recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
Chemical element with atomic number 97Шаблон:SHORTDESC:Chemical element with atomic number 97**Script error: The function "infobox" does not exist.**


|  |  |
| --- | --- |
| 97 | Берклий |
| Bk247,07 |
| 5f97s2 |

**Бе́рклий** (**Bk**, лот. Berkelium) — унсури кимиёии гурӯҳи III ҷадвали даврии Менделеев; рақами тартибиаш 97, массаи ат. 247,0703. Мансуби актиноидҳост; унсури радиоактив.

Таърих
------

Берклийро физикдонҳои амрикоӣ Г. Сиборг, С. Томпсон ва А. Гиорсо дар Лабараторияи радиатсионии Донишгоҳи Калифорния дар асари бо алфазарраҳо бомбаборон кардани изотопи америтсий 241Am ҳосил кардаанд. Лаборатория дар шаҳраки донишҷӯёну олимон дар Беркли (иёлати Калифорния) ҷой гирифтааст. Аз ин хотир ба унсури мазкур номи «Б.»-ро доданд. Ҳашт изотопи Б. бо массаҳои аз 243 то 251 ҳосил карда шудааст, ки дарозумртарини онҳо изотопи 247Bk (давраи нимкоҳишаш 1380 сол) мебошад. Изотопи 249Bk-ро бо миқдори чанд микрограмм дар реакторҳои уран ҳосил менамоянд. Ба хотири меҳнатталаб будани истеҳсол 1 г Б. тақр. 10 млн доллар арзиш дорад. Дар натиҷаи таҷзияи ҳастаии изотопии 249Bk изотопи калифорний — 249Cf ба даст меояд. Соли 1962 Б. Каннингем ва шогирдаш Ҷ. Уолмен аввалин пайвасти Б.-BkO2-ро ҳосил ва сохти молекулавии онро му-айян намуданд. Барои гузарондани таҷриба олимон дар ихтиёр фақат 0,02 мкг Б. доштанд. Минбаъд як силсила пайвастҳои дигари Б. ҳосил карда шуданд. Миқдори бештарини Б. ки дар натиҷаи ба тавассути литий барқарор кардани фториди берклий BkF3 ҳосил шуда буд, 5 мкг-ро ташкил дод. Ҳамин тавр, имконияти муайян кардани ҳарор. гудозиши Б. (9860С) имконпазир гашт. Муқаррар карда шуд, ки Б. метавонад дар ду шакли сохтории гуногуни кристаллӣ вуҷуд дошта бошад. Барои омӯзиши хосиятҳои кимиёӣ намунаи Б.-ро андаруни найчаи шишагии хеле борик таҳти таъсири моддаҳои газшакл қарор дода, пайвастҳои гуногуни онро ҳосил намуданд. Таҳқиқи маҳлули пайвастҳои Б. нишон дод, ки дараҷаи оксидшавии устувори он +3 аст ва метавонад то дараҷаи +4 оксид шавад. Хосиятҳои кимиёии Б. аз ҷумла қобилияти ҳосил кардани пайвастҳои комплексӣ, иштирок дар равандҳои иваз ва ҷудо кардани ионҳо мавриди таҳқиқи олимон қарор дорад.

Эзоҳ
----

Адабиёт
-------

* Популярная библиотека химических элементов. М. 1983;
* Шретер В. Химия. М. 1989;
* Идрисов Т. Химияи аносир (элементҳо). Д. 2004.

Эзоҳ
----

Адабиёт
-------

* Берклий / Т. Идрисов // Асос — Боз. — Д. : СИЭМТ, 2013. — (Энсиклопедияи Миллии Тоҷик : [тахм. 25 ҷ.] /  сармуҳаррир Н. Амиршоҳӣ ; 2011—2021, ҷ. 2). — ISBN 978-99947-33-52-4.
[[Гурӯҳ:Маҷаллаҳои [[Гурӯҳ:{{{тип издания множественный}}} ба {{{забон}}}]]]][[Гурӯҳ:{{{тип издания множественный}}} ба русӣ]]

«**Известия Академии наук СССР**» (Ахбори Академияи илмҳои ИҶШС) — маҷаллаҳои илмии бахшҳо ва шуъбаҳои АИ ИҶШС.

Таърих
------

Нашри «Известия Академии наук СССР» соли 1925 оғоз ёфта, баъдан аз тарафи шуъбаҳои физикаю риёзиёт ва илмҳои ҷамъиятӣ (1928), риёзиёт, табиатшиносӣ ва ҷамъиятӣ (1931) ба табъ мерасид. Солҳои 30 асри 20 баъди дар ҳайати Академия ташкил шудани 8 шуъба вобаста ба тамоми шуъбаҳои илмҳои табиатшиносӣ ва илмҳои техникӣ дар 7 силсила (серия) чоп мешуд. Баъдан (1940) нашри силсилаи «Шуъбаи забон ва адабиёт» оғоз ёфт. Соли 1951 «Силсилаи ҷуғрофия ва геофизика» ба ду қисми алоҳида тақсим шуд. Солҳои 60 асри 20 баъди таҷдиди Академия ва дар ҳайати он таъсис ёфтани 17 шуъба ва 4 бахш «Известия Академии наук СССР» бо 20 силсила дар шаҳрҳои Маскав ва Новосибирск ба табъ мерасид. Ба истиснои «Силсилаи физика», ки дар саҳифаҳои худ фақат маърӯзаҳои ҷаласаҳои умумӣ, анҷуману конференсияҳои илмии АИ ИҶШС-ро оид ба масъалаҳои физика ҷой медод, силсилаҳои дигари «Известия Академии наук СССР» дар мавзӯъҳои соҳавӣ хабару мақолаҳо ба табъ мерасонданд. Шуъбаи сибирии АИ ИҶШС аз соли 1957 нашри силсилаи маҷаллаҳои илмии «Известия Сибирского отделения Академии наук СССР»-ро ба роҳ монда буд, ки дар онҳо натиҷаи таҳқиқоти муассисаҳои таълимӣ ва илмӣ-таҳқиқотии Сибир ва Шарқи Дур дарҷ мегардиданд. «Известия Академии наук СССР» соли 1992 ба «Известия Российской Академии наук» табдил дода шуд.

Эзоҳ
----

Адабиёт
-------

* Известия Академии наук СССР / Қ. Шарифзода // Замин — Илля. — Д. : СИЭМТ, 2017. — (Энсиклопедияи Миллии Тоҷик : [тахм. 25 ҷ.] /  сармуҳаррир Н. Амиршоҳӣ ; 2011—2021, ҷ. 7). — ISBN 978-99947-33-89-9.


|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️  Гузариш ба унсури Викидода  Фарҳангҳо ва донишномаҳо | 
* Брокгауза и Ефрона

 |
Ҳолати тиббӣШаблон:SHORTDESC:Ҳолати тиббӣ

**Бе́ри-бе́ри** (авитаминози B1) — бемориест, ки бинобар дар организм кам будани витамини В1, хусусан тиамин, сар мезанад.

Ниёзи организми мардҳо ба витамини В1 дар як шабонарӯз 1,6-2,5 мг, занҳо — 1,3-2,2 мг ва кӯдакон аз 0,5 то 1,7 мг аст. Беморӣ фаъолияти силсилаи дилу рагҳоро халалдор сохта, тан лоғар мешавад, варам мекунад. Бери-бери дар мамолики Осиёи Ҷанубӣ ва Шарқӣ бисёр ба мушоҳида мерасад. Сабаби беморӣ истеъмоли зиёди биринҷ аст. Бери-бери феълан кам дучор меояд. Ҷараёни беморӣ шадид ва музмин аст. Бери-бери метавонад оқибати бад ба бор орад. Беморро дар шифохона табобат мекунанд. Ғизо бояд ба миқдори зиёд сафеда дошта бошад.

Эзоҳ
----

Адабиёт
-------

* Бери-бери // Асос — Боз. — Д. : СИЭМТ, 2013. — (Энсиклопедияи Миллии Тоҷик : [тахм. 25 ҷ.] /  сармуҳаррир Н. Амиршоҳӣ ; 2011—2021, ҷ. 2). — ISBN 978-99947-33-52-4.
**Изатулло Сатторӣ** (*Сатторов Изатулло Табарович*; 24 декабри 1957, ноҳияи Ҳисор, ҶШС Тоҷикистон) — донишманди ветеринар, доктори илмҳои ветеринарӣ профессор, академики Академияи илмҳои кишоварзии Тоҷикистон. Вазири кишоварзии Ҷумҳурии Тоҷикистон (аз 2016).

Зиндагинома
-----------

Иззатулло Сатторӣ 24 декабри соли 1957 дар ноҳияи Ҳисор ба дунё омадааст. Соли 1978 Институти хоҷагии қишлоқи Тоҷикистонро бо ихтисоси духтури тибби ветеринарӣ хатм кардааст. Оиладор, соҳиби панҷ фарзанд.

Фаъолияти корӣ
--------------

Фаъолияти кориашро соли 1978 ба ҳайси ассистенти кафедраи зоогигиена ва асосҳои ветеринарии факултаи ветеринарии Донишкадаи хоҷагии қишлоқи Тоҷикистон оғоз намудааст.

Солҳои 1984—1994 ходими илмӣ, мудири озмоишгоҳ ва аз соли 1994 то соли 2005 ба ҳайси директори Институти ветеринарии Академияи илмҳои кишоварзии Тоҷикистон кор кардааст.

Аз соли 2005 то соли 2013 ба ҳайси ректори Донишгоҳи аграрии Тоҷикистон ба номи Шириншоҳ Шоҳтемур кор кардааст.

Солҳои 2013—2016 дар вазифаи Президенти Академияи илмҳои кишоварзии Тоҷикистон фаъолият намудааст.

Бо Фармони Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон таҳти № 658 аз 30 марти соли 2016 Вазири кишоварзии Ҷумҳурии Тоҷикистон таъйин шудааст.

Фаъолияти илмӣ
--------------

Изатулло Сатторӣ соли 1984 дар Институти ветеринарии шаҳри Маскав ҳифзи рисолаи номзадӣ ва соли 1995 ҳифзи рисолаи докторӣ намуда, ба унвонҳои профессор (2001) Академики Академияи илмҳои кишоварзии Тоҷикистон (2001) ва профессори фахрии Донишгоҳҳои аграрии Россия, Қазоқистон, Арманистон, Чин (2008—2010) сазовор гаштааст.

Муаллифи беш аз 220 китобу мақола ва дастурамал оид ба соҳаи кишоварзӣ мебошад. Навигариҳои илмӣ бо 16 патент тасдиқ шудааст. Бо роҳбарии ӯ 14 номзаду докторҳои илм тайёр гардидааст.

Мукофоту медалҳо
----------------

Дастовардҳои илмӣ ӯ бо медали тилои моликияти зеҳнӣ (2005) ва Ҷоизаи байналхалқии ба номи Суқроти Донишгоҳи Кембриҷи Англия (2007) қадрдонӣ гардидааст. Бо ордени «Шараф» (1999) сазовор шудааст.

Эзоҳ
----

1. 1 2  САТТОРӢ Иззатулло(тоҷ.). *Президенти Тоҷикистон*.  www.president.tj. 16 феврали 2018 санҷида шуд.
2. 1 2  Фармони Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон дар бораи Президенти Академияи илмҳои кишоварзии Тоҷикистон таъйин намудани Изатулло Сатторӣ(тоҷ.). *Президенти Тоҷикистон*.  www.president.tj. 16 феврали 2018 санҷида шуд.
3. ↑  Фармони Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон дар бораи Вазири кишоварзии Ҷумҳурии Тоҷикистон таъйин намудани Сатторӣ И.(тоҷ.). *Президенти Тоҷикистон*.  www.president.tj. 16 феврали 2018 санҷида шуд.
4. 1 2  Вазири кишоварзии Тоҷикистон. *Вазорати кишоварзии Ҷумҳурии Тоҷикистон*.  16 феврали 2018 санҷида шуд. Баргирифта аз сарчашмаи аввал 20 феврали 2018.
Намозгоҳи
**Намозгоҳи Бухоро** — дар қисми ҷануби шаҳр, дар ҷои қароргоҳи тобистонаи сулолаи Қарохониён соли 1119 бино ёфтааст. Бинои масҷид аз хишти пухта буда, атрофаш бо девори баланд иҳота гардида буд. Минбари баланд ва меҳроби зебое дошт. Кандакории нафиси меҳроб комилан боди мондааст. Дар садаи XIV масҷид таъмир шуда, бо кошиҳои рангоранг зинат ёфт. Нимаи дуюми садаи XVI ҳангоми таъмир ва тармими масҷид ба он пешайвони сетокдор илова гардид. Дар пеши масҷид пештоқи баланду пуршукӯҳ, дар паҳлӯҳояш дарҳои токдор ва дар болояш гунбаз сохта шудааст. Намозгоҳ чоркунҷа буда, аз се хонаи асосӣ иборат аст. Хонаҳо бо ҳам пайваст буда, ба хо­наи асосӣ тавассути пештоқи ба­ланд, ба хонаҳои паҳлӯи аз даромадгоҳи тоқдор медаромаданд. Пештоқ бо нақшҳои ҳандасӣ, гиреҳҳо ва бо оятҳои Қуръон ороиш ёфтааст. Дар масҷид аиъанаҳои хоси меъмории асрҳоои 12—16 Бухоро ифода гардидааст.

Эзоҳ
----

Сарчашма
--------

* Энциклопедияи Советии Тоҷик : [дар 8 ҷ.] / сармуҳаррир  А. С. Сайфуллоев. — Д. : СИЭСТ, 1978—1988.
Ин вожа дигар маъноҳо низ дорад, Намоянда (мазмунҳо)-ро бубинед.
**Намояндаи ҳокимият** - дар ҳуқуқи Ҷумҳурии Тоҷикистон, аз ҷумла ҳуқуқи маъмурӣ, ҳуқуқи ҷиноӣ - шахси мансабдори мақоми ҳифзи ҳуқуқ ё назораткунанда, инчунин шахсони мансабдори дигар, ки бо тартиби муқарраргардида нисбат ба шахсоне, ки ба ӯ дар вобастагии хизматӣ нестанд, ваколати фармоишдиҳӣ дорад (ниг. ба м. 328 КҶ ҶТ). Намояндагони ҳокимият инчунин шахсони мансабдоре мебошанд, ки дар мақоми намояндагӣ фаъолият доранд, аз ҷумла вакилон ва ёрдамчиёни онҳо, кормандони мақоми иҷроия, мақоми назораткунанда, хадамоти андоз, назорати санитарӣ- эпидемиологӣ, дигар назоратҳо а ғайра.

Нигаред низ
-----------

* Ҳуқуқ

Эзоҳ
----

1. ↑  Фарҳанги истилоҳоти ҳуқуқ / Зери таҳрири Маҳмудов М.А. - Душанбе: ЭР-граф, 2009. - с. 328-329
**Гнотобиотҳо** (аз юн. gnotos – муайян ва biotos – ҳаёт) - ҳайвоноте, ки дар андомгони онҳо ҳеч навъи микроб (аз ҷумла вирус ва макропаразитҳо) вуҷуд надорад.

Таърих
------

Дар бораи мавҷудияти ҳаёти бемикроб бори аввал соли 1885 Л. Пастер маълумот додааст. Пажӯҳишҳои нахустин доир ба таҳияи гнотобиотҳо мансуб ба интиҳои асри 19 мебошанд. Қатъи назар аз ин фақат солҳои 40 асри 20 ба мутахассисони амрикоӣ ва ҷопонӣ имкон даст дод, ки бо истифода аз парҳези тамйизӣ ва асбобҳои зарурӣ барои инкишофу афзоиши ҷонварони бемикроб шароити мувофиқи сунъӣ муҳайё созанд. Корбасти гнотобиотҳо (хукчаи обӣ, муш, харгӯш, хукбачаҳо, гӯсола, гӯсфанд ва ғ.) дар соҳаҳои гуногуни илм (иммунология, бактериология, вирусология, паразитология, биологияи таҷрибавӣ ва тиб) солҳои 60 асри 20 ба ташаккули гнотобиология мусоидат намуд. Солҳои 30 асри 20 дар Амрико, Ҷопон, Шветсия, баъдан дар Британияи Кабир, Фаронса, Нидерландия, Олмон, Лаҳистон, Маҷористон ва Русия лабораторияҳои гнотобиологӣ бунёд гардиданд. Гнотобиотҳои насли аввалро бо усули аз бачадон ба таври тамйизӣ бадар овардани ҷанини ҳайвонот ё хобондани тухми тамйизии ҳашароту парандаҳо мерӯёнанд ва минбаъд онҳоро дар парваришгоҳҳои махсус нигоҳ медоранд. Гнотобиотҳо аз ҳайвоноти дигар (ҷонварони микрофлораашон муқаррарӣ) бо фаъолияти баъзе узву бофтаҳо, хосса он узвҳое, ки дар шароити табиӣ бо микрофлора тамоси бевосита доранд, фарқ менамоянд. Огоҳӣ аз хусусиятҳои гнотобиотҳо барои таҳқиқи тарзи ташаккули масуният (иммунитет), таъсири микроб (паразит) ба андомгони ҳомил, физиологияи ҳозима (гувориш) ва бемориҳои сироятӣ муҳим аст. Омӯзиши гнотобиотҳо собит намуд, ки ҳайвонот метавонанд фақат ҳангоми дар андомгонашон мавҷуд будани микрофлораи муқаррарӣ ҳаёти мувофиқу созгор дошта бошанд. Усулҳои гнотобиологиро дар тиб, микробиология, иммунология, вирусология, паразитология, инчунин дар истеҳсоли зардобҳои ташхисӣ ва санҷиши доруҳо истифода мебаранд.

Эзоҳ
----

Адабиёт
-------

* Чехова О. В. Гнотобиология. М. 1972;
* Биологический энциклопедический словарь. М. 1986;
* Фирсов Н. Н. Микробиология: словарь терминов. М. 2006.

Сарчашма
--------

* Гнотобиотҳо // Вичлас — Гӯянда. — Д. : СИЭМТ, 2015. — (Энсиклопедияи Миллии Тоҷик : [тахм. 25 ҷ.] /  сармуҳаррир Н. Амиршоҳӣ ; 2011—2021, ҷ. 4). — ISBN 978-99947-33-77-4.
**Гови абердину ангусӣ** (англ. Aberdeen Angus) — зоти гӯштдеҳи гов.

Дар Англия (Шотландия; графии Абердин ва Ангус) аз калгови сиёҳи маҳаллӣ ба вуҷуд оварда шудааст. Онро бештар дар Англия, ИМА, Канада, Зеландияи Нав ва Аргентина мепарваранд. Тану тӯши лӯнда, ранги сиёҳ, пойҳои кӯтоҳ, сари хурд дорад; бешох аст. Олимон аз охири асри 18 барои беҳтар намудани зоти гови абердину ангусӣ таҳқиқот анҷом медиҳанд. Вазни зиндаи модагов 500 кг (баъзеаш то 600 кг), буққааш 700—780 кг (баъзеаш то 950 кг); вазни зиндаи гӯсолаҳои 7-8-моҳааш то 200 кг. Гови абердину ангусӣ барои парвариш дар чарогоҳҳои кӯҳӣ хуб мутобиқ шудааст. Гӯсолаҳояш дар мавриди муҳайё будани шароити мусоид дар як шаборӯз то 800—1000 г вазн мегиранд. Гови абердину ангусӣ дар Тоҷикистон аз соли 1961 парвариш карда мешавад. Саршумори асосии он дар хоҷагиҳои вилояти Хатлон, ноҳияҳои Рашт ва Ҷиргатол ҷой дорад. Ба шароити иқлими ҷумҳурӣ хуб мутобиқ шудааст. Онро барои зиёд намудани саршумори чорво бо роҳи ҷуфтикунонии саноатӣ кор мефармоянд. Соли 2013 дар хоҷагиҳои ҷумҳурӣ тақр. 100 сар гови абердину ангусӣ мавҷуд буд.

Эзоҳ
----

Адабиёт
-------

* Доброхотов А. Б. Частная зоотехния. Л. 1959;
* Дмитриев Н. Г. Породы скота по странам мира. Л. 1978;
* Арзуманян Е. А. Скотоводство. М. 1980.
* Арзуманян Е. А. Животноводство. М. 2007.

Сарчашма
--------

* Гови абердину ангусӣ / А. Норов, Ф. Икромов // Вичлас — Гӯянда. — Д. : СИЭМТ, 2015. — (Энсиклопедияи Миллии Тоҷик : [тахм. 25 ҷ.] /  сармуҳаррир Н. Амиршоҳӣ ; 2011—2021, ҷ. 4). — ISBN 978-99947-33-77-4.


|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️  Гузариш ба унсури Викидода  Фарҳангҳо ва донишномаҳо | 
* Большая датская
* Большая каталанская
* Большая китайская
* Большая российская (старая версия)
* Большая российская (научно-образовательный портал)
* Britannica (онлайн)

 |
| Дар феҳристҳои китобшинохтӣ | 
* J9U: 987007292972305171
* LCCN: sh85000135

 |
**Ви́ктор Миха́йлович Беля́ев** (6 феврали 1888, Уралск — 16 феврали 1968, Маскав) — мусиқишиноси рус, доктори илмҳои ҳунаршиносӣ (1944), профессор (1943).

Зиндагинома
-----------

Хатмкардаи Консерваторияи Петроград (1914). Дар Консерваторияи Петроград (1914-23; 1942-44) ва Консерваторияи ба номи П. Чайковскийи шаҳри Маскав (1923—1924; 1938—1940; 1943—1959) аз назария ва таърихи мусиқӣ дарс гуфтааст. Беляев аз муҳаққиқони намоёни санъати мусиқии тоҷик ва дигар халқҳои Осиёи Миёна, Қафқоз ва Шарқи хориҷӣ аст. Дар инкишофи илми мусиқишиносии шӯравӣ саҳми босазо гузошта, роҳу услуби таҳқиқи ин соҳаро илман муайян намуд. Дар китоби «Очерки таърихи мусиқии халқҳои ИҶШС» (иборат аз 2 ҷилд; 1962, 1963) ба ҷараёни инкишофи мусиқии тоҷикон аҳаммияти хос додааст.

Фаъолияти илмӣ
--------------

Беляев дар таҳқиқи мусиқии тоҷикон ва нашру тарғиби он хидмати шоиста кардааст. Навиштаҳои ӯ мисли муқаддима ба нашри «Шашмақом» (ҷ. 1, Москва, 1950), шарҳи мусиқӣ ба «Рисолаи мусиқӣ»-и Абдурраҳмони Ҷомӣ (1959), «Ҷомӣ ва баъзе масъалаҳои мусиқишиносии тоҷик» (дар маҷмуаи «Абдурраҳмони Ҷомӣ», 1964) аҳаммияти бузурги илмӣ доранд. Рисолаҳои ӯ «Мусиқии туркман» (ҳамроҳи В. Успенский, 1927), «Созҳои мусиқии Ӯзбекистон» (1938), «Мусиқии халқии Белоруссия» (1941), «Мусиқии афғонӣ» (1960), «Сарчашмаҳои қадимии мусиқии рус» (1962), «Таснифҳои форсӣ» (1964), «Роҷеъ ба фолклори мусиқӣ» (1971) аз доманаи фарох ва гуногунрангии таҳқиқоти Беляев гувоҳӣ медиҳанд. Оид ба симоҳои намоёни созу овози рус ва Аврупои Ғарбӣ мақолаҳои илмӣ ба табъ расондааст.

Ҷоизаҳо
-------

Дорандаи Мукофоти давлатии Тоҷикистон ба номи Рӯдакӣ (1972). Бо ордени Байрақи Сурхи Меҳнат ва медалҳо сарфароз гардидааст.

Эзоҳ
----

1. 1 2  Беляев Виктор Михайлович // Большая советская энциклопедия (рус.): [в 30 т.] / под ред. А. М. Прохоров — 3-е изд. — М.: Советская энциклопедия, 1969.

Сарчашма
--------

* Беляев Виктор // Асос — Боз. — Д. : СИЭМТ, 2013. — (Энсиклопедияи Миллии Тоҷик : [тахм. 25 ҷ.] /  сармуҳаррир Н. Амиршоҳӣ ; 2011—2021, ҷ. 2). — ISBN 978-99947-33-52-4.
**Гови бӯри латишӣ** — зоти ширу гӯштдеҳ.

Охири асри 19 — аввали асри 20 дар Латвия дар натиҷаи ҷуфтӣ кардани говҳои маҳаллии латишӣ бо буққаҳои зотҳои ангеленӣ ва сурхи даниягӣ ба вуҷуд оварда шудааст. Вазни зиндаи буққааш — 800—880, модаговаш — 450—520 кг; вазни гӯсолаҳои навзодаш 29-35, дар 6-моҳагӣ 160—180 кг мешавад. Рангаш сурх, сару гардан, гӯш, дум ва пойҳояш сиёҳ. Аз ҳар сар модаговаш дар давраи ширдиҳии якум 3479 (равғаннокиаш 4,4 %), дуввум — 4242 (равғаннокиаш 4,4 %) ва севвум — зиёда аз 4626 (равғаннокиаш 4,5 %) кг шир медӯшанд. Аз баъзе модаговҳо то 10600 кг шир дӯшидаанд. Г. б. л. ба ҳар гуна шароит тоб меорад. Дар Латвия, Русия, Белоруссия ва ҷумҳуриҳои Осиёи Марказӣ парвариш меёбад.

Эзоҳ
----

Адабиёт
-------

* Карелин В. Н. Бурый латвийский скот. Рига, 1949;
* Доброхотов А. Б. Частная зоотехния. Л. 1959;
* Дмитриев Н. Г. Породы скота по странам мира. Л. 1978;
* Арзуманян Е. А. Скотоводство. М. 1980.
* Арзуманян Е. А. Животноводство. М. 2007. Т. Рӯзиев, Ф. Икромов.

Сарчашма
--------

* Гови бӯри латишӣ // Вичлас — Гӯянда. — Д. : СИЭМТ, 2015. — (Энсиклопедияи Миллии Тоҷик : [тахм. 25 ҷ.] /  сармуҳаррир Н. Амиршоҳӣ ; 2011—2021, ҷ. 4). — ISBN 978-99947-33-77-4.
Ин вожа дигар маъноҳо низ дорад, Намояндагӣ (мазмунҳо)-ро бубинед.
**Намояндагии табақотӣ** - усули ташкили ҳокимияти намояндагӣ, ки мувофиқи он вакили муассисаи намояндагӣ на ҳамаи аҳолии мамлакат ё қисми ҳудуди онро, балки гурӯҳҳои иҷтимоии пӯшида - табақаро намояндагӣ мекунад, ки аз ин вакилон бевосита интихоб (ё таъйин) мегарданд. Намояндагии табақотӣ таърихан аввалин низоми намояндагӣ буд. (дар Аврупои Ғарбӣ якумин монархияҳои намояндагӣ-табақотӣ ҳанӯз дар садаи XII пайдо гардида буданд) ва дар бисёр мамлакатҳои Аврупо то аввали асри XX то ба намояндагии миллӣ ҷойи худро супурдан амал мекарданд. Дар айни вақт намунаи намояндагии табақотӣ, масалан, палатаи лордҳои парлумонӣ Англия мебошад, ки дар он лордҳои меросй ва фардй, дунявӣ ва рӯҳонӣ, яъне намояндагони дворянҳо ва рӯҳониён ҷаласа мегузаронанд.

Нигаред низ
-----------

* Ҳуқуқу озодиҳои конститутсионии инсон ва шаҳрванд

Эзоҳ
----

1. ↑  Фарҳанги истилоҳоти ҳуқуқ / Зери таҳрири Маҳмудов М.А. - Душанбе: ЭР-граф, 2009. - C. 326
**Говизана** (форсӣ: گاویزنه‎) — тарона ва оҳанги қадимии мавсимию маросимии форс-тоҷик, ки Борбад ба муносибати маросиму тантанаҳои Хусрави Парвиз (590—628) тасниф кардааст.

Говизана ба маҷмӯи 360 таронаву оҳанги Борбад ворид шуда, ба шохаи дуввуми «Хусравонӣ»-и ӯ мансуб аст. Говизана ҳамчун тарона дар адабиёти бадеии асрҳои 11-13 (Фирдавсӣ, Асҷадӣ, Манучеҳрӣ, Фаррухӣ ва дигарон) ёдоварӣ мешавад.

Говизана, яке аз гӯшаҳои тараннумии мақоми «Ироқ»-и «Дувоздаҳмақом» (асрҳои 12-13). Бино ба маълумоти «Мақолиду-л-улум»-и Мирсайидалии Ҷурҷонӣ Говизана дар асрҳои 12-13 амал доштааст. Дар сарчашмаҳои хаттии минбаъда Говизана ба сифати қисмати таркиботи мақомҳо ёдрас нашуда бошад ҳам, дар фарҳангу намунаҳои ашъори классикии адабиёти форс-тоҷик ба таснифоти қадимии мусиқӣ мансуб дониста мешавад.

Эзоҳ
----

Адабиёт
-------

* Энциклопедияи адабиёт ва санъати тоҷик. Ҷ. 1. Д. 1988;
* Раҷабов А. Эҷод ва иҷрои мусиқӣ дар садаҳои IV—VII. Д. 2011;
* فرهنگ آنندراج. کلکته٬ ١۸۸٧؛ برهان قاطع. نول کشور٬ ١۸۸۹؛
* رضاقلی خان هدایت. مجمع الفصحا. چاپ سنگی ١۸۹٧؛
* محمد علئ امام ششتری. شعر و موسیقی و ساز و آواز در ادبیات فارسی. تهران٬ ١۳۴۶ هـ. ش.؛
* نصرت الله حدادی. فرهنگنامۀ موسیقی ایران. تهران٬ ١۳٧۶هـ. ش.؛
* مهدئ ستایشگر. واژه نامۀ موسیقی ایران زمین. جلد 1. تهران، ١۳۸١هـ. ش.ر.

Сарчашма
--------

* Говизана / А. Раҷабов // Вичлас — Гӯянда. — Д. : СИЭМТ, 2015. — (Энсиклопедияи Миллии Тоҷик : [тахм. 25 ҷ.] /  сармуҳаррир Н. Амиршоҳӣ ; 2011—2021, ҷ. 4). — ISBN 978-99947-33-77-4.
**Говдум**, **говдума**, **говзаҳра**, **бусир** (лот. Verbáscum thápsus) як навъ рустании дусола. Пояаш рост (то 30-180 см қад мекашад), сербарг, баргҳояш калони дарозрӯя, каме хамида. Баргҳои назди решааш дарозрӯяи яклухт, баргҳои мобайнӣ — байзашакл, баргҳои назди гул — дарозрӯяи нӯгтез. Гулаш зард, дар хӯшагули сараки поя ҷойгир аст. Ғӯзааш байзашакл, тухмаш майдаи бӯртоб. Июн — август гулу мева мекунад. Дар ҷойҳои камнам, нишебиҳои санглох, баъзан дар ҳамвориҳо, атрофи чашмаҳо месабзад. Г. дар Авруосиё, Австралия, Зеландияи Нав, Амрикои Шимолӣ ва Ҷанубӣ, Қафқоз, Сибири Шарқӣ, Осиёи Марказӣ паҳн гардидааст. Дар мавзеъҳои Ҳисору Дарвоз, Тоҷикистони Шарқӣ ва Помири Ғарбӣ (дар баландии 1700—2900 м аз с. б.) вомехӯрад. Дар таркиби гули Г. алкалоидҳо (0,26 %), моддаҳои луобӣ (2,5 %), сапонинҳо, қанд (11 %), маводди зарди рангбахш, равғани эфир ва ғ. мавҷуданд. Г. гиёҳи доруист. Табибони мардумӣ гулчойи онро чун давои исҳоловар, балғамрон, пешоброн ва рафъи илтиҳоб тавсия медиҳанд. Ҷӯшоби баргҳои поинии он ҳангоми назлаи меъда, рӯда, бемориҳои ҷигар, сипурз (испурч), тарбод, зиқи нафас, нафастангӣ, сили шуш ва ғ. нафъ дорад. Дар тибби муосир гулу барги Г. дар мавриди сурфа ва бемориҳои шушу меъда истифода мешавад (15-20 г-и онро дар як истакон оби ҷӯш тар карда, рӯзе 1-2-чумчаӣ 3-4 бор менӯшанд). Нақуи гули он (2 қошуқ гули резакардаро дар як истакон оби ҷӯш андохта, дар давоми рӯз менӯшанд; кӯдакон ин миқдорро бояд дар 2 рӯз истеъмол намоянд) низ давои хубест. Барои табобати сурфаи кӯдакон аз гулҳои Г. ва решаи гули хайрӣ даво таҳия месозанд. Бо ин мақсад ба як истакон оби ҷӯш кӯфтаи ин гиёҳҳоро андохта, 200 г шакар илова мекунанд ва то ғафс шуданаш рӯи оташи паст меҷӯшонанд; сипас онро полонда рӯзе якчумчагӣ 4-6 бор меошоманд.

Эзоҳ
----

Адабиёт
-------

* Турова А. Д. Лекарственные растения СССР и их применение. М. 1974;
* Ходжиматов М. Дикорастущие лекарственные растения Таджикистана. Д. 1989;
* Турищев С. Н. Рациональная фитотерапия. М. 2000.

Сарчашма
--------

* Говдум / А. Мадаминов // Вичлас — Гӯянда. — Д. : СИЭМТ, 2015. — (Энсиклопедияи Миллии Тоҷик : [тахм. 25 ҷ.] /  сармуҳаррир Н. Амиршоҳӣ ; 2011—2021, ҷ. 4). — ISBN 978-99947-33-77-4.
**Говангур** (тирамоҳии сафед, сафеди калондона, сафеди лунда, сафеди гилотӣ, ангури сафед, гурдаи гов, мевагии баланди ҳоитӣ, шикамба) — навъе аз ангурҳои тирамоҳӣ. Селексияи мардумист. Баргаш сабз ё зарди қаҳваранг, 5-парраи дандонадор, калони гирда. Навдааш зарди қаҳвагӣ ё сурхи майгун. Нимаи аввали апрел барг ва нимаи дуввуми май гул мекунад. Гулаш дуҷинса. Хӯшааш калон (вазнаш 440—520 г, баъзан то 3 кг), махрутмонанд ё устувонашакл, думчааш сахти кӯтоҳ. Ғужбаш калон, байзашакл (вазни 100-донааш 512—586 г), сабзи зардча, серобу хуштаъм, 1-4 тухми калони ҷигарӣ дорад. Ғужмаш сахти холдор, мумпардааш ғафс. Гӯшташ сероби ширин; баъди тамоман пухтан 22 % қанд ва 5,5-7,2 г/л туршӣ дорад. Давраи нашваш 147—168 рӯз. Мевааш аз охирҳои июл то миёнаҳои сентябр мепазад. Ҳосилашро тар мехӯранд. Ҳангоми хушконидан то 25‒30 % мавиз мегиранд. Барои интиқол ба ҷойҳои дур ва нигоҳ доштан мувофиқ аст. Токаш ба сармо ва хушкӣ тобовар аст. Аз касалии ҷел ва касалиҳои занбӯруғӣ зарар мебинад.

Эзоҳ
----

* Плодоводство, виноградарство и овощеводство Таджикистана. Виноградарство. Сталинабад, 1947;
* Ампелография СССР, малораспространенные сорта винограда. Т. 1. М. 1963;
* Рубан Н. Г. Сорта винограда Средней Азии. Ташкент, 1979.

Эзоҳ
----

Сарчашма
--------

* Говангур / Ҳ. Муҳаммадқулов // Вичлас — Гӯянда. — Д. : СИЭМТ, 2015. — (Энсиклопедияи Миллии Тоҷик : [тахм. 25 ҷ.] /  сармуҳаррир Н. Амиршоҳӣ ; 2011—2021, ҷ. 4). — ISBN 978-99947-33-77-4.
**Гови симменталӣ** (аз олмонӣ: *Summental* — водии Зимментал) — зоти серширу сергӯшт. Дар Швейсария ба вуҷуд овардаанд. Дар Маҷористон, Чехия, Словакия, Австрия, Швейсария, Югославия, Олмон, Украина, Русия ва Молдова парвариш мекунанд. Гови симменталӣ бинобар сермаҳсул будану ба шароити маҳал зуд мутобиқ гаштанаш дар бисёр кишварҳои ҷаҳон шуҳрат ёфтааст. Дар натиҷаи муддати мадид дурага кардани зоти говҳои маҳаллӣ бо буққаҳои симменталӣ дар бисёр мамлакатҳо зоти говҳои ба гови симменталӣ наздике ба вуҷуд оварда шудаанд, ки номҳои дигар доранд, мас. дар Олмон ва Австрия — флекфи, дар Фаронса — монбеллиарди, дар Маҷористон — мадяртарка ва ғ. Ранги гови симменталӣ сурху сафед, ало, сурх аст; устухонбандии мустаҳкам дорад. Вазни гӯсолаҳо 35-45, модаговҳо 550—650, буққаҳо 900—1100 кг. Аз ҳар модагов 4000-4700 кг шир (равғаннокиаш 3,7-4,0 %) медӯшанд.

Эзоҳ
----

Адабиёт
-------

* Доброхотов А. Б. Частная зоотехния. Л. 1959;
* Дмитриев Н. Г. Породы скота по странам мира. Л. 1978;
* Арзуманян Е. А. Скотоводство. М. 1980.
* Арзуманян Е. А. Животноводство. М. 2007.

Сарчашма
--------

* Гови симменталӣ // Вичлас — Гӯянда. — Д. : СИЭМТ, 2015. — (Энсиклопедияи Миллии Тоҷик : [тахм. 25 ҷ.] /  сармуҳаррир Н. Амиршоҳӣ ; 2011—2021, ҷ. 4). — ISBN 978-99947-33-77-4.
**Гови қалмоқӣ** — зоти гӯштдеҳ.

Дар Қалмоқистон, вилоятҳои Ростов, Астрахан, Томск ва Читаи Русия, Қазоқистон, Ӯзбекистон ва Туркманистон парвариш мекунанд. Дар хусуси таърихи пайдоиши гови қалмоқӣ фикру ақидаи ягона вуҷуд надорад. Ба гуфтаи профессор П. Н. Кулешов (1926) гови қалмоқӣ аз гови ҳиндӣ ба вуҷуд омадааст. Олимони дигар пайдоиши онро ба тури осиёӣ нисбат медиҳанд. Дар қисми ҷанубу шарқии Русия гови қалмоқӣ ибтидои асри 17, замоне, ки қабилаҳои қалмоқ аз Ҷунгар ба поёноби Волга муҳоҷират карданд, пайдо шудааст. Гови қалмоқӣ дар шароити қаҳратуни дашту биёбон, ки бӯронҳои тезутунд чорворо нобуд мекард, ташаккул меёфт. Одамон барои парвариши минбаъда танҳо чорвои бардаму солим, бадошт, боқувватро нигоҳ медоштанд. Бо мурури замон гови қалмоқӣ ба таъсири иқлими сарду бӯронҳои тезу тунд ва хӯроки кам тоқат карда, аз говҳои зоти дигар ба куллӣ фарқ кард. Дар баъзе хоҷагиҳои вилояти Ростов ва Поволжияи Поён охири асри 19 — аввали асри 20 бо мақсади рӯёндани гови қалмоқии ҷисман калонтар онро бо гови сименталӣ ва бо мақсади баланд шудани сифати гӯшташ бо гови шартгорӣ ҷуфтӣ намуданд. Гови қалмоқиро асосан ба ду навъ ҷудо мекунанд: зудболиғи гӯштдеҳ ва дерболиғи гӯштдеҳ. Говҳои зудболиғ нисбат ба говҳои дерболиғ хурдтар буда, тез ба воя мерасанд, вазни куштаашон низ 2-4 % зиёд аст. Ҷавонаи онҳо дар 19-моҳагӣ 453 кг вазн дорад. Вазни зиндаи гови қалмоқӣ дар 2-солагӣ 450—550 кг аст, ки 58-61 дарсадаш гӯшти холис мебошад. Вазни зиндаи буққаҳояш ба 750—850 (баъзан то 1020) кг мерасад. Ранги гови қалмоқӣ асосан сурх буда, баъзан дар тахтапушташ рахи сафед дорад; сараш сафед, пешонияш танг, шохаш кӯтоҳ, пойҳояш калтаи боқувват мебошанд. Гови қалмоқӣ ба шароити кӯҳистон ва баландкӯҳҳо низ хуб мутобиқ гардидааст. Модагови гови қалмоқӣ андаряк 1100—1500 кг шир (равғанаш 4,1-4,5 %) медиҳад. Аз баъзе говҳо соле то 4500 кг шир медӯшанд. Гови қалмоқиро ба Тоҷикистон солҳои 70 асри 20 оварданд. Парвариши он хусусан дар Ҷиргатол, Рашт ва Ховалинг хуб ба роҳ монда шуда буд. Феълан саршумори он дар ҷумҳурӣ хеле кам мондааст. Соли 2013 дар хоҷагиҳои Тоҷикистон ҳамагӣ 180 сар зоти гови қалмоқӣ мавҷуд буд.

Эзоҳ
----

Адабиёт
-------

* Доброхотов А. Б. Частная зоотехния. Л. 1959;
* Нармаев М. Б. Калмыцкий скот и его совершенствование. Элиста, 1963;
* Дмитриев Н. Г. Породы скота по странам мира. Л. 1978;
* Арзуманян Е. А. Скотоводство. М. 1980.
* Арзуманян Е. А. Животноводство. М. 2007.

Сарчашма
--------

* Гови қалмоқӣ // Вичлас — Гӯянда. — Д. : СИЭМТ, 2015. — (Энсиклопедияи Миллии Тоҷик : [тахм. 25 ҷ.] /  сармуҳаррир Н. Амиршоҳӣ ; 2011—2021, ҷ. 4). — ISBN 978-99947-33-77-4.
**Говдум** (форсӣ: گاودم‎), **карнойи хурд**, **харной**, **нафир** — сози мусиқии нафасии базмиву размӣ.

Садояш баланди ваҳмангез. Номаш аз шакли думи гов, ки як сараш борик ва сари дигараш паҳн мебошад, гирифта шудааст. Ҳамчунин ҳар сози мусиқие, ки як сари он паҳн ва нӯги дигараш борик бошад, онро махрутӣ низ мегӯянд. Харнойро ба забони чинӣ «гудунг» мегӯянд, ки имрӯз машҳур аст ва аз ду қисм -«гу» («гов»-и форсӣ-тоҷикӣ ва «дунг» (таҳрифшудаи «дум») иборат аст. Говдумро аз мис месохтанд. Дар даҳонаи говдум лабгардон ҷойгир шуда, қисми поёниаш нисбатан васеъ ва ба зангӯла монанд буд. Говдум чун сози яккаи размӣ аз оғозу интиҳои разм хабар медод ва дар ҳайати дастаҳои мусиқии размӣ бо ҳамовозии бӯқ, нақора, рӯинахум ва дигар созҳои мусиқӣ навохта мешуд. Говдум ҳанӯз аз давраи Ҳахоманишиён дар майдонҳои муҳориба ва тантанаҳои ҳарбӣ истифода мешудааст. Дар қомусу сарчашмаҳои мусиқӣ ва адабиёти форсӣ, бавижа, дар осори ҳамосиву размӣ («Шоҳнома»-и Фирдавсӣ, «Гаршоспнома»-и Асадии Тӯсӣ, «Хусраву Ширин»-и Низомӣ ва ғ.) говдум ҳангоми тасвири майдони муҳориба ва оғози разму майдонхоҳӣ ёдоварӣ шудааст.

> Даманда дамон говдум бар дараш,  
> 
> Баромад хурӯшидан аз лашкараш.  
> 
> Бифармуд, то бар дараш говдум  
> 
> Заданду биҷӯшид рӯинахум.  
> 
> Фурӯ кӯфт бар пил рӯинахум,  
> 
> Дамиданд шайпур бо говдум.
> 
> 
> Фирдавсӣ
> 
> 

Говдум дар нақорахонаҳои давраи Шайбониён ва Аштархониён низ аз созҳои маъмулӣ ба шумор мерафтааст. Бо мурури замон говдум тағйири шакл намуда, намунаи имрӯзаи он карнойи нисбатан бузург аст, ки дар маросимҳои шодиву ҷашн истифода мешавад.

Адабиёт
-------

* Говдум // Вичлас — Гӯянда. — Д. : СИЭМТ, 2015. — (Энсиклопедияи Миллии Тоҷик : [тахм. 25 ҷ.] /  сармуҳаррир Н. Амиршоҳӣ ; 2011—2021, ҷ. 4). — ISBN 978-99947-33-77-4.

* Говдум // А — Гавҳар. — Д. : СИЭСТ, 1978. — (Энциклопедияи Советии Тоҷик : [дар 8 ҷ.] /  сармуҳаррир А. С. Сайфуллоев ; 1978—1988, ҷ. 1).

* Энциклопедияи адабиёт ва санъати тоҷик. Ҷ. 1. Д. 1988;
* Фирдавсӣ. Шоҳнома. Ҷ. 4. Д. 1988;
* Раҷабов А. Эҷод ва иҷрои мусиқӣ дар садаҳои IV—VII. Д. 2011;
* رضا قلی خان هدایت. مجمع الفصحا. چاپ سنگئ ١۸۹٧؛
* ابن خوردادبه. کتاب اللهو و الملا هی. بیروت، ١۹٥٧؛
* علی اکبر دهخدا. لغتنامه. تهران، ١۳۳٧ هـ. ش.؛
* محمد علئ امام ششتری. شعر و موسیقی و ساز و آواز در ادبیات فارسی. تهران، ١۳۴۶ هـ. ش؛
* نصرت الله حدادی. فرهنگنامۀ موسیقی ایران. تهران٬ ١۳٧۶ه.ش.؛
* مهدئ ستایشگر. واژه نامۀ موسیقی ایران زمین. جلد 1. تهران، ١۳۸١ هـ. ش.ر
**Говзира** (лот. Bunium chaerophylloides) — навъе аз гиёҳҳои худрӯй ва хушбуйи бисёрсола.

Соқааш дароз (то 70 см), баргаш паршакл, хӯшагулаш чатрнамо (чатраш 9-24 ва чатракаш 18-30 поя дорад). Косагулаш актиноморфӣ, аз 5 гулбарга иборат аст. Моҳҳои апрел — май гул карда, тухм мебандад. Говзира дар Тиёншони Ғарбӣ ва Помиру Олой мерӯяд. Дар Тоҷикистон асосан дар бешазори дарахтони паҳнбарг, нимсаванна ва арчазорҳои қаторкӯҳҳои Зарафшон, Туркистон, Қурама, Тоҷикистони Ҷанубӣ вомехӯрад. Дар таркиби говзира моносахароза (0,94 %), сахароза (3,20 %), қанд (4,31 %), гимиселлюлоза (9,5 %), клетчатка (20,38 %), протеин (8,81 %), сафеда (7,62 %), каротин (2,61 %) ва ғ мавҷуданд. Тухм ва лундарешаи говзира хосияти шифоӣ дорад. Табибони халқӣ бо он дарди санги гурда, роҳҳои пешоб, песӣ ва захми даҳонро муолиҷа мекунанд. Чун зира миёни мардум маъмул аст.

Эзоҳ
----

Адабиёт
-------

* Тахтаджян Л. Федоров А. Жизнь растений. М. 1974.

Сарчашма
--------

* Говзира // Вичлас — Гӯянда. — Д. : СИЭМТ, 2015. — (Энсиклопедияи Миллии Тоҷик : [тахм. 25 ҷ.] /  сармуҳаррир Н. Амиршоҳӣ ; 2011—2021, ҷ. 4). — ISBN 978-99947-33-77-4.
**Лаҳҷаи тазӣ** — як лаҳҷаи забони чинӣ аст, ки бо он тазҳо ҳарф мезананд. Ин лаҳҷа гуфтори шимолу шарқии (донгбейху) лаҳҷаҳои шимоли чиниро бо миқдори зиёди калима-иқтибосҳо аз забонҳои нанаӣ ва удегеӣ дар бар мегирад.

Дар солҳои 1880-ум 1050 нафар бо ин лаҳҷа гап мезаданд, аммо дар ибтидои асри 21 танҳо чанд пиразан аз деҳаи Михайловкаи кишвари Приморск онро медонистанд. Маълумоти барӯйхатгирии аҳолӣ дар соли 2002 нишон дод, ки ҳама тазҳо забони русиро забони модарии худ медонанд. Тибқи барӯйхатгирии соли 2010, дар Русия ҳеҷ нафаре ба забони тазӣ гап намезанад.

Бино ба хабари НТВ, дар рафти экспедитсия олимон луғати иборат аз 400 калима тартиб доданд. Дигар тазҳо ба ёд оварда наметавонистанд. Ин гурӯҳи этникӣ дар охири асри 19 ба вуҷуд омадааст. Дар Шарқи Дур, метисҳо аз издивоҷи мардуми шимоли маҳаллӣ ва муҳоҷирон аз Чин таваллуд шудаанд.

Баъд лаҳҷаи нав пайдо шуд – омехтаи забонҳои чинӣ, удегӣ ва нанай. Аммо ҳоло, ба гуфтаи забоншиносон, ин лаҳҷа амалан мурдааст.

Ҳамчунин бубинед
----------------

* Забони дунгонӣ

Пайвандҳо
---------

* Забоншиносон барои наҷоти забони тозӣ талош хоҳанд кард
**Лағжа** чӯбафзорест дарозу паҳну тунук ки бар кафшҳо банданд ва бо он дар рӯи барф лағжида саворӣ кунанд.

Решашиносии вожа
----------------

Вожаи «лағжа» аз «*лағж-*» (яъне ситоки ҳоли «*лағжидан*») + «*-а*» сохта шудааст: «лағжа» – «абзори варзишӣ барои саворӣ дар рӯи барф»[1].

Саворӣ бо лағжа бар рӯи барфро «лағжасаворӣ» мегӯянд[2]. 

Варзиши ҳирфаии лағжасавориро «лағжатозӣ» ва варзишкорашро «лағжатоз» меноманд.

Сарчашма
--------

1. ↑  *Умед Ҷайҳонӣ* Лағжа (тоҷикӣ) // Забонкадаи форсии тоҷикӣ. — 15 феврали 2016.
2. ↑  *Маҳмудҷон Раҳматзода, Барот Юсуфӣ* Дар Шӯроободи пешин ду майдони лижаронӣ месозанд. ВИДЕО (тоҷикӣ) // Радиои Озодӣ. — 1 феврали 2017.
**Бахшидабозӣ** - қинғолабозӣ, расми пеш аз ҷашни арӯсии тоҷикон, вохӯрии арӯсу домод пеш аз тӯй (шиносоӣ ва омӯзиши ҳамдигар). Бахшидабозиро инчунин бо истилоҳҳои «номзадбозӣ» «нисбатбозӣ» (Исфара, Мастчоҳ), «қинғолбозӣ» (Ҳисор, Кӯлоб) номбар мекунанд.

Бахшидабозӣ пас аз маросими фотиҳа (сафедигирон) то тӯй ба муддати аз як ҳафта то якчанд моҳ ё баъзан як-ду сол давом меёфт. Дар ин давра волидайн ба таҳияи ҷиҳози арӯс ва тайёрӣ ба хароҷоти тӯй машғул мешуданд. Зоҳиран вохӯрии ҷавонон гӯё пинҳонӣ сурат мегирифт, аммо дар асл падару модарон барои ҷавонон ин имконро муҳайё месохтанд.

Масалан, дар ноҳияи Мастчоҳ пеш аз шинос кардани ҷавонон, дар рӯзи муайян, домод бо ҳамроҳии мӯйсафеде ба хонаи арӯсшаванда меояд. Домод бо худ туҳфа меорад. Баъд ба сари арӯсшаванда рӯмоле пӯшонда, яке аз хешовандони арӯс назди домодшаванда арӯсро дароварда, дар паҳлуи домод мешинонад. Мӯйсафед дасти дуо бардошта фотиҳа медиҳад, зани ҳамроҳи арӯс ба хона даромада, ҳазориспанд дуд мекунад, то ки ба онҳо чашми бад нарасад. Дар ин ҳангом аз фурсат истифода бурда домод ба таври рамзӣ оҳиста пойи арӯсро зер мекунад, ки маънояш домод баъди ба зиндагии мустақи¬лона оғоз намудани онҳо сардори оила ва ҳимоятгари он гардад. Баъд аз ин ҷавононро танҳо мегузоранд ва ба рӯйи дастархон хӯришҳои гуногун меоранд. Домод ба он зан, ки онҳоро ба ҳам шинос кард, туҳфае мебахшад. Пас аз каме суҳбат баъди шиносоӣ, домод ба хонааш меравад, лек онҳо метавонанд то рӯзи никоҳ, дар оянда, бо ҳамдигар дидорбинӣ (вохӯрӣ) карда истанд. Дар Исфараву Шаҳристон мардум Бахшидабозиро айёми ширини ҳаёти ҷавонон шумурда гуфтаанд: *«Нисбатбозӣ нисфи умр»*. Дар Қаротегину Дарвоз домод дар ҳар дафъаи омаданаш ба арӯс баъзе туҳфаҳо – кулчаву қанд, чормағзу себ, ойиначаву дастрӯмол ва ғ. меовард ва ҳангоми бозгашт ба хона ба ӯ низ аз тарафи хешу табори арӯс куртаву миёнбанд, тоқӣ, кулчаву шириниҳо ҳадя дода мешуд. Дар айёми Бахшидабозӣ домод дар хонаи падарарӯсаш ба баъзе корҳои ҳавлӣ, масалан кундакафонӣ (ҳезумшиканӣ) ёрӣ менамуд. Бахшидабозӣ яке аз одатҳои қадимии тоҷикон буда, дар асарҳои классикӣ, мисли «Лайлию Маҷнун», «Фарҳоду Ширин», «Вомиқу Азро», «Варқаву Гулшод» ва ғ. тасвир шудааст. Фахриддини Гургонӣ дар «Вису Ромин» расми Бахшидабозиро баён карда, барои ифодаи он калимаи «қинғолагӣ»-ро ба кор бурдааст.

Ки он ҷо пиру барно шодкоранд,
Ҳама қинғолагиро ҷон супоранд.
Дар фолклори тоҷик низ симои духтари қинғола ба назар мерасад.

Гандум лола, миёни гандум лола,
Ошиқ шудаам ба духтари қинғола...

Адабиёт
-------

* Зеҳниева Ф. Сурудҳои маросими тӯи тоҷикон. - Душанбе, 1978;
* Таджики Каратегина и Дарваза. Вып. 3. - Душанбе, 1976;
* Шарифова М. Маросимҳои тӯи арӯсии мардуми ноҳияи Мастчоҳ.- Душанбе, 2005;
* Ҷумъаев Р. Ҷашни арӯсии тоҷикони водии Ҳисор.- Душанбе, 2001.

Манбаъ
------

* Бахшидабозӣ // Асос — Боз. — Д. : СИЭМТ, 2013. — (Энсиклопедияи Миллии Тоҷик : [тахм. 25 ҷ.] /  сармуҳаррир Н. Амиршоҳӣ ; 2011—2021, ҷ. 2). — ISBN 978-99947-33-52-4.
**Донишгоҳи Фулда** (кӯтоҳ: *HS Fulda*, олм. *Hochschule Fulda* пештар *Fachochschule Fulda*, Донишгоҳи фаннии Фулда) як Донишгоҳи Улуми Корбурдӣ мебошад, ки соли 1974 ҳамчун панҷумин донишгоҳи давлатии фаннии иёлоти Ҳессен таъсис ёфтааст. Дар он тақрибан 9,300 донишҷӯ таҳсил намуда, айни замон зиёда аз ҳашт факултаро дар бар мегирад. Дар доираи Раванди Болония дар донишгоҳ дараҷаҳои *бакалавр* ва *магистрро* тариқи аккредитатсия соҳиб шудан имкон дорад.

Таърих
------

 Кампуси донишгоҳ
 Яке аз даромадгоҳҳои сершумори кампуси Донишгоҳи Фулда

Кампус
------

### Аз казарма ба донишгоҳ

 Лавҳаи таърих дар Донишгоҳи Фулда
 Собиқ бинои кормандони казарма дар кӯчаи Марквардштрассеи имрӯза
 Яке аз биноҳои таъмиршудаи собиқ сарбозони федералии сарҳадӣ
 Ошхона нав; китобхонаи нави донишгоҳ ва иёлат

Китобхонаи донишгоҳ ва иёлат
----------------------------

Мақолаи асосӣ: **Hochschul- und Landesbibliothek Fulda**

 Бинои нави Китобхонаи донишгоҳ ва иёлат
1. 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 16 17 18 19 20 21 22 23 24  Statistisches Bundesamt Deutschland - GENESIS-Online (нем.)
**Донишгоҳи Хоразмӣ** (форсӣ: دانشگاه خوارزمی‎) — яке аз донишгоҳҳои давлатӣ ва вобаста ба Вазорати улум, таҳқиқот ва фанноварии Эрон аст ки ба номи Муҳаммад бни Мӯсои Хоразмӣ номгузорӣ шудааст ва дар Теҳрону Караҷ қарор дорад. Собиқаи таъсииси ин донишгоҳ ба соли 1297 хуршедӣ бозмегардад ва ба унвони нахустин муассисаи омӯзиши олӣ дар Эрон шинохта мешавад.

Эзоҳ
----

1. ↑  *10.* دانشگاه نیوساوت ولز استرالیا و خوارزمی ایران تفاهم نامه همكاری امضا كردند(форсӣ). *ایرنا* (8 май 2014). 21 июли 2022 санҷида шуд.
2. ↑  Kharazmi University(англ.). *Times Higher Education (THE)* (30 March 2022). 21 июли 2022 санҷида шуд.

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️  Гузариш ба унсури Викидода  Дар феҳристҳои китобшинохтӣ | 
* ISNI: 0000 0004 0406 5813
* LCCN: no2022009246
* VIAF: 9705164357914113250007
* WorldCat VIAF: 9705164357914113250007

 |
таъсис 1966 сарпарастӣ давлат ҷойгиршавӣ кишвар ректор Петрит Малай студентон тақрибан 1000 сайт

 Бинои асосӣ дар расм аз соли 2008
**Донишгоҳи санъат** (алб. *Universiteti i Arteve*) дар пойтахти Албания Тирана як донишгоҳи давлатии санъат аст. Ҳамчун муҳимтарин мактаби санъати кишвар, дар он қариб ҳама рассомони омӯзонидашудаи албанӣ иштирок карданд, ба шарте ки онҳо дар хориҷа таҳсил накунанд. То апрели соли 2011 он **Академияи санъат** (алб. *Akademia e Arteve*) номида мешуд.

Ташкил ва иншоот
----------------

Донишгоҳи санъат дорои се факулта : *мусиқӣ*, *санъати тасвирӣ* ва *театр* мебошад. Холо дар он қариб 1000 нафар донишҷӯён ва на 400 нафар лекторон дарс мегӯянд. 

Шаҳраки донишгоҳ дорои толори театрӣ ва аудиторияҳои гуногун мебошад.

*Китобхонаи академии фаръии Донишгоҳи санъат* *(Biblioteka Shkencore e Universitetit të Arteve)*, ки соли 1966 таъсис ёфтааст, бузургтарин ва муҳимтарин китобхонаи донишгоҳии санъат дар Албания мебошад. Он на танҳо адабиёти махсус аз санъат, балки адабиёти умумиро пешниҳод мекунад. Захираи кунунӣ тақрибан 35 000 китоб (аз ҷумла адабиёти рақамӣ), ҳуҷҷатҳо, каталогҳо, маҷаллаҳо, маводи аудиовизуалӣ ва ғайра, аз ҷумла бисёр ашёҳои нодирро ташкил медиҳад.

Таърих
------

Муассиса соли 1966 ҳамчун *Донишкадаи олии санъат* *(Institut i Lartë i Arteve)*, *Консерваторияи давлатии Тирана* *(*Konservatori Shtetëror i Tiranës), *Мактаби санъати тасвирӣ* *(Shkolla e Arteve të Bukura)* ва *Мактаби драмавии Александр Моисиу таъсис* ёфта, муттаҳид карда шуданд.

Тавассути ислоҳоти соҳаи маориф дар соли 1990, коллеҷ ҳамчун донишгоҳ эътироф карда шуд ва дар моҳи апрели соли 2011 аввал *Академияи санъат* ва баъдан *Донишгоҳи санъат номида* шуд.

Эзоҳ
----

1. ↑
2. ↑
Бинои факултети таърих, география ва филология
**Донишгоҳи Тирана** (алб. *Universiteti i Tiranës*) — як донишгоҳи давлатӣ дар пойтахти Албания аст ва бо зиёда аз 26,500 донишҷӯ ва тақрибан 600 корманди илмӣ, он бузургтарин донишгоҳ дар Албания мебошад. Бинои асосӣ, ки аслан аз ҷониби итолиёиҳо ҳамчун *Casa di Fascio* дар аввали солҳои 1940 сохта шудааст,  дар майдони Модар Тереза дар ҷануби маркази шаҳр ҷойгир аст.

Таърих
------

Донишгоҳи Тирана соли 1957 ҳамчун аввалин донишгоҳ дар Албания бо шаш факулта бо номи *Донишгоҳи давлатии Тирана таъсис* ёфтааст. Дар соли 1968 сохтмони кампус дар ҷанубу шарқи Тирана, ба истилоҳ *Қитети Студенти* *(шаҳри донишҷӯён)* оғоз ёфт. Дар соли 1977 шумораи донишҷӯён тақрибан ба 8,880 нафар расид, ки тақрибан нисфи онҳо занон буданд.

Дар ибтидои солҳои 1990-ум Донишгоҳи Тирана яке аз марказҳои муҳими ҳаракати демократӣ дар Албанияи коммунистии он замон буд. Дар нахустин эътирози донишҷӯён дар моҳи ноябри соли 1990 донишҷӯён ҷорӣ кардани демократия ва интихоботи гуногунандеширо талаб карданд. Дар моҳи декабри ҳамон сол донишҷӯёни Сали Бериша дар *Қитети Студенти* донишгоҳ Ҳизби демократии Албанияро таъсис доданд, ки аввалин ҳизби ғайрикоммунистӣ буд.

Дар соли 1991 *Донишкадаи политехникӣ* ҳамчун Донишгоҳи политехникии Тирана, ки дар бинои асосии таърихии ҷойгир шудааст, мустақил шуд. Дар 2013, факултаи тиббӣ ба донишгоҳи худ, Донишгоҳи тиббии Тирана дода шуд.

Донишгоҳ узви шабакаи донишгоҳҳои Балкан мебошад .

Факултетҳо
----------

Донишгоҳи Тирана ба ҳашт факулта тақсим шудааст, ки ба 50 кафедра ва як институт тақсим шудаанд: 

* Факултети иқтисод
* Факултети ҳуқуқшиносӣ
* Факултети таъриху филология
* Факултети илм
* Факултети забонҳои хориҷӣ
* Факултети илмҳои ҷамъиятӣ
* Институти тадқиқоти аврупоӣ
* Институти физикаи амалии ядроӣ

Эзоҳ
----

1. ↑  *Tirana – The Challenge of Urban Development*. Cetis. pp. 46 ff. ISBN 99927-880-0-3.
2. ↑
**«Cartoon Network»** — як канали телевизиони кабелии ИМА мебошад, ки ба ширкати WarnerMedia тааллуқ дорад.

Ин канал 1 октябри соли 1992 ба фаъолият оғоз кард ва дар навбати аввал сериалҳои мутаҳаррикро пахш мекунад, ки асосан барномаҳои кӯдакон мебошанд, аз амал то мазҳакаи аниматсионӣ. Айни замон он аз соати 6:00 то 20:00 кор мекунад. ва ба кӯдакони аз 7 то 15-сола равона карда шудааст. Блоки шабонарӯзии он барои калонсолон шиноварӣ ба калонсолон нигаронида шудааст ва ҳамчун як мақоми алоҳида бо мақсадҳои таблиғотӣ ва ҳамчун як канали алоҳидаи Нилсен барои мақсадҳои рейтинг баррасӣ карда мешавад.

Эзоҳ
----

1. ↑  ADULT SWIM/CN SPLIT CEMENTS STRATEGY

Пайвандҳо
---------

* Саҳифаи расмии Cartoon Network

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️  Гузариш ба унсури Викидода  Дар шабакаҳои иҷтимоъӣ | 
* Твиттер
* Фейсбук

 |
| Тасвир, видео ва садо | 
* ТикТок

 |
| Вебгоҳҳои мавзӯъӣ | 
* MusicBrainz

 |
| Фарҳангҳо ва донишномаҳо | 
* Britannica (онлайн)

 |
| Дар феҳристҳои китобшинохтӣ | 
* ISNI: 0000 0001 0420 4682
* LCCN: nr96025194
* NLP: A26162155
* VIAF: 155891951
* WorldCat VIAF: 155891951

 |
**Гавгамел** — маҳалли таърихие воқеъ дар миёни Арбил ва Мавсил (Ироқи кунунӣ), ки 1 октябри соли 331 то м. он ҷо миёни Искандар ва Дорои III муҳорабаи бузург шуда буд (маънии калимаи «гавгамел» «хонаи шутур» аст). 

Дар муҳорибаи Гавгамел лашкари форсҳо аз 60-80 ҳазор сарбози пиёда, тақр. 15 ҳазор савора, 200 гардунаи ҷангӣ, 15 фили ҷангӣ ва лашкари мақдуниҳо аз 40 ҳазор ҷанговари пиёда ва 7 ҳазор савора иборат буданд. Форсҳо ба ду паҳлу (маймана ва майсара)-и лашкари Искандар ҳамла карда, аз самти чап то урдугоҳи он расиданд, вале аз ҷониби хатти дуюми ҷанговарони пиёдаи мақдунӣ боздошта шуданд. Искандар қувваҳояшро дар қисмати миёна ва паҳлуи рост ҷамъ карда, бо ҷанговарони савора ба паҳлуи чап (майсара)-и лашкари форсҳо ҳамла кард ва пас аз шикаст додани он ба ақибгоҳи паҳлуи рости лашкари форсҳо баромад. Аз ин ҳолат Дорои III ва артиши ӯ ба таҳлука афтода, рӯ ба фирор оварданд. Ҷанговарони савораи мақдунӣ артиши форсҳоро то фосилаи 50 км таъқиб намуда, Арбилро забт карданд. Дар натиҷаи ин муҳориба аз артиши Дорои III тақр. 30 ҳазор нафар ва аз ҷанговари мақдунӣ 1200 нафар кушта шуда, оғози барҳам хӯрдани империяи бузурги Ҳахоманишиён гардид.

Эзоҳ
----

Адабиёт
-------

* Фаррох К. Персы. Армия великих царей. М. 2009.

Сарчашма
--------

* Гавгамел // Вичлас — Гӯянда. — Д. : СИЭМТ, 2015. — (Энсиклопедияи Миллии Тоҷик : [тахм. 25 ҷ.] /  сармуҳаррир Н. Амиршоҳӣ ; 2011—2021, ҷ. 4). — ISBN 978-99947-33-77-4.
**Шумора** (форсӣ: عددنویسه‎) - ҳиссаи номии нутқ буда, миқдор ва тартиби ашёро ифода менамояд ва ададҳоро номбар мекунад. Шумора ба саволҳои "чӣ қадар?" ва "чандум? *ҷавоб мешавад.* 
Дар ибораи *"чаҳор китоб"* ва *"чорсаду бисту панҷ рӯзи меҳнат"* ададҳои "4" ва "425" миқдори ашёро мефаҳмонанд. Дар ифодаҳои математикии *"ду карат ду - чаҳор"*, *"шашу ҳашт - чаҳордаҳ"* шумораҳои ду, чаҳор, шаш, ҳашт, чаҳордаҳ ададҳоро ифода мекунанд. Дар ибораи курси сеюм, хонаи рақами ҳаштум тартиби шумори ашёро мефаҳмонанд.
Шумораҳо ба ду гурӯҳ ҷудо мешаванд: шумораҳои миқдорӣ ва шумораҳои тартибӣ. Шумораҳо аз рӯйи сохташон сода, мураккаб ва таркибӣ мебошанд.

Адабиёт
-------

* Грамматикаи забони адабии ҳозираи тоҷик. — Душанбе: Дониш, 1985. — 356саҳ.
«**Гавҳари мурод**» (форсӣ: گوهر مراد‎) — муҳимтарин асари Абдурраззоқи Лоҳиҷӣ. Ба забони форсӣ дар усули дин, ҳикмат ва маорифи исломӣ таълиф шудааст.

Аз се боб ва ҳар боб аз чандин фасл иборат мебошад. Дар муқаддимаи «Гавҳари мурод» мақсади таълифи китоб чунин баён шудааст: «Ҳар гоҳ гарду ғубор нишаст ва ҳаво соф шуд, он чӣ диданист, инсон мушоҳида мекунад. Вуҷуди мумкинот дар олами анфусӣ ҳамон гарду ғуборест, ки дар натиҷаи офариниш бархоста ва фазои андешаи инсонро барои дарки ҳақиқати азалӣ ғуборолуд кардааст. То ин гарду ғубор нанишинад, ғайри гард дида нахоҳад шуд».

Дар «Гавҳари мурод» масъалаҳои маърифатӣ, донишҳои марбут ба худшиносӣ, маодшиносӣ, худошиносӣ ва маърифати ирфонӣ ҳамчун масоили муҳимми ҳикмати мутаолиҳа, ки хосси мактаби фалсафии Исфаҳон мебошад, мавриди баррасӣ қарор гирифтаанд. Дар ин асар муаллиф назари худро дар бораи нубувват иброз дошта, онро ба камоли идроки инсонӣ вобаста медонад. Масъалаи дигаре, ки дар «Гавҳари мурод» мавриди таҳқиқи муаллиф қарор гирифтааст, камоли қувваи мутахайила аст. Абдурраззоқи Лоҳиҷӣ муътақид аст, ки шахси пайғамбар аз тариқи хаёл бо олами офоқӣ иттисол пайдо мекунад, аммо бархе аз ҳукамо бо ақли фаъол бо олами ғайб иттисол пайдо намуда, ҳақоиқро мушоҳида менамоянд. Форобӣ низ дар вақташ чунин ақида баён карда, мавриди интиқоди мутакаллимон қарор гирифта буд, зеро ба фикри онҳо, Форобӣ гӯё ҳакимро аз пайғамбар афзал шуморидааст. Абдурраззоқи Лоҳиҷӣ дар «Гавҳари мурод» қайд кардааст, ки ин ишкол дар сурате ба суханони Форобӣ ворид мешавад, ки хаёл аз итоати ақл берун равад, вале дар мавриди пайғамбарон чунин нахоҳад буд ва хаёли пайғамбарон мутеи ақли онҳост.

Яке аз масъалаҳои муҳимме, ки дар «Гавҳари мурод» мавриди баррасӣ қарор гирифтааст, олами мисол буда, суннати он то ба ҳикмати зардуштӣ мерасад ва Шиҳобуддини Суҳравардӣ онро дар ҳикмати исломӣ эҳё намуда буд. Абдурраззоқи Лоҳиҷӣ дар «Гавҳари мурод» ба собиқаи ин масъала дахл карда, ёдовар мешавад, ки дар мулки Аҷам ниёгони мо, ба мисли Кайхусрав ва дигар намояндагони ҳикмати хусравонӣ, қоил ба вуҷуди олами мисол (мусул) буданд. Ин олами вусто (барзах) ҳалқаи робита байни олами моддӣ ва муҷаррад ба шумор меравад.

«Гавҳари мурод» шомили як силсила масоили дигари фалсафию ирфонӣ, аз қабили асолати моҳият ва вуҷуд, сайри чаҳоргонаи сулуки суфиён, зоту сифоти Ҳақ ва дигар масъалаҳои марбут ба онҳо низ мебошад.

Эзоҳ
----

Адабиёт
-------

* سید جلال الدین آشتیانی. منتخباتی از آثار حکمای الهی ایران از عصر میرداماد میرفاندرسکی تا زمان حاضر. قسمت اول. تهران، ۱۹۷۲؛
* لاهیجی عبد الرزاق. گوهر مراد. بامبی، ۱۳۰۱هـ

Сарчашма
--------

* Гавҳари мурод / М. Ҳазратқулов // Вичлас — Гӯянда. — Д. : СИЭМТ, 2015. — (Энсиклопедияи Миллии Тоҷик : [тахм. 25 ҷ.] /  сармуҳаррир Н. Амиршоҳӣ ; 2011—2021, ҷ. 4). — ISBN 978-99947-33-77-4.
**Гавҳарбегим** (форсӣ: گوهربیگم‎) — шоираи тоҷик (асри 19).

Зиндагинома
-----------

Дар Озарбойҷони Эрон зиндагӣ ва эҷод кардааст. Аз ӯ дар манбаъҳои адабӣ, аз ҷумла тазкираи «Хайроти Ҳассон» чун шоираи ширинсухану хушадо ёд шудааст. Дар тазкираҳову баёзҳо намунаҳои ашъораш (ғазалҳо, рубоиҳо, қитъаҳо) сабт гардидаанд. Абёти зеринро дар тазмини ғазали шоира Тоҷуддавла гуфтааст:

> « Агар ба бод диҳам зулфи анбаросоро,   
> 
> Ба доми хеш кашам оҳувони саҳроро».   
> 
> Гузори ман ба калисо агар фитад рӯзе,   
> 
> Ба дини хеш кашам духтарони тарсоро.   
> 
> Ба як нигоҳ дусад мард мекунам зинда,   
> 
> Хабар диҳед зи эъҷози ман Масеҳоро. 
> 
>

Эзоҳ
----

Адабиёт
-------

* کشاورز صدر. زنانی که به فارسی شعر گفته اند. تهران، ١٣٣٤هـ. ش

Сарчашма
--------

* Гавҳарбегим / У. Назиров // Вичлас — Гӯянда. — Д. : СИЭМТ, 2015. — (Энсиклопедияи Миллии Тоҷик : [тахм. 25 ҷ.] /  сармуҳаррир Н. Амиршоҳӣ ; 2011—2021, ҷ. 4). — ISBN 978-99947-33-77-4.