**Ҳаким Абулқосим Мансур Ҳасан Фирдавсии Тӯсӣ** (форсӣ: حکیم ابوالقاسم منصور حسن فردوسی توسی‎; 940, Тус, Давлати Сомониён — тақрибан 1020, Тус, Давлати Ғазнавиён) — шоири эронӣ. Офаринандаи "Шоҳнома" — ҳамосаи миллии мардуми ориёӣ ва аз бузургтарин суханварон ва чакомасароён (шоъирон).

Зиндагинома
-----------

Бар пояи дидгоҳи бештари пажӯҳишгарони имрӯзӣ, Абулқосим Фирдавсӣ дар соли 940 милодӣ дар рустои Бож дар шаҳристони Тӯс дар Хуросон дида ба ҷаҳон кушодааст.

Зодсоли Абулқосим Фирдавсӣ дар 940 м аз онҷо дарёфта шудааст ки дар яке аз сурудаҳои Абулқосим Фирдавсӣ метавон замони чирагии Султон Маҳмуди Ғазнавӣ бар Эронро дар соли 387 ҳиҷрии қамарӣ (баробар бо 375 хуршедӣ ва 996 милодӣ) метавон шумурд:

> Навонтар шудам чун ҷавонӣ гузашт,  
> 
> Бад-он гаҳ ки буд сол панҷоҳу ҳашт.  
> 
> Замину замон пеши ӯ банда шуд,  
> 
> Фаридуни бедордил зинда шуд.
> 
> 

Ҳамчунин бо дарнигаристан ба ин ки Абулқосим Фирдавсӣ дар соли 387 ҳ.қ. панҷоҳу ҳаштсола (58) будааст, метавон дурустии ин гумонро пазируфт.

Низомии Арӯзии Самарқандӣ, нахустин пажӯҳандае ки дар бораи зиндагии Фирдавсӣ ҷусторе навишта аст, зодгоҳи Абулқосим Фирдавсиро деҳи Бож дониста ки имрӯза дар 15 километрии шимоли шаҳри Машҳад ҷой дорад ва маркази деҳистони Табодакон аст.

Номи вай ҳама ҷо Абулқосим Фирдавсӣ шинохта шуда ва номи худашро дар бунмояҳои куҳантар, монанди «Аҷоибулмахлуқот» ва «Торихи гузида» (Ҳамдуллоҳ Муставфӣ) ва севум муқаддимаи куҳани «Шоҳнома», «Ҳасан» навиштаанд. Манобеъи камэътибортар, ҳамчун тарҷумаи арабии Биндорӣ, муқаддимаи дастнависи Флоренс ва муқаддимаи «Шоҳномаи Бойсунқурӣ» (ва навиштаҳои баргирифта аз он) номи вайро «Мансур» ҳам гуфтаанд. Номи падараш низ дар «Торихи гузида» ва севумин муқаддимаи куҳани «Шоҳнома» «Алӣ» гуфта шудааст. Муҳаммадамин Риёҳӣ пас аз баррасии куҳантарин бунмояҳо, ном «Ҳасан ибни Алӣ»-ро пазируфтанӣ дониста аст ва ин номро бо қаринаҳои дигаре ки вобастагии Фирдавсиро ба яке аз фирқаҳои шиъа мерасонад, созгортар дониста аст.

Барои падари Абулқосим Фирдавсӣ дар бунмояҳои камарзиштар номҳои дигаре низ овардаанд, монанд: «Мавлоно Аҳмад ибни мавлоно Фаррух» («муқаддимаи Бойсунқурӣ»), «Фахриддин Аҳмад» («Ҳафт иқлим»), «Фахриддин Аҳмад ибни ҳаким Мавлоно» («Маҷолис улмуъминин» ва «Маҷмаъ алфусаҳо») ва «Ҳасан Исҳоқ Шарафшоҳ» («Тазкират ушшуароъ»). Теодор Нёлдеке дар китоби «Ҳамосаи миллии Эрон» дар бораи нодурустии номи «Фахриддин» навишта аст ки додани лақабҳо бо поёнаи «ад-дин» ҳамзамон бо навҷавонии Абулқосим Фирдавсӣ корбурд пайдо карда ва вижаи «амирони муқтадир» будааст. Аз ин рӯ падари Абулқосим Фирдавсӣ наметавониста чунин лақабе дошта бошад‏.

Замони даргузашти Абулқосим Фирдавсӣ то чаҳор сада пас аз даргузашташ дар бунмояҳои куҳан наомадааст. Нахустин навиштае ки аз замони марги Абулқосим Фирдавсӣ ёд карда, Муқаддимаи «Шоҳномаи Бойсунқурӣ» аст ки соли 416 ҳиҷрии қамариро овардааст. Ин дебоча Ки имрӯз бепоя будани навиштораш ба исбот расидааст, аз бунмояҳои дигаре ёд накардааст. Тазкиранависони баъдӣ ҳамин торихро бозгӯ кардаанд. Ҷудо аз он «Тазкират ушшуъаро», асари Давлатшоҳи Самарқандӣ (ки он ҳам бисёр бепоя аст), замони даргузашти Фирдавсиро соли 411 ҳиҷрии қамарӣ овардааст. Муҳаммадамин Риёҳӣ бо дарнигаристан дар гуфтаҳое Ки Фирдавсӣ аз синну нотавонии худ ёд кардааст, ингуна натиҷа гирифтааст ки Фирдавсӣ миёни солҳои 405—411 ҳиҷрии қамарӣ аз ҷаҳон рафта аст.

Бинобар гуфтаи Низомии Арӯзӣ дар «Чаҳор мақола», пас аз даргузашташ яке аз муллоҳо ки душманаш буд, аз рӯи кинатузӣ нагузошт пайкарашро дар гӯристони зодгоҳаш ба хок биспоранд, аз ин рӯ дар боғи худаш ё духтараш дар Тӯс ба хок супурда шуд. Шайх Аттори Нишопурӣ ин достонро дар «Асрорнома» ингуна овардааст ки «Шайх Акобир Абулқосим» бар ҷанозаи Фирдавсӣ намоз нахонда аст ва Ҳамдуллоҳ Муставфӣ дар пешгуфтори «Зафарнома» ӯро Шайх Абулқосим Курраконӣ дониста аст ки пайравони бисёре дошта аст. Бархе нависандагони дигар номи ӯро «Абулқосими Гургонӣ» ё «Ҷурҷонӣ» низ овардаанд ки гумон меравад арабишудаи номи Гургонӣ бошад. Риёҳӣ пайванд додани онро бо Курраконии суфӣ нораво дониста аст аз онҷо ки ӯ дар ҳангоми даргузашти Фирдавсӣ камобеш 30-сола будааст.

Абулқосим Фирдавсӣ аз номдортарин шоирони порсӣ ба шумор меравад. Аз маъруфтарин [ва ягона боқӣ монда] осори Вай «Шоҳнома» аст, ки дар муддати 30-35 сол навишта шудааст. Ҳаким Фирдавсӣ гуфтааст [хитоб ба султон Маҳмуди Ғазнавӣ, ки гӯфта буд: «Шоҳнома - ҳеҷ арзише надорад!»]:

>  Яке бандагӣ кардам, эй шаҳрёр,  
> 
>  Ки монад зи ман дар ҷаҳон ёдгор.  
> 
>   
> 
>  Биноҳои обод гардад хароб,  
> 
>  Зи борону аз тобиши офтоб.   
> 
>     
> 
>  Пайафкандам аз назм кохе баланд,  
> 
>  Ки аз боду борон наёбад газанд.  
> 
>   
> 
>  Аз ин нома бас умрҳо бигзарад,  
> 
>  Бихонад ҳар он кас, ки дорад хирад.  
> 
>   
> 
>  Басе ранҷ бурдам дар ин сол сӣ,  
> 
>  Аҷам зинда кардам бад-ин порсӣ.  
> 
>   
> 
>  Намирам аз ин пас, ки ман зиндаам,  
> 
>  Ки тухми суханро парокандаам.  
> 
>   
> 
>  Ҳар он кас, ки дорад ҳушу рою дин -  
> 
>  Пас аз марг бар ман кунад офарин.
> 
> 

Оромгоҳи Фирдавсӣ дар ТӯсОромгоҳи Фирдавсӣ дар Тӯс

Эзоҳ
----

1. 1 2 3 4  *Bibliothèque nationale de France* идентификатор BNF (фр.): платформаи додаҳои боз — 2011.
2. 1 2  Library of the World's Best Literature / зери таҳрири C. D. Warner — 1897.
3. ↑  John Andrew Boyle Ferdowsī(пайванди дастнорас) // Britannica
4. ↑  *Крымский А. Е.* Фирдоуси // Энциклопедический словарь Брокгауза и Ефрона : в 86 т. (82 т. и 4 доп.). — СПб. 1890—1907.
5. ↑  Османов, 1977.
6. ↑  Лахути, 2017, с. 406.
7. ↑  محمدامین ریاحی. سرچشمه‌های فردوسی‌شناسی. چاپ اول، تهران: پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی، ۱۳۷۲، ISBN 978-964-426-201-2

Бунмояҳо
--------

* محمدامین ریاحی. سرچشمه‌های فردوسی‌شناسی. چاپ اول، تهران: پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی، ۱۳۷۲، ISBN 978-964-426-201-2.
* ‏جلیل دوستخواه. شناخت‌نامهٔ فردوسی و شاهنامه. چاپ اول، تهران: دفتر پژوهشهای فرهنگی، بهار ۱۳۸۴، ISBN 964-379-060-6. ‏
* ذبیح‌اللّه صفا، تاریخ ادبیات در ایران، جلد اول.
* محمدامین ریاحی. فردوسی: زندگی، اندیشه و شعر او. چاپ اول، تهران: طرح نو، ISBN 964-5625-38-6. ‏
* سید حسن تقی‌زاده، فردوسی و شاهنامه او، انجمن آثار ملی، ۱۳۴۹
* تئودور نولدکه، حماسه ملی ایران، ترجمه بزرگ علوی، تهران ۱۳۲۷
* ژول مول، دیباچهٔ شاهنامه. ترجمهٔ جهانگیر افکاری، چاپ چهارم، تهران: انتشارات و آموزش انقلاب اسلامی، ۱۳۶۹.

|  |  |
| --- | --- |
|  | *Мақолаи мазкур дар бораи шоир нопурра аст. Шумо ба Википедиа бо пурракардани он ёрӣ расонед*. |

| ⚙️ Бузургони адаби Форсӣ(fa) |
| --- |
| Назм | 

|  |  |
| --- | --- |
| Тоҳириён ва Саффориён | Абӯсалики Гургонӣ • Фирузи Машриқӣ(fa) • Ханзилаи Бодғисӣ(fa) • Муҳаммад писари Васифи Саҷзӣ(fa) |
| Сомониён ва Ғазнавиён | Рӯдакӣ • Робиаи Балхӣ • Шаҳиди Балхӣ(fa) • Абушакури Балхӣ • Дақиқӣ(fa) • Манҷики Тирмизӣ(fa) • Касоии Марузӣ(fa) • Фирдавсӣ • Фаррухи Систонӣ • Абулқосим Ҳасан ибн Аҳмад Унсурӣ • Манучеҳри Домғонӣ • Абуалфарҷи Рунӣ(fa) |
| Салҷуқиён(fa) ва Ҳамлаи Муғул(fa) | Азарқи Ҳарвӣ(fa) • Носир Хусрав • Қатрони Табрезӣ • Рашиддини Витоат(fa) • Масъудсаиди Салмон(fa) • Заҳири Форёбӣ • Амир Муиззӣ • Умари Хайём • Сузании Самарқандӣ(fa) • Анварӣ(fa) • Хоқонӣ(fa) • Низомии Ганҷавӣ • عمعق بخاری(fa) • Фахриддин Асъад Гургонӣ(fa) • Бобо Тоҳир • Асадии Тӯсӣ
Ирфонӣ: Саноӣ(fa) • Аттор • Мавлоно Ҷалолуддини Муҳаммади Румии Балхӣ • Фахриддини Арақӣ(fa) |
| ایلخانی(fa) ва تیموریان(fa) | Саъдӣ • Хусрави Деҳлавӣ • حسن‌شاه هروی(fa) • Убайди Зоконӣ • اوحدی مراغه‌ای(fa) • خواجوی کرمانی(fa) • عماد فقیه کرمانی(fa) • سلمان ساوجی(fa) • Ҳофиз • نعمت‌الله ولی(fa) • قاسم انوار(fa) • امیر شاهی(fa) ابن حسام(fa) • Абдураҳмони Ҷомӣ • Ҳумоми Табрезӣ • Бадриддин Ҳилолӣ |
| Сафавиён(fa) ва Гургониён(fa) | Ҳалли Шерозӣ(fa) • Ваҳши Бофақӣ(fa) • Мухташам Кошонӣ(fa) • فیضی دکنی(fa) • عرفی شیرازی(fa) • طالب آملی(fa) • کلیم کاشانی(fa) • Соеб Табрезӣ(fa) • Абдулқодир Бедил |
| افشاریان(fa)، قاجاریان(fa)، سلسله پهلوی(fa) | حزین لاهیجی(fa) • آذر بیگدلی(fa) • هاتف اصفهانی(fa) • وصال شیرازی(fa) • فروغی بسطامی(fa) • یغمای جندقی(fa) • غالب دهلوی(fa) • قاآنی شیرازی(fa) • ایرج میرزا(fa) • پروین اعتصامی(fa) • محمدتقی بهار(fa) |
| تاریخ معاصر ایران(fa) | احمد شاملو(fa) • نیما یوشیج(fa) • مهدی اخوان ثالث(fa) • شهریار (شاعر)(fa) • Садриддин Айнӣ • سهراب سپهری(fa) • Гулрухсор Сафиева • پروین اعتصامی(fa) • هوشنگ ابتهاج(fa) • فریدون مشیری(fa) • Фурӯғи Фаррухзод |

 |
| Наср | 

|  |  |
| --- | --- |
| Куҳан(fa) | ابوالفضل بلعمی(fa) • حدود العالم(fa) • ابونصر مشکان(fa) • ابومنصور موفق هروی(fa) • خواجه عبدالله انصاری(fa) • قابوس‌نامه(fa) • ابوالمؤید بلخی(fa) • نظام‌الملک(fa) • ابوالفضل بیهقی(fa) • عین‌القضات همدانی(fa) • Аттор • طرسوسی(fa) • نظامی عروضی(fa) • اسرارالتوحید(fa) • راحةالصدور(fa) • شهاب‌الدین سهروردی(fa) • Убайди Зоконӣ • شرف‌الدین رامی(fa) • Саъдӣ • عطاملک جوینی(fa) • حمیدی بلخی(fa) • امام محمد غزالی(fa) • سفینه تبریز(fa) • طبقات ناصری(fa) • تاریخ یمینی(fa) • حمدالله مستوفی(fa) • حافظ ابرو(fa) • جوامع الحکایات(fa) • رشیدالدین فضل‌الله همدانی(fa) • Алишер Навоӣ • شیخ بهایی(fa) • خواجه نصیر طوسی(fa) • عالم‌آرای عباسی(fa) • کاتبی ترشیزی(fa) • آذر بیگدلی(fa) • دولتشاه سمرقندی(fa) • قائم‌مقام فراهانی(fa) • محمدحسن‌خان صنیع‌الدوله(fa) |
| Муъосир | محمدعلی جمال‌زاده(fa) • رضاقلی‌خان هدایت(fa) • زین‌العابدین مراغه‌ای(fa) • علی‌اکبر دهخدا(fa) • احمد کسروی(fa) • میرزا فتحعلی آخوندزاده(fa) • Содиқи Ҳидоят • جلال آل‌احمد(fa) • بی‌بی‌خانم استرآبادی(fa) • صادق چوبک(fa) • سیمین دانشور(fa) |

 |


|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️  Гузариш ба унсури Викидода  Вебгоҳҳои мавзӯъӣ | 
* Project Gutenberg
* Internet Speculative Fiction Database

 |
| Фарҳангҳо ва донишномаҳо | 
* Большая датская
* Большая каталанская
* Большая китайская
* Большая норвежская
* Большая российская (старая версия)
* Большая российская (научно-образовательный портал)
* Брокгауза и Ефрона
* Иронико
* Кругосвет
* Ларусса
* Литературная
* Литовская универсальная
* Малый Брокгауза и Ефрона
* Britannica (11-th)
* Britannica (онлайн)
* Neue Deutsche Biographie
* Notable Names Database
* PWN
* Universalis
* Гранат

 |
| 

| Дар феҳристҳои китобшинохтӣ |
| --- |
| 
* BIBSYS: 90078852
* BNE: XX1378882
* BNF: 11902551m
* CiNii: DA04118170
* EGAXA: vtls000984174
* GND: 118532499
* ICCU: SBLV291755
* ISNI: 000000012145689X
* J9U: 987007303796805171
* LCCN: n79094717
* LNB: 000173169
* NDL: 00439558
* NKC: jn20000720073
* NLP: : a0000001183098
* NSK: 000269633
* NTA: 071414088
* NUKAT: n97021456
* PTBNP: 175171
* LIBRIS: c9prlv6w3366b1k
* SUDOC: 073635219
* VcBA: 495/18283
* VIAF: 101359236
* WorldCat VIAF: 101359236
* РНБ: 7712948

 |

 |