recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
**Шевченко** — кӯча дар соҳили чапи дарёи Душанбе.

Дар сарнақшаи солҳои 1948—1955 шаҳри Душанбе тарҳрезӣ шудааст. Ба самти шимолу ҷануб тӯл кашидааст. Дар шимол давоми кӯчаи Теҳрон (собиқ Горкий) буда, ба самти ҷануб то майдони Ғалаба дар чандроҳаи кӯчаи Айнӣ тӯл мекашад. Аз кӯчаи Шевченко якчанд кӯча (профессор Ҳусейнзода, Бухоро) оғоз шуда, ба самти шарқ ба сӯи хиёбони Рӯдакӣ тӯл кашидаанд. Дарозии кӯчаи Шевченко — 800 метр. Дар тарафи ғарби кӯча асосан иншооти шаҳри кӯҳна қад-қади хамии соҳили чапи дарёи Душанбе ҷойгиранд. Дар шафати чорроҳи хиёбони Саъдӣ Шерозӣ бунёди хонаҳои хиштии 4-ошёна бо муассисаҳои савдо ва хидмати маишӣ (масалан, ширкати «Доро») оғоз ёфтааст. Дар тарафи шарқи кӯча иморатҳои иқоматии 2-3-ошёнаи сохти солҳои 1940—1950, инчунин якчанд корхонаи тиҷоратӣ бунёд ёфтаанд. 

Ба он номи шоир, рассом, мутафаккир ва инқилобиии украйнӣ Тарас Шевченко гузошта шудааст.

Эзоҳ
----

Адабиёт
-------

* Шевченко // Донишномаи Душанбе. — Д.: СИЭМТ, 2016. — С. 703. — 732 с. — ISBN 978-99947-33-89-7.

| ⚙️ Flag of Tajikistan.svg Кӯчаҳои Душанбе |
| --- |
| Ноҳияҳо | Исмоили Сомонӣ • Сино • Фирдавсӣ • Шоҳмансур |  |
| Хиёбонҳо | Рӯдакӣ • Сино • Саъдии Шерозӣ • Неъмат Қаробоев • Исмоили Сомонӣ |
| Майдонҳо | Абӯалӣ ибни Сино • Дӯстӣ • Неъмат Қарабоев • Парчами Миллӣ • 800-солагии Москва • Садриддин Айнӣ • Рӯдакӣ |
| Кӯчаҳо | Аҳмади Дониш • Лоҳутӣ • Соҳилӣ • Шотемур • Абдулаҳад Қаҳҳоров |
| Маҳаллаҳо | 82, 112 ва ғ. |
**Тилло Пӯлодӣ** — шоир, узви Иттифоқи нависандагони Тоҷикистон (1940)

Зиндагинома
-----------

**Тилло Пӯлодӣ** 4 майи соли 1912 дар деҳаи Пиши ноҳияи Шуғнони Вилояти Мухтори Кӯҳистони Бадахшон ба ҷаҳон омадааст. Дар нахустин макотиби шӯравӣ хатту савод бароварда, то соли 1935 муаллими синфҳои ибтидоӣ будааст. Соли 1940 факултаи филологияи Донишкадаи давлатии омӯзгории Душанберо ба итмом расонда, вориди аспирантураи донишкадаи мазкур шудааст ва аз ҳамон айём то лаҳзаҳои охири умраш устоди кафедраи адабиёти тоҷик будааст. Фаъолияти адабияш аз соли 1935 оғоз гардида, дар сафи нахустин вассофони дигаргуниҳои бузурги асри худ қарор гирифтааст. Мавзӯъҳои асосии шеърҳояш муҳаббат ба Ватан, дӯстии халқҳо, меҳнати садоқатмандонаи колхозиён, қаҳрамониҳои сарбозони шӯравӣ дар ҷабҳа мебошанд. Аз соли 1940 узви Иттифоқи нависандагони Тоҷикистон аст. 24 июли соли 1974 аз олам даргузашт.

Эҷодиёт
-------

Баробари пешбурди корҳои шоистаи илмӣ ва фаъолияти босамари омӯзгорӣ, пайваста шеърофаринӣ ҳам кардааст. Аз ҷумла, соли 1945 достони «Тӯҳфаи шоир»-ро ба табъ расондааст, ки ба тасвиру дигаргуниҳои бузурги дар Помири Шӯравӣ рухдода бахшида шудааст. Муаллифи маҷмӯаҳои ашъори «Бадахшони озод» (1948), «Номаи бахт» (1958), «Баҳори шодӣ» (1962), «Ленин ҳамеша бо мост!» (1963), «Таронаи Октябр» (1967), «Субхи кишвари ман» (1970), «Меваи Октябр» (1972), «Рози дил» (1982) ва ғ. мебошад. Соли 1965 гулчини ашъораш «Гул кун, Бадахшон!» ба забони русӣ мунташир гаштааст. Шеърҳои алоҳидааш дар маҷмӯаҳои дастҷамъии «Шоирони Тоҷикистон» (Маскав, 1947), «Аз соҳили Панҷ» (1949) ва ғ. чоп шудаанд.

Ҷоизаҳо
-------

* Муаллими хизматнишондодаи Тоҷикистон;
* Ордени «Нишони фахрӣ»;
* Медали «Барои меҳнати шоён»;
* Ифтихорномаҳои Шӯрои Олии Тоҷикистон.

Эзоҳ
----

1. ↑  Адибони Тоҷикистон (маълумотномаи мухтасари шарҳиҳолӣ)./Таҳия ва танзими Асрори Сомонӣ ва Маҷид Салим. — Душанбе, «Адиб», 2014, — с.182 ISBN 978-99947-2-379-9
**Ал-Ҷамилин** (арабӣ: الجميلين) Силсилаи телевизионии Саудӣ-Ироқ-Аморати танҳо барои ҷавонон ва духтарон нигаронида шудааст, ки 1 апрели соли 2022 дар MBC Shabab Banat пахш шудааст. Ӯ бо аломатҳои сухангӯи аксари лаҳҷаҳои арабӣ фарқ мекард.

Ҳикояи силсила
==============

Файзали писарбачаи ёздахсола дар шахри калон аз саргузаштхои хандаовараш лаззат мебарад. Силсила дар бораи оилаи Файсал ва саргузаштҳои хандоварашон дар як шаҳри бузург нақл мекунад. Зеботарин сериали телевизионӣ барои ҷавонон ва навтарин сериалҳои телевизионӣ барои оилаҳо, ҷавонон ва духтарон, Файсал бо дӯстонаш имтиҳони олӣ мегирад.

Шахсӣ
=====

Бозии Roblox персонажро бо номи «Файсал Ҳаммуд Ал-Қахтани» офаридааст, ки дар рӯй, мӯйҳои сиёҳ, чашмҳо бо айнак, дар бадан, дар тан либос бо тасвири худ дар миёна, тасвири нӯшокии Спрайт дар миёна, халатхои дарози сиёх, шими сиёх ва туфлихои сафед.

Пахш кардан
===========

### арабӣ

* MBC Shabab Banat (истисноӣ)
* FamilyTV
* Нессма Эл Ҷадида

### тоҷикӣ

* Телевизиони Точикистон (Дубляжи точикй)

пайвандҳои беруна
=================

* Ал-Ҷамилин 3 дар YouTube
**Кӯҳбинон** ( форсӣ: كوهبنان‎ ҳамчунин ба забони румӣ чун **Kūhbanān,** **Koobanan,** **Kūhbonān** ва **Kūh Banān;** инчунин бо номи **Kūh Baneh** ) — шаҳр ва маркази Шаҳристони Кӯҳбинон, ки дар Устони Кирмони, Эрон воқеъ аст. Дар саршумории соли 2006, аҳолии он 10,112 нафар, дар 2623 оила буд.

Ном
---

Номи Кӯҳбинон (*Kūhbanān) ба* маънои "кӯҳи писта - дарахт", аз калимаҳои форсии *kūh*, маънояш "кӯҳ" ва "*бинон" ё "бинан"*, ки ба *пистаи* ёбоӣ ишора мекунад.

Таърих
------

Кӯҳбинонро нависандаи асри X ал-Муқаддасӣ ҳамчун як шаҳраки хурд бо ду дарвоза тавсиф кардааст. Масҷиди ҷомеи шаҳр яке аз ин дарвозаҳо буд. Берун аз қисми девори шаҳр минтақаи наздишаҳрӣ буд, ки дар он ҳаммомҳо ва корвонсаройҳо мавҷуд буданд. Ғайр аз ин майдони бўстонсарой Кӯҳбинон аз тарафи хоҷагиҳо ва боғҳо иҳота шуда буд, ва дуртар аз он кӯҳҳои ҳамсоя ҷойгир мебошанд.

Кӯҳбинони асримиёнагӣ бо маъданҳои зеризаминӣ - Тутти Кӯҳбинон, оксиди руҳ, ки ҳамчун воситаи муолиҷаи чашм истифода бурда мешавад, машҳур буд. Ҳанӯз дар асри X ал-Муқаддасӣ Тутти Кӯҳбинонро ҳамчун яке аз сарчашмаҳои содироти асосии вилояти Кирмон номбар карда буд. Вай навиштааст, ки он дар "қубурҳо" -и ба ангушт монанд шакл гирифтааст, ва сипас онҳоро дар оташдонҳои дароз дар ҳамон кӯҳе, ки маъдан истихроҷ карда мешуд, бирён мекарданд. Дар аввали солҳои 1200 -ум, Ёқут ал-Ҳамавӣ ба ҳамин монанд Кӯҳбинонро дар якҷоягӣ бо шаҳри Беҳобод, ки содиркунандаи асосии тутти мебошад, тавсиф кардааст. Марко Поло дар солҳои 1300 ба Кӯҳбинон, ки онро *Кобинан* меномид, дидан кард ва тавсифи муфассали саноати маҳсулоти Туттиро пешниҳод кард. Тақрибан дар оғози асри XX сайёҳи бритониёӣ Перси Сайкс шоҳиди тавлиди тутти дар Кӯҳбинон буд; раванди тасвиркардаи ӯ аслан ҳамон тавре, ки садҳо сол пеш истифода мешуда буд тавсиф шудааст.

Сарчашмаҳо
----------

* Шумори аҳолии шаҳрҳои Эрон

Эзоҳ
----

1. 1 2 3  Le Strange, Guy (1905). *The Lands of the Eastern Caliphate: Mesopotamia, Persia, and Central Asia, from the Moslem Conquest to the Time of Timur*. Cambridge: Cambridge University Press. p. 309. OCLC 458169031. Retrieved 2 May 2020.

  



| Шаҳрҳои устони Кирмон |
| --- |
| Анор | Анбаробод | Бам | Бардсер | Бофт | Заранд | Каҳнӯҷ | Кирмон | Кӯҳбинон | Қалъаи Ганҷ | Манӯҷон | Нармошир | Орзуиё | Робар | Ровар | Рафсанҷон | Муҳаммадобод | Рудбар | Серҷон | Фарёб | Фаҳраҷ | Ҷеруфт | Шаҳрибобак |
**Воҳиди атомии масса** (ишораташ **в. садаи м.**), муродифи **далтон** (ишораташ Da), муродифи **воҳиди карбонӣ** — воҳиди ғайрисилсилавии массаи молекула, атом ва зарраҳои бунёдӣ.

Мафҳуми воҳиди атомии массаро соли 1803 Ҷон Далтон ворид кардааст. Воҳиди атомии масса ба тавассути массаи нуклиди карбон С ифода гардида, ба 1/12 ҳиссаи массаи нуклиди мазкур (изотопи устувори карбон) баробар мебошад. 1 В. садаи м. = 1,66043∙10−24 г. То соли 1961 В. м. садаи 1/16 ҳиссаи изотопи устувори оксигенро ифода мекард: 1 В. а м. = 1,65976 10 −24 г = 1,65976 10 – 27 кг буд.

Барои зарраҳои бунёдӣ (электрон, нуклон, мезон ва ғайра) воҳиди масса ба массаи электрон, яъне ба 5,486∙10−4 В. садаи м. ё 9,1091∙10−28 г = 9,1091∙10−31 кг баробар аст. Соли 1997 қимати 1 В. садаи м. = 1,660 540 2(10)·10−27кг = 1,660 540 2(10)·10−24 г муқаррар карда шудааст. 1 В. садаи м.-и бо грамм ифодашуда ба адади баръакси Авогадро баробар мебошад, яъне 1/NA, ки бо мол−1 ифода карда шудааст. Массаи молекулавии унсури мазкур, ки бо грамм бар мол ифода ёфтааст, ба массаи молекулаи ҳамин унсур, ки бо воҳиди атомии масса ифода ёфтааст, баробар мебошад. Азбаски массаи зарраҳои бунёдӣ, одатан, бо электрон–волт ифода меёбад, зариби табдилдиҳандаи байни эВ ва воҳиди атомии масса муҳим аст:

1 В.а. м. = 0,931 494 028(23) ГэВ/c²;

1 ГэВ/c² = 1,073 544 188(27) В.а.м. , ки ин ҷо c ‒ суръати рӯшноист.

В. садаи м-е, ки соли 2006 тавсия шудааст:

1 В.а. м. = 1,660538782(83) х 10−27 кг.

Эзоҳ
----

Сарчашма
--------

* Воҳиди атомии масса // Вичлас — Гӯянда. — Д. : СИЭМТ, 2015. — (Энсиклопедияи Миллии Тоҷик : [тахм. 25 ҷ.] /  сармуҳаррир Н. Амиршоҳӣ ; 2011—2021, ҷ. 4). — ISBN 978-99947-33-77-4.
**Ҷаҳон Шафиевич Зиёев** (15 январи 1938, ноҳияи Тайлоқ, вилояти Самарқанд) — инженер-гидролог, омӯзгор, номзади илми гидрогеология (2019). Корманди Шоистаи Тоҷикистон. (1998).

Зиндагинома
-----------

Ҷаҳон Шафиевич Зиёев дар Омўз. пед. Тоҷикистон. Самарқанд таҳсил кардааст (1953-57). Муал. забони Тоҷикистон. синфҳои ибтидоӣ (1957), муд. мак. ба номи Н. Н. Наримонови н. Мироқи (Китоби) вил. Қашқадарё (1958). Пас адои хидмати ҳарбӣ дар сафи Арм. Сов. (1958-60) дар фак. геол. УДТ ба номи В. И. Ленин (ҳоло — ДМТ) таҳсил намудааст (1962-67). Инж.-гидрогеологи ИТИ иктишофи геол. нафти (ВНИГНИ) Душанбе (1967-69), асп. каф. геологияи кашфи конҳо, ассис. каф. гидрология ва геол. инж.-рӣ, ассис. каф. геол. фак. геол. УДТ (1969-72), ход калони илмии ИТИ ва Ин.-ути лоиқакашии Осиёи Миёна (СредазНИПИ)-и саноати нафти Душанбе (1974-79). Дар ин муддат шабона Мак. партиявии назди КМ ПК Тоҷикистон.-ро хатм намуда, соҳиби дипломи лектори байналхалқӣ гаштааст. Муал. раиси озоди (маошхўри) Ком. касабаи Техн. геол. Тоҷикистон. (1980-85), кот. масъули КМ ит. касабаи геол. Тоҷикистон. (1986-89), сардори шуъбаи обҳои зеризаминӣ, муовини сардори бозрасии истифода ва ҳифзи оби Ком. ҳифзи муҳити зисти назди Ҳук. Тоҷикистон. шуда кор кардааст (1989—2008). Аз с. 2008 — муал. калони каф. геол. ва иктишофи конҳои канданиҳои фоиданоки ДМТ. С. 2019 дар мавзӯи «Гидрогеологические особенности нефтегазовых месторождений и оценка нефтогазоносности площадей Таджикистана» рисолаи номз дифоъ кардааст. Дорандаи шаҳодатномаи патентии «Зарари олудашавӣ ва хушкидани захираҳои об» (2008). Муаллифи як барномаи таълимӣ оид ба экология барои донишгоҳи такмили ихтисоси ДМТ, 2 дастурамали таълимӣ аз фанни геол. ва мониторинги экологӣ, 5 кит. дарсӣ аз фанни геоэкология, қариб 30 мақолаи илмию таълимӣ, саволҳои тестӣ, барномаҳои кории панҳ фанни дарси силабус ва ғ. Бо чандин Ифтихорномаи Фахрӣ ва Сипосномаи соҳавӣ мукофотонида шудааст.

Эзоҳ
----

1. ↑  Аз асл ба насл. — Душанбе, 2019. — 215 с.(тоҷ.). ISBN 978-99947-958-2-6
**Воҳиди хӯроки чорво** — воҳиди ченак ва андозагирии ғизонокии умумии хӯроки чорво.

Таърих
------

Аввалҳои садаи XIX олими олмонӣ Албрехт Тэер бо мақсади таҳлили сифатии ғизонокии хӯроки чорво хасбедаи марғзор (ғизои маъмулии чорво)-ро пешниҳод намуд. Миқдори ҳар гуна хӯроки чорво, ки аз ҷиҳати ғизонокӣ ба 100 қадоқ (1 қадоқ — 109,5 г) хасбеда баробар буд, эквиваленти хасбедаи хӯроки чорво номида шуд. Аз рӯи таҳқиқи кимиёии хӯроки чорво муайян карданд, ки ба 100 қадоқ хасбедаи марғзор 90 қадоқ беда, 200 қадоқ картошкапоя, 350 қадоқ барги қаҳрабошалғам, 460 қадоқ лаблабуи хӯроки чорво, 600 қадоқ карам баробар аст. Солҳои 60 садаи XIX дар асоси таркиби кимиёии хӯрок ва ба чорво додани моддаҳои ғизоӣ тартиби арзёбии ғизонокии хӯроки чорво (тибқи миқдори моддаҳои ҳозим) пешниҳод шуд. Ченаки ғизонокии хӯроки чорво дар ҳар мамлакат гуногун буд. Хусусан воҳиди хӯроки чорвои скандинавӣ, эквиваленти оҳар (крахмал) ва воҳиди хӯроки чорвои шӯравӣ маъмул гашт. Дар воҳиди хӯроки чорвои шӯравӣ, ки айни ҳол дар Тоҷикистон низ истифода мешавад, ба сифати воҳид ғизонокии 1 кг сулии хушк қабул шудааст. Ҳангоми баҳо додан ба ғизонокии хӯроки чорво ғайр аз воҳиди хӯроки чорво миқдори протеини ҳозим, калсий, фосфор, каротинҳо, барои хуку мурғон таркиби аминокислотавии сафеда ва витаминҳои гурӯҳи В низ ба назар гирифта мешавад. Дар асоси воҳиди хӯроки чорво меъёри хӯроки чорворо муайян намуда, барои онҳо вояи хӯрок тартиб медиҳанд.

Эзоҳ
----

Адабиёт
-------

* Раҷабов Ф. М. Хӯрондани чорвои хоҷагии қишлоқ. Д. 2007;
* Ғаффоров А. К. Раҷабов Ф. М. Хӯрондани чорвои хоҷагии қишлоқ. Д. 2007;
* Рядчиков В. Г. Питание высокопродуктивных коров. Краснодар, 2002;
* Калашников А. П. (и др.). Нормы и рационы кормления сельскохозяйственных животных. М. 2003.

Сарчашма
--------

* Воҳиди хӯроки чорво / Ф. Раҷабов // Вичлас — Гӯянда. — Д. : СИЭМТ, 2015. — (Энсиклопедияи Миллии Тоҷик : [тахм. 25 ҷ.] /  сармуҳаррир Н. Амиршоҳӣ ; 2011—2021, ҷ. 4). — ISBN 978-99947-33-77-4.
**Мӯсо Исоев** (1952-1992) — варзишгар, гуштигир ва ҳунарпешаи маъруфи тоҷик.

Зиндагинома
-----------

Мӯсо Исоев дар деҳаи Пастиғави ноҳияи Мастчоҳ ба дунё омадааст. Омӯзишгоҳи касбию техникии ноҳияро хатм карда, ба Донишкадаи варзиши шаҳри Душанбе дохил шудааст. Баъд аз хатми ин донишкада ӯ дар соҳаи варзиш муваффақиятҳои калон ноил шуд ва унвони Устоди хизматнишондодаи варзиши ИҶШСро гирифт. Қаҳрамони чандинкаратаи ҶШС Тоҷикистон оид ба гуштии классикӣ ва ҷуду, қаҳрамони Озарбойҷон аз рӯи гӯштии ҷуду таваҷҷуҳи коргардонон ба худ ҷалб намуд ва дар чандин филмҳо, аз қабили «Кафорат» (1987), «Шикасти Афғон» (1991) нақши асосиро офарид. Маъруфияти Мӯсо Исоев то он дараҷае афзуд, ки мардуми тоҷик ӯро «паҳлавон Мӯсо», «паҳлавони тоҷик» ё «шери Мастчоҳ» номиданд. Ба гуфти ҳамватанонаш, Мӯсо Исоев «яке аз беҳтарин фарзандони тоҷик буд» ва халқи тоҷик ӯро ҳаргиз аз хотир намебарорад.

Ҳаёти оилавӣ
------------

Мӯсо Исоев падари Рустам Исоев, овозхони тоҷик аст.

Пайвандҳо
---------

* Muso Isoyev(англ.) дар вебгоҳи Internet Movie Database
* "Мӯсо Исоев – шери Мастчоҳ" — саҳифаи вижае дар сомонаи Одноклассники

Эзоҳ
----

1. 1 2 3  Як акси Мӯсо Исоев ва 900 шарҳи хонандагон дар "Одноклассники" Бойгонӣ шудааст 25 ноябри 2015  сол. Хабаргузории «Озодагон», 5 феврал 2014, 10:16
2. ↑  Хайдар Шодиев. Спорт и кино Бойгонӣ шудааст 25 ноябри 2015  сол. ИА «Азия-Плюс» 09.01.2014 15:39
**Нaбӣ Фахрӣ** (*Нaбӣ Фахриев*; 1907, Конибодом — 1942, Ӯш, ҶШС Қирғизистон) — аз аввалин рӯзноманигорони тоҷик. Узви КПСС аз соли 1930.

Зиндагинома
-----------

Нaбӣ Фахрӣ дар соли 1907 дар шаҳри Конибодом дар хонаводаи нонвой ба дунё омадааст.Соли 1924 ба Дорулмуаллимини шаҳри Тошкент дохил шуд.

Фаъолияти корӣ
--------------

Соли 1927 дар зодгоҳаш муаллими забон ва адабиёт буд. Дар газетаи «Овози тоҷик» ва маҷаллаи «Мулло Мушфиқи» мақолаву очерк, ва фелетонҳои Набӣ Фахрӣ мунтазам дарҷ меёфтанд. Аз соли 1929 пурра ба кори рӯзноманигорӣ гузашт. Дар рӯзномаҳои «Овози тоҷик» (1929—1931), «Болшевики Конибодом» (1932—1935) ва «Тоҷикистони сурх» (1936—1942) дар вазифаҳои гуногун кор кард. Соли 1931 дар панҷ шумораи «Овози тоҷик» силсилаи мақолаҳои ӯ таҳти унвони «Сабзаи навхез» чоп шуд, ки муаллиф ба маҷмӯаи коллективии аввалин шоирони советии тоҷик баҳо додааст.

Ӯ дар анҷуманҳои 1-ум ва 2-юми мухбирони коргару деҳқони ҷумҳурии шуравии Тоҷикистон ва дар аввалин анҷумани адибони тоҷик вакил буд.

Ҷоизаҳо
-------

Бо Грамотаи Президиуми Совети Олил ҶШС Тоҷикистон дар соли сарфароз шудааст.

Эзоҳ
----

* Энциклопедияи Советии Тоҷик : [дар 8 ҷ.] / сармуҳаррир  А. С. Сайфуллоев. — Д. : СИЭСТ, 1978—1988.
**Дарвеш Халил Воҳидӣ** — шоири тоҷик (охир садаи XVI – ибтидои садаи XVII).

Зиндагинома
-----------

Дар Бухоро ба дунё омадааст. Мувофиқи маълумоти тазкиранигор Малеҳои Самарқандӣ, Воҳидӣ чун дарвешон қабои намадӣ дар бар карда, маҷнунсифат буд. Бо вуҷуди ин, шеър мегуфт ва истеъдоди хубе дошт. Абёти зерин аз нигоштаҳои ӯянд: 

> Аз шарми рӯят шуд дар арақ гул   
> 
> В-аз рашки мӯят печида сунбул.   
> 
> Аз ёди лаълат сероб гавҳар   
> 
> В-аз ёди холат мушкин қаранфул.   
> 
> Бинвишта ҳуснат бар мо вазифа   
> 
> Аз чашми мастат нақди тағофул.   
> 
> Бар Воҳидӣ бин, к-аз хирачашмӣ   
> 
> Ҷӯяд ба он базм роҳи тавассул. 
> 
>

Эзоҳ
----

Адабиёт
-------

* ملیحای سمرقندی. مذاکر الاصحاب یا تذکرة الشعرای ملیحای سمرقندی دوشنبه، 1385 هـ. ش.ر

Сарчашма
--------

* Воҳидӣ Дарвеш Халил / М. Диловаров // Вичлас — Гӯянда. — Д. : СИЭМТ, 2015. — (Энсиклопедияи Миллии Тоҷик : [тахм. 25 ҷ.] /  сармуҳаррир Н. Амиршоҳӣ ; 2011—2021, ҷ. 4). — ISBN 978-99947-33-77-4.
**Мурча** (лот. Formicidae) — як оилаи ҳашарот, ки ба қатори пардаболҳо мансуб буда, ба таври иҷтимоӣ зиндагӣ мекунад.

Морфология
----------

Мурча хелҳои гуногуни морфологӣ (модина ва наринаҳои болдор, модонаи бебол — «малика», мурчаҳои коргар ва ғайра) дорад. Бадани Мурча аз cap, сина ва шикам иборат аст; пойҳояш се ҷуфт мебошанд; муйлабчаҳояш бориканд; рагдавонии болҳояш нопурра ё хеле сода; аксарашон бол надоранд. 9 (ё 10) зероила (360 ҷинс)-и Мурча, ки қариб 7000 намудро дарбар мегирад, дар мамлакатҳои тропикӣ, субтропики ва муътадили кураи Замин паҳн шудааст. Дар Иттиҳоди Шӯравӣ қариб 300 намудаш аз 46 ҷинс ва дар Тоҷикистон қариб 50 на­мудаш (Мурчаи аспак, Мурчаи зард, Мурчаи маллаи бешагӣ ва ғайра) зиндагӣ меку­над.

Мурчаҳо гуруҳ-гуруҳ дар мурҷаҳонаҳо зиндагӣ мекунанд. Дар мурҷаҳона одатан ба ғайр аз модина ва наринаҳои болдор як ё якчанд модинаи беболи тухмгузор («малика») ва бисёр мурчаҳои беболи коргар (модинаҳои аз ҷиҳати ҷинси инкишоф наёфта), ки табиатан ва аз рӯи сохти морфологи ба якчанд гуруҳҳо тақсим мешаванд (масалан, сари баъзе хелашон бисёр калон буда, «аскар»-ҳо ном доранд), ҳаёт мегузаронанд. Нарина ва модинаҳои болдор дар мурҷаҳона инкишоф меёбанд; дар фаслҳои гарми сол онҳо барои парвози ақд аз мурҷаҳона мебароянд; баъди ҷуфти ҷинсӣ нарина ҳалок мешавад, модина бошад, болашро гӯм карда, ба бунёд намудани мурҷаҳонаи нав шурӯъ мекунад. Модинаи беболи тухмгузор («мали­ка») тухм мегузорад. мурчаҳои коргар (дарозии танашон аз 0,8 то 30 мм) асосан дар мурҷаҳонаю берун аз он кор мекунанд. мурчаҳои саркалон («аскарҳо») вазифаи посбонии мурчахо­на ва тақсими сайдро ба ҷо меоранд.

Ҳаёт
----

Ҳаёти оилаи мурчаҳо хусусан мурчаҳои дараҷаи олӣ гуногун ва мураккаб аст. Асоси мавҷудияти оиларо мубодилаи ғизо дар байни фардҳо ва муносибати ҳамдигарии маликаи тухм­гузор ва мурчаҳои коргар ташкил ме- диҳанд. Баъзан якчанд оилаи мурчаҳо колонияи дӯстона ташкил намуда, якҷоя зиндагӣ мекунанд. Онҳо ҷои зисташонро якҷоя муҳофизат мекунанд ва ба он ҷо мурчаҳои бегонаро омадан намемонанд. Ҳаёти як ҷатор мурчаҳо ба намудҳои муайяни рустаниҳо вобаста аст. Масалан, баъзеи онҳо

дар сӯрохиҳои кундаи дарахтҳо ло­на месозанд, баъзеи дигарашон бошанд, моддаҳое махсусе, ки рустаниҳо ҷудо мекунанд, мехӯранд. мурчаҳо барои ҳимояи худ моеъи сӯзонанда (кислотаи Мурча) ҷудо мекунанд. Хурокашон ғалладона, ҳашарот, шираи ширинчаҳо ва ғайраҳо мебошад. Аксари мурчаҳо ҳашароти фоидаоваранд. Масалан, мурчаҳои маллаи бешагӣ аз ҷинси Formisa дар биотсенози беша мақоми калон доранд; онҳо ҳайвонҳои бемуҳраи майдаро нобуд мекунанд. Вале баъзеи онҳо (мурчаҳое, ки хурокворӣ, чӯб ва ғайраро мехӯранд) ба хоҷагии халқ зарар мерасонанд.

Эзоҳ
----

Адабиёт
-------

* Жизн животных, т. 3, М. 1969.

Сарчашма
--------

* Энциклопедияи Советии Тоҷик : [дар 8 ҷ.] / сармуҳаррир  А. С. Сайфуллоев. — Д. : СИЭСТ, 1978—1988.
**Биотелеметри́я** (аз био…, теле… ва …метрия) — усули аз дур муоина кардани ҳодисаҳои биологӣ.

Ҳангоми биотелеметрия ба объекте, ки мавриди таҳқиқ қарор дорад (ҳайвон ё одам), институтиқола (датчик) мемонанд.

Сингалҳои институтиқол, ки ин ё он раванди биологӣ ё физиологӣ (ҳаракат, набз, нафаскашӣ ва ғайра)-ро тавсиф мекунанд, ба воситаи роҳҳои алоқа (радио ё алоқаи телефонӣ) институтиқол ёфта, дар нуқтаи қабули ахбор сабт мегарданд. Истифодаи телеметрия барои дар масофаи хеле дур таҳқиқот бурдан имконият медиҳад. Ба тавассути Биотелеметрия дар бораи амалиёти узвҳои дарунӣ низ маълумот гирифтан мумкин аст. Барои ин ба ҷавфи бадан (Масалан. ба меъда ё рӯда) як ё чанд радиоинститутиқолаи майда ворид мекунанд. Биотелеметрия дар биологияи кайҳонӣ ва тибби кайҳонӣ, физиологияи меҳнат ва варзиш, экология ва физиологияи ҳайвонот аҳаммияти бузург пайдо кардааст.

Эзоҳ
----

Сарчашма
--------

* Биотелеметрия // Асос — Боз. — Д. : СИЭМТ, 2013. — (Энсиклопедияи Миллии Тоҷик : [тахм. 25 ҷ.] /  сармуҳаррир Н. Амиршоҳӣ ; 2011—2021, ҷ. 2). — ISBN 978-99947-33-52-4.
**Биоти́т** — минерал, абрақи калий-алюминий-магний-оҳандор. 

Дар табиат хеле зиёд буда, 2,5–3 дарсади қишри Заминро ташкил медиҳад. Ба ифтихори физикадони фа­ронсавӣ Жан Батист Био (1774–1862) номгузорӣ шудааст. Формулаи кимиёвиаш K(Mg,Fe)3[Si3AlO10][OH,F]2. Рангаш сиёҳ (лепидомелан), ҷигарӣ (рубеллан) ё хокис­та­рӣ (мероксен), ҷилояш шишагун буда, шаффоф, нимшаф­фоф ва тира мешавад. Сахтиаш аз рӯйи ҷадвали Моос 2–3, зичиаш 2800–3400 кг/м³. Таркиби кимиёвиаш та­ғйир­ё­банда аст: 4,5–8,5% оксиди калий (К2О), 0,3–28% оксиди магний (MgO), 2,8–27,5% оксидҳои оҳан (FeO) ва 0,3–20,5% (Fe2О3), 9,5 – 31,5% оксиди алюминий (Al2О3), 33–45% оксиди силитсий (SiO2), 6–11,5% об (H2O) ва ғашҳои Ti, Na, Li, Mn, Ba, Sr, Ce дорад. Ҳарорати булӯр­бандиаш аз 600 то 700°С. 

Биотит минерали ҷинсофа­рандаи санги хоро, гарондиоритҳо, трахит­ҳо, минеттаҳо буда, дар таркиби ҷинсҳои тафтавӣ (маг­мавӣ) ва мета­морфӣ васеъ паҳн шудааст. Биотитро дар маснуоти изолят­сионӣ, хокаашро барои тайёр кардани ранги зарҳал, ба сифати маводди ҷилодеҳ барои бозичаҳо ва ороиши саҳна истифода мебаранд.

Эзоҳ
----

Сарчашма
--------

* Биотит // Асос — Боз. — Д. : СИЭМТ, 2013. — (Энсиклопедияи Миллии Тоҷик : [тахм. 25 ҷ.] /  сармуҳаррир Н. Амиршоҳӣ ; 2011—2021, ҷ. 2). — ISBN 978-99947-33-52-4.
**НБО «Хоруғ»** дар дарёи Ғунд ноҳияи Шуғнон, 80 км дуртар аз шаҳри Хоруғ ҷойгир аст.

Нерӯи асосии энергетикаи Вилояти Мухтори Кӯҳистони Бадахшонро НБО «Хоруғ» ташкил мекунад. Сохтмони навбати аввали НБО «Хоруғ» – ду агрегат ҳар кадоме бо иқтидори 7 МВт дар соли 1994 ба охир расидааст. Пурра ба истифода супоридани нерӯгоҳҳои барқии обӣ соли 2005 ба охир расидааст. Хароҷоти умумии сохтмон – $40 млн. (кумаки инвеститсионии Хазинаи рушди Оғохони IV). Имрӯз НБО «Хоруғ» дорои 4 агрегат бо иқтидори умумии 28 МВт мебошад.

Нигаред
-------

* Нерӯгоҳи барқи обии «Хоруғ»

Эзоҳ
----

1. ↑  Сомонаи ҶСК "Помир Энержӣ". 11 ноябри 2015 санҷида шуд. Баргирифта аз сарчашмаи аввал 25 сентябри 2015.
**Биофи́лтр** (юн.  βιος — зист ва лот.  filtrum — намад) — таҷҳизотест барои аз ҷиҳати биологӣ пок кардани обҳои равон. Биофилтр зарфи калони гирда ё росткунҷа буда, қаъри дуқабатаи он бо масолеҳи полоянда (дажғол, шағал, сангреза, карамзит ва ғайра) пур карда шудааст.

Масофаи байни қабатҳои қаър 40 см, баландии қабати полоянда 1,5-2 м, андозаи зарраҳои қабати полоянда 30-50 мм, қабати поёнӣ 60-100 мм мебошад. Ҳангоми аз масолеҳи полоянда гузаштани об бактерияҳо, занбӯруғҳо, моддаҳои органикии оксидкунонанда ва ғ. дар сатҳи он пардаи биологӣ ҳосил мекунанд. Иқтидори оксидкунии Биофилтр бо роҳи таҷриба муайян карда мешавад.

Эзоҳ
----

Сарчашма
--------

* Биофилтр // Асос — Боз. — Д. : СИЭМТ, 2013. — (Энсиклопедияи Миллии Тоҷик : [тахм. 25 ҷ.] /  сармуҳаррир Н. Амиршоҳӣ ; 2011—2021, ҷ. 2). — ISBN 978-99947-33-52-4.
**Мӯрдиҳо** (лот. Myrtáceae) — оилаи рустаниҳои дупалагии дарахтӣ, бутта ё буттачаҳои аксар ҳамешасабз.

Тавсифоти гиёҳшиносӣ
--------------------

Бар­ги оддии муқобили ҳамдигар (баъзан пай дар пай) ҷойгиршуда ва донакмева доранд. Гулашон дуҷинсаи актиноморфӣ буда, бештар дар хӯшагул ҷойгир шудааст. Косабарг ва гулбаргашон 4—5-тоӣ; гардбаргашон бисёр аст.

Таснифот
--------

Қариб 100 ҷинсу 3000 намудашон асосан дар мивтақаҳои тропики ва субтропикии Америка, Австралия ва Полинезия мерӯянд. Дар кишварҳои паосшӯравӣ якчанд намуди мӯрдиҳо (эвка­липт, мӯрд ва ғайра)-ро фақат кишт мекунанд. Бисёр намудҳои мӯрдиҳо аҳамиятноканд. Аз онҳо мева, чӯби, қиматбаҳо, равғани эфир, моддаҳои доруӣ ва ғайра мегиранд.

Эзоҳ
----

Сарчашма
--------

* Энциклопедияи Советии Тоҷик : [дар 8 ҷ.] / сармуҳаррир  А. С. Сайфуллоев. — Д. : СИЭСТ, 1978—1988.
**Биоҳелминтҳо** (аз био... ва гелминтҳо) — як гурӯҳи кирмҳои паразит, ки кирминаашон дар организми ҳомили мобайнӣ (ҳайвоноти гуногун) ва фарди болиғ дар ҷисми ҳомили ниҳоӣ (одам ва ҳайвонот) сукунат дорад. Биоҳелминтҳо аз геогелминтҳо, ки бе ҳомили мобайнӣ инкишоф меёбанд, фарқ доранд. Мас. тасмакиҷҷаи болиғи барзагов дар рӯдаи одам ва кирминаи он (финка) дар мушаки гов инкишоф меёбад. Одам аз Б. ҳангоми истеъмоли гӯшти нимхом сироят меёбад. Ба биоҳелминтҳо тасмакирми паҳн, кирми ҷигармак, трихина, эхинококк ва ғ. мансубанд.

Эзоҳ
----

Сарчашма
--------

* Биогелминтҳо // Асос — Боз. — Д. : СИЭМТ, 2013. — (Энсиклопедияи Миллии Тоҷик : [тахм. 25 ҷ.] /  сармуҳаррир Н. Амиршоҳӣ ; 2011—2021, ҷ. 2). — ISBN 978-99947-33-52-4.
**Биогеосеноло́гия** (аз юн.-қад. βίος — *ҳаёт*, γῆ — *замин*, κοινός — *умумӣ* ва юн.-қад. λόγος — *омӯзиш*) — илм дар бораи биогеосенозҳо ва биогеосфера.

Асосгузори биогеосенология олими рус Сукачёв В. Н. мебошад. Дар инкишофи биогеосенология саҳми олимони шӯравӣ Докучаев В. А. Морозов Г. Ф. Вернадский В. И. ва дигар арзанда буда, ғояи ҳамбастагии ҳодисаҳои табиат ва моддаи зиндаро ба вуҷуд оварданд. Масъалаҳое, ки мавриди ҳаллу фасли биогеосенология қарор гирифтаанд, омӯзиши сохтор, хосият ва фаъолияти унсурҳои биогеотсеноз, инчунин муқаррар намудани тариқи робитаи онҳо; омӯзиши ҷараёни моддаҳо ва энергия дар онҳо, маҳсулнокии биологӣ; таҳқиқи вазъу ҳолати як унсурро тағйир додани унсури дигар; муайян намудани мақоми онҳо дар тағйирот ва инкишофи биогеотсеноз; муқаррар кардани аксуламали биогеотсеноз ва унсурҳои он нисбат ба фаъолияти хоҷагидории одам; омӯзиши дараҷаи устувории биогеотсенозҳо ва роҳҳои танзими он мебошанд, ки ҳаллу файсалашон фақат бо ширкати олимони соҳаҳои гуногун — ботаникҳо, зоологҳо, физиологҳо, микробиологҳо, хокшиносҳо, биохимикҳо ва ғ. имкон дорад. Ҳалли муваффақонаи масъалаҳои биогеосенология барои дақиқ муқаррар кардани натиҷаи дахолати инсон ба амалиёти табиат, афзун гардондани маҳсулнокии биологӣ, интихоби усулҳои оқилонаи истифодаи захираҳои табиат ва ғ. шароити мусоид фароҳам меоварад.

Эзоҳ
----

Сарчашма
--------

* Биогеотсенология // Асос — Боз. — Д. : СИЭМТ, 2013. — (Энсиклопедияи Миллии Тоҷик : [тахм. 25 ҷ.] /  сармуҳаррир Н. Амиршоҳӣ ; 2011—2021, ҷ. 2). — ISBN 978-99947-33-52-4.
**Биооптика** (аз био... ва оптика) — як фасли биология, ки маҷмӯи ҳодисоти аз тарафи организмҳои зинда барои ёфтани самт истифода бурдани рӯшноиро меомӯзад.

Биооптика масъалаҳоеро, ки одатан морфология, физиология, нейрофизиология, оптика, экология ва этология ҳаллу фасл менамоянд, дар бар мегирад. Самтгирӣ нисбат ба манбаи рушноӣ на фақат ба ҳайвонот, балки ба наботот ва содатаринҳо низ хос аст. Баъзе содатаринҳо узви махсуси қабули рӯшноиро доранд. Дар ҳайвоноти олиташаккул чашм на фақат рӯшноиро ҳис мекунад, балки ашёро низ мебинад. Чашм сохтори гуногун дорад. Чашми ҳашарот ва харчангшаклҳо мураккаб буда, аз омматидийҳо таркиб ёфтааст. Қарния ва зуҷоҷияи чашми ҷонварони муҳрадор, нармбаданҳои шикампо, тортанакҳо ва баъзе кирмҳо дар қаъри чашм акси ашёро тасвир менамоянд. Биооптика дар баробари сохтор, вазифаи оптикӣ, механизмҳои ретсепторию асабии чашм ва марказҳои босираи ҳайвонот ҳамчунин нишонаҳои рушноӣ, ранг, забони имою ишора ва қиёфасозӣ, рангҳои огоҳсозанда ва хӯсонанда, ранги гулу меваҳо ва ғ-ро меомӯзад.

Эзоҳ
----

Сарчашма
--------

* Биооптика // Асос — Боз. — Д. : СИЭМТ, 2013. — (Энсиклопедияи Миллии Тоҷик : [тахм. 25 ҷ.] /  сармуҳаррир Н. Амиршоҳӣ ; 2011—2021, ҷ. 2). — ISBN 978-99947-33-52-4.
**Воҳиди марзию маъмурӣ** — дар ҳуқуқ, тақсимшавии ҳудуди давлат ба воҳиди муайяни марзию маъмурӣ.

Ҳудуди ҳар як давлати мутамарказ ба воҳиди марзию маъмурӣ ҷудо мешавад. Дар давлатҳои иттифоқӣ, ҳамчун қоида, ҳудуди субъектҳои иттифоқ ба воҳиди марзию маъмурӣ тақсим мешавад. Ҳудуди давлат бо мақсади дуруст ба роҳ мондани идоракунии маҳал, ба эътибор гирифтан ва таъмини риояи ҳуқуқу озодиҳои инсон ва шаҳрванд дар марзи муайян ва дар он ҷо ташкил кардани низоми мақомоти маҳаллии ҳокимияти давлатӣ (мақомоти намояндагӣ, иҷроия ва судӣ) ба воҳиди марзию маъмурӣ ҷудо карда мешавад.

Воҳидҳои марзию маъмурии Тоҷикистон
-----------------------------------

*Мақолаи асосӣ*: *Тақсимоти маъмурии Тоҷикистон*
Мувофиқи моддаи 7 Конститутсияи Ҷумҳурии Тоҷикистон ҳудуди Тоҷикистон тақсимнашаванда ва дахлнопазир буда, Тоҷикистон аз ВМКБ, вилоятҳо, шаҳрҳо, ноҳияҳо, шаҳракҳо ва деҳаҳо иборат аст. Тартиби таъсис ва тағйир додани воҳиди марзию маъмурӣ-и Тоҷикистонро Қонуни конститутсионӣ «Дар бораи ҳалли масъалаҳои сохтори марзию маъмурии Ҷумҳурии Тоҷикистон» (аз 4 ноябри 1995) танзим намудааст. Конститутсияи Ҷумҳурии Тоҷикистон (банди 1-и моддаи 56) Маҷлиси миллии Маҷлиси Олии Ҷумҳурии Тоҷикистонро ваколатдор кардааст, ки воҳиди марзию маъмуриро таъсис ва барҳам диҳад. 

Воҳиди марзию маъмурӣ метавонад ду ё сезинагӣ бошад. Ин омил ба он вобаста мебошад, ки ҳудуди давлат ба кадом воҳидҳо ҷудо мешавад; дар он вилоятҳо ташкил ёфтаанд, ё марзи давлат фақат аз зинаи поёнӣ — шаҳраку деҳот ва зинаи миёна — шаҳру ноҳияҳо иборат аст. Дар раванди таъсис ва азнавсозии низоми марзию маъмурӣ усулҳои илман асоснокшуда ба эътибор гирифта мешаванд, ки нишондиҳандаҳои воҳиди марзию маъмурӣ-и дахлдор бояд ба он мувофиқат намояд. Таъсисёбӣ ва фаъолияти мақомоти маҳаллии ҳокимияти давлатӣ ба низоми воҳиди марзию маъмурӣ пайваста мебошад. Такмил додани низоми мақомоти маҳаллии ҳокимияти давлатӣ низ бо мукаммал намудани воҳиди марзию маъмурӣ алоқаманд аст.

Сарчашма
--------

* Воҳиди марзию маъмурӣ / А. Имомов // Вичлас — Гӯянда. — Д. : СИЭМТ, 2015. — (Энсиклопедияи Миллии Тоҷик : [тахм. 25 ҷ.] /  сармуҳаррир Н. Амиршоҳӣ ; 2011—2021, ҷ. 4). — ISBN 978-99947-33-77-4.
**Биоте́хния** (аз био- ва юн. τέχνη — маҳорат) — маҷмӯи тадбирҳои афзун намудани захира ва беҳтар кардани маҳсули ҳайвоноти муфид.

Истилоҳи Биотехния солҳои 30 а. 20 пайдо шудааст. Ба он муҳофизат ва парвариши ҳайвоноти шикорбоб дар шароити табиӣ замина гузошт. Андешидани тадбирҳои муҳофизатӣ (бо роҳи бунёди мамнӯъгоҳҳо, қӯруқҳо, муқаррар намудани муҳлати шикор ва ғайра) барои барқарор гаштани саршумори ҳайвоноти муфид, парандаҳо ва моҳиҳо имкон фароҳам овард. Биотехния иҷрои тадбирҳои зеринро дар назар дорад: афзун намудани саршумори ҷонварони шикорӣ — беҳтар сохтани базаи хӯрок (коштани рустаниҳои хӯроки ҳайвонот дар чарогоҳҳои табиӣ ва обанборҳо); беҳтар кардани шароити муҳофизат ва лонасозӣ (шинондани дарахту буттаҳо, коштани алафҳои пояашон баланд барои панаҳ шудани ҳайвонот); маҳви ҳайвонҳои дарандаи хавфнок; мубориза бар зидди касалиҳои ҳайвонот; беҳтар кардани самараи ҳайвоноти шикорӣ; барпо намудани шароити мусоид барои афзоишу инкишофи онҳо.

Эзоҳ
----

Сарчашма
--------

* Биотехния // Асос — Боз. — Д. : СИЭМТ, 2013. — (Энсиклопедияи Миллии Тоҷик : [тахм. 25 ҷ.] /  сармуҳаррир Н. Амиршоҳӣ ; 2011—2021, ҷ. 2). — ISBN 978-99947-33-52-4.
**Биогеосено́з** (аз юн. βίος — ҳаёт γη — замин + κοινός — умумӣ) — маҷмӯи наботот, ҳайвонот ва микроорганизмҳо, ки дар мавзеъҳои муайяни рӯйи Замин ба вуҷуд омадаанд.

Биогеосенози зинда аз организмҳои автотрофӣ (рустаниҳои сабз, ки дар онҳо фотосинтез ва микроорганизмҳо, ки дар онҳо хемосинтез ҷой дорад) ва гетеротрофӣ (ҳайвонот, занбӯруғҳо, баъзе бактерия ва вирусҳо) иборат аст. Ба қисмҳои ғайризиндаи биогеосеноз атмосфера, энергияи офтоб, ҷинсҳои кӯҳӣ, хок ва об мансуб мебошанд; онҳо бевосита ба таркиби биогеосеноз таъсир мерасонанд. Дар биогеосеноз рустаниҳои сабз, ки моддаҳои нахустини органикиро ҳосил мекунанд, аҳаммияти бағоят бузург доранд. Рустаниҳои сабз ба тавассути фотосинтез ва нафасгирӣ миқдори оксиген ва гази карбонатро дар ҳаво танзим намуда, бо роҳи бухори об дар гардиши он дар табиат ширкат мекунанд. Бидуни организмҳои гетеротрофӣ гардиши биологии моддаҳо, мавҷудияти организмҳои автотрофӣ ва биогеосеноз имконнопазир аст. Маҳсули биогеосеноз аз рӯйи массаи организме, ки мавҷудоти зинда бо воҳиди вақт (маъмулан дар як сол) дар воҳиди масоҳат ҳосил мекунанд, муайян карда мешавад. Маҷмӯи биомассаи ҳосилшуда маҳсулнокии мутлақ, қисми барои хоҷагӣ пурарзиши он маҳсулнокии умумӣ ва қисми маҳсулнокии умумӣ, ки ҳангоми истифодаи биогеосеноз кор фармудан мумкин аст, маҳсулнокии муфид номида мешавад.
Фаъолияти инсон бевосита ё бавосита ба биогеосеноз вобастагӣ дорад. Бинобар ин бо мақсади дуруст истифода бурдан ё бунёд намудани биогеосенозҳои нав қонуниятҳои ҳаёт ва инкишофи онҳоро донистан зарур аст.

Нигаред низ
-----------

* Агрофитосенозҳо

Эзоҳ
----

Сарчашма
--------

* Биогеотсеноз // Асос — Боз. — Д. : СИЭМТ, 2013. — (Энсиклопедияи Миллии Тоҷик : [тахм. 25 ҷ.] /  сармуҳаррир Н. Амиршоҳӣ ; 2011—2021, ҷ. 2). — ISBN 978-99947-33-52-4.
**Веселовский Всеволод Глебович** (1914—2001) — меъмор, Меъмори хидматнишондодаи ҶШС Тоҷикистон (1977), дорандаи Ҷоизаи давлатии ҶШС Тоҷикистон ба номи Абуабдуллоҳи Рӯдакӣ дар соҳаи адабиёт, санъат ва меъморӣ (ба хотири ҳайкали В. И. Ленин дар собиқ ш. Ленинобод, 1974).

Зиндагинома
-----------

Пас аз хатми Институти муҳандисии сохтмони маишии ш. Ленинград (1937) барои кор ба Тоҷикистон фиристода мешавад. Тарҳи куллии шаҳракҳо, совхозҳо, МТС-ҳо ва нахустин колхозҳо дар ҷумҳурӣ, лоиҳаҳои мукаммали ш-ҳои Ленинобод (ҳоло Хуҷанд) ва Қӯрғонтеппа аз ҷумлаи корҳои ӯянд. Дар солҳои 1937-39 ӯ нахустин лоиҳаи генералии Хуҷанд — Ленинобод — Хуҷандро тарҳрезӣ кард, ки дурнамои рушди шаҳрро дар соҳили рости д. Сир муайян месохт. Солҳои 1941-45 дар ҶБВ иштирок намуд. Баъди ҷанг то соли 1957 дар ш-ҳои Ленинград, Вилнюс ва Омск кор кард. Соли 1960 бо дархости Ҳукумати Тоҷикистон ба Душанбе баргашт. Соли 1963 кор бар лоиҳаи генералии Ленинободро идома дод. Дар солҳои 1979-80 аз ҷониби Всеволод Веселовский тарҳи рушди ояндаи ин шаҳр то соли 2005 пешниҳод гардид. Солҳои 1961-80 муовини Раиси Госстройи ҶШС Тоҷикистон, 1962-79 дар чаҳор давра раиси ИМ Тоҷикистон, солҳои 1965, 1970 ва 1975 узви раёсат ва узви садорати ИМ СССР интихоб мешавад. Соли 1962 бо ибтикори Всеволод Веселовский, дастгирии ИМ Тоҷикистон ва Ҳукумати ҷумҳурӣ дар Институти политехникӣ (ҳозира Донишгоҳи техникии Тоҷикистон ба номи М. С. Осимӣ) шуъбаи меъморӣ кушода шуд.

Всеволод Веселовский муаллифи чандин лоиҳа, аз ҷумла муҷтамаи ДМТ дар ш. Душанбе аст. Солҳои 1946-57 раиси ИМ Литва, 1958-60 сарвари шуъбаи ИМ ИҶШС дар ш. Омск, 1961-76 раиси ИМ Тоҷикистон буд. Дар ш. Вилнюс (1955) ва Душанбе (1965) Хонаи меъморонро таъсис дод. Муаллиф ва шарикмуаллифи чандин китобу мақолаву очерк, аз ҷумла китоби «Архитектура Советского Таджикистана» (ду бор нашр шудааст).

Ыоизащо
-------

Бо орденҳои Ҷанги Ватанӣ (дараҷаи 1), Ситораи Сурх, «Нишони Фахрӣ», грамотаҳои фахрии Раёсати Шӯрои Олии ҶШС Тоҷикистон ва РСС Литва сарфароз гардидааст.

Эзоҳ
----

1. ↑  Всеволод Веселовский – архитектор, который построил в Таджикистане всё. *asiaplustj.info*.  ASIA-Plus. 20 Декабри 2022 санҷида шуд.

Адабиёт
-------

* Веселовский Всеволод Глебович / Р. Муқимов // Боз — Вичкут. — Д. : СИЭМТ, 2014. — (Энсиклопедияи Миллии Тоҷик : [тахм. 25 ҷ.] /  сармуҳаррир Н. Амиршоҳӣ ; 2011—2021, ҷ. 3). — ISBN 978-99947-33-46-0.
**Биоти́п** — гурӯҳи организмҳое, ки ба таркиби популятсияи маҳаллии генотипашон якхела ворид шуда, аломатҳои монанд доранд.

Аз рӯйи ақидаи биологи даниягӣ В. Иогансен (1909) Биотипи гомозиготӣ дар рустаниҳои худгардолуд ҷузъи одитарини сохтори популятсия мебошад. Дар популятсияҳои рустаниҳое, ки гулашон аз гарди дигар рустаниҳо гардолуд мешавад, Биотип дар натиҷаи институтихоби пай дар пай ва афзоиши чандкаратаи организмҳои дараҷаи қаробаташон наздик ба вуҷуд омадааст. Ибтидои садаи XX бисёр биологҳо, аз ҷумла Н. И. Вавилов Биотипро воҳиди хурдатарини таксономӣ мешумурданд. Аз рӯйи маълумоти онҳо намуд аз маҷмӯи Биотип дар натиҷаи институтихоб ба вуҷуд меояд. Гурӯҳи калони организмҳо, ки аз намудҳои бисёр иборат буда, аз рӯйи мутобиқат ба шароити зист монанданд, ба тип дохил карда мешавад. Ба тип, Масалан. хояндаҳои зеризаминӣ, рустаниҳои эфемерии биёбон ва ғ. мансубанд.

Эзоҳ
----

Сарчашма
--------

* Биотип // Асос — Боз. — Д. : СИЭМТ, 2013. — (Энсиклопедияи Миллии Тоҷик : [тахм. 25 ҷ.] /  сармуҳаррир Н. Амиршоҳӣ ; 2011—2021, ҷ. 2). — ISBN 978-99947-33-52-4.
**Воҳид** — мақулаи динию фалсафии ифодакунандаи вуҷуди ягонаи мутлақи дорои камолоти зотӣ, ки то амали офариниш дар ҳолати ғайбулғуюб (аҳадият) қарор дорад. 

Қоидаи нахустини назарияи судур «ал-Воҳиду ло ясдуру анҳу илла-л-воҳид» («аз воҳид ба ҷуз воҳид содир нахоҳад шуд») аст, ки дар таълимоти мактабҳои фалсафии асрҳои миёна зимни содири аввал аз Худованд риоят шудааст. Масалан, дар фалсафаи намояндагони машшоия зимни тааққули Худованд аз Худии Хеш («феъли андешаи Илоҳӣ») аз вуҷуди Ӯ ақли аввал содир мешавад. Баъдан дар натиҷаи тааммули себуъдӣ (секарата)-и ақли аввал (тааққул дар бораи мабдаи Худ, тааққул дар бораи вуҷуби вуҷуди Худ, тааққул дар бораи ҳудуди моҳияти Худ) ва такрори он тавассути дигар ақлҳо мутобиқ ба афлоки осмонӣ ва нуҷуми батлимусӣ уқули ашара (ақлҳои даҳгона) бо офаридаҳои марбутаашон арзи вуҷуд хоҳанд кард.

Дар таълимоти намояндаи ҳикмати ишроқ Шиҳобуддини Суҳравардӣ ду мартаба — мартабаи тӯлӣ (ба мисли маротиби Ибни Сино) ва мартабаи арзӣ (уфуқӣ), дар таълимоти исмоилия як мартаба — ақли кулл ва нафси кулл, дар таълимоти намояндаи ҳикмати мутаолиҳа Садруддини Шерозӣ вуҷуди мунбасит ва дар адёни иброҳимӣ маротиби гуногун вуҷуд доранд. Тибқи таълимоти тасаввуф, Худованд дар ду таҷаллӣ ба ҳастии мутлақ таҳаққуқ мебахшад. Таҳаққуқи аввалӣ («файзи ақдас») бо мартабаи аҳадият (таҷаллии зоти Илоҳӣ ба Худии Худ) ва таҳаққуқи дуюмӣ («файзи муқаддас») бо мартабаи воҳидият (сурати илмии исмҳои Илоҳӣ) баробар аст. Мартабаи воҳид дар тасаввуф бо воҷибулвуҷуд муродиф буда, ҳар ду билқувва касрати олами моддиро дар худ ниҳон доранд.

Нигаред низ
-----------

* Офариниш

Эзоҳ
----

Адабиёт
-------

* История таджикской философии с древнейших времен до XV в. Т. 1-2. Д. 2010—2013;
* سید حسین نصر. معرفت امر قدسی. تهران، 1380 ش.؛
* داریوش شایگان. هنری کاربن: آفاق تفکر معنوی در اسلام ایرانی. تهران، 1365 ش.؛
* دینانی غلام حسین ابراهیم. دفتر عقل یا آیت عشق. جلد 1 — 3. تهران، 1380—1383 ش.ر.

Сарчашма
--------

* Воҳид / М. Ҳазратқулов // Вичлас — Гӯянда. — Д. : СИЭМТ, 2015. — (Энсиклопедияи Миллии Тоҷик : [тахм. 25 ҷ.] /  сармуҳаррир Н. Амиршоҳӣ ; 2011—2021, ҷ. 4). — ISBN 978-99947-33-77-4.
**Биоси́нтез** (аз био… ва синтез) — ҷараёни аз моддаҳои сода ҳосил шудани моддаҳои мураккаби органикии барои организм зарур.

Биосинтез дар ҳуҷайраҳои зинда зери таъсири ферментҳо мегузарад. Биосинтез дар ниҳоли дарахтони мева ҳангоми мавҷуд будани кислотаи аденозинфосфат аз ҳисоби энергияи шуои офтоб, ки онро барг дар рафти нафасгирӣ, фотосинтез, ассимилятсия аз худ мекунад, ба амал меояд.

Тарзи биосентезии як қатор моддаҳо (қандҳо, аминокислотаҳо, ферментҳо, витаминҳо ва ғайра) аз рӯйи ахбори ирсӣ муайян карда мешавад. Барои омӯзиши Биосентези изотопҳои радиоактив, усули кишти бофтаҳо, гидролизи ферментии мураккаби органикиро истифода мебаранд.

Эзоҳ
----

Адабиёт
-------

* Биосинтез // Асос — Боз. — Д. : СИЭМТ, 2013. — (Энсиклопедияи Миллии Тоҷик : [тахм. 25 ҷ.] /  сармуҳаррир Н. Амиршоҳӣ ; 2011—2021, ҷ. 2). — ISBN 978-99947-33-52-4.
**Воҳидҳои каратӣ** — воҳидҳое, ки нисбат ба воҳидҳои системавӣ ва ғайрисистемавии бузургиҳои физикавӣ 10n маротиба зиёданд (мас. декалитр – 10 л, гектопаскал – 102 Па, килограмм – 103 г, мегаом – 106 ва ғайра) (n – адади томи мусбӣ). Дар Системаи байналмилалии воҳидҳо барои ифодаи воҳидҳои каратӣ чунин пешояндҳо қабул шудаанд: 

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| Каратнокӣ | Пешоянд | Ишорат |
| Байналмилалӣ | Тоҷикӣ |
| 101 | дека | Da | да |
| 102 | гекто | H | г |
| 103 | кило | K | к |
| 106 | мега | M | М |
| 109 | гига | G | Г |
| 1012 | тера | T | Т |
| 1015 | пета | P | П |
| 1018 | экса | E | Э |

Эзоҳ
----

Сарчашма
--------

* Воҳидҳои каратӣ // Вичлас — Гӯянда. — Д. : СИЭМТ, 2015. — (Энсиклопедияи Миллии Тоҷик : [тахм. 25 ҷ.] /  сармуҳаррир Н. Амиршоҳӣ ; 2011—2021, ҷ. 4). — ISBN 978-99947-33-77-4.
**Биопси́я** (аз юн.-қад. βίος — ҳаёт + ὄψις — дидан, таҳқиқ) — бо мақсади ташхиси беморӣ бурида гирифтани порчае аз бофтаи организми зинда.

биопсия имкон медиҳад, ки тағйироти нонамоёни организм муайян ва дар асоси он хусусиятҳои беморӣ (мас. илтиҳоб, омос ва ғайра) бармаҳал ошкор карда шаванд. Биопсия дар соҳаҳои гуногуни тиб, мас. ҷарроҳӣ, урология, онкология, гематология, гастроэнтерология, иммунология ва ғ. кор фармуда мешавад. Барои биопсия қариб аз ҳама узвҳо бофта гирифтан мумкин аст. Бофтаро бо роҳи ҷарроҳӣ, сӯзанхалӣ ва аспиратсия мегиранд. Биопсияи аспиратсиявӣ дар ташхиси трахея ва бронхҳо истифода мешавад (бо ёрии сӯзан ё ягон асбоби махсус муҳтавои организмро мегиранд). Биопсияро бо роҳи «тарошида» гирифтани сатҳи бофта низ мегузаронанд. Ин гуна усули биопсия дар мавриди муоинаи луобпарда ва гарданаи бачадон корбаст мешавад. Биопсияи оҷил (экспресс-биопсия) низ мавҷуд аст. Онро дар вақти амалиёти ҷарроҳӣ ба кор мебаранд. Имкониятҳои биопсия бинобар ривоҷи техникаи эндоскопӣ (ниг. Эндоскопия), ки барои бевосита гирифтани парчаҳои луобпардаи меъда, рӯда, бронхҳо, пешобдон ва ғ. шароити мусоид фароҳам меорад, зиёд гаштанд. Биопсия дар муассисаҳои тиббӣ ба ҷо оварда мешавад. Ҳангоми биопсия ба қоидаҳои тозагӣ қатъӣ риоя менамоянд. Бофтаи аз организм гирифтаро барои ташхис омода месозанд.

Биоспия дар Тоҷикистон
----------------------

Дар Тоҷикистон дар кори татбиқи биопсияи ҷигар саҳми олимони Институти гастроэнтерология назаррас мебошад. Кормандони институт зери роҳбарии акад. АИ ҶТ Ҳамид Мансуров дар ИҶШС яке аз аввалинҳо шуда ба ин амал даст заданд. Онҳо дар робита ба биопсия «Атласи таҳқиқи гистологии ҷигар»-ро ба табъ расондаанд.

Эзоҳ
----

Адабиёт
-------

* Мансуров Х. Х. Биопсия печени. Д. 1964;
* Мансуров Х. Х. Атлас гистологических исследований печени. Д. 1964;
* Пушкарь Д. Ю. Диагностические возможности биопсии простаты // Урология, 2002, № 6;
* Русаков И. Г. (ва диг.). Биопсия предстательной железы. М. 2004;
* Пушкарь Д. Ю. Говоров А. В. Биопсия предстательной железы. М. 2010.

Сарчашма
--------

* Биопсия / Ҳ. Мансуров // Асос — Боз. — Д. : СИЭМТ, 2013. — (Энсиклопедияи Миллии Тоҷик : [тахм. 25 ҷ.] /  сармуҳаррир Н. Амиршоҳӣ ; 2011—2021, ҷ. 2). — ISBN 978-99947-33-52-4.
**Воҳиди мавҳум** — адади комплексӣ, ки квадрати он ба воҳиди манфӣ баробар аст.

Дар математика ва физика воҳиди мавҳум бо ҳарфи лотинии *i* ё *j* ишорат мегардад. Воҳиди мавҳум барои васеъ кардани ададҳои ҳақиқӣ то майдони ададҳои комплексӣ имкон медиҳад. Таърифи саҳеҳи воҳиди мавҳум ба усули васеъшавӣ вобаста аст. Сабаби ворид кардани воҳиди мавҳум он буд, ки на ҳар муодилаи бисёрузваи {\displaystyle f(x)=0}-и зарибаш моддӣ дар майдони ададҳои ҳақиқӣ ҳалли худро дорад. Масалан, муодилаи {\displaystyle x^{2}+1=0} решаи ҳақиқӣ надорад, *х*2 = −1 аст. Яъне, *i*-яке аз ҳаллҳои муодилаи мазкур буда, -*i* ҳалли дуюми муодила мебошад. Аммо тибқи теоремаи асосии алгебра дилхох муодилаи бисёрузва бо зарибҳои комплексӣ ҳалли комлексии худро дорад. Воҳиди мавҳум дар оғоз барои ҳалли муодилаи кубии ҳақиқӣ дохил карда шуда буд, аксар вақтҳо дар ҳолати се решаи ҳақиқӣ доштан, барои ёфтани дутои онҳо формулаи Кардано ворид намудани решаи кубиро бо ададҳои комплексӣ тақозо мекард. Ақидаи воҳиди мавҳум — «решаи квадратӣ аз *-1* аст», саҳеҳ нест, зеро «*-1*» ду решаи квадратӣ дошта, яке аз онҳоро чун «*i*» ва дигарашро чун «*-i*» ифода кардан мумкин аст. Маҳз кадом реша чун воҳиди мавҳум қабул мешавад, муҳим нест: ҳамаи баробариҳо қувваи худро дар ҳолати ҳамаи «*i*»-ро ба «-i» ва «*-i*»-ро ба «*i*» иваз кардан нигоҳ медоранд. Аммо бинобар мавҷуд будани ин думаъноӣ барои пешгирии хатоҳо ифодаи {\displaystyle i}-ро бо радикал (чун {\displaystyle {\sqrt {-1}}}) иваз кардан нашояд.

Адади {\displaystyle i^{i}} ҳақиқӣ аст:

{\displaystyle i^{i}={e^{(i\pi /2)i}}=e^{i^{2}\pi /2}=e^{-\pi /2}=0{,}20787957635\ldots }.
Ҳаусс бори аввал ба ҷойи воҳиди мавҳум, ки Декарт ворид карда буд, истилоҳи ададҳои комплексиро ворид намуда, барои ишорати *√−1* ҳарфи *i*-ро истифода бурдааст.

Эзоҳ
----

Сарчашма
--------

* Воҳиди мавҳум / М. Хоҷабекова // Вичлас — Гӯянда. — Д. : СИЭМТ, 2015. — (Энсиклопедияи Миллии Тоҷик : [тахм. 25 ҷ.] /  сармуҳаррир Н. Амиршоҳӣ ; 2011—2021, ҷ. 4). — ISBN 978-99947-33-77-4.
**Биоҷуғрофия** (аз био... ва география) — илм дар бораи паҳн ва тақсим шудани биосенозҳои гуногун, инчунин рустанӣ, ҳайвонот, микроорганизмҳо (намуд, авлод ва дигар гурӯҳҳои таксономӣ) дар рӯйи Замин.

Биоҷуғрофия аз бахшҳои зерин иборат аст: ҷуғрофиёи организмҳо (микроорганизмҳо, рустаниҳо, ҳайвонот) ва ҷуғрофиёи набототу ҳайвонот (микробиосенозҳо, фитосенозҳо, зоосенозҳо, биосенозҳо). Биоҷуғрофия чанд равия дорад: ареалӣ, флоравӣ, фаунавӣ, минтақавӣ, экологӣ, таърихӣ ва ғ. Дар таҳқиқотҳои биогеографӣ аз усулҳои муқоисавӣ-ҷуғрофиёӣ, экологӣ, миқдорӣ, таърихӣ ва картографӣ истифода мебаранд. Биоҷуғрофия дар радифи илмҳои биосферӣ мебошад. Биоҷуғрофия бо биосенология, экология, биогеосенология алоқаи зич дорад. Биоҷуғрофия асоси назариявии истифодаи оқилонаи захираи набототу ҳайвонот мебошад.

Эзоҳ
----

Сарчашма
--------

* Биогеография // Асос — Боз. — Д. : СИЭМТ, 2013. — (Энсиклопедияи Миллии Тоҷик : [тахм. 25 ҷ.] /  сармуҳаррир Н. Амиршоҳӣ ; 2011—2021, ҷ. 2). — ISBN 978-99947-33-52-4.


|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️  Гузариш ба унсури Викидода  Фарҳангҳо ва донишномаҳо | 
* Большая датская
* Большая каталанская
* Большая китайская
* Большая норвежская
* Большая российская (старая версия)
* Большая советская (1 изд.)
* Канадская
* Ларусса
* Хорватская
* Britannica (онлайн)
* Universalis
* Современной Украины

 |
| 

| Дар феҳристҳои китобшинохтӣ |
| --- |
| 
* BNF: 13162665q
* GND: 4006801-8
* J9U: 987007282569305171
* LCCN: sh85014147
* LNB: 000074177
* NKC: ph114154

 |

 |
**Воҳидҳои дуӣ** (дар назарияи иттилоот) — воҳидҳои андозагирии энтропия ва миқдори иттилоот. 

Манбаъе, ки ду маълумоти баробарэҳтимол дорад, ба 1 воҳиди дуӣ ё 1 бит (bit, аз англ. binary digit) энтропия соҳиб мебошад. Миқдори воҳиди дуӣ шумораи миёнаи аломатҳоеро (бо саҳеҳии то воҳид) нишон медиҳад, ки барои бо рамзи дуӣ сабт кардани иттилооти додашуда зарур аст. Инчунин воҳидҳои даҳӣ (decit, аз англ. decimal digit) мавҷуданд. Гузариш аз як воҳид ба воҳиди дигар ба тағйири асоси логарифмҳо дар қимати энтропия ва миқдори иттилоот (10 ба ҷойи 1) мувофиқат мекунад. Муодилаи гузариш чунин аст: 1 воҳиди даҳӣ = 1/lg воҳиди дуӣ = 3,32 воҳиди дуӣ.

Эзоҳ
----

Сарчашма
--------

* Воҳидҳои дуӣ // Вичлас — Гӯянда. — Д. : СИЭМТ, 2015. — (Энсиклопедияи Миллии Тоҷик : [тахм. 25 ҷ.] /  сармуҳаррир Н. Амиршоҳӣ ; 2011—2021, ҷ. 4). — ISBN 978-99947-33-77-4.
**Врангел Пётр Николаевич** (15.8.1878 — 25.4.1928, Брюссел) — сарлашкари рус, роҳбари ҳаракати мухолифини ҳокимияти Шӯравӣ дар ҷануби Русия, генерал-лейтенант (1918).

Зиндагинома
-----------

Хатмкардаи Донишкадаи кӯҳии Санкт-Петербург, Академияи Ситоди генералӣ (1910) ва Мактаби афсарони савора (1911), дар ҷанги русу ҷопон (1904—1905) иштирок дошт. Дар Ҷанги якуми ҷаҳон (1914-18) фармондеҳи полки казакҳои савора, бригада, дивизия ва корпуси аскарони савора буд. Аз ҳодисаҳои феврали 1917 хушнуд набуд. Баъди Инқилоби Октябр ба Қрим рафт. Аз сентябри 1918 дар артиши ихтиёриён фармондеҳи дивизия ва баъдан корпуси аскарони савора, аз январи 1919 фармондеҳи артиши ихтиёрии Қувваҳои мусаллаҳи ҷануби Русия. Лашкари Врангел январи 1919 Артиши Сурхро аз Қафқози Шимолӣ ба ақибнишинӣ маҷбур сохта, моҳи июн шаҳри Волгоградро ишғол намуд. Бо сабаби сар задани ихтилоф бо А. И. Деникин (январи 1920) Врангел аз вазифааш сабукдӯш шуда, ба Истанбул рафт. Аз 4.4.1920 бо исрори намояндагони Антанта Врангел сарфармондеҳи Қувваҳои мусаллаҳи ҷануби Русия таъйин шуда, ҳукумати Ҷануби Русияро таъсис дод. Дар охири соли 1920 Артиши сурхи болшевикон Врангелро дар Таврияи Шимолӣ ва Қрим шикаст дод. Врангел ноябри 1920 артиши 80-ҳазорнафараашро аввал ба Туркия, баъд ба Булғория ва Югославия интиқол дод. Соли 1924 Иттифоқи умумиҳарбии русро дар Порис таъсис дод. Соли 1926 ба Белгия кӯчида, 25 апрели 1928 дар шаҳри Брюссел аз бемории сил вафот кард.

Эзоҳ
----

1. ↑  *Deutsche Nationalbibliothek* Record #118643185 // Общий нормативный контроль (GND) (нем.) — 2012—2016.
2. ↑  Encyclopædia Britannica (ингл.)

Адабиёт
-------

* Паламарчук П. Крестный путь белой армии черного барона.//Родина, № 11, 1994;
* Карпенко В. В. Карпенко С. В. Врангель в Крыму. М. 1995.

Сарчашма
--------

* Врангел Пётр Николаевич / А. Шарипов // Вичлас — Гӯянда. — Д. : СИЭМТ, 2015. — (Энсиклопедияи Миллии Тоҷик : [тахм. 25 ҷ.] /  сармуҳаррир Н. Амиршоҳӣ ; 2011—2021, ҷ. 4). — ISBN 978-99947-33-77-4.
**Тракторсозӣ** — соҳае аз мошинсозӣ аст, ки трактор, муҳаррикҳои трактору комбайн ва қисмҳои эҳтиётии онҳоро тавлид мекунад.

Таърих
------

Тракторсозӣ ҳамчун соҳаи саноат аз соли 1917 (вақте ки дар заводҳои Форди ИМА истеҳсоли зиёди тракторҳо сар шуд) вуҷуд дорад.

Тракторсозӣ дар ИҶШС
--------------------

Тракторсозӣ дар ИҶШС соли 1923 ба вуҷуд омад. Аввалин заводҳои махсусгардонидаи таркторсозӣ — Заводи тракторсозии Сталинград (ҳозира Заводи тракторсозии Волгоград) ва Заводи тракторсозии Харков тракторҳои чархдори тамғаи СТЗ ва ХТЗ бароварданд.

Санъати тракторсозии ИҶШС 57 хел трактор (20 универсалӣ, 11 шудгоркунанда, 16 хел барои саноат ва 10 хел барои хоҷагии ҷангал) мебарорад. ИҶШС ба бисьёр мамлакатҳои ҷаҳон трактор мефурӯшад. Тракторҳои ИҶШС сазовори зиёда аз 120 мукофоти олии намоишу ярмарка ва азназаргузарониҳои умумиҷаҳонӣ гардидаанд.

Эзоҳ
----

Сарчашма
--------

* Энциклопедияи Советии Тоҷик : [дар 8 ҷ.] / сармуҳаррир  А. С. Сайфуллоев. — Д. : СИЭСТ, 1978—1988.