**Материализм -** як шакли монизми фалсафӣ мебошад, ки материяро ҷавҳари асосии табиат медонад ва ҳама чизҳо, аз ҷумла ҳолати рӯҳӣ ва шуур, натиҷаи таъсири мутақобилаи моддӣ мебошанд. 

Тибқи ақидаи материализми фалсафӣ, ақл ва шуур маҳсул ё эпифеноменҳои равандҳои моддӣ (ба монанди биохимияи майна ва системаи асаби инсон) мебошанд, ки бидуни онҳо вуҷуд дошта наметавонанд. Ин консепсия мустақиман бо идеализм мухолиф аст, ки дар он ақл ва шуур воқеиятҳои дараҷаи аввал мебошанд, ки материя ба онҳо вобаста аст, дар ҳоле ки таъсири мутақобилаи моддӣ дуюмдараҷа аст.

Материализм бо физикизм зич алоқаманд аст. Физикизм ақидае, ки ҳама чизҳо дар ниҳоят ҷисмонӣ аст. Физикизми фалсафӣ аз материализм бо назарияҳои илмҳои физикӣ ба вуҷуд омада, мафҳумҳои мураккабтари физикиро нисбат ба материяи оддӣ (масалан, вақти фазоӣ, энергия ва қувваҳои ҷисмонӣ ва материяи торик) дар бар мегирад. Ҳамин тариқ, баъзеҳо истилоҳи *физикиро* аз *материализм* бартарӣ медиҳанд, дар ҳоле ки дигарон истилоҳҳоро ҳамчун синоним истифода мебаранд.

Фалсафаҳое, ки ба таври анъанавӣ бо назарияҳои илмии материализм ё физикӣ мухолифанд ва ё аз нигоҳи таърихӣ оштинопазиранд, идеализм, плюрализм, дуализм, пансихизм ва дигар шаклҳои монизмро дар бар мегиранд.

Барраси
-------

 Дар соли 1748 доктор ва файласуфи фаронсавӣ Ла Меттри дар китоби *L'Homme Machine* таърифи материалистии рӯҳи инсонро ҷонибдорӣ мекунад.
Материализм ба синфи онтологияи монистӣ тааллуқ дорад ва аз ин рӯ аз назарияҳои онтологӣ бар дуализм ё плюрализм фарқ мекунад. Барои тавзеҳоти ягонаи воқеияти феноменалӣ, материализм дар муқоиса бо идеализм, монизми бетараф ва спиритизм хоҳад буд. Он инчунин метавонад бо феноменализм, витализм ва монизми дуҷониба муқобилат кунад. Модияти он метавонад аз баъзе ҷиҳатҳо бо консепсияи детерминизм, ки аз ҷониби мутафаккирони равшанфикр ҷонибдорӣ мешавад, алоқаманд бошад.

Муайян кардани "материя"
------------------------

Табиат ва таърифи *материя* – мисли дигар мафҳумҳои калидии илм ва фалсафа – баҳсҳои зиёдеро ба бор овардаанд: 

* Агар як намуди материя мавҷуд бошад (*hyle*), ки ҳама чиз аз он сохта шудааст ё намудҳои гуногун
* Агар материя як ҷавҳари доимӣ бошад, ки метавонад шаклҳои гуногунро ифода кунад (*гиломорфизм*)  ё як қатор ҷузъҳои ҷудогона ва тағйирнаёбанда (атомизм )?
* Агар он дорои хосиятҳои дохилӣ (*назарияи модда*)  ё надоштани онҳо (*prima materia*)

Андешаҳои динӣ ва рӯҳонӣ
------------------------

### масеҳият

Тибқи навиштаи Константин Гутберлет дар *Энсиклопедияи католикӣ* (1911), *материализм* ҳамчун "системаи фалсафӣ, ки материяро ҳамчун воқеияти ягона дар ҷаҳон мешуморад ... мавҷудияти Худо ва рӯҳро рад мекунад" таъриф шудааст. Ба ин назар, материализмро метавон бо динҳои ҷаҳонӣ, ки мавҷудиятро ба ашёҳои ғайримоддӣ нисбат медиҳанд, номувофиқ донистан мумкин аст.

Танқид ва алтернативаҳо
-----------------------

### Аз физикаи муосир

Рудолф Пейерлс, физике, ки дар Лоиҳаи Манҳеттан нақши муҳим бозидааст, материализмро рад кард: "Заминае, ки шумо метавонед тамоми функсияи инсонро аз нуқтаи назари физика тавсиф кунед, аз ҷумла дониш ва шуурро ғайри қобили қабул аст. Ҳанӯз чизе намерасад" 

Эрвин Шрёдингер гуфт: «Шуурро бо истилоҳи ҷисмонӣ ҳисоб кардан мумкин нест. Зеро шуур комилан асосист. Онро бо ягон чизи дигар ҳисоб кардан мумкин нест." 

Вернер Ҳейзенберг, ки принсипи номуайяниро таҳия кардааст, навиштааст: "Онтологияи материализм ба хаёли он такя мекард, ки навъи мавҷудият, "воқеияти" мустақими ҷаҳони атрофро метавон ба доираи атом экстраполясия кард. Аммо ин экстраполяция ғайриимкон аст.. . Атомҳо чизҳо нестанд." 

#### Механикаи квантӣ

Баъзе физикҳои асри 20 (масалан, Евгений Вигнер  ва Ҳенри Стапп ),  ва инчунин физикҳо ва нависандагони илми муосир (масалан, Стивен Барр,  Пол Дэвис ва Ҷон Гриббин) исбот карданд, ки материализм аз сабаби бозёфтҳои муайяни илмии охирини физика, ба монанди механикаи квантӣ ва назарияи бесарусомонӣ, хатост. Мувофиқи Гриббин ва Дэвис (1991):

> Пас аз он назарияи квантии мо пайдо шуд, ки симои мо дар бораи материяро комилан тағир дод. Фарзияи кӯҳна, ки ҷаҳони микроскопии атомҳо танҳо як варианти хурдшудаи ҷаҳони ҳаррӯза буд, бояд даст кашид. Мошини детерминистии Нютон бо пайвасти сояафкан ва парадоксали мавҷҳо ва зарраҳо иваз карда шуд, ки на қоидаҳои қатъии сабабият, балки аз ҷониби қонунҳои тасодуф идора карда мешаванд. Тавсеаи назарияи квантӣ аз ин ҳам фаротар аст; он расмеро тасвир мекунад, ки дар он моддаи сахт пароканда мешавад ва ба ҷои он бо ҳаяҷонҳои аҷиб ва ларзишҳои энергияи майдони ноаён меояд.
> 
> Физикаи квантӣ материализмро вайрон мекунад, зеро он нишон медиҳад, ки материя нисбат ба он ки мо боварӣ дорем, хеле камтар "модда" дорад. Аммо таҳаввулоти дигар бо вайрон кардани симои Нютон дар бораи материя ҳамчун пораҳои ғайрифаъол боз ҳам бештар мешавад. Ин пешрафт назарияи бесарусомонист, ки дар вактхои охир диккати васеъ пайдо кардааст.
> 
> — Ҷон Гриббин ва Пол Дэвис، *Асотири материя*
> 

#### Физикаи рақамӣ

Физики машҳур ва ҷонибдори физикаи рақамӣ Ҷон Арчибалд Уилер навиштааст, "ҳама материя ва ҳама чизҳои физикӣ аз ҷиҳати пайдоиши иттилоотӣ-назариявӣ мебошанд ва ин коиноти иштироккунанда аст."  Эътирозҳои онҳоро инчунин баъзе асосгузорони назарияи квантӣ, ба монанди Макс Планк, навишта буданд:

> Ҳамчун шахсе, ки тамоми умри худро ба илмҳои равшантарин, ба омӯзиши материя бахшидааст, ман метавонам дар натиҷаи таҳқиқоти худ дар бораи атомҳо ба шумо ин қадар бигӯям: ҳеҷ чиз вуҷуд надорад. Ҳама материяҳо танҳо ба шарофати қуввае пайдо мешаванд ва вуҷуд доранд, ки заррачаи атомро ба ларзиш меорад ва ин системаи офтобии атомро бо ҳам нигоҳ медорад. Мо бояд дар паси ин қувва мавҷудияти Ақли бошуур ва соҳибақлро тахмин кунем. Ин ақл матритсаи ҳама материя аст.
> 
> — Макс Планк، *Das Wesen der Materie*
> 

Ҷеймс Ҷинс бо Планк розӣ шуд, ки гуфт: "Коинот бештар ба фикри бузург назар ба мошини бузург монанд мешавад. Ба назар чунин менамояд, ки ақл дигар як дахолати тасодуфӣ ба олами материя нест."

Эзоҳ
----

1. ↑  "Hylomorphism" *Concise Britannica*
2. ↑  "Atomism: Antiquity to the Seventeenth Century" Бойгонӣ шудааст 1 апрели 2013  сол. *Dictionary of the History of Ideas*  
  
"Atomism in the Seventeenth Century" *Dictionary of the History of Ideas*
  
  
Article by a philosopher who opposes atomism Бойгонӣ шудааст 16 Декабри 2008  сол.
  
  
Information on Buddhist atomism Бойгонӣ шудааст 3 октябри 2022  сол.
  
  
Article on traditional Greek atomism
  
  
"Atomism from the 17th to the 20th Century" *Stanford Encyclopedia of Philosophy*
3. ↑  *Stanford Encyclopedia of Philosophy* on substance theory.  Plato.stanford.edu. 24 июни 2013 санҷида шуд.
4. ↑  Encyclopaedia Britannica: Soul Religion and Philosophy.
5. ↑  Matter Undermined. *The Economic Times* (2 November 2012). 21 июни 2019 санҷида шуд.
6. ↑  "General Scientific and Popular Papers." In *Collected Papers*, Vol. 4. Vienna: Austrian Academy of Sciences. Braunschweig/Wiesbaden: Vieweg & Sohn. p. 334.
7. ↑  Heisenberg, Werner. 1962. *Physics and philosophy: the revolution in modern science*
8. ↑  Wigner, Eugene Paul (6 December 2012). *Philosophical Reflections and Syntheses*. ISBN 9783642783746.
9. ↑  Stapp, Henry. "Quantum interactive dualism - an alternative to materialism." *Journal of Consciousness Studies*
10. ↑  *John Farrell.* A Physicist Talks God And The Quantum. *Forbes.com*. 17 марти 2022 санҷида шуд.
11. ↑  Zurek, Wojciech H. ed. 1990. "Information, Physics, Quantum: The Search for Links." In *Complexity, Entropy and the Physics of Information*.
12. ↑  Jeans, James. 1937. *The Mysterious Universe*. p. 137.

Пайвандҳои беруна
-----------------

* 
* Stanford Encyclopedia:
	+ Physicalism
	+ Eliminative Materialism
* Philosophical Materialism (by Richard C. Vitzthum) from infidels.org
* Dictionary of the Philosophy of Mind on Materialism Бойгонӣ шудааст 23 Декабри 2020  сол. from the University of Waterloo