recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
**Форсҳо** (форсӣ: فارس‎ [fɒːrs], форсӣ:  پارس‎ [pɒːrs]) — ақвоми эронинажод, аҳолии асосии Эрон (аз рӯи баҳои ҳархела аз 60 % то 65 %), аз рӯи умумияти мардумшиносӣ ва забоншиносӣ мардуми сершумортарини Эрон, Тоҷикистон ва Афғонистон мебошад, ки забони модариашон забони форсӣ аст, ва бо ҳар гуна шеваи забони форсӣ гуфтугӯ мекунанд. Бузургтарин ва барандаи ақвоми Эрон, ки бо муқимӣ дар кишоварзӣ ва фарҳанги шаҳр муттаҳид гаштаанд.

Эзоҳ
----

1. ↑  Windfuhr, Gernot: *The Iranian Languages*, Routledge 2009, p. 418.

Адабиёт
-------

* Народы и религии мира, под ред. В. А. Тишкова, М. 1998.
* Народы Передней Азии, М.1957.
* С. А. Иванов, «Персы» // Большая советская энциклопедия, том 19, М. 1975.
**АЪМÁШ** (арабӣ أعمش) Шайхулислом Абумуҳаммад Сулаймон ибни Муҳрони Аъмаши Асадии Боҳилии Куфӣ (680 – 765), тобеии хурд, яке аз ҳофизони бузурги ҳадис. Аслаш аз музофоти Рай буда, Анас ибни Моликро дидааст ва аз ӯ ҳадис ҳифз кардааст. Мегӯянд, ки ӯро 1300 ҳадис маҳфуз будааст. Ӯ дар ривоят сиқа буда, ҳамаи асҳоби «Саҳеҳ»-ҳо аз ӯ ҳадис овардаанд. Дар ҳадис бо лақаби «Аъмаш» ёд шудааст. / С. Шаҳобуддинов.

Адабиёт
-------

* Асос — Боз. — Д. : СИЭМТ, 2013. — 664 с. — (Энсиклопедияи Миллии Тоҷик : [тахм. 25 ҷ.] /  сармуҳаррир Н. Амиршоҳӣ ; 2011—2021, ҷ. 2). — ISBN 978-99947-33-52-4.

* **Адабиёт**:

Муҳаммад ибни Исо ат-Тирмизӣ. Шамоилу-н-набӣ. Душанбе, 2010;
ذهبیشمسالدینمحمدابناحمد،تذکرةالحفاظ،بیروت،بدونسالنشر
**Аъзамҷон Ибодуллоевич Байдуллоев** (тав. 27.04.1975, ноҳияи Мир Саид Алии Ҳамадонӣ), забоншинос, номзади илмҳои педагогӣ (2010).

Зиндагинома
-----------

Аъзамҷон Байдуллоев солҳои 1997–2002 дар факултети забони англисии Донишгоҳи давлатии омӯзгории Тоҷикистон ба номи Қ. Ҷӯраев таҳсил кардааст. Солҳои 1994–1996 дар сафҳои Артиши Ҷумҳурии Тоҷикистон хидмат кардааст. Солҳои 2002–2007 ассистенти кафедраи филологияи забони англисӣ ва типологияи муқоисавии факултети забони англисии Донишгоҳи давлатии омӯзгории Тоҷикистон ба номи С. Айнӣ буд. Солҳои 2005–2007 ҳамчун тарҷумон дар Институти илмӣ-тадқиқотии сейсмология ва сохтмони ба заминҷунбӣ тобовари Академияи илмҳои Ҷумҳурии Тоҷикистон фаъолият кардааст. Солҳои 2006–2008 ҳамчун муовини декани факултети забони англисии донишгоҳи омӯзгорӣ оид ба илм фаъолият намудааст. Аз соли 2007 муаллими калони кафедраи услубшиносӣ ва назарияи тарҷумаи Донишгоҳи давлатии омӯзгории Тоҷикистон ба номи С. Айнӣ ва ҳамзамон аз соли 2009 мудири кафедраи номбурда буд. Дар риштаи педагогика ва таърихи педагогика рисолаи номзадии хешро ба итмом расонида, соли соли 2010 онро ҳимоя кардааст. Аз соли 2010 то соли 2012 дар вазифаи мудири кафедраи услубшиносӣ ва назарияи тарҷума кор кардааст. Аз соли 2012 то 2017 дар вазифаи декани факултети забони англисии ДДОТ ба номи Садриддин Айнӣ фаъолият намудааст.
Аз соли 2017 то соли 2018 дар вазифаи дотсенти кафедраи услубшиносӣ ва назарияи тарҷумаи факултети забони англисии ДДОТ ба номи Садриддин Айнӣ адои вазифа намудааст.
Аз 25.04.2018 то ҳол ба ҳайси муовини ректор оид ба робитаҳои байналмилалӣ адои вазифа намуда истодааст.
Муаллифи 34 мақолаи илмӣ, як дастури таълимӣ, як монография буда, дар онҳо масъалаҳои назарияи тарҷума ва усули тадриси забони англисиро баррасӣ намудааст..

Осор
----

* Формирование теоретической и практической готовности будущего учителя к работе в школе: реализация прогностического потенциала оптимизации знаний студентов в процессе обучения иностранному языку // Современные гуманитарные исследования, М. 2009, № 6/39;
* Развитие творческого потенциала учащихся как социально-педагогический аспект в процессе изучения иностранного языка // Вестник Таджикского национального университета, Д. 2010, №1(57);
* Критерии оптимизации знаний и уровни владения учащимся иностранным языком // Вестник Таджикского национального университета, Д. 2010, №4(60);
* Особенности перевода английских пассивных конструкции // Вестник Педуниверситета, Д. 2005, №6; Истисноҳо дар раванди тарҷумаи артикли забони англисӣ // Паёми донишгоҳи омӯзгорӣ, Д. 2008, №2.

Пайвандҳо
---------

* Энсиклопедияи Донишгоҳи давлатии омӯзгории Тоҷикистон ба номи С. Айнӣ

Эзоҳ
----

1. ↑  Аъзамҷон Байдуллоев.  tgpu.tj. 4 июни 2020 санҷида шуд.
**Хатои Lua: bad argument #2 to 'formatDate': invalid timestamp 'ноябр 2018'.**



**АЪЗÓИ РУДИМЕНТӢ**, рудиментҳо, узвҳое, ки дар раванди инкишофи таърихии организм аҳаммияти асосии худро гум кардаанд. Аъзои рудиментӣ дар аснои инкишофи ҷанин ба вуҷуд меоянд, вале пурра инкишоф намеёбанд. Аъзои рудиментӣ то охири умр боқӣ мемонад, масалан, устухони хурди соқи парандаҳо, чашми баъзе ҳайвоноти заминков (кӯрмуш), боқимондаи мӯйи бадан ва устухони коси наҳанг­шаклҳо ва ғ. Ба аъзои рудиментии одам муҳраҳои дум, мӯйи бадан, мушакҳои гӯш, кирмрӯда (аппендикс) ва ғ. мисол мешаванд. Дар баъзе ҳолатҳо аъзои рудиментӣ пурра инкишоф меёбад, масалан, як ҷуфт боли ақиби наҳангшаклҳо. Аъзои рудиментӣ барои муайян кардани роҳи филогенез ёрӣ мерасонад.

Адабиёт
-------

* Асос — Боз. — Д. : СИЭМТ, 2013. — 664 с. — (Энсиклопедияи Миллии Тоҷик : [тахм. 25 ҷ.] /  сармуҳаррир Н. Амиршоҳӣ ; 2011—2021, ҷ. 2). — ISBN 978-99947-33-52-4.

* **Адабиёт**:

Чтецов В. П. Морфология. Москва, 1990.
**Аъзо** (ар. اعضا‎) — силсилаи узвҳои одам, ки як ё чанд вазифаи махсусро иҷро мекунад. Мағзи сар, дил, чашм, ҷигар, меъда ва ғ. мисолҳои аъзо мебошанд.

Ҳамаи аъзои организм ба ҳамдигар алоқаманд буда, дар иҷрои вазифаи худ ба аъзои том будани организм далолат мекунанд. Аъзо аз рӯйи вазифаҳои асосӣ тасниф карда мешавад, масалан, аъзои ҳаракат, аъзои ҳозима, аъзои нафас ва ғ.

Нигаред низ
-----------

* Узвҳои нафаскашӣ
* Узвҳои нутқ
* Узвҳои таносул
* Узвҳои ҳозима.

Эзоҳ
----

Сарчашма
--------

* Аъзо // Асос — Боз. — Д. : СИЭМТ, 2013. — (Энсиклопедияи Миллии Тоҷик : [тахм. 25 ҷ.] /  сармуҳаррир Н. Амиршоҳӣ ; 2011—2021, ҷ. 2). — ISBN 978-99947-33-52-4.
Кӯҳҳои Фон, зарақронон дар ФондарёКӯҳҳои Фон, зарақронон дар Фондарё
**Фондарё** — яке аз дарёҳои Тоҷикистон, ки шохоби тарафи чапи дарёи Зарафшон аст. Дарозияш 24 километр, масоҳати ҳавзаи ҷоришавӣ 3230 км² ва хуруҷи об — 62,6 м³/с. мебошад.

Фондарё 58 % оби худро аз ҳисоби шохоби асосиаш, дарёи Яғноб, ки аз пиряхҳои қаторкуҳи Зарафшон об шуда меояд ва 30 % аз Искандардарё, ки аввали худро аз Искандаркӯл мегирад, ба Фондарё мерезад.

Ҷои саршуд дар назди **шаҳраки Зарафшон** — дарёи Яғноб бо Искандардарё якҷоя шуда, Фондарё ном мегирад ва 2 километр то шаҳраки Айнӣ норасида бо дарёи Зарафшон якҷоя мешаванд.

Дарозии Фондарё ҳамроҳи дарёи Яғноб, ҳамагӣ 140 километрро ташкил мекунад.

Бо хати дарё, роҳи автомобилгарди Душанбе — Самарқанд — Тошканд мегузарад.

Пайвандҳо
---------

Энциклопедияи Калони Советӣ/БСЭ бо забони русӣ

Сарчашма
--------

* Энциклопедияи Советии Тоҷик : [дар 8 ҷ.] / сармуҳаррир  А. С. Сайфуллоев. — Д. : СИЭСТ, 1978—1988.



|  |  |
| --- | --- |
| Тоҷикистон | *Ин мақолаи нопурра аз ҷуғрофияи Тоҷикистон мебошад.Шумо метавонед бо пурра кардани ин ба Википедия кумак кунед.* |
**Аъзои ҳис** — узвҳое, ки ба воситаи онҳо организм таъсири ангезандаҳои беруниро дарк мекунад (чашм, гӯш, пӯст ва ғайра). Ҳар узв қодир аст, ки фақат таъсири ягон навъи ангезишро дарк намояд. Аъзои ҳисси одам эҳсоси зеринро дарк мекунад: босира (ниг. Чашм), сомеа (ниг. Гӯш), шомма (ниг. Бинӣ), зоиқа (ниг. Забон), ломиса (ниг. Пӯст), дард ва ҳарорат. Ретсепторҳо, яъне нӯги торҳои асабияи ҳассос низ дар амали дарки ҳис ширкат доранд. Аз ин ҷост, ки мафҳуми аъзои ҳис шартист, зеро барои пайдоиши эҳсос ангезиши дар ретсепторҳо рухнамуда бояд ба пӯсти мағзи сар расад. Пас, ҳар як аъзои ҳис фақат як ҷузъи анализатор (ташкилаҳои мураккаби асабия) мебошад.

Нигаред низ
-----------

* Зоиқа
* Босира
* Шомма
* Ломиса
* Сомеа

Эзоҳ
----

Адабиёт
-------

* Аъзои ҳис // Асос — Боз. — Д. : СИЭМТ, 2013. — (Энсиклопедияи Миллии Тоҷик : [тахм. 25 ҷ.] /  сармуҳаррир Н. Амиршоҳӣ ; 2011—2021, ҷ. 2). — ISBN 978-99947-33-52-4.


|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️  Гузариш ба унсури Викидода  Фарҳангҳо ва донишномаҳо | 
* Большая российская (старая версия)
* Брокгауза и Ефрона
* Брокгауза и Ефрона
* Новый
* Гранат

 |
**Карбосбофӣ** (порсӣ:  کرباسبافی ) – Карбос яке аз маъмултарин матоъҳо дар Осиёи Миёна ба шумор мерафт. Онро қариб дар ҳамаи шаҳру деҳот мебофтанд. Карбос матоъи сафеди ҳамвор буд, ки аз он либоси занона, куртаву шалвори мардона медўхтанд. Карбосро инчунин барои миёнбанд, дастор, пайтоба ва ғайра низ истифода мебурданд.
Карбосро аз нахи пахтагин бофта, ба тарзи махсус онро дар об ҷўшонида, оҳар медоданд. Ғафсии тору пуди карбос баробар буданд. Нойчаи пуди онро низ дар об тар мекарданд. 
То охирҳои асри XIX карбосҳои иборат аз 5 банд, яъне 1000 нах бофта мешудаанд, ки номи он панҷӣ буд. Аммо карбосҳои маъмулӣ дорои ду банд (200 нах) буданд. Карбосе, ки аз 200 нах иборат бошад, онро дубанда ва карбосҳои дорои 250 нахро дурбанда меномиданд. Дар гузашта аз сўрохии ҳар як шона дуто нах мегузарониданд, ки ҷафсии матоъ чандон хуб намешуд. Матоъи тайёршударо бо болғаи суфтакунанда мекўфтанд. Ин корро худи бофанда иҷро мекард.
Карбос навъҳои сафед ва малла дошт. Нахи карбоси малларо аз пахтаи зардчаранг тайёр мекарданд, ки барои тору пули матоъ ба кор мерафт. Дар Хуҷанд бо роҳи рангдиҳӣ карбосҳои сурху кабуд низ истеҳсол менамуданд. Ранги онҳоро рангрезон бо супориши бофандаҳо анҷом медоданд. 
Дар Ғарм карбоси бо рахҳои сафеди барҷастаро «къртачӣ» меномиданд, ки он барои куртаҳои занона ба кор мерафт. Карбоси маллагиро бофандаҳои ғармӣ бо рахҳои хурд ва панҷара ороиш медоданд, ки аз он бештар либосҳои мардона ва курапаворӣ дўхта мешуданд. 
Барои ранг кардани матоъҳо, аз ҷумла карбос, пештар рангҳоро аз рустаниҳо тайёр мекарданд, аз охири садаи XIX рангҳои анилинӣ пайдо шуданд. Карбосбофӣ дар шаҳру вилоятҳои тоҷикнишин то ба ҳамроҳшавии Осиёи Миёна ба ҳайати Русияи подшоҳӣ хеле густариш ёфта буд. Махсусан, пас сохтани роҳи оҳан навъҳои зиёди матоъ аз Русия оварда шуда, ба ҳамаи нуқтаву канори Бухорои Шарқӣ паҳн гашт. Ин ҳодиса сабаб шуд, ки касби бофандагӣ дар ин сарзамин тадриҷан таназзул ёфта, матоъҳои маҳаллӣ мавқеи худро ба газворҳои дар фабрикаҳо бофташудаи содиротӣ диҳанд.

Нигаред низ
-----------

Бофандагӣ

Эзоҳ
----

1. ↑  Д. Раҳимов. Касбу ҳунарҳои анъанавии тоҷикон. – Душанбе, 2014. – С. 14 -15.
**Аъзамҷон Холматович Азимов**  ( 8 марти соли 1959, деҳаи Ворухи ноҳияи Исфара) — адабиётшинос, публитсист ва рӯзноманигори тоҷик, доктори илмҳои филология (2009).

Зиндагинома
-----------

Хатмкардаи Донишгоҳи давлатии Тоҷикистон ба номи В.И. Ленин (1984). Муҳақиқкоромӯзи кафедраи «Таърихи матбуот»-и факултети журналистикаи Университети давлатии Москва ба номи М. В. Ломоносов (1988 – 89). Аспирант (1989 – 93), дотсент ва мудири кафедраи телевизион ва радиошунавонии факултети журналистика ва тарҷумонии Донишгоҳи миллии Тоҷикистон(1994 – 2006). Декани факултети муносибатҳои байналмилалӣ, ҳамзамон иҷрокунандаи вазифаи проректори Донишкадаи инноватсионӣ ва комуникатсионии Тоҷикистон (2006 – 2007) буд. Аз соли 2010 муаллими кафедраи телевизион ва радиошунавонии Донишгоҳи миллии Тоҷикистон. Азимов ба масъалаҳои таърихи ташаккули матбуоти тоҷики солҳои бистум (дар мисоли рӯзномаи «Овози тоҷик» ва заминаҳои он пардохта, оид ба журналистикаи тоҷик дар солҳои инқилоби маданӣ (солҳои 1929 – 1940) таҳқиқоти муфассали илмӣ анҷом додааст.

Ба қалами Азимов зиёда аз 60 мақолаи илмӣ ва 150 мақолаи публитсистӣ тааллуқ дорад. Муаллифи монография, китобҳо ва маҷмӯаҳои «Шарораи меҳр» (1997). «Очеркҳо аз таърихи матбуоти тоҷик» (1998), «Воқеияти зиндагӣ ва матбуоти тоҷик» (2000), «Публитсистика ва замони муосир» (2003), «Таърихи ташаккули радиои тоҷик» (2005), «Адабиёт дар матбуоти солҳои сиюм» (2007), «Марзи сухан» (2008), «На заре стоновления» (2010) ва ғайра мебошад. Дорандаи ҷоизаи ИЖ Тоҷикистон ба номи А. Лоҳутӣ (2008), Аълочии матбуоти ҶТ (2003), Аълочии фарҳанги ҶТ (2004), Аълочии маорифи ҶТ (2005). Узви конфедератсияи байналхалқии журналистон ва аз соли 1997 узви ИЖ Тоҷикистон.

Осор
----

* Нишоти умр, Д. 2000;
* Гавҳаршинос, Д. 2001;
* Ҳадиси дӯст; Становление таджикского радио; Меҳрафзун, Д. 2007;
* Перояи умр; Оташи меҳр; Озодамард, Д. 2008.

Эзоҳ
----

1. ↑  Арбобони илми тоҷик (асри ХХ-аввали асри ХХI) / Муаллиф-мураттиб Ёрмуҳаммади Сучонӣ. – Душанбе, 2017. – С.45.

Сарчашма
--------

* Асос — Боз. — Д. : СИЭМТ, 2013. — 664 с. — (Энсиклопедияи Миллии Тоҷик : [тахм. 25 ҷ.] /  сармуҳаррир Н. Амиршоҳӣ ; 2011—2021, ҷ. 2). — ISBN 978-99947-33-52-4.
**Каргас** (Gups) - ҷинси паррандаи калони соҳибчангол, оилаи Aguilidae. Сар ва гардани Каргас бо парри кӯтоҳи сафед пӯшида шудааст.. Болу парраш сиёҳтоби бӯр буда, тобиши хокистари дорад. Болу параш сиёҳтоби бур буда, тобиши хокистари доранд; парҳои рулиаш сиёҳ, "гиребонаш" сафед мебошад. 5 намуди каргас дар Ҷануби Аврупо, Африқо, Осиёи Ҷанубӣ ва маркази, дар даштҳои хушк, саҳроҳо ва кӯҳҳои паст зиндагӣ мекунанд. Дар Тоҷикистон 2 намуди каргаси сарсафед ва каргаси Химолой дучор мешаванд. Каргаси сарсафед дар ҷумҳуриҳои Осиёи миёна, Крим, Қавқоз, Урал, Олтой пахн шудааст; дар Тоҷикистон дар районҳои шимоли, маркази ва ҷанубии ҷумҳури (дар баландии 400 - 300 метр аз сатҳи баҳр) дучор мешаванд. Каргас миқдоран хеле кам, бинобар он ба «Китоби сурхи ҳайвонҳои нодир ва аз байн равандаи ИҶШС» дохил карда шудаанд.

Эзоҳ
----

Сарчашма
--------

* Энциклопедияи Советии Тоҷик : [дар 8 ҷ.] / сармуҳаррир  А. С. Сайфуллоев. — Д. : СИЭСТ, 1978—1988.



|  |  |
| --- | --- |
| Панда Ҷонваршиносӣ | *Ин мақолаи нопурра аз фанни ҷонваршиносӣ мебошад.Шумо метавонед бо пурра кардани ин ба Википедия кумак кунед.* |
**Карвиё** (лот. Cárum cárvi), **зираи порсӣ, зираи сиёҳ, кибрак, шоҳзира** — гиёҳест ду ё бисёрсола.

Тавсифоти ботаникӣ
------------------

То 30 – 100 см қад мекашад. Пояи дорунхолии рост, барги пармонанд, гули майдаи сафед дорад. Июн – июл гул карда, август тухм мебандад. Дар марғзори сернам, саҳрою алафзори беша, канори роҳу қад – қади ҷӯй, соҳили дарёҳо месабзад.

Паҳншавӣ
--------

Дар қаторкӯҳҳои Зарафшон, Туркистон, Ҳисору Дарвоз, ноҳияҳои Тоҷикистони Ҷанубию Шарқӣ, Помири Ғарбӣ ва Шарқӣ (дар баландии 800 – 3500 м аз сатҳи баҳр) вомехӯрад.

Хосияти шифоӣ
-------------

Карвиё гиёҳи шифобахш аст. Абӯалии Сино тухми онро чун давои бодрон, киҷҷарон, иштиҳоовар, қайбанд, пешоброн, тапиши дил истифода кардааст. Бино ба маълумоти муаллифи «Махзану-л-адвия» карвиё барои муолиҷаи зиқи нафас, тапиши дил муфид аст, иштиҳоро мекушояд, қайро бозмедорад, пешобро меронад. Истеъмоли доимии он бемории меъдаро шифо мебахшад. Дар тибби халқӣ ҷӯшоби тухми карвиёро ҳангоми сустии кори меъда, исҳоли кӯдакон, камхунӣ, хунравии бачадон тавсия медиҳанд. Нақеъи баргу пояи тару тозаи онро барои муолиҷаи сулфа, бемории узвҳои нафас, рахит, заъфи кори меъдаву рӯда ва чун омили пешоброн истифода мебаранд.

Дар тибби халқии тоҷикон бо ҷӯшоби тухми карвиё газак ва захми меъдаву рӯдаро муолиҷа мекунанд. Тухми онро («коравдору») ҳамчун воситаи тақвиятбахши организм истифода мебаранд. Ба ақидаи табибони халқӣ истеъмоли карвиё ахлоти баданро нарм ва рақиқ мегардонад, дарунро мебандад, бухори зарарноки аз сар барояндаро манъ мекунад. Агар онро маҳин соида, чун сурма ба чашм кашанд, нури чашмро тез мегардонад. Вале агар онро аз ҳад зиёд ба чашм кашанд, чашмро хира мекунад. Истеъмоли карвиё оруғ меоварад, иштиҳоро мекушояд, вайрон шудани таомро дар меъда ва турш гаштани онро дар ин узв манъ менамояд; қай ва дарди рӯдаҳоро даво мебошад, пешобро меронад, дарди маъда ва рӯдаҳоро таскин медиҳад, баданро қувват мебахшад ва фарбеҳ мекунад, кирмҳои рӯда ва меъдаро мекушад. Агар 10,5 г ин зираро бо 25 г равғани зайтун ҳар рӯз то як ҳафта бихӯранд, истисқоро дармон мешавад. Дар обе, ки карвиё ҷӯшонда шуда бошад, занҳо то ноф даромада нишинанд, дардҳои бачадонро дафъ мекунад. Тухмашро сӯхта, ос карда гузошта банданд, бавосирро хушк карда меафтонад. Дар амалияи тибби муосир бо тухм, равған ва оби карвиё сустии кори рӯдаҳо ва хала дармон бахшида мешавад.

Эзоҳ
----

1. ↑  Об условности указания класса двудольных в качестве вышестоящего таксона для описываемой в данной статье группы растений см. раздел «Системы APG» статьи «Двудольные».

Адабиёт
-------

* Ковалева Н. Г. Лечение растениями, М. 1972;
* Турова А. Д. Лекарственные растения СССР и их применение, М. 1974;
* Гаммерман А. Ф. Гром И. И. Дикорастущие лекарственные растения СССР, М. 1976;
* Ходжиматов М. Дикорастущие лекарственные растения Таджикистана, Д. 1989.
**Ашёи хом**, **маводди хом** — воситаи кор, ки инсон тағйир дода, сониян боз коркард мекунад.

Ашёи хом дар раванди истеҳсолот асоси моддии маҳсулоти тайёр ё нимтайёрро ташкил медиҳад. Дар ин маврид тамоми арзиши ашёи хом ба арзиши маҳсулоти истеҳсолкарда илова шуда, он шакли молро мегирад. Ашёи хом дар раванди истеҳсолӣ ва иқтисодиёт муҳим аст, аз ин рӯ онро шабеҳи маводди асосӣ медонанд. Ашёи хомро ба ду гурӯҳ: саноатӣ ва кишоварзӣ ҷудо мекунанд. Ашёи хоми саноатӣ дар навбати худ минералӣ ва сунъӣ мешавад. Солҳои охир истифодаи ашёи хоми сунъӣ меафзояд. Аз рӯйи истифода дар соҳаҳо ашёи хоми минералиро ба сӯзишворию энергетикӣ (нафт, гази табиӣ, варақсангҳои сӯзишворӣ) — филиззӣ (маъдани филиззҳои сиёҳ, ранга, нодир ва қиматбаҳо) — кӯҳкории кимиёвӣ (маъданҳои агрономӣ, барит, сулфур) — техникӣ (абрақ, алмос, графит) — сохтмонӣ (семент, сафол) ҷудо мекунанд. Ба ашёи хоми сунъӣ қатрони сунъӣ, пластмасса, каучуки синтезӣ, ивазкунандаҳои чарм, маводди синтезии шустушӯ ва ғайра дохил мешаванд. Ашёи хоми кишоварзиро маводди хоми саноати моҳидорӣ, ҷангал ва маҳсулоттайёркунӣ, ашёи хоми наботот (маҳсулоти зироатҳои ғалладона ва техникӣ, чӯб, рустаниҳои ёбоӣ ва доруӣ) ва ашёи хоми маҳсулоти чорво (шир, пӯст, пашм) ташкил медиҳанд. Дар баъзе соҳаҳои саноат ашёи хоми аввалия (дар филиззот — маъдан ва дар саноати истеҳсоли коғаз — селлюлоза) ва дуюмбора (оҳанпора, коғазпора) истифода мешаванд. Истифодаи дурусти ашёи хоми дуюмбора барои сарфа кардани кори ҷамъиятӣ, ашёи хом, энергия, кам кардани партовҳои сахти маишӣ ва истеҳсолӣ мусоидат мекунад.

Эзоҳ
----

Сарчашма
--------

* Ашёи хом // Асос — Боз. — Д. : СИЭМТ, 2013. — (Энсиклопедияи Миллии Тоҷик : [тахм. 25 ҷ.] /  сармуҳаррир Н. Амиршоҳӣ ; 2011—2021, ҷ. 2). — ISBN 978-99947-33-52-4.
**Ашёи ягона (хоса)** - ашёҳое мебошанд, ки бо аломатҳои танҳо ба худ хос фарқ мекунанд. Ашёи ягона (хоса) ивазнашавандаанд. Дар мавриди бастани шартнома ашёҳои ягона бо нишонаҳояшон аз дигар ашё фарқ карда мешаванд. Бинобар ин дар мавриди гум кардан, дуздидан, аз рӯи аломатҳои ашё ёфтан, талаб намудан мумкин аст. Масалан, мошин марка (тамға, навъ ва рақам) -и худро дорост, рақами алоҳида ва ҳуҷҷати худро дорад. Бо ҳамин аломатҳо аз дигар мошинҳо фарқ карда мешавад. Аз ашёҳои ягона ашёҳои якхела, монандро фарқ мекунанд.

Нигаред низ
-----------

Қонун

Эзоҳ
----

1. ↑  Фарҳанги истилоҳоти ҳуқуқ / Зери таҳрири Маҳмудов М.А. - Душанбе: ЭР-граф, 2009. - с.74
**Ашӯла**, тарона - Жанри хурди манзуми фолклори тоҷик. Он аз чор мисраъи кӯтоҳ таркиб ёфта, асосан дар вазни ҳиҷоӣ эҷод карда мешавад. Мисраъҳои ашӯла назар ба байту рубоӣ хеле кӯтоҳанд. Ашӯла истилоҳи халқист ва гӯяндаи онро "ашӯлачӣ" меноманд, ки дар забони гуфтугӯии тоҷикони вилоятҳои Хуҷанду Конибодом, Фарғона, инчунин дар шаҳр ва маҳалҳои атрофи Самарқанд маълум ва машҳур мебошад. Дар илми фолклоршиносӣ ба ҷойи "ашӯла" 
истилоҳи "тарона" бештар ба кор меравад. Дар Хуҷанд, Конибодом фаъол аст

Эзоҳ
----

1. ↑  Феҳристи миллии намунаҳои мероси фарҳангии ғайримоддӣ./ Пажӯшиҳгоҳи илмӣ-тадқиқотии фарҳанг ва иттилооти Вазорати фарҳанги ҶТ - Душанбе: "Ирфон", 2014, - С. 64
2. ↑  ПИТФИ Феҳристи миллии намунаҳои мероси фарҳангии ғайримоддӣ (пайванди дастнорас)

|  |  |
| --- | --- |
|  | *Ин мақолаи нопурра аз таърих мебошад.Шумо метавонед бо пурра кардани ин ба Википедия кумак кунед.* |
**Ашӯрмат Қодиров** (22 апрели 1907, деҳаи Шаҳидқароянтоқ, ноҳияи Конибодом — 25 феврали 1991, шаҳри Конибодом) - пахтакор, Қаҳрамони Меҳнати Сосиалистӣ (1957), узви Ҳизби камунисти Иттиҳоди Шӯравӣ аз соли 1938.

Зиндагинома
-----------

Солҳои 1931-32 сардори бригадаи пахтакори колхози ба номи К. Ворошилов н. Конибодом, 1931-32 донишҷӯи Университети комунистии коркашони шарқ (КУТВ) шаҳри Тошканд, солҳои 1933-47 сардори бригадаи пахтакори колхози номбурда, мудири пункти пахтақабулкунии Қарачкуми Кушкак, мудири шуъбаи зироати ноҳия, мудири МТС, солҳои 1948-50 ва 1957-59 раиси комиҷроияи н. Конибодом, 1950-52 сардори «Тоҷикхлопксовхозтрест» дар ш. Душанбе, 1955-56 мудири МТС-2 дар ноҳияи Конибодом, солҳои 1959-77 раиси колҳои овозадори «Коммунизм» дар н. Конибодом буд.

Аз соли 1977 бознишаста буд. Дар 19 соли раҳбариаш дар колхози «Коммунизми» деҳаи Қарачиқум садҳо ҳектор замини санглох обёриву обод шуд, боғу майдонҳои нав бунёд гардид, тавлиди пахта ба 15 ҳазор тонна расид. 
Ашӯрмат Қодиров бо унвони олии «Қаҳрамони Меҳнати Сосиалистӣ», ду Нишони Ленин, Нишони «Байрақи Сурхи Меҳнат», «Нишони Фахрӣ», Нишони «Ҷанги Ватанӣ» (дараҷаи 2), медалҳо ва Сипосномаҳои Раёсати Шӯрои Олии Ҷумҳурии Тоҷикистон мукофотонида шуд. Вай намояндаи мардум дар Шӯрои Олии ҶШС Тоҷикистон (даъватҳои 2 - 7) ва узви кумитаи шаҳрии Ҳизби камунист дар Конибодом интихоб шуда буд. Барои ёдбудаш хоҷагии ҷамоавии Қарачикумро ба номи Ашӯрмат Қодиров номгузорӣ кардаанд.
**Аъзои барқзо**, **аъзои барқофар** — узви баъзе моҳиҳо, ки қобилияти ҳосил кардани барқро доранд (барои ҳимоя, ҳамла, ахбор аз муҳит ва ғайра).

Зиёда аз 300 навъи моҳиҳо аъзои барқзо доранд. Аъзои барқзо дар паҳлуи моҳӣ дар шакли ҳосилаҳои муғҷамонанд (суфрамоҳии барқӣ ва мормоҳии барқӣ), дар зери пӯст (лаққамоҳии барқӣ), зери чашм (ситорашумори амрикоӣ) воқеъ аст. Аъзои барқзо аз лавҳачаҳои сершумори бо ҳам васлшуда иборат мебошад. Дар суфрамоҳии барқӣ тақрибан 600, дар мормоҳии барқӣ 70 ва дар лаққамоҳии барқӣ тақрибан 2 млн сутунча мавҷуд аст. Потенсиале, ки дар аъзои барқзоҳосил мешавад, ба 1200 В (дар мормоҳии барқӣ) ва иқтидори разряди он (ба ҳисоби импулс) аз 1 то 6 кВт (дар Torpedo occidentalis) мерасад. Бузургии шиддати разряди ҷараён аз 20 (дар суфрамоҳии барқӣ) то 600 В (дар мормоҳии барқӣ), қувваи ҷараён аз 0,1 (дар лаққамоҳии барқӣ) то 50 А (дар суфрамоҳии барқӣ) мешавад. Мормоҳии барқӣ то ба шиддати 220 В тоқат мекунад. Разрядҳои барқии моҳиҳои калон барои одам хатарнок мебошанд.

Эзоҳ
----

Адабиёт
-------

* Аъзои барқзо // Асос — Боз. — Д. : СИЭМТ, 2013. — (Энсиклопедияи Миллии Тоҷик : [тахм. 25 ҷ.] /  сармуҳаррир Н. Амиршоҳӣ ; 2011—2021, ҷ. 2). — ISBN 978-99947-33-52-4.

* Кэррол Р. Палеонтолия и эволюция позвоночных. Москва, 1992;
* Вопросы ихтиологии. т. 34, Москва, 1994.
**Алеут** — галаҷазира, силсилаи ҷазираҳои вулқонӣ дар шимолӣ Уқёнуси Ором, ҷанубӣ ғарбтари нимҷазираи Аляска. Аз 110 ҷазира ва сахраҳои (шухҳои) сершумор иборат аст. Аз аляска то ҷазираҳои Командор ба масофаи 1900 км камоншакл тӯл кашидааст. Тобеи штати Аляска (ШМА). Масоҳаташ 37,8 ҳазор км2. Аҳолиаш наздики 10 ҳазор нафар (якҷоя бо чандсад сокинони таҳҷоӣ – алеутҳо; маълумоти соли 2006). Маҳалли аҳолинишини асосӣ – Адак (дар ҷазира ҳамном). Алеут Баҳри Берингро аз Уқёнуси Ором ҷудо мекунад. Алеут теғаи қаторкӯҳҳои зериобӣ буда, аз сатҳи баҳр то 2860 м (вулқони Шишалдина дар ҷазира Унимак) қад кашидааст. Аксари ҷазираҳо вулқонӣ буда, серзилзилаанд. Алеут 25 вулқони амалкунанда дорад. Иқлимаш баҳрии нарм (субарктикии уқёнусӣ), сербориш, доимо туманнок. Ҳарорати миёнаи август 11,9°С. Ландшафташ аз марғзорҳои субарктикӣ ва тундраҳои кӯҳӣ иборат аст. Хокаш ба шарофати ҷинсҳои вулқонӣ – серҳосил. Дар алеут гӯсфанду оҳупарварӣ ривоҷ дорад. Бо мақсади аз нобудшавӣ нигоҳ доштани гуногунии биологӣ моҳидорӣ, шикори тюлен ва мӯинадорҳо танҳо ба аҳолии таҳҷоӣ – алеутҳо иҷозат дода шудааст. Аксари ҷазираҳо мансуби Мамнӯъгоҳи миллии алеут мебошанд. Алеутро экспедитсияи сайёҳони рус А. И. Чириков ва В. Беринг (1741 – 42) кашф кардааст. Охири садаи XVIII – аввали садаи XIX саноатчиёни рус дар ин ҷо чанд шаҳраки аҳолинишин сохтанд. Соли 1867 алеутро Россия якҷоя бо Аляска ба ШМА фурӯхт. Дар ҷазираи Уналашка пойгоҳи ҳарбӣ-баҳрии Датч-Харбори ШМА ҷойгир аст.

Эзоҳ
----

Сарчашма
--------

* А — Асос. — Д. : СИЭМТ, 2011. — 608 с. — (Энсиклопедияи Миллии Тоҷик : [тахм. 25 ҷ.] /  сармуҳаррир А. Қурбонов ; 2011—2021, ҷ. 1). — ISBN 978-99947-33-45-3.
**АЪРÁҶ** (арабӣ أعرج) Абудовуд Абдурраҳмон ибни Ҳурмузи Музанӣ (вафоташ 735), ровии ҳадис, ки мавлои Рабиа ибни Ҳорис буда, аз Абуҳурайра ва дигарон самои ҳадис кардааст. Ӯ дар ривояти ҳадис сиқа буда, ҳар шаш аз асҳоби «Саҳеҳ»-ҳо аз ӯ ҳадис овардаанд. Дар охири умраш дар музофоти Искандария муробит буда, дар он ҷо вафот кардааст. / С. Шаҳобуддинов.

Адабиёт
-------

* Асос — Боз. — Д. : СИЭМТ, 2013. — 664 с. — (Энсиклопедияи Миллии Тоҷик : [тахм. 25 ҷ.] /  сармуҳаррир Н. Амиршоҳӣ ; 2011—2021, ҷ. 2). — ISBN 978-99947-33-52-4.

* **Адабиёт**:

Муҳаммад ибни Исо ат-Тирмизӣ. Шамоилу-н-набӣ. Душанбе, 2010;
.ذهبیشمسالدینمحمدابناحمد،تذکرةالحفاظ،بیروت،بدونسالنشر
**АЪЗÓИ ҶУМЛÁ**(форсӣ اعضاءجمله) муҳимтарин воҳидҳои наҳв (синтаксис), ки бо калимаҳои мустақилмаъно ё тар­кибҳо ифода ёфта, ба вазифаи сараъзо (мубтадо ва хабар) ё аъзои пайрав (муайянкунанда, пуркунанда, ҳол) меоянд ва дар алоқамандӣ бо калимаву таркибҳои дигар дар сохтани ҷумла чун маводди асосӣ хидмат мекунанд. Дар маҷмӯъ аъзои ҷумла бо ҳамдигар муносибатҳои маъноӣ ва грамматикӣ пайдо карда, фикрро ифода мекунанд. Дар сохтори наҳвии ҷумла сараъзо – мубтадо ва хабар чун бунёди асосии ҷумлаи сода ва аъзои пайрав – муайянкунанда, пуркунанда, ҳол ба шарҳи сараъзо ва ҳамдигар омада, маънои мубтадо, ки соҳиби амалу ҳолату аломати ҷумла аст ва маънои хабарро, ки ифодакунандаи воқеъшавии амал, ҳолат ва аломат аст, инчунин маънои ҳамдигарро аз ҷиҳати муносибатҳои гуногун: аломату со­ҳибият, мафъули амал, замону макон, сабабу мақсад ва ғ. пурра мекунанд. Он аъзои ҷумларо, ки бо ёрии калимаву таркибҳои дигар эзоҳ ёфтааст, аъзои тафсилии ҷумла меноманд. Аз ду зиёда мубтадо, хабар, муайянкунанда, пур­кунанда ё ҳол пайваст шуда омада, муносибатҳои грамматикии яксонро ифода мекунанд ва аъзои чидаи ҷумларо ташкил медиҳанд: Майса ва сабзаҳо дар зери гарду ғубори рег монда, пажмурда шуда буданд (мубтадо ва пуркунандаи чида). Аъзои истисноии ҷумла бар эзоҳи аъзои асосӣ омада, замону макони амалро равшантар мегардонанд: Назар ба қавли падарам – Сайидмуродхоҷа, падари ӯ – Сайидмуродхоҷа одами хаттусаводнок буд; Дар пешгоҳи ин боғ, дар байни гулу гулзорҳо, мақбараи устод Айнӣ ҷой гирифтааст. / Б. Камолиддинов.

Адабиёт
-------

* Асос — Боз. — Д. : СИЭМТ, 2013. — 664 с. — (Энсиклопедияи Миллии Тоҷик : [тахм. 25 ҷ.] /  сармуҳаррир Н. Амиршоҳӣ ; 2011—2021, ҷ. 2). — ISBN 978-99947-33-52-4.
**Адлияи конститутсионӣ** - ибораи ҷамъбастисст, ки низоми мақомот ва расму қоидаҳоеро ифода мекунад, ки ба тафтиши мувофиқати санадҳои парлумон, Президент, Ҳукумат ва дигар мақомоти давлатию ҷамъиятӣ бо Сарқонуни мамлакат имкон мсдиҳад. 
Адлияи консгитутсионӣ асосан се низоми назоратро бо мақомоти хоси худ,тарзи шикоят овардан ва тартиби дида баромадани дархостҳоро дар бар мегирад: анъанавӣ (амрикой), ки ҳамаи 
судҳо ба амал мебароранд, аврупоӣ, ки «шохаи» алоҳидаи ташкилоти судиро мемонад, инчунин омехта, ки нишонаҳои ҳар ду қолаби аввалро дар бар мегирад. Дар баъзе мамлакатҳо адлияи конститутсионӣ на фақат вазифаи назорати конститутсионӣ, балки суди ннтихобо гӣ (Фаронса), амалӣ намудани суди импичментро (ҶФО) ба уҳда доранд.

Эзоҳ
----

1. ↑  Фарҳанги истилоҳоти ҳуқуқ / Зери таҳрири Маҳмудов М.А. - Душанбе: ЭР-граф, 2009. - с.18
**Алёхин Александр Александрович** (1 декабри 1892, шаҳри Москав – 24 марти 1946, наздикии шаҳри Лиссабон, қабраш дар Париж) — шоҳмотбози рус.

Зиндагинома
-----------

Александр Алёхин соли 1892 дар Москав таваллуд шудааст. Падари вай Александр Иванович Алёхин (1856—1917) губернатори Воронежск сардори табақаи дворянҳо буд, модараш Анися Ивановна (1861—1915), аз табақаи бой духтари Прохоров, Иван Яковлевич соҳиби фабрикаи бофандагӣ.

Соли ҳиҷрат ба Фаронса
----------------------

Соли 1921 ба Фаронса ҳиҷрат кард, гроссмейстери байналмилалӣ, доктори илмҳои ҳуқуқшиносӣ. Аз соли 1927 (баъди ғалаба бар Хосе Капабланкаи кубагӣ) то соли 1935 ва аз соли 1937 (баъди ғалаба бар Макс Эйвеи голландӣ) то охири умр чемпиони ҷаҳон буд. Намояндаи мактаби шоҳмотбозони рус А. Д. Петров ва М. И. Чигорин. Ҳамчун нобиғаи шоҳмот эътироф мешавад ва эҷодиёташро дар тамоми ҷаҳон меомӯзанд. Муаллифи беш аз 10 китоб оид ба шоҳмот мебошад.

Эзоҳ
----

1. ↑  *Bibliothèque nationale de France* идентификатор BNF (фр.): платформаи додаҳои боз — 2011.

Сарчашма
--------

* А — Асос. — Д. : СИЭМТ, 2011. — 608 с. — (Энсиклопедияи Миллии Тоҷик : [тахм. 25 ҷ.] /  сармуҳаррир А. Қурбонов ; 2011—2021, ҷ. 1). — ISBN 978-99947-33-45-3.
**Адибаи Азиз** (тав. 30 январи 1978,деҳаи Мӯъминободи ноҳияи Файзобод, ҶШС Тоҷикистон) — шоир, рӯзноманигор, узви Иттифоқи журналистони Тоҷикистон (2005), узви Иттифоқи нависандагони Тоҷикистон (2010)

Зиндагинома
-----------

Адибаи Азиз 30 январи соли 1978 дар деҳаи Мӯъминободи ноҳияи Файзобод ба ҷаҳон омадааст.
Соли 1995 мактаби таҳсилоти миёнаи умумии № 3 шаҳраки Обигармро бо медали тило хатм кардааст. Соли 2001 факултаи журналистика ва тарҷумонии Донишгоҳи миллии Тоҷикистонро ба итмом расондааст. Солҳои 2005—2009 корманди рӯзномаи «Ҷумҳурият» солҳои 2009—2010 корманди Шабакаи Якум (Тоҷикистон), аз соли 2010 то имрӯз корманди телевизиони «Пойтахт» мебошад.

Эҷодиёт
-------

Адибаи Азиз аз синфи чорум шеър менавишт, аммо аввалин дафтари шеърашро дар сини 29-солагӣ, нашр кардааст. То имрӯз китобҳои ашъораш «Сад барги ҳиҷрон» (2007), «Парандаҳои қафасӣ» (Маскав, 2008), «Тулӯъ дар бандар» (2009), «Заршохаҳои ишқ» (2011, 2012; ба хатти форсӣ) ва «Шаҳри зумуррудгун» (2013) ба табъ расидаанд. Мавзӯи асосии навиштаҳои Адиба ишқ аст, ишқи саршори сӯзи фироқ ва дарди иштиёқ, муҳаббати самимӣ ба Меҳан ва меҳру садоқат ба Модар!

Ҷоизаҳо
-------

* Аълочии матбуот ва фарҳанги Ҷумҳурии Тоҷикистон.

Эзоҳ
----

1. ↑   Адибаи Азиз: «Шеър бояд иҷтимоӣ ва сиёсӣ бошад» Радиои Озодӣ 16 январ 2012
2. ↑  Адибони Тоҷикистон (маълумотномаи мухтасари шарҳиҳолӣ)./Таҳия ва танзими Асрори Сомонӣ ва Маҷид Салим. — Душанбе, «Адиб», 2014, — с. 27 ISBN 978-99947-2-379-9


  


|  |  |
| --- | --- |
|  | *Мақолаи мазкур дар бораи шоир нопурра аст. Шумо ба Википедиа бо пурракардани он ёрӣ расонед*. |
**Пружаи мушорикати насли сеюми шабакаи телефони ҳамроҳ** (англ. 3 GPP Long Term Evolution ё LTE - охирин стандартест дар байни фанновариҳои шабакаи телефони ҳамроҳ аст, ки фанноварии шабакаҳои GSM ва UMTS/HSPA-ро ироаъ медиҳад. Насли ҳозири шабакаҳои иртиботии телефони ҳамроҳ ба таври кул насли сеюм (3G) шинохта мешаванд. 

Модеми LTE аз Samsung
Агарчи LTE ғолибан бо унвони насли чаҳоруми шабакаи телефони ҳамроҳ (4G) шинохта шудааст. Нусхаи аввали LTE ба таври комил ниёзҳои 4G-ро бартараф намекунад. Стандарти Pre-4G, ки стандарти қабл аз шабакаи 4G (насли чаҳорум) аст, як гоме ба насли чаҳоруми шабакаи телефонҳои ҳамроҳ (LTE-Advanced) наздиктар аст.

LTE дар Тоҷикистон
------------------

11 феврали соли 2011 дар шаҳри Душанбе аввалин санҷиши технологияи LTE дар Тоҷикистон аз тарафи ҶСП «ТТ Мобайл» гузаронида шуд.  

Моҳи октябри соли 2012 Ширкати «Вавилон-Мобайл» шабакаи LTE-ро дар минтақаи маҳдуди шаҳри Душанбе васеъ кард.  

Моҳи апрели соли 2014 ҶСП «Индиго Тоҷикистон» хидматрасонии алоқаи мобилии насли чорумро (4G) дар Ҷумҳурии Тоҷикистон оғоз намуд. Оператор шабакаи LTE-ро дар шаҳрҳои Душанбе, Хуҷанд, Чкаловск, Қайроққум ва Ғафуров васеъ кард.

Эзоҳ
----

1. ↑  An Introduction to LTE.  3GPP LTE Encyclopedia. 3 Декабри 2010 санҷида шуд. Баргирифта аз сарчашмаи аввал 1 апрели 2021.
2. ↑  Long Term Evolution (LTE): A Technical Overview.  Motorola. 3 июли 2010 санҷида шуд.
3. ↑  В Таджикистане в тестовом режиме запущен интернет четвёртого поколения 4G. 13 январи 2015 санҷида шуд. Баргирифта аз сарчашмаи аввал 12 январи 2015.
4. ↑  Запуск нового стандарта LTE в Таджикистане!. 13 январи 2015 санҷида шуд. Баргирифта аз сарчашмаи аввал 12 январи 2015.
5. ↑  Tcell запустил связь четвёртого поколения 4G. 13 январи 2015 санҷида шуд. Баргирифта аз сарчашмаи аввал 3 июли 2014.
**Адиби Пешоварӣ** (*Сайидаҳмад ибни Шиҳоби Ризавӣ*; 1844, Пешовар, Покистон – 1930, Теҳрон) — шоир ва олими эронӣ.

Зиндагинома
-----------

Бар асари ҷангҳову задухӯрдҳои мазҳабӣ байни ҳиндувону мусулмонон (аҳли оила ва хешовандонаш ба қатл расиданд) аз зодгоҳаш фирор карда, дар Кобул, Ғазнин, Ҳирот ва Машҳад умр ба сар бурд. Ҳангоми сукунат дар ин шаҳрҳо ба омӯзиши илмҳои маъмули давр – сарфу наҳви арабию форсӣ, бадеъ, арӯз, қофия, ҳикмат, мантиқ, фиқҳ, риёзиёт ва ғайра машғул буд. Соли 1882 ба Теҳрон омад ва то охири умр дар ин ҷо зиндагӣ кард.

Фаъолияти эҷодӣ
---------------

Дар шеър пайрав ва мӯътақиди навъҳои адабӣ, сабку услуби адабиёти классикии форс-тоҷик ва намояндагони маъруфи он, махсусан Носири Хусрав ва Хоқонии Шервонӣ буд. Дар девони ашъори ӯ (Т. 1934) ғазалиёт, қасоид, қитъаҳо, манзумаҳо ва ғайра фароҳам омадаанд. Адиби Пешоварӣ ба забони арабӣ низ эҷод мекард (аз 4200 байти девонаш 370 байт ба забони арабианд). Дар пайравии «Шоҳнома»-и Фирдавсӣ достоне бо номи «Қайсарнома» сурудааст. Мавзӯи ашъораш васфи ватан, шикоят аз вазъи ноҳинҷори иҷ­тимоии мардум ва ғайра Адиби Пешоварӣ душманони озодию истиқлоли Эронро мазаммат кардааст (шеърҳои «Дар тағаззул ва сиёсату ҳимояти ватан», «Дар тағаззул ва нафрин бар хоинони ватан» ва ғайра). Рисолаҳои илмии Адиби Пешоварӣ ба таҳлили эҷодиёти Носири Хусрав бахшида шудаанд («Рисола дар баёни қазоиёт ва бадеҳиёти аввалия», «Рисола дар нақди ҳозир»). Адиби Пешоварӣ асари Абулфазли Байҳақӣ «Таърихи Байҳақӣ»-ро бо шарҳҳову тавзеҳот ба табъ расондааст.

Эзоҳ
----

1. ↑  Faceted Application of Subject Terminology

Адабиёт
-------

* Брагинский И. С. Комиссаров Д. Персидская литература, М. 1963.

Сарчашма
--------

* А — Асос. — Д. : СИЭМТ, 2011. — 608 с. — (Энсиклопедияи Миллии Тоҷик : [тахм. 25 ҷ.] /  сармуҳаррир А. Қурбонов ; 2011—2021, ҷ. 1). — ISBN 978-99947-33-45-3.
**Чеблядинск** (талаффуз (inf.)) - ҳафтумин шаҳр аз рӯи аҳолӣ, понздаҳумин шаҳри калонтарини Федератсияи Русия, маркази маъмурии вилояти Челябинск, шаҳрест бо тақсимоти дохилӣ. Аҳолиаш 1,200,703 нафар аст (2019).

Челябинск дар сарҳади геологии Урал ва Сибир, дар қисмати Осиёи Русия, дар нишеби шарқии кӯҳҳои Урал, дар ҳар ду соҳили дарёи Миасс (ҳавзаи Тобол) ҷойгир аст.

Дар соли 1736 ҳамчун як қалъа бунёд ёфтааст, дар асри XIX дар Челябинск ба яке аз калонтарин марказҳои савдо дар Урал табдил ёфт ва дар охири аср ва тамоми Россия дар робита бо пайдоиши соли 1892 алоқаи роҳи оҳани шаҳр бо Маскав.

Вобаста ба сохтмони фаъоли корхонаҳои саноатӣ дар Челябинск дар тӯли солҳои панҷсолаи аввал ва баъдан кӯчонидани корхонаҳо дар давраи Ҷанги Бузурги Ватанӣ, шаҳр ба яке аз марказҳои бузурги саноатӣ дар ИҶШС табдил ёфт. Бо тавлидоти пуршиддати танкҳо ва дигар мошинҳои ҷангӣ дар шаҳр дар давраи ҷанг, соли 2015 Челябинск ба унвони шаҳри шуҷоат ва шуҳрати меҳнатӣ дода шуд ва худи шаҳр маъмулан "Танкоград" ном гирифт.

Дар солҳои 90-ум ва 2000-ум, бо сабаби вазъи душвори иқтисодӣ иқтисодӣ як қатор саноат дар ин шаҳр аз байн рафт. Дар охири солҳои 2010, дар Челябинск мушкилоти ҷиддии экологӣ, аз ҷумла, ифлосшавии қариб ҳаррӯзаи ҳаво, яке аз сабабҳои ба дигар минтақаҳои кишвар рафтани аҳолӣ мебошад. Челябинск инчунин дар соҳаҳои иқтисодӣ ва иқтисодӣ мушкилоти ҷиддиеро аз сар мегузаронад, ки дар шабакаи таназзулёфтаи роҳҳо ва нақлиёти ҷамъиятӣ, инчунин набудани ободӣ ва меъмории шаҳр зоҳир мешаванд. Бо вуҷуди ин, Челябинск яке аз марказҳои бузурги фарҳангӣ, иқтисодӣ, тиҷорӣ ва саноатии Урал мебошад.

Инҷоро ҳам бингаред
-------------------

 
Викианбор маводҳои вобаста ба мавзӯи 
***Челябинск*** дорад


|  |  |
| --- | --- |
| Русия | *Ин мақолаи нопурра аз ҷуғрофияи Русия мебошад.Шумо метавонед бо пурра кардани ин ба Википедия кумак кунед.* |

Эзоҳ
----

1. ↑
2. ↑
**Савт (оҳангшиносӣ)** (савт аз ар. – овоз, садо) — оҳанг ё навое, ки дар мусиқии тоҷик барои як сози мусиқӣ ё овозхон офарида шудааст. 
Суруду навои маълумро ба зарбу усули дойра дароварда, бо ҳар хел намунаҳояш «Савт» меноманд. Яъне «Савт» суруду оҳангест лаззатбахшу фараҳнок, на шӯх ва на маҳзун. 

«Савт» таърихи қадима дорад. Ба қавли И. Раҳимов: «Ҳанӯз дар аҳди Сосониён суруду оҳангҳое офарида мешуданд, ки хусусияти савтӣ доштанд. «Савт» баъд аз истилои арабҳо дар асрҳои миёна ба таркиби «Дувоздаҳмақом» дохил шуда, аз он ба «Шашмақом» гузашт ва дар қисми «Мушкилот» ва «Наср»-и мақомҳо ҷой гирифт. Масалан, «Савт»-и Сарвиноз дар қисми якуми шуъбаи дуюми мақоми «Бузург», «Савт»-и «Ушшоқ» ва «Савт»-и Сабо дар ҳар ду қисми шуъбаи дуюми мақоми «Рост» ва ғ. Ғайр аз ин боз «Савт»-ҳои муштарак ҳастанд, ки берун аз «Шашмақом» (шояд аз «Дувоздаҳмақом» бошанд) амал мекунанд. Масалан, «Савт»-и «Муҳайяр», «Савт»-и «Мискин» ва ғ. Дар «Шашмақом» «савт» шохаҳои худро дорад. Онҳоро «Талқинча», «Қашқарча», «Соқинома» ва «Уфар» меноманд. «Савт» бо зарбу пардааш дар «Шашмақом» мақоми махсус дошта, аз дигар суруду оҳангҳо фарқ мекунад… Умуман «Савт» ҳамеша чун қисми дуюми баъзе суруд ва оҳангҳое ба шумор меравад, ки ба зарбҳои гуногун иҷро мешаванд». Ғайр аз ин «савт»-ҳо барои созҳои ҷудогона ва бо номҳои мухталиф низ офарида мешаванд. Масалан, «Савти рубоб»-и  Х. Абдуллоев, «Савти Борбад»-и Ҷ. Обидпур, «Савти Чанг» ё маҷмӯаи пиесаҳо бо номи «Савтҳои Борбадӣ»-и Ҷ. Обидпур (1990) ва ғ. мисол шуда метавонанд.

Эзоҳ
----

1. ↑  Обидпур Ҷ. Луғатномаи тафсирии мусиқӣ / зери назари Б.Қобилова. – Душанбе: Аржанг, 2019. – С. 331-332. – 480 с. ISBN 978-999-47-43-90-2 (тоҷ.)
**Аднексит** — газаки найчаҳои бачадон ва тухмдон. Ангезаи аднексит стафилококкҳо, стрептококкҳо ва ғайра мебошанд.

Баъзан ҳангоми ба бачадон дохил кардани моддаҳои гуногуни химиявӣ (масалан, йод, спирт) низ пайдо мешавад. Микробҳо ба зоидҳои бачадон дар вақти исқот, хусусан исқоте, ки берун аз бемористон гузаронида мешавад, таваллуд, алоқаи ҷинсӣ, инчунин бо хуну лимфа аз дигар узву бофтаҳо (ҳангоми бемориҳои гуногуни сироятӣ, масалан, сил, гулӯдард ва газаки узвҳои дарунӣ) ворид мегарданд. Тамоми омилҳое, ки қобилияти дифоии организмро суст мекунанд, инчунин риоя накардани беҳдошти шахсӣ боиси инкишофи аднексит мегарданд. Ҳангоми аднексити шадид поёни шикам, атрофи чорбанд, хусусан дар вақти қазои ҳоҷат, пешобронӣ ва кори ҷисмонӣ сахт дард мекунад. Ҳарор. бадан то 39°С баланд мешавад; дар ҳолатҳои вазнини беморӣ дил беҳузур шуда, шахс қай ва шикамаш дам мекунад. Агар бемор сари вақт ва дуруст муолиҷа кунад , зуд ва пурра шифо меёбад. Ихроҷи ҳаррӯзаи наҷосат ва шоша зарур аст. Алоқаи ҷинсӣ ва истеъмоли хӯрокиҳои тунд манъ мебошад. Ҳангоми аднексити музмин беморӣ дар натиҷаи хунук хӯрдан, хастагӣ, дар вақти ҳайз ва баъди исқот шиддат ёфта, дард зиёд, ҳарор. бадан баланд ва ҳайз вайрон (фаровон ва дарднок) мешавад. Кафшеракҳое, ки бинобар илтиҳоб дар найчаҳои бачадон пайдо мешаванд, садди роҳи гузарониши онҳо мегарданд ва имкон дорад ба бенаслӣ оварда расонанд. Дар сурати дурудароз идома ёфтани аднексит (бештар аз 2 – 3 сол) сар задани ихтилоли нейроэндокринӣ аз эҳтимол дур нест. Барои пурра шифо ёфтан муолиҷаи мунтазам ва дуру дароз лозим аст. Тибби амалӣ барои табобати аднексит воситаҳои гуногун дорад. Хусусан таъйиноти физиотерапевтӣ, муолиҷаи санаторию курортӣ, варзиши шифоӣ, доруҳои зидди газак ва ғайра муҳиманд. Барои баланд шудани қобилияти дифоии организм варзиши сабук, сайру гашт дар ҳавои тоза, хӯроки серғизо, сабзавот, меваҳо тавсия мешавад. Ҳангоми авҷ гирифтани беморӣ ( дарди поёни шикам, бад шудани аҳвол ва ғайра) сари вақт ба духтур муроҷиат намуда, таъйиноти ӯро иҷро кардан зарур аст. Пойро тар кардан, дар рӯи санг ва замини нам нишастан (хусусан дар вақти ҳайз) манъ аст; дар ҳавои хунук ва нам либоси гарм пӯшидан лозим. Баъди сиҳат шудан, зан бояд камаш 3 моҳ таҳти назорати духтур бошад. Аз исқот ва алоқаи ҷинсии тасодуфӣ худдорӣ бояд намуд. Қоидаҳои беҳдошти шахсӣ, инчунин баъд аз исқот ва таваллуд тавсияҳои беҳдоштии махсусро риоя кардан зарур мебошад.

Эзоҳ
----

Адабиёт
-------

* Атабеков Д. Н. Гнойные очаги в малом тазу у женщин (клиника и терапия), М. 1957;
* Буянов В. М. Лимфогенная детоксикация, М. 1990;
* Громыхина Н. Ю. Крымская Л. Г. (ва дигар), Механизмы иммунорегуляторной функции микрофагов.
* Патогенез хронического воспаления, Новосибирск, 1991;
* Бородин Ю. И. О функциональном взаимодействии сорбирующих веществ с лимфатическими структурами, Новосибирск, 1995.

Сарчашма
--------

* А — Асос. — Д. : СИЭМТ, 2011. — 608 с. — (Энсиклопедияи Миллии Тоҷик : [тахм. 25 ҷ.] /  сармуҳаррир А. Қурбонов ; 2011—2021, ҷ. 1). — ISBN 978-99947-33-45-3.
**Водии Марг** (англ. Death Valley) — пастии байникӯҳӣ дар биёбони Мохаве, дар ҷануби ҳавзаи калон, байни қаторкӯҳҳои Амаргос ва Панаминт, дар ҷанубу ғарб ИМА (иёлати Калифорния). 

Тӯлаш аз шимолу ғарб ба ҷанубу шарқ қариб 250 км. Яке аз пастхамиҳои амиқтарин (85 пасттар аз с. б.) ва беоби рӯйи Замин, пасттарин мавзеи Амрикои Шимолӣ. Дар ин ҷо ҳарорати баландтарини ҳавои нимкурраи Ғарбӣ – +56,7°С (1913) ба қайд гирифта шудааст. Ба сабаби аз ташнагӣ ҳалок гардидани гурӯҳи тилоҷӯён (1849) Водии Марг номида шудааст. Водии Марг ёдгории миллии табиӣ дорад, ки ҷузвиёти хуб боқимондаи олами ҳайвонот (масоҳаташ тақр. 840 га, 1933) аз он шаҳодат медиҳад.

Эзоҳ
----

Сарчашма
--------

* Водии Марг // Вичлас — Гӯянда. — Д. : СИЭМТ, 2015. — (Энсиклопедияи Миллии Тоҷик : [тахм. 25 ҷ.] /  сармуҳаррир Н. Амиршоҳӣ ; 2011—2021, ҷ. 4). — ISBN 978-99947-33-77-4.
**Адинами́я** (юн.-қад. ἀδυναμία — бемадорӣ) — якбора беқувват шудани инсонро гӯянд. Ҳангоми бемориҳои вазнини сироятӣ, бемории бардавоми беҳолкунанда, гуруснагӣ кашидан ва ғайра мушоҳида мешавад. Дар баробари адинамияи умумӣ адинамияи узвҳои ҷудогона низ ба мушоҳида мерасад. Сабаби он таъсири боздорандаи асаб, осеб ёфтан ё хароб гаштани унсурҳои фаъолияти онҳо мебошад. Масалан, адинамияи дил, ки дар мавриди хароб гаштани миокард бинобар заъфи бардавоми он рух медиҳад.

Эзоҳ
----

Сарчашма
--------

* А — Асос. — Д. : СИЭМТ, 2011. — 608 с. — (Энсиклопедияи Миллии Тоҷик : [тахм. 25 ҷ.] /  сармуҳаррир А. Қурбонов ; 2011—2021, ҷ. 1). — ISBN 978-99947-33-45-3.
**Телефилм (филми телевизионӣ)** - филми ҳунарӣ, ки барои нишон бо телевизион ба навор гирифта мешавад. Дар ҳоли ба наворгирии телефилмҳо хатогиҳои техникии телевизионӣ ва талаботи бинандагони телевизор ба ҳисоб гирифта мешаванд. Дар аксар вақтҳо телефилм аз ду ва зиёдтар серияҳо иборат мебошанд, ки дар вақтҳои гуногун нишон дода мешаванд. Телефилмҳои бисёрсериягиро **силсилафилм** меноманд. Дар забони англисӣ телефилмҳои бо серияҳои камро **мини-сериал** меноманд.

Таърих
------

Телефилм чун жанр дар аввали даҳаи 1960 дар баробари муттаҳидкунии телевизион ва синамои классикӣ пайдо шудааст. Сараввал ба тариқи телевизион танҳо филмҳои маъмуриро нишон медоданд. Баъд филмҳоро бо супориши шабакаҳои телевизионӣ ба навор гирифта мешуданд.

Нигаред
-------

* Филм
* Филми тасвирӣ
* Филми видеоӣ
* Силсилафилм
* Силсилафилми хурд

Сарчашма
--------

* Аз википедиаи русӣ
**Адолати судӣ** - Конститутсияи Ҷумҳурии Тоҷикистон ҳокимияти судиро ҳамчун рукни мустақили ҳокимияти давлатӣ эътироф намудааст.

Конститутсия ва дигар қонунҳои амалкунандаи Ҷумҳурии Тоҷикистон нисбат ба фаъолияти адолати судӣ тартиби махсус пешниҳод менамояд. Дар моддаи 2 Қонуни конститутсионии Ҷумҳурии Тоҷикистон «Дар бораи судҳои Ҷумҳурии Тоҷикистон» омадааст, ки адолати судиро судҳо ба амал мебароранд. Ҳангоми баррасии парвандаҳои гражданӣ, ҷииоятӣ, хоҷагӣ ва маъмурӣ судяҳо мустақил буда, танҳо ба қонун итоат мекунанд. Мақомоти ҳокимияти давлатӣ ҳуқуқ надоранд, ки ба зиммаи суд вазифаҳои қонунгузории Ҷумҳурии Тоҷикистон пешбининакардаро гузоранд. Ҳамаи судяҳо дар Ҷумҳурии Тоҷикистон дорои мақоми 
ягона буда, фақат бо ваколат ва салоҳияти худ тафовут дорақд. 
Қонунгузории амалкунанда муқаррар кардааст, ки суд адолати судиро таввасути баррасии парвандаҳои гражданӣ, ҷиноятӣ, иқтисодӣ ва маъмурӣ дар ҷаласаҳои судӣ амалӣ мегардонад.

Суд дар ҳама ҳолат вазифадор аст, ки манфиатҳои қонунро ҷонибдорӣ намуда, онро аз ҳама гуна сӯиқасд ҳимоя кунад. Предмети ҷаласаҳои судӣ танҳо он парвандаҳое шуда метавонанд, ки 
ба истеҳсолоти суд ворид гардидаанд.

***Ягона шакли ба амал баровардани адолати судӣ маҷлиси судӣ мебошад.*** 
Аз ин хотир, адолати судӣ дар маънои аслиаш аз ҷониби суд татбиқ намудани меъёрҳои ҳуқуқӣ нисбат ба баҳсҳо ва масъалаҳои дигари ҳуқуқӣ аз рӯи парвандаҳои конститутсионӣ, гражданӣ, ҷиноятӣ, хоҷагӣ ва маъмурӣ дар мачлисҳои судӣ мебошад.

Моддаи 8 Кодекси мурофиаи ҷиноятии Ҷумҳурии Тоҷикистон (дар оянда кӯтоҳ - КМҶ) муқаррар намудаасг, ки адолати судиро аз рӯи парвандаҳои ҷиноятӣ фақат суд ба амал мебарорад. 
***Ҳеч касро бе ҳукми суд ва бар хилофи қонун дар содир кардани ҷиноят гунаҳкор донистан ва инчунин ҷазои ҷиноятӣ додан мумкин нест*.**
Яке аз ҳусусиятҳои адолати судӣ дар он мебошад, ки ҳукм, ҳалнома, таъйинотҳои суд аз номи давлат бароварда мешавад. Ва ин хосият водор менамояд, ки ҳамаи шахсоне, ки ҳукм ва таънноти суд ба онҳо равона карда шудааст, бечунучаро талаботи онро иҷро намоянд. Дар ҳолати ихтиёран иҷро накардани онҳо маҷбуран аз ҷониби давлат иҷро карда мешавад. Санади суд қонунӣ ва асоснок бояд бошад. 
Дар ҳолати чавобгӯй набудани ҳукм, ҳалнома, таъйинот ба қонун вай бекор ё тағӣир дода мешавад. Мақсади адолати судӣ на танҳо додани ҷазо ва чораҳои маҷбуркунӣ мебошад, балки дар 
таъмин намудани таъсири тарбиявии он низ ифода меёбад. Судҳои Ҷумҳурии Тоҷикистон фаъолияти худро бар он равона месозанд, ки қонуният ва таъмин намудани адолати иҷтимоиро
ба роҳ монанд.

Эзоҳ
----

1. ↑  Фарҳанги истилоҳоти ҳуқуқ / Зери таҳрири Маҳмудов М.А. - Душанбе: ЭР-граф, 2009. - с. 20
**Адлияи маъмурӣ** — низоми муассисаҳои судиест, ки барои ҳаллу фасли баҳсҳои дар раванди фаъолияти идоракунӣ бавуҷудоянда муайян шудаанд. Се қолаби адлияи маъмуриро аз ҳам фарқ мекунанд: қитъавй, яъне континенталӣ (мавҷуд будани низоми ҷудогонаи судҳои махсугардондашуда), англоамрикой (салоҳияти васеи судҳои умумй оид ба дида баромадани баҳсҳои маъмурӣ бо иштироки шаҳрвандон). омехта (қисман баҳсҳоро судҳон умумй дида мебароянд, қисми дигарро судҳои махсусгардондашуда). 
Асосҳои конститутсионӣ барои мавҷудияти адлияи маъмурӣ бештар вақт дар меъёрҳо оид ба ҳуқуқи шаҳрванд ҷой дорад (м. 17 Конститутсияи Япония с. 1947 ҳуқуқи инсонро пешбинӣ мекунад, ки «аз давлат е мақомоти маҳаллии ҳокимияти расмӣ талаб кардани товони зарареро дорад, ки агар зарар ба ӯ дар натиҷаи кирдори ғайриқонунии касе аз шахсони мансабдор расонида шуда бошад») ва дар меъёрҳо дар бораи вазифаи мақомоти давлатӣ ва шахсони мансабдор муқаррар шудааст, ки («Шахсони мансабдор ва хизматчиёни давлатӣ ва идораҳои расмӣ барои содир кардани кирдоре, ки ҳукуқҳои касеро вайрон мекунад, мувофиқи қонунҳои ҷиноӣ, шаҳрвандӣ ва маъмурӣ бевосита ҷавоб медиҳанд» - м.28 Консгитутсияи Япония с. 1947). Ба ҳамин монанд, меъёрҳо дар Қонстигутсия ва қонунҳои конститутсионии давлатҳои аъзои ИДМ низ ҷой доранд. 
Масалан, мувофиқи м.53 Конститутсияи Федератсияи Русия ҳар кас ҳуқуқи аз тарафи давлат ситондани товони зарареро дорад, ки бо амали (ё беамалии) ғайриқонунии [[мақомоти ҳокимияти 
давлатӣ]] ё шахсони мансабдори онҳо расонида шудааст. Адлияи маъмурӣ барои реҷаҳои авторитарӣ хос нест.

Нигаред низ
-----------

Ҳуқуқи товони зарар

Эзоҳ
----

1. ↑  Фарҳанги истилоҳоти ҳуқуқ / Зери таҳрири Маҳмудов М.А. - Душанбе: ЭР-граф, 2009. - с.19
**Адоии Самарқандӣ** (? — 1595) — шоири тоҷик.

Зиндагинома
-----------

Давраи ҷавонӣ ва таҳсили илмро дар Самарқанд гузаронд. Пас аз хатми таҳсил ба Ҳиндустон рафт ва то охири умр он ҷо монд. Мувофиқи маълумоти тазкираҳо дар сурудани ғазал маҳорати хуб доштааст. Аз осораш абёти пароканда боқӣ мондааст. Байти зерин аз ӯст:

Ёди висоли ӯ дили мо шод мекунад,
Умри гузаштаро ҳама кас ёд мекунад.

Эзоҳ
----

Адабиёт
-------

* Суханварони Сайқали рӯи замин. Д. 1973.

Сарчашма
--------

* А — Асос. — Д. : СИЭМТ, 2011. — 608 с. — (Энсиклопедияи Миллии Тоҷик : [тахм. 25 ҷ.] /  сармуҳаррир А. Қурбонов ; 2011—2021, ҷ. 1). — ISBN 978-99947-33-45-3.
Муқоисаи оинаҳои асосии баъзе телескопҳо
**Телескопи азими Магелланӣ** (англ. Giant Magellan Telescope телескопи заминист , ки сохтмони он дар миёнаи солҳои 2020 ба нақша гирифта шудааст. Телескоп аввалин ченакҳои худро дар соли 2029 оғоз мекунад.

Системаи ҳафт оинаи ибтидоӣ бо диаметри 8,4 м  ва вазн 20 тонн  дорад. Апертураи умумии телескоп бо телескопи оинааш бо диаметри 24,5 м рост хоҳад омад. Интизор меравад, ки телескоп қобилияти ҷамъоварии нури бузургтаринро то ба имрӯз 4 маротиба афзоиш диҳад. GMT нисбат ба телескопи Ҳаббл 10 маротиба баландтар хоҳад буд. Ба шарофати GMT, астрономҳо метавонанд экзосайёраҳоро кашф кунанд ва спектри онҳоро ба даст оранд, хосиятҳои моддаи торик ва энергияи торикро омӯзанд.

Эзоҳ
----

1. ↑  Mega Mirror To Power Massive New Telescope (14 январи 2012). Баргирифта аз сарчашмаи аввал 25 Декабри 2012.
2. ↑  Giant Magellan Telescope Partner Institutions(пайванди дастнорас — *таърих*).  GMT Consortium. 3 апрели 2007 санҷида шуд. Баргирифта аз сарчашмаи аввал 17 июли 2007.
3. ↑  BIG BANG ON EARTH - BLASTING A MOUNTAINTOP TO MINE THE SKY. Баргирифта аз сарчашмаи аввал 16 марти 2013.
4. ↑  *Maggie McKee*. Giant telescope in race to become world's largest, New Scientist (4 октябри 2007). Бойгонӣ шудааст 8 октябри 2007  сол. Проверено 7 октябри 2007.