**ภูมิทัศน์วัฒนธรรม** (อังกฤษ: Cultural landscape) คือพื้นที่ที่ได้รับการนิยามไว้โดยกรรมาธิการมรดกโลกว่าเป็นพื้นที่เด่นทางภูมิศาสตร์ หรือทรัพย์สินที่ "...เป็นตัวแทนของธรรมชาติและผลงานของมนุษย์" ที่มีลักษณะเด่นเฉพาะ แนวคิดนี้เกิดจากการพิจารณาปรับปรุงและพัฒนาขึ้นในแวดวงของแหล่งมรดกโลกนานาชาติ (ยูเนสโก) ซึ่งเป็นส่วนหนึ่งของความพยายามระหว่างประเทศที่จะไกล่เกลี่ยปรองดอง "...คติ "ทวินิยมแห่งธรรมชาติและวัฒนธรรม" ที่โด่งดังแพร่หลายมากในโลกตะวันตก   

**กรรมาธิการมรดกโลก**ได้บ่งชี้และรับรองประเภทของภูมิทัศน์วัฒนธรรมไว้ 3 ประเภท ได้แก่ (1) ภูมิทัศน์ที่เกิดจากการจงใจของมนุษย์ (2) ภูมิทัศน์ทั้งหมดที่เกิดจากการกระทำของมนุษย์ ทั้งด้วยความจงใจทำ และไม่ได้จงใจทำ และ (3) ภูมิทัศน์ที่มีร่องรอยการปรุงแต่งโดยมนุย์น้อยที่ (แต่มีคุณค่าสูง) ภูมิทัศน์วัฒนธรรมที่คัดจาก "แนวทางปฏิบัติของกรรมาธิการ" มีดังนี้ :  

(1) "ภูมิทัศน์ที่ได้รับการออกแบบและสรรค์สร้างอย่างจงในโดยมนุษย์"   

(2) "ภูมิทัศน์ที่มีวิวัฒนาการมาในเชิงอินทรีย์" (organically evolved) ซึ่งอาจเป็น "ภูมิทัศน์แผ่นดินร้าง" (หรือซากดึกดำบรรพ์) หรือ "ภูมิทัศน์ต่อเนื่อง" (continuing landscape)   

(3) "ภูมิทัศน์วัฒนธรรมเชิงเชื่อมโยง" (associative cultural landscape) ที่อาจมีคุณค่าทาง "ศาสนา ศิลปะหรือที่เชื่อมโยงทางวัฒนธรรมกับองค์ประกอบทางธรรมชาติ"

ความเป็นมาของแนวคิด
-------------------

แนวความคิดเกี่ยวกับ "ภูมิทัศน์วัฒนธรรม" มีต้นตอจากภาพเขียนภูมิทัศน์แบบประเพณีของยุโรป นับตั้งแต่ประมาณ พ.ศ. 2050 เป็นต้นมา ศิลปินยุโรปหลายคนได้เขียนภาพภูมิทัศน์แบบตามใจผู้คน โดยย่อตัวคนในภาพเขียนให้เล็กลงและจัดกลุ่มให้อยู่ในภูมิทัศน์ประเภทต่างๆ ที่กว้างใหญ่   

คำว่า "**ภูมิทัศน์**" ในตัวของมันเองได้ผนวก "ภูมิ" หรือผืนแผ่นดิน ซึ่งมีต้นตอมาจากคำว่าแผ่นดินในภาษาเยอรมันกับคำกริยา "*scapjan/ schaffen*" ซึ่งมีความหมายว่า "แผ่นดินที่ถูกขึ้นรูป" (shaped lands)  และในขณะนั้นถือว่าเป็นผืนแผ่นดินที่ถูกขึ้นรูปด้วยแรงธรรมชาติ และรายละเอียดของ "แผ่นดินที่ถูกขึ้นรูป" (*landshaffen* -shaped lands) ได้กลายเป็นเนื้อหาของ "ภาพเขียนภูมิทัศน์"   

นัก**ภูมิศาสตร์**ชื่อ*ออตโต ชลูเทอร์*ได้รับการยอมรับว่าเป็นคนแรกที่ใช้คำว่า "ภูมิทัศน์วัฒนธรรม" อย่างเป็นทางการในคำศัพท์ทางวิชาการของเขาในช่วงต้นคริสต์ศตวรรษที่ 20 (ประมาณ พ.ศ. 2445)  ในปี พ.ศ. 2451 *ชลูเทอร์*ได้ให้เหตุผลว่า ด้วยการนิยามภูมิศาสตร์ให้เป็น "วิทยาศาสตร์ภูมิทัศน์" ย่อมเป็นเหตุผลที่ทำให้ภูมิศาสตร์กลายเป็นวิชาที่มีเนื้อหาเฉพาะที่ถือได้ว่าไม่อยู่ในวิชาอื่นใด  ชลูเทอร์ได้บ่งชี้ให้เห็นรูปแบบภูมิทัศน์ 2 แบบได้แก่: "*ภูมิทัศน์ธรรมชาติ*" หรือภูมิทัศน์ที่มีมาก่อนที่จะถูกเปลี่ยนแปลงมากโดยมนุษย์ และ "*ภูมิทัศน์วัฒนธรรม*" หรือภูมิทัศน์ที่มีรูปที่เกิดจากวัฒนธรรมของมนุษย์ งานสำคัญของวิชาภูมิศาสตร์ได้แก่การสืบค้นหาการเปลี่ยนแปลงของภูมิทัศน์ทั้งสองประเภทนี้

ผู้ที่มีอิทธิพลมากที่สุดในการแพร่หลายแนวคิดภูมิทัศน์วัฒนธรรมได้แก่คาร์ล โอ. ซาวเออร์ นักภูมิศาสตร์มนุษย์  ซาวเออร์มีความแน่วแน่ในการผลักดันหน่วยงานทางวัฒนธรรมให้มีอิทธิพลในการสร้างรูปโฉมของพื้นผิวโลกในเขตกำหนดเฉพาะ ในการให้นิยามนี้ ซาวเออร์บ่งชี้ว่าสิ่งแวดล้อมทางกายภาพควรคงไว้ซึ่งความสำคัญที่เป็นมัชชิมหรือตัวกลางร่วมอยู่กับกิจกรรมทางวัฒนธรรมของมนุษย์  นิยามคลาสสิกของซาวเออร์มีดังนี้:

> 
> "*ภูมิทัศน์วัฒนธรรมเป็นรูปแบบที่ปั้นแต่งมาจากภูมิทัศน์ธรรมชาติโดยกลุ่มวัฒนธรรมกลุ่มหนึ่ง วัฒนธรรมเป็นตัวการ (agent) ธรรมชาติเป็นตัวกลาง (medium) ภูมิทัศน์วัฒนธรรมคือผลลัพธ์*" 
> 
> 

นับตั้งแต่ซาวเออร์ได้ใช้คำศัพท์อย่างเป็นทางการและที่ได้เผยแพร่แนวคิดอย่างได้ผลเป็นต้นมา แนวคิดว่าด้วยภูมิทัศน์วัฒนธรรมได้มีการนำมาใช้ในหลายด้าน มีการนำไปประยุกต์ อภิปราย พัฒนาและปรับแต่งในแวดวงวิชาการเป็นจำนวนมาก โดยในปี พ.ศ. 2535 กรรมาธิการมรดกโลกที่เลือกตั้งขึ้นเพื่อจัดประชุม "ผู้เชี่ยวชาญ" เพื่อให้คำแนะนำและช่วยเหลือในการยกร่างแนวปฏิบัติของกรรมาธิการที่รวม "ภูมิทัศน์วัฒนธรรม" ให้เป็นทางเลือกหนึ่งในรายการทรัพย์สินมรดก (heritage listing properties) ที่ไม่มีรูปแบบที่เป็นธรรมชาติเพียงอย่างเดียว หรือ เป็นวัฒนธรรมเพียงอย่างเดียว (เช่นมรดกแบบผสม)   

คณะกรรมาธิการมรดกโลกได้ให้การรับรองแนวคิดของ "ภูมิทัศน์วัฒนธรรม" ซึ่งการนำมาใช้นี้ได้ปรากฏให้เห็นในหมู่ผู้เชี่ยวชาญที่หลากหลายทั่วโลก มีหลายชาติที่ได้บ่งชี้ "ภูมิทัศน์วัฒนธรรม" ไว้อย่างชัดเจน มีการประเมินภูมิทัศน์วัฒนธรรม จัดทำรายชื่อภูมิทัศน์วัฒนธรรม จัดการภูมิทัศน์วัฒนธรรมและทำให้ภูมิทัศน์วัฒนธรรมเป็นที่รู้จักและได้รับการยอมรับอย่างกว้างขวางไปทั่วโลกรวมทั้งการแตกสาขาอย่างเป็นระบบในลักษณะเชิงปฏิบัติที่นับว่าน่าท้าทาย    

การทบทวนทางวิชาการในปี พ.ศ. 2549 ซึ่งเป็นการรวมพลระหว่างกรรมาธิการมรดกโลก ผู้เชี่ยวชาญพหุคูณทั่วโลกและประเทศที่นำแนวคิดภูมิทัศน์วัฒนธรรมไปใช้ได้ให้ข้อสังเกตและสรุปไว้ว่า: 

> 
> "*แม้ว่าแนวคิดภูมิทัศน์ได้ถูกปลดปล่อยจากมีความสัมพันธ์ดั้งเดิมกับศิลปะมาเป็นเวลานานพอควร .. แต่มันก็ยังปรากฏมีความเด่นในมุมมองทางภูมิทัศน์ที่แนบแน่นเกี่ยวพันกันเสมือนเป็นพี่น้องกับแผนที่หรือกับข้อความปรากฏให้เห็นอยู่ นั่นคือ ความหมายทางภูมิทัศน์และรูปแบบของสังคมยังคงอ่านออกได้ง่ายอยู่*" 
> 
> 

สำหรับในวงวิชาการ ระบบใดๆ ที่มีปฏิสัมพันธ์ระหว่างกิจกรรมของมนุษย์และที่กับพักพิงธรรมชาติ (natural habbitat) ย่อมนับได้ว่าเป็นภูมิทัศน์วัฒนธรรม และในเชิงของสำนึก จะเห็นว่าความเข้าใจดังกล่าวนี้กว้างขวางกว่านิยามยูเนสโกให้ไว้ คือการรวมเอาพื้นผิวของโลกที่มีการครอบครองพร้อมกับการใช้สอย ระบบนิเวศ ปฏิสัมพันธ์ การปฏิบัติ ความเชื่อ แนวคิดและประเพณีของผู้คนที่อยู่อาศัยในภูมิทัศน์วัฒนธรรมนั้นๆ    

ปัจจุบันมีบางมหาวิทยาลัยได้เปิดสอนและให้ปริญญาสาขาเชี่ยวชาญเฉพาะด้าน *ภูมิทัศน์วัฒนธรรมศึกษา* เช่น มหาวิทยาลัยต่างๆ ในเนเปิล เซนต์-เอแตงน์ และสตุทการ์ดที่ให้ "*ปริญญาภูมิทัศน์วัฒนธรรมศาสตรมหาบัณฑิต*"

ตัวอย่าง
--------

คณะกรรมาธิการมรดกโลกได้บ่งชี้และขึ้นบัญชีพื้นที่หรือทรัพย์สินหลายแห่งเป็นภูมิทัศน์วัฒนธรรมที่มีคุณค่าโดยรวมต่อมนุษยชาติ ซึ่งรวมถึงสถานที่ต่างๆ ดังต่อไปนี้    

อุทยานแห่งชาติตองการิโร นิวซีแลนด์ (พ.ศ. 2536)
ดูบทความหลักที่: อุทยานแห่งชาติตองการิโร

> 
> "ในปี พ.ศ. 2536 **ทองการิโร**ได้กลายเป็นทรัพย์สินชิ้นแรกที่ได้รับการจารึกไว้ในบัญชีมรดกโลกภายใต้เกณฑ์ที่ปรับปรุงใหม่ที่ว่าด้วยการเป็นภูมิทัศน์วัฒนธรรม ภูเขาที่ใจกลางของอุทยานมีความสำคัญทางวัฒนธรรมและศาสนาของชาวมาวรีและนับเป็นสัญลักษณ์ทางจิตวิญญาณที่เชื่อมโยงระหว่างชุมชนกับสิ่งแวดล้อม ภายในอุทยานมีภูเขาไฟทั้งที่ยังครุกรุ่นอยู่และที่ดับแล้ว มีระบบนิเวศที่มีความหลากหลายมากรวมทั้งภูมิทัศน์ที่สวยงาม"
> 
> 

อุทยานแห่งชาติอูลูรู-คาตา ทจูทา (Uluru-Kata Tjuta National Park) ออสเตรเลีย (พ.ศ. 2537)

> 
> "อุทยานแห่งนี้เดิมเรียกว่า**อุทยานแห่งชาติอูลูรู** (Ayers Rock – Mount Olga -อายเออร์ร็อก –เขาโอลกา) เป็นอุทยานที่มีรูปโฉมพิเศษทางธรณีวิทยาที่มีความเด่นอยู่ท่ามกลางที่ราบทรายแดงแห้งแล้งอันกว้างใหญ่ไพศาลของออสเตรเลียตอนกลาง *อูลูรู* ซึ่งเป็นแท่งหินขนาดมหึมาและ*คาตา-ทจูทา*ซึ่งเป็นโดมหินที่อยู่ทางด้านตะวันตกของอูลูรูรวมกับเป็นส่วนของระบบความเชื่อทางประเพณีของสังคมที่เก่าแก่ที่สุดแห่งหนึ่งของโลก เจ้าของตามประเพณีของอูลูรู-คาตา ทจูทาคือชาวอาบอริจิน เผ่า*อานานกู*" (Anangu Aboriginal people) 
> 
> 

นาขั้นบันไดของคอร์ดิลเลอราส์ ฟิลิปปินส์ (Rice Terraces of Philippine Cordilleras) พ.ศ. 2538

> 
> นับเป็นเวลา 2,000 ปีมาแล้วที่นาบนที่สูงแห่ง**อิฟูกาโอ**ได้ทำไปตามเส้นชั้นความสูงของภูเขา ผลของความรู้ในการทำนาแบบนี้ได้ถ่ายทอดต่อๆ กันลงมาหลายชั่วคน การแสดงออกถึงพระเพณีอันศักดิ์สิทธิ์และการมีความสมดุลทางสังคมเป็นอย่างดีนี้ได้ช่วยสรรค์สร้างภูมิทัศน์อันงดงามยิ่ง แสดงให้เห็นความกลมกลืนกันเป็นอย่างดีระหว่างมนุษยชาติและสิ่งแวดล้อม
> 
> 

ภูมิทัศน์วัฒนธรรมของซินตรา โปรตุเกส (พ.ศ. 2538)
ดูบทความหลักที่: ซิงตรา

> 
> ในคริสต์ศตวรรษที่ 19 (ประมาณตั้งแต่ พ.ศ. 2445 เป็นต้นมา) **ซินตรา** ได้กลายเป็นศูนย์กลางสถาปัตยกรรมแบบโรแมนติกของยุโรป *พระเจ้าเฟอร์ดินานด์ ที่ 2* ได้เปลี่ยนวิหารที่ปรักหักพังให้กลายเป็นปราสาทที่มีลักษณะละเอียดอ่อนหลายสไตล์โดยมีองค์ประกอบแบบโกธิก อียิปต์ มัวร์และเรนาซองส์ รวมทั้งการสรรค์สร้างอุทยานที่กลมกลืนกับพืชพรรณและต้นไม้ท้องถิ่นกับต้นไม้ต่างถิ่นที่นำเข้า มีที่พักอาศัยที่สวยงามอีกมากที่สร้างในแนวเดียวกันที่ล้อมรอบ*เซอร์รา*อยู่ การสร้างอย่างผสมผสานที่กลมกลืนกับอุทยานและสวนนับเป็นเอกลักษณ์ที่มีความพิเศษเฉพาะที่กลายเป็นอิทธิพลสำคัญที่มีต่อภูมิสถาปัตยกรรมทั่วยุโรปในเวลาต่อมา
> 
> 

ปอร์โตเวเนอเร ซินเควค์ เทอเร และหมู่เกาะ (พาลมาเรีย ทิโนและทิเนตโต) อิตาลี (พ.ศ. 2540)

> 
> "ชายฝั่ง**ไลเกอเรียน** ตั้งอยู่ระหว่างซิ*นเควก์ เทอเรแลปอร์โตเวเนอเร*นับเป็นภูมิทัศน์วัฒนธรรมที่มีคุณค่าทางทิวทัศน์และวัฒนธรรมที่สูงยิ่ง ผังและตำแหน่งที่ตั้งของเมืองเล็กๆ และรูปร่างของภูมิทัศน์โดยรอบบดบังข้อเสียเปรียบของความลาดชันและความไม่สม่ำเสมอของเนินที่โอบล้อมประวัติความเป็นมาของการตั้งถิ่นฐานที่ต่อเนื่องของผู้คนในย่านนี้มานานนับพันปีจนสิ้น"
> 
> 

หุบเขาเดรสเดน เอลเบ เยอรมนี (พ.ศ. 2547)

> 
> "ในช่วงระหว่างคริสต์ศตวรรษที่ 18 และ 19 (ประมารระหว่าง พ.ศ. 2245 – 2345) ภูมิทัศน์วัฒนธรรมของหุบเขาเดรสเดน เอลเบ ..มีรูปโฉมเป็นทุ่งหญ้าเตี้ยและเป็นที่ตั้งของพระราชวังพิลล์นิทซ์และอยู่ใจกลางของ**เดรสเดน**ที่เต็มไปด้วยอนุสาวรีย์และอุทยานที่มีมาตั้งแต่คริสต์ศตวรรษที่ 16 – 20 ในภูมิทัศน์ประกอบด้วยคฤหาสก์ สวน และธรรมชาติที่ทรงคุณค่า เนินเฉลียงบางส่วนตามแนวแม่น้ำยังคงใช้ปลูกองุ่น บางหมู่บ้านก็ยังคงรักษาโครงสร้างทางประวัติศาสตร์ในสมัยการปฏิวัติอุตสาหกรรมไว้ได้ โดยเฉพาะสะพานเหล็กชื่อ "*บลูวันเดอร์*" ยาว 147 เมตร (พ.ศ. 2434 – 2436) รางเดี่ยวแบบแขวนของรถไฟแขวน (พ.ศ. 2441 – 2444) และรถรางที่ลากด้วยเชือก (พ.ศ. 2437 -2438) เรือกลไฟไอน้ำโดยสาร (เก่าที่สุดตั้งแต่ พ.ศ. 2422 และอู่เรือ (ประมาณ พ.ศ. 2443) ซึ่งยังคงใช้งานอยู่ถึงปัจจุบัน" 
> 
>

ดูเพิ่ม
-------

* วัฒนธรรม
* ภูมิทัศน์
* ภูมิสถาปัตยกรรม
* ภูมิทัศน์ธรรมชาติ
* Permanent European Conference for the Study of the Rural Landscape
* แหล่งมรดกโลก World Heritage Sites

แหล่งข้อมูลอื่น
---------------

* UNESCO Webpage Article on 'Cultural Landscaeps' identifying all listed cultural landsapes Accessed 9 January 2008
* UNESCO World Heritage Committee's Operational Guidelines for the Implementation of the World Heritage Conventon Accessed 11 November 2007
* UNESCO World Heritage Series publication entitled "World Heritage Cultural Landscapes 1992 - 2002 Accessed 9 January 2008
* PANNELL, S (2006) **Reconciling Nature and Culture in a Global Context: Lessons form the World Heritage List**. James Cook University, Cairns. เก็บถาวร 2016-03-03 ที่ เวย์แบ็กแมชชีน Accessed 11 November 2007

อ้างอิง
-------

1. ↑  UNESCO (2005) **Operational Guidelines for the Implementation of the World Heritage Convention**. UNESCO World Heritage Centre. Paris. Page 83.
2. ↑  PANNELL, S (2006) **Reconciling Nature and Culture in a Global Context: Lessons form the World Heritage List** เก็บถาวร 2016-03-03 ที่ เวย์แบ็กแมชชีน. James Cook University, Cairns.
3. ↑  UNESCO (2005) Operational Guidelines for the Implementation of the World Heritage Convention. UNESCO World Heritage Centre. Paris. Page 84.
4. ↑  PANNELL, S (2006) **Reconciling Nature and Culture in a Global Context: Lessons form the World Heritage List.** James Cook University. Cairns, Australia. Page 62
5. 1 2  GIBSON, W.S (1989) **Mirror of the Earth: The World Landscape in Sixteenth-Century Flemish Painting**. Princeton University Press, Princeton, New Jersey
6. ↑  HABER, W (1995) *Concept, Origin, and Meaning of Landscape*. UNESCO's **Cultural Landscapes of Universal Value: Components of a Global Strategy**. UNESCO, New York. Pages 38-42.
7. 1 2  JAMES, P.E & MARTIN, G (1981) **All Possible Worlds: A History of Geographical Ideas**. John Wiley & Sons. New York. Page 177)
8. ↑  ELKINS, T.H (1989) *Human and Regional Geography in the German-speaking lands in the first forty years of the Twentieth Century*. ENTRIKEN, J. Nicholas & BRUNN, Stanley D (Eds) **Reflections on Richard Hartshorne's The nature of geography**. Occasional publications of the Association of the American Geographers, Washington DC. Page 27
9. ↑  JAMES, P.E & MARTIN, G (1981) **All Possible Worlds: A History of Geographical Ideas**. John Wiley & Sons. New York. Page 321-324.
10. ↑  SAUER, C (1925) *The Morphology of Landscape*. **University of California Publications in Geography**. Number 22. Pages 19-53
11. 1 2 3  FOWLER, P.J (2003) **World Heritage Cultural Landscapes 1992 - 2002**. UNESCO World Heritage Centre. Paris, France.
12. ↑  PANNELL, S (2006) **Reconciling Nature and Culture in a Global Context: Lessons form the World Heritage List.** James Cook University, Cairns. Page 63
13. ↑  "www.maclands.eu". คลังข้อมูลเก่าเก็บจากแหล่งเดิมเมื่อ 2010-08-28. สืบค้นเมื่อ 2008-02-15.
14. ↑   UNESCO Web Page Article on 'Cultural Landscapes. Accessed 9 January 2008
15. ↑  ยูเนสโก. "อุทยานแห่งชาติทองการิโร". สืบค้นเมื่อ 22 พฤศจิกายน 2018.
16. ↑  ยูเนสโก. "อุทยานแห่งชาติอูลูรู-คาตา ทจูทา". สืบค้นเมื่อ 22 พฤศจิกายน 2018.
17. ↑  ยูเนสโก. "นาขั้นบันไดของคอร์ดิลเลอราส์". สืบค้นเมื่อ 22 พฤศจิกายน 2018.
18. ↑  ยูเนสโก. "ภูมิทัศน์วัฒนธรรมของซินตรา". สืบค้นเมื่อ 22 พฤศจิกายน 2018.
19. ↑  ยูเนสโก. "ปอร์โตเวเนอเร ซินเควค์ เทอเร และหมู่เกาะพาลมาเรีย ทิโนและทิเนตโต". สืบค้นเมื่อ 22 พฤศจิกายน 2018.
20. ↑  ยูเนสโก (2004). "Dresden Elbe Valley". สืบค้นเมื่อ 22 พฤศจิกายน 2018.

บรรณานุกรม
----------

* Conzen, M. 1993, ‘The historical impulse in Geographical writing about the United States 1850 1990’, in Conzen, M. Rumney, T. and Wynn, G. 1993, *A Scholar's Guide to Geographical Writing on the American and Canadian Past*, The University of Chicago Press, Chicago, pp.3 90.
* Denevan William M. 1992, The Americas before and after 1492: Current Geographical Research, *Annals of the Association of American Geographers*, Vol. 82, No. 3, pp. 369-385.
* Elkins, T. H. 1989. Human and Regional Geography in the German-speaking lands in the first forty years of the Twentieth Century, in J. Nicholas Entrikin & Stanley D. Brunn (eds). *Reflections on Richard Hartshorne's The nature of geography*, Occasional publications of the Association of the American Geographers, Washington DC. 17-34.
* James, P. E. and Martin, G. 1981, *All Possible Worlds: A history of geographical ideas*, John Wiley & Sons, New York.
* Sauer, C. 1925, *The Morphology of Landscape*, University of California Publications in Geography, 22:19 53.

  


| * ด
* ค
* ก
รายชื่อแหล่งมรดกโลก |
| --- |
| ที่ตั้ง | 
* ยุโรป
	+ ตะวันตก
	+ ตะวันออก
	+ ใต้
	+ เหนือ
* อเมริกา
	+ เหนือ
	+ กลาง
	+ แคริบเบียน
	+ ใต้
* เอเชีย
	+ ตะวันตก
	+ ตะวันออก
	+ ตะวันออกเฉียงใต้
	+ ใต้
	+ เหนือและกลาง
* รัฐอาหรับ
* แอฟริกา
* โอเชียเนีย

 | UNESCO World Heritage logo |
| บทความที่เกี่ยวข้อง | 
* แหล่งมรดกโลกที่กำลังตกอยู่ในภาวะอันตราย
* อดีตแหล่งมรดกโลก
* คณะกรรมการมรดกโลก

 |
| 
* แหล่งมรดกโลก
* มรดกภูมิปัญญาทางวัฒนธรรม
* ความทรงจำแห่งโลก
* ภูมิทัศน์วัฒนธรรม

 |