ภาพวาดประกอบ นกคอสามสี
มองจากด้านหลัง แถบคิ้วสีขาวสองแถบของนกคอสามสี ดูคล้ายราง
**นกคอสามสี** (อังกฤษ: Rail-babbler; ชื่อวิทยาศาสตร์: *Eupetes macrocerus*) เป็นนกกินแมลงบนพื้นป่าในวงศ์นกคอสามสี (Eupetidae) ซึ่งมีเพียงสกุลเดียวและชนิดเดียว นกคอสามสีมีขนตัวและหางสีน้ำตาลล้วน แต่มีขนหัวและคอหลายแถบสี รวมทั้งผิวหนังคอที่พองลมโป่งออก 2 ข้างสีน้ำเงินเหลือบ เสียงร้องและพฤติกรรมการพองหนังคอคล้ายกบ อาจเหมาะในการสื่อสารในถิ่นอาศัยบนพื้นป่าดิบชื้นที่มีแสงส่องถึงพื้นน้อย บนคาบสมุทรมลายูตั้งแต่พังงา–สุราษฎร์ธานีลงไป เกาะสุมาตรา และเกาะบอร์เนียว อย่างไรก็ตามพฤติกรรมที่สันโดษและขี้อายทำให้นกชนิดนี้เป็นที่รู้จักน้อยและทำการศึกษาได้ค่อนข้างยาก

อนุกรมวิธาน
-----------

นกคอสามสี (*Eupetes macrocerus*) เป็นนกที่ได้รับความเห็นต่างในการจัดอนุกรมวิธานโดยแรกเริ่มถูกจัดอยู่ในวงศ์นกกินแมลงและนกกะราง (Timaliidae) ต่อมาไม่นานได้ถูกจัดไปอยู่ในวงศ์ Cinclosomatidae (นกประเภทนกกระทาดงกึ่งนกเดินดง ในอันดับย่อยนกกา) การจัดความสัมพันธ์นี้จัดเอานกกินแมลงไพลิน (ปัจจุบัน *Ptilorrhoa caerulescens)* จากนิวกินีมารวมไว้ในสกุล *Eupetes* (ในชื่อเดิม *Eupetes caerulescens*) จนถึงปีพ.ศ. 2483 ก่อนที่จะถูกย้ายไปที่ สกุล *Ptilorrhoa* ทำให้สกุล *Eupetes* มีเพียง 1 ชนิดในปัจจุบัน

ในปีพ.ศ. 2495 Serle ได้ชี้ให้เห็นความคล้ายคลึงทางชีววิทยาของนกคอสามสีกับนกอีกสองชนิดในวงศ์ Picathartidae (นกเกาะคอนประเภทกึ่งไก่กึ่งกา มีหัวล้านเหมือนแร้ง จากแอฟริกาตะวันตก มีสกุลเดียวคือ *Picathartes*) ในปีพ.ศ. 2516 Charles Sibley ได้ยกเลิกความสัมพันธ์กับสกุล *Picathartes* และแนะนำให้ตรวจสอบเพิ่มเติม และจากการศึกษาระดับชีวโมเลกุลโดย Jønsson et al. (2550) ระบุตำแหน่งที่ถูกต้องสำหรับนกคอสามสี (*E. macrocerus*) คือมีความสัมพันธ์ใกล้ชิดกับวงศ์ Chaetopidae (นก rockjumper) มากที่สุด นกคอสามสีจึงถูกจัดในวงศ์ Eupetidae ของมันเอง ซึ่งมีสกุลเดียวและชนิดเดียว (monotypic)

นกคอสามสี (*E. macrocerus*) เป็นตัวอย่างหนึ่งของการศึกษาความเชื่อมโยงทางชีวภูมิศาสตร์ระหว่างทวีปเอเชีย ออสเตรเลีย และแอฟริกา การที่นกคอสามสีเป็นชนิดพันธุ์ที่กระจายอยู่ในพื้นที่เล็ก ๆ บนคาบสมุทรมลายู บนเกาะสุมาตราและเกาะบอร์เนียวมีความเกี่ยวข้องนกสกุลอื่นที่อยู่ในถิ่นอาศัยที่ห่างกันข้ามทวีป การตรวจเครื่องหมายดีเอ็นเอแสดงให้เห็นว่าสกุลนกคอสามสี *Eupetes* เป็นญาติใกล้ชิดที่สุดกับสกุล *Chaetops* จากแอฟริกาใต้ และญาติสนิทของสกุล *Picathartes* จากแอฟริกาตะวันตก โดยแยกออกจากกันในยุค Eocene จากการกระจัดกระจายของ 3 สกุลที่เป็นญาติใกล้ชิดไปตามมุมที่ห่างไกลของแอฟริกาและเอเชีย ชี้ให้เห็นประวัติชีวภูมิศาสตร์ของนกเหล่านี้ ซึ่งปัจจุบันการแก้ไขด้วยข้อมูลระดับโมเลกุลอาจเปิดเผยความความเชื่อมโยงในอดีตระหว่างทวีป และสนับสนุนทฤษฎีต่าง ๆ ที่พยายามอธิบายถึงการเคลื่อนตัวของแผ่นเปลือกโลกในภูมิภาคอินโด-แปซิฟิก

### ชนิดย่อย

มีทั้งหมด 2 ชนิดย่อย ได้แก่

* *Eupetes macrocerus macrocerus* – เป็นชนิดย่อยต้นแบบของสายพันธุ์ พบในคาบสมุทรมลายูของไทยและมาเลเซีย เกาะสุมาตรา และหมู่เกาะนาตูนา
* *Eupetes macrocerus borneensis* – อาศัยในแถบเทือกเขาของเกาะบอร์เนียว (มาเลเซีย อินโดนีเซีย บรูไน)

ลักษณะทางชีววิทยาและพฤติกรรม
----------------------------

เป็นนกป่าขนาดกลาง ลำตัวยาวประมาณ 28-30 ซม. น้ำหนักเฉลี่ย 66-72 กรัม คอเรียวยาว จะงอยปากยาวตรงสีดำและขายาวสีดำซึ่งต่างจากนกที่อาศัยอยู่บนพื้นป่าทั่วไป ขนสีน้ำตาลล้วนทั่วลำตัวและหาง ใต้ปีกโคนหางเป็นขนฟู นกคอสามสีมีความโดดเด่นอย่างชัดเจนที่ขนหัวและคอซึ่งมีหลายแถบสี คือ แถบแก้มยาวสีดำ คิ้วขาว หน้าผากน้ำตาลอมส้ม คอและคางน้ำตาลแดงเข้ม รวมทั้งแถบหนังคอไม่มีขนที่โป่งนูนออกได้ 2 ข้าง สีน้ำเงินครามเหลือบ ซึ่งพฤติกรรมพองถุงลมที่คอเพื่อการเรียกคู่ และการเกี้ยวพาราสี สันนิษฐานว่าสีสะท้อนแสงนี้ น่าจะเป็นจุดสำคัญในการสื่อสารส่งสัญญาณบนพื้นป่าทึบที่มีแสงส่องถึงน้อย คิ้วขาว 2 แถบมองจากด้านหลังเหมือนราง ซึ่งเป็นที่มาของชื่อภาษาอังกฤษ rail-babbler

นกคอสามสีทั้ง 2 เพศไม่ต่างกัน นกรุ่นมีสีทึมกว่านกโตเต็มวัย และมีขนคอขาว ขนที่ท้องสีน้ำตาลเทาเข้ม นกคอสามสีชนิดย่อย *E. m. borneensis* มีความแตกต่างที่สีน้ำตาลแดงของแถบกลางหัว ท้อง และก้นที่สดกว่า หางและหลังมีสีออกแดงกว่านกคอสามสี *E. m. macrocerus*

### การหาอาหาร

พฤติกรรมการเดิน ผงกหัวคล้ายไก่ และชอบวิ่งมากกว่าบินเมื่อถูกรบกวน หาอาหารโดยการปรี่เข้าไปจิกกินแมลง เช่น ปลวก บนพื้นป่า จั๊กจั่น แมลงปีกแข็ง แมงมุม หนอนและตัวอ่อนของแมลง

### เสียงร้อง

ในขณะที่ร้องเรียกนกคอสามสีจะโก้งโค้งตัว อกต่ำเรี่ยพื้น ก้นชูขึ้น และยืดคอไปข้างหน้า ทำเสียงโดยการเป่าให้ถุงลมที่คอขยายพองออก ซึ่งให้เสียงแหลมยาวเหมือนเสียงการเป่าท่อโลหะหรือเสียงกบ เสียง "วี้" ยาวประมาณ 2-3 วินาที ทันทีที่ร้องเสร็จนกคอสามสีจะยืดคอหรือยืดตัวชะโงกมองในหลายทิศทางเพื่อหาตำแหน่งเสียงตอบกลับของนกตัวอื่น ถุงลมเล็ก ๆ ที่คอทั้งสองข้างพองออกระหว่างแถบขนแก้มสีดำและขนคอสีน้ำตาลแดง เป็นผิวเปลือยสีน้ำเงินครามเหลือบ สว่างชัดเจนในที่แสงน้อยอย่างป่าดิบชื้นที่นกอาศัย จุดที่นูนและสว่างที่สุดอาจเห็นเป็นสีออกขาว

### การผสมพันธุ์และการทำรัง

มีข้อมูลที่น้อยมากในนิสัยการผสมพันธุ์ของนกคอสามสี คาดว่าไข่จะวางในราวเดือนมกราคมและกุมภาพันธ์ และพบเห็นลูกนกที่ขนเพิ่งงอกได้ในเดือนมิถุนายน สร้างรังไว้สูงจากพื้นดินประมาณ 30 ซม. บนกองเศษใบไม้แห้งและเส้นใยพืชในซอกกิ่งไม้หรือกิ่งไม้พุ่ม รังเป็นรูปถ้วย ออกไข่ครอกละ 2 ใบ สีขาวล้วน

การแพร่กระจายพันธุ์และถิ่นที่อยู่
---------------------------------

อาศัยบนพื้นป่าในป่าดิบชื้น ที่มีความสูงไม่เกิน 1,060 เมตรเหนือระดับน้ำทะเล ช่วงตีนเขาหรือช่วงที่ลาดชันที่มีต้นไม้สูงและสมบูรณ์ ในช่วงการกระจายพันธุ์ที่ค่อนข้างแคบตั้งแต่พังงา สุราษฎร์ธานีลงไปทางใต้จนสุดคาบสมุทรมลายู และที่ความสูงไม่เกิน 900 เมตรเหนือระดับน้ำทะเลในเทือกเขาบนเกาะสุมาตรา เกาะบอร์เนียว และหมู่เกาะนาทูนา

### ในประเทศไทย

นกคอสามสี อาศัยในป่าดิบชื้นบนที่ราบต่ำและเชิงเขา มีรายงานการพบที่บริเวณทางเดินสู่น้ำตกกรุงชิง เขตอุทยานแห่งชาติเขาหลวง

นิเวศวิทยา
----------

ประชากรของนกคอสามสีลดลงอย่างมากเนื่องจากป่าดิบชื้น (ป่าปฐมภูมิ - primary forest) ในที่ราบลุ่มส่วนใหญ่ถูกตัดและแผ้วถางเพื่อการทำสวน เช่นไม้ยาง ปาล์มน้ำม้น และนกคอสามสีมักไม่เลือกอาศัยในป่าที่มีพืชชนิดเดียวหนาแน่นเกินไปอย่างป่าปลูก (ป่าทุติยภูมิ) หรือป่าที่โปร่งเกินไปไม่มีร่มเงาเพียงพอที่จะเอื้ออำนวยต่อพฤติกรรมการหาคู่โดยการส่งเสียง และสะท้อนแสงจากถุงลมที่คอ อย่างไรก็ตามยังสามารถพบได้ในป่าบนเขา เนินเขาทั่ว ๆ ไป

อ้างอิง
-------

1. ↑  BirdLife International (2016). "*Eupetes macrocerus'*". *IUCN Red List of Threatened Species*. **2016**. สืบค้นเมื่อ 01 October 2016. `{{cite journal}}`: ตรวจสอบค่าวันที่ใน: `|access-date=` (help)
2. ↑  Peters, James L. (1940). "A Genus for *Eupetes caerulescens* Temminck" (PDF). *The Auk*. **57** (1): 94. doi:10.2307/4078852. JSTOR 4078852.
3. ↑  Serle, W. (1952) The affinities of the genus *Picathartes* Lesson. *Bulletin of the British Ornithologists' Club* 72: 2-6
4. ↑  Sibley, C. G. (1973). "The relationships of *Picathartes*" (PDF). *Bulletin of the British Ornithologists' Club*. **93**: 23–25.
5. ↑  Jønsson, Knud A.; Fjeldså, Jon; Ericson, Per G.P; Irestedt, Martin (2007). "Systematic placement of an enigmatic Southeast Asian taxon Eupetes macrocerus and implications for the biogeography of a main songbird radiation, the Passerida". *Biology Letters*. **3** (3): 323–326. doi:10.1098/rsbl.2007.0054. PMC 2464695. PMID 17347105.
6. 1 2 3 4  International), BirdLife International (BirdLife (2016-10-01). "IUCN Red List of Threatened Species: Eupetes macrocerus". *IUCN Red List of Threatened Species*. doi:10.2305/iucn.uk.2016-3.rlts.t22705375a94015287.en.
7. 1 2  Malaysian Rail-babbler (nominate). Avibase. สืบค้นเมื่อ 5 มีนาคม 2564.
8. 1 2 3  Rail-babbler · Eupetes macrocerus · Temminck, 1831 Xeno-Canto. สืบค้นเมื่อ 5 มีนาคม 2564.
9. 1 2 3 4 5  Robson, Craig (2002) *A Field Guide to the Birds of South-east Asia*, New Holland, London.
10. 1 2 3  นกคอสามสี eBird. สืบค้นเมื่อ 5 มีนาคม 2564.
11. 1 2 3 4 5  Boles, W. (2007) "Family Eupetidae (Jewel-babblers and allies) "*in* del Hoyo, J.; Elliot, A. & Christie D. (editors). (2007). *Handbook of the Birds of the World. Volume 12: Picathartes to Tits and Chickadees*. Lynx Edicions. ISBN 978-84-96553-42-2
12. ↑  Yong, Ding Li; Foley, Con (2012). "A review of the occurrence and role of blue facial skin in South-East Asian birds" (PDF). *Birding Asia*. **17**: 71–77.
13. 1 2 3  MacKinnon, John & Karen Phillipps (1993) *A Field Guide to the Birds of Borneo, Sumatra, Java and Bali*, Oxford University Press, Oxford.
14. ↑  Alvan Buckley. Getting Jiggy ... with a Rail-babbler 20 กุมภาพันธุ์ 2555.
15. ↑  BirdLife International (2009) Species factsheet: *Eupetes macrocerus*. Downloaded from  เก็บถาวร 2021-11-05 ที่ เวย์แบ็กแมชชีน on 5 January 2010.