recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
Ин вожа дигар маъноҳо низ дорад, Мадрасаи Кӯкалтош (мазмунҳо)-ро бубинед.

**Мадрасаи Кӯкалтош** — ёдгории меъмории асри XVI дар Бухоро. Аз бузургтарин мадрасаҳои дуқабатаи Бухорост. Солҳои 1568—1969 таҳти раёсати яке аз мансабдорони дарбори Абдуллоҳхон — Қулбобои Кӯкалтошӣ сохта шудааст. Шакли боҳашаму ороишоти пурдабдаба дорад. Бандубасташ мураккаб ва мукаммал аст. Мадрасаи Кӯкалтош дорои 160 ҳуҷра, дарсхонаву масҷид ва даҳлези барҳавост. Намои асосии мадраса анъанавӣ буда, даромадгоҳаш бо пештоқи бузург, ду гӯшааш бо гулдастаҳо оро ёфтааст. Дар ду паҳлӯи пештоқ дарсхона ва масҷид ҷойгиранд.

Дар ҳалли сохтани намоҳои дигар бинокорони мадрасаи Кӯкалтош аз услуби анъанавӣ берун рафтаанд. Агар дар мадрасаҳои оддӣ ғайр аз намои асосӣ се тарафи дигар девори яклухти маҳкам дошта бошад, дар ин ҷо қатори ҳуҷраҳо бо дариҷаҳои панҷараашон гулгаҷ (табақаи якум) ва пешайвонҳои равоқбандӣ (табақаи дуюм) рӯ ба кӯча нигаронида шудаанд, ки ин шукӯҳи мадрасаро афзуда, аз ҷустуҷӯҳои навоваронаи меъморони он давр шаҳодат медиҳад. Тарроҳии дохили мадрасаи Кӯкалтош низ хеле назаррабо буда, махсусан гаҷкориву гулнақшҳои сақфи даҳлез ва дарсхонаву масҷид намунаи нодири ороиши меъморианд. Нақшҳо бо усули «ислимӣ» ва «гиреҳ» иҷро гардидаанд. Дарҳои мадрасаи Кӯкалтош намунаи олии санъати кандакорӣ дар рӯи чӯб аст.

Дар тарафи муқобили даромадгоҳи асосӣ айвони равоқбандӣ воқеъ аст, ки деворҳои он кошикорӣ шудаанд. Мадрасаи Кӯкалтош дар давраи шӯравӣ таъмиру тармим гардида, шакли аввалиаш барқаpop карда шудааст. Ёдгорӣ дар муҳофизати давлат аст.

Нигаред низ
-----------

* Мадрасаи Кӯкалтоши Тошканд

Эзоҳ
----

Адабиёт
-------

* Мадрасаи Кӯкалтош // Лениннома — Муҳит. — Д. : СИЭСТ, 1983. — (Энциклопедияи Советии Тоҷик : [дар 8 ҷ.] /  сармуҳаррир А. С. Сайфуллоев ; 1978—1988, ҷ. 4).

* Шишкин В. А. Архитектурные памятники Бухары, Ташкент, ЮЛА;
* Пугаченкова Г, А. Самарканд, Бухара, М. 1961.
Мадорҳои гуногун перомуни замин бар пояи миқёси аслӣ. Мадор ба ранги оби дарёӣ, мадори наздики замин аст.
**Мадори пойинии Замин** (англ. Low Earth Orbit (LEO)) — мадори фазоӣ ба даври Замин, ки дорои баландии аз сатҳи сайёра дар маҳдудаи 160 км (давраи гардиш ҳудудан 88 дақиқа) то 2000 км (давраи ҳудудан 127 дақиқа). Аҷсоми дар баландии камтар аз 160 км башиддат таҳти таъсири ҷавв қарор мегиранд ва нопойдор ҳастанд.

Эзоҳ
----

1. ↑  IADC Space Debris Mitigation Guidelines (PDF)(пайванди дастнорас — *таърих*).  Inter-Agency Space Debris Coordination Committee (15 октябри 2002). 22 октябри 2014 санҷида шуд. Баргирифта аз сарчашмаи аввал 3 Декабри 2013.
2. ↑  NASA Safety Standard 1740.14, Guidelines and Assessment Procedures for Limiting Orbital Debris (PDF).  Office of Safety and Mission Assurance (1 августи 1995). Баргирифта аз сарчашмаи аввал 15 феврали 2013.
Ин вожа дигар маъноҳо низ дорад, Мадрасаи Кӯкалтош (мазмунҳо)-ро бубинед.

**Мадрасаи Кӯкалтош** — ёдгории меъморӣ дар Тошканд, Солҳои 50 асри XVI дар аҳди Бароқхон бино шудааст. Дар қисми шаҳристон рӯ ба майдони Чорсӯ (ҳоло Охунбобоев) воқеъ аст. Ба Мадрасаи Кӯкалтоши Бухоро қаробат доштанаш аp он шаҳодат медиҳад, ки дар сохтмони ин ансамбл меъморони бухороӣ иштирок доштаанд. Баландии умумии ин мадрасаи дуқабата (бо пештоқу гунбазҳояш) қариб 20 м буда, дар ҷои баланд бино ёфтанаш ҳашамати онро боз ҳам афзудааст. Намои иморат бо пештоқи муҳташам оро ёфта, ду паҳлӯяшро ҳуҷраҳои дуқабатаи пешашон равоқтоқдор ва ду гӯшаи иморатро гулдастаҳои муҳташам ишғол кардаанд. Мадрасаи Кӯкалтош ибтидои асри 18 ҳамчун Мадраса аҳамияташро гум карда, ба корвонсарой табдил ёфт.

Азбаски дар сохтмони Мадрасаи Кӯкалтош масолеҳи сифатан пастро (фақат рӯяш бо хишт рӯкаш шуда, байни девор бо лою шағал пур карда шудааст) истифода бурдаанд, иморат солҳои 30 асри XIX хеле хароб гашт. Солҳои 90 асри XIX Мадрасаи Кӯкалтош барқарор карда шуд, вале он аз зилзилаҳои минбаъда боз осеб дид. Меъморони тармимгари советӣ дар асоси қисмҳои боқимонда, ҳуҷҷатҳои таърихӣ ва тадкикотӣ Мадрасаи Кӯкалтошро пурра барқаpop карданд.

Ҳоло Мадрасаи Кӯкалтош шакли аввалаашро гирифтааст. Ду толори паси пештоқ (дар гузашта масҷид ва дарсхона) асосӣ чоркунҷа дошта, гунбадпӯшанд, кунҷҳояшон аз ҳисоби тоқҳои чуқур васеъ карда шудаанд. Паҳлӯҳои ҳавлиро ду айвон ишғол кардааст. Пештоқ аз баъзе қисмҳои иморат бо усули гиреҳ кошикорӣ шудааст. Ёдгорӣ дар муҳофизати давлат аст.

Нигаред низ
-----------

* Мадрасаи Кӯкалтоши Бухоро

Эзоҳ
----

Адабиёт
-------

* Мадрасаи Кӯкалтош // Лениннома — Муҳит. — Д. : СИЭСТ, 1983. — (Энциклопедияи Советии Тоҷик : [дар 8 ҷ.] /  сармуҳаррир А. С. Сайфуллоев ; 1978—1988, ҷ. 4).
**Серенада** — (ит.аL sereno-дар ҳавои кушода) пиесаест, ки дар гузашта дар зиндагии мардуми Итолиё ва Испониё, одатан дар соатҳои шабона дар назди хонаҳои дӯстдоштагон иҷро карда мешуд. 
Дар адабиёти мусиқии асарҳои XVII-XVIII баъзан сюитаҳои барои оркестри начандон калонро низ Серенада меномиданд (Ҳайдн, Мотсарт). Пасон ин ном на танҳо дар мусиқии созӣ (Серенада барои оркестри тории Чайковский), балки ба суруд ва романсҳое, ки хусусияти муносибати ошиқона доштанд, кор мебурдагӣ шуданд (романсҳои Шуберт, Чайковский, ки бо номи «Серенада » интишор гардиданд).

Нигаред
-------

* Тенор
* Романс

Эзоҳ
----

1. ↑   Обидпур Ҷ. Луғатномаи тафсирии мусиқӣ / зери назари Б.Қобилова. – Душанбе: Аржанг, 2019. – С. 349. – 480 с. ISBN 978-999-47-43-90-2 (тоҷ.)
**Бесутун** (форсӣ: بیستون‎), **Беҳсутун** (*Заҳируддавла Абумансур ибни Вушмгир ибни Зиёр ибни Вардоншоҳ*; ? — 977) — севумин амири оли Зиёр.

Ҳукмронӣ
--------

Пас аз даргузашти падараш Вушмгир с. 968 ба тахти аморат нишаст, аммо бародари хурдиаш Қобус ҳам даъвои тахту тоҷ намуд. Б. барои ҳифзи қудрат ба оли Бӯя пайваст ва бо амири ин хонадон Рукнуддавла дӯстӣ барқарор намуд. Бо ёрии ӯ Б. тавонист ҳокимияташро дар Гургон, Табаристон, Чолус, Рӯён мустаҳкам намуда, аз халифаи Аббосиён Мутеъ (хилофаташ солҳои 946-74) лақаби «Зоҳируддавла»-ро дарёфт намуд. Пас аз издивоҷ бо духтари Азудуддавлаи Дайламӣ Б. мавқеашро боз ҳам мустаҳкам сохт. Аз сиккаҳои солҳои 967-76 дар Гургон зарб кардашуда бармеояд, ки Қобус муддате ҷойнишини Б. будааст.

Эзоҳ
----

Адабиёт
-------

* قدیان عباس، فرهنگ فشردۀ تاریخ ایران، تهران، ۱۹۹۷ دانشنامه جهان اسلام. ج ۵. تهران، ۲۰۰۰؛
* گردیزی. زین الاخبار. تهران، ۱۹۸۴.

Сарчашма
--------

* Бесутун / Қ. Расулиён // Асос — Боз. — Д. : СИЭМТ, 2013. — (Энсиклопедияи Миллии Тоҷик : [тахм. 25 ҷ.] /  сармуҳаррир Н. Амиршоҳӣ ; 2011—2021, ҷ. 2). — ISBN 978-99947-33-52-4.
**Роҳи автомобилгарди Душанбе — Турсунзода — сарҳади Узбекистон** - роҳи автомобилгарди байни Душанбе ва Тошканд мебошад, ки ба роҳхати М34 (Роҳи автомобилгард) дохил мешавад.

Роҳи автомобилгард
Расми саршавии таҷдиду тармими лоиҳаи инвеститисонии роҳи автомобилгарди Душанбе—Турсунзода—сарҳади Узбекистон 7 ноябри соли 2011 баргузор шуда буд.

Тавсиф
------

Масофаи роҳи автомобилгарди Душанбе—Турсунзода—сарҳади Узбекистон 57 километрро дар бар мегирад.. Аз руи лоиҳа сохтмону таъмири 10 пул дар назар аст ва инчунин таъмири роҳҳои автомобилгарди ноҳияҳои Рӯдаки, Ҳисор и Шаҳринав низ гузаронида мешавад.. Таъмиру сохтмонро ширкати хитоии «Чайна роуд» амали кардааст. Ба таҷдиду тармими роҳ $131,3 млн. аз ҷумла $120 млн. – гранти Бонки Осиёии рушд ва $11,3 млн. – ҳиссаи Ҳукумати Тоҷикистон маблаг ҷудо карда шудааст. Даври аввали таҷдиду тармими роҳи автомобилгарди Душанбе - Турсунзода - сарҳади Узбекистон (57 километр) декабри соли 2014 ба итмом расид.

Давраи дуюми лоиҳа
------------------

Даври дуюми сохтмони роҳи автомобилгарди Душанбе - Турсунзода - сарҳади Узбекистон дар дохили шаҳри Душанбе (4,6 километр) соли 2015 сар шудааст.
Барои таҷдиду тармими роҳ $70 млн. $35 млн. – кредити ЕБРР ва $35 млн. – ҳиссаи Ҳукумати Тоҷикистон маблаг ҷудо карда шудааст.

Манобеъ
-------

1. ↑  Проект реконструкции дороги Душанбе-Турсунзаде-граница Узбекистана выполнен на 60% ИА REGNUM
2. ↑  Проект реконструкции дороги Душанбе-Турсунзаде-граница Узбекистана выполнен на 60%. 12 январи 2015 санҷида шуд. Баргирифта аз сарчашмаи аввал 3 январи 2015.
3. ↑  Душанбе - Турсунзаде - Пахтаабад/ariana.su. 12 январи 2015 санҷида шуд. Баргирифта аз сарчашмаи аввал 3 январи 2015.
4. ↑  Реконструкция автодороги Душанбе-Турсунзаде-граница с Узбекистаном завершена. 12 январи 2015 санҷида шуд. Баргирифта аз сарчашмаи аввал 3 январи 2015.
**Гран** (лот. granum — *дон, гард, зарра*) — воҳиди қадимии ченкунии масса дар асоси вазни донаи миёнаи ҷав. Дар Русия то ҷорӣ шудани системаи метрии во­ҳидҳо дар соҳаи дорусозӣ истифода мегардид. 1 гран ба 62,2 мг баробар аст. Дар системаи англисии воҳидҳо 1 грани тиҷоратӣ, дору­созӣ ва тройӣ (барои баркашидани филиззоти гаронарзиш) 64,8 мг-ро ташкил медиҳад. Дар ИМА ва Британияи Кабир то ҳол грани тройиро (ишораташ gr) дар соҳаи ҳарбӣ барои чен кардани вазни тиру зарядҳои борутдор истифода ме­баранд. Бо гран баъзан вояи доруро низ ишора мекунанд.

Эзоҳ
----

Сарчашма
--------

* Гран // Вичлас — Гӯянда. — Д. : СИЭМТ, 2015. — (Энсиклопедияи Миллии Тоҷик : [тахм. 25 ҷ.] /  сармуҳаррир Н. Амиршоҳӣ ; 2011—2021, ҷ. 4). — ISBN 978-99947-33-77-4.


|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️  Гузариш ба унсури Викидода  Фарҳангҳо ва донишномаҳо | 
* Большая каталанская
* Большая норвежская
* Большая российская (научно-образовательный портал)
* Britannica (онлайн)
* Швейцарский исторический

 |
**Анархи́зм** (аз ἀν — «бе» ва ἄρχή — «ҳокимият») — ҷараёни сиёсӣ, ки ба ҳама гуна давлату ҳокимият муросо кардан намехоҳад, низоми муайяни муносибати байни одамонро барои ҳама эътироф наменамояд, озодии номаҳдуди шахсиятро тарғиб мекунад.

Ғояҳои анархизм ҳанӯз дар асарҳои муҳаққиқони антиқӣ ва асримиёнагӣ вомехӯранд, вале ҳамчун низоми муайян бештар дар таълимоти сиёсии давраи Эҳё равшантару барҷастатар ҳувайдо шуданд. Дар шакли комилтар ғояҳои анархистиро нависандаи англис У. Годвин дар китоби «Тадқиқот дар бораи адолати сиёсӣ» (1793) асоснок намуд. Ҳамчун ҷараёни сиёсӣ анархизм дар солҳои 40 садаи XIX дар Европа пайдо гардид ва дар ташаккули он М. Штирнер, П. Прудон ва М. Бакунин саҳм гузоштанд. Ба назари онҳо муносибатҳои ҷамъиятии байни одамон бо низоми тарафайн асоснок мегардад, баробарвазнии моликият, баробарқиматии ивази мол ва хидматрасонӣ, қарзҳои бефоиз ба бунёди сохтори федеративии ҷомеа давлатро иваз менамоянд. Анархизм аз чор равияи асосӣ иборат аст: индивидуалистӣ, мютюэлистӣ, дастаҷамъӣ ва коммунистӣ. Дар маркази равияи индивидуалистӣ ғояи озодии мутлақи инсон қарор гирифтааст. Ба он М. Штирнер асос гузоштааст, ки давлатро инкор намуда, ташкилоти иҷтимоии ҷомеаро бо «иттифоқи худбинӣ (эгоистӣ)» як донистааст.

Дар асарҳои намояндагони равияи индивидуалистӣ ғояи мубодила дар заминаи «шартномаи озод» инкишоф ёфта, барои равияи мютюэлистӣ замина гузоштааст. Поягузори ин равия П. Прудон мебошад, ки мубодилаи ғайриэквивалентиро асоси беадолатӣ шумурда, инқилобро ҳамчун воситаи навсозӣ куллан рад намудааст. Асосгузори равияи дастаҷамъӣ (коллективӣ) М. Бакунин мебошад. Ӯ ҳама гуна давлатро воситаи таъқибу зулми одамон дониста, тариқи инқилоб аз байн бурдани онро зарур мешумурд. Идеали иҷтимоиашро ассотсиатсияи коргару деҳқон, дар ҳайати «федератсияи озод» ташкил медод. Тамоми фаъолияти ассотсиатсия дар асоси дастаҷамъӣ вобаста ба иштироки ҳар шахс амалӣ мешавад. Ба равияи коммунистӣ П. Кропоткин асос гузоштааст. Мабдаи таълимоташро «қонуни биосотсиологии ёрии байниҳамдигарӣ» ташкил медод, ки мутобиқи он нақши муайянкунандаро кӯшишу талоши табиии одамон ба ҳамкорӣ ташкил медиҳад. Ба андешаи П. Кропоткин ҳама чизе, ки монеи инкишоф мегардад, аз ҷумла давлат ва моликияти хусусӣ, бояд аз байн бурда шавад. Дар садаи XX анархизм дар Европа мавқеашро аз даст дод ва ҳоло фақат дар баъзе кишварҳои Америкаи Лотинӣ теъдоди ками ҷонибдорон дорад.

Эзоҳ
----

Адабиёт
-------

* Бакунин М. А. Моя философия, М. 1989;
* Ярославский Е. М. Анархизм в России, М. 1939;
* Зокиров Г. Н. Идеологияи сиёсӣ, Д. 2008.

Сарчашма
--------

* Анархизм // А — Асос. — Д. : СИЭМТ, 2011. — (Энсиклопедияи Миллии Тоҷик : [тахм. 25 ҷ.] /  сармуҳаррир А. Қурбонов ; 2011—2021, ҷ. 1). — ISBN 978-99947-33-45-3.
**Готтлиб Вилҳелм Даймлер** (олмонӣ: *Gottlieb Wilhelm Daimler*; 17 марти 1834, Шорндорф — 6 марти 1900, Бад Канштатт, Штуттгарт — муҳандиси олмонӣ, тарроҳ ва санъатгар.

Якҷоя бо Вилҳелм Майбах Даймлер яке аз аввалин мошинҳо ва якчанд намудҳои муҳаррикҳои бензини дарунсӯзро тарҳрезӣ кардааст.

Зиндагинома
-----------

Готлиб Вилҳелм Даймлер писари нонпаз аз шаҳраки Шорндорф наздикии Штуттгарт буд. Баъди хатми мактаби ибтидоӣ дар соли 1847 ӯ корро аз шогирдии силоҳсоз оғоз намуд. Соли 1857 Даймлер дар Донишкадаи политехникии Штуттгарт таҳсилро оғоз кард. Баъди таҳсил дар кишварҳои мухталифи Урупо: Фаронса, Инглистон ва Белгия сафар ва кор намуд.

Соли 1867 Даймлер бо Эмме Кунтс, духтари дорӯсоз издивоҷ кард.

Мотосикли Даймлер бо ДВС соли 1885
Дар охири соли 1885 Даймлер ва Майбах муҳаррики аввалини худро сохтанд. Дар соли 1885 онҳо ҳамчунин карбюраторро фикр карда баромаданд. Моҳи августи 1885 Даймлер барои аввалин мотосикл ("Daimler Reitwagen") бо муҳаррики хурди насбшуда дар рамаи чубин ва ҳамчунин чархҳои чубин патент гирифт. Моҳи ноябри соли 1885 дар Олмон пойга баргузор гардид, Паул Даймлер, писари Готлиб Даймлер қад-қади дарёи Неккар, бо суръати 12 км/соат дар он 3 км ронд.

Эзоҳ
----

1. 1 2
2. 1 2  Энциклопедия Брокгауз (нем.) / Hrsg.: Bibliographisches Institut & F. A. Brockhaus, Wissen Media Verlag
3. 1 2  *Bibliothèque nationale de France* идентификатор BNF (фр.): платформаи додаҳои боз — 2011.

Пайвандҳо
---------

* Научно-технический энциклопедический словарь
* Большой энциклопедический словарь

Сарчашма
--------

Шаблон:Шахс-нопурра
Дар Аморати Бухоро ба монанди Шаҳрисабз, Китоб, Бойсун, Деҳнав, Ҳисор, Қаротегин, Дарвоз, Кӯлоб, Қӯрғонтеппа ва дигар мулкҳои бекигариҳои Бухорои Шарқӣ буданд, ки ҳокимонашон худро мустақил ҳисобида, ба амир сар намефароварданд. Амир Музаффар с.1870 бори дуюм ба Ҳисор лашкар кашид ва мардумашро ба хун оғушта намуда ба тобеъияташ даровард. Худи ҳамон сол амир барои забти Кӯлоб дастаҳои худро бо роҳбарии Яъқуббеки қӯшбегӣ фиристод. Ҳокими Кӯлоб – Сарахон ба Афғонистон гурехт. Дар натиҷа, Яъқуббек бе муҳориба мулкҳои Кӯлоб, Балҷувон, Қӯрғонтеппа ва Қубодиёнро гирифт. Амалиёти минбаъдаи қӯшунҳои аморати Бухоро барои забти Қаротегину Дарвоз нигаронида шуда буд. Баҳори с.1878 амир Музаффар қувваи бисёреро бо сарварии Худойназар ба Дарвоз фиристод. Онҳо аввал қалъаи мустаҳками Кафтархона, сипас Қалъаи Хумбро забт намуда, мулки Дарвозро низ ба тобеияти Аморати Бухоро дароварданд. 

Барои идораи мулкҳои Бухорои Шарқӣ онҳоро ба бекигариҳо тақсим намуда, ба онҳо шахсони наздики амирро таъйин карданд. 

Дар охири асри XIX ба Аморати Бухоро чунин бекигариҳои Бухорои Шарқӣ шомил буданд: 

* Бекигарии Балҷувон,
* Бекигарии Бойсун,
* Бекигарии Дарвоз,
* Бекигарии Деҳнав,
* Бекигарии Кӯлоб,
* Бекигарии Қаротегин,
* Бекигарии Қубодиён,
* Бекигарии Қӯрғонтеппа,
* Бекигарии Ҳисор,
* Бекигарии Шеробод,
* Бекигарии Юрчӣ.
*

Адабиёт
-------

* Искандаров Б. Аморати Бухоро, ЭСТ, ҷ. 1. - Душанбе, 1978;
* Исмоилова Б. История Бухарского эмирата. - Х. 2005;
* Ғафуров Б. Тоҷикон, ҷ. 2. - Душанбе, 1985;
* Ҳотамов Н. Таърихи халқи тоҷик. - Душанбе, 2007

Нигаред
-------

* Бухорои Шарқӣ
* Тобеъ намудани Бухорои Шарқӣ

Манобеъ
-------
**Гоҳанбор**, (форсӣ: گاهنبار‎), **гоҳбора**, **гаҳанбор** — дар гоҳшумории дини зардуштӣ шаш рӯз, ё шаш гоҳ (ҳангом, замон), ки гӯё дар ин муддат Худованд, Замин, Осмон ва тамоми мавҷудоту махлуқотро офаридааст.

Тибқи китоби Занди зардуштиён Худо оламро дар шаш гоҳ (яъне шаш ҳангом) офарид ва ибтидои ҳар гоҳ ҷашни бузург ба муддати панҷ рӯз гирифта мешавад. Гоҳҳо ҳар яке соҳиби ном ва тавсифи худанд: Гоҳанбори аввал Маидйа заремайа ном дорад, ки рӯзи 15-уми урдубиҳиштмоҳи қадим (Хуршедрӯз) аст. Ривоятест, ки гӯё Худованд аз ибтидои ин рӯз то 40 рӯз Осмонро офарида ба охир расонд. Ин ҷашн панҷ рӯз аз рӯзи 11-ум то рӯзи 15-уми Урдибиҳишт (Дай ба Меҳр) давом меёфт. Чор рӯзи аввал омодагӣ ва рӯзи панҷум Ҷашни Бузург барпо мегардид. Мутобиқи тақвими имрӯзӣ ин ҷашн ба 4 май мувофиқ меояд. Гоҳанбори дуввум Маийушам (ба маънои миёнаи тобистон) ном дорад ва он 11-и Тирмоҳи қадим аст. Аз аввали оғози он то 60 рӯз Худо обро офарид. Аз 101-умин рӯзи сол оғоз ёфта то 105-умин рӯзи сол, аз моҳи Тир то Дай ба Меҳри ҳамин моҳ идома дорад. Ба тақвими ҳозира ин ҷашн 3 июл фаро мерасад. Гоҳанбори севвум Патйашҳим (яъне донаовар) ном дорад ва он аштод (ҳаштод) рӯз аст, ки оғози он ба 23-юми шаҳривармоҳи қадим рост меояд. Худованд аз ин рӯз то 75 рӯз Заминро офарид. Бо тақвими ҳозира ба 16 сентябр мувофиқ меояд. Гоҳанбори чорум Айасрем (Айсрима‒бозгашт ба хона) ном дорад ва 80 рӯз аст ва оғозаш аз 26-уми меҳрмоҳи қадим аст, яъне аз Аштодрӯзи моҳи Меҳр то Анирон рӯзи ҳамин моҳ идома дорад. Парвардгор аз ин рӯз то 30 рӯз офариниши тамоми анвои рустаниҳо (гиёҳҳову дарахтон)-ро ба охир расонд. Ба гоҳшумории имрӯза ба 16 октябр мутобиқ аст. Гоҳанбори панҷум Маидйарем (Маидйоирйа-миёни сол) ном дорад ва он Меҳррӯз аст, ки аз 16 Баҳманмоҳи қадим оғоз мегардад. Дар рӯзҳои Дай ба Меҳр то ба Фаровардин рӯзи моҳи Дай фаро мерасад. Ҳақ таъоло аз ин рӯз то 80 рӯз 282 навъи ҳайвонот-парандаву чарандаву даранда офарид. Дар гоҳшумории ҳозира ба 4 январ мувофиқ меояд. Гоҳанбори 6-ум Ҳамаспадмадам (Ҳамаспадмаедайа ‒ҳаракати сипоҳ) ном дорад. Он 11-и Даймоҳи қадим аст яъне ҷашнгирии он аз 25 то 29-уми Исфандмоҳ идома меёбад. Худо аз ибтидои ин рӯз то 75 рӯз инсонро офарид. Дар гоҳшумории имрӯза ба 20 март мувофиқ меояд. Пас аз ин ҷашн рӯзи 1-уми Фарвардинмоҳ (21 март) Наврӯз фаро мерасад. Бад-ин тартиб Худованд оламро дар шаш марҳала биёфарид.

Ҷашнҳои панҷрӯзие, ки дар ибтидои ҳар гоҳ таҷлил мешуданд, аз ҳамдигар дар фосилаҳои мутафовит баргузор мегардиданд. Гоҳанбори Маидйа заремайа дар 45-умин рӯзи сол, Маийушам дар 105-умин рӯзи сол, Патйашҳим (шаҳим) дар 180-умин рӯзи сол, Айасрем (иётҳарим) дар 210-умин рӯзи сол, Маидйарем дар 290-умин рӯзи сол, Ҳамаспадмадан (ҳамспатҳдим) дар 365-умин рӯзи сол таҷлил мешуданд.

Эзоҳ
----

Адабиёт
-------

* Фарҳанги забони тоҷикӣ. Ҷ. 1. М. 1969;
* Берунӣ Абурайҳон. Осору-л-боқия. Д. 1982;
* Авесто. Д. 2001;
* Авесто. Д. 2014;
* پور داود. یشتها. دو جلد، تهان، 1347 ش.ر.

Эзоҳ
----

Сарчашма
--------

* Гоҳанбор / Диловаров М. Раҳматов Б. // Вичлас — Гӯянда. — Д. : СИЭМТ, 2015. — (Энсиклопедияи Миллии Тоҷик : [тахм. 25 ҷ.] /  сармуҳаррир Н. Амиршоҳӣ ; 2011—2021, ҷ. 4). — ISBN 978-99947-33-77-4.
**Ҷамоати Ҳайдар Усмонов** — ҷамоатест дар ноҳияи Бобоҷон Ғафурови вилояти Суғди Тоҷикистон.

Сохтори маъмурию ҳудудии ҷамоат
-------------------------------

Ҷамоати деҳоти Ҳ.Усмонов соли 1969 бо қарори Шӯрои Олии Ҷумҳурии Тоҷикистон ташкил ёфтааст. Масоҳати умумии ҷамоат 685 гектар мебошад. Шумораи аҳоли ба 01.01.2013 – 37458 нафар буда, 6152 хоҷагиро дар бар мегирад. Дар ҳудуди ҷамоат 2 адад корхонаи саноатӣ, 6 адад мактабҳои таҳсилоти умумӣ, 1 адад мактаби асосӣ, 1 адад мактаб-гимназияи «Нур», 1 адад кӯдакистон, 1 беморхона, 3 маркази саломатӣ, 6 адад хонаи саломатӣ, 40 адад марказҳои хидматрасонӣ ва нуқтаҳои савдо, 2 клуб ба мардуми ҷамоат хидмат мерасонад.Номи Ҳ.Усмонов ба ифтихори иштирокчии мубориза барои барпо кардани Ҳокимияти советӣ дар шимоли Тоҷикистон гузошта шудааст. Деҳаҳои Рӯмон, Шайхбурҳон, Пуличуқур, Қулангир, Ҷӯи Қозӣ ва минтақаи А.Зиёевро дар бар мегирад. Дар деҳаи Кулангир дар қисми шарқии ҷамоат ҷойгир буда, равоят аст, ки замоне бошишгоҳи кулангҳо будааст. Шаҳриён фурсати фароғат омада, мурғони дилпазирро шикор мекардаанд. Шуғли асосии деҳа деҳқонӣ мебошад. Деҳаи Шайхбурҳон дар канори деҳа мазори рамзии Барҳонидани Қилич ҷойгир аст, ки номи деҳа нигаҳдори номи ин шахс мебошад. Мардуми деҳа асосан ба соҳибкорӣ шуғл меварзанд. Деҳаи Пуличуқур маънои пулест, ки дар чуқурӣ ҷойгир мебошад. Мардуми деҳа бо соҳибкорӣ ва ҳунармандӣ машғул мебошанд. Деҳаи Рӯмон дар ақидаҳо омадааст, ки аз калимаи арабии «Руммон» буда, маънояш анорзор мебошад.

Шароитҳои табиию иқлимӣ ва захираҳо
-----------------------------------

Мардум
------

|  |  |
| --- | --- |
| **Сол** | 2015 |
| **Аҳолӣ,  ҳазор наф.** | 37 |

Деҳоти ҷамоат
-------------

|  |
| --- |
| **Ҷамоати Ҳайдар Усмонов** |
| Деҳа | Аҳолӣ |
| Рӯмон |  |
| Кӯйи Қозӣ |  |
| Қулангир |  |
| Пуличуқур |  |
| Шайхбурҳон |  |

Эзоҳ
----

1. ↑  Ҷамоати деҳоти Ҳ.Усмонов. 30 январи 2016 санҷида шуд. Баргирифта аз сарчашмаи аввал 16 апрели 2017.
2. ↑  Феҳристи номи маҳалҳои Тоҷикистон. — Душанбе: Сарредаксияи илмии Энсиклопедияи Миллии Тоҷик, 2013. — 332 с.

|  |  |
| --- | --- |
| Тоҷикистон | *Ин мақолаи нопурра аз ҷуғрофияи Тоҷикистон мебошад.Шумо метавонед бо пурра кардани ин ба Википедия кумак кунед.* |
**Гран-Чако** (исп. *Gran Chaco*, аз испании gran — калон ва chaco, ба забони гварни — майдони шикор) — ноҳияи ҳам­во­ри табиӣ дар Амрикои Ҷанубӣ, байни 18 ва 30° а. ҷ. байни доманакӯҳҳои Анд ва пуштакӯҳи Бразилия дар ғарб ва шарқ, ҳамвории Маморе ва пастии Ла-Платс дар шимол ва ҷануб; дар ҳудуди Боливия, Парагвай ва Аргентина. Баландиаш аз 50 м дар шарқ то 500—600 м дар ғарб.

Иқлими қисми шимолиаш субэкваторӣ, қисми марказиаш — тро­пи­кӣ, қисми ҷанубиаш — субтропикӣ. Ҳарорати миёнаи январ 28-30° (баландтарин — 47°), июл 12-16°. Миқдори бориш аз 500 ва 800 мм дар ҷануб ва ғарб то 1200 мм дар шимолу шарқ. Дарёҳои асосиаш Парона ва Парагвай. Дар ғарби Гран-Чако кӯлҳои шӯр дар атрофаш ботлоқзорҳо мав­ҷу­данд. Хокаш сурхи дорчинӣ. Гран-Чакоро бешаҳои сираки дарахтони хушкидӯст, паттазор ва ксерофитӣ пӯшондаанд. Ҳайвоноташ гуногун: тапир, гавазни ботлоқӣ, пума, юзи ало, шутурмурғ, сагобӣ, инчунин парандаҳо ва хазанда­ҳову ҳашароти сершумор. Манзараи табиии Гран-Чако хуб боқӣ мон­дааст, чунки зичии аҳолӣ кам аст. Қабилаҳои камшумори ҳин­дуҳо, асосан, дар наздикии дарёҳо зиндагӣ мекунанд. Аҳо­лӣ бо тайёр кардани чӯбу тахта, шикор, дар ҷануб бо чор­во­дорӣ (асосан гӯсфандпарварӣ) машғул аст. Дар соҳили дарёҳо найшакар ва пахта парвариш мекунанд. Конҳои наф­ту газ дорад.

Боғҳои миллӣ: Каа-Лядел-Гран-Чако (Боливия) — бузургтарин дар Амрикои Ҷанубӣ (34 ҳазор км²); Амборо (Боливия, дар он 638 намуди рустанӣ мерӯяд ва 712 намуди парандагон сукунат доранд).

Эзоҳ
----

Сарчашма
--------

* Гран-Чако // Вичлас — Гӯянда. — Д. : СИЭМТ, 2015. — (Энсиклопедияи Миллии Тоҷик : [тахм. 25 ҷ.] /  сармуҳаррир Н. Амиршоҳӣ ; 2011—2021, ҷ. 4). — ISBN 978-99947-33-77-4.
**Мулк** (лот. Lathyrus sativus) — гиёҳи яксолаест аз оилаи лӯбиёиҳо.

Тавсифоти гиёҳшиносӣ
--------------------

Ба­ландиаш 30—100 сантиметр; пояи рост, барги мураккаб (аз 1 ҷуфт баргча иборат), гули бунафш, сурх, гулобитоб, сафеди кабудтоби бунафш, ғилофаки 2—6-тухма, тухми дорчинии холдор дорад.

Моҳҳои июн—июл гулу мева мекунад.

Густариш
--------

Мулк дар кишварҳои баҳри Миёназамин, Осиёи Хурд, Хитои Ғарбӣ, Ҳимолой ва ва кишварҳои собиқ Шӯравӣ (Қисми Аврупоӣ, Кавказ, Си­бири Шарқӣ, Оси­ёи Миёна) кишт мешавад. Мулк дар Тоҷикистон аз замонҳои қадим маълум аст. Ҳоло онро бештар дар водиҳои Панҷ ва Ванҷ мекоранд. Мулки худрӯй маълум нест. Мулки мазрӯъ ба осонӣ худрӯй мешавад. Мулки мазрӯи худрӯй дар қаторкӯҳҳои Зарафшон, Ҳисору Дарвоз, ноҳияҳои Тоҷикистони Ҷанубӣ, Шарқӣ ва Помири Ғарбӣ мерӯяд.

Корбурд
-------

Мулк зироати ғизоию техникӣ ва хӯроки чорвост. Аз кишти омехтаи Мулк ва хӯшадорҳо хошоки хушсифат мегиранд. Орди дони Мулкро ба хӯроки чорво ҳамроҳ мекунанд. Сафедаи Мулкро чун ашё барои тайёр намудани пластмасса, локу ранг ва ғайра ба кор мебаранд.

Эзоҳ
----

1. ↑  Об условности указания класса двудольных в качестве вышестоящего таксона для описываемой в данной статье группы растений см. раздел «Системы APG» статьи «Двудольные».

Адабиёт
-------

* Флора Таджикской Советской Социалистической Республики, том 5, Ленинград, 1978.

Сарчашма
--------

* Энциклопедияи Советии Тоҷик : [дар 8 ҷ.] / сармуҳаррир  А. С. Сайфуллоев. — Д. : СИЭСТ, 1978—1988.
**Афзалӣ**  (أفضلی) Хоҷа Муҳаммад (соли таваллуд ва вафот номаълум) - шоири тоҷик (асри 16).

Зодгоҳаш Бухоро. Тазкиранигор Хоҷа Ҳасани Нисорӣ дар «Музаккиру-л-аҳбоб» Афзалиро чун шоир ва донишманди машҳури давр тавсиф кардааст. Ҳукмрони замон Убайдуллоҳхони Шайбонӣ (ҳукмронӣ 1533-39) ӯро ба мансаби садр таъйин карда буд. Афзалӣ аз илми ҳайат огоҳӣ дошта, дар ин ҷода пайрави Алии Қушчӣ ва Муҳаммад Мазид будааст. Дар охири умр барои саркашию густохӣ аз мансаб ронда шуд ва гӯшанишиниро ихтиёр намуд. Аз эҷодиёташ намунаҳо ба тавассути тазкираҳо расидаанд:

Аз эҷодиёт
----------

> Манеҳ по мансаберо дар миёна,  
> 
> Ки тири азлро гардӣ нишона.  
> 
>   \*\*\*  
> 
> Зи мансаб рӯй дар бемансабӣ неҳ,  
> 
> Зи ҳар мансаб туро бемансабӣ беҳ.
> 
>

Эзоҳ
----

Адабиёт
-------

* Афзалӣ / У. Назиров // Асос — Боз. — Д. : СИЭМТ, 2013. — (Энсиклопедияи Миллии Тоҷик : [тахм. 25 ҷ.] /  сармуҳаррир Н. Амиршоҳӣ ; 2011—2021, ҷ. 2). — ISBN 978-99947-33-52-4.

* Нисорий Ҳасанхожа. Музаккири аҳбоб. Тошканд, 1993.
**Сабабҳои оғоз намудани парвандаи ҷиноятӣ** - сарчашмаҳое мебошанд, ки аз он маълумот оид ба ҷиноятҳои тайёршуда истода ва ё содиргардида мақомоти таҳқиқ, тафтиши пешакӣ, прокуратура ва суд мегиранд, инчунин аломатҳои таркиби ҷиноятро бевосита ошкор кардани шахсони мансабдор, ки барои қабули қарори сар кардани кори ҷиноятӣ уҳдадор мегарданд. Сабабҳои оғоз намудани кори ҷиноятиро қонунгузории мурофиаи ҷиноятӣ пешбинӣ намудааст (қ.1. м.ЮЗ КМҶ). Сабабҳои оғоз намудани парвандаи чиноятӣ аризаву мактубҳои шаҳрвандон, маълумотҳои корхонаву ташкилотҳо, муассисаҳо ва шахсони мансабдор; мақолаҳо, хабарҳо ва мактубҳое, ки дар матбуот чоп шудаанд, ба гуноҳи худ иқрор шуда омадан; аломатҳои ҷиноятро бевосита ошкор кардани мақомоти таҳқиқ, муфаттиш, прокурор ва ё суд мебошанд.

Нигаред низ
-----------

Ҷиноят

Эзоҳ
----

1. ↑  Фарҳанги истилоҳоти ҳуқуқ / Зери таҳрири Маҳмудов М.А. - Душанбе: ЭР-граф, 2009. - с. 401
**Сантя́го-де-Грана́да** (исп. *Santiago de Granada*) — шаҳр дар ҷанубу ғарби Никарагуа, маркази маъмурии департаменти Гранада, бандар дар соҳили шимолу ғарбии кӯли Никарагуа (Косиболка). Аҳолиаш 84000 нафар (2014).

Таърих
------

Соли 1524 аз тарафи испониёиҳо ба шарафи ш. Гранадаи Испания бунёд ёфтааст. Яке аз шаҳр­ҳои қадимтарини Амрикои Марказӣ, ки солҳои 1665-70 роҳ­зан­ҳои баҳрӣ онро ғасб намуда буданд. Дар давраи му­ста­м­ликадорӣ маркази му­ҳимми тиҷорат бо бандар­ҳои соҳи­ли Атлантика буд. Дар нимаи 1-уми асри 19 барои ба пой­тахти мамлакат табдил ёфтан бо ш. Леон ра­қо­бат дошт. Гранада маркази сайёҳӣ аст. Фурӯши чӯбу тахта, ис­теҳсоли рав­ға­ни рустанӣ ва шакар тараққӣ кардааст. Дар музофоти Гранада плантатсияҳои қаҳва, найшакар, какао, банан мавҷуданд. Кӯ­чаҳояш рости камбар. Дар Гранада иморатҳои сершумори давраи мустамликадорӣ, аз ҷумла Каса де лос Лионес («хонаи шерҳо»), Каса Натал, Сор Мария, Ромеро Менесес, Каса Ксалтева, Калисои ҷомеъ (соли 1583 сохта, соли 1915 боз­созӣ шудааст), калисои Нуэстра ‒ Сенйора-де-Гудалупе (1626), Ла Мерсед (1539, соли 1783 бозсозӣ шудааст), Ксал­тева (миёнаҳои асри 19), қалъаи Форталеса Ла Полвора бо манора (1748), дайри Франсискаи Му­қад­дас (1585) бо осорхона, маҷмӯаи меъмории майдони Истиқ­ло­лият бо сутуни ёдбуди Калисои хурди Марями Оксиядор, бинои бозори марказӣ (1892), қадимтарин вокзали р. о. (1882) боқӣ мон­даанд. 4 км дуртар аз Гранада мамнуъгоҳи ша­па­лакҳо воқеъ аст. Аз ҷазираи Гранада дар наздикии соҳили ҷази­раи Никарагуа саёҳат бо катерҳо ташкил карда шудааст. Гранада бо ҷан­гал­ҳои тропикии хушк иҳота шудааст. Дар ҷану­бу ғарби Гранада вулкани Момбачо (1344 м, аз соли 1999 мин­та­қаи табиии ҳифзшаванда) ҷойгир аст.

Эзоҳ
----

1. ↑  GEOnet Names Server — 2018.

Сарчашма
--------

* Гранада // Вичлас — Гӯянда. — Д. : СИЭМТ, 2015. — (Энсиклопедияи Миллии Тоҷик : [тахм. 25 ҷ.] /  сармуҳаррир Н. Амиршоҳӣ ; 2011—2021, ҷ. 4). — ISBN 978-99947-33-77-4.
**Сабзавор**, **Сабзивор** (форсӣ: سبزوار‎) — шаҳре дар ғарби устони Хуросони разавӣ, шимоли шарқи Эрон аст, ки номи пешинаш Байҳақ аст. Сабзавор аз муҳимтарин марказҳои ҷамъиятӣ, донишгоҳӣ, фарҳангӣ, исломӣ ва таърихии шимоли шарқи Эрон ба шумор меояд ва ба унвони яке аз намодҳои таъриху илми Эрон матраҳ шудааст.

марказҳои илмиву донишгоҳӣ ва ҳамчунин ҳавзаҳои илмияи ин шаҳр аз қидмате дерина бархурдоранд. Донишгоҳи улуми пизишкии Сабзивор, Донишгоҳи Ҳакими Сабзиворӣ ва Донишгоҳи озоди исломӣ донишгоҳҳои муҳимми ин шаҳр мебошанд. Ҳамакнун 14 донишгоҳу муассисаи омӯзиши олии бузург дар ин шаҳр машғул ба кор мебошанд.

Пас аз ҳамлаи муғул ба салтанати Хоразмшоҳ, ҳукумати Сарбадорон эҷод гардид, ки муддате бар қисматҳое аз Эрон ҳукумат карду пойтахти ин ҳукумат Сабзавор буд. Ҳукумати Сарбадорон аввалин ҳукумат бо гароиши шиъаи дувоздаҳимомӣ дар Эрон буд.

Номи Сабзавор
-------------

Номи қадими Сабзавор, Байҳақ аст. Байҳақро пеш аз ислом, «беҳа» ё беҳин ё беҳаг (яънии ҷоии некӯ ё беҳтарин ноҳия дар ин минтақа аз машриқи Эрон дар асри сосонӣ) мегуфтаанд. «Беҳа», ки миёни Нишобур дар машриқ ва Қумис дар мағриб воқеъ будааст, бар сари Роҳи Абрешим (аз Чин то Баҳри миёназамин) қарор дошта ву ба унвони яке аз марказҳои тамаддунии эронии пеш аз ислом, махсусан дар асри Ашкониёну Сосониён обод будааст, ки баъдҳо онро Сабзавор хонданд.

Дар «Таърихи Байҳақ» омадааст: 

> Ва Сабзавор шаҳре бузург шуд бо анвоъи дарахти мевадору соябахш, пас мардумони онро Собзвор навиштанду гуфтанд «*Сабзавор каҷаноти таҷрӣ мин таҳт‌а-л-анаҳор*».

Эзоҳ
----

1. ↑  سبزوار؛ نماد تاریخ. *www.ettelaat.com*. 19 январи 2021 санҷида шуд. Баргирифта аз сарчашмаи аввал 27 январи 2021.
2. ↑  Амин, Сайид Алинақӣ (1382). Торихи Сабзивор. Ба кӯшиши профессур Саййид Ҳасани Амин. Теҳрон: Доиратулмаъорифи Эрон‌шносӣ. — с. 41. — ISBN 964-93967-5-6.
3. ↑  Байҳақӣ, Абулҳасан Алӣ ибни Зайд (1361) [қарни шашуми ҳиҷрӣ]. Баҳманёр, Аҳмад, веростор. Торихи Байҳақ. Бо муқаддамаи Аллома Мирзо Муҳаммад ибни Абдулваҳҳоби Қазвинӣ. с. 43.

Пайвандҳо
---------

* Шумори аҳолии шаҳрҳои Эрон

| ⚙️ Сабзавор |
| --- |
| Парчами Эрон | 
* Бардискан
* Баҷестон
* Бохарз
* Гунобод
* Давлатобод
* Даргаз
* Доварзан
* Калот
* Кошмар
* Қадамгоҳ
* Қӯчон
* Машҳад
* Неқаб
* Нишопур
* Раштхор
* Риваш
* Сабзевор
* Сараxс
* Солеҳобод
* Тарқабеҳ
* Тойбод
* Турбатиҷом
* Таурбатиҳайдария
* Чинарон
* Ҷағатой
* Халелобод
* Хоф
* Файзобод
* Фаремон
* Фирӯзеҳ
* Чинарон
* Шештамад

 |
**Афидофагҳо** (аз лотинӣ aphis – ширинча ва юнонӣ phagos – мехӯрам), як навъи ҳашарот. Ғизои Афидофагҳо ширинчаҳо мебошанд. Асосан дар ноҳияҳои пахтакор дучор меоянд. Барои маҳв кардани ширинчаҳои пахтазор какана, тилочашмак, сирфидҳо, трипсу кайкҳои даранда ва ғайра аҳаммият доранд. Дар кам кардани миқдори зараррасонҳои табиат хусусан аҳаммияти какана ва тилочашмак назаррас аст. Онҳо дар баробари ширинча тортанаккана, тухм ва кирминаи пулакчаболҳои ноболиғ, инчунин кирминаи фитономусро низ нест менамоянд. Дар организми ширинчаи рустаниҳое, ки бо мақсади киштгардони пахта кошта шудаанд, бисёр навъҳои афидофагҳо (аз оилаи Aphidiidae, Aphelinidae, Miscogasteridae, Cynipidae ва ғайра) сукунат ихтиёр мекунанд. Ин навъ афидофагҳо эндопаразит (паразитҳои махсуси дохилӣ) буда, дар бадани ширинча тухм мегу­зоранд. Аз тухм афидофагҳо ба вуҷуд меоянд ва дар натиҷаи инкишоф ёфтани онҳо ширинча нобуд мешавад. Барои нобуд кардани зараррасонҳои зироат хусусан афидиидҳо аҳаммияти фаровон доранд.

Адабиёт
-------

* Асос — Боз. — Д. : СИЭМТ, 2013. — 664 с. — (Энсиклопедияи Миллии Тоҷик : [тахм. 25 ҷ.] /  сармуҳаррир Н. Амиршоҳӣ ; 2011—2021, ҷ. 2). — ISBN 978-99947-33-52-4.

* Исанчев В. В. Защита растений от вредителей. М. 2002.
Ин вожа дигар маъноҳо низ дорад, Афина-ро бубинед.

**Афина** — дар асотири Юнони Қадим илоҳаи хирадмандӣ ва ҷанги боадолат. Тибқи ривоёт Афидофагҳо мусаллаҳ аз сари Зевс пайдо шудааст. Гӯё Зевс ҳамсари худ Метидаро ҳангоми дар батни ӯ будани Афидофагҳо фурӯ бурда бошад. Афина дар муборизаи худоён бо бузургҷуссагони саҳрои Флегрей ширкат намуда, ба бисёр қаҳрамонон — Персей, Одиссей, Ҳеракл мадад расондааст. Дар баҳсе бар Посейдон ғолиб омада, ҳомии давлати Афина шуд. Дар Акрополи Афина ҳайкалҳои машҳури биринҷии Афина сохта шуда буданд. Дарахти муқаддаси Афинаҳо зайтун, ҳайвони муқаддас мор ва парандаи муқаддаси Афина бум маҳсуб мешавад.

Дар асотири Руми Бостон ба Афина Минерва мувофиқат мекунад.

Эзоҳ
----

1. 1 2 3 4 5

Адабиёт
-------

* Афина // Асос — Боз. — Д. : СИЭМТ, 2013. — (Энсиклопедияи Миллии Тоҷик : [тахм. 25 ҷ.] /  сармуҳаррир Н. Амиршоҳӣ ; 2011—2021, ҷ. 2). — ISBN 978-99947-33-52-4.
Минтақаҳои наздисарҳадӣ ва маъмуриятҳои қабилавии дар сатҳи федеролӣ назоратшаванда. 
**Дера Исмоилхон** ( англ. Frontier Region Dera Ismail Khan ), — минтақаи наздисарҳадӣ, як воҳиди хурди маъмурӣ дар Минтақаҳои қабилавии дар сатҳи федералӣ идорашавандаи Ҷумҳурии Исломии Покистон аст. Ин минтақаро афсари ҳамоҳангсозии ҳавзаи Дера Исмоилхон идора мекунад . Идоракунии умумии минтақаҳои наздисарҳадӣ тавассути котиботи ҳудудҳои қабилавӣ, ки дар шаҳри Пешовар ҷойгиранд, амалӣ карда мешавад .

Ҷуғрофиё ва иқлим
-----------------

Минтақа дар қисми теппаи кӯҳҳои Сулаймон ҷойгир аст  .

Аҳолӣ
-----

Қабилаи асосии паштун дар минтақаи Бҳиттани аст  .

Инчунин нигаред
---------------

* Минтақаҳои қабилавии дар сатҳи федералӣ идорашаванда
* Дера Исмоилхон (ҳавза)

Эзоҳ
----

1. ↑  Administrative System(пайванди дастнорас — *таърих*).  FATA Secretariat. Баргирифта аз сарчашмаи аввал 17 сентябри 2008.
2. 1 2  Historical background and administrative profile of the FR Kohat(пайванди дастнорас — *таърих*).  FATA Secretariat. Баргирифта аз сарчашмаи аввал 20 сентябри 2008.

Пайванд
-------

* Ҳукумати ҳудудҳои қабилавии дар сатҳи федералӣ идорашаванда (англ.) )
* Вазорати федералии давлатҳо ва минтақаҳои наздисарҳадии Покистон (англ.) )
**Сурурд** - сози мусиқии қадимае, ки дар тамоми кишварҳои исломӣ маъмул гашта буд ва онро бо мизроб менавохтанд. Қабл аз асрҳои VII-VIII бо унвони «Барбат» машҳур буда, «Уд» шакли арабикунонидаи он аст.
Бино ба маълумоти маъхазҳои истилоҳи «Уд» аз истилоҳи «Барбат» дида, баъдтар пайдо шудааст. Яъне уд ҳамон сози барбати мардуми форситабор аст, ки дар асрҳои VI-VII комилан аз чӯби яклухт сохта шуда, дасташ кӯтоҳ будааст ва бо фосилаи квартал ҷӯр мешудааст. Ин тарзи ҷӯри уд дар қарнҳои баъдина низ нигоҳ дошта шудааст. Барбат ҳанӯз дар асри VII дар Сурия, Миср, Хитой маъмул гардида буд. Пас аз истилои араб паҳн ва бо унвони «Уд» машҳӯр гардид.
Уд-и классикӣ дар асрҳои IX-XII чанде такмил ёфта, баъдан бидуни тағйироти ҷузъӣ то имрӯз дастраси мо гаштааст, шабеҳи ҳамон *барбати суғдӣ* буда, панҷ тори абрешим дорад, ки номи онҳо (аз боло ба поён) зер,мусано,мусаллас,бам, ҳад мебошад. Дар охирҳои асри VIII аввали асри IX дар торҳои поён (зер) –и он ба ҷои торҳои абрешими сими филиззӣ истифода шуд.
Уд дар нимаи дуюми асри XX дар устохонаи илмӣ- таҷрибавии назди Консерваторияи давлатии шаҳри Тошкент аз нав такмил ёфт, ки ба он тори шашум илова карда шуд. торҳои ин шакли уд синтетикӣ буда, бо фосилаи кварта ҷӯр мешаванд: тори якум ре-и октаваи дуюм, тори дуюм ля-и октаваи якум, тори сеюми ми-и октаваи якум, тори чорум ре-и октаваи якум, тори панҷум ля-и октаваи хурд ва тори шашум ми-и октаваи хурд. Диапазони (фосилаи мобайни садои аз ҳама паст аз ҳама боло) он аз нотаи ми-и октаваи хурд то нотаи ля-и октаваи дуюмро дар бар мегирад. Нотааш дар калиди скрипка сабт мешавад ва аз навишташ як октава паст садо медиҳад. Ҳаҷми овозии уд регистри мобайн ва пастро фаро гирифта, ҳамчун сози якканавозӣ ва ансамблӣ истифода мешавад. Ду хели сози уд: бепарда ва пардадор (пардаҳо филиззӣ буда, дар даста насб шудаанд) мавҷуд аст.
Ҳоло уд асосан дар Арманистон, Эрон, мамлакатҳои араб маъмул аст.
Соли 1987 дар Тоҷикистон усто Давлат аз рӯи тасвирҳои қадими сози уд-ро комилан аз нав сохт, ки шаклан аз сохти уд-и тошкандӣ фарқ мекунад, ва ҳоло дар истифодаи ансамбли мақомхонони кумитаи давлатии Тоҷикистон оид ба телевизион ва радиошунавонӣ аст. Яке аз аввалин уднавозони имрӯзаи тоҷик Абдувалӣ Абдурашидов ва Насриддин Алиев мебошад.

Адабиёт
-------

* Энциклопедияи адабиёт ва санъати тоҷик. Ч.З.\\ ЭМТ Душанбе 2004с;
* Вызго Т.С музыкальне инструменты средней Азии \\ Исторические очерки. – М, «Музыка» 1980г; Петросянц А.И. Инструментоведение \\ Узбекские народные инструменты. – Тошкент,1980г.

Адабиёт
-------

* Энциклопедияи Советии Тоҷик : [дар 8 ҷ.] / сармуҳаррир  А. С. Сайфуллоев. — Д. : СИЭСТ, 1978—1988.
**Хуáн Грис** (исп. *Juan Gris*, номи аслӣ: ***Хосе Викториано Кармело Карлос Гонсалес Перес*** (исп. *José Victoriano González-Pérez*); 23 март 1887[…], Мадрид — 11 май 1927[…], Булун-Бийонкур ё Порис) — наққош, тарроҳ, мусаввир ва нависандаи испониёӣ.

Зиндагинома
-----------

Аслан дар Фаронса кор кардааст. Яке аз устодони барҷастаи мактаби кубизм дар наққошӣ. Дар Мадрид дар назди Х. Морено Карбонеро сабақи наққошӣ гирифт. Аз соли 1906 дар Порис зиндагии доимӣ ихтиёр карда, бо шахсиятҳое ҳамчун П. Пикассо, Ж. Брак, Г. Аполлинер ошно шуд. Дар нахустин давраи кубизм (1911—1914) тарҳи муътадили ин ҷараёнро таҳия кард, ки моҳияти муроқибати зоҳирии объектро аз чанд мавқеъ ҳифз мекард («Суроҳӣ ва корд», 1912).

Дар лавҳаҳои рассомии Хуан Грис, ки реша бар натюрморти испаниягии асри 17 доранд, вижагиҳои сояравшан бо сароҳату назму таркиби композитсионӣ афзалият пайдо кардааст («Кӯза, митҳара ва истакон», 1911). Робита бо суннатҳои ҳунарии гузашта (осори А. Ватто, К. Кора, П. Сезанна), ки барои Хуан Грис ҳамеша муҳим буд, дар класситсизми кубистии ӯ (1916—1921), ки аз ҷониби худи мусаввир ҳамчун василаи наздик шудан ба кубизми «соф» баррасӣ шудааст, инъикос ёфтааст. («Абр» 1921)

Солҳои 1920 осори Хуан Грис. шакли хос мегиранд: дар пуробурангӣ муносибати бештар табиӣ ба ашёи мавриди тасвир ва тобиши сабуки ҳаҷвомез («Арлекини дарозкашида дар рӯи миз», 1924). Дар ин давра Хуан Грис ҳамчунин фаъолона ба ороиши китобҳо, тарроҳии костюмҳо ва ороиши саҳнаи «Балети русӣ»-и С. Дягилев машғул буд.

Эзоҳ
----

1. 1 2 3 4  *Bibliothèque nationale de France* идентификатор BNF (фр.): платформаи додаҳои боз — 2011.
2. 1 2 3 4  Juan Gris (нидерл.)
3. 1 2 3 4  Juan Gris (ингл.) — OUP, 2006. — ISBN 978-0-19-977378-7
4. 1 2 3 4  Encyclopædia Britannica (ингл.)
5. 1 2 3 4
6. 1 2
7. ↑   (ингл.)
8. ↑
9. 1 2 3 4   — 1998.
10. 1 2 3 4

Адабиёт
-------

* Грис Хуан // Вичлас — Гӯянда. — Д. : СИЭМТ, 2015. — (Энсиклопедияи Миллии Тоҷик : [тахм. 25 ҷ.] /  сармуҳаррир Н. Амиршоҳӣ ; 2011—2021, ҷ. 4). — ISBN 978-99947-33-77-4.


|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️  Гузариш ба унсури Викидода  Вебгоҳҳои мавзӯъӣ | 
* Discogs
* MusicBrainz
* RKDartists

 |
| Фарҳангҳо ва донишномаҳо | 
* Большая датская
* Большая каталанская
* Большая норвежская
* Большая российская (старая версия)
* Испанский биографический
* Кругосвет
* Литовская универсальная
* Хорватская
* Britannica (онлайн)
* Notable Names Database
* Universalis

 |
| Таборшиносӣ ва некрополистика | 
* Find a Grave
* WikiTree

 |
| 

| Дар феҳристҳои китобшинохтӣ |
| --- |
| 
* BNC: a1009605x
* BNE: XX954550
* BNF: 12055776v
* GND: 118697846
* ICCU: CFIV059986
* ISNI: 0000 0001 0898 5121, 0000 0003 6855 263X
* J9U: 987007262046105171
* LCCN: n79139620
* NKC: ola2002150735
* NLA: 35152715
* NLG: 192837
* NLP: A1767623X
* NTA: 069940568
* NUKAT: n01719099
* PTBNP: 212069
* LIBRIS: 53hlsr8p37wx4xk
* SUDOC: 027783499
* VcBA: 495/143245
* VIAF: 87779961
* WorldCat VIAF: 87779961
* ULAN: 500015362

 |

 |
**Абдулло́ҳи Шаҳобӣ** (соли таваллуд ва вафот номаълум) — хаттоти форс-тоҷик (асри 16).

Зиндагинома
-----------

Дар Қазвин умр ба сар бурдааст. Дар айёми ҷавонӣ ба омӯзиши хаттотӣ ва анвои хат пардохта, ин пешаро ба хубӣ аз худ намудааст. Бино ба маълумоти тазкираи «Тӯҳфаи Сомӣ»-и Соммирзои Сафавӣ Абдуллоҳи Шаҳобӣ қобилият ва истеъдоди баланди хаттотӣ дошта, дар хушнависӣ маълуму машҳур будааст ва осори назму насри классикони форсу тоҷикро китобат намудааст. Мутассифона, аз осори хаттотии Абдуллоҳи Шаҳобӣ то замони мо чизе нарасидааст.

Эзоҳ
----

Сарчашма
--------

* А — Асос. — Д. : СИЭМТ, 2011. — 608 с. — (Энсиклопедияи Миллии Тоҷик : [тахм. 25 ҷ.] /  сармуҳаррир А. Қурбонов ; 2011—2021, ҷ. 1). — ISBN 978-99947-33-45-3.
**Сурхдара** — деҳа дар ҷамоати деҳоти Дӯстмурод Алиеви ноҳияи Файзобод. Аз деҳа то маркази ноҳия 6 км. Аҳолиаш 524 нафар (2010), тоҷикон. Аз 72 хоҷагӣ иборат аст. Дар деҳа мактаби таҳсилоти асосӣ, мағозаи хусусии молҳои ниёзи мардум, чойхонаи ҷамъиятӣ, хонаи саломатӣ, 6 хоҷагии деҳқони инфиродӣ фаъолият доранд. Мардуми деҳа ба сабзавоткорӣ, ғаллакорӣ, боғу токдорӣ, чорводорӣ ва занбӯриасалпарварӣ машғуланд. Заминҳо аз оби чашмаҳо обёрӣ мешаванд.

Пайвандҳо
---------

* ЛАҲЗАҲОИ ХОТИРМОН БАРОИ СОКИНОНИ ДЕҲОТИ ДӮСТМУРОД АЛИЕВ

Эзоҳ
----

1. ↑  ФАЙЗОБОД. Энсиклопедия. Душанбе, 2011. Сарредаксияи илмии Энсиклопедияи Миллии Тоҷик. 392 саҳ.
**Абдулло́ҳи Мусавви́ри Хуросонӣ** (соли таваллуд ва вафот номаълум) — наққош ва рассоми форс-тоҷик (асри 16).

Зиндагинома
-----------

Аз рӯйи сабку услуб намояндаи Мактаби минётураи Бухоро аст, вале дар асарҳои ӯ таъсири анъанаҳои Мактаби минётураи Ҳирот бештар мушоҳида мешавад. ӯ ин равияро аз устоди худ Маҳмуди Музаҳҳиб омӯхта, ҷиҳатҳои пешқадами санъати минётуранигориро идома додааст.

Осори боқимонда
---------------

То замони мо аз осори ӯ минётураҳои «Гулистон» (1542) ва «Бӯстон» (1575)-и Саъдӣ, «Тӯҳфат-ул-Аҳрор»-и Абдурраҳмони Ҷомӣ (1550 ва 1575) омада расидаанд. Бартарии услуби Абдуллоҳи дар он аст, ки вай ба воқеият ва тарзи хоси қиёфаю ҳаракати инсон аҳамият дода, ҷанбаҳои воқеии (реалистии) санъати тасвирии халқи тоҷикро инкишоф додааст. Мусаввараҳои ӯ бо зебоӣ, ҷилваи рангҳо, нозукию возеҳият ва мавзӯи пандомӯз дар санъати тасвирии ниёгон нақши тоза гузоштаанд.

Эзоҳ
----

Адабиёт
-------

* Ашрафӣ М. Таджикская миниатюрасри Бухарская школа XVI – XVII вв. Д. 2011.

Сарчашма
--------

* А — Асос. — Д. : СИЭМТ, 2011. — 608 с. — (Энсиклопедияи Миллии Тоҷик : [тахм. 25 ҷ.] /  сармуҳаррир А. Қурбонов ; 2011—2021, ҷ. 1). — ISBN 978-99947-33-45-3.
**Абдуллоҳ ибни Зубайр** ( ар. عبد الله بن الزبير‎ Мадина, 1 ҳ./622 м. – Макка, 73 ҳ./692 м.) — аввалин навзоди муҳоҷирон дар Мадина пас аз ҳиҷрат, аз донишмандони саҳоба, яке аз Абдуллоҳҳои чаҳоргонаи маъруф дар садри ислом, халифаи ислом ва аввалин шаҳиди овехта ба дор дар Макка.

Зиндагинома
-----------

Абдуллоҳ ибни Зубайр аз ҷиҳати модарӣ писари Асмо ва ба халифаи дувум Абубакр (р) насаб мебарад. Асмо (р) мегӯяд: Дар Макка бо Абдуллоҳ ҳомила шудам ва моҳам тамом шуда, ки ба Мадина ҳиҷрат кардам ва чун ба Қубо расидам, ӯро таваллуд кардам. Вайро назди расули Худо (с) бурдам ва дар канораш гузоштам. Расули Худо (с) хурмое хост ва онро хоида дар даҳонаш тӯф кард ва аввалин чизе, ки ба шиками Абдуллоҳ даромад, оби даҳони расули Худо (с) буд, сипас барояш дуои баракат кард.

Абдуллоҳ ибни Зубайр улуми диниро илова бар бузургони саҳоба аз падару модараш Асмо ва Зубайр, падарбузургаш Абубакр (р) ва холааш Оиша (р) омӯхта ва ба қадре дар онҳо мутабаҳҳир гашта буд, ки аз саҳобагони муҷтаҳид ва соҳибназар дар масоил ба шумор мерафт. Дар ҷавомеи ҳадисӣ аз вай 33 ҳадис ривоят шудааст.

Абдуллоҳ ибни Зубайр дар замони Усмон (р) дар фатҳи шимоли Африқо ҳузур дошт ва яке аз панҷ саҳобае буд, ки бо Язид ибни Муъовия байъат накарданд, соли 64 ҳ. пас аз вафоти Язид бо вай ба хилофат байъат шуд ва ба муддати 9 сол бар сарзаминҳои паҳновари ҷаҳони ислом, ба ҷуз манотиқе аз Шом, хилофат ронд. Вай Мадинаро пойтахти хилофаташ қарор дод ва хонаи Каъбаро бар асоси бинои иброҳимӣ аз нав бино кард. Абдуллоҳ ибни Зубайр бузургтарин инқилобро бар зидди Умавиён роҳбарӣ кард, задухӯрдҳои сангине бо онҳо ба роҳ андохт. Пас аз ҳамлаи лашкари Ҳаҷҷоҷи Сақафӣ ба Ҳиҷоз пойтахташро ба Макка интиқол дод ва гӯянд: Пас аз ҳар намозе ба даври Каъба тавоф мекард ва чанд боре, ки саҳни онро сел пӯшонида буд, шинокунон ба даври он тавоф мекард ва дар ниҳоят соли 73 ҳ./692 м. ба дасти Ҳаҷҷоҷ – фармондеҳи сипоҳи Абдулмалик ибни Марвон дар назди хонаи Каъба ба шаҳодат расид. Ҳаҷҷоҷ ӯро пас аз куштан сарнагун ба дор овехт. Модараш Асмо (р) назди Ҳаҷҷоҷ рафт ва гуфт: Оё вақти он нарасида, ки ин савора поин оварда шавад! Ҳаҷҷоҷ гуфт: Ҳамон мунофиқ! Асмо (р) гуфт: Ба Худо, ки мунофиқ набуд, балки рӯзадору шабзиндадор буд.

Гуфт: Бирав, пиразане, ки ақлатро гум кардаӣ! Асмо (р) гуфт: Ба худо, ақламро гум накардаам, аз расули Худо (с) шунидам, ки мегуфт: «Аз Сақиф дурӯғгӯ (каззоб)-е ва нобудсозанда (мубир)-е мебарояд. Аммо каззобро дидем ва аммо нобудсозанда, пас он туӣ».

Пайвандҳо
---------

1. ↑  *Bell A.* Encyclopædia Britannica (ингл.брит) — Encyclopædia Britannica, Inc. 1768.
2. 1 2  *Али-заде А.* Абдуллах ибн Зубайр (рус.) // *Исламский энциклопедический словарь* — М.: Ансар, 2007. — С. 16. — ISBN 978-5-98443-025-8
3. ↑
4. 1 2  арабская Википедия (араб.) — 2003.

Адабиёт
-------

* А. Боқизода. *Тафсири навини Қуръони карим*. Д. 2011.
**Абдуллоҳ Ибни Сабаъ** (ар. عبد الله بن سبأ‎; **Мулаққаб ба Ибни Савдо**, асри VII) — бунёдгузори яке аз фирқаҳои ифротӣ ва ғулоти шиа бо номи Сабаия, аз яҳудиёни Сан­ъо дар Яман буда, дар замони хилофати Умар ба Мадина омад ва ба пайравӣ аз ислом тазоҳур намуд.

Зиндагинома
-----------

Абдуллоҳ Ибни Сабаъ аз яҳудиёни Сан­ъо дар Яман буда, дар замони хилофати Умар ба Мадина омад ва ба пайравӣ аз ислом тазоҳур намуд. Вай баъдан аз Мадина ба Басра ва Куфа омад ва пас аз муддате ба Шом рафта, дар байни мардум ба бадгӯӣ ва таъни халифаи сеюм Усмон ва нашри ақо­иди худ дар бораи улуҳияти Алӣ ва дигар андешаҳои фитнаан­гези худ пардохт. Чун мардум аз ҳадафҳои шум ва ақидаи зиддиис­ломии вай огаҳ шуданд, ӯро аз Шом берун карданд. Вай равонаи Миср шуд ва дар он ҷо ба нашри бидъати худ пардохт ва гурӯҳе аз мардуми авом ва шахсиятҳои муғриз перомуни ӯ гирд омаданд.

Усули эътиқодие, ки Абдуллоҳ Ибни Сабаъ дар байни мардум тарвиҷ мекард, аз улуҳияти Алӣ ва раҷъати Муҳаммад (с) иборат буданд. Вай мегуфт, ки Алӣ ҳаргиз намемирад, вай дар байни абрҳост ва тундар (раъд) садои хашми ӯст. Ҳамчунин мегуфт: Ман аз касоне дар шигифтам, ки ба раҷъат ва бозгашти Исо (ъ) бовар доранд, вале бозгашти Муҳам­мадро дурӯғ мепиндоранд, дар ҳоле ки назди онҳо Муҳаммад аз Исо бузургтар аст.

Вай мегуфт, ки ҳар паёмбар васие дорад ва Алӣ васии Муҳаммад аст, ки Усмон ҳаққи ӯро ғасб кардааст ва бо ин суханон мардумро бар зидди Усмон ба шӯриш таҳрик мекард. Гӯянд: Вақте мар­дум пас аз шаҳодати Усмон ба Алӣ байъат карданд, Абдуллоҳ Ибни Сабаъ бархост ва хитоб ба Алӣ гуфт: Туӣ он зоте, ки заминро офаридаӣ ва ба мардум рӯзӣ мебахшӣ. Алӣ аз ин гуфтори вай ба хашм омад ва ӯро ба Соботи Мадоин табъид кард.

Абдуллоҳ Ибни Сабаъ бо истифода аз авзоъи ошуфтаи уммат дар замони хилофати Алӣ даъвати худро ошкор ва ба муҳабба­ти аҳли байти расули Худо (с) тазоҳур намуд ва анде­шаҳои тавротии худро дар миёни мардум паҳн сохт. Вай барои эҷоди ихтилоф дар миёни мусулмонон ва шикастани ваҳдати уммат ҷиҳати таҳқиқи ҳадафҳои зиддиисломии худ тарҳи дупаҳлӯаеро, ки қаб­лан барномарезӣ шуда буд, иҷро мекард. Аз як сӯ, кина­ву адоватро бо Усмон изҳор медошт ва аз сӯи дигар, андешаҳоеро дар бораи Алӣ ривоҷ медод, ки ба мақсадҳои дини ислом носозгор буданд. Аз ҷумла, мегуфт: Мавзӯи вилоят ва имомати Алӣ дар Таврот зикр гардидааст ва Муҳаммад (с) боз ба дунё бармегардад, зеро вақте Исо (ъ) ба дунё бозмегардад, пас Муҳаммад (с) ба тариқи авло бояд боз гардад.

Пас аз кушта шудани Алӣ ба соли 40 ҳ./661 м. ба дасти яке аз хаво­риҷ Абдуллоҳ Ибни Сабаъ боз ба нашри андешаҳои ботил ва ха­робиовари худ пардохт ва ин афкори вай дар пайдоиши фир­қаҳои гуногуни шиа нақши муҳимме доштаанд. Гузашта аз ин, яке аз ин фирқаҳои шиа дар таърих бо номи сабаиён ши­нохта ме­шавад.

Эзоҳ
----

Адабиёт
-------

* А. Боқизода, Имоми Аъзам бузургмарде дар таърихи башарият. – Душанбе, 2009;
* Доиратулмаорифи форсӣ. – Ҷ. 2.

  



|  |  |
| --- | --- |
|  | *Ин зиндагинома дар бораи шахси намоён ки ба Ислом алоқаманд аст яке аз мақолаҳои нопурра аст. Шумо метавонед бо пурра кардани он ба Википедиа кӯмак кунед.* |