recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
**Муҳаммад ибни Ҳиндушоҳи Нахҷувонӣ** (форсӣ: هندوشاه نخجوانی‎; Шаблони холии {{ВД-Дебоча}} ) — муншӣ, нависанда, луғатнавис ва донишманди форс-тоҷик..

Зиндагинома
-----------

Муҳаммад дар дарбори писари Рашидуддини Фазлуллоҳи вазир — Ғиёсуддини Рашиди муншӣ буд. Сипас ба хидмати султан Увайс (1356—1374) дохил шуда, дар фанни иншо китобе бо номи «Дастулу-л-котиб фӣ таъйини-л-маротиб» (1365—1366) таълиф кард. Ин асар дар равшан сох­тани масъалаҳои таърих, иқтисодиёт, сиёсату маданияти мамолики Шарқи Наздики асрҳои 13—14 сарчашмаи пурқимат аст. Онро муаррихи шӯравӣ А. А. Ализода дар ду ҷузъ (ҷ. 1, 1962; ҷ. 2, 1973) дар Маскав ба табъ расонидааст

Муҳаммад аз ҷумлаи нахустин луғатнависони форс-тоҷик (баъди Қатрони Табрезӣ ва Асадии Тӯсӣ) буда, дар таърихи илму адаби форс-тоҷик бо тасвифи фарҳангҳои «Сиҳоҳу-л-фурс» ва «Сиҳоҳу-л-аҷам» шӯҳрат дорад. «Сиҳоҳу-л-фурс» соли 1962 дар Теҳрон ба табъ расидааст. «Сиҳоҳу-л-Аҷам» луғати форсӣ-арабӣ-туркӣ буда, аз он нусхаҳои дастнавис боқӣ мондааст. Фарҳанг очерки грамматикии ин забонҳоро низ дар бар гирифтааст.

Эзоҳ
----

Адабиёт
-------

* Муҳаммад ибни Ҳиндушоҳи Нахҷувонӣ / С. Имронов // Муҳит — Плеханов. — Д. : СИЭСТ, 1984. — (Энциклопедияи Советии Тоҷик : [дар 8 ҷ.] /  сармуҳаррир А. С. Сайфуллоев ; 1978—1988, ҷ. 5).
**Султонмуҳаммади Танбурӣ** (? — қарни XV) — мусиқидон, оҳангсоз, хонанда ва танбурнавози форс-тоҷик.

Зиндгинома
----------

Дар Машҳад таваллуд шуда, ба камол расидааст. Дар танбӯрнавозӣ маҳорати баланд дошта, яке аз ҳофизон ва мутрибони моҳири дарбори Султон Иброҳиммирзо буд. Султонмуҳаммади Танбурӣ баъди Машҳадро забт кардани Абдулмуъмини Шайбонӣ ба қатл расид. Аз Султонмуҳаммади Танбурӣ мероси бои мусиқӣ боқӣ мондааст. Ду «пешрав» ба мақоми «Дугоҳ», «Савти Танбӯрӣ», «Амали Танбӯрӣ», «Нақши Танбӯрӣ» аз маъмултарин асарҳои мусиқии ӯст.

Эзоҳ
----

Адабиёт
-------

* Султонмуҳаммади Танбурӣ // Плешко — Сақил. — Д. : СИЭСТ, 1986. — (Энциклопедияи Советии Тоҷик : [дар 8 ҷ.] /  сармуҳаррир М. Д. Диноршоев ; 1978—1988, ҷ. 6).
**Шайх Насруддин Аҳмад Ғариби Шоҳҷаҳонободӣ** (қарни XVIII) — шоири форсизабони Ҳиндустон.

Зиндагинома
-----------

Ғариби Шоҳҷаҳонободӣ дар замони Шоҳ Олами II (1759—1806) зиндагӣ ва эҷод кардааст.

Тибқи маълумоти муаллифи тазкираи «Маҷмўаи нағз» Қудратуллоҳ Қосим гузаштагонаш аз аҳли Кашмир будаанд ва Ғариби Шоҳҷаҳонободӣ марди «қобилу қобилдӯст, бо илму ҳаё, ҳовии ақлу киёсат, некхӯ, кушодарӯ, хушақида, покмазҳаб, некрӯя, суфимашраб» буд. Ба забони форсӣ ва баъзан ба урду шеър мегуфт. Девонашро соли 1769 худаш мураттаб намудааст, ки фарогири ғазал, тарҷеъбанд, рубоӣ ва қасида буда, нусхаи он дар Китобхонаи Анҷумани Осиёии Бангол маҳфуз аст.

Эзоҳ
----

Адабиёт
-------

* Ғариби Шоҳҷаҳонободӣ / З. Ғаффорова // Ғ — Дироя. — Д. : СИЭМТ, 2016. — (Энсиклопедияи Миллии Тоҷик : [тахм. 25 ҷ.] /  сармуҳаррир Н. Амиршоҳӣ ; 2011—2023, ҷ. 5). — ISBN 978-99947-33-67-5.
**Аҳтам Абдуллозода** (*Абдуллозода Аҳтам Рустам*; 31 октябри 1980, деҳаи Андароб, ноҳияи Кӯлоб, вилояти Кӯлоб) — ходими давлатӣ, Сардори Саридораи ҳифзи сирри давлатии назди Ҳукумати Ҷумҳурии Тоҷикистон ва узви Кумитаи иҷроияи Федератсияи Футболи Тоҷикистон.

Зиндагинома
-----------

Аҳтам Абдуллозода 31 октябри соли 1980 дар деҳаи Андароби шаҳри Кӯлоби вилояти Хатлон таваллуд шудааст. Соли 2002 Донишгоҳи миллии Тоҷикистонро хатм намуда, соҳиби ихтисоси ҳуқуқшиноси байналхалқӣ гаштааст.

### Хонавода

Аҳтам Абдуллозода оиладор буда ва 3 фарзанд дорад.

Фаъолият
--------

Солҳои 2002—2007 дар вазифаҳои мушовири ҳуқуқии Маркази истеҳсолию тиҷоратии «Иқлим» ва машваратчии ҳуқуқии ҶДММ «Юнитекс» фаъолият намудаст. Соли 2007 дар Дастгоҳи иҷроияи Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон дар вазифаҳои мутахассиси пешбар, сармутахассис, мудири бахш, муовини мудири Шуъбаи мудофиа ва тартиботи ҳуқуқӣ ва аз моҳи январи соли 2014 сардори Раёсати мудофиа ва тартиботи ҳуқуқии Дастгоҳи иҷроияи Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон кор кардааст.

Солҳои 2014—2017 раиси Кумитаи ҷавонон, варзиш ва сайёҳии назди Ҳукумати Ҷумҳурии Тоҷикистон ва аз соли 2017 то 2020 раиси Кумитаи кор бо ҷавонон ва варзиши назди Ҳукумати Ҷумҳурии Тоҷикистон буд.

Аз 24 январи соли 2020 то 18 ноябри 2020 дар вазифаи муовини аввали Дастгоҳи иҷроияи Президенти Тоҷикистон ва аз 18 ноябри 2020 дар вазифаи Сардори Саридораи ҳифзи сирри давлатии назди Ҳукумати Ҷумҳурии Тоҷикистон то имрӯз фаъолият мекунад.

Унвону ҷоизаҳо
--------------

Рутбаи ҳарбии подполковник дошта, бо медалҳои ҷашнии «80-солагии Ташкилоти ҷамъиятии мададгори мудофиа», «85-солагии Прокуратураи Ҷумҳурии Тоҷикистон», «85-солагии милитсияи Тоҷикистон», «15-солагии Гвардияи миллии Тоҷикистон» ва «20 солагии Гвардияи миллии Ҷумҳурии Тоҷикистон», 25 солагии Қувваҳои Мусаллаҳи Ҷумҳурии Тоҷикистон, 90 солагии адлияи Ҷумҳурии Тоҷикистон, 25-солагии Ташкилоти ҷамъиятии мададгори мудофиаи Ҷумҳурии Тоҷикистон мукофотонида шудааст.

Ҷоизаву унвонҳо
---------------

Соли 2016, бо фармони Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон бахшида ба 25-солагии Истиқлолияти давлатии Ҷумҳурии Тоҷикистон бо медали «Хидмати шоиста» сарфароз гардонида шуд.

Ӯ ҳамчунин Раиси Иттифоқи ҷавонони Тоҷикистон(аз 2014 то 2020), муовини Президенти Кумитаи миллии олимпии Ҷумҳурии Тоҷикистон (аз 26 январи 2017 то 28 декабри 2021) ва узви Кумитаи иҷроияи Федератсияи футболи Тоҷикистон мебошад.

Эзоҳ
----

1. ↑  *Sputnik Тоҷикистон.* Муовини аввали Озода Раҳмон: подполковник Аҳтам Абдуллозода кист?(тоҷ.). *Sputnik Тоҷикистон* (20200127T1832+0500). 22 феврали 2024 санҷида шуд.
2. ↑  Тарҷумаи ҳоли Сардори Саридораи ҳифзи сирри давлатӣ. *Сомонаи расмии Саридораи ҳифзи сирри давлатии назди Ҳукумати Ҷумҳурии Тоҷикистон*.
**Муҳаммад ибни Маҳмуд ибни Аҳмади Тӯсӣ** (форсӣ: محمد بن محمود بن احمد طوسی‎) — аҷоибу-л-махлуқотнависи мусулмони эронӣ

Зиндагинома
-----------

Аҳмади Тӯсӣ дар замони Туғрули дувум (охирин фармонравои салҷуқии Ироқ ва Курдистон; 1177—1194 мелодӣ) зиндагӣ мекардааст. Ӯ аз онҷо, ки зодаи Ҳамадон будааст дар бархе манобеъ ӯро ба номи Муҳаммад ибни Маҳмудӣ Ҳамадонӣ хондаанд. Аммо ғолибан ӯро ба асолати падарбузургаш Тӯcӣ мехонанд. Ӯ худ дар шарҳи шаҳри Ҳамадон дар китоби «Аҷоибу-л-махлуқот ва ғароибу-лмавҷудот» ба ин мавзӯъ ишора карда ва мегӯяд:

> Падари ман наздик ба сад сол умр кард ва гуфт ҳеч гоҳ ба ёд надорам Ҳамадон холӣ аз мулук буда бошад, магар ба фасли замистон.

Дар соли 1160 мелодӣ «Аҷоибу-л-махлуқот ва ғароибу-лмавҷудот»-ро ба забони форсӣ навишт. Дар ибтидо танҳо нусхаи мавҷуди «Аҷоибу-л-махлуқот ва ғароибу-л-мавҷудот» (нусхаҳои форсии Гуто, 35) шаш нақшаи бисёр ношёна аз дарёи Хазар, дарёи Мидитарона, Ҷибол, Синд, дарёи Араб ва Арабистон вуҷуд дорад.

Эзоҳ
----

Адабиёт
-------

* Сортун, Ҷорҷ. Муқаддима бар таърихи илм. Тарҷумаи Ғуломҳусйн Садрии Афшор. Интишороти илмӣ ва фарҳангӣ.
**Пианино** (ит. piano – кӯтоҳшудаи калимаи «фортепиано») — сози мусиқии торӣ-клавишиест аз навъи фортепиано. 

Пианино дар охири а. XVIII ихтироъ шуда, баъдтар хеле дигаргун шуд ва дар нимаи а. XIX мукамал гардида, намуди ҳозираашро гирифтааст. Яке аз нишонаҳои хоси Пианино – ба тарзи амудӣ ҷой гирифтани рома (чорчӯба) бо торҳояш буда (дар роял торҳо дар ҳолати уфуқӣ ҷойгиранд), аз ин сабаб андозаи соз хурд асту ҷои камро ишғол мекунад. Клавиатураи Пианино як қадар баланд аст, нисбат ба роял, аз ҷиҳати техникаи навохтан ҳар ду соз ҳам пешрафтаанд. Аммо бо қувваи садодиҳӣ ва бо диапазони регистри болоӣ, назар ба Пианино роял афзалият дорад. Пианино бештар дар шароити хонагӣ истифода бурда мешавад.

Ҳамчунин нигаред
----------------

* Фортепиано
* Роял

Аксҳо
-----

* 
*

Эзоҳ
----

1. ↑   Обидпур Ҷ. Луғатномаи тафсирии мусиқӣ / зери назари Б.Қобилова. – Душанбе: Аржанг, 2019. – С.301. – 480 с. ISBN 978-999-47-43-90-2 (тоҷ.)
**Абӯабдуллоҳ Муҳаммад ибни Абдуллоҳ Ҷунайдӣ** (? — 995) — шоири форс-тоҷики зуллисонайни замони Сомониён.

Зиндагинома
-----------

Аз шоирони дарбори Сомониён. Абуабдуллоҳи Ҷунайдӣ шоири қасидасаро буда, ба забони арабӣ низ шеър мегуфт. Абёти парокандааш дар тазкираҳо боқӣ мондаанд.

Ин қитъа аз ӯст:

Шабгир, сабӯҳро зи сар гир,
Бар бонги хурӯсу нолаи зер.
Хуршед, ки барзанад сар аз кӯҳ,
Он беҳ, ки хӯрад зи ҷом ташвир.
Аз ҷом ба ҷома дар шабонгоҳ
В-аз ҷома ба ҷом рӯзу шаб гир.
Шир аст ғизои кӯдаки хурд,
Шир аст ғизои мардуми пир.

Эзоҳ
----

Адабиёт
-------

* Абуабдуллоҳи Ҷунайдӣ // А — Асос. — Д. : СИЭМТ, 2011. — (Энсиклопедияи Миллии Тоҷик : [тахм. 25 ҷ.] /  сармуҳаррир А. Қурбонов ; 2011—2023, ҷ. 1). — ISBN 978-99947-33-45-3.

* Ашъори ҳамасрони Рӯдакӣ.- Д. 2007.
**Рибосомаҳо** — шаклан нимдоираи андозаашон 15,0-35,0 нм буда, аз ду ҳисса иборатанд.

Дар рибосомаҳо тақрибан миқдори сафеда ва КРН баробар аст. Онҳо ҳам дар ҳуҷайраи прокариотҳо ва ҳам дар ҳуҷайраи эукариотҳо мавҷуданд.

КРН рибосомавӣ (КРН-р) дар ядро аз молекулаи КДН дар мавзеи ядроча синтез мешавад. Ва дар ҳамин ҷой рибосомаҳо ташаккул ёфта, баъдан аз ядро берун мегарданд. Дар ситоплазма рибосомаҳо дар шакли озод ва дар қисми болои мембранаи тури эндоплазмавӣ пайваст мешаванд. Вобаста ба навъи синтези сафедаҳо рибосомаҳо метавонанд алоҳида фаъолият намоянд ё дастаҷамъона комплекси полирибосомаро ташкил диҳанд. Дар чунин комплекси рибосомаҳо танҳо ба як молекулаи КРН-а пайваст мебошанд.

Агар ба механизми биологии синтези сафеда нигаред, маълум мегардад, ки зинаи транслятсияи рибосомаҳо аҳамияти калон дорад. Дар ин ҷо таъсири мутақобилаи антикодони КРН-н (нақлиётӣ) бо кадони КРН-а ба амал меояд.

Рибосомаҳо дар молекулаи КРН-а ҳаракат карда, аз як триплет (сегона) ба триплети дигар мегузаранд.

Сарчашма
--------

* Китоби дарсии «Биология» барои синфи 10.
**Нозия Кароматуллоҳ** (форсӣ: نازیه کرامت‌الله‎; 7 феврали 1988, Душанбе, ҶШС Тоҷикистон) — овозхони тоҷик. Ӯ аз овозхонони саршинос дар Тоҷикистон, Эрон, Афғонистон, Ҳиндустон ва Шри-Ланка мебошад. Бо забони ҳиндӣ мисли забони модарӣ сухан меронад.

Зиндагинома
-----------

Нозия Кароматулло 7 феврали соли 1988 дар Душанбе дар хонаводаи овозхони саршиноси тоҷик Кароматулло Қурбон ба дунё омадааст. Соли 2005 мактаби мусиқии ба номи Малика Собироваро хатм кардааст. Сипас дар шаҳри Деҳли ба курси академии дипломӣ оид ба вокал ва рақс дохил шуда, соли 2010 Консерваторияи Ҳиндустонро бо дипломи аъло хатм кардааст. Шӯҳрати Нозия аз солҳои 2010 дар байни мардуми суруддӯст баланд шудааст. Ҳунарнамоиҳои ӯ дар телевизиону радиоҳои ватанӣ бисёр намоён шуд ва мардум сурудҳои ин ҳунармандро бо ишқу муҳаббат гӯш мекунанд. Ҳоло Нозияи Кароматулло узви ансамбли эстрадии «Ориё»-и Кумитаи телевизион ва радиои назди Ҳукумати Ҷумҳурии Тоҷикистон ва бародараш Муҳаммадрафи Кароматулло роҳбари бадеии ҳамин ансамбл мебошанд.

Аз соли 2006 Нозияи Кароматулло бо муҳандиси садо Олим Ширинов ҳамкорӣ дорад ва тақрибан ҳамаи сурудҳояшро дар студияи «JC Records Studio» сабт мекунад.

Дастовардҳо
-----------

Соли 2007 дар озмуни рақси классикии «Kathak» дар Ҳиндустон ғолиб дониста шуд.

Ҷоизаҳо
-------

Дар соли 2022 бо медали «Хидмати шоиста» қадр шудааст.

Эзоҳ
----

1. ↑  Нозияи Кароматулло(рус.).  clips.tj. 7 феврали 2018 санҷида шуд.
2. ↑  Зодрӯзи ҳунёгари нотакрор(тоҷ.). *tajikistantimes.com* (29 ноябри 2018). 29 ноябри 2018 санҷида шуд. Баргирифта аз сарчашмаи аввал 30 ноябри 2018.
3. ↑  «JC Records Studio» ISNI ID
4. ↑  Нозияи Кароматулло соҳиби духтарча шуд | Ҳабарҳои Тоҷикистон ASIA-Plus(тоҷ.). Проверено 7 феврали 2018.
5. ↑  Нозияи Кароматуллоҳ: Аз замин то осмонҳо шодам(тоҷ.). *Pressa.tj*. 26 августи 2022 санҷида шуд.

Пайвандҳо
---------

* A short Bibliography of Nozia
* List of some songs sung by Nozia
* Video by Noziyai Karamatullo dedicated to her father Karomatullo Qurbonov дар YouTube

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️  Гузариш ба унсури Викидода  Дар шабакаҳои иҷтимоъӣ | 
* Фейсбук
* Инстаграм
* Telegram

 |
| Тасвир, видео ва садо | 
* YouTube

 |
**Ҷумъабой Азизқулов** () — муҳаққиқ,тарҷумон, узви Иттифоқи нависандагони Тоҷикистон (1990)

Зиндагинома
-----------

**Ҷумъабой Азизқулов** 10 июни соли 1934 дар деҳаи Панҷрӯди ноҳияи Панҷакент ба ҷаҳон омадааст. Соли 1958 факултаи таъриху филологияи Донишгоҳи давлатии Тоҷикистон ба номи В.И.Ленинро хатм кардааст. Баъдан ходими илмии Пажӯҳишгоҳи забон ва адабиёти ба номи Абӯабдуллоҳи Рӯдакӣ, муҳаррир, мудири шуъба, котиби масъул, муовини сармуҳаррир ва сармуҳаррири Энсиклопедияи советии тоҷик будааст. Соли 1974 «дар мавзӯи «Синдбоднома»-и Заҳирии Самарқандӣ» рисолаи номзадӣ ҳимоя кардааст.

Эҷодиёт
-------

Намунаҳои осори Саъдӣ, Савдо, Айнӣ, Лоҳутӣ, Ҳамдӣ ва дигаронро таҳқиқ ва барои чоп омода сохтааст. «Пандномаи Синдбод» (1963), «Гулзори ҳикмат» (1966), «Китоби Ҳаким Синдбод» (1979, 2012) дар таҳия ва таҳқиқу тавзеҳи ӯ ба чоп расидаанд. Чандин мақолаи Энсиклопедияи советии тоҷик ва маҷмӯаи мақолаҳои «Андӯхти рӯзгор» (2014) ба қалами ӯ тааллуқ доранд. Қиссаву романҳои В.Шукшин «Суҳбати маҳтобшаб» (1981), А.Олимҷонов «Пайкони Маҳамбет» (1984), «Корвон меравад сӯйи Офтоб» (1966, ҳамроҳи Ҳ.Аҳрорӣ), А.Дюма «Се мушкетдор» ва «Граф Монте-Кристо», асарҳои алоҳидаи О.Гончар, И.Авиҷюс («Бехонумон»), Н.Нерсесян («Рустаму Дилоро»), Я.Гашек («Саргузашти сарбози чолок Швейк»), О.Генри, Р.Такур, А.Аббос, Т.Ҷумъагелдиев, В.Латсис ва дигаронро ба тоҷикӣ гардондааст. Тарҷумаи чанд филми ҳунарӣ низ ба қалами ӯ тааллуқ дорад.

Даргузашт
---------

Ҷумъабой Азизқулов шоми 13 августи 2021 дар синни 87 дар шаҳри Душанбе даргузашт.

Ҷоизаҳо
-------

* Корманди шоистаи маданияти Тоҷикистон.

Эзоҳ
----

1. ↑  Даргузашти адабиётшиноси шинохтаи тоҷик: видоъ дар Душанбе(тоҷ.). *Sputnik Тоҷикистон* (14 августи 2021). 6 марти 2024 санҷида шуд.
2. ↑  Адибони Тоҷикистон (маълумотномаи мухтасари шарҳиҳолӣ)./Таҳия ва танзими Асрори Сомонӣ ва Маҷид Салим. – Душанбе, «Адиб», 2014, – с.29-30 ISBN 978-99947-2-379-9
**Меҳрии Ҳиротӣ** (? — қарни XV) — бонуи шоир ва нависандаи форс-тоҷик.

Зиндагинома
-----------

Меҳрии Ҳиротӣ нимаи аввали асри XV дар Ҳирот мезистааст. Шавхари ӯ Хуҷа Абдулазиз табиби шахсии хокими Хуросон Шохрух (807/1405-851/1447) будааст. Мувофиқи ахбори сарчашмаҳои таърихӣ ва адабӣ, Меҳрӣ ҳам муддате бо дарбори Шоҳрух робита пайдо мекунад. Вале билохира Шохрух уро ба зиндон мепартояд ва шоира аз зиндон халос шуда, алокаашро тамоман аз дарбор меканад ва дар ашъори худ зулму чаврро бештар мазаммат мекунад.

Аз шоира газалу байтҳои пароканда ва маснавии хурди ишқие боки мондааст. Нусхаҳои ин маснавӣ дар китобхонахо зиёданд. Меҳрӣ шоираи сохибдевон будааст, аммо девони ӯ нопайдост.

Аа ғазалиёт
-----------

Халли хар нукта, ки бар пири хирад мушкил буд,
Озмудем ба як чуръаи май ҳосил буд.
Гуфтам аз мадраса пурсам сабаби хурмати май,
Дари хар кас ки задам, бехуду лояъкил буд.
Душ то субхдам аз гиряву аз нолаи ман
Лолаи сухта хун дар дилу по дар гил буд.
Хостам сузи дили хеш бигуям бо шамъ,
Буд уро ба забон он чи маро дар дил буд.
Он чи аз Бобулу Ҳорут ривоят карданд,
Сеҳри чашми ту бидидам ҳамаро шомил буд.
Давлате буд тамошои рухат, Меҳриро,
Ҳайфу сад ҳайф, ки он давлати мустаъҷил буд.
Имшаб, ки буса аз лаби худ боз медиҳад,
Ҷони дубора он бути танноз медиҳад.
Нозам ба наргисат, ки зи майхонаи нигоҳ
Аҳли ниёзро қадаҳи ноз медиҳад.
Дарди фироқи ёр, висоли ту аз ду сӯ,
Бо мурғи нолаам пари парвоз медиҳад.
Воиз ба вақти мавъиза, гӯ…д аҷаб мадор,
Ин хар чаро ки зӯр ба овоз медиҳад.
Гардад забон бурида, ки дар масти ҷунун,
Меҳрӣ, суроғи анҷумани роз медиҳад.

Аз дубайтиҳо
------------

Маро бо ту сари ёрӣ намондаст,
Дили меҳру вафодорӣ намондаст.
Туро аз заъфи пирӣ қуввату зӯр
Чунон ки пой бардорӣ намондаст.

Аз маснавӣ
----------

Эй бути чобуки ширинҳаракот,
Ҷилваи нози ту чун оби ҳаёт.
Ваҳ чӣ ҷилва? — Рами оҳуи Хутан,
Мавҷи май, шаҳпари товуси чаман.
Дил зи каф додаӣ, сарват шамшод,
Бандаи қадди ту сарви озод.
Ваҳ чӣ қад? — Ҳиммати арбоби карам,
Шохи гул, сарви равон, нахли Ирам.
Уфуқоин зи сарат мӯйи сиёҳ,
Рухи ӯ гашта намудор чу моҳ,
Шона бар фарқи ту аз оби ҳаёт,
Ҷадвале парда ниҳон бар зуламот.
Фарқ чӣ? — Рехта килки тақдир,
Ҷадвали нуқраи анбартаҳлил,
Омада то камарат зулфи нажанд,
Хам ба хам, ҳалқа ба ҳалқа чу каманд.
Ваҳ чӣ ҳалқа, чӣ сари зулф, чӣ хам?
Ҳама сарриштаи пурдарду ситам.

Эзоҳ
----



|  |  |
| --- | --- |
|  | *Мақолаи мазкур дар бораи шоир нопурра аст. Шумо ба Википедиа бо пурракардани он ёрӣ расонед*. |
Ҷашни хатм дар Донишгоҳи Кембриҷ
**Таҳсилоти такмилӣ (баъдидипломӣ)** таҳсилро барои дараҷа ё дигар тахассусҳое дар бар мегирад, ки дараҷаи бакалаврро талаб мекунанд ва одатан қисми таҳсилоти олӣ ҳисобида мешаванд.

Созмон ва сохтори таҳсилоти такмилӣ дар кишварҳои гуногун ва инчунин дар муассисаҳои гуногун дар дохил кишварҳо хеле гуногун аст.

Таърихча
--------

Ҳарчанд системаҳои таҳсилоти олӣ аз Юнони Бостон, Эрони Бостон, Руми Бостон, Чин, Ҳиндустони Қадим ва нимҷазираи Арабистон сарчашма мегирад, аммо мафҳуми таҳсилоти такмилӣ аз додани дараҷаҳои гуногун ва таърихи он ба донишгоҳҳои асримиёнагии Урупо, бахусус донишгоҳҳои итолиёӣ оғоз ёфтааст.   Таҳсилоти донишгоҳӣ барои дараҷаи бакалавр то 6 сол ва барои дараҷаи магистр ё докторантура то 12 сол давом мекунад.

Аҳамияти асосии таҳсилоти такмилӣ дар он буд, ки барои шахсе, ки чунин дараҷае гирифтааст, он иҷозатномае барои кори омӯзгорӣ буд.

(Калимаи "доктор" аз решаи лотинии docere гирифта шудааст, ки маънояш "таълим додан" аст).

Сарчашмаҳо
----------

1. ↑  Postgraduate | SmartStudent (en-US). *SmartStudent*. 5 июли 2018 санҷида шуд. Баргирифта аз сарчашмаи аввал ۲۳ مارس ۲۰۱۹.
2. ↑  *Lexikon des Mittelalters*, 1999
3. ↑  *Lexikon des Mittelalters*, 1999
**Ҷумҳурии Доҳуми ё Ҷумҳурии Дагомея** ( фр. République du Dahomey ) 11 декабри соли 1958 ҳамчун мустамликаи худидоракунанда дар Иттиҳоди Фаронса таъсис дода шудааст. Пеш аз ба даст овардани Мухторият, он Дагомеяи Фаронса номида мешуд ва қисми Иттиҳоди Фаронса буд. 1 августи соли 1960 мустамлика аз Фаронса истиклолияти комил ба даст овард.

Дар соли 1975, кишвар номгузории Бенин номида шуд, аз халиҷи Бенин (он дар навбати худ ба номи Имперотурии Бенин, ки пойтахти он дар шаҳри Бенин, Нигерияи муосир буд, номида шуд), зеро калимаи "Бенин" дар муқоиса бо "Дагомея" ", барои ҳамаи гурӯҳҳои этникии давлат аз ҷиҳати сиёсӣ бетараф ҳисобида мешуд.

Нигаред инчунин
---------------

* Дагомеяи Фаронса
**Денис Бечирович** Шаблони холии {{ВД-Дебоча}}  сиёсатмадор, профессор ва муаррихи босниягӣ, узви 8-ум ва феълии босниягӣ дар Президиуми Босния ва Ҳерсеговина аст. Вай қаблан аз соли 2019 то соли 2022 узви Палатаи миллии халқӣ буд. Дар соли 2022 ӯ ноиби президенти Ҳизби сотсиал-демократӣ аст.

Бечирович дар Тузла таваллуд шуда, соли 1998 Донишгоҳи Тузларо хатм кардааст. Соли 2000 ба аспирантураи факултети фалсафаи Донишгоҳи Сараево дохил шуд. Бечирович пеш аз фаъолияти сиёсй муаллими таърихи мактаби ибтидоии шахри Тузла буд. Аз соли 1998 то соли 2002 дар мактаби ибтидоии зодгоҳаш кор кардааст.

Бечирович аз соли 1993 узви Ҳизби сотсиал-демократӣ аст. Дар соли 1998, ӯ узви Федерального парламенту[en] шуд. Пас аз ду сол вай дар ассамблеяи кантоналии Тузла ғолиб баромад ва аъзои Палатаи федералии халқӣ таъин шуд. Дар интихоботи умумии соли 2006 Бечирович вакили Палатаи намояндагон интихоб шуд. Дар интихоботи умумии соли 2018 ӯ барои курсӣ дар президиуми Босния ва Ҳерсеговина аз боснияҳо номзад шуд, аммо интихоб нашуд. Баъди интихоботи умумихалқӣ вай аъзои Палатаи миллии халқӣ шуд.

Дар интихоботи умумии соли 2022, Бечирович бори дигар барои курсии Президиум ҳамчун узви Босния ширкат кард ва интихоб шуд, собиқ узви президиум Бакир Изетбеговичро мағлуб кард. Бечирович 16 ноябри соли 2022 хамчун аъзои Президиум савганд ёд кард.

Доробок
-------

Бечирович бахшида ба таърихи муосири Босния ва Ҳерсеговина якчанд китобу мақолаҳо навиштааст.

* Bećirović, Denis (2012). *Informbiro i sjeveroistočna Bosna: odjeci i posljedice sukoba KPJ-Informbiro 1948.-1953.* [*Informbiro and the North East Bosnia: echoes and consequences of the KPJ-Informbiro conflict 1948-1953*] (in босниягӣ). Sarajevo: Feri. ISBN 9789958933776.
* Bećirović, Denis (2012). *Islamska Zajednica u Bosni i Hercegovini za vrijeme avnojske Jugoslavije (1945-1953)* [*The Islamic Community in Bosnia and Herzegovina during the AVNOJ Yugoslavia (1945-1953)*] (in босниягӣ). Sarajevo: Bošnjačka nacionalna zajednica. ISBN 9789535526483.
* Bećirović, Denis (2021). *Teritorijalni ekspanzionizam Srbije prema Bosni i Hercegovini (1804-2020)* [*The territorial expansionism of Serbia towards Bosnia and Herzegovina (1804-2020)*] (in босниягӣ). Sarajevo: University of Sarajevo. ISBN 9789958028380.

Эзоҳ
----

1. ↑  Komšić, Cvijanović i Bećirović preuzeli dužnost u Predsjedništvu BiH (bs). *slobodnaevropa.org* (16 листопада 2022). 16 листопада 2022 санҷида шуд.

Пайвандҳо
---------

* Денис Бечирович дар parlament.ba
**Желико Твиёнувич** ( сербӣ: Жељка Цвіјановіћ, Željka Cvijanović ;  4 марти соли 1967, Теслич ) — фаъоли сиёсии сербиягии Босния ва Герцеговина. Аз 16 ноябри соли 2022 раис ва узви Президиуми Босния ва Ҳерсеговина (аз сербҳо). Президенти Ҷумҳурии Сербӣ дар Босния ва Ҳерсеговина аз 19 ноябри соли 2018 то 15 ноябри соли 2022; дар 2013-2018 сол Сарвазири Ҷумҳурии Сербӣ буд.

Тарҷумаи ҳол
------------

Истифодаи кортҳои мушаххаси ҳар як гурӯҳи этникии Босния ва Ҳерсеговинаро дастгирӣ мекунад.

Махфият
-------

Ду фарзанд тарбия мекунад.

Дидгоҳҳои сиёсӣ
---------------

Эзоҳ
----

1. ↑  Архівована копія. 29 березня 2018 санҷида шуд. Баргирифта аз сарчашмаи аввал 28 грудня 2017.

* Тарҷумаи ҳол [бойгонӣ 28 декабри соли 2017 дар Wayback Machine .] (серб.)
* Тарҷумаи ҳол
**Абутоҳири Хотунӣ** (*Муваффақуддин Абутоҳир Ҳусайн ибни Ҳайдар*; ? — баъди 1137) — шоир, нависанда ва тазкиранигори форс-тоҷик, муаллифи «Шикорномаи Маликшоҳ», «Таърихи Салоҷиқа» ва тазкираи «Маноқибу-ш-шуаро».

Зиндагинома
-----------

Дар хидмати дарбори Маликшоҳи Салҷуқӣ ва завҷааш Гавҳархотун будааст ва аз ин рӯ «Хотунӣ» тахаллус кардааст. Якчанд қасида, ғазал, қитъаоти панду ахлоқӣ, муаммо ва абёти парокандааш ба воситаи тазкираҳо ва фарҳангҳо боқӣ мондааст.

Xотунӣ муаллифи қадимтарин тазкираи шоирони форс-тоҷик ба номи «Маноқибу-ш-шуаро» мебошад, ки ҳанӯз дастраси муҳаққиқон нашудааст. Китобҳои «Шикорномаи Маликшоҳ», «Таърихи салоҷиқа»-ро ба Xотунӣ нисбат медиҳанд. Xотунӣ китобхонаи мўътамаде доштааст, ки чингизиён соли 1221 сӯзондаанд.

Эзоҳ
----

Адабиёт
-------

* Хотунӣ // Ховалинг — Ҷӯяк. — Д. : СИЭСТ, 1988. — (Энциклопедияи Советии Тоҷик : [дар 8 ҷ.] /  сармуҳаррир М. Д. Диноршоев ; 1978—1988, ҷ. 8).
**Маcҷиди Сӯфӣ Аллоҳёр** — ёдгории меъморӣ дар дар шаҳраки Вахшувари ноҳияи Деҳнави вилояти Сурхондарёи Ӯзбекистон воқеъ гардида, соли 1713 бунёд гардидааст.

Дар бораи шаҳрак ва мазори Сӯфӣ Оллоҳёр шарқшиносон Л. И. Ремпел ва Д. Н. Логофет маълумот додаанд. Сӯфӣ Оллоҳёр -шоири аҳли тасаввуф, аслан ҳокими золиме аз шаҳри Истаравшан (Ӯротеппа) буда, бо бераҳмӣ ном бароварда, аз кардаҳои худ пушаймон гардида, мехоҳад бо амалҳои нек гуноҳҳои худро шӯяд. Ба назди ҳокими Деҳнав меояд. Ҳоким Сӯфӣ Оллоҳёрро ба мавзеи Вахшевар (аз рӯйи ривоятҳо «Шаҳри морон», мумкин «ваҳшимор») мефиристад. Оллоҳёр ба мавзеъ об оварда, он ҷойро обод карда, дар он ҷо масҷид месозад ва як шахси муътабар мегардад.

Эзоҳ
----

1. ↑  Донишномаи Ҳисор.-Душанбе: «Ирфон», 2015, — с. 558—560

Адабиёт
-------

* Аршевская З. А. Ретевеладзе Э. В. Ҳакимов З. А. Средневековые памятники Сурхандарьи. Ташкенг, 1982.
**Шиҳобуддини Бадоунӣ** (маъруф ба **Шиҳоби Маҳмара**, мутахаллис ба **Шиҳоб**) — шоир ва донишманди форсизабони Ҳиндустон да охири қарни ХIII ва аввали қарни ХIV.

Зиндагинома
-----------

Дар назди падараш ва донишмандони замонаш илм омӯхтааст. Шиҳобуддини Бадоунӣ аа давраи ҷавонӣ ба тасаввуф майл намуда, пайрави силсилаи чиштия шуд.

Мувофиқи маълумоти маъхазҳои адабӣ Шиҳобуддини Бадоунӣ адиби сермаҳсул будааст, вале ҳамаи асарҳои у то замоин мо боқӣ намондаанд. Дар тазкираи «Арафот-ул-ошиқин»-и Тақии Авҳадӣ (а. 17) аз осори у тақр. 1000 байт оварда шудааст. Бештари ашъори боқимондаи Шиҳобуддини Бадоунӣ қасидаҳо мебошанд, ки мавзуъ ва мазмунҳои фалсафию ирфонӣ, андешаҳо оид ба олами ҳастӣ, зарурати накукорӣ ва хайру саховатро дар бар мегиранд. Шиҳобуддини Бадоунӣ донандаи моҳири санъатҳои бадеии назми классикии форс-тоҷик буд. Вай якчанд қасидаи маснуъ дорад, ки дар онҳо санъатҳои бадеии гуногунро устодона истифода кардааст.

Шиҳобуддини Бадоунӣ дар тарбияи адибони соҳибзавқ ва барқарор намудани пояи адабиёти форсизабони Ҳиндустон саҳми намоёне гузоштааст. Шоирони машҳури он давр Амир Хусрави Деҳлавӣ ва Зиёуддини Нахшабӣ аз ҷумлаи шогирдони у мебошапд. Аксар достонҳои «Хамса»-и Амир Хусравро Шиҳобуддини Бадоунӣ таҳрир намудааст.

Эзоҳ
----

Адабиёт
-------

* Шиҳобуддини Бадоунӣ // Ховалинг — Ҷӯяк. — Д. : СИЭСТ, 1988. — (Энциклопедияи Советии Тоҷик : [дар 8 ҷ.] /  сармуҳаррир М. Д. Диноршоев ; 1978—1988, ҷ. 8).

* Алиев Г. Ю. Персоязычная литература Индии, М. 1968.
**Абдулмалик Исомӣ** (форсӣ: عبدالملک عصامی‎; зод. 1311) — таърихнигори форсизабони Ҳинд, муаллифи «Футӯҳу-с-салотин».

Зиндагинома
-----------

Наса­баш бо панҷ восита ба вазири халифаҳои аббосӣ — Фах­руддини Исомӣ мерасад, ки дар аҳди Шамсуддини Ил­тутмиш аз Бағдод ба Ҳинд омада, вазир таъйин шуда буд. Ҷадди дигараш Зуҳайрулмамолик писари Фахруддини Исомӣ буд, ки дар аҳди Носируддин мансаби вакилдари­ро ба уҳда дошт. Исомӣ баъдан аз бобои худ бо номи Изоуд­дини Исомӣ ёд мекунад, ки дар замони ҳукмронии Ғиё­суд дини Балбан мансаби сипаҳсолорӣ дошта, таърихни­гор зери тарбияи ӯ ба камол расида буд. Исомӣ тақр. соли 1311 таваллуд шуда, то 16­солагӣ дар Деҳлӣ зиндагӣ дошт. Ӯ ҳангоми интиқоли пойтахт аз Деҳлӣ ба Давлатобод (1326—1327) ҳамроҳи дигар сокинони шаҳр ба таври иҷборӣ муҳоҷир шуда, баъди фавти бобояш дар роҳи сафар ятим монд. Исомӣ то соли 1351 дар Давлатобод иқомат карда, бо пуштибонии қозӣ Баҳоуддин ба дарбори Алоуддини Баҳ­маншоҳ роҳ ёфт. Исомӣ пеш аз сафари Ҳиҷоз хост аз худ дар Ҳиндустон ёдгоре гузорад, то номи худ ва гузаштаго­нашро дар таърих сабт кунад ва ҳамин тариқ ба навишта­ни «Футуҳу­с­салотин» шурӯъ кард. Ӯ ин асарашро зери сарпарастии султон Алоуддин дар ҳаҷми 12 ҳазор байт, дар муддати 5 моҳу 9 рӯз дар пайравии «Шоҳнома»­и Фирдавсӣ таълиф кард. Исомӣ дар «Футуҳу­с­салотин» таъ­рихи тохтутози мусулмононро ба Ҳинд аз замони ҳуҷуми Маҳмуди Ғазнавӣ то аҳди Муҳаммади Туғлақ шоҳ инъи­кос кардааст. Ин китоб бо номи «Шоҳномаи Ҳинд» низ машҳур аст. Китоби Исомӣ идомаи «Шоҳнома»­и Фир дав­сист, зеро Фирдавсӣ дар «Шоҳнома» аз Ҳазрати Одам то Маҳмуди Ғазнавӣ қиссаҳои шоҳонро баён намудааст. Исомӣ он ҳамаро дар дебоча ба таври мухтасар ҷой дода, баъдан лашкаркашии султонҳои мусулмонро инъикос кардааст. Ба қавли худи Исомӣ, баъд аз он ки шабе дар хобаш бо Низо­мии Ганҷавӣ ҳамсуҳбат шуда, шогирдии ӯро қабул на­муд, ба навиштани «Футуҳу­с­салотин» шурӯъ ва ба «Хамса»­и Низомӣ пайравӣ кард.

Эзоҳ
----

1. 1 2  Record #306219467 // VIAF(бис.) — [Dublin, Ohio]: OCLC, 2003.
2. 1 2   (ингл.) — Consortium of European Research Libraries.

Адабиёт
-------

* Исомӣ / С. Ҳусайнов // Боз — Вичкут. — Д. : СИЭМТ, 2014. — (Энсиклопедияи Миллии Тоҷик : [тахм. 25 ҷ.] /  сармуҳаррир Н. Амиршоҳӣ ; 2011—2023, ҷ. 3). — ISBN 978-99947-33-46-0.


|  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- |
| ⚙️  Гузариш ба унсури Викидода | 

| Дар феҳристҳои китобшинохтӣ |
| --- |
| 
* BNF: 14394996d
* GND: 1023650312
* ISNI: 0000000426079589
* NTA: 181877902
* SUDOC: 221244069
* VIAF: 306219467
* WorldCat VIAF: 306219467

 |

 |
**Изопрениҳо** , синфи калони пайвастҳои табиӣ, ки дар андомгон аз асиди мевалонат ҳосил мешаванд. Асиди мевалонат дар микросомаҳои ҳуҷайраҳо ба «ҷузъҳои панҷкарбона»-и сохторашон шабеҳ ба изопрен табдил меёбад. Синтези биологии изопрениҳо раванди пайвастшавии мураттаб (конденсатсия)-и ин гуна воҳидҳои панҷкарбона дар занҷири дарозиаш гуногун мебошад. Дучандшавӣ, занҷирнокӣ, оксидшавӣ, барқароршавӣ ва гурӯҳбандии чунин занҷирҳо боиси гуногунии сохтори Изопрениҳо мегардад. Ба изопрениҳо стеринҳо, терпенҳо, стероидҳо, каратоноидҳо, ксантофилҳо, ҳамчунин полиизопреноиҳо – каучуки табиӣ ва гуттаперча мансубанд. Баъзе изопрениҳо аҳаммияти зиёди биологӣ доранд, масалан ҳормонҳои ҳайвонот, рустанӣ ва мавҷудоти дараҷаи паст, баъзе витаминҳо, антибиотикҳо, аттарактанҳо ва ғайра.

Эзоҳ
----

Адабиёт
-------

* Изопрениҳо / ЭМТ // Замин — Илля. — Д. : СИЭМТ, 2018. — (Энсиклопедияи Миллии Тоҷик : [тахм. 25 ҷ.] /  сармуҳаррир Н. Амиршоҳӣ ; 2011—2023, ҷ. 7). — ISBN 978-99947-33-89-9.
**Шӯнавоӣ**, **сомеъа** () — яке аз ҳавоси хамсаро гуянд, ки тавассути он одам ва ҳайвон садоро дарк мекунад. Вобаста ба дараҷаи инкишоф, ҷои зиндагӣ ва ғайра Сомеаи ҳайвонот гуногун мешавад. Сомеа бори аввал дар ҳашарот ба вуҷуд омадааст. Ҳамаи ҷонварони муҳрадор низ Сомеа доранд; дар ширхурҳо нисоатан тараққи кардааст.

Одам ва ҷонварони дараҷаи оли садоро бо гуши беруниашон қабул карда, тавассути пардаи гӯш ва устухончаҳои сомеа (гӯши миёна) ба ҳалзуни лабиринт (гӯши дарунӣ) медиҳанд. Дар он ҷо лаппиши пардаи асоси нуги асабҳои ҳассоси узви Корти (аз номи гистологи итолиёӣ А. Корти)-ро меангезад ва ангезиш ба мағзи сар дода мешавад. Одам мавҷҳои басомадашон аз 10—20 Гц то 20 кГц ва ромуз аз 100 Гц то 200 кГц-ро қабул карда метавонад. Аз таъсири дуру дарози садои баланд ҳассосияти Сомеа паст мешавад. Кӯршабпарак, ромуз ва баъзе паррандагон шакли махсуси сомеа — эхолокасия доранд.

Эзоҳ
----

Адабиёт
-------

* Сомеа // Сақофӣ — Ховалинг. — Д. : СИЭСТ, 1987. — (Энциклопедияи Советии Тоҷик : [дар 8 ҷ.] /  сармуҳаррир М. Д. Диноршоев ; 1978—1988, ҷ. 7).
**Абузайд Муҳаммад ибни Исмоили Исфаранҷӣ** (? — қарни XII) — донишманд, фақеҳ, муҳаддис ва шоири форс-тоҷик.

Зиндагинома
-----------

Соли 1155 зимни сафари Самарқанд ба зиёрати Самъонӣ рафта, ҳангоми мулоқот бо ӯ узри ба зиёрат дер омаданашро бо ду зербайти арабии иншокардаи худ баён кардааст:

> Мин ҳаққи абдика ан ямшӣ илайка камо  
> 
> Ямшӣ-л-абиду ило абвоби содоти.  
> 
> Локиннанӣ хоифун ан ло уъаввиқука ан  
> 
> Вирди-л-ибодоти ав вирди-л-ифодоти.
> 
> 

Тарҷума:

> Аз ҳаққи бандаат ин бувад, ки равад ба сӯят,  
> 
> Ончунон ки раванд бандагон ба дари хоҷагон.  
> 
> Лек тарсам аз он, ки мабодо монеъ шавам туро  
> 
> Аз вирди ибодатҳо ва ё аз вирди ифодатҳо.
> 
> 

Тахаллус ва исми нисбати Исфаранҷӣ баргирифта аз Исфаранҷ — яке аз деҳаҳои Суғди нощияи Самарқанд аст.

Эзоҳ
----

Адабиёт
-------

* Исфаранҷӣ / С. Шаҳобуддинов // Илм — Исҳоқ. — Д. : СИЭМТ, 2019. — (Энсиклопедияи Миллии Тоҷик : [тахм. 25 ҷ.] /  сармуҳаррир Н. Амиршоҳӣ ; 2011—2023, ҷ. 8). — ISBN 978-99947-33-98-9.
**Мавлонозода**(? — қарни XIV) — Яке аз роҳбарони шӯриши Сарбадорони Самарқанд бар зидди муғулҳо соли (1365—1366).

Баъд аз шикасти Ҳусайну Темур (аз хони муғул Илёсхӯҷа соли 1365) онҳо бо лашкари боқимонда аз Мовароуннаҳр фирор карданд ва сокинони Самарқанд барои мудофиаи хеш дар андеша монданд. Ашрофони шаҳр аз тарси молу мулки хеш нияти таслим шуданро доштанд.
Дар ҷамомади мардуми шаҳр, ки дар масҷиди ҷомеъи Регистон баргузор гардид, мардум ба қарор омад, ки зидди истилогарон муборизаро давом диҳад. Толибилми мадраса Мавлонозода бо розигии ҳозирон вазифаи роҳбарии мудофиаи шаҳрро ба уҳдаи худ гирифт. Ҷунбиши сарбадорони Хуросон ва давлатсозии онон чунон асаре дар миёни мардум гузошта буд, ки ин наҳзат низ бо тақлид аз Давлати сарбадорони Хуросон номи Сарбадоронро гирифт. 10 ҳазор нафар ҷавонони мусаллаҳ дар атрофии Мавлонозода ва ёрони ӯ Мавлоно Хурдаки Бухороӣ ва Абӯбакр Калавин Наддоф гирд омада, баҳри ҳифзи Самарқанд савганд ёд карданд, ки «Сар ба дор диҳем, вале ғулом нашавем». Мардуми шаҳр ҷилавӣ ҳукуматро ба даст гирифт, ва як навъ ҳукумати халқие сардори шаҳр гардид. Косибону ҷавонон аслиҳа ва лавозимоти хурокаро аз ашрофон гирифта ба як анбор ҷамъ оварданд, то ин ки муҳосираи бардавомро гузаронанд.

Хони муғул Илёсхӯҷа, ки аз фирори Ҳусайну Темур хабар дошт, мепиндошт, ки Самарқанд бе мудофиа аст. Аз ин рӯ, муғулҳо яку якбора ба дарвозаи кушодаи шаҳр дохил шуданд. Ҳангоме ки онҳо ба ҷои камин гирифтаи Мавлонозода расиданд, мудофиакунандагон аз паси сангарҳо истода, душманро бо фалахмон ба зери борони санг гирифтанд. муғулҳо қариб ду ҳазор касро талаф дода, маҷбур шуданд ақиб нишинанд.
Лашкариёни муғул дубора ба Самарқанд хамла оварданд, лек ин бор ҳам муваффақият ба даст оварда натавонистанд. Аз ин рӯ истилогарон маҷбур шуданд, ки аз мухосираи Самарқанд даст кашида, фақат ба ғорат кардани атрофии шаҳр қаноат карда, пас гарданд. Ҳамин тавр самарқандиҳо шаҳри худро аз дасти лашкари муғул начот доданд.

Ҳусайну Темур соли 1366 бо лашкар ба Самарқанд омада, дар даромадгоҳи он қарор мегиранд. Пас роҳбарони Сарбадоронро ба назди хеш хонданд. Сарбадорон ба суханони маккоронаи Темур ва Ҳусайн бовар карда, ба қароргоҳи Ҳусайн ҳозир шуданд. Ҳусайн аҳдшиканона ҳамаи роҳбарони сарбадоронро (ғайр аз Мавлонозода, ки бо илтимоси Темур ӯ зинда монд) ба қатл расонид. Ҳамин тавр ҷунбиши сарбадорон пахш карда шуд.

Эзоҳ
----

1. ↑  Ҳотамов Н. Б. Довудӣ Д. Муллоҷонов С. Исоматов М. Таърихи халқи тоҷик (Китоби дарсӣ). — Душанбе,2011, — с.146-147.
**Бадеъ ат-Турк** (ар. بدیع الترک‎; **Аҳмад ибни Муҳаммад ал-Оҷӣ**; соли таваллуд ва вафот номаълум) — шоири зуллисонайни садаи XII. Ба забонҳои форсӣ ва арабӣ шеър эҷод кардааст.

Зиндагинома
-----------

Дар манобеи адабӣ дар бораи рӯзгори Б. маълумоте дарҷ нагардидааст. Аз осораш намунаҳое дар «Лубобу-л-албоб»-и Авфӣ, «Ҳадоиқу-с-сеҳр фӣ дақоиқ-иш-шеър»-и Рашидуддини Ватвот, «Харидат ал-қаср ва ҷаридат ал-аср»-и Имодуддин ал-Исфаҳонӣ (1125–1200) оварда шудаанд. Имодуддини Исфаҳонӣ Бадеъ ат-Туркро зодаи деҳае дар наздикии Табрез гуфта, Ризоқулихони Ҳидоят ӯро ба унвони «Ҳаким» ёд карда, мегӯяд, ки Турку қалъаест дар Сиистон ва Бадеъ ат-Турк дар ҳамон ҷой ба дунё омадааст. Аз намунаҳои осори Бадеъ ат-Турк бармеояд, ки дар навъҳои қасида, рубоӣ, қитъа шеър мегуфтааст. Мавзӯи ашъораш мадҳ, васф, фахр, панду андарз мебошад. Ба туркӣ шеър гуфтани Бадеъ ат-Турк дар ягон манбаи адабӣ қайд нашудааст, вале дар ашъори арабияш ӯ аз қавми турк буданашро ёд кардааст. Ин навъ фахрия дар шеъри арабизабони Хуросону Мовароуннаҳр ҳодисаи бесобиқа буд ва баъд аз ӯ ҳам ба назар намерасад.

Эзоҳ
----

Адабиёт
-------

* Ватват Рашид ад-дин. *Сады волшебства в тонкостях поэзии (Хадаик ас-сихр фи дакаик аш-ши`р).* М. 1985;
* رضا قلیخان هدایت. مجمع الفصحا. بخش اول از جلد اول. تهران، ۱۳۸۲ هـ. ق؛
* محمد عوفی. لباب الالباب. تهران، ۱۳۶۱ هـ. ش؛
* الاصفهانی عماد الدین. خریدة القصر و جریدة العصر. تهران، ۱۳۷۸ هـ. ش

Сарчашма
--------

* Асос — Боз. — Д. : СИЭМТ, 2013. — 664 с. — (Энсиклопедияи Миллии Тоҷик : [тахм. 25 ҷ.] /  сармуҳаррир Н. Амиршоҳӣ ; 2011—2023, ҷ. 2). — ISBN 978-99947-33-52-4.
**Амир Шоҳии Сабзаворӣ** (Сабзавор, устони Хуросони Разавӣ — 1453) — шоири тоҷик.

Зиндагинома
-----------

Окомалик бинни Чамолиддин Амиршохи ё Шохи аз шоирони ғазалсарои бомахорати тоҷик буда, тақрибан соли 1385 (787 ҳиҷрӣ) дар Фирӯзкӯҳи Сабзавор таваллуд ёфтааст. Падари ӯ аз сулолаи Сарбадорон буд, ки дар чануби Хуросон хукумат меронданд. Вай баъди андухтани дониш ва ҳунар муддате дар Ҳирот зиста, баъдан хокими Астаробод таъйин гардида будааст. Шоҳӣ хаттоту рассом ва мусикидон низ будааст.
Шоҳӣ соли 1453 (857 ҳиҷрӣ) дар Астаробод фавтидаас, аммо часади уро ба Сабзавор оварда дафн кардаанд.
Аз Шохи то ба замони мо як девон омада расидааст, ки дорои ғазалиёту китъаот ва рубоиёт мебошад.

Намунаи ашъор
-------------

### Аз ғазалиёт

Хат бар лолаи тар мушки Чин рехт,
Бунафша бар канори ёсумин рехт.
Сабо гарде, ки бурд аз остонат
Аруси гунчаро дар остин рехт.
Ба шухи абруят зебокамонест,
Ки чашмат хуни халқе аз камин рехт.
Гул аз шухи хамезад бо рухат лоф,
Чу дид аз шарми руят бар замин рехт.
Шароби ошики то хурд Шохи,
Ба химмат чуръа бар чархи барин рехт.
### Аз қитъаот

Аз ҷамъи мохруен хамсухбат аст моро.
Асбоби хуррамиро сад гуна соз карда.
Аз бодаҳои васлаш хар кас гирифта чоме.
Чун даври мо расида, оҳанги соз карда.
Лаб бар лабаш чу согар халқе ба кому, Шохи
Аз дур чун сурохи гардон дароз карда.
### Тамсил

Шабе бо сурохи хамегуфт шамъ,
Ки эй хар шабе мачлисорои дӯст,
Туро бо чунин кадр пеши кадах
Сучуди дамодам бигу, аз чи руст?
Сурохи бад-у гуфт: «Нашнудаи?
Тавозеъ зи гарданфарозон накуст»
### Аз рубоиёт

Аз лолаву сабза нақшбандони баҳор
Шангарф барангехта андар зангор.
Дар оби равон шукуфа андохта акс
Чун анчуми собиту сипеҳри сайёр.

Эзоҳ
----

1. 1 2  Record #26536597 // VIAF(бис.) — [Dublin, Ohio]: OCLC, 2003.

  


|  |  |
| --- | --- |
|  | *Мақолаи мазкур дар бораи шоир нопурра аст. Шумо ба Википедиа бо пурракардани он ёрӣ расонед*. |
**Баҳоуддин Соми I** (форсӣ: بهاء الدین سام‎; ? — 1149, Ғур) — фармонравои давлати Ғуриён (1149), бародар ва ҷонишини Сайфуддини Сурӣ ва писари Иззуддин Ҳусайни Ғурӣ.

Эзоҳ
----

Зиндагинома
-----------

Пас аз он ки бародараш султон Сайфуддини Сурӣ дар соли 1149 ба тахти подшоҳӣ нишаст, Баҳоуддинро ҳокими Сангаи вилояти Ғур таъйин намуд. Дар аҳди ҳукмронии падараш Изуддин Ҳусайн байни Ғуриён ва Ғазнавиён мухолифатҳо вуҷуд надоштанд, аммо Баҳодуршоҳи Ғазнавӣ писари ӯ — Қутбуддин Муҳаммадро, ки ҳокими Фирӯзкӯҳ буд, заҳр дода ҳалок кард ва мухолифати миёни ду хонадон оғоз ёфт. Баҳоуддин ба Фирӯзкӯҳ омад ва с. 1149 ҳокими он ҷо шуд. Султон Сайфуддини Сурӣ барои гирифтани интиқоми бародараш Қутбуддин Муҳаммад ба Ғазнӣ ҳамла оварда, баъди шикасти Ғазнавиён зимоми роҳбарии он ҷоро ба дасти Баҳоуддин супурд. Баҳоуддин замони салтанаташ барои ободии давлати Ғуриён — ш. Фирӯзкӯҳ талош намуд ва дар атрофи Ғур чаҳор қалъаи устувор бино кард. Ӯ ду писар — Ғиёсуддин Муҳаммади Сом ва Муъиззуддин Муҳаммади Сом дошт, ки баъдан ҳар ду бузургтарин султонони имперотурии Ғуриён шуданд. Таърихнигорони асримиёнагӣ Баҳоуддинро шоҳи фарҳангдӯст ва ҳомии фозилону шоирон муаррифӣ кардаанд.

Баҳоуддин Соми II (c. таваллуд номаълум — вафот 1205), подшоҳ аз хонадони Ғуриён. Фарзанди Шамсуддин Муҳаммади Ғурӣ ва набераи духтарии Баҳоуддин Соми I. Соли 1192 ҳокимиятро дар Бомиён ба даст оварда, баъди вафот ҳокими турктабори Балх Озия, ки тобеъ ва хироҷгузори Қарохитоиён буд, с. 1197 ш. Балхро ҳам ба тасарруфи худ даровард. Сипас дар муддати кӯтоҳе тамоми Тахористонро тобеъ намуд. Тадриҷан ҳудуди давлатдории Баҳоуддин аз Шарқ то Кашмир, аз Ғарб то Тирмизу Балх, аз Шимол то Қошғар, аз Ҷануб то Ғуру Ғарҷистон доман паҳн кард. Баҳоуддин бо лашкари азим с. 1205 барои тасарруфи Ғазнӣ кӯшид, вале дар роҳ бар асари беморӣ даргузашт.

Баҳоуддин Соми III (с. таваллуд номаълум — вафот 1221), подшоҳ аз хонадони Ғуриён. Писари Ғиёсуддин Муҳаммади Ғурӣ ва набераи Баҳоуддин Соми I. Дар 14-солагӣ бо ёрии амирони турк ва ғурӣ дар Фирӯзкӯҳ ба тахти подшоҳӣ нишаст, аммо амалан модараш ҳоким буд. Модари Баҳоуддин бо мадади туркҳо иддае аз душманони салтанатро қисман қатл кард ва бархеро зиндонӣ намуд. Амакзодаи Баҳоуддин Алоуддини Отсиз — писари Алоуддини Ҷаҳонсӯз, ки дар хидмати султон Муҳаммади Хоразмшоҳ буд, бо иҷозати султон ба Фирӯзкӯҳ лашкар кашид ва пас аз ду рӯзи набард Баҳоуддинро шикаст дод. Баҳоуддинро дастгир карда, ҳамроҳи модар, бародар ва хоҳаронаш ба Хоразм бурданд. Онҳоро то ҳамлаи Чингизхон дар дарбори Муҳаммади Хоразмшоҳ нигоҳ доштанд ва с. 1221 Баҳоуддин ва бародараш бо фармони модари Султон Муҳаммади Хоразмшоҳ — Турконхотун дар дарёи Ҷайҳун ғарқ карда шуданд.

Эзоҳ
----

Адабиёт
-------

* Баҳоуддин Соми I // Асос — Боз. — Д. : СИЭМТ, 2013. — (Энсиклопедияи Миллии Тоҷик : [тахм. 25 ҷ.] /  сармуҳаррир Н. Амиршоҳӣ ; 2011—2023, ҷ. 2). — ISBN 978-99947-33-52-4.

* Давлатдории тоҷикон дар асрҳои 9-14. — Д. 1999;
* میر غلام محمد غبار. افغانستان در مسیر تاریخ. قم، ۱۹۸۰
**Низомуддин Абулъалои Ганҷавӣ**  (? — қарни XII) — шоир ва донишманди форс-тоҷик дар дарбори Шервониён.

Зиндагинома
-----------

Пас аз таҳсили улум ва расидан ба синни камолот ба хидмати намояндаи сулолаи Шервоншоҳиён Манучеҳр (1120—1150) омад ва чун сардафтари шоирони муҳити адабии Шервон унвони маликушшуарроро соҳиб гашт. Инчунин тазкиранависон аз ӯ чун устоди Хоқонии Шервонӣ ва Фалакии Шервонӣ ёд кардаанд. Шоирони дарбор ба ӯ ҳасад мебурданд, дар назди ҳоким чун ифшогари рози давлат ба ӯ туҳмат карданд. Бар асари ин туҳмату иғвоҳо Абулъалои Ганҷавӣ аз дарбор ронда шуд. Девон доштааст, вале то ҳол дастрас нагардидааст. Аз пораҳои қасоид, ғазалҳо ва абёти боқимондааш бармеояд, ки шеърҳояш маъниву мазмуни баланд доранд. Дар онҳо мавзӯъҳои ҳасби ҳол, мадҳ, фахр, шикоят аз беадолатиҳои замона, панду андарз ва ғайраро дарёфт метавон кард. Абёти зерин аз ӯст:

Замирам абру сухан гавҳар асту дил дарё,
Забон мунодии ин гавҳару замона баҳо.
Ба чун мане, ки зи ақрони худ сабақ бурдам,
Гар аҳли Ганҷа тафохур кунанд, ҳаст сазо.
Суханварон ба ман ар иқтидо кунанд, сазад,
Аз он қибал, ки манам қудваи ҳама шуаро…
Чу шуд равони Имодӣ ба ман гузошт шараф,
Чу рафт ҷони Саноӣ ба ман бимонд сано.
Зи лафзу мартабаю қуввату сафо назмам,
Гумон барӣ, ки зи нор асту обу хоку ҳаво.

Эзоҳ
----

Адабиёт
-------

* Абулъалои Ганҷавӣ // А — Асос. — Д. : СИЭМТ, 2011. — (Энсиклопедияи Миллии Тоҷик : [тахм. 25 ҷ.] /  сармуҳаррир А. Қурбонов ; 2011—2023, ҷ. 1). — ISBN 978-99947-33-45-3.

* Адабиёти форсу тоҷик дар асрҳои XII—XIV, қисми 1. — Д. 1976.
**Ғайбат** (ар. غيبت‎ — ғоибӣ, набудан) — дар тасаввуф якҷо бо калимаи «ҳузур» истифода мешавад.

Вақте файз ва таҷаллии Худо пеши солик қарор мегирад, ӯ фаромӯш мекунад, ки вай ки аст ва дар куҷост. Солике, ки ҳамаи ҳис ва фикрашро нисбат ба олами офарида аз даст додааст, ӯ дар ҳузури Худо мебошад. Оне, ки Худоро фаромӯш кардааст, дар ҳузури олами офарида ва нафси худ қарор дорад. Дар оини шиа «ҳолати ғоиб»-и имомро ифода мекунад. Тасаввурот дар бораи имоми «ғоиб» ва баргаштани ӯ миёни пайравони Алии Абӯтолиб ба вуҷуд омадааст. Сабоиҳо, пайравони Абдуллоҳ ибни Сабо низ марги Алиро инкор мекарданд ва бори аввал дар Ислом таълимоти риҷъатро қоил шуда, «боз гаштан»-и ӯро интизор буданд. Барои онҳо Алӣ имоми Маҳдист. Дар вуҷуди ӯ ҷузъе аз аъзои илоҳӣ мавҷуд аст ва вай ба замин нузул хоҳад кард ва аз душманонаш интиқом хоҳад гирифт. Бархе аз сабоиён иддао доранд, ки Алӣ дар абрҳо ниҳон аст, раъду барқ тозиёна ё табассуми ӯст. Ин аст, ки пайравони саббоия ҳангоми раъду барқ мегӯянд: «Бар ту салом, эй амирулмӯъминин». Таълимот дар бораи «ҳолати ғоиб»-и имом, миёни кайсониҳо (пайравони Мухтор ибни Абӯубайда мулаққаб ба Кайсон), тарафдорони имомати Муҳаммад (ваф. 700), писари Алӣ ташаккул ёфтааст. Кайсониҳо иддао доштанд, ки Алӣ на аз рӯи хешу таборӣ бо Муҳаммад (с.), балки аз рӯи ирсияти маънавӣ имом шуд ва Алӣ низ бояд чунин муносибат намуда, имоматро ба ҳасан, ҳусайн ва Муҳаммад ибни ҳанифия медод. Онҳо низ ба марги имоми худ бовар накарда, иддао доранд, ки ӯ дар ҷое пинҳон аст ва ҳамчун Маҳдӣ боз мегдад ва заминро пур аз адлу инсоф мекунад. Таълимот дар бораи «ҳолати ғоиб»-и имом дар дигар фирқаҳои шиа, ба монанди имомия ва исноашария низ ривоҷ ёфтааст. Ин таълимот барои пайравони мазҳаби шиа пас аз солҳои 873-74, вақте имоми охирин, имоми дувоздаҳум «ғайб» мезанад ва давраи «ғоибии хурд» (ал-ғайб ас-сағира) оғоз мешавад, аҳамияти хосса пайдо кардааст. Имомиҳо ин имоми ғайбзадаро имоми «ғоиб» ва Маҳдӣ эълон кардаанд. Давраи ғоибии имом бо зуҳури Маҳдии интизорӣ ва ба даст овардани ҳокимият ба охир мерасад. Мувофиқи таълимоти шиа, дар давраи ғ. иртибототро байни имоми ғоиб ва ҷамъияти ӯ «сафирҳо» амалӣ мекунанд. Пас аз вафоти сафири чаҳорум дар соли 940, давраи «ғоибии хурд» ба охир расида, давраи «ғоибии бузург» (ал-ғайба ал-кабира) фаро расидааст, ки то ҳол давом мекунад.

Эзоҳ
----

Адабиёт
-------

* М. ҳазратӣ, И. Саидиён, Ислом: равия, мазҳаб ва фирқаҳои он (маълумотнома), Душанбе, 1993;
* Ислам: энциклопедический словарь, М.: Наука, 1991.

Сарчашма
--------

* Ғайбат / Ф.М. Аҳроров // Ғ — Дироя. — Д. : СИЭМТ, 2016. — (Энсиклопедияи Миллии Тоҷик : [тахм. 25 ҷ.] /  сармуҳаррир Н. Амиршоҳӣ ; 2011—2023, ҷ. 5). — ISBN 978-99947-33-67-5.
**Шомма**, **қувваи буёӣ**, **ҳисси буёӣ** - яке аз ҳавоси панҷгонаро гӯянд, ки буйро ҳис мекунад. Амали мазкур тавассути аъзои шомма сурат мегирад. Аъзои шомма дар ҳайвону инсон аз рецепторҳо (дар қисми болои холигии бинӣ ҷой гирифтаанд), торҳои асаби ҳисси ба он марбут (то 20; аз рецепторҳо ба ҷавфи ҷумҷума мераванд), пиёзаки шомма, роҳи буиш (то қишри нимкураҳои калони майна меравад) иборат аст. Ҳангоми дуру дароз ҳис кардани бӯй одам ба он одат мекунад. Зуд пай бурдани бӯй ба ҳарорат, намии ҳаво ва ҳолати системаи асаб вобаста аст. Дар натиҷаи баъзе бемориҳо (мас. зуком) ва пиронсолӣ шомма суст мешавад. Аз ҳад зиёд шудани қувваи буёиро гиперосмия ва заъфи онро гипосмия меноманд: ҳис накардани бӯй аносмия аст.

Эзоҳ
----

Адабиёт
-------

* Шомма // Ховалинг — Ҷӯяк. — Д. : СИЭСТ, 1988. — (Энциклопедияи Советии Тоҷик : [дар 8 ҷ.] /  сармуҳаррир М. Д. Диноршоев ; 1978—1988, ҷ. 8).
**Мавлоно Қадимии Наққош** (қарни XV, Гелон — қарни XVI) — наққош ва шоири форс-тоҷик.

Зиндагинома
-----------

Давраи ҷавонии ӯ дар Гелон сипарӣ шуда, баъдтар барои
такмили дониш ба ш-ҳои Исфаҳону Шероз рафтааст. Аз
илмҳои расмии замон (ҳандаса, кимиё, ҳисоб, ҳадис, тафсир,
сарфу наҳв ва ғ.) огоҳӣ дошт. Наққошӣ пешаи ӯ будааст.
Муаллифи тазкираи «Туҳфаи Сомӣ» аз хоксории ӯ
тавсиф карда, табъи хуби шоирияшро месутуд. Қ. Н. дар
навъҳои гуногуни адабӣ (ғазал, қасида, қитъа, рубоӣ ва
ғ.) шеър гуфтааст. Ӯ худ девони ашъорашро бо тахаллуси
«Қадимӣ» тадвин кардааст, аммо нусхае аз он дастрас нест.

Намунае аз як ғазали ӯ:

> Дидаам рӯйеву ошиқ шуда ҷои аҷабе,  
> 
> Рух намудаст маро боз балои аҷабе.  
> 
> Чора дар ишқи ту ҷон доданам аз дарду ғам аст,  
> 
> Турфа дардест диламрову давои аҷабе.
> 
>

Эзоҳ
----

Адабиёт
-------

* Қадимии Наққош / С. Дурманова // Косон — Қурбон. — Д. : СИЭМТ, 2023. — (Энсиклопедияи Миллии Тоҷик : [тахм. 25 ҷ.] /  сармуҳаррир Н. Амиршоҳӣ ; 2011—2023, ҷ. 11). — ISBN 978-99985-0-053-2.

* Соммирзои Сафавӣ. Туҳфаи Сомӣ. Д. 2018.
**Чашоӣ**, **зоиқа**, маза, таъм - яке аз ҳиссҳои панҷгона. 

Таъм чаҳор навъ мешавад: турш, шӯр, ширин ва талх. Ҳама гуна таъмҳои дигар дар натиҷаи омезиши ин чаҳор маза пайдо мешаванд. Таъм дар қисмҳои гуногуни забон эҳсос мегардад, мас. нӯги забон – таъми ширин, нӯг ва канорҳои он – таъми шӯр, канорҳо – таъми турш, бехи забон – таъми талх. Эҳсоси таъм дар натиҷаи аксуламалҳои махсуси химиявӣ, ки бинобар таъсири мутақобили моддаҳои мазкур бо ретсепторҳои зоиқа ба вуҷуд меоянд, пайдо мешавад. Тахмин мекунанд, ки ҳар як ретсептор сафедаҳои ниҳоят ҳассос дорад ва онҳо ҳангоми таъсири таъмҳои гуногун сохтори худро тағйир медиҳанд. Ангезиш аз ретсепторҳои зоиқа ба силсилаи асаби марказӣ тавассути торҳои асабҳои забону балъум ва таблӣ интиқол меёбад; онҳо аз ретсепторҳои гуногуни забон манша гирифта, ба мағзи дарозрӯя мераванд, сипас аз ташкилаи тӯрмонанд ва таламус гузашта, ба қишри нимкураҳои калон мепайванданд. Маҷмӯи ретсепторҳои зоиқа, роҳҳои интиқоли ангезиш ва унсурҳои қишрии ҳисси таъм анализатори зоиқаро ба вуҷуд меорад. зоиқа вобаста ба синну сол ё дар мавриди баъзе бемориҳо тағйир меёбад.

Зоиқа бинобар осеби ретсепторҳои марбута, роҳи интиқол ё маркази асабҳое, ки фаъолияти онро идора мекунанд, халалдор мешавад. Ноҷӯриҳои мазкур бинобар бо ҳалолати ғафс пӯшида шудан ё захму илтиҳоб пайдо кардани забон, зарар дидани асабҳои забону балъум, сетора, гумроҳ ва рӯй, омоси майна, осеби косахонаи сар, бемории шуоъӣ падид меоянд. Ба носомониҳои зоиқа ҳисси барзиёд (гипергевзия) ё баръакс, сусти таъм (гипогевзия) ва ё тамоман эҳсос накардани он (агевзия) мансубанд. Ҳангоми дисгевзия (таҳрифи маза) беморон ба истеъмоли оҳак ва гил барин моддаҳо, ки барои одамони солим нафратовар аст, хоҳиш пайдо мекунанд. Дар мавриди парагевзия эҳсоси карахт шудану сих задани забон пайдо мешавад, ки ба ангезаҳои берунӣ вобастагӣ надоранд; онҳо мумкин аст бинобар худталқин низ ба вуҷуд оянд. Таваҳҳумоти зоиқавӣ дар беморони рӯҳӣ ва ҳангоми осеби (ё ангезиши) маркази зоиқавии ҳиссаи чакагии мағзи сар мушоҳида мешавад. Тадқиқи анализаторҳои зоиқавӣ ва ихтилоли зоиқа аҳамияти ташхисӣ дорад.