***พะยี่น*** หรือ ***พะรี่น*** (พม่า: ဖရင်း, มาจากคำว่า *เพลง* ในภาษาอยุธยา) หรืออาจรู้จักในชื่อ ***เอเอชูเย่ไช*** (ဧဧခြူရေးချိုက်) เป็นเพลงพม่าเพลงหนึ่ง จัดอยู่ในกลุ่มเพลงสำเนียงอยุธยา (​ယိုးဒယားသီချင်း) ซึ่งชาวพม่าให้การยอมรับว่าเป็นเพลงอยุธยามาแต่ดั้งเดิม รวมทั้งมีเนื้อเพลงเป็นภาษาไทยสมัยอยุธยา อย่างไรก็ตามเนื้อร้องดังกล่าวได้รับการถ่ายทอดสู่ชาวพม่าในรูปแบบมุขปาฐะ ทำให้ปัจจุบันนี้ทั้งชาวไทยและพม่าเองไม่สามารถเข้าใจเนื้อหาและความหมายของเพลงนี้ได้เลย ในเวลาต่อมาอูซะ เจ้าเมืองมยะวดี ได้แต่งเนื้อร้องเป็นพม่าใหม่ แต่ยังคงทำนองเพลงอย่างอยุธยาไว้ดังเดิม

ประวัติ
-------

หลังการเสียกรุงศรีอยุธยาครั้งที่สองใน พ.ศ. 2310 มีการกวาดต้อนเชลยชาวอยุธยาจำนวนมากไว้ในขอบขัณฑสีมากษัตริย์พม่า เชลยเหล่านี้ถูกเรียกว่าโยดะยา (ယိုးဒယား) ตามแหล่งที่มา หลายคนที่ถูกกวาดต้อนเป็นศิลปินในราชสำนักอยุธยามาก่อน จึงมีการนำดนตรีและนาฏศิลป์อย่างอยุธยาเข้าไปยังราชสำนักพม่าอย่างแพร่หลาย ก่อให้เกิดเพลงพม่าสำเนียงอยุธยาหลายเพลง และจากการศึกษาพบว่าทำนองเพลงอยุธยาของพม่ากับทำนองเพลงไทยมีจังหวะและทำนองสม่ำเสมอเชื่อมโยงกัน

อู้นุ เจ้ากรมมหรสพ ได้กล่าวถึงเรื่องราวมุขปาฐะของแม่นมชาวโยดะยาที่อาศัยอยู่กับชนชั้นมูลนายชาวพม่าครวญเพลงเป็นภาษาพื้นถิ่น คือเพลง *เอเอชูเย่ไช* ความว่า

วงดนตรีและนักแสดงยามะซะตอช่วงศตวรรษที่ 19

> "...วันหนึ่งในจวนของเสนาบดี หญิงชาวโยดะยามีอายุคนหนึ่งกำลังดูแลเด็กด้วยการอุ้มขึ้นแนบอก หันไปทางฟากตะวันตกแหงนหน้ามองท้องฟ้าสีหม่น อันมืดครึ้มไปด้วยเมฆฝนที่กำลังรวมตัวกันในเวลาเย็น ภายใต้ใบหน้าอันหมองเศร้า พร้อมกับครวญเพลงภาษาโยดะยาที่ขึ้นต้นด้วยคำว่า 'เอยฉุยฉาย' ขณะนั้นเสนาบดีได้เห็นเข้าก็เรียกแม่นมเข้าไปถามว่าเจ้าเป็นอะไรหรือเปล่า แม่นมตอบว่า 'ข้าฯ มาจากอยุธยาก็ช้านานแล้ว จะได้กลับไปเวลาไหนก็มิทราบ บนท้องฟ้าโน่น เมฆฝนกำลังมาเจ้าค่ะ ฝนกำลังจะตกแล้วนะเจ้าคะ เมื่อนึกถึงอยุธยา มันทำให้ข้าฯ อยากร้องไห้เจ้าค่ะ' เสนาบดีจึงถามต่ออีกว่า 'แม่นม แล้วเพลงที่เจ้าพึมพำออกมาจากปากนี่มันอะไร' แม่นมตอบ 'เพลงภาษาโยดะยาเจ้าค่ะ' เสนาบดีถาม 'แล้วคำอธิบายล่ะ ว่าอย่างไร' แม่นมตอบกลับ 'เป็นเพลงที่กล่าวว่า การตามติดคิดถึงนั้นเป็นดั่งไอหมอกที่กระตือรืนร้นจากทิศตะวันตกเฉียงใต้โน่นเจ้าค่ะ' เสนาบดีถามอีกว่า 'แล้วเจ้าน่ะไปได้เพลงนี้มาจากไหน' แม่นมตอบ 'โอพระคุณฯ เจ้าคะ การแสดงมหรสพของชาวโยดะยานั้นช่างยิ่งใหญ่มากเจ้าคะ แสดงติดต่อไปถึง 45 วันเลยเจ้าค่ะ อย่างเรื่อง รามลักขณะเอย เรื่องอิเหนาเอยก็ดีมากเจ้าค่ะ อย่างเรื่องอิเหนานั้น เจ้าหญิงบุษบาได้ถูกลมหอบไป เจ้าชายอิเหนาไม่พบเจ้าหญิงบุษบาก็เที่ยวออกตามหา เมื่อเจ้าชายมองท้องฟ้าเห็นเมฆ และฝนตกลงมาก็ทำให้หวนคิดถึงเจ้าหญิงบุษบาเจ้าค่ะ' เสนาบดีกล่าว 'โอ้ ช่างน่าสนใจจริง ๆ เออนี่ แล้วนักแสดงเหล่านั้นน่ะเราจะพบเขาได้ที่ไหนหรือ' แม่นมตอบ 'พุทโธ่เอ๋ย เจ้าพระคุณเจ้าขา ก็คนที่ถูกกวาดมาในตอนนี้ไงเจ้าคะ มีทั้งนักดนตรี นักแสดงตามติดมาทั้งหมดแหละเจ้าค่ะ ตอนนี้คนเหล่านี้ประกอบอาชีพขายอาหารอยู่เจ้าค่ะ' จากนั้นเสนาบดีจึงนำความจากแม่นมชาวโยดะยาขึ้นกราบบังคมทูลต่อพระบรมวงศานุวงศ์พม่า เจ้านายก็นำความขึ้นกราบบังคมทูลต่อพระเจ้าช้างเผือก พระองค์จึงมีพระบรมราชโองการให้ทำการรวบรวมนักแสดงโยดะยาตั้งขึ้นเป็นกรม เพื่อแสดงละครถวายพระราชสำนัก นับแต่นั้นมาก็มีการแสดงแบบโยดะยาทั้งการบรรเลง ท่วงท่า และเนื้อเรื่อง..."
> 
> 

ในวัฒนธรรมเพลงพม่ามีทำนองเพลงอยุธยาที่ยังหลงเหลือร่องรอยการใช้ภาษาไทยในการขับร้อง คือ *พะยี่น* (ဖရင်း) หรือ *เพลง* ในภาษาอยุธยา ส่วนชื่อ *เอเอชูเย่ไช* (ဧဧခြူရေးချိုက်) มาจากเนื้อร้องขึ้นต้น ซึ่งเนื้อร้องเป็นภาษาอยุธยาโบราณที่ถูกถ่ายทอดในรูปแบบมุขปาฐะแก่ชาวพม่านานกว่าศตวรรษ ทำให้เกิดข้อผิดพลาดในการออกเสียง และชาวพม่าเองก็ไม่สามารถถ่ายทอดคำร้องได้ถูกต้องอย่างต้นฉบับ ทำให้ปัจจุบันไม่มีใครเข้าใจความหมายของเพลงนี้ได้เลย เข้าใจว่า *พะยี่น* นี้คงเป็นเพลงหน้าพาทย์ ที่สื่อถึงนางสีดา ในฉากที่หนุมานเดินทางไปกรุงลงกาเพื่อตามนางสีดาซึ่งอยู่ท่ามกลางหญิงงามคนอื่น ๆ แต่หนุมานกลับพบนางสีดาโดยง่าย เพราะงามโดดเด่นยากจะหาสตรีนางใดมาเปรียบ แต่เนื้อเพลงก็มีส่วนคล้าย *เพลงฉุยฉาย* และ *เพลงแม่ศรี* ในการแสดงโขน ตอนทศกัณฑ์ลงสวน ของประเทศไทยในยุคปัจจุบัน

พ.ศ. 2347 อูซะ เจ้าเมืองมยะวดี ได้แต่งคำร้องเพลง *พะยี่น* เป็นภาษาพม่า ตามพระราชบัณฑูรของรัชทายาทผู้สนพระทัยในศิลปะและการละครอย่างสยาม แต่ยังคงทำนองอยุธยาไว้ดังเดิม โดยเพลงนี้ถูกจัดให้เป็นเพลงอยุธยาประเภทระทมรัก มีเนื้อหาชมความงามของธรรมชาติตามชนนิยม มีการตัดทอนพยางค์จากเดิมเป็นภาษาไทยมี 75 พยางค์ เหลือเพียง 50 พยางค์เมื่อเป็นภาษาพม่า เพื่อแปลงคำร้องให้เข้ากับทำนองเพลงอยุธยา

ในช่วงเวลาต่อมาเพลง "เอเอชูเย่ไช" ถูกบรรจุลงในหมวดเพลงที่สะกดด้วยอักษรพม่าแต่ไม่มีความหมาย ในหนังสือ *มหาคีตา* กระทั่งอู้นุ นายกรัฐมนตรีคนแรกของพม่า ตั้งข้อสังเกตกับเพลงเอเอชูเย่ไช ว่าแม้จะใช้เครื่องดนตรีพม่าบรรเลง แต่ท่วงทำนองและจังหวะกลับคล้ายกับทำนองเพลงไทยมาก จึงทำให้เกิดการศึกษาอย่างจริงจัง จนพบว่าเพลงดังกล่าวตกทอดมาจากบทเพลงของชาวโยดะยาผู้พลัดถิ่นในอังวะ

เนื้อเพลง
---------

| อักษรพม่า | อักษรโรมัน | อักษรไทย | ถอดคำร้อง | เทียบ *ฉุยฉาย* และ *แม่ศรี* |
| --- | --- | --- | --- | --- |
| * ဧဧခြူရေးချိုက်
* ကျပါ ရာနော
* ကောလော ဟေဟေရိုင်
* ယဉ်ရာယိုင် ကလိုင်
* ချာဟေး ပါဟေးဝါ
* ကွတ်ကာယွန်းရာ
* လွန်းခွတ်ရာ
* ဗွေတာရပိုက်
* တျာတျာယိမ်း ယိမ်းယိုင်ယိုင်
* ကျောက် ဖွဲ့လောဟေ
* တျာတျာယိမ်းယိုင်ယိုင်
* မယ်ဆီရေ မယ်ဆီ ဆံခါ
* နောမြနားမော
* ဝမ်းကောဝမ်းတွေးတာရပိုတ
* ဘွေကြရံဝိုက်
* တျာတျာ ဒိန်းဒိန်း နာနာ
 | * *ei ei chu yei chai*
* *ja pai ya nor*
* *kor lor hei hei rai*
* *yin ya yai klai*
* *za hei pa hei wa*
* *gairwa ka yun ya*
* *lun khairwa ya*
* *pawei ta ya bai*
* *thaya thaya yin yin yai yai*
* *chock paweilerhei*
* *thaya thaya yin yai yai*
* *mair zee yei mair zee zung kha*
* *nor mayor na mor*
* *wan kor wan thawei ta yabai*
* *pawei jara wai*
* *thya thay tin tin na na*
 | * *เอเอชูเย่ไช*
* *จะปา ยานอ*
* *กอลอ เฮเฮไยง์*
* *ยีนยาไยง์ กะไลง์*
* *ชาเฮ่ ปาเฮ่วา*
* *กุกายู่นยา*
* *ลู่นคุยา*
* *บเวตายะไป*
* *ตยา-ตยาเย่น เย่นไยง์ไยง์*
* *เชาะ พแหว่ลอเฮ*
* *ตยา-ตยาเย่นไยง์ไยง์*
* *แมซีเย แมซี ซานคา*
* *นอ-มยะน่ามอ*
* *ว่านกอว่าน-ตเว่ตายะไป*
* *บเวจะยานไว*
* *ตยา-ตยา เด้นเด้น นานา*
 | * เอย ฉุยฉาย
* จะไปไหนหน่อย
* ก็ลอยชาย
* เยื้องย่างกราย
* จะ (เอย) ไป (เอย) มา
* ?
* ?
* ?
* ?
* ?
* ?
* แม่ศรีเอย แม่ศรีสังขา (หรือ แม่ศรีแสนคม)
* หนอแม่หน้ามน
* วันใดก็วันใด
* ?
* ?
 | * ฉุยฉายเอย
* จะไปไหนหน่อยเจ้าก็ลอยชาย
* เยื้องย่างเจ้าช่างกราย
* หล่อนไม่เคยพบชายนักเลงเจ้าชู้
* จะเข้าไปเกี้ยวแม่ทรามสงวน
* เจ้าช่างกระบวนหนักหนาอยู่
* ฉุยฉายเอย จะไปไหนนิดเจ้าก็กรีดกราย
* เยื้องย่างเจ้าช่างกราย
* หล่อนมิเคยพบชายนักเลงเก่งแท้
* จะเข้าไปเกี้ยวแม่ทรามสงวน
* เจ้าช่างกระบวนเสียจริงเจียวแม่
* ยักษีเอย ยักษีโสภณ
* เจ้าช่างแต่งตน
* เลิศล้นหนักหนา ห้อยไหล่แดงฉาด
* งามบาดนัยน์ตา
* ช่างงามสง่า จริงยักษีเอย
 |
|

อ้างอิง
-------

เชิงอรรถ

1. ↑  "รอยเวลา...มัณฑะเลย์". *กรุงเทพธุรกิจ*. 8 สิงหาคม 2560. สืบค้นเมื่อ 8 มิถุนายน 2564. `{{cite web}}`: ตรวจสอบค่าวันที่ใน: `|accessdate=` (help)
2. ↑  "ไทย-พม่า กับความสัมพันธ์ด้าน "นาฏกรรม" ที่หยิบยืมกันไปมา". *ศิลปวัฒนธรรม*. 16 เมษายน 2563. สืบค้นเมื่อ 8 มิถุนายน 2564. `{{cite web}}`: ตรวจสอบค่าวันที่ใน: `|accessdate=` (help)
3. 1 2 3 4  Suradit Phaksuchon, Panya Rungrueang. "Yodaya: Thai Classical Music in Myanmar Culture". *MANUSYA : Journal of Humanities* (ภาษาอังกฤษ). สืบค้นเมื่อ 8 มิถุนายน 2564. `{{cite web}}`: ตรวจสอบค่าวันที่ใน: `|accessdate=` (help)
4. ↑  สิทธิพร เนตรนิยม (Jan–Jun 2019). *ฟ้อนม่านมุ้ยเซียงตา : อิทธิพลนาฏกรรมพม่าในสังคมไทย ศึกษาวิเคราะห์ความหมายของชื่อชุดการแสดง บทขับร้อง และโครงสร้างของทำนองเพลง*. วารสารไทยคดีศึกษา (16:1). p. 61-63.
5. 1 2 3  เมี้ยนจี (เขียน), สุเนตร ชุตินธรานนท์ และธีรยุทธ พนมยงค์ (แปลและเรียบเรียง). "บทเพลงโยธยาสามเพลงอันแสดงถึงลักษณะไทยในประเทศพม่า ดนตรีพม่ายุคจารีต". *พม่าอ่านไทย : ว่าด้วยประวัติศาสตร์และศิลปะไทยในทรรศนะพม่า*, หน้า 145-147
6. 1 2  PLOY (25 มกราคม 2565). "นาฏศิลป์และการละครที่ปรากฎอยู่ใน "จากเจ้าพระยาสู่อิรวดี"". *ALTV*. สืบค้นเมื่อ 3 มิถุนายน 2565. `{{cite web}}`: ตรวจสอบค่าวันที่ใน: `|accessdate=` (help)
7. ↑  "โยเดีย ที่คิด(ไม่)ถึง : นาฏศิลป์และดนตรี". *Thai PBS*. 15 กรกฎาคม 2560. สืบค้นเมื่อ 8 มิถุนายน 2564. `{{cite web}}`: ตรวจสอบค่าวันที่ใน: `|accessdate=` (help)
8. 1 2  ไพโรจน์ ทองคำสุก. "พัดในการแสดงนาฏศิลป์โขน ละคร". *กลุ่มเผยแพร่และประชาสัมพันธ์ กรมศิลปากร*. สืบค้นเมื่อ 7 มิถุนายน 2565. `{{cite web}}`: ตรวจสอบค่าวันที่ใน: `|accessdate=` (help)

บรรณานุกรม
* สุเนตร ชุตินธรานนท์, รศ. ดร. (บรรณาธิการ). *พม่าอ่านไทย : ว่าด้วยประวัติศาสตร์และศิลปะไทยในทรรศนะพม่า*. กรุงเทพฯ : มติชน, 2555. 220 หน้า. ISBN 978-974-322-352-5