**Фарғона** (узб. Фарғона ) - шаҳр, маркази маъмурии вилояти Фарғонаи Ӯзбекистон.

Этимология
----------

Шаҳр соли 1876 бо номи *Марғелони Нав*, дар масофаи 12 км аз шаҳри Марғилон, ки аз асри X маълум аст, таъсис ёфтааст. Номи ин макон бар асоси вожаи "марғ" -и тоҷикӣ - "марғзор, чаман" ба вуҷуд омадааст. Дар соли 1907, шаҳр ба шарафи ташаббускори таъсисёбии он, генерал М.Д.Скобелев номгузорӣ карда шуд. Дар соли 1924 г. шаҳр аз рӯи ҷойгиршавӣ дар водии Фарғона шаҳри Фарғона номгузорӣ шудааст.

Ҷуғрофия
--------

Қисми шимолии вилояти Фарғонаро даштҳои Қарақалпоқ ва Язёвон ишғол намуда, аз ҷануб онро қаторкӯҳи Олой иҳота кардааст. Вилояти Фарғона дар минтақаи сейсмикии баланд ҷойгир аст. Иқлими мӯътадили континенталӣ, зимистон мулоим ва баъзан хеле сард аст. Ҳарорати миёнаи моҳҳои январ - 3,2 С, июл + 28 С мебошад. Ҳарорати пасттарин - 27,9 С буд. Ҳарорати максималӣ + 42 С мебошад. Шамоли қавӣ дар ғарби водӣ ба иқлим таъсири манфӣ мерасонад. Дар фасли тобистон, дар ҷанубу шарқӣ води гармсел мевазад. Боришоти солона аз 100 мм дар ғарб (атрофи Қӯқанд) то 170 мм дар шарқ ва дар нишебиҳои кӯҳ то 270 мм, асосан дар фасли баҳор аст. Мавсими нашъунамо 210-240 рӯзро ташкил медиҳад. Сирдарё аз марзи шимолу ғарбии водӣ мегузарад. Исфара, Соҳ, Шоҳимардон, Исфайрамсой аз қаторкӯҳи Олой сарчашма мегиранд. Асосан хокҳои хокистарранг ва хокҳои марғзор-ботлоқ, марғзорҳои регдор дар қисмати шимолии водӣ ҳастанд. Дар заминҳои шӯроби Фарғонаи Марказӣ намакҳои гуногун мерӯянд. Дар воҳаҳо сафедор, тут, алмус ва дар водиҳои дарёҳо бешаҳои бешазори сӯзанбарг ва санавбар мавҷуданд. Гургҳо, рӯбоҳон, гургонҳо, харгӯшҳо ва диг. намудҳои ҳайвонот дар бешаҳои туғайи Сирдарё зиндагӣ мекунанд. Дар обанборҳо чунин моҳӣ, аз қабили маринка, барбел, карп, амазонка, карп пайдо шудаанд.

Шаҳр тақрибан 420 км аз шарқи пойтахти кишвар - Тошканд ва 75 км ҷанубу ғарби Андиҷон ҷойгир аст. Ҳудуди Фарғона 95,6 км² мебошад.

Таърих
------

Вилояти Фарғона яке аз марказҳои фарҳанги қадимаи Ӯзбекистон мебошад. Аксҳои манзилҳои асри санг ва сангҳои дар ин минтақа ёфтшуда нишон медиҳанд, ки олоти сангро аз замонҳои қадим мардуми водӣ истифода мебурданд. Кофтуковҳои Канали калони Фарғона дар омӯзиши мавзеъҳои бостонии минтақа нақши муҳим доштанд. Ҳангоми кандани канал ёдгориҳои асри биринҷӣ, даврони ғуломӣ ва заминдорӣ кашф ва таҳқиқ карда шуданд. Бозёфтҳои асри V пеш аз милод ва асрҳои аввали миёна дар шаҳри Кува хуб омӯхта шудаанд. Сарчашмаҳои таърихии асрҳои X-XI гуфтаанд, ки ин шаҳр аз ҷиҳати ободӣ ва андозаи худ бузургтарин шаҳр дар водӣ пас аз Ахсикат буд. Маводи бостоншиносӣ тасдиқ мекунад, ки шаҳри Марғилон дар асри X деҳаи калон буд ва дар асрҳои XI-XII намуди деҳа пайдо кард.
Ёдгорихое, ки дар маҳалҳои аҳолинишини маданияти Чуст ёфт шудаанд, ки бо зироаткории нишаст ва чорводори машгуланд, барои омухтани водии Фаргона ахамияти калон доранд. Кофтуковҳои археологӣ нишон медиҳанд, ки дар вилояти Фарғона аз қадим одамоне зиндагӣ мекарданд, ки бо шикор, зироаткорӣ, чорводорӣ машғул буданд ва дар марҳилаҳои баъдии мавҷудияти ҷомеаи инсонӣ фарҳанг рушд кардан гирифт. Фарғона бо табиати дилрабо ва зебоии беназираш ҳамаро мафтун мекунад, таърихи тӯлонӣ дорад. Сабабҳои номгузории ин макони пурасрор ҳамчун "Фарғона" дар маъхазҳои таърихӣ ба тариқи гуногун тасвир шудаанд.

Олимон қайд мекунанд, ки калимаи "Фарғона" дар асрҳои аввали миёна бо хати суғдӣ дар шаклҳои *"Паргана", "Прагана"* ва дар ҳинду-санскрит *"минтақаи хурд"* навишта шуда буд; дар забони форсӣ маънои *"водии байни кӯҳҳо", "водии пӯшида"* -ро дорад. Дар асри II пеш аз милод он *"Дован"* ном дошт, дар асрҳои аввали асрҳои миёна - *"Бохан", "Боханна"* буд.

Таърихи Фарғона аз ҳазораи III-II пеш аз милод сар мешавад. Аз замонҳои қадим сокинони ин сарзамин бо дигар халқҳои Шарқи Дур, Осиёи Марказӣ ва Ҷанубӣ робитаи наздики фарҳангӣ доштанд. Намунаҳои он, ёдоварӣ аз "Маданияти Андроновӣ" (ҳазорсолаи III-II пеш аз милод) мебошанд, ки дар ин минтақа хеле маъмул аст ё тӯмори "Мори дусара", ки дар минтақаи Соҳ ёфт шудааст. Яроқи ҷангӣ, силоҳи корӣ, ашёи рӯзгор ва ашёи дигари ин давраҳо аз ашёе, ки дар қисматҳои дигари Осиёи Миёна мавҷуданд, фарқ мекунанд. Бо кушода шудани Роҳи Бузурги Абрешим таъсири фарҳанги Чин ба ҳаёти халқҳои Фарғона ҳис карда мешавад. Пайдо шудани айнакҳои биринҷӣ, тангаҳо, матоъҳои абрешимӣ, силоҳҳои оҳанин ва чизҳои дигар ба Роҳи Бузурги Абрешим бевосита марбутанд. Маҳз ба шарофати Роҳи Бузурги Абрешим дар аввали асри мо маълумот дар бораи парвариши аспҳо, шутурон ва ҳайвоноти хурд, фаровонии металлҳои қиматбаҳо, инчунин парвариши пахта, ангур ва ғалладона дар саросари ҷаҳон паҳн шуд. Шумораи зиёди шаҳрҳои мустаҳкам дар ин давра аз рушди меъморӣ ва технологияи шаҳрсозӣ шаҳодат медиҳанд.

Дар асрҳои аввали асрҳои миёна Фарғона ба яке аз пулҳои пайвасткунандаи байни Осиёи Марказӣ ва Чин мубаддал гашт ва муҳити иҷтимоию сиёсии ин ҷо низ зери таъсири ин ду минтақа аксар вақт тағир меёфт. Дар замони Темуриён ҳунарҳои мардумӣ ба мисли дигар соҳаҳо боз ҳам рушд ёфтанд. Масалан, Марғилон ба истеҳсоли абрешим ва маҳсулоти абрешимӣ, Риштон ба сафолсозӣ ихтисос ёфтааст. Дар ибтидои асри XVIII намояндагони сулолаи Мин деҳаҳоро дар атрофи шаҳри Қӯқанд муттаҳид карда, як хонигарии нав бунёд карданд. Дере нагузашта, хонии Қӯқанд ба яке аз калонтарин, пурқудраттарин ва босуръат рушдёбанда дар Осиёи Марказӣ табдил ёфт.

Давраи пеш аз инқилобӣ
----------------------

Ин шаҳр соли 1876 таъсис ёфтааст. Ташаббускори бунёди шаҳр генерали рус, "истилогари Туркистон" М.Д.Скобелев (1843-1882) мебошад, ки муддати дароз дар Осиёи Миёна хидмат карда, алалхусус фармондеҳи қӯшунҳои вилояти Фарғона буд.

18 июни 1887 лоиҳаи сохтори шаҳр тасдиқ карда шуд. Асосгузор, бинокори аввал - губернатори 2-юми ҳарбӣ Александр Константинович Абрамов буд. Масоҳате, ки сохтмони шаҳр ба нақша гирифта буд, аз Марғилони қадим 10-12 км, дар минтақае, ки деҳаҳои Ярмазар, Сум ва Чиримғон ҷойгир буданд, дар назар дошт. Навъи шаҳр — маркази ҳарбӣ-маъмурӣ буд. Тарҳбандӣ барои чунин шаҳрҳо: қалъа, эспланад ва кӯчаҳои мутамарказонидашуда мебошад. Дар марҳилаи аввал намуди шаҳрро биноҳои дар он замон бунёдшуда зеб медоданд: маҷлиси афсарон (1878-1879), маъмурияти вилоят, ситоди нерӯҳо, шуъбаи полис, хазинадорӣ, пост дафтар (1878-1880), қароргоҳи губернатор (1879-1891), боғи шаҳр (боғ) (1886-1887), мактаби Мариинский (1890), гимназияи занон, дорухона (1894), истгоҳи роҳи оҳан (1898) ), Калисои калисои Александр Невский (1899), гимназияи мардон, грензавод (1903), театри электротехникии Аполлон (баъдтар - кинотеатри "Нави эра") (1908), беморхона, зиндон, бозор ва бисёр мағозаҳои хусусӣ. Пеш аз инқилоб, дар шаҳр ягон шабакаи об ё канализатсия мавҷуд набуд, гарчанде ки он вақт он аллакай тақрибан 40 сол мавҷуд буд. Қарор дар бораи мумфарш кардани кӯчаҳо ва бозорҳои асосии Фарғона танҳо дар соли 1909 қабул шуда буд ва пеш аз он ҳеч роҳҳои мумфарш набуданд. Моҳи декабри соли 1907, дар 25-умин солгарди вафоти М. Д. Скобелев, ба шарафи ӯ шаҳр номи нав гирифт - *Скобелев*. Сутуни зафаровари мармар насб карда шуд, ки онро бо нимпайкараи биринҷии Скобелев (ҳайкалтарош Л. Обера.) сохтааст.

Ба шаҳр вазифаи муҳим - иҷрои нақши нуқтаи ҳарбӣ-стратегӣ ва маъмурӣ барои назорати боэътимод аз болои қаламрави собиқ хонии Қӯқанд гузошта шуда буд. Дар ин ҷо сохтмони вилояти навтаъсис оғоз ёфт. 2 марти соли 1876 губернатори ҳарбии вилоят генерал-майор М. Д. Скобелев таъйин шуд.

Давраи Шӯравӣ
-------------

Шаҳр то 1 ноябри соли 1924 номи губернатори 1-и вилояти Фарғонаро дошт, ва сипас ба шаҳри Фарғона иваз гардид. Фарғона оҳиста калон мешуд, пеш аз ҳама, шаҳри низомиён ва амалдорон буд. Ба рушди он сабаб дар он буд, ки он аз роҳи оҳани асосӣ дур буд. Афзоиши назарраси шаҳр танҳо дар асри XX ва алахусус пас аз Ҷанги Бузурги Ватанӣ оғоз ёфт. 1 майи соли 1930 Институти омӯзгории Фарғона таъсис ёфт. Дар давраи сотсиалистӣ дар Фарғона шумораи зиёди заводҳо ва корхонаҳои саноатӣ сохта шуданд.

### Дар замони муосир

Фарғона солҳои гуногуни пурталотуми ҳукмронии диктаториро паси сар карда, ниҳоят эҳёи ҳақиқии худро дар давраи истиқлол дарёфт ва ба марҳилаи нави рушд даромад. Ба гуфтаи президенти Ӯзбекистон Ислом Каримов, ӯ мақоми "Фарғона - гавҳари Осиёи Марказӣ" -ро гирифтааст. Вилояти Фарғона яке аз гӯшаҳои зебо, беназир ва бонуфузи Ӯзбекистон аст. Дар солҳои истиқлол, ки ба солномаи таърих сабт шудааст, дар вилоят ба ободонию созандагӣ диққати зиёд дода мешавад. Соли 1992 дарвозаи рамзии Фарғона бо баландии 14 метр ва дарозии 26 метр сохта шуд.
Ҳоло Фарғона дигар маркази калони саноатӣ нест, ки дар охири солҳои 80-уми асри ХХ буд. Дар тӯли 20-25 соли охир дар шаҳр танҳо якчанд бинои муосир - меҳмонхона, майдони теннис, бозори шаҳр азнавсозӣ ва майдони боғ бунёд карда шуданд. Шумораи марказҳои фарҳангӣ-фароғатӣ низ хеле коҳиш ёфтааст. Аз зиёда аз 15 кинотеатру клубҳои солҳои 1980 амалкунанда танҳо 1-тоаш кор мекунад. Китобхонаҳо аз нав сохта шуданд, аксари мактабҳои варзишии бачагона ва клубҳои варзишӣ баста шуданд.
Аз солҳои аввали истиқлол кор оид ба ободонии вилояти Фарғона аз барқароркунии арзишҳои қадимии шаҳр, ситоиши номҳо ва мероси олимони бузурги дар ин ҷо зиндагӣ карда, оғоз ёфт. Соли 1998 дар маркази шаҳр ба муносибати 1200-солагии зодрӯзи донишманд ва мутафаккири бузурги фарғона Аҳмад ал-Фарғонӣ, ки дар рушди илми ҷаҳонӣ саҳми калон гузоштааст, боғи калоне бунёд карда шуд. Дар гулгашти боғ ҳайкали боҳашамати олими бузург насб шудааст. Дар тӯли солҳои истиқлол вилоят шоҳиди се рӯйдоди бузурги дорои аҳамияти байналмилалӣ шудааст. Ин 1200-солагии Аҳмади Фарғонӣ мебошад, ки дар ҳамкорӣ бо ЮНЕСКО, 910-умин солгарди олими фиқҳ Султон Бурҳониддини Марғилонӣ, таҷлили ҷашни 2000-солагии шаҳри Марғилон.

Фармони Президенти аввалини Ҷумҳурии Ӯзбекистон аз 1 июли соли 2010 "Дар бораи ташаккули Нақшаи генералии шаҳри Фарғона то соли 2020" тамоми сокинони Фарғонаро ба ҳаяҷон овард. Биноҳои бошукӯҳ, иншооти тиҷорат ва хидматрасонӣ, 5 боғу гулгаштҳо, 8 фаввора, пулҳо ва роҳҳои истифодаи оммавӣ, ки дар омезиши санъати миллӣ ва муосир сохта шудаанд, ба анҷом расиданд. Қасри санъат барои 1000 ҷой ва амфитеатр, ҳавзҳои варзиши обии дарун ва берунӣ, стадиони 20000 нафарӣ ва бисёр биноҳои дигар шукӯҳи шаҳрро афзун мекунанд.

Аҳолӣ
-----

То 1 январи соли 2014 шумораи аҳолии шаҳр 340,600 нафар буд , ки он 3-юмин шаҳри калонтарин дар водии Фарғона буд.

Бори аввал пас аз таъсисёбии он дар шаҳр аз русҳо иборат буд. Дар соли 1911, аҳолии он 11892 нафар буд. Аз ҷумла 7.534 русҳо (63%), 2.590 сартҳо (22%). Мувофиқи барӯйхатгирии соли 1926 аз 14 275 нафар сокинон 7 942 русҳо (55%), укроинҳо 667 (4,6%), яҳудиён 514 (3,6%), узбекҳо ҳамагӣ 3 011 (21,0%) буданд

Аз соли 2013, Фарғона амалан якқавм аст - аз 350,600 сокинони шаҳр 316 268 нафар ӯзбекҳо мебошанд (90,0%). Дар Фарғона ба ҷуз ӯзбекҳо, 12.084 русҳо (3,4%), 3 114 тоҷикҳо (1,1%), 2 028 кореягиҳо (0,7%), 626 тоторҳо (0,2%) низ зиндагӣ мекунанд. Инчунин озарбойҷониҳо, арманиҳо, яҳудиён, олмониҳо ва намояндагони миллатҳои дигар ҳастанд. Аксарияти кулли аҳолӣ эътиқоди исломии сунниро эътироф мекунанд. Инчунин шиаҳо, масеҳиёни православӣ, протестантҳо ва яҳудиён зиндагӣ мекунанд.

Иқтисод
-------

Фарғона маркази нисбатан калони саноатии Ӯзбекистон буда, аз рӯи истеҳсолот пас аз Тошканд дар ҷои дуюм меистад. Дар вилоят дар соҳаҳои пешрафтаи сӯзишворию энергетикӣ, кимиёвӣ, мошинсозӣ, масолеҳи сохтмон, тозакунӣ ва коркарди пахта, сабук, хӯрокворӣ ва дигар соҳаҳо муваффақиятҳо ба даст оварда шуданд. Дар соҳаи саноат мавқеи махсусро кимиё, коркарди нафт, хӯрокворӣ, саноати сабук, мебел, истеҳсоли масолеҳи сохтмонӣ, мошинсозӣ ва коркарди металл, электроника ишғол мекунанд.
Намудҳои асосии маҳсулоти саноатӣ маҳсулоти нафтӣ, нуриҳои кишоварзӣ, маҳсулоти шишагӣ ва шишагӣ, семент, дастгоҳҳо ва механизмҳои гуногуни барқӣ, қисмҳои худрав ва ғайра мебошанд. ва ғайра. Дар шаҳр 3-4 корхонаи нисбатан калон ва тақрибан 20 корхонаи хурду миёна фаъолият доранд, ки дар байни онҳо:

* Заводи коркарди нафти Фарғона (саноати нафт),
* Ферганаазот (саноати кимиё),
* "Электромаш" мебошанд.

Нақлиёт
-------

Фарғона автовокзали марказӣ ва фурудгоҳи байналмилалӣ дорад. То соли 2003 дар шаҳр нақлиёти мусофирбари троллейбус амал мекард.

Дин
---

Дар қаламрави Фарғона ва вилояти Фарғона тақрибан даҳ созмони гуногуни динӣ барои сабти ном иҷозати расмӣ гирифтанд, ки дар ин муҳити сермиллат бомуваффақият фаъолият мекунанд. Ин ташкилотҳоро Калисои масеҳиёни Евангелии "Надежда", Калисои Сергиюси Радонеж, Ҷамъияти Лютерании Олмон, Калисои католикии Рим, Калисои баптистии христианҳо ва дигар ташкилотҳои динӣ намояндагӣ мекунанд. Гуногунии парастиши динҳо дар Фарғона хусусияти динӣ шуда истодааст. Дар ин ҷо ба ҷуз мусалмононе, ки қонунҳои исломро риоя мекунанд, намояндагони калисоҳои ортодокси ва католикӣ, масеҳиёни евангелӣ, намояндагони калисои баптистӣ, яҳудиён, буддоён зиндагӣ мекунанд.

### Масҷидҳои ҷомеъ

* Масҷид дар Ёрмазар
* Масҷид дар Шакар-деҳа
* Масҷид дар Ҷуйдам
* Масҷид дар Беш-Бол

Ҷозибаҳои гардишгарӣ
--------------------

* Осорхонаи кишваршиносии вилояти Фарғона,
* Қалъаи куҳна,
* Театри вилоятии Фарғона (собиқ хонаи губернатор),
* Хонаи афсарон (собиқ бинои Маҷлиси ҳарбӣ),
* Бинои маъмурии ФерГУ (собиқ гимназияи мардона),
* Зиндонхонаи марказии Фарғона (собиқ саиси афсарон),
* Масҷиди Фарғона "Масҷиди Ҷомеъ".

* МаъбадМаъбад
* Калисои масеҳӣКалисои масеҳӣ
* Роҳрав дар маркази шаҳр.Роҳрав дар маркази шаҳр.
* Роҳрав дар маркази шаҳр.Роҳрав дар маркази шаҳр.
* Дарёи Сой.Дарёи Сой.

Пайвандҳо
---------

* Галерея старинных и современных фотографий Ферганы(пайванди дастнорас)

Эзоҳ
----

1. ↑
2. ↑  Цыряпкина Ю. Н. Русские в Узбекистане: языковые практики и самоидентификации (на примере полевых исследований в Фергане)//Томский журнал лингвистических и антропологических исследований. 2015 год. № 3(9), с. 20



|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️  Гузариш ба унсури Викидода  Вебгоҳҳои мавзӯъӣ | 
* Open Directory Project

 |
| Фарҳангҳо ва донишномаҳо | 
* Большая датская
* Большая каталанская
* Большая норвежская
* Большая российская (старая версия)
* Большая советская (1 изд.)
* Брокгауза и Ефрона
* Еврейская Брокгауза и Ефрона
* Малый Брокгауза и Ефрона
* Хорватская
* Britannica (онлайн)
* TDV İslam Ansiklopedisi

 |
| 

| Дар феҳристҳои китобшинохтӣ |
| --- |
| 
* BNF: 11960320j
* J9U: 987007562217005171
* LCCN: n84802232
* NKC: ge756643
* VIAF: 153661938
* WorldCat VIAF: 153661938

 |

 |

| ⚙️ Парчами Ӯзбекистон Шаҳрҳои бузурги Ӯзбекистон |
| --- |
|  | 1.000.000 + | Тошканд |  |
| аз 200.000 то 500.000 нафар | 
* Андиҷон
* Бухоро
* Намангон
* Нукус
* Самарқанд
* Фарғона
* Қӯқанд
* Қарши

 |
| камтар аз 100.000 нафар | 
* Асака
* Берунӣ
* Бекобод
* Гузар
* Гулистон
* Ғиждувон
* Зарафшон
* Каттақурғон
* Когон
* Косонсой
* Қува
* Нурафшон
* Нурато
* Риштон
* Ҷомбой
* Чирчиқ
* Чуст
* Ургут
* Хонобод
* Хива
* Янгийӯл

 |