**Туркманбошӣ** , инчунин **Туркманбаши**  ( туркм. Türkmenbaşy, дар солҳои 1869 - 1993 - **Красноводск**) — шаҳрест дар ғарби Туркманистон, ки ба Вилояти Балкан дохил аст. Дар соҳили шарқии баҳри Каспий, 580 км дуртар аз ғарби Ашқобод ҷойгир аст. Дар қаламрави шаҳр як бандари бузурги байналмилалии баҳрӣ мавҷуд аст. Шаҳр маркази саноати коркарди нафти Туркманистон аст.

Аҳолӣ 73 803 нафарро ташкил медиҳад (ба ҳолати 2010).

Номгузорӣ
---------

Номи русии шаҳр — **Красноводск**, аз рӯи як фарзия, тарҷумаи топоними маҳаллии Қизил-Су (тоҷ. Оби Сурх) мебошад, номгузори бо он вобаста буд, ки дар оби халиҷи Красноводск миқдори зиёди планктонҳо бо тобиши хоси гулобӣ мавҷуд будаанд.

Тақсимоти маъмурӣ-ҳудудӣ
------------------------

Дар моҳи июли соли 2013 дар дохили шаҳри Туркманбошӣ ду этрап — «Этрапи Авази» ва «Этрапи Кенари» шаҳри Туркманбошӣ сохта шуданд. Этрапи Аваза, ки масоҳаташ 9 660 гектар аст, аз минтақаи туристии "Аваза", фурудгоҳи байналмилалӣ ва чанд шаҳракҳои хурдро дар бар мегирад. Этрапи Кенар, ки масоҳаташ 7 262 гектарро ташкил медиҳад, қисми асосии шаҳри Туркманбошӣ ва қаламрави шаҳраки Кенарро дар бар гирифтааст.

Таърих
------

 Истгоҳи Бахми, роҳи оҳани Закаспий дар соли 1890
Аввалин кӯшиши мустаҳкам сохтани мавқеи Империяи Русия дар соҳили шарқии баҳри Каспий ба соли 1716 рост меояд, вақте ки княз Бекович-Черкасский  дар соҳили халиҷи Красноводск истеҳкомеро сохтааст ("дар резишгоҳи Узбой "), бо мақсади тайёр кардани ҳуҷум зидди хонии Хева. Истеҳкомро бо хандақ ва девор иҳота карданд. Бошгоҳи низомӣ шуморааш то 1000 нафарро ташкил медод, аммо дар инҷо гирифтори марг аз бемориҳо хеле баланд буд. Коменданти қалъа полковник фон дер Виден буд .

 Дарвозаи рамзӣ ба Осиёи Марказӣ дар шаҳри Туркманбошӣ
Соли 1869 бо роҳбарии полковник Николай Столетов истеҳкоми артиши Русия - *Красноводск* дубора барқарор карда шуд. Имрӯзҳо, дар ҷойи қалъа-истеҳком шаҳраки Кенар (як қисми шаҳри Туркманбошӣ) ҷойгир шудааст. Ҷое, ки Красноводск таъсис ёфтааст, Шага-дам ном дошт. Қалъа ҳамчун пойгоҳ барои амалиёт алайҳи бодиянишинони туркман ва амалиёти низомӣ алайҳи хонигариҳои Бухоро ва Хева истифода мешуд. Минтақаи Закаспийи Туркистон ташаккул ёфт, маркази он шаҳраки Красноводск пеш аз сохтмони Ашқобод таъсис ёфт. Красноводск як шаҳраки хурде буд, ки дар он низомиён ва амалдорони рус, инчунин тоҷирон - форсҳо ва арманиҳо зиндагӣ мекарданд. Пас аз сохтани роҳи оҳани Закаспий, ки аз Красноводск оғоз ёфтааст, дар охири асри XIX — ибтидои асри XX рпоҳи оҳан Осиёи Миёнаро тавассути паром бо Боку мепайваст. Красноводск ба маркази муҳими нақлиётӣ табдил ёфт ва рушд мекард.

Артиши Сурх Красноводскро моҳи феврали соли 1920 ишғол кардааст ва Ҳокимяти шӯравиро дар инҷо ҷорӣ намудааст. 21 ноябри соли 1939 вилояти Красноводск бо маркази маъмурӣ дар Красноводск ташкил карда шуд, он якчанд маротиба барҳам дода шуда ва боз барқарор карда шуда буд (23 январи соли 1947 барҳам хурд, 4 апрели 1952 барқарор карда шуд, 9 декабри соли 1955 барҳам дода шуд, 27 декабри 1973 барқарор карда шуд 25 августи соли 1988 барҳам дода шудааст).

10 январи соли 1991, дар қаламрави собиқ вилояти Красноводск, вилояти Балкан (аз 18 майи соли 1992) бо марказаш дар Балканобод (собиқ Небитдаг) ташкил карда шуд. Дар соли 1993, номи шаҳрро Сафармурод Ниёзов ба ифтихори хеш ба Туркманбошӣ иваз кард.

### Туркманбошии муосир

Даромад ба шаҳри Туркманбошӣ
Солҳои охир дар шаҳр корҳои азим барои азнавсозии қисми таърихии шаҳр, роҳҳои даромадгоҳ, инфрасохтори таъминоти ҳаёт гузаронида шуданд. Боғи нави "туркӣ" ва силсилаи фаввораҳо сохта шуданд. Дар охири соли 2012 хиёбони ба номи Махтумқулӣ пурра аз нав сохта шуд, шоҳроҳи нав бо соҳили шаҳрии "Баҳри Хазар" пайваст шуда, баромади дучандаи нақлиёт аз шаҳрро дар гузаргоҳи ғарбии роҳи "Балиқчи" дар баробари сарбанд, аз истгоҳи Соймонов то шоҳроҳи баландсуръати "Фурудгоҳи Аваза". Соли 2014 Қасри фарҳанги коргарони нафт, ки соли 1951 сохта шудааст, аз нав тармим карда шуд .

Комплекси заводҳои коркарди нафт дар Туркманбошӣ бо истеҳсоли полипропилен, дизел ва равғанҳои универсалӣ ва дигар маҳсулоти нафтӣ тахассус дорад. Дар ҳоли ҳозир, заводҳои полоишгоҳ стандартҳои байналмилалиро дар самти гузариши истеҳсоли маводи кимиёвӣ ба истихроҷи сӯзишвории аз ҷиҳати экологӣ тозаи автомобилҳои класси Евро-4 ва Евро-5 ҷорӣ мекунанд. Талаботи афзалиятнок ба меъёрҳои аврупоӣ кам кардани таркибҳои хушбӯй, бензол ва олефинҳо дар бензин мебошанд, ки атмосфераро ифлос мекунанд ва боиси пайдоиши конҳои карбон ва пасандозҳо дар муҳаррикҳо мешаванд .

Дар шаҳр инчунин бандари байналмилалии баҳрии Туркманбошӣ ва Хадамоти давлатии нақлиёти баҳрӣ ва дарёии Туркманистон ҷойгиранд .

Дар шаҳр се меҳмонхонаи замонавӣ мавҷуд аст.

Нишони шаҳр
-----------

Нишони шаҳри Туркманбошӣ (то соли 1993 - Красноводск) 22 октябри соли 1908 дар қатори дигар нишонҳои вилояти Закаспий тасдиқ карда шуда буд. Он чунин шарҳ дода мешавад: «Дар сипари арғувондор камарбанди нуқрагин мавҷуд аст, ки ба ӯ се шутури борбардор бор карда шудааст. Камарбандро: дар боло - ситораи шашкунҷаи тилоӣ, дар поёни он - моҳии тилоӣ, ки ба ҳалқа печонида шудааст, ҳамроҳӣ мекунанд. Дар қисми озод — нишони вилояти Закаспий » .

Аҳолӣ
-----

|
|  |
Тағйирёбии шумораи аҳолӣ| Сол | 1913 | 1939 | 1972 | 1979 | 1989 | 2005 | 2010 |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| **Аҳолӣ (наф.)** | 7000 | 21 000 | 51 000 | 51 131 | 58 900 | 68 292 | 73 803 |

Нақлиёт
-------

Акс:Turkmenbashi-Airport.jpg Терминали муосири фурудгоҳи Туркманбошӣ
Шаҳр ҳамчун маркази нақлиётӣ, ки тавассути бандари баҳрӣ бо терминали паром, роҳи оҳан ва фурудгоҳ  бунёд карда шудааст. Шоҳроҳи транс-туркмании М 37 аз шаҳр мегузарад ва Қарабогаз, Ашқобод, Туркманбошӣ ва Бухороро мепайвандад.

### Фурудгоҳ

Соли 1990 фурудгоҳи Красноводск 50-солагии худро ҷашн гирифт. Дар ибтидо, дар соли 1940, он дар поёни плато, дар минтақаи беморхона ҷойгир буд. Дар давраи Ҷанги Бузурги Ватанӣ, он ба болои баландкӯҳ интиқол дода шуда, якҷоя бо ҷузъу томҳои нерӯҳои ҳавоӣ як фурудгоҳи муштарак буд. Он фурудгоҳи таъйиншудаи корхонаи Ашқобод ба ҳисоб мерафт. Ҳамчун як воҳиди мустақил, он аз соли 1959, пас аз ташкили 225-умин эскадрильяи ҷудогонаи ҳавоӣ (OOAE) вуҷуд дорад.

Дар соли 2010 фурудгоҳи Туркманбошӣ таҷдид карда шуд ва мақоми байналмилалӣ. Он ду парвоз дорад ва шаҳрро бо Ашқобод, марказҳои вилоят ва Истамбул мепайвандад. Парвозҳои мунтазам ба Туркманбошӣ тавассути ширкати ҳавопаймоии Cargolux дар Люксембург анҷом дода мешаванд. Шумо метавонед аз шаҳр ба фурудгоҳ бо мошин ё автобус расед. Вақти сафар ба шаҳр бо мошин 10-15 дақиқа тӯл мекашад.

### Пайвасти роҳи оҳан

Акс:Turkmenbasy-Railway-Station-2015.jpgИстгоҳи роҳи оҳани Туркманбошӣ
Истгоҳи роҳи оҳани Туркманбоширо соли 1895 меъмор Алексей Бенуа сохта буд. Бенуа муаллифи қасри герцоги аъзам Николай Константинович дар Тошканд ва бисёр лоиҳаҳои дигари Туркистони собиқ аст. Бинои вокзал яке аз зеботарин дар тамоми роҳи оҳани Осиёи Миёна мебошад. Майдони вокзал дар паҳлӯи ёдгории сарбозоне, ки дар Ҷанги Бузурги Ватанӣ ҳалок шудаанд, ҷойгир аст. Истгоҳ аз Туркманбошӣ ҳамарӯза қатори № 605/606-и Ашқободро тай мекунад.

### Роҳи баҳрӣ

Амнияти соҳил

Ҷуғрофия
--------

Шаҳр дар соҳили халиҷи Туркманбошӣ, дар 520 км шимолу ғарби Ашқобод ҷойгир аст, ки бо он тавассути роҳи оҳан ва роҳи оҳан пайваст мешавад.

Шаҳр бо Бокуи Озарбойҷон дар соҳили ғарбии баҳри Каспий тавассути паром (306 км) пайваст аст.

### Иқлим

Иқлими биёбони субтропикӣ мебошад. Боришоти солона танҳо 126 мм, асосан дар давраи тирамоҳу зимистон.

* Ҳарорати миёнаи солона - +15,1 °C
* Суръати миёнаи солонаи бод 3,8 м / с
* Намнокии миёнаи солонаи ҳаво - 60%

Фарҳанг
-------

 Дмитрий Медведев дар Аваза
Дар соҳили баҳри Каспий осоишгоҳи "Аваза" 12 км ғарбтар аз маркази шаҳр ҷойгир аст. Дар шафати халиҷи Красноводск мамнӯъгоҳ ҷойгир аст .

 Меҳмонхонаи "Сердар" дар минтақаи туристии "Аваза"
Дар наздикии шаҳр ба наворгирии филмҳои бадеии шӯравӣ "Рӯзҳои гирифтани моҳ "-и Александр Сокуров, "Чилу якум "-и Григорий Чухраи ва "Бархан" -и Санжар Бабаев (дар худи шаҳр) сурат гирифт.

Дар соли 1998, дар доираи экспедитсияи семоҳаи онҳо ба баҳри Каспий, шаҳр аз ҷониби гурӯҳи Кусто дар киштии .

Дар 21-22 октябри соли 2010, Президенти Федератсияи Русия Дмитрий Медведев бо сафари корӣ ду рӯз ба шаҳри Туркменбошӣ ташриф овард. Дар минтақаи туристии миллии "Аваза" ӯ бо Президенти Туркманистон Гурбонгулӣ Бердимуҳаммадов гуфтушунид кард. Шаби пеш аз оғози музокироти расмӣ роҳбарон намоиши мусиқии лазерии фаввораҳои баҳрро тамошо карданд .

Дин
---

Маъбади Архангел Майкл
Калисои Архангели Муқаддас Майкл туҳфаи епархияи Астрахании Калисои Православии Русия мебошад. Соли 1895 онро сарбозони рус аз нимҷазираи зери об мондаи Узун-Ада ба шаҳри Красноводск интиқол доданд .

### Калисои Апостолии Арманистон

Маъбади Арманистон соли 1903 сохта шуда буд, ҳоло он кор намекунад ва ба бозсозии ҷиддӣ ниёз дорад .

Варзиш
------

Дар шаҳр як стадион мавҷуд аст, ки дар он клуби футболи касбии "Шагадам "-и Туркманистон ҷойгир аст.

Алоқаи мобилӣ
-------------

Дар шаҳр як оператори мобилӣ мавҷуд аст: TM CELL як ширкати миллиест, ки аз соли 2007 ба кор шурӯъ кардааст, аз соли 2010 инҷониб шабакаи насли чорум (4G) бо дастгирии LTE амал мекунад, шабакаи 4G тамоми ноҳияҳои шаҳри Туркманбошӣ ва фурудгоҳи байналмилалиро фаро мегирад.

Муносибатҳои байналмилалӣ
-------------------------

* Латвия Юрмала, Латвия (2013)

Эзоҳ
----

1. ↑  archINFORM (нем.) — 1994.
2. ↑  Туркмения // Атлас мира / сост. и подгот. к изд. ПКО «Картография» в 2003 г. ; гл. ред. Г. В. Поздняк. — Испр. в 2005, 2007 и 2010 гг. — М. : ПКО «Картография» : Оникс, 2010. — С. 118. — ISBN 978-5-85120-274-2 (Картография). — ISBN 978-5-488-01588-3 (Оникс, зел. пер.). — ISBN 978-5-488-01589-0 (Оникс, син. пер.).
3. ↑  Туркмения // Атлас мира / сост. и подгот. к изд. ПКО «Картография» в 2003 г. ; гл. ред.: Г. В. Поздняк, Н. Н. Полункина ; отв. ред. Н. В. Чудакова. — М. : Роскартография, 2003. — С. 117. — ISBN 585120195-9.
4. ↑  Туркмения: Справочная карта / сост. и подгот. к изд. Омской картогр. ф-кой в 1999 г.; ст. ред. Т. П. Филатова; ред. Н. Б. Смирнова. — Испр. в 2001 г. — 1:1 500 000, 15 км в 1 см. — М.: Роскартография, 2001. — ISBN 5-85120-099-5.
5. ↑  *Агеенко Ф. Л.* Словарь собственных имён русского языка. — М.: ООО «Издательство "Мир и Образование"», 2010.
6. ↑  Западный Узбекистан, Туркмения // Атлас мира / сост. и подгот. к изд. ПКО «Картография» в 1999 г. ; отв. ред.: Т. Г. Новикова, Т. М. Воробьёва. — 3-е изд. стер. отпеч. в 2002 г. с диапоз. 1999 г. — М. : Роскартография, 2002. — С. 122—123. — ISBN 5-85120-055-3.
7. ↑  Географическая энциклопедия. Город Туркменбашы. Географические названия мира: Топонимический словарь. — М: АСТ. Поспелов Е. М. 2001.
8. ↑  ПОСТАНОВЛЕНИЕ МЕДЖЛИСА ТУРКМЕНИСТАНА «Об образовании новых этрапов в городе Туркменбаши Балканского велаята». Бойгонӣ шудааст 15 июли 2014  сол. // krasnovodsk.net (31 июля 2013 года)
9. ↑  Электронная газета «Туркменистан: золотой век». Аваза и Кенар — новые этрапы приморского города (Туркменбаши). Бойгонӣ шудааст 21 октябри 2013  сол. // turkmenistan.gov.tm (31 июля 2013 года)
10. ↑  Крепости и минареты Хивы — метафизический образ истории Центральной Азии. Бойгонӣ шудааст 3 сентябри 2008  сол. // ferghana.ru (17 апреля 2007 года)
11. ↑  Поход Бековича-Черкасского. Архивные документы
12. ↑  В. Г. Ян. Голубые дали Азии: путевые заметки. // Огни на курганах: Повести, рассказы, М.: Советский писатель, 1985. — С. 597—677.
13. ↑  Transcaspia. Бойгонӣ шудааст 28 сентябри 2007  сол. // buckyogi.com(англ.)
14. ↑  Ключи от новых квартир. В городе Туркменбаши сдан в эксплуатацию 24-квартирный дом, построенный по заказу Туркменбашинского комплекса нефтеперерабатывающих заводов (ТКНПЗ). // turkmenistan.gov.tm (5 июля 2012 года)
15. ↑  В Туркменбаши появится новая достопримечательность — новый каскад фонтанов. // turkmeninform.com (18 октября 2012 года)
16. ↑  Идёт реконструкция городской автомагистрали. Бойгонӣ шудааст 18 май 2013  сол. // turkmenistan.gov.tm (24 ноября 2012 года)
17. ↑  Центр творчества, спорта и хорошего настроения. 12 май 2021 санҷида шуд. Баргирифта аз сарчашмаи аввал 11 августи 2017.
18. ↑  Электронная газета «Туркменистан: золотой век». «На уровне европейских стандартов. ТКНПЗ в городе Туркменбаши внедряет международные стандарты в переходе нефтехимического производства на выпуск экологически чистых автомобильных топлив класса Евро-4 и Евро-5». Бойгонӣ шудааст 11 августи 2017  сол. // turkmenistan.gov.tm (9 июня 2014 года)
19. ↑  Делегация Астраханской области посетила город Туркменбаши. // turkmenistan.ru (20 марта 2008 года)
20. ↑  Герб города Туркменбаши (до 1993 года — Красноводска). Изображение герба. // heraldicum.ru
21. ↑  Турецкая «Polimeks» построит в Туркмении аэропорт стоимостью 125 млн евро. // aviaport.ru (19 декабря 2007 года)
22. ↑  Интернет-газета «Туркменистан. Ru»: «В городе Туркменбаши будет открыт новый международный аэропорт». // turkmenistan.ru (12 апреля 2010 года)
23. ↑  «Туркменские авиалинии» откроют новые рейсы
24. ↑  Cargolux Airlines увеличит частоту транзитных рейсов в Туркменистан
25. ↑  Европейская авиакомпания Cargolux будет осуществлять грузовые перевозки через город Туркменбаши | Интернет-газета Turkmenistan.Ru
26. ↑  Расписание движения поездов(пайванди дастнорас — *таърих*). 22 апрели 2016 санҷида шуд. Баргирифта аз сарчашмаи аввал 15 феврали 2015.
27. ↑  Международный журнал «Туркменистан»: На берегу Каспийского моря в городе Туркменбаши состоялась презентация первой национальной туристической зоны «Аваза». // turkmenistaninfo.ru (№ 7 (28), 2007 год)
28. ↑  Красноводск станет первой национальной туристической зоной. // votpusk.ru (24 июня 2007 года)
29. ↑  Красноводский заповедник. Бойгонӣ шудааст 29 июни 2009  сол. // mega.km.ru
30. ↑  Грегори Кульбанис. Экспедиция на Каспий: первые впечатления с Альсионы. Бойгонӣ шудааст 31 июли 2013  сол. // greensalvation.org («Бортовой журнал дельфина» (Dolphin Log), март 1999 года)
31. ↑  Дмитрий Медведев прибыл с рабочим визитом в Туркмению. Первая беседа Дмитрия Медведева с президентом Туркмении Гурбангулы Бердымухамедовым состоялась в аэропорту города Туркменбаши. // kremlin.ru (21 октября 2010 года)
32. ↑  Елена Кривякина. Дмитрий Медведев отведал туркменских лепёшек. Президент России на два дня приехал в Туркменбаши.(пайванди дастнорас) // kp.by (22 октября 2010 года)
33. ↑  Историческая справка о храме Архангела Михаила в городе Туркменбаши. Бойгонӣ шудааст 1 октябри 2011  сол. // pravoslavie.tm
34. ↑  Туркменбашинский Михаило-Архангельский храм. Храм Архангела Михаила в г. Туркменбаши (Красноводск) (Балканское благочиние Смоленской епархии). История. Святыни. Священики. // drevo-info.ru
35. ↑  Президент Туркменистана поручил восстановить единственную уцелевшую в стране армянскую церковь. Бойгонӣ шудааст 5 май 2014  сол. // yerkramas.org (4 декабря 2012 года)
36. ↑  Геоэкономический потенциал Туркменистана и Латвии — в интересах взаимовыгодного партнёрства. Бойгонӣ шудааст 29 ноябри 2014  сол. // turkmenistan.gov.tm (14 мая 2013 года)

Пайвандҳо
---------

* Красноводск // Энциклопедический словарь Брокгауза и Ефрона : в 86 т. (82 т. и 4 доп.). — СПб. 1890—1907.
* Красноводск
* Красноводск дар давраи империяи Русия - аксҳо дар Викимедиаи Умумӣ
* Сомонаи "Красноводск"

Эзоҳ
----



|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️  Гузариш ба унсури Викидода  Фарҳангҳо ва донишномаҳо | 
* Большая каталанская
* Большая норвежская
* Большая российская (старая версия)
* Брокгауза и Ефрона
* Малый Брокгауза и Ефрона
* Britannica (онлайн)

 |
| Дар феҳристҳои китобшинохтӣ | 
* GND: 4534699-9
* VIAF: 241208915
* WorldCat VIAF: 241208915

 |

| ⚙️ Парчами Туркманистон Шаҳрҳои Туркманистон |
| --- |
| Бо мақоми вилоят | Ашқобод |  |
| Марказҳои маъмурии вилоятҳо | 
* Аннау
* Балканобод
* Дашоғуз
* Марӣ
* Туркманобод

 |
| шаҳрҳои дигар | 
* Байрамалӣ
* Баҳарден
* Баракат
* Болдумсоз
* Газаҷак
* Гӯруғлӣ
* Губадаг
* Дӯстлук
* Ёлётен
* Шаҳр ба номи Сафармурод Туркманбошӣ
* Кӯктеппа (Гёктеппа)
* Қумдоғ (Гумдаг)
* Қаҳқаҳа (Кака)
* Қурбонсултон-Эҷе
* Кӯҳнаурганҷ
* Керкӣ
* Маъданлӣ
* Махтумқулӣ
* Мурғоб
* Ниёзов
* Оқтеппа
* Саёд
* Сайдӣ
* Сардор
* Сарҳадобод
* Теҷен
* Туркманбошӣ
* Фороб
* Хазар

 |