**Қалъа**, **ҳисор**, **диж** — бинои баланд ва матини мустаҳкам, ки барои муҳофизат аз душман ва муқовимат ба он сохта шудааст. Одатан дар Қалъа аҳолию гарнизон меистод ва барои муддати тӯлонӣ бурдани ҷанги мудофиавӣ озуқа захира карда мешуд.
Нишонаҳои қалъа ҳанӯз дар ҷамъияти ибтидоӣ ба вуҷуд 
омадаанд. Дертар қалъаҳое пайдо шуданд, ки девори 
онҳоро аз похсаю санг мебардоштанд. Аз беруни 
девори Қалъа хандақ кофта, онро аз об пур мекарданд, то 
ки душман вориди шаҳр шуда натавонад. Аввалҳо 
бошишгоҳро худи сокинони он аз ҳуҷуми душман 
мудофиа мекарданд. Баъди пайдо шудани армияи 
шаҳрҳою давлатҳои ғуломдорӣ зарурати такмил 
додани воситаю усулҳои мудофиа ба миён омад. 
Минбаъд дар атрофи шаҳрҳои куҳна деворҳои 
баланд (баландиаш 9-10 м, ғафсиаш 3-4 м, баъзан то 
5-6 м) мебардоштагӣ шуданд, ки онҳо бурҷу тиркашҳо 
доштанд.

Қалъаҳои Тоҷикистон
-------------------

**Қалъаи Ҳисор**  
 Ноҳияи Ҳисор
**Қалъаи Хуҷанд**  
Шаҳри Хуҷанд

Қалъаҳои кишварҳои дигар
------------------------

Қалъаҳои Беларус
----------------

**Қалъаи Лида, асри XVI**   
 Шаҳри Лида
**Қалъаи Мир, асри XVI**   
 Посёлкаи Мир

Қалъаҳои Белгия
---------------

**Қалъаи Гент, асри XV**   
 Шаҳри Гент
**Қалъаи Зеллер, асри XIX**   
 Шаҳри Бонхеден

Қалъаҳои Дания
--------------

**Қалъаи Валле, асри XVII**
**Қалъаи Кронборг, асри XVII**
**Қалъаи Розенхольм, асри XVI**

Қалъаҳои Ингилистон
-------------------

**Қалъаи Каерфили, асри XIII**   
 Шаҳри Каерфили
**Қалъаи Карнарвон, асри XIII**   
 Шаҳри Карнарвон

  

**Қалъаи Крикиет, асри XIII**   
 Кишлок Крикиет
**Қалъаи Харлех, асри XIII**
**Қалъаи Хенсол, асри XVIII**
**Қалъаи Боделвидан, асри XIX**
**Қалъаи Пенрин, асри XIX**   
 Кишлок Ландегай

Қалъаҳои Латвия
---------------

**Қалъаи Турайда, асри XIII**   
 Шаҳри Сигулда
**Қалъаи Цесис, асри XIII**   
 Шаҳри Цесис

Қалъаҳои Люксембург
-------------------

**Қалъаи Буршент, асри XI**   
 Шаҳри Буршент
**Қалъаи Виаден, асри XI**   
 Шаҳри Виаден

Қалъаҳои Лаҳистон
-----------------

**Қалъаи Бендзин, асри XIV**   
 Шаҳри Бендзин
**Қалъаи Боболице, асри XIV**
**Қалъаи Вавел, асри XIV**   
 Шаҳри Краков
**Қалъаи Голуб, асри XIII**   
 Шаҳри Голуб Добрзин
**Қалъаи Мариенбург, асри XIII**   
 Шаҳри Малборг
**Қалъаи Мариенвердер, асри XIV**   
 Шаҳри Квирзин
**Қалъаи Меве, асри XIII**   
 Шаҳри Гнев
**Қалъаи Недице, асри XIII**
**Қалъаи Реоссел, асри XIII**  
 Шаҳри Решел

  

**Қалъаи Шоенберг, асри XIV**   
 Кишлок Шенберг

Қалъаҳои Литва
--------------

**Қалъаи Каунас, асри XV**  
Шаҳри Каунас
**Қалъаи Тракай, асри XV**  
Шаҳри Тракай

Қалъаҳои Олмон
--------------

**Қалъаи Шталек, асри XIV**

Қалъаҳои Федератсияи Русия
--------------------------

**Қалъаи Коломна, асри XVII**  
Шаҳри Коломна
**Қалъаи Смоленск, асри XVII**  
Шаҳри Смоленск

Қалъаҳои Узбекистон
-------------------

**Қалъаи Арк, асри V**  
Шаҳри Бухара
**Қалъаи Кызыл, асри I-II**
**Қалъаи Ичан, асри V**  
Шаҳри Хива

Қалъаҳои Утриш
--------------

**Қалъаи Хокостервитс, асри X**  
Кишлок Хокостервитс

Қалъаҳои Фаронса
----------------

**Қалъаи Нант, асри XIII**  
Шаҳри Нант
**Қалъаи Били, асри XIII**  
Шаҳри Били
**Қалъа ва пули Валантре, асри XIV**  
Шаҳри Валантре
**Қалъаи Бретеш, асри XIX**

Қалъаҳои Финланд
----------------

**Қалъаи Олавинлинна, асри XV**  
Шаҳри Савонлинн
**Қалъаи Расеборг, асри XIV**  
Шаҳри Расеборг

Қалъаҳои Ҳиндустон
------------------

 **Қалъаҳои Гвалиор, асри XIV**  
 Шаҳри Гвалиор

**Қалъаҳои Пурана Кила, асри XVI**  
 Шаҳри Деҳлӣ
**Қалъаҳои Амбер, асри XVII**  
 Шаҳри Джайпур

Қалъаҳои Ҳоланд
---------------

**Қалъаи Амерсфорт, асри XV**   
 Шаҳри Амерсфорт

Қалъаҳои Хорватия
-----------------

**Қалъаи Велики Табор, асри XII**
**Қалъаи Дубоват, асри XIII**   
 Шаҳри Карловат

Қалъаҳои Швейтсария
-------------------

**Қалъаи Шпиц, асри XII**   
 Шаҳри Шпиц
**Қалъаи Оберхофен, асри XII**   
 Шаҳри Оберхофен ам Тунерзее
**Қалъаи Эйгл, асри XII-XIV**   
 Шаҳри Эйгл
**Қалъаи Раперсвил, асри XIII**   
 Шаҳри Раперсвил Иона
**Қалъаи Райхенштайн, асри XIII**
**Қалъа Шилон, асри XV**

Қалъаҳои Эстония
----------------

**Қалъаи Нарва, асри XIII**  
Шаҳри Нарва
**Қалъаи Курессааре, асри XIII**  
Шаҳри Курессааре
**Қалъаи Пайде, асри XIII**  
Шаҳри Пайде
**Қалъаи Таагепера, асри XIII**  
Кишлок Таагепера
**Қалъаи Тоомпеа, асри XIII**  
Шаҳри Таллин

Нигаред
-------

* Қалъаи Боло
* Қалъаи Душанбе
* Қалъаи Кофарниҳон
* Қалъаи Кум
* Қалъаи Мир
* Қалъаи Муғ
* Қалъаи Хуҷанд
* Қалъаи Қааҳка
* Қалъаи Қаратоғ
* Қалъаи Қаҳқаҳа
* Қалъаи Ҳисор

Пайнавиштҳо
-----------

1. ↑  Донишномаи Ҳисор. - Душанбе: "Ирфон", 2015, - с. 315