recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
**Матлуба Дадабоева** (*Мавлуда Халилова*; зод. 15 октябр 1955 ё 5 октябр 1955, ноҳияи Чуст, Вилояти Намангон) — овозхон ва мақомсарои аҳли узбак, Ҳунарпешаи халқии Узбакистон (2007), Ҳунарпешаи халқии Тоҷикистон (2018).

Зиндагинома
-----------

Матлуба Дадабоева 5 октябри соли 1955 деҳаи Варзики дар ноҳияи Чусти вилояти Намангон таваллуд шудааст. Пас аз хатми мактаби тоҷикии № 13-и деҳаи Варзик, соли 1973 ба Институти театру ҳунари Тошканд ба номи Островский дохил шуд ва замони дар курси сеюм ӯро ба Ансамбли мақоми Кумитаи телевизион ва радиои Узбакистон ба кор пазируфта шуд. Дар ин даргоҳ Матлуба аз устодони бузурги мақом Орифхон Алимахсумов, Эҳсон Лутфуллоев, Очилхон Отахонов, Турғун Алиматов сабақ омӯхт.

Сурудаҳо
--------

Матлуба Дадабоева аз овони ҷавонӣ дар баробари забони узбакӣ бо забони тоҷикӣ низ суруд мехонад. Беҳтарин сурудҳои классикии иҷрокардаи ӯ «Насруллоҳӣ» (ғазали Ҳофиз), «Талқини уззол» (Восифӣ), «Муғулчаи Дугоҳ» (Фурӯғӣ), «Сарахбори ороми ҷон» (Ҳофиз), «Ҳусайнӣ» (Ҳофиз), «Насри Баёт» (Ҳилолӣ), «Нимчӯпонӣ» (Бедил), «Чоргоҳ» (Камол), «Ушшоқ» (Рӯдакӣ) ва ғайра дар барномаи Матлуба мақоми хос доранд.

Эзоҳ
----

1. ↑  УП-3916-сон 27.08.2007. О награждении в связи с шестнадцатилетнем независимости Республики Узбекистан группы работников науки, образования, здравоохранения, культуры, искусства, духовности и просветительства, средств массовой информации и других социальных сфер. *lex.uz*. 16 Январ 2024 санҷида шуд.
2. 1 2 3  *Одил Нозир.* «Ман ҳунарманди халқам!». *www.bonuvon.tj*.  Бонувони Тоҷикистон (21 сентябри 2021). 16 Январ 2024 санҷида шуд.
3. 1 2  *Тилав Расулзода.* «Шашмаком» – межкультурное диалоговое окно.  SugdNEWS (4 октябри 2017).
4. ↑  Recording review: Matlubeh. *www.rootsworld.com*.  RootsWorld. 16 Январ 2024 санҷида шуд.

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️  Гузариш ба унсури Викидода  Тасвир, видео ва садо | 
* Apple Music
* Deezer
* Spotify
* YouTube

 |
Нишонаи шаҳри Душанбе
**Нишони Душанбе** — намоди расмии пойтахти Тоҷикистон шаҳри Душанбе. 

Муаллифони нишон С. Қурбонов ва А. Н. Заневский мебошанд. Нишонро соли 1997 Маҷлиси вакилони халқи шаҳри Душанбе тасдиқ кардааст.

Тавсифот
--------

Композитсияи асосии нишонро равоқҳо ташкил медиҳанд, ки дарвозаҳои шаҳр ва ҷумҳуриро таҷҷасум менамоянд.

Дар маркази равоқҳо кўҳҳо ва тоҷ бо нимҳалқа аз 7 ситора дар шўълаҳои офтоби тулўъкунанда ҷойгир шудаанд. Ин ҷузъиёти нишон ва парчами давлатӣ хусусияти шаҳрро ҳамчун пойтахти Ҷумҳурии Тоҷикистон баён менамоянд. Аз тарафи рост ва чап равоқҳо бо қанотҳо иҳота карда шудаанд, аз поён бошад, бо ҷузъиёти нақшу нигори қадимаи тоҷикӣ оро дода шудаанд. Дар қисмати болоии нишон, дар болои равоқ «Душанбе» навишта шудааст.

Аз ҷониби пеш, калиди рамзии шаҳр ҷой карда шудааст, дар манзари китоби кушода – рамзи дониш, илм ва маърифат. 

Композитсияи рамзӣ ба куллӣ дар чаҳоркунҷаи бо ҳади нўгтези поинӣ дар манзари се ранг – сурх, сафед ва сабз – тасвири рамзии парчами давлатии Ҷумҳурии Тоҷикистон, ҷойгир шудааст.

Акси азими нишон аз оҳан дар намои иморати Мақомоти иҷроияи маҳаллии ҳокимияти давлатӣ дар шаҳри Душанбе, болои баромадгоҳи асосӣ гузошта шудааст.

1. ↑  Нишона / Сомонаи расмии Мақомоти иҷроияи ҳокимияти давлатии шаҳри Душанбе. *www.dushanbe.tj*. 13 феврали 2024 санҷида шуд.
**Абдулкари́ми Хоразмӣ** (соли таваллуд номаълум – вафот тахминан байни 1482 – 1487, Шероз) — хаттот, шоир ва донишманди форс-тоҷик, фарзанди Абдурраҳмони Хоразмӣ ва бародари Абдурраҳими Хоразмӣ.

Зиндагинома
-----------

Зодгоҳаш Шероз. Азбаски аҷдодаш аз Хоразм будаанд, тахаллуси «Хоразмӣ»-ро ихтиёр кардааст. Тибқи иттилооте ҳаёти Абдулкарими Хоразмӣ асосан дар Шероз гузаштааст. Аммо бархе бар ин ақидаанд, ки Абдулкарими Хоразмӣ замони ҳукумати Султон Яъқуби Оққуюнлу (ҳукмронӣ 1478 – 1490) дар Табрез иқомат доштааст. Абдулкарими Хоразмӣ аз овони бачагӣ ба хаттотӣ шуғл варзида, сипас дар ин пеша машҳур гаштааст. Бародари Абдулкарими Хоразмӣ Абдурраҳими Хоразмӣ низ хаттоти соҳибистеъдод будааст. Бино ба маълумоти муаллифи китоби «Гулистони ҳунар» Қозӣ Аҳмад сабку услуби хаттотии бародарон ба ҳам монандӣ доштааст. Ин ду хаттот дар ҳунари хаттотӣ падарашон – Абдурраҳмони Хоразмиро устоди худ шумурдаанд.

Осор
----

То замони мо намунаҳои осори хаттотии Абдулкарими Хоразмӣ расидаанд, ки аз маҳорати баланди ӯ дар навиштани хати настаълиқ шаҳодат медиҳанд. Бино ба маълумоти сарчашмаҳои таърихӣ Абдулкарими Хоразмӣ шогирдони зиёдеро тарбият намудааст, ки хаттот ва наққоши номӣ Муҳаммади Баққол яке аз онҳост. Абдулкарими Хоразмӣ ва бародараш табъи шоирӣ низ доштаанд. Намунаҳои китобати. Абдулкарими Хоразмӣ дар китобхонаҳои давлатии Истанбул, Теҳрон, Санкт-Петербург маҳфузанд.

Эзоҳ
----

1. 1 2

Адабиёт
-------

* Кази Ахмед, Трактат о каллиграфах и художниках, М.– Л. 1947;
* Энсиклопедияи адабиёт ва санъати тоҷик, ҷ. 1, Д. 1988;
* Ашрафӣ М. Миниатюра: От Бехзода до Ризай-и Аббаси, Д. 2011.

Сарчашма
--------

* А — Асос. — Д. : СИЭМТ, 2011. — 608 с. — (Энсиклопедияи Миллии Тоҷик : [тахм. 25 ҷ.] /  сармуҳаррир А. Қурбонов ; 2011—2023, ҷ. 1). — ISBN 978-99947-33-45-3.
Кларнет
**Кларнет** — (итол. clarinetto – «кларинаи-хурд» ) — сози мусиқии нафасӣ аз гурӯҳи Созҳои нафасии чӯбин, монанд ба гобой, ки пайдоиши пешрави онро аз тутаки чӯпонӣ медонанд.

Таърих
------

Пешгузаштаи кларнетро аз баъзе созҳои чӯбини нафасӣ сохта, ба ҳисобе 4 ҳазор сол пеш дар Мисри Қадим истифода мешудааст. Кларнет дар намуди ҳозирааш ба оркестр дар миёнаи асрҳои VIII пайдо шудааст. Бо тағйироти зиёде дар таҷрибаи мусиқӣ чун сози якканавозӣ, ансамблӣ ва иштирокчии бевоситаи оркестри симфонӣ маъмул гардидааст. 

Кларнет аз шайпур (найча)-и чӯбин (дарозияш қариб 70 см) ва бо даҳони начандон калон пешниҳод шудааст. Ҳаворо ба воситаи мундштук (лабгир)-и нулмонанд, ки ба он трости (найча) тунуки қамишӣ маҳкам часпонда мешавад, пуф мекунанд. Сози мазкур бо системаи мураккаби сарпӯшакҳо (клапан) ва сӯрохиҳо таҷҳизонида шудааст. Диапазони кларнет зиёда аз 3 октаваро дар бар мегирад. Садои нотаҳои пасти кларнет хислати якқадар хираю ғамгинӣ дошта, бо гузаштан ба садобарории баланд, садояш бештар гарму возеҳӣ пайдо мекунад, аммо дар регистри аз ҳама боло – гӯшкаркунанда аст. Кларнет ягона намояндаи гурӯҳи чӯбини оркестри симфонист, ки имконияти бисёр пурқувват ва паст кардани қувваи садоиро дорост. Имконияти ниҳоят баланди техникӣ дошта, тембри (сифати садо) ширадору болатофат дорад, ки бо тембри дигар созҳои чӯбин – флейта, гобой, фагот хуб ҳамовоз мешавад. Кларнет дар ансамбл ва намуди оркестрҳои гуногун чун сози ивазнашаванда дониста шудааст. Композиторон барои кларнет асарҳо эҷод намудаанд: дар ин самт консертҳои барои кларнети В. Мотсарт, К. Вебер маъмуланд. «Расказ» аз манзараи фантазияи симфонии П. Чайковский «Франческа да Римини» якканавозии кларнетро ба ёд меорад ва ғ.

Композиторони тоҷик низ барои ин сози нодир асарҳо эҷод намудаанд, ки консерт барои кларнет бо оркестри Саид Ҳамроев, Сонатаҳои барои кларнет ва фортепианои Шодмон Пӯлодӣ ва С. Ҳомидов, дуэт барои кларнет ва фортепианои Ҷасур Халилов ва «Хотира»-и Х. Ниёзӣ барои кларнет ва фортепиано аз ҷулаи онҳоянд.
Кларнет ба рӯйхати созҳои мусиқии транспониркунанда дохил карда мешавад. Дар оркестрҳо ва ансамблҳо одатан кларнетҳои бо ҷӯри in B ва in A истифода бурда мешаванд ва бо ҳамин мувофиқ нотаи онҳо аз садобарорияшон дида ба секундаи калон ва тертсияи хурд баланд навишта мешаванд. Аз намудҳои кларнет кларнети хурд ва кларнети басро ёдовар шудан лозим аст.

Ҳамчунин нигаред
----------------

* Волинка

Эзоҳ
----

1. ↑  Обидпур Ҷ. Луғатномаи тафсирии мусиқӣ / зери назари Б.Қобилова. – Душанбе: Аржанг, 2019. – С.179-180. – 480 с. ISBN 978-999-47-43-90-2 (тоҷ.)

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️  Гузариш ба унсури Викидода  Фарҳангҳо ва донишномаҳо | 
* Австрийская музыкальная
* Большая датская
* Большая каталанская
* Большая каталанская
* Большая китайская
* Большая российская (старая версия)
* Брокгауза и Ефрона
* Кругосвет
* Малый Брокгауза и Ефрона
* Музыкальный Римана
* Britannica (11-th)
* Britannica (онлайн)
* Dictionary of Music and Musicians
* Universalis

 |
| Дар феҳристҳои китобшинохтӣ | 
* GND: 4030938-1
* J9U: 987007283791905171
* LCCN: sh85026570
* NDL: 00567013
* NKC: ph121591

 |
**Оқтоғ** — қаторкӯҳест, дар ҷануби ғарби Тоҷикистон, дар байни водии дарёҳои Кофарниҳон ва Обикиику Вахш.

Аз Шимол ба Ҷануб ба масофаи тақрибан 150—155 километр тӯл кашидааст. Бараш 20— 22 километр.

Релйефи теппамонанд дорад. Баландин қаторкӯҳ ба ҳисоби миёна 1000—1200 метр, ҷои аз ҳама баландаш қӯҳи Мундитоғ (2227 метр). Ба самти Ҷануб торафт пасту камбар мешавад. Оқтоғ чини калони антиклиналӣ буда, аз таҳнишасти давраҳои табошир ва палеогену неоген (конгломерат, регсанг, гил, оҳаксанг, мергел, гач ва ғайра) таркиб ёфтааст. Дар нишебиҳои қаторкӯҳ асосан растаниҳои дашти мерӯянд.

Адабиёт
-------

* Оқтоғ // Плешко — Сақил. — Д. : СИЭСТ, 1986. — (Энциклопедияи Советии Тоҷик : [дар 8 ҷ.] /  сармуҳаррир М. Д. Диноршоев ; 1978—1988, ҷ. 6).
**Gianni Versace S.p.A.** (кутаҳ. **Versace**, Верса́че) — ширкати итолиёии истеҳсоли либос ва дигар ашёи бошукӯҳ.

Он соли 1978 аз тарафи моделйер Ҷанни Версаче (2.12.1946-15.7.1997) ташкил карда шуд. Аз соли 1997 сарварии ширкатро хоҳараш Данателла ба уҳда дорад. Тамғаи ширкати Versace ҷонвари баҳрӣ — медуза Ронданини мебошад. Самти асосии фаъолияти ширкати Versace тавлиду савдои ашёи боҳашмат, сарулибоси мардонаю занона, ороишот, атриёт, ҷавоҳирот, мебелу ҷиҳози ороиши хона, аз ҷумла тахтасангҳои сафолӣ, ашёи шустушӯ, зарф ва ғайра мебошад. Versace инчунин соҳиби ҳотелҳои навъи люкс дар Ҳолд Кости Австралия ва Дубайи Арабистони Саудӣ аст. Дар 60 кишвари ҷаҳон мағозаҳои хурд (бутикҳо)-и худро дорад. Баъди истиқлоли давлатӣ дар бозорҳои Тоҷикистон низ молҳои тамғаи Versace, аз қабили курта, шим, сумкаҳои занонаву мардона, пойафзор ва ғайра ба фурӯш бароварда шудаанд.

Эзоҳ
----

Адабиёт
-------

* Версаче / М. Юнусова // Боз — Вичкут. — Д. : СИЭМТ, 2014. — (Энсиклопедияи Миллии Тоҷик : [тахм. 25 ҷ.] /  сармуҳаррир Н. Амиршоҳӣ ; 2011—2023, ҷ. 3). — ISBN 978-99947-33-46-0.


|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️  Гузариш ба унсури Викидода  Дар шабакаҳои иҷтимоъӣ | 
* Твиттер
* Фейсбук
* Инстаграм
* Weibo

 |
| Тасвир, видео ва садо | 
* ТикТок
* YouTube

 |
| Фарҳангҳо ва донишномаҳо | 
* Britannica (онлайн)

 |
| Дар феҳристҳои китобшинохтӣ | 
* GND: 6105198-6
* LCCN: n2009050362
* VIAF: 149158737
* WorldCat VIAF: 149158737

 |
**Қаротегин** — қаторкуҳест дар қисми марказии Тоҷикистон, калонтарин шохаи чапи қаторкуҳи Ҳисор, Бахшгоҳи рӯдҳои Кофарниҳон, Элок ва Вахш мебошад.

Тулаш қариб 80 км, баландиаш то 3950 м. Асосан аз гранит, гранодиорит ва диорити синни палеозойи боло таркиб ёфтааст. Дар нишебиҳои қаторкуҳ растаниҳои даштӣ (гандумак, лубиёгиҳо, чатргулҳо ва ғайра) ва дарахту буттаҳои бодоми талхак, дулона, писта, зирк, настаран, тотум, дар сою дараҳо дарахтони бед, сафедор, шумтол, чинор, туг, олуча, санҷид, себу ангури худруй ва ғайра меруянд. Дар баланднҳои зиёда аз 3500 м марғзорҳо мавҷуданд. Доманакуҳҳои ҷануби шарқӣ чашмаҳои гарм доранд: Обигарм, Гармоба, Ҷавонӣ ва ғайра.

Эзоҳ
====

Адабиёт
-------

* Қаротегин / У. Олимов // Ховалинг — Ҷӯяк. — Д. : СИЭСТ, 1988. — (Энциклопедияи Советии Тоҷик : [дар 8 ҷ.] /  сармуҳаррир М. Д. Диноршоев ; 1978—1988, ҷ. 8).
**Антонин Дворжак** (1841-1904), композитори барҷастаи чех, омӯзгор, дирижёр.

Зиндагинома
-----------

Дворжак мусиқачӣ бо қобилияти ҳартарафа, скрипканавози моҳир, алтнавоз, пианинонавоз ва арғунуннавоз буд. Аммо шуғли асосӣ дар ҳаёташ эҷодиёти мусиқӣ боқӣ монд. Дворжак – муаллифи 10 опера, оратория ва кантата, 9 симфония, 5 достони симфонӣ, 6 увертюра, ду силсилаи «Рақсҳои славянӣ» ва асарҳои дигар барои оркестр; консертҳо барои фортепиано, барои скрипка, барои виолончел бо оркестр, асарҳои камеравӣ – созӣ, пиесаҳо барои фортепиано ва ғ. Дворжак — яке аз асосгузорони мусиқии классикии чех, давомдиҳандаи анъанаҳои ватандӯстонаи В. Сметана ва офарандаи симфонияи миллӣ мебошад. Якчанд сол ӯ профессор ва директори Консерваторияи Париж, инчунин директори Консерваторияи миллӣ дар Ню-Йорк буд. Минбаъд на фақат композитор, ҳамчунин ба ҳайси дирижёр, Дворжак тез-тез дар шаҳрҳои гуногуни Аврупо аз асарҳои худаш баромад кардаст (дар с. 1890 дар Маскав ва Петербург сафари ҳунарӣ дошт). Дар асарҳои ӯ – суруд ва рақсҳои фолклории славянӣ асос доранд.

Эзоҳ
----

1. ↑
2. ↑  Studenti pražských univerzit 1882–1945
3. ↑  Archivio Storico Ricordi — 1808.
4. ↑  Archiv hl. m. Prahy, Matrika zemřelých u sv. Štěpána, sign. ŠT Z13, s. 172
5. ↑  Обидпур Ҷ. Луғатномаи тафсирии мусиқӣ / зери назари Б.Қобилова. – Душанбе: Аржанг, 2019. – С.122. – 480 с. ISBN 978-999-47-43-90-2(тоҷ.)
|  |
| --- |
| Унсури Викидода мавҷуд нест |

«**Тазкирату-ш-шуаро**» - тазкираест, ки Давлатшоҳи Самарқандӣ соли 1487 таълиф кардааст.

Бо тамҳиду наът шурӯъ мешавад. Сипас се фасле омадааст, ки дар онҳо оид ба пайдоиши нутқ, мақоми шеъру шоирӣ дар зиндагӣ, ҳасби ҳоли муаллиф сухан рафтааст. Қисми асосии «Тазкирату-ш-шуаро» аз муқаддима, ҳафт табақа (боб) ва хотима иборат аст. Муқаддима зикри 10 нафар шоирони тоисломии араб, хотима зикри ҳолоти шаш тан аз муосирони Давлатшоҳи Самарқандиро дар бар мегирад. Ҳамагӣ дар «Тазкирату-ш-шуаро» оид ба 151 нафар шуарои асрҳои 13—15 форс-тоҷик, араб ва турк маълумоти адабӣ ва таърихӣ ҷо дошта, аз осори онҳо намунаҳо иқтибос шудааст. Давлатшоҳи Самарқандӣ ҳангоми таълифи «Тазкирату-ш-шуаро» аз таърихҳои мӯътабар, девонҳои устодони гузаштаву муосиронаш, рисолаву китобҳои гуногун истифода бурдааст. Аз ин ҷиҳат «Тазкирату-ш-шуаро» дар омӯзиши адабиёт ва таърихи мардуми форс-тоҷик, араб ва турк, сарфи назар аа баъзе нуқсонҳо, дар овардани санадҳои таърихӣ ва адабӣ, ки ба он нуқсонҳо олимон Маликушшуарои Баҳор, Е. Э. Бертелс ва дигарон ишора намудаанд. сарчашмаи муфид буда, аҳамияти калони адабӣ ва таърихӣ дорад. «Тазкирату-ш-шуаро» манбаи пурбаҳои осори эстетикии мардуми тоҷик низ мебошад. Давлатшоҳи Самарқандӣ зимни баёни ҳол ва эҷодиёти як силсила шоирон оид ба шеъру шоирии онҳо баъзе қайду ишораҳо намудааст ва мо маҳз ба туфайли онҳо аз таълимоти адабӣ ва завқи бадеии даври у равшантар воқиф мегардем. Махсусан, ақоиди Давлатшоҳи Самарқандӣ дар бораи қасидаи «Бӯи ҷӯи Мӯлиён»-и Рӯдакӣ ҷолиби диққатанд. Давлатшоҳи Самарқандӣ баръакси гуфтаи «уқалои давр», ки шеъри Рӯдакиро «назмест содда ва аз саноеу бадоеу матонат орӣ» меномиданд, кӯшиш намудааст, ки дурустии ривояти таърихиро роҷеъ ба «Бӯи ҷӯи Мӯлиён» собит ва қимати бадеии онро муайян намояд. Давлатшоҳи Самарқандӣ санъати бадеиро дар шеър инкор накарда, шеърро танҳо аз санъат ҳам иборат намедонад. Ба гуфтаи ӯ, шеър бояд «соф ва равон… ва ба табоеъ наздик», «маҳкам ва пурмаонӣ» буда, дар он «эъҷозу фасоҳат ва балоғат марғубу матлуб» бошад. Давлатшоҳи Самарқандӣ ин навъи шеърро «ашъори дилпазир ва латиф» монамад ва аз ҳамин назар ба эҷодиёти Фирдавсӣ, Манучеҳрӣ, Анварӣ, Адиб Собири Тирмизӣ, Ҳасани Деҳлавӣ, Хусрави Деҳлавӣ, Камоли Хуҷандӣ ва дигарон баҳои сазовор додааст.

«Тазкирату-ш-шуаро» ба забони англиси (Вена, 1818, ба эҳтимоми Ҳаммер-Пургштал) ва туркӣ (Истанбул, 1843, бо номи «Сафинату-ш-шуаро», мутарҷим Сулаймони Фаҳмӣ) тарҷума шуд. «Тазкирату-ш-шуаро» дар Бамбай (1887), Лондон (1900), Теҳрон (1958) ба табъ расидааст.

Эзоҳ
----

Адабиёт
-------

* Тазкирату-ш-шуаро / А. Сатторов // Сақофӣ — Ховалинг. — Д. : СИЭСТ, 1987. — (Энциклопедияи Советии Тоҷик : [дар 8 ҷ.] /  сармуҳаррир М. Д. Диноршоев ; 1978—1988, ҷ. 7).

* Сатторов А. Ақидаҳои адабӣ ва бадеии Давлатшоҳи Самарқандӣ, дар маҷмӯъ: Образ ва махорати бадеӣ, Душанбе, 1980.
**Ғарбгароӣ** — раванди гароиш ба фарҳангу тамаддуни Ғарб, интихоб ва истифодаи кӯр-кӯронаи дастовардҳои Ғарб дар тафаккур ва муҳити фарҳангию маънавии шар­қиён бо нодида гирифтани ҷан­ба­ҳои манфӣ ва тамоюли истеъмории он.

Заминаҳои зуҳур
---------------

Ғарбгароӣ дар асрҳои 18-19 дар ҳаёти иҷтимоию маънавии Шарқ аввал дар муҳити буржуазияи миллии навтавлидёфта зери таъсири капитализми Ғарб ва баъдан дар доираҳои зеҳнӣ ва илмии мардумони Шарқ, ки идеологҳои буржуазияи навтавлид буданд, ташаккул ёфт. Ғарб дар се садаи охир бо сабаби ком­ёбӣ дар самти рушди илму техника ва иқтисодиёти пешрафта, на танҳо ҳаёти иқтисодию сиёсии кишварҳои мусулмониро дар тобеияти худ қарор дод, балки кӯшиш мекард, ки тамоми ҷанбаҳои ҳаёти маънавию фарҳангии он­ҳоро низ зери нуфузи худ дарорад. Ин сиёсатро Руссия ҳам дар замони ҳукумати под­шо­ҳӣ ва Иттиҳоди Шӯравӣ дар кишварҳои Осиёи Мар­ка­зӣ пиёда месохт.

Сабабҳо
-------

Сабаби зуҳури ғарбгароӣ на танҳо дар қафомонии ҳаёти илмӣ-тех­никӣ, иқтисодию иҷтимоӣ ва сиёсии мамлакатҳои Шарқ, балки дар огоҳии сатҳӣ ва шинохти яктарафаи онҳо аз дас­то­вардҳои тамаддуни Ғарб низ буд. Фарҳанг ва тамаддуни Ғарб аз пуштибонии дониш ва коршиносии ҷадид бар­хур­дор буд, аммо олами Шарқ дар он замон чунин имкон надошт, аз ин рӯ, ба таъсири фарҳангу тамаддуни неруманди ғар­бӣ дучор омад. Азбаски Шарқ дар рӯбарӯи ҳу­ҷум­ҳои рӯ­заф­зуни тамаддунию фарҳангии Ғарб истодагарӣ карда натавонист, зери фишори он монда, ба «ҳайрати фар­ҳангӣ» афтод, ки ин оқибат Ғарбгароӣ-ро ба бор овард. Ғарбгароӣ робитаи инсонро аз таърихи гузаштаи худ гусаста, аз ин нигоҳ маънои асо­лат­бохтагӣ, беҳувиятиро дорад.

Пайомадҳо
---------

Дар заминаи Ғарбгароӣ ғарбзадагӣ зуҳур мекунад, ки ҳолати ифротии он аст. Ғарбзада фардест, ки ба бегонагон тақ­лид мекунад. Дар киш­варҳои шарқӣ дар муқобили ғарбгароӣ падидаи шарқгароӣ зуҳур кард, ки ҳадафи асосии он тоза кардани ҳаёти фар­ҳан­гию маънавӣ ва та­факкури ҷомеа аз ғарбгароӣ аст. Му­нақ­қидони ғарбгароӣ баъ­зан ба иф­рот роҳ дода, дар ақиб­мон­дагии Шарқ тан­ҳо Ғарб­ро айбдор дониста, дар айни замон дигар сабаб­ҳои қафомонии он, аз ҷумла таассуби диниеро, ки сад­со­ла­ҳо ба рушди илму техника монеа эҷод кард ва он­ро побанди дастовардҳои Ғарб сохт, нодида мегиранд. Ғарбгароӣ аз ғарб­ши­но­сӣ тафовут дорад, чунки ғарб­ши­носӣ шинохти во­қеъ­би­нонаву ҳамаҷонибаи Ғарб ва интихобу истифодаи бошууронаи дастовардҳои навини фар­ҳан­гу тамаддуни он бо назардошти манфиатҳои миллии шар­қӣ аст.

Эзоҳ
----

Адабиёт
-------

* Ғарбгароӣ / Қ. Нурулҳақов // Ғ — Дироя. — Д. : СИЭМТ, 2016. — (Энсиклопедияи Миллии Тоҷик : [тахм. 25 ҷ.] /  сармуҳаррир Н. Амиршоҳӣ ; 2011—2023, ҷ. 5). — ISBN 978-99947-33-67-5.
**Азҳари Табрезӣ** (1422/23, Табрез — 1502/03, Байтулмуқаддас) — хушнавис ва настаълиқнависи форс-тоҷик, шогирди Ҷаъфарии Табрезӣ.

Зиндагинома
-----------

Хатшиносони гузашта Азҳари Табрезиро сеюмин устоди хати настаълиқ (баъд аз Миралӣ ва Ҷаъфари Табрезӣ) донистаанд. Азҳари Табрези инчунин хати сулсро ба дараҷаи олӣ расонда, устоди усули шашгона (ситта) гардидааст. Машҳуртарин намунаҳои осори хаттотии Азҳари Табрези инҳоянд: шаш дафтари «Маснавӣ»-и Ҷалолуддини Румӣ (Китобхонаи давлатии Теҳрон), «Муқаттаот»-и Ибни Ямин (Музейи осори исломӣ, Истанбул), «Хамса»-и Хусрави Деҳлавӣ ва «Хамса»-и Низомии Ганҷавӣ (Китобхонаи Донишгоҳи Панҷоб, Лоҳур), «Хусрав ва Ширин» (Китобхонаи Ҷон Райландз, шаҳри Манчестери Англия) ва «Ҳафт пайкар»-и Низомии Ганҷавӣ (Музейи санъати Нию-Ёрк).

Эзоҳ
----

Адабиёт
-------

* Азҳари Табрезӣ // А — Асос. — Д. : СИЭМТ, 2011. — (Энсиклопедияи Миллии Тоҷик : [тахм. 25 ҷ.] /  сармуҳаррир А. Қурбонов ; 2011—2023, ҷ. 1). — ISBN 978-99947-33-45-3.
**Абдурраҳими Хоразмӣ** (? — баъди 1494) — хаттот, шоир ва донишманди форс-тоҷик, писари Абдурраҳмони Хоразмӣ ва бародари Абдулкарими Хоразмӣ.

Зиндагинома
-----------

Дар бораи зиндагии ӯ маълумоти кофӣ дар даст нест. Вай асосан дар Шероз ва Табрез зиндагӣ кардааст. Ҳунари хаттотиро дар овони бачагиаш аз падараш омӯхтааст. Фаъолияти хушнависии Абдурраҳими Хоразмӣ асосан ба солҳои 1460 — 94 рост меояд. Дар дарбори Яъқуб ибни Ҳасан Оққуюнлу (ҳукмронӣ 1478 — 90) хушнавис будааст. Абдурраҳими Хоразмӣ девони Алишери Навоӣ (охири 1471), девони Анисӣ (1493 — 94) ва девонҳои шуарои дигарро бо хати зебо ва дилписанд китобат кардааст, ки ҳоло дар яке аз китобхонаҳои шаҳри Истанбули Туркия маҳфузанд. Сабк ва услуби хаттотии Абдурраҳими Хоразмӣ дар миёни хаттотон ва хушнависон то охири садаи XV ба унвони хати улгӯ (намунавӣ) маҳсуб мешуд. Муҳаққиқин ва пажӯҳишгарони осори Абдурраҳими Хоразмӣ бар ин ақидаанд, ки ҳунари Абдурраҳими Хоразмӣ ба мактаби хаттотии дарбори Сафавиён таъсири вижае доштааст. Ба ақидаи Қозӣ Аҳмад (дар «Гулистони ҳунар») теъдоди зиёди хаттотон ва хушнависони Шероз худро аз пайравон ва ҳаводорони сабки Абдурраҳими Хоразмӣ медонистанд. Абдурраҳими Хоразмӣ табъи шоирӣ низ дошта, бо тахаллуси «Анисӣ» шеърҳои хуб гуфтааст. Қозӣ Аҳмад дар китоби «Гулистони ҳунар» аз ашъори Абдурраҳими Хоразмӣ намунаҳо овардааст.

Эзоҳ
----

1. 1 2 3

Адабиёт
-------

* Абдурраҳими Хоразмӣ // А — Асос. — Д. : СИЭМТ, 2011. — (Энсиклопедияи Миллии Тоҷик : [тахм. 25 ҷ.] /  сармуҳаррир А. Қурбонов ; 2011—2023, ҷ. 1). — ISBN 978-99947-33-45-3.
**Аличури Шимолӣ**, **Бозордара** — қаторкӯҳ дар Помири Шарқӣ. Аз ғарб ба шарқ 110 км тӯл кашида, водии аличурро аз водии Мурғоб ҷудо мекунад. Дар самти Шимол шохаҳои калон дорад: кӯҳи Ирхт (қуллаи Кулин, 5929 м), кӯли Сарез (5800 м), кӯҳи Марҷанай (қуллаи Бозортеппа, 5880 м). Асосан аз варақасанг ва оҳаксангҳо иборат аст. Нишебиҳои шимолии он бештар бо водиҳои чуқури танг бурида шуда, пиряхҳо доранд. Масоҳаташ умумии пиряхҳо 975 км2. Дар нишебиҳои кӯҳ рустаниҳои хӯшадори даштӣ, явшон ва хорбуттаҳо мерӯянд.

Эзоҳ
----

Адабиёт
-------

* Аличури Шимолӣ // А — Асос. — Д. : СИЭМТ, 2011. — (Энсиклопедияи Миллии Тоҷик : [тахм. 25 ҷ.] /  сармуҳаррир А. Қурбонов ; 2011—2023, ҷ. 1). — ISBN 978-99947-33-45-3.
**Йигал Адика** (таваллуд 29 августи 1959) - актёри ҳунарпешаи, телевизион ва театри исроилӣ.

биография
---------

Адика дар Байтулмуқаддас таваллуд шуда, дар шӯъбаи театрии Донишгоҳи Тел-Авив таҳсил кардааст.

Солҳои навадум Адика дар филмҳои «Шоро» (1990), «Падари дуздида 3» (1991), «Чаҳор тараф шавҳар меҷӯям» (1993), «Бародари Деррикҳо» (1994), «Гироси Падарон» (1994), «Шутури парвозкунанда» (1994), «Нимаи дуюм» (1996), «Хушбахтии бепоён» (1996), «Анҷоми бозӣ» (1997), «Масъалаи Довуд» (1998) ва «Гентила» (1998). Вай дар тӯли солҳо дар филмҳои хориҷии «Сипари инсонӣ» (1992) ва «Ватандӯстон» (1994) бозӣ кардааст. Адика бо нақши Дэвид Зелайт, ки соли 1995 дар Йосси Мадамонӣ ва сериали телевизионии Дэвид Офек «Бат Ям Ню Йорк» бозӣ кардааст, ёдовар шудааст. Ҳамзамон ӯ дар сериали телевизионии «Аксҳои Йипайот»-и Эрик Любетски ва Мати Ҳарарӣ низ ширкат кардааст. Дар соли 1999, Адика дар мюзикли «Дар саросари ҷаҳон дар ҳаштод рӯз», ки онро Ярон Кафкафӣ навишта ва коргардон кардааст, дар баробари Одед Менаше, Галит Гиат ва Исраил Кетореза бозӣ кардааст.

Эзоҳ
----

1. ↑  Internet Movie Database (ингл.) — 1990.
**Абубакри Теҳронӣ** (саннаи тав. ва вафот номаълум) — қозӣ, муншӣ ва муаррихи садаи XV.

Зиндагинома
-----------

Дар бораи аҳвол ва зиндагонии ӯ иттилооти кофӣ дар даст нест. Абубакри Теҳронӣ аслан аз Исфаҳон аст, вале нисбаи «Теҳронӣ»-и ӯ марбут ба қасабаи Терон — Каруни (Тирун) Исфаҳон аст, на ба шаҳри Теҳрон. Абубакри Теҳронӣ насаб аз ашрофи Исфаҳон дошта, дар ҳамин шаҳр касби илм кардааст. Дар соле, ки султони темурӣ Шоҳрух ба қасди саркӯб кардани шӯриши наберааш султон Муҳаммад Мирзо ба Исфаҳон рафт, бузургони ин шаҳрро ба ҷурм ва иғвои шоҳзода ба асорат гирифт, Абубакри Теҳронӣ низ аз ҷумлаи донишмандони маҳбус дар назди султон Шоҳрух буд. Пас аз марги Шоҳрух Абубакри Теҳронӣ озод шуд ва ба хидмати Муҳаммад Мирзо пайваст. Вай дар юриши Муҳаммад Мирзо ба Домғон (1457) ширкат варзид, Абубакри Теҳронӣ ӯро дар юришаш ба Хуросон (1458) низ ҳамроҳӣ кард ва пас аз тасарруфи Ҳирот дар мадрасаи Ғиёсия машғул ба тадрис шуд. Пас аз қатли Муҳаммад Мирзо (1451), Абубакри Теҳронӣ ба хидмати шоҳзода Муҳаммадӣ (писари Ҷаҳоншоҳ) рафт ва сипас (1452) ба дарбори султон пайваст. Абубакри Теҳронӣ шахси донишманд буд, илми сиёсату девонсолориро накӯ медонист ва дар навиштани номаҳои расмӣ ба ду забон (форсӣ ва арабӣ) устод будааст. Чунончи, намунаҳои фармонҳои султон Узун Ҳасан, нома ба султони Миср, Пир Аҳмад Қароман-оғлӯ ва ғайра, ки Абубакри Теҳронӣ тадвин кардааст, аз маҳорати баланди ӯ шаҳодат медиҳанд. Абубакри Теҳронӣ бо дархости султон Узун Ҳасанбек соли 1471 китоби «Таърихи Диёрбакрия»-ро иншо кард. Ин китоб ба забони форсии махлут ба забони арабӣ таълиф шуда, дорои иттилооти фаровон ва бикр дар робита бо таърихи сиёсӣ-иҷтимоӣ ва низомии силсилаҳои туркмани Оққуюнлу ва Қароқуюнлуи Эрон аст.

Эзоҳ
----

Адабиёт
-------

* Абубакри Теҳронӣ // А — Асос. — Д. : СИЭМТ, 2011. — (Энсиклопедияи Миллии Тоҷик : [тахм. 25 ҷ.] /  сармуҳаррир А. Қурбонов ; 2011—2023, ҷ. 1). — ISBN 978-99947-33-45-3.
**Абулаббоси Тош** (? — 987) — сипаҳсолор ва волии Хуросон дар давраи Сомониён.

Зиндагинома
-----------

Пас аз азли Абулҳасани Симҷур бо раҳнамоӣ ва ҳимояти Абулҳусайни Утбӣ, бар маснади сипаҳсолории Хуросон расид ва лақаби «Ҳисомуддавла»-ро мушарраф гардид. Дар замони ҳукумати Фахруддавлаи Дайламӣ Абулаббоси Тош муддате волии Омул ва баъдан ҳокими Астарободу Гургон ва Деҳистону Обаскун буд. Фахруддавла пас аз ҳазимати Абулаббоси Тош дар набард бо Абулҳасани Симҷур Гургонро ба Абулаббоси Тош супурд ва худ ба Рай рафт. Талоши Абулаббоси Тош барои бозпас гирифтани ҳукумати Хуросон ба шикаст анҷомид ва ӯ баъд аз се соли истиқрор дар Гургон аз вабои сахте даргузашт.

Эзоҳ
----

Адабиёт
-------

* Абулаббоси Тош // А — Асос. — Д. : СИЭМТ, 2011. — (Энсиклопедияи Миллии Тоҷик : [тахм. 25 ҷ.] /  сармуҳаррир А. Қурбонов ; 2011—2023, ҷ. 1). — ISBN 978-99947-33-45-3.
**Масҷиди Сариосиё** - таърихи 200 сола дорад. Ин масҷид тақрибан соли 1800 барои аҳолии хурди қишлоқи Сариосиё, ки баъдтар яке аз ноҳияҳои (ҳоло ноҳияи Сомонии) шаҳри Душанбе гардидааст, сохта шуд. Соли 1923 ин масҷид пурра таъмир ва васеъ карда шуда ба истифода дода шуд. Деворҳои куҳнаи масҷид вайрон нашудаанд, онҳоро танҳо таъмир кардаанд. Дар саҳни ҳавлии масҷиди якошёна чинорҳои қадима ва ҳавзе маҷуд буд. Дертар дар қисмати шарқии масҷид бинои дуошёна ва манора барои азонгӯйи сохта шуд. Дар солҳои 2010-2014 масҷид боз аз нав тармим гардида дар саҳни он бинои 2 ошёна ва манора сохта шудааст. Масҷиди Сариосиё дар ҳолати хело хуб қарор дорад ва яке аз масҷидҳои ҷомеъи Душанбе мебошад.

Нигаред
-------

* Масҷиди Шоҳмансур

Эзоҳ
----

* Энциклопедияи Советии Тоҷик : [дар 8 ҷ.] / сармуҳаррир  А. С. Сайфуллоев. — Д. : СИЭСТ, 1978—1988.



|  |  |
| --- | --- |
| Аллоҳ | *Ин мақолаи ба Ислом алоқаманд нопурра аст. Шумо метавонед бо пурра кардани он ба Википедиа кӯмак кунед.* |



|  |  |
| --- | --- |
|  | *Ин мақола дар бораи масҷид ва ё ҷойҳои Исломӣ нопурра мебошад. Шубо метавонед ба Википедиа бо пурра кардани он кӯмак расонед*. |
**Масҷиди Навгилем**, ёдгории меъмории асри 16 дар деҳаи Навгилеми шаҳри Исфара. Шабеҳи масчидҳои «Намозгоҳ». Аз толори гунбазпӯш в аду айвони равоқбанди иборат аст (айвони паҳлӯи чап хароб гаштааст). Даромадгоҳи толор бо пештоқ оро ёфта, худи он аз ҳисоби чор ток васеъ шудааст. Токи тарафи даромадгоҳ то андозае чуқур аст, ки дар назари аввал чун долони равоқпӯш менамояд. Гунбаз ба шарафаҳои ғайриоддӣ такя мекунад. Се ҷуфт шаҳсутуни хиштии айвон токҳо дошта, боми онро, ки ба шаш сархонаи гунбазпӯш тақсим шудааст, нигоҳ медоранд. Ин тарзи масчидсози дар санъати меъмории халқҳои Осиёи Миёна бисёр дучор меояд, вале Масчиди Навгилем бо айвонҳои равоқбандии хеле чуқураш фарқ мекунад. Асри 19 дар шафати он мадраса ва соли 1909 дар рӯ ба рӯяш манора бино ёфт.

Нигаред
-------

* Навгилем

Эзоҳ
----

* Энциклопедияи Советии Тоҷик : [дар 8 ҷ.] / сармуҳаррир  А. С. Сайфуллоев. — Д. : СИЭСТ, 1978—1988.



|  |  |
| --- | --- |
| Аллоҳ | *Ин мақолаи ба Ислом алоқаманд нопурра аст. Шумо метавонед бо пурра кардани он ба Википедиа кӯмак кунед.* |



|  |  |
| --- | --- |
|  | *Ин мақола дар бораи масҷид ва ё ҷойҳои Исломӣ нопурра мебошад. Шубо метавонед ба Википедиа бо пурра кардани он кӯмак расонед*. |
**Меҳрии Ҳиротӣ** (? — қарни XV) — бонуи шоир ва нависандаи форс-тоҷик.

Зиндагинома
-----------

Меҳрии Ҳиротӣ нимаи аввали асри XV дар Ҳирот мезистааст. Шавхари ӯ Хуҷа Абдулазиз табиби шахсии хокими Хуросон Шохрух (807/1405-851/1447) будааст.
Мувофиқи ахбороти сарчашмаҳои таърихй ва адабй, Мехри хам муддате бо дарбори Шоҳрух робита пайдо мекунад. Вале билохира Шохрух уро ба зиндон мепартояд ва шоира аз зиндон халос шуда, алокаашро тамоман аз дарбор меканад ва дар ашъори худ зулму чаврро бештар мазаммат мекунад.
Аз шоира газалу байтҳои пароканда ва маснавии хурди ишқие боки мондааст. Нусхаҳои ин маснавӣ дар китобхонахо зиёданд.
Мехри шоираи сохибдевон будааст, аммо девони ӯ нопайдост.

Аа ғазалиёт
-----------

Халли хар нукта, ки бар пири хирад мушкил буд,
Озмудем ба як чуръаи май ҳосил буд.
Гуфтам аз мадраса пурсам сабаби хурмати май,
Дари хар кас ки задам, бехуду лояъкил буд.
Душ то субхдам аз гиряву аз нолаи ман
Лолаи сухта хун дар дилу по дар гил буд.
Хостам сузи дили хеш бигуям бо шамъ,
Буд уро ба забон он чи маро дар дил буд.
Он чи аз Бобулу Ҳорут ривоят карданд,
Сеҳри чашми ту бидидам ҳамаро шомил буд.
Давлате буд тамошои рухат, Меҳриро,
Ҳайфу сад ҳайф, ки он давлати мустаъҷил буд.
Имшаб, ки буса аз лаби худ боз медиҳад,
Ҷони дубора он бути танноз медиҳад.
Нозам ба наргисат, ки зи майхонаи нигоҳ
Аҳли ниёзро қадаҳи ноз медиҳад.
Дарди фироқи ёр, висоли ту аз ду сӯ,
Бо мурғи нолаам пари парвоз медиҳад.
Воиз ба вақти мавъиза, гӯ…д аҷаб мадор,
Ин хар чаро ки зӯр ба овоз медиҳад.
Гардад забон бурида, ки дар масти ҷунун,
Меҳрӣ, суроғи анҷумани роз медиҳад.

Аз дубайтиҳо
------------

Маро бо ту сари ёрӣ намондаст,
Дили меҳру вафодорӣ намондаст.
Туро аз заъфи пирӣ қуввату зӯр
Чунон ки пой бардорӣ намондаст.

Аз маснавӣ
----------

Эй бути чобуки ширинҳаракот,
Ҷилваи нози ту чун оби ҳаёт.
Ваҳ чӣ ҷилва? — Рами оҳуи Хутан,
Мавҷи май, шаҳпари товуси чаман.
Дил зи каф додаӣ, сарват шамшод,
Бандаи қадди ту сарви озод.
Ваҳ чӣ қад? — Ҳиммати арбоби карам,
Шохи гул, сарви равон, нахли Ирам.
Уфуқоин зи сарат мӯйи сиёҳ,
Рухи ӯ гашта намудор чу моҳ,
Шона бар фарқи ту аз оби ҳаёт,
Ҷадвале парда ниҳон бар зуламот.
Фарқ чӣ? — Рехта килки тақдир,
Ҷадвали нуқраи анбартаҳлил,
Омада то камарат зулфи нажанд,
Хам ба хам, ҳалқа ба ҳалқа чу каманд.
Ваҳ чӣ ҳалқа, чӣ сари зулф, чӣ хам?
Ҳама сарриштаи пурдарду ситам.

Эзоҳ
----



|  |  |
| --- | --- |
|  | *Мақолаи мазкур дар бораи шоир нопурра аст. Шумо ба Википедиа бо пурракардани он ёрӣ расонед*. |
**Мухтории Ғазнавӣ** (Ҳаким Баҳоуддин ибни Умар; 1081/82, Ғазна —1118/19, ҳамон ҷо) — шоир ва донишманди форс-тоҷик.

Зиндагинома
-----------

Аввалҳо «Усмон» тахаллус мекард. Мухтории Ғазнавӣ аз илмҳои нуҷум, ҳандаса, риёзиёт, тиб, ҳикмат, ҳадис, фиқҳ, адабиёти араб ва ғайра баҳравар будааст. Ҳарчанд ки бевосита шогирди Масъуди Саъди Салмон набуд, ӯро устоди худ дониста, дар баъзе қасидаҳо васф намудааст. Саноӣ Мухтории Ғазнавиро устоди худ медонад. Мухтории Fазнавӣ тақрибан дар ҳамаи навъҳои асосии назми классикӣ шеър гуфтааст. Қасидаҳои Мухтории Fазнавӣ асосан дар мадҳи шоҳони ғазнавӣ ва баъзе шоҳзодагони салчуқианд. Мухтории Fазнавӣ дар қаси-дагӯӣ бештар ба равияи Азрақии Ҳиравӣ, Унсурӣ, Муиззӣ ва Масъуди Саъди Салмон таваҷҷуд дошт. Дар ашъораш аз санъатҳои лафзӣ бештар истифода кардааст. Махсусан, таркиббандҳояш латифу равонанд. Маснавиҳои «Шаҳриёрнома» ва «Ҳунарномаи Яминӣ» ба қалами Мухтории Fазнавӣ та-аллуқ доранд. Дар «Барзунома»-и Ато ибни Яъқуб саргузашти писари Сӯҳроб — набераи Рустам баён гардидааст. «Шаҳриёрнома» ба саргузашти Шаҳриёр — писари Барзу бахшида шуда, давоми мантиқии «Барзунома» аст. Мавзеи амалиёти «Шаҳриёрнома» Ҳиндустон мебошад. Мундариҷаи ғоявии асар ба сиёсати пешгирифтаи Ғазнавиён мувофиқ кунонда шудааст. «Ҳунарномаи Яминӣ» ба яке аз мансабдорони замони шоир Яминуддавла Амир Исмоил бахшида шудааст. Дар ин маснавӣ баъзе нуқтаҳои муҳими тарҷумаи ҳоли Мухтории Ғазнавӣ, ақидаву афкори ӯ баён гардида, инчунин вуқуфи шоирро аз масъалаҳои нуҷум ва фалсафа то андозае маълум мекунанд.

Эзоҳ
----

Адабиёт
-------

* Мухтории Ғазнавӣ // Ғ — Дироя. — Д. : СИЭМТ, 2016. — (Энсиклопедияи Миллии Тоҷик : [тахм. 25 ҷ.] /  сармуҳаррир Н. Амиршоҳӣ ; 2011—2023, ҷ. 5). — ISBN 978-99947-33-67-5.
**Мулло Қурбон Фитрати Вардонзеҳии Бухороӣ** (? — 1888) — аз шоирони маълуми нимаи дуюми садаи XIX буда, ба доираи адабии Бухоро тааллуқ дорад.

Зиндагинома
-----------

Доир ба соли таваллуд ва тавзеҳоти зиндагии шоир дар сарчашмаҳо маълумоти муфассал дарёфт нагаштааст. Вафоти ӯро ба соли 1888 муқаррар кардаанд. Фитрат охирҳои умр дар яке аз туманҳои хонигарии Бухоро мансаби қозигӣ дошт. ФИТРАТИ ДАРВОЗИ КУЧОСТ?

Эҷодиёт
-------

Девони шоир, ки то ба замони мо расидааст, аз ғазалиёт, мухаммасот, рӯбоиёт, фардиёт ва абёти алоҳида иборат аст.

Мавзӯъи асосии эҷодиёти Фитратро тараннуми ишқи поки инсонӣ, нолаву фиғон аз дарди ҳиҷрону фироқи маҳбуба, инчунин сарзаниши нобасомонии замона ва аҳли он ташкил медиҳад:

Баски дар ҳиммат тиҳидастанд ин беҳосилон,
Резиши эшон ҳамин дар обрӯи соил аст.
Аз ғазалиёт
Зи бас дорам ба каф сарриштаи ошуфтаҳолиро
Раги хоби парешон кардам тори ниҳолиро.
Хуморолуда барги токро боли ҳумо донад,
Набошад афсаре чун ҷом ринди лоуболиро.
Ба чашми ҳалқаи мотам бувад бе май хати соғар,
Хаёли қолаби беҷон кунад минои холиро.
Ҳисори офиятро нест аз афтодагӣ парво,
Набошад бим зи осеби хазон гулҳои қолиро.
Дилам гардид нозук дар хаёли рӯйи ӯ Фитрат,
Майи мо соғари чинӣ кунад ҷоми сафолиро.
Аз рӯбоиёт
Эй моҳ лабат ба ангубин мемонад,
Бо ту сухани кас ба замин мемонад.
Ин аст сухан, ки бусае эхсон кун,
Дунё гузарон аст, ҳамин мемонад.
Эй шух, ки масту саргарон омадаи,
Ошуби дилу балои чон омадаи.
З-ин абруву чашмаке, ки дори, ба Худо,
Сарфитнаи охирӯззамон омадаи.

Эзоҳ
----



|  |  |
| --- | --- |
|  | *Мақолаи мазкур дар бораи шоир нопурра аст. Шумо ба Википедиа бо пурракардани он ёрӣ расонед*. |
«Туҳфату-с-саодат» фарҳанги тафсирии форси-тоҷикист, ки Маҳмуд ибни Шайх Зиёуддин Муҳаммад соли 1511 таълиф кардааст. Дар муқаддима ба султон Сикандари Лудӣ (ҳукмронӣ 1489—1517) қасидае бахшида шудааст. Аз ин рӯ, баъзан бо номи «Тӯҳфат-ус-саодат»-и Сикандарӣ низ ёд шудааст. Муаллиф дар таълифи асар аз 11 фарҳанги тафсирии форсӣ-тоҷикӣ ва 5 фарҳанги арабӣ истифода бурдааст. «Тӯҳфат-ус-саодат» аз 32 боб ва ҳар бобаш аз ду фасл (муфрадот ва мураккабот) иборат мебошад. Миқдори моддаҳои луғании «Тӯҳфат-ус-саодат» аз 14 ҳазор калима зиёд аст. Дар он аз ашъори шоирони машҳур намунаҳо оварда шудаанд. Дар Шӯъбаи ленинградии Институти шарқшиносии Академияи Фанҳои СССР як нусхаи мукаммали он маҳфуз аст.

Адабиёт: Баевскиий С. И. Описание таджикских и персидских рукописей Института народов Азии, в. 4, Москва, 1962.

В. Капранов.
**Мурувват Бачабеков** (тав. 1 майи 1944, деҳаи Вотхут, ноҳияи Ванҷ) — устоди варзиш.

Зиндагинома
-----------

Солҳои 1968—1972 дар Донишкадаи тарбияи ҷисмонии Тоҷикистон таҳсил намудааст. Солҳои 1962—1967 дар сафҳои Артиши Шӯравӣ хидмат кардааст. Солҳои 1974—1992 ассистент ва муаллими калони кафедраи тарбияи ҷисмонии Донишгоҳи давлатии омӯзгории ш. Душанбе ба номи Қ. Ҷӯраев буд. Солҳои 1995—2008 ҳамчун директори меҳмонхонаи варзиши Ҷумҳурии Тоҷикистон фаъолият намудааст. Аз соли 2008 то ба имрӯз муаллими калони кафедраи тарбияи ҷисмонии Донишгоҳи давлатии омӯзгории Тоҷикистон ба номи С. Айнӣ мебошад. Бо унвонҳои фахрии «Мураббии шоистаи ҶШС Тоҷикистон» (1975) ва «Корманди шоистаи ҶШС Тоҷикистон» (1987) сарфароз карда шудааст.

Эзоҳ
----

Пайвандҳо
---------

* Энсиклопедияи Донишгоҳи давлатии омӯзгории Тоҷикистон ба номи С. Айнӣ
**Камолуддин Абдурраззоқ ибни Исҳоқи Самарқандӣ**  (7 ноябр 1413, Ҳирот — 1482, Ҳирот) — нависанда, таърихнигор ва шоири форс-тоҷик.

Зиндагинома
-----------

Падари ӯ зодаи Самарқанд буда, дар қароргоҳи Шоҳрух (ҳукмр. 1404 — 47) вазифаи қозигӣ ва имомиро адо мекард. Давраи ҷавонӣ ва донишомӯзии Абдурраззоқи Самарқандӣ, асосан, дар Ҳирот гузаштааст. Ӯ дар ин айём дар баробари анвои илмҳои анъанавӣ аз қабили Қуръон, ҳадис, тафсир ва фиқҳу усул илмҳои таърих, забону адабиёт ва иншову шеърро ҳам меомӯхт. Аввалин дафъа дар синни 25-солагӣ ба дарбори Шоҳрух (1437) муаррифӣ гардид ва баамир шарҳи ба рисолаи забоншиносии Азудуддини Инҷу навиштаашро пешкаш намуд. Дар замони ҳукмронии Абулқосим Бобур (1449 — 57), Абусаид (1458 — 69) мулозими онҳо ва дар замони султон Ҳусайн Бойқаро (1470—1506) шайхи хонақоҳи Шоҳрух буд. Соли 1441 Шоҳрух сафорати расмии ҳукуматие бо сардории Абдурраззоқи Самарқандӣ ба Ҳиндустон фиристод. Мусофирон ба Калкатта ва шоҳигарии Ваҷаянагара рафтанд ва соли 1444 ба Ҳирот баргаштанд. Шоҳрух соли 1446 бори дигар дар ҳайати сафорат ӯро ба Гелон (Эрон) фиристод. Соли 1463 султон Абусаид Абдурраззоқи Самарқандиро шайхи хонақоҳи Шоҳрухи Ҳирот таъйин кард ва то охири ҳаёташ ба ҳамин вазифа машғул буд.

Мероси адабӣ
------------

Абдурраззоқи Самарқандӣ муаллифи таърихномаест бо номи «Матлаъу-с-саъдайн ва маҷмаъу-л-баҳрайн» (иборат аз ду дафтар — ҷилд, анҷомаш солҳои 1467-70; такмилаш то соли 1480 идома ёфтааст).

Асари Абдурраззоқи Самарқандӣ идомаи «Зубдату-т-таворих» ном асари таърихнигор Ҳофизи Абрӯ мебошад, ки ҳодисаҳову воқеаҳои то соли 1427 дар Мовароуннаҳру Хуросон рӯйдодаро дар бар мегирад. «Матлаъу-с-саъдайн ва маҷмаъу-л-баҳрайн» воқеаҳои таърихии байни солҳои 1304 — 1469-ро инъикос менамояд. «Матлаъу-с-саъдайн ва маҷмаъу-л-баҳрайн» симои Абдурраззоқи Самарқандиро дар назари хонанда на танҳо чун таърихнигори дақиқназар, балки чун насрнависи хуштабъ ҷилвагар месозад. Забонаш содаву равон мебошад. Ба ғайр аз осори мансур Абдурраззоқи Самарқандӣ инчунин дар навъҳои гуногун шеър гуфтааст, ки намунаашон ба воситаи тазкираҳо то замони мо расидаанд. Матлаи зерин аз ӯст:

Боз абрӯ карда боло турки тирандози ман,
Оламеро кушту дорад ин замон андози ман.

Эзоҳ
----

1. 1 2

Адабиёт
-------

* Абдурраззоқи Самарқандӣ / А. Алимардонов // А — Асос. — Д. : СИЭМТ, 2011. — (Энсиклопедияи Миллии Тоҷик : [тахм. 25 ҷ.] /  сармуҳаррир А. Қурбонов ; 2011—2023, ҷ. 1). — ISBN 978-99947-33-45-3.
**Антифриз** (аз юн. ἀντι- — зид ва англ. freeze — ях бастан) — маҳлули обии баъзе моддаҳо, ки аз сармо ях намебандад.

Антифризи автомобилҳо
---------------------

Антифризро зимистон ба системаи сардонии муҳаррики дарунсӯз мерезанд. Барои муҳаррикҳои дарунсӯз истифодаи антифризҳое, ки дар таркибашон этиленгликол, обу спирт, обу глитсерин, маҳлули баъзе намакҳои ғайриорганикӣ ва ғайра доранд, мувофиқтар аст. Антифризро барои ях набастани шишаи мошин низ истифода мебаранд. Антифризе, ки аз омехтаи этиленгликол ва об иборат аст, бештар истифода мешавад. Этиленгликол моеи часпаки берангу бӯй буда, ҳарорати ҷӯшишаш 197,4° аст. Дар саноат ду навъи антифризи этиленгликолӣ (40 ва 65; рақамҳо ҳарорати яхбандии онҳоро нишон медиҳанд) истеҳсол мешавад. Антифризи этиленгликолии 40 аз 53 % этиленгликол ва 47 % об, антифризи этиленгликолии 65 бошад, аз 65 % этиленгликол ва 35 % об иборат аст. Пеш аз рехтани антифриз системаи сардонии муҳаррикро тоза мекунанд. Агар дар таркиби антифриз зарраҳои гуногун вуҷуд дошта бошанд, онро бо чанд қабат матоъ полоидан лозим аст. Антифризро назар ба об 5 — 7 % камтар мерезанд, зеро он вақти гарм шудан ҳаҷман васеъ мегардад. Ҳангоми кор кардани муҳаррик миқдори антифриз дар натиҷаи бухор шудани оби маҳлул кам мешавад. Бинобар ин дар мавриди кам шудани антифриз ба системаи сардонӣ оби соф илова кардан лозим аст. Антифризи этиленгликолӣ заҳр буда, металлу резинаро вайрон мекунад. Барои пешгирӣ намудани ин ҳолат ба чунин антифризҳо моддаҳои махсус ҳамроҳ менамоянд. Ҳангоми бо антифриз кор кардан эҳтиёт бояд шуд. Бо даҳон ба тавассути рӯдаҳои резинӣ берун кашидани антифриз метавонад боиси заҳролудӣ ва ҳатто марг гардад. Кӯшидан лозим аст, ки Антифриз ба пӯст нарасад. Дар мавриди ба муҳаррик рехтани антифриз дастпӯшаки резинӣ пӯшидан лозим аст. Системаҳои сардонӣ ҳангоми рехтани антифриз бояд аз боқимондаҳои равған ё керосин тоза бошанд, зеро антифриз дар натиҷаи бо ин моддаҳо омехта шудан, сахт кафк карда, дамида мебарояд. Антифризи ба системаи сардонӣ рехтаро то охирин рӯзҳои сармо иваз намекунанд.

Аз соли 2008 навъи нави антифриз мавриди истифода қарор гирифт, ки асоси органикии онро ингибиторҳои минералӣ ташкил медиҳанд.

Эзоҳ
----

Адабиёт
-------

* Антифриз // А — Асос. — Д. : СИЭМТ, 2011. — (Энсиклопедияи Миллии Тоҷик : [тахм. 25 ҷ.] /  сармуҳаррир А. Қурбонов ; 2011—2023, ҷ. 1). — ISBN 978-99947-33-45-3.

* Бондарь В. А. Зоря Е. И. Цагарели Д. В. Операции с нефтепродуктами, М. 1999;
* Сметанин В. И. Защита окружающей среды от отходов производства и потребления, М. 2000.
'*Забони яҳудӣ-малайӣ* як варианти малайӣ аст, ки замоне аз ҷониби яҳудиён дар Пулау Пинанг, кишваре воқеъ дар шимоли Нимҷазираи Малайзия гуфтугӯ ё навишта шудааст. Яҳудӣ-Малайӣ ягона забони яҳудӣ дар Оилаи забонҳои австронезӣ. Дастнависи боқимондаи яҳудӣ-малайӣ, ки дар дафтари яҳудиёни эронӣ бо номи Раҳамим Ҷейкоб Коэн сабт шудааст, ҳоло дар микрофилми дастнависҳои Алалайи Китобхонаи Бритониё Маҷмӯаи Осиё, ҳавзаи уқёнуси Ором ва Африқо.

Истинод
-------

1. ↑  Rubin, Aaron D. (2017). "Other Jewish Languages, Past and Present". In Kahn, Lily; Rubin, Aaron D. *Handbook of Jewish Languages* (in Англисӣ). Leiden, Netherlands: Brill. pp. 749–752. ISBN 978-90-04-35954-3. doi:10.1163/9789004359543\_026.
2. ↑  Rubin, Aaron D.; Kahn, Lily (2020). *Jewish Languages from A to Z* (in Англисӣ). Abingdon-on-Thames, England: Taylor & Francis. p. 140. ISBN 978-1-351-04342-7.
3. ↑  Moreen, Vera Basch (1995). «A Supplementary List of Judaeo-Persian Manuscripts». *The British Library Journal* **21** (1): 71–80. ISSN 0305-5167.
**Расадхонаи Мароға** (форсӣ: رصدخانه مراغه‎) — аз машҳуртарин расадхонаҳои асри 13 буд, ки дар шаҳри Мароғаи Эрон таҳти роҳбарии мунаҷҷими маъруфи тамоми Шарқ Насируддини Тӯсӣ (1201—1274) сохта шудааст.

Бино ба маълумоти тазкираҳои таърихӣ беш аз 50 нафар мунаҷҷимони маъруф, аз ҷумла Муинуддини Урдӣ, Қутбуддини Шерозӣ, Наҷмуддини Қазвинӣ, Фахруддини Ихлотӣ, Фахруддини Мароғӣ, Яҳё ибни Муҳаммади Мағрибӣ, Ҷамолуддини Бухороӣ дар Расадхонаи Мароға кор ва эҷод кардаанд. Расадхона аз асбобу афзори он замона зотулҳалқа (кураи армиллярӣ), судси Фахрӣ (секстант), тарбеъ (квад­рант) дошт. Натиҷаҳои илмии Р. М. дар «Зиҷи элхонӣ» (ба номи Хулагухон, набераи Чингизхон) сабт шудааст. Осори илмии олимони мактаби илмии Мароға пояи инкишофи астрономияи асрҳои минбаъда гардид.

Эзоҳ
----

Адабиёт
-------

* Расадхонаи Мароға / X. Абдуллозода // Плешко — Сақил. — Д. : СИЭСТ, 1986. — (Энциклопедияи Советии Тоҷик : [дар 8 ҷ.] /  сармуҳаррир М. Д. Диноршоев ; 1978—1988, ҷ. 6).
**Абубакри Кулӯй**  (? — 1366, Самарқанд) — ҳунарманд ва яке аз роҳбарони шӯриши Сарбадорони Самарқанд.

Зиндагинома
-----------

Дар вақти ҳуҷуми муғулҳо ба Мовароуннаҳр амирони Ocиёи Миёна Ҳусайн ва Темур дар муҳорибаи назди Чирчиқ шикаст хӯрда ба Балх гурехтанд. Абубакри Кулӯй бо ҳамроҳии Мавлонозода ва Мавлоно Хурдаки Бухороӣ муҳофизати Самарқандро ташкил намуда, хони муғулҳо – Илёсхоҷаро маҷбур кард, ки Самарқандро тарк кунад. Мудофиаи Самарқанд (1365) давоми шӯриши сарбадорон буд. Баҳори 1366 Темур ва Ҳусайн ба Самарқанд баргашта, шӯришро бераҳмона пахш карданд ва Мавлоно Хурдаки Бухороӣ ва Абубакри Кулӯйро бо ҳилаю фиреб ба қатл расониданд.

Эзоҳ
----

Адабиёт
-------

* Абубакри Кулӯй // А — Асос. — Д. : СИЭМТ, 2011. — (Энсиклопедияи Миллии Тоҷик : [тахм. 25 ҷ.] /  сармуҳаррир А. Қурбонов ; 2011—2023, ҷ. 1). — ISBN 978-99947-33-45-3.
**Масҷиди Қарамиршикор** — яке аз масҷидҳои куҳани шаҳри Душанбе, дар маҳаллаи Қарамиршикор ҷой­гир буда, бо номи маҳаллаи мазкур маъруф буд.

Солҳои 1947-50 ҳамчун масҷиди панҷвақта амал мекард. Аз соли 1950 — масҷиди ҷомеъ. Аз ибодатгоҳ ва айвонҳои паҳ луӣ ибо рат аст. Чаҳор сутуни кандакорӣ дорад. Болои меҳроб бо нақшҳои росткунҷаву нимдоира музайян аст. Сутун­ҳои айвони шарқӣ кандакорӣ шудаанд. Охири солҳои 80 бо мақсади васеъ кардани масҷид аз тарафи девори ғар­бии он боз як ибодатгоҳи 4­сутуна бино карда, дар кун­ҷаш минбар сохтаанд. Сутунҳои иморати нав кан да корӣ шудаанд. Ду сутунбоша дошта, танаашон дар шакли «кӯ­за» ва «мадохил» тарошида шудаанд. Сақфи бино пуро­роиш аст. Кодокҳо бо ҳошияҳои кандакорӣ ва нақшҳо оро дода, деворҳо гаҷкорӣ шудаанд. Дарвозахона дар қисмати ҷанубу ғарбии бинои асосӣ ҷойгир буда, дар болояш гун­бади калон сохта шудааст.

Масҷиди Қарамиршикор дар Вазорати фарҳанги Ҷум­ҳурии Тоҷикистон 10 ноябри 2009 таҳти № 02/42 аз қайди баҳисобгирӣ гузаронида шуда, расман амал мекунад.

Эзоҳ
----

Адабиёт
-------

* Масҷиди Қарамиршикор // Донишномаи Душанбе. — Д.: СИЭМТ, 2016. — С. 419. — 732 с. — ISBN 978-99947-33-89-7.
**«Cyberpunk: Edgerunners»** (ҷопонӣ: サイバーパンク エッジランナーズ *Сайба:панку Эддзиранна:дзу*, тоҷикӣ: Киберпанк: Давандаҳо дар сарҳад) — аниме 
-силсилафилми интернетии Ҷопону Лаҳистон дар жанри киберпанк, бар асоси бозии видеоии *Cyberpunk 2077*, ки аз ҷониби CD Projekt Red омода шудааст. Силсилафилмро Studio Trigger бо ҳамроҳии CD Projekt таҳия кардааст, нахустин намоиши он дар Netflix 13 сентябри соли 2022 сурат гирифт. Аниме пешсаҳнаи бозӣ буда, воқеаҳояш тақрибан як сол пеш аз сужаи асосии бозӣ сурат мегирад.

Силсила барои қаҳрамонон, аниматсия ва густариши ҷаҳониаш баррасиҳои бениҳоят мусбат гирифт. Як моҳ пас аз нашраш, CD Projekt эълон кард, ки ин силсилафилм барои мавсими дуюм таҷдид карда намешавад, зеро лоиҳа "дар ибтидо ҳамчун як ҳикояи мустақил таҳия шуда буд"  .

Синопсис
--------

Оянда, мегаполиси Найт-Ситӣ. Одамон ба технологияи олӣ ва ҳама гуна имплантатсияҳо машғуланд. Модари Девид Мартинес базӯр рӯз мегузаронад, аммо кӯшиш мекунад, ки ҳар кори аз дасташ меомадаро кунад, то писараш ба як академияи олӣ равад ва таҳсилоти хуб гирад. Вақте ки ҳангоми тирпарронӣ дар кӯча ва садамаи автомобилӣ ӯ дар беморхона ба ҳалокат мерасад, Девид ба худ имплантатҳои таҷрибавӣ мегузорад, ки ба соҳиби он хусусиятҳои бештари ҷангӣ медиҳад ва зархарид мешавад.

Эзоҳ
----

1. 1 2 3  Cyberpunk: Edgerunners - Anime - AniDB
2. 1 2   (ингл.) — 2013.
3. ↑  "Netflix, CD Projekt Red, and Studio Trigger Come Together For Global Anime Cyberpunk: Edgerunners" (Press release). 2020-06-25.
4. ↑  *Frederiksen, Erik* Netflix's Cyberpunk: Edgerunners Anime Finally Has A Teaser Trailer and Clip. *GameSpot* (8 июни 2022). 8 июни 2022 санҷида шуд.
5. ↑  Cyberpunk: Edgerunners Review Round-Up, *ComicBook* (16 сентябри 2022). Проверено 16 сентябри 2022.
6. ↑  *Chow, Aaron* 'Cyberpunk Edgerunners' Confirmed as Standalone Project. *Hype Beast* (October 20, 2022). 22 октябри 2022 санҷида шуд.

Пайвандҳои беруна
-----------------

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️  Гузариш ба унсури Викидода  Дар шабакаҳои иҷтимоъӣ | 
* Твиттер

 |
| Вебгоҳҳои мавзӯъӣ | 
* AlloCiné
* AniDB
* Anime News Network
* Česko-Slovenská filmová databáze
* Бонки Иттилоотии Интернетии Филмҳо
* Metacritic
* Rotten Tomatoes
* VGMdb

 |