ระวังสับสนกับ สมเด็จพระบรมราชมาตามหัยกาเธอ กรมหมื่นมาตยาพิทักษ์ มีพระนามเดิมว่า พระองค์เจ้าศิริวงศ์

**นักองค์ศิริวงษ์**, **พระองค์เจ้าศิริวงษ์** หรือ **นักพระองค์ศิริวงศ์** (พระนามเดิม พระองค์เจ้าจอจแรด; ประสูติ พ.ศ. 2385 ถึง 2387 – สิ้นพระชนม์ *ไม่มีข้อมูล*) เป็นพระราชโอรสในสมเด็จพระหริรักษ์รามมหาอิศราธิบดี ประสูติแต่พระแม่นางผลทิพย์สุวรรณ (เขียว) เป็นพระอนุชาต่างพระชนนีของพระบาทสมเด็จพระนโรดม บรมรามเทวาวตาร และพระบาทสมเด็จพระสีสุวัตถิ์ ต่อมานักองค์ศิริวงษ์เข้าฝ่ายกับนักองค์วัตถา ก่อกบฏแย่งชิงราชบัลลังก์พระบาทสมเด็จพระนโรดม บรมรามเทวาวตาร

พระประวัติ
----------

### พระชนม์ชีพช่วงต้น

นักองค์ศิริวงษ์ มีพระนามเดิมว่า *จอจแรด* เป็นพระราชโอรสในสมเด็จพระหริรักษ์รามมหาอิศราธิบดี ประสูติแต่พระแม่นางผลทิพย์สุวรรณ (เขียว) เข้าพระราชพิธีเกศากันต์เมื่อเดือนสี่ ปีมะโรงอัฐศก จ.ศ 1218 ตรงกับ พ.ศ. 2399 สมเด็จพระหริรักษ์รามมหาอิศราธิบดีพระราชทานพระนามใหม่ว่า "ศิริวงษ์"

นักองค์วัตถาถูกส่งตัวกลับไปปฏิบัติราชการในกรุงกัมพูชาก่อน พ.ศ. 2400 อันเป็นปีที่พระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว มีพระบรมราชานุญาตให้ นักองค์ราชาวดี เป็นที่พระมหาอุปราช และนักองค์ศรีสวัสดิ เป็นที่สมเด็จพระแก้วฟ้า กลับไปปฏิบัติราชการกรุงกัมพูชา และทรงมีพระกรุณาโปรดเกล้าฯ สถาปนาให้ นักองค์ราชาวดีขึ้นเป็นที่สมเด็จพระนโรดม พรหมบริรักษ์ มหาอุปราช และนักองค์ศรีสวัสดิเป็นที่พระหริราชดนัยไกรแก้วฟ้า (เอกสารเขมรเรียก *สมเด็จพระหริราชรัตไนไกรแก้วฟ้า*) สมเด็จพระหริรักษ์รามมหาอิศราธิบดีก็ส่งตัวนักองค์เจ้าวัตถาและนักองค์ศิริวงษ์ไปรับใช้ราชกิจของพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวที่กรุงเทพมหานครแทน กระทั่งหลังการพิราลัยของสมเด็จพระหริรักษ์รามมหาอิศราธิบดีเมื่อ พ.ศ. 2403 ด้วยโรคริดสีดวงทวารที่ประชวรมานานหลายเดือน นักองค์วัตถาได้เข้าร่วมพระราชพิธีพระบรมศพด้วย สมเด็จพระนโรดม พรหมบริรักษ์ มหาอุปราช ทรงปลูกพระตำหนักทางทิศตะวันออกเฉียงเหนือของพระราชวังในอุดงฦๅไชยแก่นักองค์วัตถา นักองค์วัตถาขอให้พระองค์เจ้าศิริวงษ์ พระอนุชาต่างพระชนนีไปประทับที่พระตำหนักด้วยกัน

### การก่อกบฏ

ครั้น พ.ศ. 2404 สนองโสร์ กรมการของเมืองบาพนมซึ่งเป็นพระมาตุลาหรือน้าชายของวัตถา เกลี้ยกล่อมชาวเมืองบาพนมเป็นพวกจำนวนมาก โดยยุยงให้ชาวเมืองกระด้างกระเดื่องต่อพระยาธรรมเดโชซึ่งเป็นเจ้าเมืองดังกล่าว ในเอกสารไทยระบุว่า สนองโสร์เห็นว่าสมเด็จพระนโรดม พรหมบริรักษ์นั้น "...ไม่โอบอ้อมอารีต่อพี่น้อง..." ก็คุมสมัครพรรคพวกก่อกบฏขึ้น สมเด็จพระนโรดม พรหมบริรักษ์จึงตรัสให้เอาตัวสนองโสร์ไปไต่สวน แต่สนองโสร์ไม่ยินยอม กลับไปพักพิงอยู่กับนักองค์วัตถาและศิริวงษ์แทน ซึ่งนักองค์วัตถาก็ออกตัวปกป้องสนองโสร์ พร้อมกับกล่าวว่า ตนรับใช้พระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวให้มาดูแลน้ำใจของเหล่าเจ้านายเขมรและขุนนางเขมรมิให้เอาใจออกหาก หากใครประพฤติผิดไปจากนี้ก็จะนำความกราบบังคมทูลให้พระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวทรงทราบความประพฤติของเจ้านายและขุนนางเขมรทุกประการ หลังจากเหตุการณ์นั้น ทั้งนักองค์วัตถาและศิริวงษ์ก็มิได้เฝ้าแหนสมเด็จพระนโรดม พรหมบริรักษ์ตามเคย และทั้งสองพระองค์นี้ก็มิได้เสด็จออกไปร่วมพระราชพิธีพระบรมศพของพระชนกเลย ใน *ราชพงษาวดารกรุงกัมพูชา* ระบุว่าพระยาราชประสิทธิไปเข้าเฝ้าสมเด็จพระมหาสังฆราช (เที่ยง สุวณฺณเกสโร) ที่วัดปราง เพื่อเชิญนักองค์วัตถาและศิริวงษ์เพื่อกราบทูลเจรจาเรื่องราวแต่ก็ล้มเหลว ในช่วงเวลาดังกล่าว นักองค์วัตถาได้แต่งตั้งให้สนองโสร์ ซึ่งเป็นพระมาตุลาขึ้นเป็นออกญามหาฤทธิรงค์ชาญไชย

พ.ศ. 2404 สมเด็จพระนโรดม พรหมบริรักษ์ ทรงให้ไพร่พลนำปืนไปยิงพระตำหนักนักองค์วัตถาและศิริวงษ์ เพื่อไล่ให้ตื่น จะได้หนีกลับไปยังกรุงเทพมหานครโดยเร็ว ฝ่ายออกญามหาฤทธิณรงค์ (โสร์) และออกญากำแหงโยธา (แก้ว) ก็พาสมัครพรรคพวกราว 40-50 คน ใช้อาวุธปืนยิงต่อสู้กันไปมากับฝ่ายสมเด็จพระนโรดม จนฝ่ายของนักองค์วัตถาล้มตายไป 7-8 คน นักองค์วัตถาเห็นว่าสู้ไม่ได้จึงพาครอบครัว คือ นักขำ มารดา หม่อมดอกบัว ภรรยา และยายแก้ว พระอัยยิกา พร้อมด้วยบ่าวไพร่ ขี่ม้าหนีไปเมืองพระตะบอง ซึ่งเป็นเขตแดนของสยาม เพื่อมุ่งสู่กรุงเทพมหานครต่อไป พระบาทสมเด็จพระนโรดมตรัสให้ออกญาเสนาธิบดี (เล็ก) กับออกญาราชเดชะ (เอก) ยกไพร่พลไล่ตามพวกนักองค์วัตถาจนสุดเขตแดน แล้วให้จับพระแม่นางผลทิพย์สุวรรณ (เขียว) พระชนนีของพระองค์เจ้าศิริวงษ์ จำขังไว้ในพระราชวัง แม้ตัววัตถาและศิริวงษ์จะลี้ภัยไปกรุงเทพมหานครแล้ว แต่ออกญามหาฤทธิณรงค์ (โสร์) และออกญากำแหงโยธา (แก้ว) ยังปฏิบัติการอยู่ในเขมรต่อไป ด้วยประสงค์จะให้นักองค์วัตถาเสวยราชสมบัติสืบต่อไป เรื่องราวดังกล่าว ปรากฏอยู่ในพระราชหัตถเลขาของพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว ถึงพระเจ้าราชวรวงศ์เธอ พระองค์เจ้าปัทมราช ซึ่งทรงสนิทสนมกัน ความว่า

> "...ราชการในกรุงเทพมหานครทุกวันนี้ มีแต่ด้วยเรื่องเมืองเขมร เกิดรบพุ่งยุ่งยิ่งกันมาก เปนเหตุด้วยบุตร์ชายหญิงขององค์สมเดจพระหริรักษ์รามมหาอิศราธิบดี ที่ถึงแก่พิราลัยนั้นนั้นไม่มีความสมัคสโมสรแก่กัน ต่างคนต่างจะชิงกันเปนเจ้าเมืองเขมรต่อไป แต่งพวกพ้องออกไปหัวเมืองเกลี้ยกล่อมคนเปนกองทัพแล้ว รบกันหลายแห่งหลายตำบล นักองค์วัถา นักองค์ศิริวงษ์ ๆ เปนผู้ก่อเหตุเดิม แล้วบัดนี้หนีเข้ามาอยู่ในกรุงเทพมหานคร องค์พระนโรดมพรหมบริรักษ์ มหาอุปราช กับพระยาเขมรก็อพยพครอบครัวหนีเข้ามาอยู่ที่เมืองพัตบอง เมืองอุดงมีไชย ยังอยู่แต่องค์พระหริราชดนัยไกรแก้วฟ้ากับเจ้าผู้หญิง บัดนี้ที่กรุงเทพมหานครได้แต่งให้พระยามุขมนตรี แลพระยาสีหราชฤทธิไกรยกออกไปทางบก โดยทางเมืองพัตบอง แลให้พระยาฤทธิไกรเกรียงหาญ กับพระ (ราช) เสนายกออกไปทางเรือ ขึ้นเมืองกำปอด เพื่อจะให้รงับการเมืองเขมรให้สงบ บัดนี้การเรื่องนั้นก็ยังไม่จบลง..."
> 
> 

### ลี้ภัยในสยาม

หลังเสด็จลี้ภัยอยู่ในกรุงสยามพร้อมกับนักองค์วัตถา นักองค์ศิริวงษ์ได้ผนวชเป็นพระภิกษุ มีฉายาธรรมว่า "ปุญวํโส" หม่อมราชวงศ์ศุภวัฒย์ เกษมศรี ระบุว่าในช่วงที่พระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวผนวชเป็นสามเณรเมื่อ พ.ศ. 2409 ทรงให้พระปุญวํโส (นักองค์ศิริวงษ์) แปลศิลาจารึกที่เป็นภาษาเขมร

พงศาวลี
-------

| พงศาวลีของนักองค์ศิริวงษ์ |
| --- |
| 

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
|   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |
|
|   | 16. สมเด็จพระอุไทยราชา (นักองค์โสร์) |
|   |
|   |   |   |   |   |
|
|   | 8. พระนารายน์ราชารามาธิบดี |   |
|   |
|   |   |   |   |   |   |   |   |
|
|   | 17. สมเด็จพระมหากระษัตรี (นักองค์เภา) |
|   |
|   |   |   |   |   |
|
|   | 4. สมเด็จพระนารายณ์รามาธิบดีศรีสุริโยพรรณ |   |
|   |
|   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |
|
|
|
|
|
|   | 9. นักนางไชย |   |
|   |
|   |   |   |   |   |   |   |   |
|
|
|
|
|
|   | 2. สมเด็จพระหริรักษ์รามมหาอิศราธิบดี |   |
|   |
|   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|   | 5. สมเด็จพระมไหยิกา ขัติยาวงษ์ศิริเสโฐวโรดม |   |
|   |
|   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|   | 1. **นักองค์วัตถา** |   |
|   |
|   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|   | 3. พระแม่นางผลทิพย์สุวรรณ (เขียว) |   |
|   |
|   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|

 |

อ้างอิง
-------

1. 1 2 3  เรืองเดชอนันต์ (ทองดี ธนรัชต์), พันตรี หลวง. *ราชพงษาวดารกรุงกัมพูชา*. กรุงเทพฯ : ไทยควอลิตี้บุ๊คส์ (2006), 2563, หน้า 283
2. 1 2  รำไพพรรณี พระบรมราชินี, สมเด็จพระนางเจ้า (2481). *ประชุมพงศาวดาร ภาคที่ 71*. พระนคร: กรุงเทพบรรณาคาร. p. 102.
3. 1 2  ดำรงราชานุภาพ, สมเด็จพระเจ้าบรมวงศ์เธอ กรมพระยา. "นิราสนครวัด (3. อยู่เมืองพนมเพ็ญครั้งแรก)". *วชิรญาณ*. สืบค้นเมื่อ 21 พฤษภาคม 2565. `{{cite web}}`: ตรวจสอบค่าวันที่ใน: `|accessdate=` (help)
4. ↑  เรืองเดชอนันต์ (ทองดี ธนรัชต์), พันตรี หลวง. *ราชพงษาวดารกรุงกัมพูชา*. กรุงเทพฯ : ไทยควอลิตี้บุ๊คส์ (2006), 2563, หน้า 297
5. ↑  เรืองเดชอนันต์ (ทองดี ธนรัชต์), พันตรี หลวง. *ราชพงษาวดารกรุงกัมพูชา*. กรุงเทพฯ : ไทยควอลิตี้บุ๊คส์ (2006), 2563, หน้า 291-292
6. ↑  เรืองเดชอนันต์ (ทองดี ธนรัชต์), พันตรี หลวง. *ราชพงษาวดารกรุงกัมพูชา*. กรุงเทพฯ : ไทยควอลิตี้บุ๊คส์ (2006), 2563, หน้า 294
7. ↑  สำนักทำเนียบนายกรัฐมนตรี (2505). *ไทยสถาปนากษัตริย์เขมร* (PDF). พระนคร: ธนะการพิมพ์จำกัด. p. 49.
8. ↑  เรืองเดชอนันต์ (ทองดี ธนรัชต์), พันตรี หลวง. *ราชพงษาวดารกรุงกัมพูชา*. กรุงเทพฯ : ไทยควอลิตี้บุ๊คส์ (2006), 2563, หน้า 300
9. 1 2  เรืองเดชอนันต์ (ทองดี ธนรัชต์), พันตรี หลวง. *ราชพงษาวดารกรุงกัมพูชา*. กรุงเทพฯ : ไทยควอลิตี้บุ๊คส์ (2006), 2563, หน้า 301-302
10. ↑  ทิพากรวงศมหาโกษาธิบดี (ขำ บุนนาค), เจ้าพระยา. *พระราชพงศาวดารกรุงรัตนโกสินทร์ รัชกาลที่ 4*. กรุงเทพฯ : ไทยควอลิตี้บุ๊คส์ (2006), 2563, หน้า 249
11. ↑  เรืองเดชอนันต์ (ทองดี ธนรัชต์), พันตรี หลวง. *ราชพงษาวดารกรุงกัมพูชา*. กรุงเทพฯ : ไทยควอลิตี้บุ๊คส์ (2006), 2563, หน้า 303
12. 1 2  เรืองเดชอนันต์ (ทองดี ธนรัชต์), พันตรี หลวง. *ราชพงษาวดารกรุงกัมพูชา*. กรุงเทพฯ : ไทยควอลิตี้บุ๊คส์ (2006), 2563, หน้า 305
13. ↑  เรืองเดชอนันต์ (ทองดี ธนรัชต์), พันตรี หลวง. *ราชพงษาวดารกรุงกัมพูชา*. กรุงเทพฯ : ไทยควอลิตี้บุ๊คส์ (2006), 2563, หน้า 306
14. 1 2  เทวะวงศ์วโรปการ, สมเด็จพระเจ้าบรมวงศ์เธอ กรมพระยา (2465). *พระราชหัดถเลขาในพระบาทสมเด็จฯ พระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว รวมครั้งที่ 3* (PDF). พระนคร: โสภณพิพรรฒธนากร. p. 28.
15. ↑  ประเสริฐ ณ นคร, ศาสตราจารย์ ดร. (2547). *ประมวลข้อมูลเกี่ยวกับจารึกพ่อขุนรามคำแหง* (PDF). กรุงเทพฯ: สำนักหอสมุดแห่งชาติ. p. 110-111.