ท่ายืนตริภังค์ของศาลภัญชิกาลำดับที่ 26 (*สตรีกับแมงป่อง*) ในจันนเกศวเทวาลัย เบลูร์ รัฐกรณาฏกะ, ศตวรรษที่ 12, ศิลปะโหยสละ
**ตริภังค์** (อักษรโรมัน: Tribhaṅga; *ตฺริภงฺค*) เป็นท่ายืนที่ใช้ในศิลปะอินเดีย และ นาฏลีลาอินเดียคลาสสิก เช่น โอฑิศศี ตริภังค์มีลักษณะคือลำตัวเอียงโค้งสามส่วน คือ เข่าเอียงไปทางหนึ่ง, สะโพกเอียงไปทางหนึ่ง และที่คอกับไหล่จึงเอียงกลับไปทางเดียวกับเข่า

มีปรากฏหลักฐานของท่ายืนแบบตริภังค์ในศิลปะอินเดียเก่าแก่ถึง 2,000 ปี และสามารถพบได้ในศิลปะ ทั้งประติมากรรมและจิตรกรรมของอินเดีย มีตัวอย่างให้พบอยู่นับไม่ถ้วน ตริภังค์แพร่กระจายไปสู่เอเชียตะวันออกและเอเชียตะวันออกเฉียงใต้ผ่านศาสนาอินเดีย ตริภังค์มีลักษณะเทียบเท่ากับคอนทรัปโปสโต และ "เส้นเว้าเอส" ในศิลปะตะวันตก ซึ่งทำให้ศิลปะบุคคลมีลักษณะเคลื่อนไหว มีความลื่นไหลที่มีจังหวะ และมีพลังงานของความเยาว์วัย ("rhythmic fluidity and ... youthful energy")

คำนี้มาจากภาษาสันสกฤต โดย *ภงฺค* แปลว่าท่าทางหรือปาง ส่วน *ตฺริ* แปลว่าสาม ชื่ออื่น ๆ ของท่าทางเดียวกันนี้ในเอกสารเกี่ยวกับนาฏศิลป์โบราณใช้คำว่า *สมภังค์* สำหรับ "ท่าที่สมดุล" ทั้งยืน นั่ง หรือนอน นอกจากนี้ยังมี *อภังค์* สำหรับการโค้งขาข้างหนึ่งเล็กน้อย ทำให้เกิดทรวดทรงที่มีส่วนโค้งเล็กกว่า และยังมีท่าที่ซับซ้อนอย่าง *อติภังค์* ที่ซึ่งพบตัวอย่างได้ในท่าร่ายรำขององค์ศิวนาฏราช

ประวัติศาสตร์
-------------

ที่มาของท่าตริภังค์มักกล่าวกันว่ามาจากประติมากรรม *เด็กหญิงร่ายรำ* จากโมเฮนโจดาโร อายุราว 2300-1750 ปีก่อน ค.ศ. กระนั้นก็ไม่ได้เป็นรูปแสดงอย่างตริภังค์ที่พบในปัจจุบัน หรือตริภังค์อาจจะมีที่มาจากนาฏกรรมก่อนที่จะเป็นทัศนศิลป์ ทั้งนี้ หลักฐานที่ปรากฏในศิลปะยุคแรกนั้นชัดเจนกว่า รูปตริภังค์ในยุคแรก ๆ แทบจะปรากฏในรูปสตรีทั้งสิ้น ต่อมาจึงค่อย ๆ แพร่หลายมาพบในรูปบุรุษเช่นกัน ตัวอย่างชิ้นสำคัญของตริภังค์ เช่น ยักษีที่ภรรหูต (ราว 100 ปี ก่อน ค.ศ.), รูปคลาสสิกที่สาญจี (ราว ค.ศ. 10) และ ยักษีแห่งภูเตศวร (ศตวรรษที่ 2)

ปรากฏท่าตริภังค์ในประติมากรรมคุปตะ และบนเหรียญจำนวนมากจากจักรวรรดิคุปตะ (ราว ค.ศ. 319 - 543) ปรากฏท่าตริภังค์ทั้งในรูปของกษัตริย์และเทพเจ้าบนเหรียญทั้งสองหน้า ในยุคนี้ ตริภังค์เริ่มปรากฏในทั้งศิลปะฮินดูและพุทธ ไปจนถึงศิลปะไชนะ ภาพจิตรกรรมโบราณของอินเดียที่มีชื่อเสียงที่สุด ภาพพระโพธิสัตว์ปัทมปานีที่ถ้ำหมายเลข 1 ในหมู่ถ้ำอชันตา (ค.ศ. 478) ก็ประทับยืนตริภังค์ ท่าตริภังค์นี้ยังคงนิยมใช้ในรูปพระโพธิสัตว์เรื่อยมา

เข้าใจว่าในศตวรรษที่ 9 ท่าตริภังค์เริ่มแพร่กระจายไปในทุกรูปบุคคล และยิ่งเห็นได้เด่นชัดขึ้นเรื่อย ๆ กระทั่งศตวรรษที่ 13 จึงเริ่มเห็นส่วนโค้งแบบตริภังค์ลดลง ในพุทธศิลป์นิยมแสดงพระพุทธเจ้าประทับตริภังค์เล็กน้อย ส่วนตีรถังกรของศิลปะไชนะแทบไม่ปรากฏในท่าตริภังค์เลย พระวิษณุ และ พระพรหม ก็ปรากฏท่าตริภังค์เล็กน้อยเป็นครั้งคราเท่านั้น ดังเช่นที่มนเทียรแห่งขชุราโหซึ่งพบพระวิษณุและพระพรหมในท่าตริภังค์อยู่ทั่วไป ส่วน พระกฤษณะ ในปางทรงขลุ่ยจะประทับตริภังค์ โดยมีขาส่วนล่างไขว้ไปอีกข้างและใช้เพียงนิ้วโป้งเท้าแตะพื้น

ในศิลปะฮินดูและพุทธศิลป์ของเอเชียตะวันออกและตะวันออกเฉียงใต้ ท่าที่เป็นตริภังค์มักจะบ่งบอกว่าเป็นของยุคแรกเริ่มได้รับอิทธิพลอินเดีย รูปตริภังค์ค่อย ๆ กลายมาเป็นตัวตรงเมื่อเวลาผ่านไป แต่ก็มีข้อยกเว้นอยู่ในรูปที่แสดงการร่ายรำ

อ้างอิง
-------

1. ↑  "Tribhanga", Getty Research, *Art & Architecture Thesaurus*
2. ↑  Varma, K. M. (1983). *Myth of the so-called "tribhaṅga" as a "pose", or, The nature and number of bhaṅgas*. Proddu. p. 15.
3. ↑  Rowland, 162
4. ↑  Berkson, 130
5. ↑  Berkson, 121
6. ↑  Anand, Mulk Raj, *The Hindu View of Art*, 2019 (reprint), Routledge, ISBN 0429627521, 9780429627521114, google books
7. ↑  Chakraborty, Swati, *Socio-religious and cultural study of the ancient Indian coins*, 324, 1986, B.R. Pub. Corp.; Harle, 17 for date
8. ↑  Rowland, 158; Berkson, 121-122
9. ↑  Craven, 70
10. ↑  Craven, 118
11. ↑  Berkson, 133-137
12. ↑  Craven, 125
13. ↑  Masson-Ousel, 380-383; Brahma at Khajuraho
14. ↑  Masson-Ousel, 382-383; Rowland, 427

### บรรณานุกรม

* Berkson, Carmel, *The Life of Form in Indian Sculpture*, 2000, Abhinav Publications, ISBN 8170173760, 9788170173762, google books
* Craven, Roy C. *Indian Art: A Concise History*, 1987, Thames & Hudson (Praeger in USA), ISBN 0500201463
* Harle, J.C. *The Art and Architecture of the Indian Subcontinent*, 2nd edn. 1994, Yale University Press Pelican History of Art, ISBN 0300062176
* Masson-Ousel, P. Stern, P. Willman-Grabowska, H. *Ancient India and Indian Civilization*, 2013 (reprint), Routledge, ISBN 1136200657, 9781136200656, google books
* Rowland, Benjamin, *The Art and Architecture of India: Buddhist, Hindu, Jain*, 1967 (3rd edn.), Pelican History of Art, Penguin, ISBN 0140561021

แหล่งข้อมูลอื่น
---------------

* วิกิมีเดียคอมมอนส์มีสื่อเกี่ยวกับ Tribhanga