recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
**Комазойӣ** (форсӣ: کامه‌زایی‎), **гаметогенез** (аз гамета ва юн. genesis — пайдоиш, ба вуҷуд омадан) — ҷараёни ташаккул ва рушди комаҳо (ҳуҷайраҳои ҷинсӣ). 

Пайдоишу нумӯи комаҳои модина (тухмҳуҷайра) овогенез, комаҳои нарина (нутфа) сперматогенез ном дорад. Гонотситҳо — ҳуҷайраҳои ибтидоии ҷинсӣ, ки дар ҳамбастагӣ ҷанини ҷинси (гонобласт)-ро ба вуҷуд меоранд, саромади ҳуҷайраҳои комаҳоанд. Гонотситҳои бархе аз ҳайвонот дар онтогенез зуд ҷудо мешаванд (мас. дар аскаридаҳо дар давраи ҷанини 16-ҳуҷайрагӣ яке аз бластомерҳо ба гонотсит гузашта, дар оянда ба ҳамаи ҳуҷайраҳои ҷинсии организм ибтидо мегузорад). Маҳсули Г. ва сифати ҳуҷайраҳои ҷинсӣ (мас. серҳаракатии нутфа) ба ҳолати организм вобастагӣ дорад. Норасоии витамин (алалхусус витамини Е), ихтилоли ҳормонҳо ва тағзияи нодуруст боиси комилан маълул (атрофия) шудани ғадуди ҷинсӣ мегардад. Дар ҳолати барои ҳаёт мусоид сохтани шароити зиндагӣ мумкин кори ғадудҳои ҷинсӣ комилан ё қисман барқарор шавад. Афканишоти ионнок ба Г. таъсир мерасонад. Дар баъзе ҳайвонот (моҳӣ, обхокиҳо) зери таъсири маводди кимиёӣ, ҳарорат ва ғайра комаҳои модина дар организми нав бордор нашуда, (ба ном партеногенез) инкишоф меёбанд. Баъзан дар организмҳо (мас. дар обсабзи бӯри Ectocarpus siliculosus) ҳодисаи андрогенез (инкишофи организм аз комаи нарина) ба мушоҳида мерасад. Олими рус Б. Л. Астауров бо роҳи шуоъзании ядрои тухми кирмак ва баъдан бо нутфаи ҳамон ё дигар намуд бордор кардани он, андрогенези сунъӣ ба вуҷуд овард.

Эзоҳ
----

1. ↑  *Вожаҳои мусавваби Фарҳангистони забону адаби форсӣ.* Комазойӣ чист? Маънои комазойӣ(тоҷ.). *vazhaju.com*.  Вожаҷӯ. 18 марти 2020 санҷида шуд.

Адабиёт
-------

* Дубников А. С. Основы генетики и селекции. М. 1997;
* Лемеза Н. А. Морозик М. С. Морозов Е. И. Биология. М. 1999;
* Кузнецов С. А. Мушкамбаров Н. Н. Гистология, цитология и эмбриология. М. 2012.

Сарчашма
--------

* Гаметогенез // Вичлас — Гӯянда. — Д. : СИЭМТ, 2015. — (Энсиклопедияи Миллии Тоҷик : [тахм. 25 ҷ.] /  сармуҳаррир Н. Амиршоҳӣ ; 2011—2021, ҷ. 4). — ISBN 978-99947-33-77-4.
**Гулбаҳор Авғонова** (тав. 28 январи 1926, Тешиктош, Орҷоникидзеобод, ҶШС Тоҷикистон) — пахтакор, Қаҳрамони Меҳнати Сотсиалистӣ (1957), Устоди пахтаи ҶШС Тоҷикистон (1957).

Зиндагинома
-----------

Гулбаҳор Авғонова соли 1926 дар деҳаи Тешиктоши ноҳияи Орҷоникидзеобод ба дунё омадааст.

Фаъолият
--------

Колхозчӣ (1940—1947), сардори звенои колхозҳои «Гулистон» (1948—1959) ва ба номи Телмани ноҳияи Орҷоникидзеобод (1978—1982). Аз соли 1983 нафақагири шахсӣ. Звенои Авғонова солҳои 1948 ва 1949 аз ҳар гектар 48-50 сентнер ҳосили пахта гирифтааст.

Медалу ҷоизаҳо
--------------

Бо ордени Ленин, медалҳо ва Грамотаҳои Фахрии Президиуми Совети Олии ҶШС Тоҷикистон мукофотонида шудааст.

Эзоҳ
----

1. ↑  Аз 22-ум то 28-уми январи 2017 | Китобхонаи миллии Тоҷикистон.  www.kmt.tj. 13 июни 2017 санҷида шуд. Баргирифта аз сарчашмаи аввал 30 августи 2017.

Адабиёт
-------

* Авғонова Гулбаҳор // А — Асос. — Д. : СИЭМТ, 2011. — (Энсиклопедияи Миллии Тоҷик : [тахм. 25 ҷ.] /  сармуҳаррир А. Қурбонов ; 2011—2021, ҷ. 1). — ISBN 978-99947-33-45-3.
**Гулаҳмадӣ** — як навъ себи тирамоҳии маҳаллӣ.

Дарахташ зудсабз буда, 7-8 м қад мекашад. Шохаҳояш парешон. Навдааш (дарозиашон то 26 см, қутрашон 0,4-0,5 см) бӯри сиёҳтоб, бо доначаҳои сафедтоб пӯшида шудааст. Баргаш дарозрӯя (дарозиаш то 17 см, бараш то 6 см), сабз, қафояш пашмакдор. Мевааш калон (вазнаш то 128 г), гирда ё байзашакл, пӯсташ ҳамвор, тарафи офтобрасаш сурх; таъмаш ширин, сероби хушбӯй (дарозии думчааш 2,8 см). Даври нашваш 167 рӯз аст. Гулаҳмадӣ обталаб буда, дар заминҳои санглох низ месабзад. Аз тортанаккана, куяи себ, мевакуя ва заргинак зарар мебинад. Се навъи онро дар навоҳии Рӯшону Шуғнон парвариш мекунанд. Солҳои охир дар тамоми ноҳияҳои Помири Ғарбӣ ва Дарвоз дучор меояд.

Эзоҳ
----

Адабиёт
-------

* Гулаҳмадӣ / М. Шакармамадов // Вичлас — Гӯянда. — Д. : СИЭМТ, 2015. — (Энсиклопедияи Миллии Тоҷик : [тахм. 25 ҷ.] /  сармуҳаррир Н. Амиршоҳӣ ; 2011—2021, ҷ. 4). — ISBN 978-99947-33-77-4.
**Гулафшон** (пештара Ҳайтак ) — деҳа дар ҷамоати деҳоти Меҳрободи ноҳияи Файзобод. Аз деҳа то маркази ноҳия 22 км. Аҳолиаш 346 нафар (2010), тоҷикон. Аз 37 хочагӣ иборат аст. Дар деҳа мактаб, мағозаи хусусӣ, бунгоҳи тиббӣ, хоҷагиҳои деҳқонии инфиродӣ фаъолият доранд. Мардуми деҳа ба сабзавоткорӣ, ғаллакорӣ, боғу токдорӣ ва чорводорӣ машғуланд. Заминҳо аз оби чашмаҳо ба воситаи лӯлаҳо обёрӣ мешаванд.

Пайвандҳо
---------

* Табдили номи 14 деҳа дар ноҳияи Файзобод Бойгонӣ шудааст 10 августи 2015  сол.

Эзоҳ
----

1. ↑  ФАЙЗОБОД. Энсиклопедия. Душанбе, 2011. Сарредаксияи илмии Энсиклопедияи Миллии Тоҷик. 392 саҳ.
**Озод Аминзода** — шоир, нависанда, узви Иттифоқи нависандагони Тоҷикистон (1965)

Зиндагинома
-----------

**Озод Аминзода** (Аминова Озод) 1 октябри соли 1933 дар шаҳри Хуҷанд, дар хонадони шоир ва тарҷумони моҳир Муҳиддин Аминзода, чашм ба олами ҳастӣ кушодааст. Соли 1958, баъди хатми Донишкадаи давлатии омӯзгории Ленинобод ба номи С.М. Киров соле чанд (1958-1970) дар мактаби №49 ноҳияи Хуҷанд аз фанни забон ва адабиёти тоҷик дарс гуфтааст. Солҳои 1971-1987 дар рӯзномаи вилоятии «Ҳақиқати Ленинобод» мудири шуъба, аз соли 1987 то давраи ба нафақа баромаданаш раиси шуъбаи Ленинободи Бунёди фарҳанги Тоҷикистон будааст. Фаъолияти эҷодиаш аз солҳои донишҷӯӣ (1957) оғоз ёфта, дар тӯли умраш чандин маҷмӯаи шеърашро пешкаши хонандагон гардондааст. Дар ҳайъати нависандагони СССР ба аксари ҷамоҳири шӯравӣ ва бисёр мамлакатҳои хориҷӣ, аз ҷумла, Фаронса, Олмон, Булғория, Арабистон ва Эрон сафар кардааст. Аз соли 1965 узви Иттифоқи нависандагони Тоҷикистон аст. Озод Аминзода 7 июни соли 2009 аз олам даргузашт.

Эҷодиёт
-------

Мавзӯи эҷоди шоира набзу рӯҳи замона буда, армонҳои наҷиби давлатдорӣ, рисолати пешвоёни замона ва характери мардуми одиро моҳирона баён кардааст. Тасвири зебоиҳои диёр, урфу одати муҳассани мардум ва падидаҳои хуҷастаи зиндагӣ дар осораш мақоми асосӣ доранд. Китобҳои шоира «Сатрҳои нахустин», «Бо ёди ту», «Чашми бедор», «Дилбари саҳро», «Пайроҳаи сабз», «Сипос», «Ёди ширин», «Неспящие глаза» ва «Зелёная тропинка» (Маскав) мақбули ҳама гардидаанд. Соли 2003, ба муносибати 70-солагии зодрӯзи шоира, китоби ашъори ӯ «Дунёи дил» интишор ёфтааст, ки нуқли офаридаҳояшро дар бар дорад.

Ҷоизаҳо
-------

* Ҷоизаи комсомоли ленинии Тоҷикистон (1982);
* Ҷоизаи ба номи Камоли Хуҷандӣ (1996);
* Корманди шоистаи фарҳанги Тоҷикистон;
* Медали «Барои меҳнати шоён»;
* Ифтихорномаи Президиуми Шӯрои Олии Ҷумҳурии Тоҷикистон;
* Шаҳрванди фахрии шаҳри Хуҷанд.

Эзоҳ
----

1. ↑  Адибони Тоҷикистон (маълумотномаи мухтасари шарҳиҳолӣ)./Таҳия ва танзими Асрори Сомонӣ ва Маҷид Салим. – Душанбе, «Адиб», 2014, – с. 38 ISBN 978-99947-2-379-9
**Озод Ҷамму ва Кашмир** (урду: آزاد جموں و کشمیر‎; мухтасар — **Озод-Кашмир**, яъне «Кашмири озод») — воҳиди маъмурие ки дар ҷануби минтақаи идоракунии Покистон, дар қисмати собиқ кишвари Кашмир воқеъ аст. Де-факто дар ҳайати Покистон мебошад, аммо расман Покистон онро ҳамчун минтақаи худидоракунии мустаъқил бо ҳукумати хеш эътироф намудааст. Бо иёлати Ҷамму ва Кашмири Ҳиндустон дар қисми шарқ ҳамсарҳад аст. инчунин бо иёлатҳои покистонии  Хайбер-Пухтунхво дар ғарб, Гилгит-Балтистон дар шимол ва Панҷоб дар ҷануб ҳамсарҳад мебошад. Маркази маъмурӣ — шаҳри Музаффаробод. Масоҳат — 11 639 км² Аҳолӣ — 4,5 млн наф.

Таърих
------

Озодии Кашмир октябри соли 1947 ҳамчун намуди эътироз бар зидди ҳукмронии махароҷа Хари Сингх эълон шуда буд. Пас аз Ҷанги якуми ҳинду-покистонӣ сарҳади муосири байнидавлатӣ, бо ҳудудҳои ғарбии минтақаи ҷуғрофии Ҷамму ва Кашмир (ва ду шаҳри асосӣ — Сринагар ва Ҷамму — дар ҳудуди Ҳиндустон) ба миён омадаанд. Озод-Кашмир дар амал (де-факто) минтақаи Покистон аст. Гарчанде он аз иёлати Ҷамму ва Кашмири Ҳиндустон ҷудо нест, ва мавҷудияти иёлати Ҷамму ва Кашмир ҳамчун ҳолати муваққати муқаррар шудаааст, то замоне, ки пурра ба ҳайати Покистон нагузурад. Тақсимоти Ҷамму ва Кашмирро аз рӯи аломати мазҳабӣ, ки намояндаи СММ ҷаноби Оуэн Диксон дар сентябри соли 1950 пешниҳод намуда буд, аз ҷониби Ҳиндустон ва Покистон рад гардида шуд.

Бахшбандии кишварӣ
------------------

Иқтисодиёт
----------

Аҳолӣ
-----

Фарҳанг
-------

### Ҷозибаҳои гардишгарӣ

### Дин

Пайвандҳо
---------

Эзоҳ
----

1. ↑  Azad-Kashmir Бойгонӣ шудааст 8 августи 2014  сол. Encyclopædia Britannica
2. ↑  Ҳиндустон ҳудуди Озод-Кашмирро (Покистон) замини иёлати Ҷамму ва Кашмири Ҳиндустон мешуморад
3. ↑  Kashmir Between India and Pakistan Бойгонӣ шудааст 3 феврали 2012  сол.

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️  Гузариш ба унсури Викидода  Фарҳангҳо ва донишномаҳо | 
* Большая датская
* Большая норвежская
* Большая российская (старая версия)
* Britannica (онлайн)

 |
| 

| Дар феҳристҳои китобшинохтӣ |
| --- |
| 
* GND: 7717671-6
* J9U: 987007555379305171
* LCCN: n84172443
* SUDOC: 027632067
* VIAF: 147412548
* WorldCat VIAF: 147412548

 |

 |

| ⚙️ Тақсимоти маъмурии Покистон |
| --- |
| **Иёлатҳо:** | Балуҷистон‎  • Панҷоб  • Синд‎  • Хайбер-Пухтунхво  • Гилгит-Балтистон‎ |  |
| **Минтақаҳо:** | Ноҳияи федеролии пойтахт |
| **Кашмир:** | Озод-Кашмир‎  • Гилгит-Балтистон |
| **Барҳамгардида:** | Минтақаҳои қабилавии идоракунии федеролӣ‎ |
**Феъл** — ҳиссаи мустақили нутқ мебошад, ки амал ва ҳолату вазъиятро ҳамчун амал мефаҳмонад. Ҳамаи шаклҳои феълӣ ба ду гурӯҳи калон ҷудо мешаванд. Гурӯҳи якум феълҳои тасрифӣ ном дорад. Ин гуна феълҳо бо бандакҳои шахсии феълӣ ва хабарӣ тасриф меёбанд. Ба ин гурӯҳ феълҳои дорои категорияи шахсу шумора, тарз, намуд, замон ва сиға дохил мешаванд ва онҳо дар ҷумла одатан хабар шуда меоянд. Гурӯҳи дуюмро шаклҳои тасрифнашавандаи феъл ташкил медиҳанд. Ба ин гурӯҳ масдар, сифати феълӣ, ва феъли ҳол дохил мешавад. Феъл ду асос дорад ва ҳамаи шаклҳои феълии забонамон аз ҳамин ду асос сохта мешаванд: асоси замони гузашта ва асоси замони ҳозира.

Адабиёт
-------

* Грамматикаи забони адабии ҳозираи тоҷик. — Душанбе: Дониш, 1985. — 172саҳ.
**SELECT** (ба забони англисӣ, маънояш «интихоб кардан») — оператори забони DML (Data Manipulation Language) -и SQL мебошад,ки барои бозгардонидани маҷмӯи додаҳо (интихоб) аз базаи додаҳо,истифода мешавад.

Дар бисёр ҳолатҳо маълумотҳо аз як ҷадвал ва якчанто ҷадвалҳои базаи додаҳоинтихоб карда мешавад. Дар ҳамон СИБД, ки дар он тартиб (англ. view) ва тартиби захирашуда (англ. stored procedure) мавҷуд аст, инчунини маҷмӯи маълумоти лозимиро гирифтан мумкиан аст.

Дар вақти ташкил намудани дархости `SELECT` истифодабаранда маҷмӯи маълумотҳои интизориро мегузорад: намуд (маҷмӯи сутунҳо) ва дохили он.

Запрос выполняется следующим образом: сначала извлекаются все записи из таблицы, а затем для каждой записи набора проверяется её соответствие заданному критерию. Если осуществляется слияние из нескольких таблиц, то сначала составляется произведение таблиц, а уже затем из полученного набора отбираются требуемые записи.

Сохти оператор
--------------

Оператори SELECT чунин сохт дорад:

````
SELECT 
       [DISTINCT | DISTINCTROW | ALL]
       select_expression,...
   [FROM table_references]
     [WHERE where_definition]
     [GROUP BY {unsigned_integer | col_name | formula}]
     [HAVING where_definition]
     [ORDER BY {unsigned_integer | col_name | formula} [ASC | DESC],...]
````

Формати дархост бо истифодабарии ин оператор:

**SELECT** *рӯйихати майдонҳо* **FROM** *рӯйихати ҷадвалҳо* **WHERE** *шарт…*

Калимаҳои калиОсндии асосие, ки ба дархости `SELECT` таалуқ доранд инҳоянд:

* `WHERE` — барои муайян кардани сатрҳое, ки бояд интихоб шаванд ё ба GROUP BY дохил шаванд истифода мешавад.
* `GROUP BY` — барои иттиҳод намудани сатрҳое, ки мазмуни якхела доранд истифода мешавад.
* `HAVING` — барои муайян намудани сатрҳое, ки баъди GROUP BY бояд итихоб шаванд истифода мешавад.
* `ORDER BY` — истифода мешавад, барои муайян намудан дар вақти баровардани натиҷа, кадом сутун барои ба навъҳо ҷудокардан истифода шавад.

Мисолҳо
-------

| Ҷадвали «T» | Дархост | Натиҷа |
| --- | --- | --- |
| 

| C1 | C2 |
| --- | --- |
| 1 | a |
| 2 | b |

 | 
```
SELECT \* FROM T;

```

 | 

| C1 | C2 |
| --- | --- |
| 1 | a |
| 2 | b |

 |
| 

| C1 | C2 |
| --- | --- |
| 1 | a |
| 2 | b |

 | 
```
SELECT C1 FROM T;

```

 | 

| C1 |
| --- |
| 1 |
| 2 |

 |
| 

| C1 | C2 |
| --- | --- |
| 1 | a |
| 2 | b |

 | 
```
SELECT \* FROM T WHERE C1 = 1;

```

 | 

| C1 | C2 |
| --- | --- |
| 1 | a |

 |
| 

| C1 | C2 |
| --- | --- |
| 1 | a |
| 2 | b |

 | 
```
SELECT \* FROM T ORDER BY C1 DESC;

```

 | 

| C1 | C2 |
| --- | --- |
| 2 | b |
| 1 | a |

 |

Барои ҷадвали T дархости 

```
SELECT \* FROM T;

```

 ҳамаи сутунҳо ва сатрҳои ин ҷадвалро бармегардонад.

Барои ҳамон ҷадвал дархости 

```
SELECT C1 FROM T;

```

 маълумоти дар сутуни C1 ҳаммаи сатрҳои дар ҷадвал бударо мебарорад.
**Ҳаракати Маздакия** — ҳаракати деҳқонон ва камбағалони шаҳрӣ дар давлати Сосониён (ибтидои солҳои 90-уми асри 5 – охири солҳои 20-уми садаи 6). Ба замони ҳукмронии Кайкубодшоҳ (солҳои 488-531) рост меояд. Ба ин ҳаракат Маздак роҳбарӣ мекард. Унвони ҳаракат аз номи роҳбараш пайдо шудааст. Асосгузори ин ҳаракати халқӣ ибни Хурроӣ буд, ки дар нимаи дуюми асри V умр ба сар бурдааст. Маздак шогирди ӯ буд.

Ақидаҳои Маздак
---------------

Ақидаҳои Маздак ба халқ фаҳмо буданд. Ӯ мегуфт, ки ҳуқуқи азалии ҳамаи одамон баробар аст. Бинобар ҳамин сабаб нобаробарии сарватдорону камбағалонро барҳам задан мебояд. Маздак ва ҷонибдорони ӯ ба мардум мегуфтанд, ки парвардигор неъматҳоро барои ҳама баробар офаридааст. Бинобар ин мардум онҳоро бояд дар байни худ боинсофона тақсим кунанд. Вале теъдоде аз одамон бо ин роҳ нарафта, бо фиребу найранг дорои молу мулк ва сарвати зиёд шудаанд. Аз ҳамин сабаб пайравони Маздак мегуфтанд, ки онҳо моли мардуми дороро бо зӯрӣ кашида гирифта, ба одамони камбағал тақсим карда медиҳанд, то ки ҳамаи онҳо баробар зиндагӣ кунанд.
Маздакиён мегуфтанд, ки натанҳо одамкушӣ, балки куштани чорво низ гуноҳи азим аст. Вале баҳри мубориза бар зидди нерӯи зишт одамкушӣ равост. Бо ин ақида онҳо гуфтанӣ буданд, ки куштани одамони бою сарватманд равост. Дар зери таъсири ин ғояҳо сафи маздакиён сол то сол зиёд шуда, ба қувваи пурзӯре табдил ёфт.

Шӯриш
-----

Ин буд, ки Маздак шӯриш бардошта дар пойтахти Эрон ва шаҳру маҳалҳои дигари мамлакат молу мулки бойҳоро кашида гирифта, дар байни мардуми камбағал тақсим карданд. Қисми ашхоси сарватманд ба қатл расонида шуда, қисми ҷонбасаломатбурдаи онҳо аз тарси марг ба хориҷи кишвар фирор кард. Кайқубодшоҳ аз маздакиён сахт тарсида, эълон намуд, ки ҷонибдори онҳо аст. Барои ин кирдораш аъёну ашроф ӯро аз тахти подшоҳӣ афтонда, ба ҷои ӯ писарашро шинонданд. Онҳо Кайқубодшоҳро ба зиндон партофтанд, вале дере нагузашта, ӯ аз он ҷо гурехта, ба назди шоҳи Ҳайтолиён рафт. Шоҳи Ҳайтолиён, ки падарарӯси Кайқубодшоҳ буд, ваьда дод, ки ба ӯ ёрӣ мерасонад, то ки аз нав ба тахту тоҷи давлати Сосониён соҳиб шавад. Ва ҳамин тавр ҳам шуд. Баъди аз нав ба тахти подшоҳӣ нишастан Кайқубод бо фиребу найранг роҳбари шӯриш Маздак ва баъзе роҳбарони дигари маздакиёнро дастгир намуда, ваҳшиёна ба қатл расонд. Дар сар то сари мамлакат ҳазорон нафар пайравони Маздакро қир кард. Баъд аз вафоти Кайқубодшох Хусрави I, ки душмани ашадии маздакиён буд, ба тахти подшоҳӣ нишаста, бар зидди онҳо муборизаро давом дод.
.

Манобеъ
-------

1. ↑  Ғафуров Б.Ғ. Тоҷикон. – Душанбе,2008. 870 с.(пайванди дастнорас)
2. ↑  Ҳотамов Н.Б. Довуди Д. Муллоҷонов С. Исоматов М. Таърихи халқи тоҷик (Китоби дарсӣ). – Душанбе,2011, – с. 93-120.

Пайвандҳои беруна
-----------------

§1-2. ДАВЛАТИ СОСОНИЁН
**Ҳандасаи ҳамгар** (форсӣ: هندسۀ همگر‎), **геометрияи аффинӣ** (лот. affinis ‘наздик’) — шохаи ҳандаса, ки хосияти шаклҳои нисбат ба табдилоти аффинӣ тағйирнопазир (инвариант)-ро меомӯзад.

Масалан, нисбати одии се нуқтаи дар як хатти рост хобида, мувозӣ будани хатҳои рост (ҳамвориҳо). Хосияти шаклҳои геометриро, ки ҳангоми табдили аффинӣ ба якдигар мубаддал мегарданд, бори аввал дар нимаи якуми садаи XIX А. Ф. Мёбиус омӯхта, соли 1827 дар ин мавзӯъ асараш «Ҳисоби барисентрӣ»-ро чоп кардааст. Аммо мафҳуми «ҳандасаи ҳамгар» танҳо баъди соли 1872 таҳия гардидани барномаи эрлагении Клейн (мувофиқи он ба ҳар кадом гурӯҳи табдилот геометрияи худаш мувофиқат мекунад, ки хосиятҳои шаклҳои нисбати табдилоти ин гурӯҳ тағйирнопазирро меомӯзад) пайдо шуд. Ин хосияти шаклҳои геометриро инвариантҳо (тағйирнопазирӣ)-и аффинӣ меноманд. Гурӯҳи табдилоти аффинӣ зергурӯҳҳои гуногун дорад. Вобаста ба ин дар баробари ҳандасаи ҳамгар-и умумӣ геометрияҳои ба он тобеъ ба вуҷуд омаданд, ки ба ин зергурӯҳҳо ҷавобгӯянд: геометрияи эквиаффинӣ, геометрияи марказаффинӣ ва ғайра. Ҳандасаи ҳамгар инчунин масъалаҳои геометрияи дифференсиалиро, ки ба гурӯҳҳои аффинӣ вобастаанд, меомӯзад. ҳандасаи ҳамгар дар геометрияи ибтидоӣ, соҳаҳои гуногуни табиатшиносӣ (механика, физикаи назариявӣ, астрономия ва ғайра) татбиқ мешавад. Мас. тағйирёбиҳои ночизи шаклии муҳити бефосилаи ба назари аввал чандирро бо усулҳои ҳандасаи ҳамгар таҳқиқ мекунанд.

Эзоҳ
----

1. ↑  Ҳандасаи ҳамгар чист? Маънои ҳандасаи ҳамгар(тоҷ.). *vazhaju.com*.  Вожаҷӯ. 23 октябри 2020 санҷида шуд.

Сарчашма
--------

* Геометрияи аффинӣ / Т. Ҷӯраев // Вичлас — Гӯянда. — Д. : СИЭМТ, 2015. — (Энсиклопедияи Миллии Тоҷик : [тахм. 25 ҷ.] /  сармуҳаррир Н. Амиршоҳӣ ; 2011—2021, ҷ. 4). — ISBN 978-99947-33-77-4.
**Ҳандасаи байзавӣ** (форсӣ: هندسه بیضوی‎), **ҳандасаи эллипсӣ** — яке аз се «ҳандасаҳои бузург» (ҳандасаи Уқлидус, ҳандасаи Лобачевский ва ҳандасаи Римон).

Агар ҳандасаи Уқлидус барои сатҳҳои каҷии гауссиаш сифрии собит ва ҳандасаи Лобачевский бо собитаи манфӣ татбиқ шавад, Ҳандасаи байзавӣ барои сатҳҳои каҷии гауссиаш мусбати собит, яъне, дар кураҳо (сфераҳо) татбиқ мешавад. Ҳандасаи байзавӣ баъди ду ҳандасаи дигар соли 1854 ба вуҷуд омадааст. Дар ҳандасаи байзавӣ хатти рост бо ду нуқта, ҳамворӣ бо се нуқта муайян карда мешаванд, ду ҳамворӣ ҳамдигарро аз рӯи хатти рост мебуранд ва ғайра, вале аз рӯи нуқтаи додашуда нисбати хатти рост ҳеч хатти мувози (параллел)-и дигар гузаронида намешавад. Дар Ҳандасаи байзавӣ, ба мисли ҳандасаи сферавӣ, тасдиқоти зерин ҷой дорад: ҳосили ҷамъи кунҷҳои байни секунҷа аз ду хатти рост зиёд аст ва формулаи Σ=π+S/R2 татбиқ мешавад, ки ин ҷо Σ– сумма (ҳосили ҷамъ)–и кунҷҳои секунҷа, R–радиуси курае, ки дар он ҳандаса татбиқ шудааст.

Ҳандасаи байзавӣ шабеҳи ҳандасаи куравӣ аст, вале аз он тафовут дорад: дилхоҳ ду «хатти рост» на ду нуқтаи буриш (чунонки дар ҳандасаи сферавӣ ҳаст), балки танҳо як нуқтаи буриш дорад. Бинобар ин баъзан Ҳандасаи байзавӣ-ро ҳандаса дар кура меноманд, ки дар он нуқтаҳои муқобил айниятан яксон буда, аз кура ҳамвории тасвирӣ (проективӣ) ҳосил мешавад.

Эзоҳ
----

Сарчашма
--------

* Геометрияи Риман / Р. Собиров // Вичлас — Гӯянда. — Д. : СИЭМТ, 2015. — (Энсиклопедияи Миллии Тоҷик : [тахм. 25 ҷ.] /  сармуҳаррир Н. Амиршоҳӣ ; 2011—2021, ҷ. 4). — ISBN 978-99947-33-77-4.
**Атобек Амирбеков** (тав. 10. 01. 1950, ш. Хоруғ), омӯзгор, номзади илмҳои педагогӣ (1985), дотсент (1991).

Зиндагинома
-----------

Солҳои 1966–1971 дар факултети математикаи Донишкадаи давлатии омӯзгории Душанбе ба номи Т. Г. Шевченко таҳсил намудааст. Солҳои 1970–1971 муаллими математикаи мактаб-интернати № 2 Душанбе, 1971–1972 муаллими математика ва нақшакашии мактаби миёнаи № 15 Душанбе, 1972–1973 афсари Артиши Шӯравӣ, 1973–1975 муаллими математика ва нақшакашии мактаби миёнаи № 2 ш. Хоруғ, 1975–1978 лаборанти калон ва ассистенти кафедраи алгебра ва математикаи ҳисоббарории Донишкадаи давлатии омӯзгории Душанбе ба номи Т. Г. Шевченко буд. Солҳои 1978–1992 ҳамчун муаллими калон, дотсенти кафедраи методикаи таълими математика ва муовини декани факултети математикаи донишкадаи омӯзгории пойтахт кор кардааст. Ҳамзамон солҳои 1980–1984 дар аспирантураи донишкадаи омӯзгорӣ таҳсил дошт. Оид ба инкишофи саводи графикии талабагони синфҳои 6-8 дар дарсҳои геометрия ва нақшакашӣ кори илмӣ анҷом додааст. Муаллифи зиёда аз 16 мақола ва китобчаҳои илмию методӣ аст. Дар тӯли фаъолияти корияш ҳамчун вакили Маҷлиси намояндагони Маҷлиси Олии Ҷумҳурии Тоҷикистон низ интихоб шудааст. Бо ордени «Спитамен» (1999) сарфароз гардидааст.

Осор
----

* Масъалаҳо барои ташаккули графикии талабагони синфҳои 6-8, Д. 1982 (6 китоб бо ҳамин ном);
* Корҳои мустақилона аз математикаи мактабӣ, Д. 1987;
* Омӯзиши тарзҳои проексиякунӣ дар синфи 7 // Мактаби советӣ, 1983, №11.

Пайвандҳо
---------

* Энсиклопедияи Донишгоҳи давлатии омӯзгории Тоҷикистон ба номи С. Айнӣ
*
**Ҳаракатҳои тафтишотӣ** — гурӯҳи ҳаракатҳои мурофиавие, ки баҳри ошкор ва ҷамъ намудан, санҷидан, баҳо додани далелҳо, мустаҳкам намудани онҳо равона шудаанд ва тартиби гузаронидани онҳоро қонунгузории мурофиаи ҷиноятй муқаррар намудааст.
Чунин намудҳои ҳаракатҳои тафтишотиро қонун муайян намудааст:

1. пурсиш (шоҳид, ҷабрдида, гумонбаршаванда, айбдоршаванда ва ғайра),
2. рӯбарӯкунй, нишондиҳй барои шинохтан, кофтуков, ёфта гирифтан,
3. ҳабси молу мулк,
4. азназаргузаронӣ,
5. шаҳодаткунонӣ,
6. гузаронидани экспертиза,
7. эксперименти тафтишотй,
8. эксгуматсияи ҷасад ва дигарҳо.

Таъиноти аксарияти ҳаракатҳои тафтишотӣ аз гирифтани далелҳои нав (пурсиш, кофтуков, ёфта гирифтан, азназаргузаронй ва ғайра) иборат аст, вале бархе аз ҳаракатҳои тафтишотӣ (масалан рӯбарӯкунӣ, нишондиҳӣ барои шинохтан) барои санҷидани далелҳои пеш ба даст овардашуда гузаронида мешавад. Як қатор ҳаракатҳои тафтишотй на танҳо барои ёфта гирифтан ва санҷиши далелҳо, балки бо дигар мақсадҳо низ гузаронида мешавад. Масалан, ҳабси молу молк бо мақсади таъмини даъвои гражданӣ ва таъмини мусодираи молу мулк гузаронида мешавад.

Қонун на танҳо намудҳои ҳаракатҳои тафтишотиро муайян мекунад, балки асос, шарт ва тартиби гузаронидани онҳоро ҳаматарафа муқаррар мекунад. Онҳо фақат пас аз оғози парвандаи ҷиноятӣ (ба истиснои азназарғузарони ҷои ҳодиса) ва фақат аз тарафи шахсони мансабдор ва мақомоти барои гузаронидани онҳо вақолатдор - муфаттиш, мақомоти таҳқиқ, таҳқиқбаранда, прокурор гузаронида мешаванд.
Барои гузаронидани як қатор ҳаракатҳои тафтишотй (кофтуков, ёфта гирифтан, шаҳодаткунонӣ ва ғайра) баровардани қарори махсус ва дар баъзе ҳолатҳо гирифтани санксияи прокурор талаб карда мешавад. Дар рафти гузаронидани онҳо ҳаракатҳое, ки саломатӣ ва бехатарии шаҳрвандон, бехатарии экологии муҳити атрофро зери хавф мегузоранд, манъ карда мешавад. Дар рафти гузаронидани ҳаракатҳои тафтишотй асосҳои
ахлоқ бояд риоя карда шавад. Рафт ва натиҷаҳои ҳаракатҳои тафтишотй дар протоколҳои дахлдор, ки ҳамчун сарчашмаи далел эътироф мсшаванд, сабт карда мешавад. Бисёре аз ҳаракатҳои тафтишотӣ бо иштироки на
кам аз ду шахси холис гузаронида мешавад.

Нигаред низ
-----------

* Амалиёти тафтишотӣ

Эзоҳ
----

1. ↑  Фарҳанги истилоҳоти ҳуқуқ / Зери таҳрири Маҳмудов М.А. - Душанбе: ЭР-граф, 2009. - с. 507-508
**Пневмосклероз** (аз юн. pneu-mon — шуш ва sklerosis — сахтшави, шахшулй)', нумуи бофтаҳои пайвасткунандаи шушро гуянд. Илтихоби шуш (ппевмония), бронхити музмин, зик,и нафас, грипп, сил, пнев-мокониозхо,\_ иллати дил, амрози сироятии кудакон (сурхча, сулфа-кабутак) ва г. инкишофи П.-ро ме-тезонанд. Ҳангоми П. девори бронх-хо г.1! imp ёфта, хачми нафаскашии шуш кам мешавад- Бемориҳои брон-хоэктазӣ, нокясии дилу шуш бодҳои П. мебошанд.
М ӯ о л и п, а: истифодаи дорухое, ки кобилияти гузароии бронххоро бехтар мекунанд, антибиотиков, сулфаниламидхо, гормонҳои корти-костероидй, варзиши шифой.
П е ш г и р й: сари вакд муолича нам уда ни газаки шуш, бронхит, му-опнаи тиббй.

* Энциклопедияи Советии Тоҷик : [дар 8 ҷ.] / сармуҳаррир  А. С. Сайфуллоев. — Д. : СИЭСТ, 1978—1988.
**Атоуллоҳи Ҳусайнӣ** عطاءاللهحسينی Маҳмуд (тақрибан солҳои 40 садаи XV, Нишопур – 1513, Машҳад) — адиби форсу-тоҷик. Улуми мутадовилаи замон, забону адабиёти фор­сӣ ва арабиро дар Ҳирот омӯхт. Баъд аз хатми таҳсил дар мадрасаҳои Ҳирот – Ихлосия, Султония ва ғайра ба тад­рис машғул шуд. Бо бузургони илму адаби садаи XV Аб­дурраҳмони Ҷомӣ, Алишер Навоӣ, Абдулғафури Лорӣ ҳамсуҳбат будааст ва аз афкору андешаҳои назарии он­ҳо баҳра бардоштааст. Аз Атоуллоҳи Ҳусайнӣ ду асар – «Бадоеъ-ус-са­ноеъ», «Рисолаи қофия» ва шеърҳояш ба тавассути манобеи адабӣ ва асарҳои номбурдаи илмиаш боқӣ мондаанд. Атоуллоҳи Ҳусайнӣ афкори назарии адабиётшиносони форс-тоҷик ва навиштаҳои донишмандони арабро оид ба саноеи бадеӣ то андозае ҷамъбаст карда, андешаҳои худро дар асарҳояш иброз намудааст.

Эзоҳ
----

1. ↑  Энсиклопедияи Миллии Тоҷик, Ҷилди 2. АСОС-БОЗ – Душанбе: Сарредаксияи илмии Энсиклопедияи Миллии Тоҷик, 2013, - с.77/Р. Мусулмонқулов.

* Бадоеъ-ус-саноеъ// Бо сарсухан ва тавзеҳоти Р. Мусулмонқу­лов. Душанбе, 1974. Р. Мусулмонқулов.
**Атропин** (аз лот. atropa – заҳр), алколоидест, ки дар таркиби рустаниҳои оилаи ангури сагак (шоҳдона, шобезак, банги девона ва ғайра) дучор меояд. Дар тиб маҳ­лули обии намаки сулфати Атропинро барои рафъи ташаннуҷи му­шакҳои суфта ҳангоми бемории захми меъда, рӯда, роҳҳои талха, зиқи нафас ва ғайра, инчунин васеъ намудани гавҳарак дар вақти муойинаи рефраксияи чашм ва чун позаҳр дар мавриди заҳролудӣ аз морфин, атсетиллелин, карбохолин ва ғайра истифода мебаранд. Аломатҳои заҳро­лудӣ аз Атропин: сахт ба ҳаяҷон омадан, васеъ шудани гавҳа­раки чашм, тез шудани набз ва ғайра Дар ин гуна ҳолатҳо ба бемор ёрии фаврӣ расонда, меъдаро бо об ё обу ангиш­ти фаъол (ҷозиб) шустан мебояд.

Эзоҳ
----

1. ↑  Энсиклопедияи Миллии Тоҷик, Ҷилди 2. АСОС-БОЗ – Душанбе: Сарредаксияи илмии Энсиклопедияи Миллии Тоҷик, 2013, - с.79

* Машковский М. Д. Лекарственные средства. Москва, 2006.
Дар ин харита бо ранги сабзи рушан кишварҳои пайравони Ҳанафӣ ишора шудаанд
Масҷиди Абу Ҳанифа, ш. Бағдод
**Мазҳаби Ҳанафӣ** ар. المذهب الحنفي‎ — номи яке аз чор мактабҳои исломӣ-ҳуқуқии **мазҳаби ҳанафӣ (ҳанафия)** . мазоҳиби аҳли суннат аз дини Ислом аст. Яке аз мазҳаби фиқҳӣ ва пайрави «Имоми Аъзам», Абуҳнифа Нӯъмон ибни Собит аз эмоми чаҳоргонаи Аҳли суннат аст. Ин мазҳабб дар байни мазоҳиби чаҳоргонаи Аҳли суннат бештарин пайрав дорад ва умдаи пайравони ин мазҳаб низ дар кишварҳои Осиёи Миёна, Афғонистон, Покистон, Чин, Туркия, Нимҷазираи Балкан, Нимҷазираи Ҳиндустон, Индонезия, Малайзия, Осиёи Марказӣ, Миср, Сурия, Урдун, Русия ва манотиқи шимолу шарқӣ, шарқу ҷанубии Эрон (66% мардуми Эрон ҳанафӣ ҳастанд), қарор доранд. 77 % (зиёда аз 1 111 миллиард) мусалмонҳои ҷаҳон пайрави ин мазҳаб мебошанд.

Номи ин шохаи мазҳаби ислом, мансуб ба бунёдгузори он, яъне ар. ابو حنيفة النعمان بن ثابت بن زوطا‎ — Абу-Ҳанифа Нӯъмон бин Собит Зута  аст.
Мақбараи Абу Ҳанифа дар Бағдод дар маҳаллаи Алхазро қарор дорад.

Аз шогирдони саршиноси Абу Ҳанифа метавон аз афроди зер ном бурд:

* Абу Юсуф (Ёқуб бин Иброҳим)
* Муҳаммад бин Алҳасан Алшайбонӣ

Адабиёт
-------

* Али-заде, А. А. Ханафитский мазхаб : [арх. 1 октября 2011] // Исламский энциклопедический словарь. — М. : Ансар, 2007.
* Боголюбов А. С. ал-Ханафийа // Ислам: энциклопедический словарь / отв. ред. С. М. Прозоров. — М. : Наука, ГРВЛ, 1991. — С. 273.

Эзоҳ
----

1. ↑  Али-заде, А. А. Ханафитский мазхаб : [арх. 1 октября 2011] // Исламский энциклопедический словарь. 2007.
2. ↑  Ислам: ЭС, 1991.
3. ↑  Islam на Неве.

|  |  |
| --- | --- |
|  | *Ин мақолаи ба Ислом алоқаманд нопурра аст. Шумо метавонед бо пурра кардани он ба Википедиа кӯмак кунед.* |

.
**Атолиқ** (турк. «оталиқ» – ба ҷои падар) — 1) мансаби баландтарин аз 15 мансаби аморати Бухоро (асрҳои 18 – ибтидои садаи XX). Мансаби атолиқ аз тарафи амир аҳёнан ба шахси солхӯрда, пуртаҷрибаву боиззат чун аломати эҳтироми махсус ва ҳусни таваҷҷуҳ дода мешуд. Дар давраи ҳукмронии амирони Бухоро – Абдулаҳад ва Олимхон ба ин мансаб танҳо Остонақул қушбегӣ (1860–1923) сазовор гашта буд. Дорандаи мансаби атолиқ унвони «вазоратпаноҳ»-ро соҳиб мешуд. Дар давраи Салҷуқиён (1038–1194) мансаби атолиқро ба ашхоси ба бовару эътибори султон даромада медоданд. Вазифаи он тарбияи шаҳзода ё хонзода (парастор, мураббӣ) то расидан ба синни балоғат ва идора кардани навоҳии ба шаҳзода супоридашуда буд («падар ба ҷои падар»). Дар таърих ҳолатҳое маълуманд, ки Атолиқҳо ҳокимиятро ба дасти худ гирифтаанд. Масалан, дар давраи Аштархониён Маҳмудбий атолиқ (аввали садаи XVIII) дар Балх, дар давраи Манғитиён Муҳаммад Раҳимхон атолиқ (1753–1758) дар Бухоро ҳукмронӣ кардаанд. Дар асрҳои миёна атолиқ тақсимкунандаи оби дарёи Зарафшон ба аҳолии туманҳои Суғд буда, баҳсҳои гуногунро доир ба масоили хидматӣ ва шаҷарашиносӣ низ ҳал мекард. Дар асрҳои 18 – ибтидои сри 20 вазифаи атолиқ тақсими оби дарёи Зарафшон ба туманҳо аз Самарқанд то Кармина буд; 2) расму оине, ки дар шароити сохти авлодӣ пайдо шуда, дар ҷамъияти феодалӣ низ боқӣ монда буд. Волидайни сарватманд фарзандони худро барои тарбия ба оилаи вассал ё хидматгори худ медоданд. Баъди ба балоғат расидани тарбиятгир, ӯро тантанавор ба оилааш баргардонда, волидайну парастор ба ҳамдигар туҳфаҳои гаронбаҳо месупурданд. Ин расму ойин дар халқҳои Қафқози Шимолӣ, келтҳои қадим, араб­ҳо ва ғайра маъмул буда, пас аз қатъ гардидани муносибатҳои феодалӣ аз байн рафт (Нигаред: Атобакон).

Эзоҳ
----

1. ↑  Энсиклопедияи Миллии Тоҷик, Ҷилди 2. АСОС-БОЗ – Душанбе: Сарредаксияи илмии Энсиклопедияи Миллии Тоҷик, 2013, - с.72 / М. Холов.

* Семёнов А. А. Бухарский трактат о чинах и званиях и обязанностях носителей их в средневековой Бухаре //Совесткое востоноведение. Т. 5. М. –Ленинград, 1948;
* Маҷмаъ-ул-арқом (дастхатти китобхонаи миллии Тоҷикистон). № 649.
**Ҳандасаи ҷабрӣ** (форсӣ: هندسۀ جبری‎), **геометрияи алгебравӣ** — шохае аз риёзиёт, ки объектҳои геометрии бо муодилаҳои алгебравӣ алоқамандро меомӯзад.

Ҳандасаи ҷабрӣ алгебра ва геометрияро муттаҳид месозад. Ҳандасаи ҷабрии муосир дар бисёр ҳолатҳо барои ҳалли масъалаҳое, ки дар геометрия ба вуҷуд меоянд, ба усулҳои алгебраи умумӣ (хусусан алгебраи коммутативӣ) такя мекунад. Объекти асосии омӯзиши геометрияи алгебравӣ гуногуншаклиҳои алгебравӣ мебошанд. Ҳар як гуногуншаклии алгебравӣ андозаи муайян дошта, чун адади параметрҳои новобаста мавқеи нуқтаро дар гуногуншаклӣ муайян мекунад. Гуногуншаклии алгебравии андозааш 1 хатҳои каҷи алгебравӣ, андозааш 2 сатҳҳои алгебравӣ ном доранд. Ҳандасаи ҷабрӣ сатҳҳои алгебравӣ, хатҳои каҷи алгебравӣ ва сатҳи абелиро меомӯзад. Ҳандасаи ҷабриро таҳқиқи маҷмӯи ҳалҳои муодилаҳои алгебравӣ ташкил медиҳанд. Мас. дар ҳамворӣ объекти асосии ҳандасаи ҷабрӣ хатҳои каҷи алгебравии аффинӣ-маҷмӯи нуқтаҳое мебошанд, ки муодилаи ƒ(x, y)=0-ро қаноат мекунонад. Дар он ƒ-бисёраъзогии координатаҳои х ва ӯ (доимӣ нестанд) мебошад. Хатти рост, давра, эллипс, лемнисканта мисолҳои хатҳои каҷи алгебравӣ мебошанд, вале синусоида хатти каҷи алгебравӣ набуда, хатти трансептӣ аст. Ин гуна гурӯҳбандии хатҳои каҷро бори аввал Р. Декарт (асри 17) қайд намуда буд. Усулҳои ҳандасаи ҷабрӣ дар соҳаҳои гуногуни математика, аз ҷумла таҳлили комплексӣ, топология ё назарияи ададҳо ва ғайра васеъ татбиқ мешавад.

Эзоҳ
----

Адабиёт
-------

* Харрис Ҷ. Алгебрическая геометрия, М. 2005.

Сарчашма
--------

* Геометрияи алгебравӣ / Г. Ҷангибеков // Вичлас — Гӯянда. — Д. : СИЭМТ, 2015. — (Энсиклопедияи Миллии Тоҷик : [тахм. 25 ҷ.] /  сармуҳаррир Н. Амиршоҳӣ ; 2011—2021, ҷ. 4). — ISBN 978-99947-33-77-4.
**Ҳариванш Рай Баччан** (27 ноябри 1907, Аллоҳобод — 18 январи 2003) — шоир ва тарҷумони Ҳиндустон, падари ҳунарманди машҳури кинои Ҳиндустон Амитабҳ Баччан.

Зиндагинома
-----------

Ба забони ҳиндӣ эҷод мекард. Дар донишгоҳҳои Аллоҳобод ва Банорас таҳсил кардааст. Унвони доктори илмҳои-ро дар Донишгоҳи Кембриҷ (Англия) гирифтааст (1954). Дар 16-солагӣ ба шеъргӯӣ оғоз кард, вале аз навиштаҳояш қаноатманд набуд. Солҳои 30 садаи 20 якчанд ҳикоя навишта (ҳикояи нахустинаш — «Чашмони дил», нашраш 1931) боз ба шеър рӯй овард. Маҷмӯаи нахустини шеърҳояш «Гарданбанди ту» (1932). Баъдан с-ҳои гуногун маҷмӯаҳои дигари ашъораш, аз қабили «Ин тарафу он тарафи селоб», «Шеърҳои дӯстдоштаи Баччан», «Ашъори беҳтарини ман» ва ғ. ба табъ расидаанд. Баччан дар Ҳиндустон чун тарҷумони рубоиёти Умари Хайём (аз англисӣ — аз рӯйи тарҷумаҳои Э. Фитсҷералд) машҳур гаштааст. Соли 1933 Баччан дар муддати як ҳафта 75 рубоии Хайёмро аз англисӣ (тарҷумаи Э. Фитсҷералд) ба ҳиндӣ тарҷума карда, бо номи «Шаробхонаи Хайём» дастраси хонандагон намуд. Ҳар як рубоии ба ҳиндӣ тарҷумакардаи Баччан аз ҳашт мисраъ иборат аст, вале ӯ таъкид намудааст, ки инҳо на 8 мисраъ, балки 4 мисраи дарозанд. Тарҷумаҳои Баччан дар Ҳиндустон машҳур гардиданд ва гаштаву баргашта нашр мешаванд. Баччан дар таъсири рубоиёти Хайём мактаби рубоинависӣ бунёд кардааст. Дар ин замина ҷараёни адабие ба миён омадааст, ки онро «Шаробизм» («Ҳалавад») мегӯянд. Инчунин ба қалами Баччан маҷмӯаҳое бо номи «Шаробхона» («Мадҳушала»), «Духтари шароб» («Мадҳубала»), «Кӯзаи шароб» («Мадҳукалаш») ва ғ. тааллуқ доранд, ки дар таъсири рубоиёти Хайём эҷод гардидаанд. Дар Ҳиндустон инчунин марсияи Баччан — «Ноябри соли 1984» (моҳи марги фоҷиавии Индира Ганди) машҳур аст. Баччан-ро дар Ҳиндустон чун бунёдгузори забони муосири ҳиндӣ мешиносанд.

Ҷоизаҳо
-------

Бо ҷоизаи Академияи адабиёти Ҳиндустон, инчунин ҷоизаҳои «Падма Бҳушан», «Нилуфар» сарфароз гардидааст.

Эзоҳ
----

Адабиёт
-------

* Баччан / Ҳ. Раҷабов // Асос — Боз. — Д. : СИЭМТ, 2013. — (Энсиклопедияи Миллии Тоҷик : [тахм. 25 ҷ.] /  сармуҳаррир Н. Амиршоҳӣ ; 2011—2021, ҷ. 2). — ISBN 978-99947-33-52-4.

* Раҷабов Ҳ. Ин аст Ҳиндустон. Д. 2007;
* Сенкевич А. Н. Хариванш Рай Баччан. М. 1979.
**Атсефат** (C4H10NO3PS) — як навъ инсектисид. Ҳарорати гудозишаш 92-93°С, зичиаш 1,4 г/см3; дар об ҳал мешавад. Барои маҳв кардани ҳашароти зараррасон, аз қабили ширинча, кирмаки пулакчаболҳо, малах ва ғайра атсефатро ба зироат, дарахтони мевадор (аз ҷумла рустаниҳои ситрусӣ), ток, финдиқи заминӣ, зайтун, соя, пахта, лаблабу, картошка, шолӣ, тамоку, рустаниҳои ороишӣ ва ғайра мепошанд. Давомнокии таъсири атсефат 10-21 шабонарӯз аст.

Эзоҳ
----

Адабиёт
-------

* Крамаренко В. Ф. Токсикологическая химия. К. 1990;
* Физер П. Физер М. Органическая химия. М. 2009.

Сарчашма
--------

* Атсефат // Вичлас — Гӯянда. — Д. : СИЭМТ, 2015. — (Энсиклопедияи Миллии Тоҷик : [тахм. 25 ҷ.] /  сармуҳаррир Н. Амиршоҳӣ ; 2011—2021, ҷ. 4). — ISBN 978-99947-33-77-4.
**Ҳаннофер** (олмонӣ: *Hannover* [haˈnoːfɐ], олм. поин Hannober) — шаҳр, маркази маъмурии музофоти Саксонияи Поёнӣ дар Олмон, дар соҳили дарёи Лайн. Аҳолиаш тақрибан 537 ҳазор нафар (31.12.2019).

Иқтисод
-------

Маркази бузурги р. о. Бандар дар дарёи Лайн ва дарёчаи Олмони Миёна. Фурудгоҳи байналмилалӣ (Ҳаннофер-Лангенҳаген), трамвайи зудрав (бо минтақаҳои зеризаминӣ), шаш хатти роҳи оҳани наздишаҳрӣ дорад. Дар маъхазҳои таърихӣ бори аввал соли 950 зикр шудааст. Соли 1150 герсог Ҳейнрих Лев дар Ҳаннофер қасри худро сохт. Аз соли 1241 шаҳри Ҳаннофер қароргоҳи оилаи герсогҳои Брауншвайг-Люнебург (1636) буда, аз 1692 пойтахти князии Брауншвайг-Люнебург. Ҳаннофер соли 1866 ба ҳайати Прусия ворид шуд. Дар охири садаи XIX ба маркази бузурги р. о. ва саноатии мамлакат табдил ёфт. Солҳои 1943–45 бар асари бомбаборони қувваҳои ҳарбӣ-ҳавоии иттифоқчиён хароб гардида, солҳои 50-и садаи XX аз рӯйи нақшаи тартибдодаи британиҳо қисман барқарор карда шуд. Ҳоло Ҳаннофер маркази муҳимми саноатӣ, тиҷоратӣ, молиявӣ ва нақлиётии Олмон аст. Дар Ҳаннофер заводҳои коркарди филлизоти ранга, мошинасозӣ (аз ҷумла локомативсозӣ, поездсозӣ, тракторсозӣ), корхонаҳои электронӣ, электротехникӣ, кимиёӣ, табъу нашр, бофандагӣ, хӯрокворӣ мавҷуданд.

Ёдгориҳои таърихӣ
-----------------

Ёдгориҳои таърихию меъмории Ҳаннофер: калисоҳои Маркт (1359), Кройс (1333), димнаи калисои Эгиден (1350), Ратушаи куҳна (1435–1480). Ратушаи нав (1913) дар соҳили кӯли сунъии Маш-Тайх, қасри шоҳии Лайне (1640; ҳозира Ландтаги Саксонияи Поён), қароргоҳи тобистонии шоҳии Ҳерренхаузен (асрҳои 17–18; бо боғи калон ба услуби барокко ба гунаи Версал, 1666–1714), хонаи Баллҳоф (1664), Манораи Бегинен (1357), сутуни Ватерлоо (42 м; 1832), Манораи телевизионии «Телемакс» (1992). Дар Ҳаннофер Донишгоҳи ба номи Ҳаннофер В. Лейбнитс, мактаби олии тиббӣ, академияи театр ва мусиқӣ, осорхонаҳои Саксонияи Поён, бадеӣ, таърихӣ, театрӣ, ҳавопаймоӣ, Осорхонаи инфиродии нависанда В. Буш, хонаи Ҳаннофер В. Лейбнитс, театри опера, боғи ҳайвонот, боғи ботаникии Берг фаъолият доранд. Аз соли 1947 то имрӯз ҳар сол намоишгоҳҳои байналмилалии саноатӣ, инчунин, намоишгоҳҳои илмию-техникӣ, озмунҳои ғижжакнавозон, телекоммуникатсионӣ (мухобиротӣ), кишоварзӣ, техникӣ гузаронида мешаванд.

Пайвандҳо
---------

Саҳифаи расмӣ

Эзоҳ
----

Сарчашма
--------

* Ганновер // Вичлас — Гӯянда. — Д. : СИЭМТ, 2015. — (Энсиклопедияи Миллии Тоҷик : [тахм. 25 ҷ.] /  сармуҳаррир Н. Амиршоҳӣ ; 2011—2021, ҷ. 4). — ISBN 978-99947-33-77-4.


|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️  Гузариш ба унсури Викидода  Дар шабакаҳои иҷтимоъӣ | 
* Твиттер

 |
| Вебгоҳҳои мавзӯъӣ | 
* Open Directory Project

 |
| Фарҳангҳо ва донишномаҳо | 
* Большая китайская
* Большая норвежская
* Большая российская (старая версия)
* Еврейская Брокгауза и Ефрона
* Ларусса
* Britannica (онлайн)
* Catholic (1997—…)
* Universalis
* Современной Украины

 |
| 

| Дар феҳристҳои китобшинохтӣ |
| --- |
| 
* BNF: 11864270m
* GND: 4023349-2
* ISNI: 0000 0001 2331 5273
* J9U: 987007550339805171
* LCCN: n79093323
* NKC: ge134203
* SUDOC: 14872552X
* VIAF: 126622508
* WorldCat VIAF: 126622508

 |

 |
Ҳолати тиббӣШаблон:SHORTDESC:Ҳолати тиббӣ

**Синапаҳлӯ** (форсӣ: سینه‌پهلو‎), **пневмони́я** (юн.-қад. πνευμονία — «бемории шуш», аз юн.-қад. πνεύμων — «шуш»), **газаки шуш**, **зотуррия** — газаки шадид ва музмини алвеолаҳо, бронхиолаҳо ва бофтаҳои пайвасткунандаи шуш.

Пневмонияи одам
---------------

Пневмонияи одамро вирусҳо (вирусҳои грипп, аденовирусҳо, вирусҳои орнитозӣ), бактерияҳо (пневмококкҳо, стафилококкҳо ва ғайраҳо) меангезанд. Аз ҳад зиёд хунукхӯрӣ, назлаи роҳҳои болоии нафас, дарди дандон, сустшавии организм ва ғайра боиси авҷгирии пневмония мегарданд.

Пневмонияи шадид
----------------

Пневмонияи шадид 3 хел мешавад: газаки пардаи шуш (плевройневмония), газаки бронхҳо (бропхонпевмония) ва пневмонияи вирусӣ. Ҳангоми газаки пардаи шуш ҳарораташ: то 39—40°С баланд шуда, сари сина дард мекунад ва бемор сахт месулфад. Дар вақти газа ки бронхҳо бошад, қисмҳои алоҳидаи шуш иллат меёбанд. Ҳарораташ то 38°С баланд мешавад ва бемор оҳиста — оҳиста месулфад.

Пневмонияи вирусӣ аксар дар вақти эпидемияи грипп мушоҳида мешавад. Ҳангоми он бофтаи пайвасткунандаи шуш иллат ёфта, боморӣ кашол меёбад. Плеврит, думмал, коллапс ва ғайра боди пневмонианд. Дар вақти пневмонияи музмин просессҳои газакгирии қисмҳои осебдидаи шуш дар ҳар сари вақт авҷ могирад.

Духтурони тоҷик барои табобати пневмонияи стафилококкии бачагон усули ба воситаи пӯст ба шуш фиристодани антибиотикҳоро васеъ истифода мебаранд. Табобати бачагоне, ки ба пневмонияи музмин гирифторанд, дар санаторияи «Тангаӣ» (райони Орҷоникидзеобод) гузаронида мешавад.

Муолиҷа
-------

Ба беморхона хобонидани бемор; истоъмоли антибиотикҳо, доруҳои сулфаниламидӣ; физиотерапия ва ғайра.

Пешгирӣ
-------

Нест кардани манбаи сироят, обутоб додани организм, пурра табобат кардани пневмонияи шадид ва ғайра.

Пневманияи ҳайвонот
-------------------

Ба пневмания аксар ҳайвоноти ҷавон гирифтор мешаванд. Вай одатан дар натиҷаи аз ҳад зиёд хунук хурданн ҳайвонот, нафас кашидани моддаҳои муассир, бемориҳои сироятӣ ё инвазионӣ ва ғайра ба вуҷуд меояд. Боди пневманияи ҳайвонот газаки фасоддор 6 қарасони (гангрена) шуш мебошад.

Эзоҳ
----

1. ↑  *Вожаҳои мусавваби Фарҳангистони забону адаби форсӣ.* Синапаҳлӯ чист? Маънои синапаҳлӯ(тоҷ.). *vazhaju.com*.  Вожаҷӯ. 17 апрели 2020 санҷида шуд.

Адабиёт
-------

* Молчанов Н. С. Ставсная В. В. Клиника и лечение острых пневмоний, Л. 1971;
* Злыдников П. Ы. Хроническая пневмония, М. 1974.
* Энциклопедияи Советии Тоҷик : [дар 8 ҷ.] / сармуҳаррир  А. С. Сайфуллоев. — Д. : СИЭСТ, 1978—1988.


|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️  Гузариш ба унсури Викидода  Фарҳангҳо ва донишномаҳо | 
* Большая датская
* Большая каталанская
* Большая китайская
* Большая российская (старая версия)
* Большая советская (1 изд.)
* Брокгауза и Ефрона
* Кругосвет
* Малый Брокгауза и Ефрона
* Малый Брокгауза и Ефрона
* Britannica (онлайн)
* Treccani
* Universalis
* Настольный

 |
| 

| Дар феҳристҳои китобшинохтӣ |
| --- |
| 
* BNF: 13329658n
* GND: 4036659-5
* J9U: 987007558094105171
* LCCN: sh85103627
* LNB: 000128248
* NDL: 00562778
* NKC: ph184923
* NSK: 002275398, 000206573

 |

 |
**Лупе Розалия Артеага Серрано** (исп. *Lupe Rosalía Arteaga Serrano*; зод. 5 декабр 1956, Cuenca[d]) — сиёсатмадори Эквадор аст. Ду рӯз (9-11 феврали 1997) — Президенти Эквадор. Пеш аз он (аз соли 1996) ва баъдан (то соли 1998) — ноиби президенти Эквадор.

Зиндагинома
-----------

Вай соли 1986 ҳамчун вакили маҳаллӣ аз Ҳизби насронии иҷтимоӣ дар зодгоҳаш Куэнка вориди сиёсати бузург шуд. Пас аз интихоби муҳофизакор Сиксто Дуран-Баллен ба мақоми президентӣ дар соли 1992, Розалия Артеага вазири маориф таъйин шуд, аммо ба нишони эътироз алайҳи пешбурди қонун дар бораи таълими динӣ дар мактабҳои давлатӣ аз ҷониби ҳукумат ин мақомро тарк кард.

Ҷунбиши мустақили маркази чапро барои ҳизби ҷумҳурии ҳақиқӣ таъсис дод ва дар якҷоягӣ бо президенти популист Абдала Букарам ноиби президент шуд. Бо вуҷуди ин, вай инчунин бо ӯ ихтилофҳо ва зиддиятҳои назаррас дошт. 6 феврали соли 1997 ба Букарам бо иттиҳоми «барои нотавонӣ дар идораи кишвар» импичмент эълон карда шуд. Ин воқеа бо номи «шаби се президент» маълум шуд — аз он вақте ки Артега ва Букарам ва раиси конгресси миллӣ Фабиан Аларкон худро сардорони қонунии Эквадор медонистанд; вале мувофиқи конститутсия танҳо Артеага чунин буд, ки баъд аз истеъфои Аларкон 9 феврал тасдиқ карда шуд.

Бо вуҷуди ин, аллакай 11 феврали соли 1997 бо дастгирии Конгресси ИМА ва артиш Фабиан Аларкон президент эълон карда шуд. Вай моҳи марти соли 1998 истеъфо дод. Артеага дар интихоботи президентии соли 1998 ширкат кард, аммо бо 3 % овоз мағлуб шуд ва сиёсатро тарк кард .

Ӯ узви ҳайати таҳририяи Encyclopedia Britannica мебошад.

Модари чор фарзанд, ки дуюмаш аз бемории синдроми Даун фавтидааст (як китобаш ба писари фавтидааш бахшида шудааст).

Вай дар як сол аз ҳукумати Эквадор 48,690 доллар нафақаи якумрӣ мегирад.

Эзоҳ
----

1. 1 2  Library of Congress Authorities (ингл.) — Library of Congress.
2. 1 2
3. ↑  Архивированная копия(пайванди дастнорас — *таърих*). 20 ноябри 2014 санҷида шуд. Баргирифта аз сарчашмаи аввал 4 ноябри 2015.

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️  Гузариш ба унсури Викидода  Фарҳангҳо ва донишномаҳо | 
* Britannica (онлайн)

 |
| Дар феҳристҳои китобшинохтӣ | 
* ISNI: 0000 0000 3172 2867
* LCCN: n95062632
* VIAF: 60794185
* WorldCat VIAF: 60794185

 |
**Гулбарги бодҳо** — хатти ҳаракати шамол, дар соҳаҳои обуҳавошиносӣ ва иқлимшиносӣ графикест, ки реҷаи ҳаракати бодро дар маҳалли дахлдор нишон медиҳад; маъмулан, мувофиқи мушоҳидаҳои чандинсола барои моҳ, фасл, сол сохта мешавад.

Дар 8 (ё 16) лавзӣ (ромб) бо миқёс (андоза)-и интихобшуда дар шакли векторҳо шумораи такроршавии самт ё қиматҳои миёна ё калонтарини суръати бодро (бо % аз шумораи умумии мушоҳидаҳо), ки ба ҳар ромб мувофиқат мекунад, сабт менамоянд. Нӯки векторҳоро бо ҳам бо хатти шикаста пайваст менамоянд (расм). Гулбарги бодҳоро ҳангоми сохтмони хатҳои парвозу фурудоии тайёраҳо ва роҳҳои автомобилгард, кашидани нақшаи маҳалҳои аҳолинишин, ҷойгиркунии хонаҳои иқоматӣ ва минтақаҳои саноатӣ ва дигар соҳаҳои хоҷагидорӣ (кишоварзӣ, агрономия, хоҷагиҳои ҷангал, экология ва ғ.) истифода мебаранд. Инчунин гулбарги бодҳо имкон медиҳад, ки дар бораи парвози мавсимии парандаҳо, ҳаракати олудакунандаҳои ҳаво ва ғайра маълумот ба даст ояд.

Эзоҳ
----

Адабиёт
-------

* Гулбарги бодҳо / М. Азимова // Вичлас — Гӯянда. — Д. : СИЭМТ, 2015. — (Энсиклопедияи Миллии Тоҷик : [тахм. 25 ҷ.] /  сармуҳаррир Н. Амиршоҳӣ ; 2011—2021, ҷ. 4). — ISBN 978-99947-33-77-4.
Ҳолати тиббӣШаблон:SHORTDESC:Ҳолати тиббӣ

**Гриппи хукҳо** (англ. Swine influenza) — номи шартии бемории шадиди сироятии одаму ҳайвонот. 

Соли 1931 олими амрикоӣ Ричард Шоуп ошкор кардааст. Гриппи хукҳо дар ИМА, Мексика, Конодо, Амрикои Ҷанубӣ, Аврупо, Кения, Хитой, Ҷопон, Тайван ва дигар мамолики Осиё дучор меояд. Мутобиқи таснифоти расмӣ ба гриппи навъи А мансуб аст. Ангезандааш штаммҳои вируси A/H1N1, A/H1 N2, A/H3N2 ва A/H2N3. Гриппи хукҳо соли 2009 дар Мексика хурӯҷ карда, дар муддати 2 моҳ вируси он (A/H1N1) дар 74 кишвари дунё паҳн гардид. Дар натиҷа 34 ҳазор кас сироят ёфта, 163 нафарашон фавтиданд. Аломатҳои гриппи хукҳо дар одам ба мисли дигар шаклҳои грипп аст. Ангезандаҳои он ба воситаи ҳаво ба роҳи нафас афтода, боиси сар задани беморӣ мешаванд. Одами бемор барои атрофиён то 7–10 рӯз хавфнок мебошад. Баъди 1–5 рӯзи сироят ёфтан ҳарорат баланд (39–40°С) шуда, одам табларза мекунад, месурфад; нишонаҳои зуком, гулӯдард, ашкшорӣ, дарди сару мушакҳо, инчунин дарди банду буғум падид меоянд. Мумкин аст бемор дарунрав шуда, қай кунад. Ҳолатҳои аз ҳайвонот ё гӯшти хук ба одам гузаштани беморӣ ошкор нашудаанд. Барои пешгирии гриппи хукҳо бо собун шустани даст, истеъмоли нӯшокиҳо ва витамини С муфид аст. Ҳангоми нигоҳубини бемор то омадани духтур бинӣ ва даҳонро бо ниқоби махсус бастан лозим. Муолиҷаи гриппи хукҳо мисли дигар навъҳои грипп аст. Вақтҳои охир бештар аз доруҳои оселтамивир (тамифлю), зинамивир (реленза), арбидол истифода мекунанд.

Эзоҳ
----

Адабиёт
-------

* Гриппи хукҳо / Ш. Матинов. // Вичлас — Гӯянда. — Д. : СИЭМТ, 2015. — (Энсиклопедияи Миллии Тоҷик : [тахм. 25 ҷ.] /  сармуҳаррир Н. Амиршоҳӣ ; 2011—2021, ҷ. 4). — ISBN 978-99947-33-77-4.

* Инфекционные болезни свиней. М. 2007.

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️  Гузариш ба унсури Викидода  Фарҳангҳо ва донишномаҳо | 
* Большая датская
* Большая каталанская
* Хорватская
* Britannica (онлайн)

 |
| Дар феҳристҳои китобшинохтӣ | 
* GND: 7679861-6
* NKC: ph239924

 |
**Анҷумани байналмилалии мутолиоти ҷавомеъи форсизабон** — созмони илмию фарҳангӣ.

Таъсис
------

Соли 1999 таъсис ёфтааст. Дафтари асосиаш дар шаҳри Нию-Ёрки ИМА воқеъ мебошад. Бахшҳояш дар бисёр кишварҳои дунё, аз ҷумла дар Тоҷикистон (2001) ифтитоҳ гардидааст. Ҳадафи Анҷуман омӯзиши таърих ва фарҳанги мардуми форсизабони дунё мебошад. Ба узвияти он бисёр олимони варзидаи давлатҳои гуногуни дунё пазируфта шудаанд. Анҷумани соҳаҳои мухталифи илм, аз ҷумла масоили улуми иҷимоӣ, иқтисод, таърих, забон, адабиёт, фолклор, мардумшиносӣ, ҷомеашиносӣ ва ғайраро мавриди таҳқиқ қарор медиҳад. Матолиби заруриро дар маҷаллаи «Мутолиот дар ҷавомеъи форсизабон» ба забонҳои форсию англисӣ ва дар хабарномааш «ASPS Newsietter» ба табъ мерасонад. Ҳамзамон Анҷуман ба хотири амалӣ сохтани ҳадафҳои худ ба олимони давлатҳои форсизабон бобати табъу нашри осори илмиашон, ширкат варзидан дар конференсияву семинарҳои илмии байналмилалӣ мадади моддӣ ва амалӣ мерасонад, барои таҷрибаомӯзӣ ва таҳсили кӯтоҳмуддат ба олимон ва донишҷӯёни ҷавони қобилиятнок дар ИМА шароити мусоид фароҳам меоварад.

Эзоҳ
----

Адабиёт
-------

* Анҷумани байналмилалии мутолиоти ҷавомеи форсизабон // А — Асос. — Д. : СИЭМТ, 2011. — (Энсиклопедияи Миллии Тоҷик : [тахм. 25 ҷ.] /  сармуҳаррир А. Қурбонов ; 2011—2021, ҷ. 1). — ISBN 978-99947-33-45-3.
**Гулангубин**, **ҷуланҷубин** — як навъи гулқанди асалӣ, ки аз гулу асал тайёр карда мешавад.

Тарзи тайёр кардани гулангубин ҳам айнан мисли гулқанд аст, аммо ба ҷои шакар асал меандозанд. Вазни асал сечанд, ниҳоятан чорчанди вазни гул аст. Баъзеҳо аввал гулқанди камшакар тайёр карда, баъд ба он асал илова мекунанд, ки ин ҳам нек аст. Гулангубин хуштаъм, хушбӯй, хушхӯр ва гуворост. Тибби Шарқ гулангубинро «ба ҷиҳати тақвияти меъда, дил ва димоғ нофеъ» медонад.

Эзоҳ
----

Адабиёт
-------

* Гулангубин / И. Раҳматов // Вичлас — Гӯянда. — Д. : СИЭМТ, 2015. — (Энсиклопедияи Миллии Тоҷик : [тахм. 25 ҷ.] /  сармуҳаррир Н. Амиршоҳӣ ; 2011—2021, ҷ. 4). — ISBN 978-99947-33-77-4.