ยาแผนไทย ปรากฏบนบัญชียาหลักแห่งชาติในปี พ.ศ. 2549 โดยในบัญชียาหลักแห่งชาติได้กล่าวถึงยาแผนไทยควบคู่กับยาแผนโบราณ  กล่าวได้ว่า ยาแผนไทยมีความหมายและคุณสมบัติเช่นเดียวกับยาแผนโบราณ

*ยาแผนไทยและยาแผนโบราณ* หมายถึง ยาที่ได้จากสมุนไพรโดยตรงหรือได้จากการผสม ปรุง หรือแปรสภาพสมุนไพรรวมถึงยาแผนโบราณตามกฎหมายว่าด้วยยา ซึ่งนำไปใช้ในการประกอบการตรวจโรค วินิจฉัย  บำบัดโรค ป้องกันโรค ซึ่งอยู่ในยาแผนโบราณที่รัฐมนตรีประกาศ หรือยาที่รัฐมนตรีประกาศเป็นยาแผนโบราณ หรือยาที่ได้รับอนุญาตให้ขึ้นทะเบียนตำรับเป็นยาแผนโบราณ

**ความแตกต่างระหว่าง ยาแผนโบราณหรือยาแผนไทย กับ ยาสมุนไพร**
-----------------------------------------------------------

ยาแผนไทยหรือยาแผนโบราณคือยาที่มีคุณสมบัติคล้ายคลึงกัน ซึ่งความแตกต่างของยาแผนไทย ยาแผนโบราณ และยาสมุนไพร กล่าวได้ว่า ยาแผนไทยหรือยาแผนโบราณ คือ ยาที่มีการผสมตัวยามากกว่า 1 ตัวยา , ยาพัฒนาจากสมุนไพร คือ การพัฒนารูปแบบสมุนไพรตัวเดียว เช่น พริก พัฒนาเป็น เจลพริกแก้ปวด และยาสมุนไพร คือ สมุนไพร 1 ตัวยา

**ประเภทของยาแผนไทย**
---------------------

ประเภทยาแผนไทยสามารถแบ่งได้เป็น 4 ประเภทคือ    

### 1. ยาไทยในบัญชียาหลัก

สำหรับประเภทยาไทยในบัญชียาหลักนั้น จะถูกบรรจุจากประกาศคณะกรรมการพัฒนาระบบยาแห่งชาติเรื่อง บัญชียาหลักแห่งชาติ (ฉบับที่2) พ.ศ. 2555 ประกาศ ณ วันที่ 21 สิงหาคม พ.ศ. 2555 โดยตามประกาศในราชกิจจานุเบกษา พ.ศ.2556 ได้จัดหมวดหมู่ระหว่าง "ยาแผนไทย" และ "ยาแผนโบราณ" อยู่ในหมวดเดียวกัน และทั้งนี้บัญชียาหลักแห่งชาติ ได้ระบุให้ยาแผนไทย ขึ้นในทะเบียนบัญชียาจากสมุนไพร โดยมีประเภทดังนี้

> 1.1 ยารักษากลุ่มอาการทางระบบไหลเวียนโลหิต (แก้ลม)
> 
> 

> 1.2 ยารักษากลุ่มอาการทางระบบทางเดินอาหาร 
> 
> 

> 1.3 ยารักษากลุ่มอาการทางสูติศาสตร์นรีเวชวิทยา
> 
> 

> 1.4 ยาแก้ไข้
> 
> 

> 1.5 ยารักษากลุ่มอาการของระบบทางเดินหายใจ
> 
> 

> 1.6 ยาบำรุงโลหิต
> 
> 

> 1.7 ยารักษากลุ่มอาการทางกล้ามเนื้อและกระดูก 
> 
> 

> 1.8 ยาบำรุงธาตุ ปรับธาตุ
> 
> 

### 2. ยาสามัญประจำบ้านแผนโบราณ

ยาสามัญประจำบ้านของสมุนไพรนั้น ตามพจนานุกรมฉบับราชบัณฑิตยสถาน พ.ศ.2554 ได้กำหนดความหมายของ ยาสามัญประจำบ้าน คือ "ยาแผนปัจจุบันหรือยาแผนโบราณ ที่รัฐมนตรีว่าการกระทรวงสาธารณสุขประกาศเป็นยาสามัญประจำบ้าน" และยาสามัญประจำบ้านจึงสามารถกล่าวได้ว่าเป็นประเภทยาที่กระทรวงสาธารณะสุขได้พิจารณาไว้ว่าเป็นยาที่เหมาะสม ในการให้ประชาชนควรจะซื้อมารักษาอาการเบื้องต้น ในกรณีที่เจ็บป่วยเล็กน้อย ซึ่งยาสามัญประจำบ้านมีความปลอดภัยสูง และข้อกำหนดในการใช้ยาสามัญประจำบ้านจะอยู่ในบรรจุภัณฑ์ ซึ่งสามารถสังเกตได้ชัดเจน มีข้อกำหนดด้านอายุ ปริมาณในการใช้กำกับเพื่อให้เกิดความปลอดภัยในการใช้ยา หากไม่มีแพทย์หรือเภสัชคอยควบคุม ยาสามัญประจำบ้านประชาชนจึงสามารถหาซื้อได้จากร้านสะดวกซื้อและร้านขายยาแผนปัจจุบัน เพื่อให้เกิดความสะดวกสบายต่อการใช้งาน

### 3. ยาที่ผลิตใช้ของคลินิกหรือสถานพยาบาล

คลินิกหรือสถานรักษาพยาบาล ที่ได้เปิดการรักษาแบบเฉพาะทาง เช่นการเปิดการรักษาในรูปแบบศาสตร์ยาแผนไทย หรือ แพทย์แผนไทยประยุกต์นั้น ยาที่ผลิตใช้ของคลินิกจะได้รับการขึ้นทะเบียนจากกรมการบัญชียา โดยการปรุงขึ้นเองและนำไปขึ้นทะเบียน เพื่อใช้ภายในคลินิกหรือสถานรักษาพยาบาลและเป็นลิขสิทธิ์ของคลินิกเท่านั้น    

### 4. ยาต้มที่ใช้ในครัวเรือน

ยาต้ม รู้จักอีกชื่อหนึ่งคือ ยาหม้อ ตามพจนานุกรมฉบับราชบัณฑิตยสถาน พ.ศ.2554 ได้กำหนดความหมายของ ยาหม้อ คือ "ยาไทยที่ประกอบด้วยสมุนไพร กระดูกสัตว์ และเครื่องยาอื่น ๆ ใส่หม้อต้มแล้วกินน้ำที่เคี่ยวจนงวดเพื่อบำบัดโรค" ซึ่งลักษณะเด่นของยาต้มนั้นคือ การใช้สมุนไพร หรือ พืชวัตถุ กระดูกสัตว์ หรือ สัตววัตถุ แล้วใช้กรรมวิธีบดแห้ง แล้วใส่น้ำเพื่อต้ม จนเป็นที่มาของชื่อ ยาต้ม หรือ ยาหม้อ ที่มาจากวัสดุในการต้ม โดยการตั้งยานั้น จะมีการคำนวณทั้งส่วนที่พร่อง ส่วนที่เกิน ด้วยการปรับลดและเพิ่มสมุนไพร ส่วนใหญ่สมุนไพรสรรพคุณจะแปลไปตามรสชาติของยา เช่น รสเค็มจะเป็นการขับเมือกมัน การคำนวณตั้งยาผู้คำนวณคือแพทย์แผนไทย ทั้งกระบวนการชั่ง ตวง วัด เพื่อให้ และการปรุงรส เพื่อให้ได้อัตราส่วนของยาและรสที่เหมาะสม เพื่อได้ผลในการรักษา ทำให้แพทย์แผนไทยเป็นศาสตร์ที่ประกอบด้วยทั้งศาสตร์และศิลป์

เครื่องมือในการปรุงยาไทย
------------------------

ในการปรุงยาไทยจำเป็นต้องอาศัยเครื่องมือต่างๆ  ดังนี้คือ

> 1. เครื่องหั่นยา
> 
> 

> 2. บุ้งกรางยา
> 
> 

> 3. เครื่องบดยา
> 
> 

> 4. ตะแกรงร่อนยา
> 
> 

> 5. หินบดยา
> 
> 

> 6. หินฝนยา
> 
> 

> 7. โกร่งบดยา
> 
> 

> 8. ตะแกรงตากยา
> 
> 

> 9. พิมพ์อัดเปียก 
> 
> 



1. ↑  คณะกรรมการแห่งชาติด้านยา. *บัญชียาสมุนไพร พ.ศ. 2549 ตามประกาศคณะกรรมการแห่งชาติด้านยา (ฉบับที่ 5) พ.ศ. 2549 เรื่องบัญชียาหลักแห่งชาติ พ.ศ. 2547 (ฉบับที่4)*.  สืบค้นเมื่อ 27 กันยายน   2560, จาก http://drug.fda.moph.go.th:81/nlem.in.th/sites/default/files/binder3.pdf
2. ↑  มัลลิกา น้ำค้าง, แพทย์แผนไทยประยุกต์. (2560). สัมภาษณ์. 28 กันยายน 2560