาตให้สมรสกันในกรณีที่อายุต่ำกว่าสิบเจ็ดปี เป็นต้น และต่อมาหากศาลสั่งให้การสมรสนั้นเป็นโมฆะขณะคู่สมรสยังไม่บรรลุนิติภาวะ ผลจะต่างไปจากกรณีก่อน เพราะในโมฆกรรม คู่กรณีจะกลับคืนสู่สถานะเดิมก่อนนิติกรรมอันเป็นโมฆะนั้นจะเกิดขึ้น ดังนั้น เมื่อการสมรสของผู้เยาว์ถูกศาลสั่งให้เป็นโมฆะขณะผู้เยาว์ยังไม่บรรลุนิติภาวะ ผู้เยาว์ที่เป็นคู่สมรสนั้นก็จะกลับคืนสู่สถานะเดิมก่อนได้สมรสกัน กล่าวคือมิได้บรรลุนิติภาวะอีก ทั้งนี้ ในการฝ่าฝืน ม.1448 ป.พ.พ. ดังกล่าว หากฝ่ายหญิงเกิดตั้งครรภ์ขึ้นก่อนคดีความจะมาถึงศาล ศาลจะสั่งให้การสมรสนั้นเป็นโมฆะมิได้ เพราะกฎหมายไทยถือว่าการสมรสนั้นสมบูรณ์แล้ว และให้สมบูรณ์ย้อนหลังไปถึงวันที่สมรสกัน ซึ่งผู้เยาว์ที่สมรสกันตามกรณีหลังนี้บรรลุภาวะนับแต่วันที่สมรสกันนั้น

อายุที่บรรลุนิติภาวะเรียงตามประเทศ
----------------------------------

ต่อไปนี้เป็นรายการอายุที่บรรลุนิติภาวะ ตามที่กฎหมายของแต่ละประเทศหรือเขตการปกครองกำหนดไว้

|
|  |
| **ประเทศ(เรียงตามลำดับอักษรภาษาอังกฤษ)** | **อายุที่บรรลุนิติภาวะ(ปี)** |
| อัฟกานิสถาน | 18 |
| แอลเบเนีย | 18 |
| แอลจีเรีย | 19 |
| อาร์เจนตินา | 18 |
| อาร์มีเนีย | 18 |
| แองโกลา | 18 |
| อาเซอร์ไบจาน | 18 |
| บาฮามาส | 18 |
| บาห์เรน | 21 |
| บาร์เบโดส | 18 |
| เบลารุส | 18 |
| เบลเยียม | 18 |
| ภูฏาน | 18 |
| โบลิเวีย | 18 |
| บอสเนียและเฮอร์เซโกวีนา | 18 |
| บราซิล | 18 |
| บรูไน | 18 |
| บัลแกเรีย | 18 |
| บุรุนดี | 18 |
| กัมพูชา | 16 |
| แคเมอรูน | 21 |
| แคนาดา - รัฐแอลเบอร์ตา, รัฐซัสแคตเชวัน, รัฐแมนิโทบา, รัฐออนแทรีโอ, รัฐควิเบก และรัฐปรินซ์เอ็ดเวิร์ดไอแลนด์ - รัฐบริติชโคลัมเบีย, รัฐโนวาสโกเชีย, รัฐนิวบรันสวิก, รัฐนิวฟันด์แลนด์และแลบราดอร์, ดินแดนยูคอน, ดินแดนนอร์ทเวสต์เทร์ริทอรีส์ และดินแดนนูนาวุต | - 18- 19 |
| ชาด | 21 |
| ชิลี | 18 (ชาย), 15 (หญิง) |
| จีน | 18 |
| ไต้หวัน | 18 |
| โคลอมเบีย | 18 |
| คอสตาริกา | 18 |
| โกตดิวัวร์ | 18 |
| โครเอเชีย | 21 |
| คิวบา | 16 |
| ไซปรัส | 18 |
| สาธารณรัฐเช็ก | 18 |
| เดนมาร์ก (รวมถึงหมู่เกาะแฟโรและดินแดนกรีนแลนด์) | 18 |
| จิบูตี | 18 |
| สาธารณรัฐโดมินิกัน | 18 |
| ดอมินีกา | 18 |
| เอกวาดอร์ | 18 |
| อียิปต์ | 21 |
| เอลซัลวาดอร์ | 25 (ชาย), 17 (หญิง) |
| เอสโตเนีย | 18 |
| ฟิจิ | 18 |
| ฟินแลนด์ | 18 |
| ฝรั่งเศส | 18 |
| กาบอง | 18 |
| เยอรมนี | 18 |
| กรีซ | 18 |
| กานา | 18 |
| ยิบรอลตาร์ (ดินแดนอาณานิคมอังกฤษ) | 18 |
| กัวเตมาลา | 18 |
| เกิร์นซีย์, ดินแดนอาณานิคมอังกฤษ | 18 |
| กินี | 18 |
| กายอานา | 18 |
| เฮติ | 18 |
| ฮอนดูรัส | 21 |
| ฮ่องกง, เขตบริหารพิเศษ | 18 |
| ฮังการี | 18 |
| ไอซ์แลนด์ | 18 |
| อินเดีย | 18 |
| อินโดนีเซีย | 16 |
| อิหร่าน | 16 |
| ไอร์แลนด์ | 18 |
| อิตาลี | 18 |
| อิสราเอล | 18 |
| จาเมกา | 18 |
| ญี่ปุ่น | 18 |
| เจอร์ซีย์ | 18 |
| เคนยา | 18 |
| เกาหลี, สาธารณรัฐประชาธิปไตยประชาชน | 17 |
| เกาหลี, สาธารณรัฐ | 19 |
| คีร์กีซสถาน | 16 |
| ลาว | 18 |
| ลัตเวีย | 18 |
| เลบานอน | 18 |
| เลโซโท | 21 |
| ลิกเตนสไตน์ | 18 |
| ลิทัวเนีย | 18 |
| ลักเซมเบิร์ก | 18 |
| มาเก๊า, เขตบริหารพิเศษ | 18 |
| มาซิโดเนียเหนือ | 18 |
| มาดากัสการ์ | 21 |
| มาเลเซีย | 18 |
| มอลตา | 18 |
| เกาะแมน (ดินแดนอาณานิคมอังกฤษ) | 14 (ชาย), 18 (หญิง) |
| มอริเตเนีย | 18 |
| มอริเชียส | 18 |
| เม็กซิโก | 18 |
| มอลโดวา | 18 |
| โมนาโก | 18 |
| มอนเตเนโกร | 18 |
| พม่า | 16 |
| นามิเบีย | 21 |
| เนปาล | 18 |
| เนเธอร์แลนด์ | 18 |
| นิวซีแลนด์ | 20 |
| นอร์เวย์ | 18 |
| โอมาน | 18 |
| ปากีสถาน | 18 |
| ปานามา | 18 |
| ปารากวัย | 18 |
| เปรู | 18 |
| ฟิลิปปินส์ | 18 |
| โปแลนด์ | 18 |
| โปรตุเกส | 18 |
| เปอร์โตริโก | 21 |
| กาตาร์ | 18 |
| โรมาเนีย | 18 |
| รัสเซีย | 18 |
| รวันดา | 18 |
| เซนต์คิตส์และเนวิส | 18 |
| ซาอุดีอาระเบีย | 18 |
| เซเนกัล | 18 |
| เซอร์เบีย | 18 |
| เซเชลส์ | 18 |
| สิงคโปร์ | 21 |
| สโลวาเกีย | 18 |
| สโลวีเนีย | 18 |
| แอฟริกาใต้ | 18 |
| สเปน | 18 |
| ซูดาน | 18 |
| สวาซิแลนด์ | 21 |
| สวีเดน | 18 |
| สวิตเซอร์แลนด์ | 18 |
| ซีเรีย | 18 |
| ทาจิกิสถาน | 17 |
| แทนซาเนีย | 18 |
| ไทย | 20 |
| ตรินิแดดและโตเบโก | 18 |
| ตูนีเซีย | 18 |
| ตุรกี | 18 |
| เติร์กเมนิสถาน | 16 |
| ยูเครน | 18 |
| สหราชอาณาจักร- อังกฤษ, ไอร์แลนด์เหนือ และ เวลส์- สกอตแลนด์ | - 18- 16 |
| สหรัฐอเมริกา- ในท้องที่อื่น ๆ นอกจากที่ระบุไว้ถัดจากนี้- ดินแดนอเมริกันซามัว- รัฐเนแบรสกา และ รัฐแอละแบมา- รัฐมิสซิสซิปปี | - 18- 14- 19- 21 |
| อุรุกวัย | 18 |
| อุซเบกิสถาน | 16 |
| เวเนซุเอลา | 18 |
| เวียดนาม | 16 |
| เยเมน | 16 |
| ซิมบับเว | 18 |
| รายการนี้ปรับปรุง ณ วันที่ 1 เมษายน 2565 |

ผู้เยาว์
--------

บทความหลัก: ผู้เยาว์
**ผู้เยาว์** (อังกฤษ: adolescent, child, infant, minor, nonage หรือ person of infancy) คือ บุคคลที่ยังไม่บรรลุนิติภาวะ คือยังมีอายุไม่ถึงที่กฎหมายกำหนด หรือยังมิได้บรรลุนิติภาวะโดยประการอื่น เช่น โดยการสมรส

ตราบใดที่บุคคลยังเป็นผู้เยาว์อยู่จะมีความสามารถกระทำการต่าง ๆ ตามกฎหมายโดยจำกัด ตามกฎหมายไทยแล้ว นิติกรรมที่ผู้เยาว์กระทำลงจะมีผลสมบูรณ์ตามกฎหมายต่อเมื่อผู้เยาว์ได้รับความยินยอมจากบุคคลที่เรียก **"ผู้แทนโดยชอบธรรม"** (อังกฤษ: legal representative หรือ statutory agent) ซึ่งได้แก่ "ผู้ใช้อำนาจปกครอง" (อังกฤษ: parent) คือ บิดามารดาทั้งสองคน หรือมารดาในกรณีที่บิดามิใช่บิดาโดยชอบด้วยกฎหมายหรือถูกศาลเพิกถอนอำนาจปกครองบุตรเสีย ส่วนมารดานั้นเป็นมารดาโดยชอบด้วยกฎหมายของบุตรเสมอ, หรือ "ผู้ปกครอง" (อังกฤษ: guardian) ในกรณีที่บิดาและมารดาหาตัวมิได้แล้ว หรือถูกศาลเพิกถอนอำนาจปกครองบุตรเสีย นิติกรรมที่ผู้เยาว์กระทำลงโดยมิได้รับความยินยอมจากผู้แทนโดยชอบธรรมแล้ว ตกเป็นโมฆียะ

เชิงอรรถ
--------

1. ↑  Rudolf Sohm, 1884 : 44.
2. ↑  กิตติศักดิ์ ปรกติ, 2550 : 47.
3. ↑  Susan Munroe, 2009 : Online.
4. ↑  Interpol, 2006 : Online.

อ้างอิง
-------

### ภาษาไทย

* กิตติศักดิ์ ปรกติ. (2550). *คำอธิบายวิชากฎหมายแพ่ง : หลักทั่วไปว่าด้วยบุคคลธรรมดา และหลักทั่วไปว่าด้วยนิติบุคคล.* (พิมพ์ครั้งที่ 2). กรุงเทพฯ : วิญญูชน.
* ขุนสมาหารหิตะคดี (โป๊ โปรคุปต์). (2549, มีนาคม). *พจนานุกรมกฎหมาย.* (พิมพ์ครั้งที่ 2). กรุงเทพฯ : วิญญูชน.
* จิตติ ติงศภัทิย์. (2530). *กฎหมายแพ่งและพาณิชย์ว่าด้วยบุคคล.* กรุงเทพฯ : โรงพิมพ์มหาวิทยาลัยธรรมศาสตร์.
* ราชบัณฑิตยสถาน.
	+ (2546). *พจนานุกรมฉบับราชบัณฑิตยสถาน พ.ศ. 2542.* [ออนไลน์]. เข้าถึงได้จาก: <คลิก เก็บถาวร 2009-03-03 ที่ เวย์แบ็กแมชชีน>. (เข้าถึงเมื่อ: 11 มกราคม 2552).
	+ (ม.ป.ป.). *ศัพท์บัญญัติราชบัณฑิตยสถาน.* [ออนไลน์]. เข้าถึงได้จาก: <คลิก เก็บถาวร 2017-07-15 ที่ เวย์แบ็กแมชชีน>. (เข้าถึงเมื่อ: 11 มกราคม 2552).
* ศนันท์กรณ์ โสตถิพันธุ์. (2551). *คำอธิบายนิติกรรม-สัญญา.* (พิมพ์ครั้งที่ 13, แก้ไขเพิ่มเติม). กรุงเทพฯ : วิญญูชน.
* ศาลฎีกา. (2550, 26 มกราคม). *ระบบสืบค้นคำพิพากษาและคำสั่งคำร้องศาลฎีกา.* [ออนไลน์]. เข้าถึงได้จาก: <คลิก เก็บถาวร 2010-01-14 ที่ เวย์แบ็กแมชชีน> (เข้าถึงเมื่อ: 11 มกราคม 2552).
* สมทบ สุวรรณสุทธิ. (2510). *ประมวลกฎหมายแพ่งและพาณิชย์ว่าด้วยบุคคล.* กรุงเทพฯ : โรงพิมพ์มหาวิทยาลัยธรรมศาสตร์.
* สำนักงานคณะกรรมการกฤษฎีกา. (2551, 10 มีนาคม). *ประมวลกฎหมายแพ่งและพาณิชย์.* [ออนไลน์]. เข้าถึงได้จาก: <คลิก เก็บถาวร 2003-11-07 ที่ เวย์แบ็กแมชชีน> (เข้าถึงเมื่อ: 11 มกราคม 2552).
* เสนีย์ ปราโมช. (2520). *ประมวลกฎหมายแพ่งและพาณิชย์ว่าด้วยนิติกรรมและหนี้ เล่ม 1 แก้ไขเพิ่มเติม พ.ศ. 2505.* กรุงเทพฯ : นิติบรรณการ.
* อรพินท์ ขจรอำไพสุข. (2551). "ผู้ทรงสิทธิ." *ความรู้พื้นฐานเกี่ยวกับกฎหมาย.* มานิตย์ จุมปา, บรรณาธิการ. (พิมพ์ครั้งที่ 8). กรุงเทพฯ : สำนักพิมพ์แห่งจุฬาลงกรณ์มหาวิทยาลัย.

### ภาษาต่างประเทศ

* Interpol. (2006, September). *"National Laws : Legislation of Interpol member states on sexual offences against children."* [Online]. Available: <click เก็บถาวร 2011-06-29 ที่ เวย์แบ็กแมชชีน>. (Accessed: 4 June 2009).
* Konrad Zweigert & Hain Kötz.
	+ (1984). *Einführung in die Rechtsvergleichung.* (2.Aufl.). Tuebingen : Mohr & Siebeck.
	+ (1988). *An Introduction to Comparative Law.* Tony Weir (translator). (Third Edition). Oxford : Clarendon Press.
* Rudolf Sohm. (1884). *Institution des Roemischen Rechts.* Leipzig : Duncher & Humflot.
* Susan Munroe. (2009). "Age of majority". *About.com.* [Online]. Available: <click>. (Accessed: 4 June 2009).