**Инсоният** (форсӣ: انسانیت‎), лот. Humanus — инсонӣ) — муҳаббат, таваҷҷуҳ ба шахс, эҳтиром ба шахсияти инсон; муносибати нек ба ҳама мавҷудоти зинда; инсонпарварӣ. Системаи муносибати шахсӣ ба инсон, гурӯҳ, мавҷудоти зинда, ки бо меъёрҳо ва арзишҳои ахлоқӣ муқаррар шудааст, ки дар шуур ҳамчун таҷрибаи раҳмдилӣ ва ҳамдардӣ тасвир шудаанд ва дар муошират ва фаъолият дар амалҳои мусоидат, кумак амалӣ карда мешаванд.
Антоними инсоният бераҳмист. Ба маънои кучак инсонпарварона рафтор кардан — ин кӯшиш ба харҷ додан то ба одам ба қадри имкон зарар нарасад, лекин дар як вакт рафтор бояд одилона бошад.

Инсоният маҷмӯи тамоми одамони рӯи замин аст
--------------------------------------------

Бо сабаби сатҳи баланди рушди иҷтимоӣ, фарқиятҳои антропологии байни одамонро фарқиятҳои фарҳангӣ пурра мекунанд(ба андозаи хеле зиёд нисбат ба дигар ҳайвоноти ҷамъиятӣ) Инсоният бо фарҳанге, ки дар тӯли тамоми мавҷудияти инсоният офарида шудааст ва дар ҷараёни рушд ё таназзули он тағиротҳо дорад, робитаи ногусастанӣ дорад. Дар қабилаҳои ибтидоӣ инсониро ҳамчун хамнажод мешинохтанд. Танҳо бо зиёд шудани одамон, иртибот бо қабилаҳои дуртар, мураккаб шудани ҷомеа ва ташкили иттифоқҳои қабилавӣ, ривоятҳо дар бораи пайдоиши муштарак ва гурӯҳҳои каму беш калони қабилаҳо пайдо шуданд.

Афзоиши робитаҳо байни гурӯҳҳои мухталифи одамон (тиҷорати баҳрӣ, сафарҳои ҳарбии дур), ташкили давлатҳои калон ва сипас — империяҳои азим, ки бо қудрати умумии як марказ, ҳамон қонунҳо, бо қудрати фарҳанг ва забони ҳукмрон, конгломератҳои халқҳои қаблан пароканда муттаҳид шудаанд, ба наздикшавии халқҳои гуногун мусоидат карданд. Ҳамин тавр, Империяи Рум ба як ватани маъмул табдил ёфт, una cunctarum gentium in toto orbe patria (як кишвар барои ҳамаи халқҳои тамоми ҷаҳон) — ғояе, ки ба туфайли хароб шудани истиқлоли сиёсии собиқ ҷудошудаи давлатӣ ва иртиботи зич (тиҷоратӣ ва зеҳнӣ) -и қисматҳои алоҳидаи империя байни худ, идеяе, ки барои ҷаҳони қадим комилан нав аст. Дар ин замина, ғояҳои космополитизм ба миён омада, пайдоиши онҳоро аз синикҳо ва стоикҳо сарварӣ карданд. Ин ғояҳо сабаби пайдоиши динҳои умумиҷаҳонӣ — масеҳият, ислом, буддизм шуданд.

Аз охири садаи XVIII ва, асосан, аз нимаи дуюми садаи XIX сар карда, идеяи бародарии умумиҷаҳонии халқҳо, башарияти ягона бо қувваи махсус рушд кард

Қадимтарин
----------

Пас аз ташаккули инсон, аз ҷиҳати антропологӣ аз муосир фарқе надорад, таърихи инсоният оғоз меёбад. Аммо, барои фаҳмидани бисёр ҷанбаҳои ҳаёти инсон, рафтори ӯ (ҳам физиологӣ ва ҳам психо-эмотсионалӣ), таърихи филогенетикиро донистан лозим аст.

Имрӯзҳо
-------

Ба инсон муяссар шуд, ки тамаддуни васеъ ва мураккаберо ба вуҷуд оварад, ки ҳеч як намуди дигар карда наметавонист. Ба шарофати кашфиёти илмӣ, инсон пас аз дучор шудан бо офатҳои табиӣ зинда монд ва ҳатто баъзеи онҳоро аз худ кард. Тахмин карда мешавад, ки ин рӯйхат васеъ, ҳатто фазои кайҳониро дар бар мегирад.
Инсоният ба ҳамкории дигар организмҳо ва инчунин ба равандҳои сайёра таъсири хеле шадид мерасонад. Гурӯҳи хурди одамон қобилияти нобуд сохтани тамоми инсониятро доранд

Ояндабинӣ
---------

Имрӯз чунин мешуморанд, ки инсон дар ояндаи наздик ягон тағироти назарраси эволютсионӣ нахоҳад дошт, гарчанде ки бо сабаби мутатсия тағироти тадриҷии инсон ногузир аст.
Бисёр илмҳо, аз ҷумла сиёсатшиносӣ ва таърих, рушди ҷомеаро меомӯзанд. Яке аз дигаргуниҳои куллии башарият, ки бо сабабҳои сиёсӣ метавонад ба вуҷуд ояд, метавонад ҷанги сеюми ҷаҳон, муттаҳидшавии ҳамаи давлатҳо, таъсиси шакли якхелаи қудрат ва тарзи истеҳсолот, масалан, тавассути ташкили давлати тоталитарии ҷаҳонӣ ё бо пайдоиши коммунистии ҷаҳонӣ ҳисобида шавад.
Имрӯз астрономия пеш аз ҳама ояндаи Заминро меомӯзад, гарчанде ки илмҳои дигар низ ба масъалаҳои марбут машғуланд. Яке аз вазифаҳои асосии инсоният рафъи мушкилоти глобалӣ ва пеш бурдани сиёсатҳое мебошад, ки ба охири дунё оварда расонида наметавонистанд.
Мафҳумҳои гуногуни динӣ метавонанд имконоти алтернативии рушди ҷаҳонро баррасӣ кунанд.

Полиморфизми генетикӣ
---------------------

Тафовути антропологии байни одамон ночиз аст, имрӯз одамонро як намуд муаррифӣ мекунад. Тибқи таҳқиқоти охирин, баъзе намудҳои марбут ба нобудшуда, ба монанди неандерталҳо, метавонанд як зернамуди намудҳои биологии инсон ҳисобида шаванд. Дар айни замон, аксари олимон тақсимоти шартии одамонро ба нажодҳо асоснок мешуморанд.

Фарқияти гендерӣ
----------------

Аксарияти кулли башарият бешубҳа ба яке аз ду ҷинси биологӣ — мардон ва занон тааллуқ доранд. Дар тӯли таърих, баробарии биологии қобилияти мардон ва занон борҳо зери шубҳа қарор дошт, муҳокима карда шуд ва ҳатто боиси пайдоиши тарафдорони ин ё он фарзия гардид. Ин масъала мушкилоти иҷтимоӣ ба вуҷуд меорад.
Тақсимоти одамон ба мардон ва занон на танҳо ба физиологӣ, балки ба нақшҳои таърихан муқарраршудаи иҷтимоӣ вобаста аст, ки меъёрҳои рафтор, тарзи ҳаёт, масъулият ва омилҳои дигарро дар назар дорад. Бояд қайд кард, ки бисёре аз муҳаққиқон мавҷудияти чунин тақсимотро рад мекунанд ва таъкид мекунанд, ки дар ҷаҳони муосир фарқияти байни ҳар як мард ва мард, зан ва зан метавонад нисбат ба ҳисоби миёнаи мард ва зан назаррас бошад. Ин ақида инчунин бо он тасдиқ карда мешавад, ки инсон дар зери фишори вазъият метавонад як қисми назарраси сифатҳои нақши иҷтимоии ҷинси муқобилро ба худ гирад.
Таърихан, ҷомеаҳои патриархалӣ бар ҷомеаҳои матриархалӣ ва баробарҳукм бартарӣ доштанд, гарчанде ки аз ибтидои садаи XX шумораи ин гурӯҳҳо, хусусан дар кишварҳои фарҳанги аврупоӣ босуръат меафзуд.

Забон
-----

Қобилияти мубодилаи иттилоот ва ғояҳо бо истифодаи сухан (ва баъдан, навиштан) дар намудҳои дигар мушоҳида намешавад. Баръакси системаҳои рамзии пӯшидаи дигар приматҳо, ки дар онҳо садоҳо беназир ва ҳамдигарро истисно мекунанд, забони инсон кушода аст: бо истифода аз миқдори маҳдуди овозҳо ва калимаҳо миқдори номаҳдудро ташаккул додан мумкин аст. Забон ҳамчун падида як хусусияти фарқкунандаи инсоният ҳисобида мешавад, ки унсури марказии муоширати байни одамон мебошад. Ихтирои навиштан на камтар аз 5 ҳазор сол пеш имкон дод, ки забон дар ашёи олами моддӣ ҳифз карда шавад. Забоншиносӣ сохт ва вазифаи забон ва инчунин муносибати байни забонҳоро меомӯзад. Дар айни замон, тақрибан 6 ҳазор забон, аз ҷумла забонҳои имову ишора истифода мешаванд.

Хешовандӣ
---------

Одамон аксар вақт дар гурӯҳҳои иҷтимоӣ бар асоси хешовандӣ зиндагӣ мекунанд. Ҳама ҷамоаҳои инсонӣ намудҳои муносибатҳои иҷтимоиро дар асоси муносибати байни волидон ва фарзандон (хешовандии хунин) ва тавассути издивоҷ ташкил, ва гурӯҳбандӣ мекунанд. Ин намуди муносибатҳоро хешутабории бародарона меноманд. Дар аксари ҷомеаҳо, чунин хешовандӣ масъулият ва интизориҳои тарафайнро ба миён меорад ва онҳое, ки якдигарро ҳамчун хешовандон мешиносанд, системаҳоеро ташкил медиҳанд, ки тавассути онҳо ниҳодҳои дигари иҷтимоӣ танзим карда мешаванд. Дар байни бисёр вазифаҳои хешовандӣ қобилияти ташаккул додани гурӯҳҳои насабӣ — гурӯҳҳои одамоне мебошанд, ки як насли умумӣ доранд, ки метавонанд ҳамчун воҳидҳои сиёсӣ, ба монанди қабилаҳо амал кунанд. Хешовандӣ инчунин оилаҳоро тавассути издивоҷ муттаҳид карда, иттифоқҳои оилавӣ байни хешовандони шавҳарро ба вуҷуд меорад. Чунин иттифоқҳо аксар вақт оқибатҳои муҳими сиёсӣ ва иқтисодӣ доранд ва метавонанд ба ташкили як созмони сиёсӣ оварда расонанд. Муносибатҳои хешованди аксар вақт қоидаҳоеро дар бар мегиранд, ки мувофиқи он шахс издивоҷ мекунад ё намекунад. Ҳама ҷомеаҳо издивоҷи хешутаборӣ, издивоҷро байни баъзе намудҳои хешовандон манъ мекунанд. Аммо, баъзе гурӯҳҳои фарҳангӣ инчунин қоидаҳои издивоҷи мазкурро афзалиятнок медонанд, ба монанди байни амакбачаҳо ва амакдухтарон. Қоидаҳои издивоҷ ва рафтори иҷтимоии хешовандон аксар вақт дар системаҳои истилоҳоти хешутаборӣ бо забонҳои гуногуни ҷаҳон инъикос меёбанд. Дар бисёре аз ҷомеаҳо, робитаҳои оилавӣ инчунин метавонанд тавассути ҳамзистӣ, фарзандхонӣ ё шарикӣ ба вуҷуд оянд, ки онҳо низ муносибатҳои пойдорро ба вуҷуд меоранд.

Этнос
-----

Одамон аксар вақт гурӯҳҳои этникиро ташкил медиҳанд — гурӯҳҳое, ки одатан нисбат ба гурӯҳҳои хешу таборӣ калонтаранд ва дар атрофи як ҳуввияти умумӣ ташкил карда шудаанд, ки аз рӯи пайдоиш ва таърих, меъёрҳо ва забони муштараки фарҳангӣ ва фенотипи умумии биологӣ муайян карда шудаанд. Гурӯҳи этникӣ аксар вақт ба сатҳи муайяни ташкилоти сиёсӣ, ба монанди рама, қабила, шаҳр-шаҳр ё одамон мувофиқат мекунад. Гарчанде ки гурӯҳҳои этникӣ дар тӯли таърих омадаанд ва рафтанд, гурӯҳҳои этникӣ аксар вақт гурӯҳҳои худро ҳамчун гузаштаи дур тафсир мекунанд. Ин мафкура ба этнос дар таъйини ҳувияти иҷтимоӣ ва эҷоди ҳамбастагии аъзои воҳиди этносиёсӣ нақши муҳим мебозад. Ин хусусияти муттаҳидкунандаи этнос бо болоравии давлатҳои миллӣ ҳамчун шакли бартаридоди ташкили сиёсӣ дар асрҳои 19 ва 20 алоқамандии зич дорад.

Ҷомеа, давлат ва сиёсат
-----------------------

Ҷамъият системаи ташкилотҳо ва муассисаҳоест, ки натиҷаи ҳамкории байни одамон мебошад. Давлат як ҷомеаи муташакк или сиёсист, ки қаламрави муайянро ишғол мекунад, ҳукумати муташаккил ва соҳибихтиёр мебошад. Эътирофи истиқлоли давлати муайян аз ҷониби дигарон ба он имкон медиҳад, ки созишномаҳои байналмилалӣ бандад, ки аксар вақт барои таъсиси давлатдории он муҳим аст. «Давлат» -ро инчунин аз ҷиҳати шароити дохилӣ муайян кардан мумкин аст, масалан, тибқи таърифи Макс Вебер: «давлат ҷомеаи башарист, ки (бомуваффақият) монополияи истифодаи» қонунии «қувваи ҷисмониро дар қаламрави муайян талаб мекунад.»
Ҳукуматро метавон ҳамчун як ниҳоди сиёсие таъриф кард, ки барои навиштан ва иҷрои қонунҳо истифода мешавад, одатан дар ташкили низоми бюрократӣ. Сиёсат раванди идоракунист, ки қарорҳои он бо ҳамкории байни гурӯҳҳо алоқаманданд. Гарчанде ки ин истилоҳ бештар ба «рафтори» ҳукуматҳо истифода мешавад, сиёсат инчунин дар ҳамкории гурӯҳҳои гуногун: корпоратсияҳо, муассисаҳо ва муассисаҳои динӣ муайян карда мешавад. Системаҳои гуногуни сиёсӣ ва тарзи тафсири онҳо гуногунанд.

Эзоҳ
----

Адабиёт
-------

* Фарҳанги калони энсиклопедӣ (русӣ). ??? — 2000. // Луғати калони энсиклопедӣ.??? 2000.