recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
**Абдулло́ҳи Таббо́хи Ҳиравӣ** (форсӣ: عبدالله طباخ هروی‎), мулаққаб ба **«Ошпаз»**; ? — 1441) — хаттот, наққош ва шоири форс-тоҷик.

Зиндагинома
-----------

Абдуллоҳи Таббох дар шаҳри Ҳирот ба дунё омада, дар зодгоҳаш ва Самарқанду Машҳад касби камол кардааст. Дар замони ҳукмронии Шоҳрух Мирзо (1409 — 47) хаттоти китобхонаи Темуриён буд. Шогирди устод Ҷаъфари Табрезӣ. Бо фармони Шохрух Мирзо солҳои 1425 — 26 оромгоҳи Хоҷа Абдуллоҳи Ансориро бо хати хеле зебо ва мақбулаш оро додааст. Абдуллоҳи Таббох дар ороиши бисёре аз сохтмонҳо ва биноҳои давлатии Темуриёни Ҳирот фаъолона ширкат намудааст. Баъд аз вафоти султони Ҳирот Бойсунқур Мирзо дар хидмати писари ӯ Алоуддавла буд. Улуғбек Алоуддавларо шикаст дода, хаттотону мусаввирони моҳирро ба Самарқанд овард, ки дар байни онҳо Абдуллоҳи Таббох низ буд. Абдуллоҳи Таббох дар ороиши як зумра биноҳои Самарқанд иштирок намудааст. ӯ солҳои 60 садаи XV аз Самарқанд ба Ҳирот баргашта, дар дарбори султон Ҳусайни Бойқаро ба сифати хаттот хидмат кард. Дар ин давра чандин биноҳои Машҳад ва Ҳиротро бо хати хуб ва зебои худ ороиш дод, ки ёдгориҳои меъмории Козоргоҳ (дар Ҳирот) ва «Оғочабегим» (дар Машҳад) аз ҷумлаи онҳоанд. Абдуллоҳи Таббох дар ҳунари ороиши китоб («афшон» ва «барафшон») низ аз нодирони замони худ будааст.

Осори боқимонда
---------------

Аз Абдуллоҳи Таббох 45 нусхаи бо хати зебо китобатшудаи Қуръон боқӣ мондааст. Як нусхаи дастнависи Абдуллоҳи Таббох ва Содиқбегӣ Афшор дар Истанбул маҳфуз аст, ки доир ба хаттотон ва мусаввирони он давр маълумот медиҳад. Теъдоди зиёди китобати Абдуллоҳи Таббох то замони мо расидааст, ки аз ҳунар ва истеъдоди баланди ӯ шаҳодат медиҳанд.

Эзоҳ
----

Адабиёт
-------

* Абдуллоҳи Таббох // А — Асос. — Д. : СИЭМТ, 2011. — (Энсиклопедияи Миллии Тоҷик : [тахм. 25 ҷ.] /  сармуҳаррир А. Қурбонов ; 2011—2023, ҷ. 1). — ISBN 978-99947-33-45-3.
**Номи шахсӣ,** **номи инсон** ё **номи пурра** ё **ном ва номи хонаводагӣ** (дар Эрон) — номе аст, ки барои ҳувияти бахшӣ ба як инсон дода мешавад, ки дар фарҳангҳои гуногун, сохтори гуногун дорад. Он албатта аз номи шахсӣ ва номи хонаводагӣ (насаб) иборат аст.

Таркиби номи пурра
------------------

Мақолаи асосӣ: **Формулаи номӣ**
Дар забони тоҷикӣ чун дар забони русӣ аз номи шахсӣ, номи падарӣ ва насаб иборат аст. Аз ҷумла он метавонад аз унвон, (ҳ.ч. диниро) дараҷаи илмӣ, мақом ва рақами тартибӣ иборат бошад. Дар баъзе халқиятҳо насаб истифода намешавад. Номҳои миёнаро низ дар ҳама халқҳо вохӯрдан мумкин аст.

### Номи шахсӣ

Мақолаи асосӣ: **Номи шахсӣ**
**Номи шахсӣ** — воҳиди ҷамъиятзабоншиносӣ, зернамуди исми хос, фарқкунанда (идентификатори) асосии забонии инсон.

### Номи қавмӣ

Мақолаҳои асосӣ: **Номи қавмӣ**, **Насаб**
**Номи қавмӣ —** қисми номи пурра, ки маълумотро дар бораи пайдоиши инсон дар бар мегирад. Ҳоло танҳо як номи қавмӣ — насаб, истифода мешавад. Дар гузашта дигар шаклҳои навишти иттило дар бораи гузаштагони шахс дар номи инсон истифода мешуданд.

### Номҳои дуюм

Мақолаҳои асосӣ: **Номи падарӣ**, **Номи миёна**

### Тахаллус ва лақабҳо

Мақолаҳои асосӣ: **Тахаллус**, **Лақаб**

Номҳои нисбӣ
------------

Баъзе намудҳои сохторҳои «номи инсон» номҳои нисбӣ мебошанд, ки аксаран дар забонҳои арабӣ истифода мешаванд, гарчанде ки забонҳои форсӣ дар гузашта ин сохторро зиёд истифода мекарданд.

### Сохтор

Он аз номи падар ё номи писари калонӣ (ё номи ҳар касе, ки шиноси наздик сат) ҳамроҳ бо баёнияи нисбат сохта мешавад, гарчи метавонад печидатар бошад ва масалан аз номи шахсии писар ва номи шахсии падар ва номи бобо бо ишорати нисбат (ибн, бин) иборат бошад. Мисол Алӣ ибни Абутолиб.

#### Порсӣ

Дар форсӣ дар гузашта ин сохтор маъмул буд ва баъзеи он чунин аст:

* «Пур (ба маънои писар) + номи падар» (барои ифодаи номи нисбии писар ё мард) ба монанди: Пур Сино

#### Арабӣ

Дар забони арабӣ, баъзе аз онҳо чунин аст (Ибн ё Бин ба маънои писар ва Бинт ба маънои духтар, Аби ба маънои падар ва Умм ба маънои модар аст):

* «Номи шахсӣ + ибни (ё бин) + номи нисбии падар ё модар» (барои писар ё мард) ба монанди: Алӣ ибни Абӯтолиб.
* «Номи шахсӣ + ибни (ё Бен) + номи шахсии падар ё модар» (барои писар ё мард) ба монанди: Алӣ бин Ҳусейн
* «Номи шахсӣ + бинти + номи нисбии падар» (барои духтар ё зан)
* «Номи шахсӣ + бинти + номи шахсии падар» (барои духтар ё зан)
* «Абу + номи шахсии писари калонӣ ё духтари калонӣ» (барои марде, ки фарзанддор аст) ба монанди: Абу Толиб
* «Умм + номи шахсии писари калонӣ ё духтари калонӣ» (барои зане, ки фарзанддор аст)
**Абдурраҳмони Хоразмӣ**(? — 1462, Хоразм) — хаттот, настаълиқнавис ва донишманди форс-тоҷик, падари Абдулкарим ва Абдурраҳими Хоразмӣ.

Зиндагинома
-----------

Яке аз устодони маъруф ва муваффақи хати настаълиқ. Бештари умраш дар Шероз ва Бағдод гузаштааст. Чанде ҳамроҳи писараш Абдурраҳим дар дарбори Яъқуб ибни Ҳасан Оққуюнлу (ҳукмронӣ 1478—1490) хидмат кардааст. Аз рӯйи яке аз дастхатҳои дар Музейи осори турк ва ислом (Истанбул) маҳфузбудаи Абдурраҳмони Хоразмӣ маълум мешавад, ки ӯ солҳои 50 садаи XV дар дарбори ҳокими Шероз Пир Будоқ ибни Ҷаҳоншоҳи Қароқуюнлу низ хаттотӣ кардааст. Бино ба маълумоти муҳаққиқон Абдурраҳмони Хоразмӣ китобатро соли 1436 оғоз намуда, охирин намунаи осори дастрасшудаи ӯ ба соли 1462 тааллуқ дорад. Сабк ва услуби хати настаълиқ, ки Абдурраҳмони Хоразмӣ истифода бурдааст, асосан дар Шероз паҳн шуда, сипас аз ҷониби дигар хаттотон идома ёфтааст. Таъсири сабки Абдурраҳмони Хоразмӣ ба ҳунари хаттотӣ ва хушнависии Эрон то ба ҳадде будааст, ки ҳатто дар замони ташаккули мактаби нави настаълиқнависон дар Ҳирот ва шаҳрҳои дигари Хуросони он рӯзгор услуби Абдурраҳмони Хоразмӣ ҳамчун хати намуна ҳифз шудааст. Бино ба ақидаи Қозӣ Аҳмад («Гулистони ҳунар») Абдурраҳмони Хоразмӣ дар Шероз устоди ягона ва беназири хати настаълиқ будааст. Сабк ва услуби хаттотии Абдурраҳмони Хоразмӣ ба инкишофи ҳунари настаълиқнависии Шероз ва Ҳирот таъсири босазое гузоштааст.

Эзоҳ
----

1. ↑
2. ↑

Адабиёт
-------

* Абдурраҳмони Хоразмӣ // А — Асос. — Д. : СИЭМТ, 2011. — (Энсиклопедияи Миллии Тоҷик : [тахм. 25 ҷ.] /  сармуҳаррир А. Қурбонов ; 2011—2023, ҷ. 1). — ISBN 978-99947-33-45-3.

* Кази Ахмед, Трактат о калиграфах и художниках, М.-Л. 1947;
* Энциклопедияи адабиёт ва санъати тоҷик, ҷ. 1, Д. 1998;
* Ашрафӣ М. Миниатюра: От Бехзода до Ризай-и Аббаси, Д. 2011.
**Тухориён**, **тахориён** (дар манбаъҳои юнонӣ, арабӣ — тохар, ҳиндӣ — тукхара, хитоӣ — тухуло, тибетӣ — тхогар) — яке аз халқҳои ҳиндуаврупоӣ, ки дар аҳди қадим дар Туркистони Шарқӣ мезист.

Тахориён дар Осиёи Миёна солҳои 140—129 то мелод пайдо шуда, якҷоя бо баъзе қабилаҳои эронии шарқӣ соли 130 то мелод Подшоҳии Юнонии Бохтарро торумор карданд. Соли 128 то мелод ба Порт ҳуҷум овардаанд, вале шикаст хӯрданд. Асрҳои 2—1 то мелод тахориён дар Бохтар дар 5 мулк зиндагӣ мекарданд. Тақрибан охирҳои асри 1 то мелод— асри 1 мелодӣ тахориён дар зери ҳокимияти пешвоёни яке аз мулкҳо — Кушон муттаҳид гашта, давлати Кушониёнро ташкил доданд. Аз ҳамон вақт тахориёнро бисёр вақт Кушониён меномиданд. Номи баъзе ҳокимони ин подшоҳӣ масалан, Кадфизи I ва Кадфизи II, Канишка маълум аст. Тахориён ба забони гурӯҳи эронӣ (эронии шарқӣ) ҳарф мезаданд. Алифбои онҳо дар асоси хати юнони буд. Забони тахориён то охири ҳазораи I вуҷуд дошт. Бино ба ақидаи як гурӯҳ олимон тахориён халқҳои таҳҷоии Осиёи Миёна буда, аз шимолу шарқии Осиёи Миёна ба Бохтар рафтаанд. Вале аксарияти муҳаққиқон бо йӯҷиҳо айният доштани тахориёнро таъкид менамоянд; онҳоро гунаҳо аз Туркистоии Шарқй ба Осиёи Миёна (тақрибан 165—140 то м.) танг карда баровардаанд. Яӯҷиҳои ба Осиёи Миёна омада йӯҷиҳои бузург ва йӯҷиҳои дар Туркистони Шарқӣ маскуншуда «йӯҷиҳои хурд» ном доштанд. Баъзан тахмин меравад, ки йӯҷиҳо аҷдоди тахориён буданд ва дар Осиёи Миёна забони эрониро аз худ намудаанд. Бино ба фарзияи дигар тахориён — йӯҷиҳо як шохаи халқияти эронинажод — массагетҳо будаанд. Ғайр аз ин бо массагетҳо айният доштани аҷдодони тахориҳоро низ тахмин мекунанд, ки онҳо инчунин як халқи алоҳида (бо халқҳои дар боло номбурда алоқае надоранд) буда метавонанд.

Эзоҳ
----

Адабиёт
-------

* Тахориён // Сақофӣ — Ховалинг. — Д. : СИЭСТ, 1987. — (Энциклопедияи Советии Тоҷик : [дар 8 ҷ.] /  сармуҳаррир М. Д. Диноршоев ; 1978—1988, ҷ. 7).
**Абулқосим Маҳмуд ибни Умар Замахшарӣ** (ар. أبو القاسم محمود بن عمر الزمخشري‎; 18 март 1075, Замахшар[d], Вилояти Дашогуз — 12 июн 1144, Куния-Урганҷ, мулаққаб ба **Ҷоруллоҳ** ва **Фахри Хоразм**) — мутакаллими муътазилӣ, фақеҳи ҳанафӣ, забоншинос (наҳвӣ), шоир ва муфассир.

Зиндагинома
-----------

Таҳсилоти ибтидоиро дар Хоразм, дар назди падар ва дигар олимони диёри худ — Абумузар ибни Ҷарир аз-Заббии Наҳвии Исфаҳонӣ, Алӣ ибни Музаффари Нишопурӣ, Шайхулислом Абумансур Насри Ҳорисӣ, Абусаъид Шаққонӣ ва дигарон фаро гирифтааст.

Замахшарӣ аз муътазилиён, ки бинобар таъқиби Аббосиён ба Хоразм паноҳ бурда буданд, мазҳаби эътизолро омӯхт ва дар муддати андаке яке аз бузургтарин намояндагони ин мактаб гардид. Лақаби «Ҷоруллоҳ» («Ҳамсояи хонаи Худо»)-ро бинобар муддати зиёд дар канори Қаъба буданаш ба ӯ додаанд.

Дар овони кӯдакӣ пои шикастаашро бурида, ба ҷои он пои чӯбин насб карда буданд. Падари Замахшарӣ хост, ки ӯ касби дӯзандагиро омӯзад ва аз ин роҳ рӯз гузаронад, вале Замахшарӣ ба Гурганҷ рафт. Ба туфайли хатти зебои худ тавонист дар Гурганҷ зиндагиашро пеш барад. Дар ин ҷо устодаш аз -Заббӣ на танҳо сарфу наҳв ва адабиёти арабиро ба ӯ омӯзонд, балки ӯро аз ҷиҳати моддӣ низ дастгирӣ намуд. Замахшарӣ аз ал — Хайётӣ илми фиқҳ, аз Рукнуддин Маҳмуд ал-Усулӣ ва Абумансур илоҳиётро омӯхт, вале баъдтар ду устоди охираш шогирди ӯ дар илми тафсир шуданд.

Замахшарӣ то синни беш аз чилсолагӣ бо подшоҳону вазирон ва аҳли дарбори Хоразмшоҳиён муошират дошт. Соли 1118 Замахшарӣ бемории хатарнокеро аз сар гузаронида, баъди ин тарзи ҳаёташро дигар кард; ба гӯшанишинӣ ва зуҳду тақво пардохта, ба дастгӯии шогирдон ва фаъолияти адабӣ машғул шуд.

Ду бор ба ҳаҷ рафта, ҳар дафъа муддати чанд сол дар Макка ва Мадина иқомат кард. Дар бозгашт аз Бағдод ва Димишқ ва дигар шаҳрҳо дидан карда, бо донишмандони забардасти он даврон (Домғонӣ, Ибн аш-Шаҷарӣ, ал-Ҷаволиқӣ) мулоқоту баҳсҳои илмӣ доир кард. Чандаке аз забоншиносону адибон ва мутакаллимони шаҳрҳои Мовароунаҳру Хуросон шогирдони Замахшарӣ буданд: Абулмуайд ал-Муваффақ ибни Аҳмади Маккӣ (мулаққаб ба «Беҳтарин хатиби Хоразм») Абдураҳим ибни Умари Тарҷумонӣ, Муҳаммад ибни Абулқосим Байҷуки Баққолӣ ва дигарон.

Аз ӯ осори арзишманде боқӣ мондааст. Дар «Донишномаи адаби форсӣ» 41, «Райҳонату- л- адаб» 38, «Муъҷаму- л- удабо» 49 ва дар «Ал-Масоилу-л-эътизолия фӣ тафсири-л-Кашшоф ли-з-Замахшарӣ» 45 асари Замахшарӣ қайд шудаанд. Маъруфтарин асари Замахшарӣ тафсири «Ал-Кашоф» мебошад.

Эзоҳ
----

1. 1 2  *Bibliothèque nationale de France* идентификатор BNF (фр.): платформаи додаҳои боз — 2011.
2. 1 2  *Swartz A.* Open Library (ингл.) — 2007.
3. 1 2  Faceted Application of Subject Terminology

Адабиёт
-------

* Замахшарӣ Абулқосим Маҳмуд ибни Умар / М. Сироҷиддинзода // Дирҳам — Замин. — Д. : СИЭМТ, 2017. — С. 623-624. — (Энсиклопедияи Миллии Тоҷик : [тахм. 25 ҷ.] /  сармуҳаррир Н. Амиршоҳӣ ; 2011—2023, ҷ. 6). — ISBN 978-99947-33-69-9.
**Зауроподҳо** (англ. Sauropoda) — зерқатори хазандаҳои рус­танихӯри мунқариз аз қатори динозаврҳои устухонкос. Дар давраҳои юра ва табошир зиндагӣ кардаанд. Зауроподҳо аз ҷумлаи ҷонварони калонтарин буда, то 30 м дарозӣ доштанд. Та­нашон бузург, вале нисбатан кӯтоҳ буд. Пойҳои сутунмо­нанд, гардан ва думи дароз, сари нисбатан хурд доштанд. 
З. эҳтимол дар кӯлу ҳавзҳои калон, баҳрҳои дохили мате­рик ва амсоли онҳо зиндагӣ мекарданд. З. 2 оила доштанд, ки ҷинсу намудҳои сершуморро дар бар мегирифт, 
мас. диплодок, апатозавр (бронтозавр), брахиозавр, камара­завр ва ғ. Боқимондаҳои сершумори З. дар ҳамаи материк­ҳо ёфт шудааст. Зауроподҳоро дар Фарғона низ пайдо кардаанд.

Эзоҳ
----

Адабиёт
-------

* Зауроподҳо // Замин — Илля. — Д. : СИЭМТ, 2018. — С. 166. — (Энсиклопедияи Миллии Тоҷик : [тахм. 25 ҷ.] /  сармуҳаррир Н. Амиршоҳӣ ; 2011—2023, ҷ. 7). — ISBN 978-99947-33-89-9.
Пир Дастгир, даврони Мугулистон
**Пир** (форсӣ: پیر‎) — дар тасаввуф шайх, пешвои тариқат, рӯҳонӣ.

Тасаввуф
--------

Дар тасаввуф пешвои суфиёнро пир меноманд. Калимаи «базм» ба маънои ирфонӣ бори аввал дар асрҳои IX—X истифода шудааст. Истилоҳи «пир» маънои эзотерикӣ дошта, бо истилоҳот, аз қабили муршид, валӣ, шайх, қутб, гавс ва ғайра баробар аст 

Ин ном дар Эрон, Ҳиндустон, Қафқоз ва дигар манотиқи ҷаҳони ислом маъмул аст. Пир инчунин номи қабр (мақбара)ест, ки Пир дар он дафн карда мешавад.

Эзоҳ
----

1. ↑  TDVIA, 2007.

Адабиёт
-------

* *SÂFİ ARPAGUŞ.* Pîr // TDV İslâm Ansiklopedisi. — 2007. — Т. 34. — С. 272—273.
**Муҳаммад Яҳё Себаки Нишопурӣ** (форсӣ: محمد یحیی سیبک نیشابوری‎; Нишопур — 1448) — шоир ва арӯздони форс-тоҷик.

Зиндагинома
-----------

Хоҷа Муҳаммад Яҳёи Себак, ки дар аввал Таффоҳӣ тахаллус мекард ва баъд онро ба Фаттоҳӣ бадал намуд, бо тахаллусҳои Асрорӣ ва Хуморӣ ҳам шеър мегуфтааст. Вай дар охирҳои асри XIV дар Нишопур ба дунё омада, баъди гирифтани маълумоти ибтидоӣ ба Самарқанд меояд ва дар ин ҷо касби камол карда муддати зиёде он ҷо мемонад. Вай чандин навъи хаттро хуб навишта, дар арӯзу бадоеъи шеърӢ ва илмҳои дигар хеле моҳир будааст. Бо Улуғбек дӯст будааст. Дар Самарқанд «Ҳусн ва Дил»-ро, ки аввалан ба наср навишта буд, ба назм мекашад ва баъди итмоми он ба ватани худ баргашта, соли 1449 дар Нишопур вафот мекунад.

Яҳёи Себак ба ғайр аз «Ҳусн ва Дил» ғазалиёти иборат аз се ҳазор байт маснавиҳои «Даҳома», «Таъбири хоб» низ доштааст. Китоби мансури ахлоқии ӯ «Шабистони хаёл» (соли таълифаш 1439 — 40) хеле машҳур аст. Бо номи Асрорӣ ва Хуморӣ ҳам асаре бо услуби «Канз-ул-иштихо», аз осори Абӯисҳоқи Атъима доштааст.

Ташбеҳи мутлақ

Саломе ҳамчу ҳусну аҳди ёрон,
Саломе чун дили умедворон
Ташбеҳи измор

Ман аз чун оташам аз ашки ташвир
Дами сард аз чи шуд чун боди шабгир?

Достони «Ҳусн ва Дил»
---------------------

Ин асар, ки аз рӯи қаҳрамонҳои асосияш Ҳусн ва Дил бо ин ном машҳур аст, аслан «Дастури ушшоқ» ном дошта, соли 1436 навишта шудааст. Асар тақрибан панҷ ҳазор байтро фаро мегирад. Баъди навишта шудани достони Яҳёи Себак ин мавзӯъ дар адабиёти мардуми Шарқи Миёна шуҳрат ёфта, дар пайравии он достонҳои зиёде навишта шудааст.

Достони «Ҳусн ва Дил» достони рамзӣ буда, эҳсосоти инсонӣ ва сифатҳои маънавии он чун қаҳрамонҳо баромад мекунад.

Эзоҳ
----

1. 1 2  Record #71533966 // VIAF(бис.) — [Dublin, Ohio]: OCLC, 2003.
2. 1 2  Чешская национальная авторитетная база данных
**Алиакбари Шайдо** (форсӣ: علی‌اکبر شیدا‎; 1843, Шероз — 1906, Теҳрон) — мусиқидон, шоир, таронасаро ва хушнависи эронӣ.

Зиндагинома
-----------

Шайдо дар солҳои авҷи ҷунбиши адабии мавсум ба «бозгашт» рушд ёфт, ки аз авалхои садаи дувоздаҳуми ҳиҷрӣ оғоз шуд ва бо пайвастан ба тасаввуф ва сармашқ гирифтан аз Саъдӣ ва Ҳофиз, роҳи раҷъат ба фазои фикрӣ ва мусиқии қарнҳои ҳафтуму ҳаштум ва нуҳуми ҳиҷрӣ фароҳам гашт.

Тахаллусаш дар шеъру тарона «Шайдо» низ ба хотири пайвастагӣ бо ҳалқаи дарвешон, лақаби «Масрур Алӣ»-ро барои худ интихоб кард ва бо вуҷуди ҳимояти волии Шероз, онҷоро тарк гуфт ва дар хидмати Сафо Алишоҳ Заҳируддавла дар хонақоҳи Сафӣ Алишоҳи Теҳрон шуд ва тан ба дарвешӣ (неъматуллоҳӣ) ва фақри орифона дод.

Алиакбари Шайдо, соҳиби машҳуртарин осори мусиқии эронӣ дар сад соли гузашта аст. Таснифҳо, ашъор ва оҳангҳои ошиқонаи ӯ бахши муассире аз хотироти наслҳои эронӣ аз даҳаи 1320 ба баъд аст, ки дар родиюи Эрон бино гузошта шуд. Ин асаргузории амиқ ҳанӯз пас аз 60 сол ва бо вуҷуди маҳдудсозии омӯзиши осори сохташуда бар асоси таснифҳои Шайдо, ки тавассути хонандагони зан хонда шуда ҳамчунон побарҷост.

Агар битавон давраеро ба унвони давраи муосири мусиқии Эрон донист, бешак Алиакбари Шайдо яке аз пешгомони ин давра будааст. Рӯҳуллоҳ Холиқӣ дар китоби «Саргузашти мусиқии Эрон» дар бораи Алиакбари Шайдо ин гуна гуфта, ки «танҳо шоири таснифсозест, ки қабл аз Ориф мешиносем ва Ориф ҳам ӯро бар худ муқаддам дониста ва ба некӣ зикри хайрашро гуфтааст. Шайдо марде дарвешу вораста буд. Мухтасар сеторе мезад ва хатти настаълиқро ҳам хуш менавишт. Оҳангҳову ашъораш бисёр матлубу дилнишин аст… бо ин ки акнун дар ҳудуди панҷоҳ сол аз таърихи сурудани ин оҳангҳо мегузарад, лутфу зебоии онҳо ҳанӯз побарҷост, ки ҳар кас бишнавад, беихтиёр маҷзубу мафтун мешавад. Ин аст намунаи шеъру нағмае, ки аз дил барояд…».

Аз муҳиммтарин ва шинохташудатарин таснифҳои Шайдо, метавон ба «Имшаб шаби маҳтобе», «Бути Чин», «Дӯш дӯш», «Кие кие дар мезане (Ақраби зулфи каҷат бо қамар қарине)», «Новаки миҷгон» ва «Сарви хиҷил» ишора намуд.

Даргузашт
---------

Алиакбари Шайдо дар соли 1285 хуршедӣ, дар ҳамон соле, ки фармони машрутият ба имзо расид, дар Теҳрон даргузашт.

Эзоҳ
----

1. ↑  زندگی نامه علی اکبر شیدا(форсӣ). *4gah.com*.  چهارگاه (19 июни 2021). 14 сентябри 2023 санҷида шуд. Баргирифта аз сарчашмаи аввал 30 май 2023.

Адабиёт
-------

* سعید مشکین قلم (زمستان ۱۳۷۷)، تصنیف‌ها، ترانه‌ها و سرودهای ایران زمین، تهران: انتشارات خانه سبز، شابک ۹۶۴-۹۱۱۳۱-۵-۰

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️  Гузариш ба унсури Викидода  Тасвир, видео ва садо | 
* Apple Music
* Deezer

 |
| Вебгоҳҳои мавзӯъӣ | 
* Discogs

 |
| Фарҳангҳо ва донишномаҳо | 
* Иронико

 |
**Мавлоно Зайнулобуддини Румӣ** (? — 1475, Ҳирот) — мусиқидон, оҳангсоз, навозанда, шоир ва донишманди форс-тоҷик, китобдори дарбори Темуриёни Ҳирот.

Зиндагинома
-----------

Давраи ибтидоии илм, ҳунарандӯзиаш дар зодгоҳаш (Ҳирот) гузашта, барои такмили дониш муддате ба Рум рафт. Сипас ба Ҳирот баргашт ва дар дарбори Темуриёни Ҳирот ба сифати китобдор хидмат намуд. Дар илмҳои дақиқ, фалсафа ва адабиёт, ҳунарҳои бадеӣ (хат, китобат, ороишгарӣ, ҳалкорӣ ва хотамкорӣ) исеъдоди хуб дошт. Дар мусиқии илмӣ ва амалӣ аз чеҳраҳои машҳури ҳавзаи ҳунарии Ҳирот маҳсуб шуда, бо донандагони созу овоз Устод Шодӣ, Хоҷа Юсуфи Бурҳон, Исҳоқи Шиҳобӣ, Амир Муртоз, Хоҷа Абдулқодир, Ҳофизи Басир, Хоҷа Абдуллоҳи Марворид ва дигарон ҳамкорӣ дошт. Дар суҳбати Ҷомию Навоӣ, машваратҳои адабӣ фаъол ширкат намуда, аз ишон дарси шеър ва илми бадеъ андӯхтааст. Дар мусиқии назарӣ рисолае нигошта, аҳли таҳқиқ (Абдулқодири Мароғаӣ) пазируфта, дар шаклу анвои созию овозӣ («амал», «кор» «савт», «нақш», «пешрав») тасниф намудааст. Аз таснифоти мусиқиаш «Пешрави афшон», «Пешрави сақил» (ба мақомҳои «Ҳусайнӣ», «Ироқ»), «Пешрави фаръ» (ба мақоми «Ҳусайнӣ»), «Нақши хоҷагон», «Амали моҳрӯён» (ба мақоми «Наво») ва ғ. назди созан-даю хонандагони Ҳироту Рум маъруфу пазируфташуда. Зайнулобуддини Румӣ Табъи хуби шоирӣ дошт ва ашъори тасаввуфии марғуб мегуфта, соҳибдевон аст.

Эзоҳ
----

Адабиёт
-------

* Донишномаи Шашмақом / Зери таҳрири Олимов К. Абдувалиев А. Азизӣ Ф. Раҷабов А. Ҳакимов Н. — Душанбе, 2009. — С. 72 ISBN 978-99947-49-13-3
**Мирзо Ҷаъфар ибни Алии Табрезӣ** (форсӣ: میرزا جعفر بن علی تبریزی‎), маъруф ба **Бойсунғурӣ** (форсӣ: بایسنغری‎, Табрез — Ҳирот) — хаттоти форс-тоҷик, яке аз нахустин устодони хатти настаълиқ дар асри 15.

Зиндагинома
-----------

Аслан аз мардуми Табрез буд, вале ба сабаби иқомати тӯлонӣ дар Ҳирот ба Ҳиравӣ машҳур шудааст. Баъдан аз Ҳирот ба Мовароуннаҳр сафар карда, се сол дар Балх монд, сипас ба Хоразм рафт, як сол дар Самарқанд зиндагӣ кард ва дар Бухоро даргузашт. Бойсунғурӣ аввал дар Табрез дар дарбори Мироншоҳ ибни Темур ба сар мебурд. Баъд дар дарбори Шоҳрухи Темурӣ тарбият ёфт, аз таваҷҷуҳ ва ҳимояи шоҳзода Бойсунғур Мирзо бархурдор буд ва бо ӯ хешӣ дошт. Лақаби дигараш «Айнулаъён» буд ва Султоналии Қоинӣ ӯро «Қиблатулкуттоб» номидааст.

Бойсунғурӣ дар кохи Чилсутуни Бойсунғур Мирзо китобат мекард ва сарвари чиҳил котиб ва хушнависи китобхонаи ӯ буд. Ӯ дар ривоҷи хатти настаълиқ кӯшиши бисёр намуд ва дар андак муддате онро мақбули хоссу ом кард. Вай ин хатро аз устодаш Мирабдуллоҳ фарзанди Миралии Табрезӣ (Ҳиравӣ) омӯхт ва дар он аз устодаш низ бартар шуд. Шогирди мавлоно Шамсуддин (Муншии Қумӣ) ва дар «хатти усул» шогирди Шамсуддин Қутобии Машриқӣ буд. Бойсунғурӣ бо он ки дар хатти настаълиқ шуҳрати бештар дошт, хатҳои дигарро устодона менавишт. Ӯ бо тарбияи шогирдон дар анвои хатҳо ба пешрафти хаттотӣ дар Эрон ёрӣ дод. Шогирдони маъруфи ӯ Азҳари Табрезӣ (дар хатти настаълиқ), Шайх Маҳмуди Зарин (дар хафинависӣ), Абдулҳай Муншии Астарободӣ (дар хатти таълиқ), Абдуллоҳи Таббохи Ҳиравӣ (дар хатти усул саромад буд) буданд. Бойсунғурӣ илова бар хаттотӣ шеър низ мегуфт. Осори барҷомондаи ӯ бархе дар Эрон ва қисми бисёрашон дар китобхонаҳои ҷаҳон маҳфузанд, ки муҳимтаринашон инҳоянд: «Шоҳномаи Бойсунғурӣ» (дар музейи Кохи Гулистон, рақами 4752), девони ашъори Ҳасани Деҳлавӣ, «Куллиёт»-и Ҳумоми Табрезӣ (Китобхонаи миллии Порис), нусхае аз девони Ҳофизи Шерозӣ (Осорхонаи осори исломӣ ва турк дар Истанбул), нусхае аз «Гулистон»-и Саъдии Шерозӣ (ҳамон ҷо).

Эзоҳ
----

1. 1 2

Адабиёт
-------

* Бойсунғурӣ / Н. Шарипов // Боз — Вичкут. — Д. : СИЭМТ, 2014. — (Энсиклопедияи Миллии Тоҷик : [тахм. 25 ҷ.] /  сармуҳаррир Н. Амиршоҳӣ ; 2011—2023, ҷ. 3). — ISBN 978-99947-33-46-0.
**Қабулӣ** (тав. ва вафот номаълум) — шоири тоҷик садаи XVI.

Зиндагинома
-----------

Зодгоҳаш Бухоро. Бино ба маълумоти Музаккир-ул-аҳбоби Нисорӣ, Қабулӣ аз амирзодагони чиғатоӣ буда, аз илмҳои расмии замонаш вуқуфи комила доштааст. Қабулӣ соҳибмансаб буда, дар Кармина зиндагӣ мекардааст. Ӯро соҳиби табъи баланд ва суханашро рангин ёд кардаанд. Ашъораш ҳасбиҳолӣ ва бештар шикоятист.

Намунае аз ашъори ӯ:

Аҷаб набвад агар имрӯҳ нашносӣ Қабулиро,
Ки рӯи зарди ӯ аз ашки гулгун ранги дигар шуд.

Эзоҳ
----

Адабиёт
-------

* Қабулӣ / У. Назиров // Равзана — Ҷӯраев. — Д. : СИЭМТ, 2004. — С. 410. — (Энсиклопедияи адабиёт ва санъати тоҷик : [дар 2 ҷ.] /  сармуҳаррир А. Қурбонов ; 1988—2004, ҷ. 3). — ISBN 5-89870-5.
**Мирато Миршаробович Комилов** (тав. 11.11.1982) - забоншинос, тарҷумон, номзади илмҳои филологӣ (2020), аълочии маорифи Тоҷикистон (2023).

Зиндагинома
-----------

Мирато Комилов хатмкардаи факултети забонҳои хориҷии Донишгоҳи давлатии Хуҷанд ба номи академик Бобоҷон Ғафуров (2005). Омӯзгори забони англисии мактаб-гимназияи №24-и ш. Хуҷанд 2004- 2005), ассистенти кафедраи услубшиносӣ ва назарияи тарҷумаи факултети забони англисии Донишгоҳи давлатии омӯзгории Тоҷикистон ба номи С. Айнӣ (2005- 2008), аспиранти шуъбаи ғоибонаи ҳамин донишгоҳ (2008-2012). Рисолаи номзадиро дар мавзуи «Таҳлили сохторӣ-маъноии истилоҳоти фалсафӣ дар забонҳои тоҷикӣ ва англисӣ» дифоъ намуд. Солҳои 2012-2015 ба ҳайси ассистенти кафедраи забоншиносӣ ва типологияи муқоисавии факултети забони англисӣ, 2015- 2016 сармутахассиси маркази илмӣ-инноватсионӣ, 2016-2017 ассистенти кафедраи филологияи забони англисӣ, аз соли 2018 то 2022 ба ҳайси муаллими калони кафедраи методикаи таълими забони англисии факултети забони англисии Донишгоҳи давлатии омӯзгории Тоҷикистон ба номи С. Айнӣ фаъолият намудааст. Аз аз 6.09.2022 то 6.11.2023 ба ҳайси муовини декан оид ба корҳои илмии факултети забони англисӣ ва забонҳои Шарқи Донишгоҳи давлатии омӯзгории Тоҷикистон ба номи Садриддин Айнӣ кор кардааст. Аз 6.11.2023 то ҳол ба ҳайси мудири кафедраи забоншиносӣ ва типологияи муқоисавии ДДОТ ба номи С. Айнӣ ифои вазифа намуда истодааст. Саҳми ӯ дар тарҷумаи маводи якчанд барномаҳо аз забони англисӣ калон аст. Номбурда ба ҳайси тренер дар барнома ва лоиҳаҳои байналмилалӣ ширкат намуда, ба омӯзгорони забони англисии ҷумҳурӣ ва бархе аз кишварҳои Осиёи Марказӣ оид ба методҳои муосири таълими забони англисӣ омӯзишҳо гузаронидааст.

Осор
----

* Методикаи таълими забони англисӣ дар муассисаҳои таҳсилоти томактабӣ (дастури таълимӣ). Д.: 2019;
* Луғати тоҷикӣ ба англисӣ ва русии истилоҳоти фалсафа. Д.: 2020;
* Структурно-семантический анализ философских терминов в таджикском и английском языках. Д. 2021.

Пайвандҳо
---------

Энсиклопедияи Донишгоҳи давлатии омӯзгории Тоҷикистон ба номи С. Айнӣ

Эзоҳ
----
**Разиюлло Атохонов** — риёзидон ва равоншиносӣ тоҷик, доктори илмҳои равоншиносӣ (1994), профессор (1996)

Зиндагинома
-----------

Разиюлло Атохонов солҳои 1954-1956 донишҷўи Донишкадаи муҳандисию сохтмонии ш. Маскав. Соли 1964 факултети физика-математикаи Донишкадаи давлатии омўзгории ш. Душанбе ба номи Т.Г. Шевченкоро  хатм кардааст. Солҳои 1977–1982 ҳамчун дотсенти кафедраи методикаи таълими математикаи Донишкадаи давлатии омўзгории ш. Душанбе ба номи Т.Г. Шевченко, 1982–1996 дотсент ва мудири кафедраи психологияи Донишгоҳи миллии Тоҷикистон, 1996-2014 мудир ва профессори кафедраи педагогика ва психологияи Донишгоҳи ш. Тюмени Федератсияи Русия, 2015 профессори кафедраи таҳсилоти томактабӣ, 2016 профессори кафедраи тахассусии факултети психология ва таҳсилоти фарогир.
Оид ба хусусиятҳои ҷамъбасткунии эмпирикӣ ва назарияи ҳалли масъалаҳои арифметикӣ дар мактабиёни хурдсол, психологияи инкишофи тафаккури математикии хонандагон корҳои илмӣ анҷом додааст. Муаллифи зиёда аз 200 асару мақолаи илмӣ, илмию методӣ, дастурҳои таълимиву методӣ ва фишурдаҳои илмӣ аст.

Осор
----

* Ҳалли масъала бо ёрии муодила (дастури методӣ). Д. 1969.
* Психология. Д. 1982;
* Дараҷаҳои инкишофи тафаккури математикӣ. Д. 1993.
* Тафаккури математикӣ ва методикаи муқарракунии сатҳи тараққиёти он. Д. 2000.
* Луғати мухтасари ислоҳоти психология ва тавсифи баъзе мафҳумњо. Д. 2017.
* Психология. Муқаддимаи ихтисоси психолог. Д. 2018.

Пайвандҳо
---------

* Донишнома. Донишгоҳи давлатии омӯзгории Тоҷикистон ба номи С. Айнӣ
**Заминларзаи Ҳисор дар соли 1989** — заминларза дар соати 23:02 UTC дар таърихи 22 январи соли 1989 дар наздикии Ҳисор дар Тоҷикистон рух дод. Зарба дараҷаи мавҷи бадан 5,3 ва шиддатнокии максималии ҳисси VII (*хеле қавӣ*) дар ҷадвали шиддатнокии Mercalli буд. Маркази миллии додаҳои заминфизикӣ хабар дод, ки шумораи кушташудагон дар ин ҳодиса тақрибан 274 нафарро ташкил додааст ва Маркази миллии иттилооти заминҷунбӣ изҳор дошт, ки шумораи зиёди захмиён вуҷуд дорад. Тақрибан ҳамаи талафоти ҷонӣ бар асари омадани ярч, ки Шарора ва ду деҳаи ҳамсояро зери хок гузоштааст, рух додааст. Ин заминларза маргбортарин дар соли 1989 буд.

Нигаред низ
-----------

* Феҳристи заминларзаҳо дар Тоҷикистон

Эзоҳ
----

Пайвандҳо
---------

* The International Seismological Centre has a bibliography and/or authoritative data for this event.
**Абдуқодир Шакурӣ** *(Абдуқодир Абдушукуров*; 1875, деҳаи Раҷабамин, Самарқанд — 1943, Самарқанд, ҶШС Узбакистон) — маорифпарвар, таъсискунандаи аввалин мактаби усули нави тоҷикӣ дар Самарқанд.

Корнома
-------

Солҳои 1901—1917 дар гузари Хоҷазулмурод ва баъд дар деҳаи Раҷабамини Самарқанд ба пайравии мактаби Салодуддин Маҷидӣ (мактаби маҳаллаи Бешқудуқи Хуқанд) мактаби усули нав кушод.

Дар мактаб ҳар сол маҷлиси кушоди имтиҳон ташкил мешуд, ба ғайр аз падару модарони талабагон дар он дигар ҳавасмандон низ иштирок мекарданд. Дар чунин маҷлисҳои имтиҳон Ҳамза Ҳакимзода, Айнӣ ва Мунзим низ иштирок карда буданд. Соли 1923 рӯзномаи «Правда» барои муайян кардани беҳтарин мактабҳо ва таҷрибаноктарин муаллимони РСФСР конкурс эълон карда буд. Дар рўйхати 27 тан муаллими пешқадам ва таҷрибанокӣ мактабҳои советӣ Шакурӣ низ буд. «Правда» 8 июли соли 1923 натиҷаи конкурсро эълон карда, зимни зикри хизматҳои пешазинқилобии Шакурӣ навишта буд: «Вақте ки Революцияи пролетарӣ, озодкунандаи ғуломон фаро расид, ин тарғибгари мактаби нав тамоми қувваи худро ба интишори ғояҳои революция дар байни омма вақф кард».

Ҷоизаҳо
-------

Барои фаъолияти 20-солаи маорифпарварӣ шурои касабаи вилояти Самарканд ба у «Қаҳрамони меҳнати фронти маориф» ном дода буд (1923). Дар Самарқанд ба номи Шакурӣ мактаб ва куча ҳаст.

Эзоҳ
----

Адабиёт
-------

* Шакурӣ Абдуқодир / Р. Ҳошим // Ховалинг — Ҷӯяк. — Д. : СИЭСТ, 1988. — (Энциклопедияи Советии Тоҷик : [дар 8 ҷ.] /  сармуҳаррир М. Д. Диноршоев ; 1978—1988, ҷ. 8).
**Дастгоҳи иҷроияи Президент** — мақоми дохилии иҷроия буда, аз тарафи Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон таъсис дода мешавад (банди 10 моддаи 69 Конститутсия).
Вазъи ҳуқуқии дасггоҳи иҷроияи Президент, дар асоси Низомнома дар бораи он ки аз тарафи Президент тасдиқ шудааст, ба танзим дароварда мешавад. Дастгоҳи иҷроияи Президент ва Ҳукумати Ҷумҳурии Тоҷикистон ягона мебошад, зеро ки Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон дар як вақт Раиси ҳукумат низ аст. Аз ин рӯ, ҳалли баъзе масъалаҳои фаъолияти дастгоҳи иҷроияи Президентро Дастури ҳукумати Ҷумҳурии Тоҷикистон ҳам ба танзим медарорад.
Дастгоҳи иҷроияи Президент дар танзими нақшаҳои кории Ҳукумати Тоҷикистон мавқеи калон дорад. Пешниҳод барои дохил намудан ба нақшаи кории Ҳукумат як моҳ қабл аз оғози давраи ба нақша гирифташаванда ба дастгоҳи иҷроияи Президент пешниҳод карда мешавад. Роҳбарияти дастгоҳи иҷроияи Президент пешниҳодҳоро оид ба нақшаи корӣ ҷамъбаст ва мувофиқа намуда, тибқи тартиби муқарраргардида онро ба тасдиқи Ҳукумат пешниҳод мекунад. Шуъбаи дахлдори дастгоҳи иҷроияи Президент ба лоиҳаи қарорҳои Ҳукумати Тоҷикистон, ки ба муҳокимаи Ҳукумат ирсол мешавад, маълумотнома тайёр мекунад, ки дар он ба кадом сабаб таҳия шудани лоиҳа, кадом масъалаҳоро ҳал кардани он, ба кадом вазорату идораҳо ва ташкилоту муассисаҳо дахл доштанаш зикр карда мешавад. Лоиҳаи қарорҳои Ҳукумати Тоҷикистон бо ҳама шуъбаҳои дахлдори дастгоҳи иҷроияи Президент мувофиқа карда мешавад.

Эзоҳ
----

1. ↑  Фарҳанги истилоҳоти ҳуқуқ / Зери таҳрири Маҳмудов М. А. — Душанбе: ЭР-граф, 2009. — с. 144
**Ғурми помирӣ** (форсӣ: غُرم پامیری‎) ё **гӯсфанди Марко Поло** (лот. Ovis ammon polii) — зергунае аз ғурм аст, ки дар кӯҳсорони Помир (дар баландии 3500-5000 м) зиндагӣ мекунад.

Ин ҷонвар ҷуссаи калон ва пойҳои дарози боқувват дорад. Дарозии баданаш 110—200 см (модинааш нисбатан хурдтар аст), қадаш 65 — 125 см, вазнаш 110—230 (модинааш 90 — 100 кг) аст. Шохаш каҷак ва сахту мустаҳкам, зарди сафедтоб, дарозиаш 67-190 см, вазнаш то 30 кг: шохи модинааш нисбатан борик ва кӯтоҳ (то 160 см). Пашмаш дурушту кӯтоҳ ва вобаста ба фасли сол тағйир меёбад (зимистон зич ва тобистон нисбати тунук мешавад). Ғурмҳо ранги гуногун (масалан: бӯр, зарди сурхча, қаҳваранг) доранд. Рангаш қаҳваги зардтоб буда, таҳи шикамаш бо мӯйинаи сафедранг пӯшида шудааст. Андомҳои биноӣ, шунавоӣ ва бӯёии ғурмҳо нағз рушд кардааст. Ғурмҳо дар 2,5-солагӣ болиғ ва то 8-10-солагӣ калон мешаванд. Давраи ҳамлашон 5-6 моҳ аст. Хӯроки ғурм алаф (рӯзе қариб 18-18,5 кг модинааш то 16 кг) аст.

Дар бадани ғурми помирӣ 9 навъи гелминт, саркоспоридияҳо ва магасҳои хунмак паразитӣ мекунанд. Ғурми помирӣ барои дурага кардани гӯсфандон истифода шудааст.

Муҳофизат
---------

Солҳои пеш ғурми помирӣ барои гӯшт ва пӯсташ бисёр шикор карда мешуд. Бинобар ин саршумори он алҳол хеле кам гаштааст. Шикори ғурми помирӣ дар Тоҷикистон манъ мебошад. Ғурми помирӣ ба Китоби Сурхи Тоҷикистон дохил карда шудааст.

Нигаред низ
-----------

* Ғурм
* Гӯсфанд


|  |  |
| --- | --- |
| Панда Ҷонваршиносӣ | *Ин мақолаи нопурра аз фанни ҷонваршиносӣ мебошад.Шумо метавонед бо пурра кардани ин ба Википедия кумак кунед.* |

 
Анбори Википедиа дар бораи ин мавзӯъ гурӯҳ дорад:
***Ғурми помирӣ***



1. 1 2  Архар / А. Ҳайитов // Ирландия — Лениннома. — Д. : СИЭСТ, 1981. — (Энциклопедияи Советии Тоҷик : [дар 8 ҷ.] /  сармуҳаррир А. С. Сайфуллоев ; 1978—1988, ҷ. 3).
Дар Википедия мақолаҳо дар бораи дигар шахсон бо номи Акбар мебошанд.
Дар Википедия мақолаҳо дар бораи дигар шахсон бо насаби Адҳамов мебошанд.

**Акбар Акобирович Адҳамов** (17.12.1955, Душанбе) — физикадон. Доктори илмҳои физика ва математика (2002). Фарзанди Адҳамов Акобир Адҳамович.

Зиндагинома
-----------

Акбар Адҳамов дар факултаи физикаи Университети давлатии Маскав ба номи М.В. Ломоносов таҳсил намудааст (1972–1978). С. 1965–1968 дар Лабораторияи рад. соли 1968–1972 дар Лабораторияи кибернетикаи Стансияи техникии наврасони пойтахт бо ихтироъкорӣ машғул шуда, иштир. НКХХ СССР гардидааст. Пас аз хатми Университети давлатии Маскав ба номи М.В. Ломоносов коромӯз (1979–1981), аспиранти шуъбаи назарияи тазоҳуроти плазмавии Институти физикаи ба номи П.Н. Лебедеви АИ СССР (Москва, 1981–1984), ҳамзамон дар Институти физикаю техникаи ба номи С. У. Умарови АМИТ ба ҳайси корм. Лабор. физикаи криогеннӣ (1985–1991), корм. калони илмии Лабор. физ. лазерӣ (1991–2014) кор кардааст. С. 1987 дар Ин.-ути физ. АИ СССР дар мавзӯи «Теоретическое исследование вынужденного расеяния Мандельштама-Бриллюэна в разреженной плазме» рисолаи номзадӣ ва соли 2002 дар мавзӯи «Процессы нелинейного взаимодействия электромагнитных волн в полупроводниковых соединениях и плазме» рисолаи докторӣ дифоъ намудааст. Аз соли 2014 – корманди пешбари илмии Лабор. физ. криогеннии Институти физикаю техникаи ба номи С. У. Умарови АМИТ. Аз соли 1995 бо технологияи компютерӣ ва солҳои 1995–2018 дар Интернет бо ихтирооти компютерии режими «шикори озод» (зуд васл шудан ба мавзӯъҳои аҷоиб ва ҷолиби компютерӣ) машғул аст. Соли 2007 дар Вазорати адлияи ҶТ ташкилоти ҷамиятии «ЦИФРА» кушодааст. Аз соли 2011 то имрӯз блогҳо ва чандин гурӯҳро бахшида ба пешрафти илм ва техника ва ҳамчунин тиб дар Фэйсбук бар уҳда дорад. Дар рӯзномаи «Народная газета» (20.04.2016) мақолааш таҳти унвони «Қалбро набояд хун кард!» ба табъ расидааст.

Пайвандҳо
---------

Лабораторияи физикаи криогении Институти физикаю техникаи ба номи С.У. Умарови Академияи илмҳои Ҷумҳурии Тоҷикистон

Эзоҳ
----

1. ↑  Аз асл ба насл. — Душанбе, 2019. — 215 с. — С. 16. (тоҷ.). ISBN 978-99947-958-2-6
**Сайдамир Зуҳуров** (тав. 20 феврали 1951, ноҳияи Фархор, вилояти Кӯлоб, ҶШС Тоҷикистон) — ходими давлатии тоҷик, Сипаҳсолор/генерал-полковник (2002), Корманди шоистаи Ҷумҳурии Тоҷикистон (2002).

Зиндагинома
-----------

Хидмат дар Қувваҳои Мусаллаҳи ИҶШС (1969-71). Хатмкардаи факултаи таъриху филологияи Институти давлатии педагогии Душанбе ба номи Т. Г. Шевченко (1975). Омӯзгори фанни таърих дар яке аз мактабҳои ноҳияи Фархор (1975‒77). Аз соли 1977 дар мақомоти амнияти давлатии ИҶШС ва Ҷумҳурии Тоҷикистон. Таҳсил дар курсҳои олии Комитети амнияти давлатии ИҶШС (1977-78) ва Институти разведкаи Комитети амнияти давлатии ИҶШС (ҳоло Академияи ба номи Ю. В. Андропови ш. Маскав; 1981-82). Корманди Намояндагии Комитети амнияти давлатии ИҶШС дар Афғонистон (1983-85). Корманди фаврӣ, сардори шуъбача, муовини сардори шуъбаи Комитети амнияти давлатии ЧШС Тоҷикистон (1985-89), корманди фаврии дастгоҳи маркази Комитети амнияти давлатии ИҶШС (1989-91). Муовини сардори раёсати КАМ дар минтакаи Кулоб (1991-92), раиси Комитети давлатии амнияти миллии Ҷумҳурии Тоҷикистон (1992-95), Вазири корҳои дохилии Ҷумҳурии Тоҷикистон (1995-96), Вазири амнияти миллии Ҷумҳурии Тоҷикистон (1996-99), муовини Сарвазири Ҷумҳурии Тоҷикистон (1999—2005), раиси Кумитаи давлатии ҳифзи сарҳадди давлатии Ҷумҳурии Тоҷикистон (2005-06), сардори Саридораи ҳифзи сирри давлатии назди Ҳукумати Ҷумҳурии Тоҷикистон (2006-16).

Аз соли 2016 дар нафақа.

Ордену ҷоизаҳо
--------------

Бо орденҳои Байрақи сурх (1989), Барои шуҷоати шахсӣ (1993), Спитамен (дараҷаи 1; 2013), Исмоили Сомонӣ (дараҷаи 2; 2006), Ифтихорномаи Президиуми Шӯрои Олии ИҶШС (1988), зиёда аз 20 медали Иттиҳоди Шӯравӣ ва Ҷумҳурии Тоҷикистон сарфароз гардидааст.

Эзоҳ
----

Сарчашма
--------

* Зуҳуров Сайдамир // Замин — Илля. — Д. : СИЭМТ, 2018. — (Энсиклопедияи Миллии Тоҷик : [тахм. 25 ҷ.] /  сармуҳаррир Н. Амиршоҳӣ ; 2011—2023, ҷ. 7). — ISBN 978-99947-33-89-9.
**Матлуба Дадабоева** (*Мавлуда Халилова*; зод. 15 октябр 1955 ё 5 октябр 1955, ноҳияи Чуст, Вилояти Намангон) — овозхон ва мақомсарои аҳли узбак, Ҳунарпешаи халқии Узбакистон (2007), Ҳунарпешаи халқии Тоҷикистон (2018).

Зиндагинома
-----------

Матлуба Дадабоева 5 октябри соли 1955 деҳаи Варзики дар ноҳияи Чусти вилояти Намангон таваллуд шудааст. Пас аз хатми мактаби тоҷикии №13-и деҳаи Варзик, соли 1973 ба Институти театру ҳунари Тошканд ба номи Островский дохил шуд ва замони дар курси сеюм ӯро ба Ансамбли мақоми Кумитаи телевизион ва радиои Узбакистон ба кор пазируфта шуд. Дар ин даргоҳ Матлуба аз устодони бузурги мақом Орифхон Алимахсумов, Эҳсон Лутфуллоев, Очилхон Отахонов, Турғун Алиматов сабақ омӯхт.

Сурудаҳо
--------

Матлуба Дадабоева аз овони ҷавонӣ дар баробари забони узбакӣ бо забони тоҷикӣ низ суруд мехонад. Беҳтарин сурудҳои классикии иҷрокардаи ӯ «Насруллоҳӣ» (ғазали Ҳофиз), «Талқини уззол» (Восифӣ), «Муғулчаи Дугоҳ» (Фурӯғӣ), «Сарахбори ороми ҷон» (Ҳофиз), «Ҳусайнӣ» (Ҳофиз), «Насри Баёт» (Ҳилолӣ), «Нимчӯпонӣ» (Бедил), «Чоргоҳ» (Камол), «Ушшоқ» (Рӯдакӣ) ва ғайра дар барномаи Матлуба мақоми хос доранд.

Эзоҳ
----

1. ↑  УП-3916-сон 27.08.2007. О награждении в связи с шестнадцатилетнем независимости Республики Узбекистан группы работников науки, образования, здравоохранения, культуры, искусства, духовности и просветительства, средств массовой информации и других социальных сфер. *lex.uz*. 16 Январ 2024 санҷида шуд.
2. 1 2 3  *Одил Нозир.* «Ман ҳунарманди халқам!». *www.bonuvon.tj*.  Бонувони Тоҷикистон (21 сентябри 2021). 16 Январ 2024 санҷида шуд.
3. 1 2  *Тилав Расулзода.* «Шашмаком» – межкультурное диалоговое окно.  SugdNEWS (4 октябри 2017).
4. ↑  Recording review: Matlubeh. *www.rootsworld.com*.  RootsWorld. 16 Январ 2024 санҷида шуд.

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️  Гузариш ба унсури Викидода  Тасвир, видео ва садо | 
* Apple Music
* Deezer
* Spotify
* YouTube

 |
**Акбар Акобирхоҷаи Бухороӣ** (соли таваллуд ва вафот номаълум) — шоири тоҷик (асри 19).

Зиндагинома
-----------

Дар зодгоҳаш таҳсил карда, ба камол расидааст. Пас аз хатми мадраса ба тадрис шуғл меварзад. Ба гуфтаи тазкиранигор Қорӣ Раҳматуллоҳи Возеҳ («Тӯҳфат-ул-аҳбоб…») «табъаш дар назми ашъор иқтидори тамом дорад». Аз осораш намунаҳои ғазалиёт, рубоиҳо, қитъаҳо ба тавассути тазкираҳову баёзҳо боқӣ мондаанд. С. Айнӣ дар «Намунаи адабиёти тоҷик» як ғазал ва як рубоии бенуқтаро аз Акбар ҷой додааст. Намунаҳо аз ашъори Акбар:

Боз омад ба чаман сарви хиромони дигар,
Ки шукуфт аз қадамаш тоза гулистони дигар…
Хуб андеша кун, Акбар, намаки лаъли лабаш,
Марав аз роҳи вафо дар талаби хони дигар.
* + -

Магарам дил ҳаваси лолаи ҳумро дорад,
Ки сарам васвасаи олами воло дорад.
Домгоҳи ҳавасам, дуди дилам, оҳи саҳар,
Масдари дарди сарам васли мудово дорад.

Эзоҳ
----

Сарчашма
--------

* А — Асос. — Д. : СИЭМТ, 2011. — 608 с. — (Энсиклопедияи Миллии Тоҷик : [тахм. 25 ҷ.] /  сармуҳаррир А. Қурбонов ; 2011—2023, ҷ. 1). — ISBN 978-99947-33-45-3.
**Амали Қонуни мурофиаи маданӣ дар замон** - бо қоидае муайян мешавад, ки дар м.З Қонуни мурофиаи мадании ҶТ мустаҳкам карда шудааст. Мувофиқи м.З ҚМГ ҶТ мурофиа аз рӯи парвандаҳои маданӣ дар судҳои ҶТ дар асоси он қонунҳои мурофиавии граждаиии ҶТ, ки дар вақти баррасии парванда, содир намудани амалиётҳои ҷудогонаи
мурофиавӣ ё иҷрои ҳалномаи суд амал мекунанд, татбиқ карда мешавад.

Мувофиқан, новобаста аз вақти огоз намудани парвандаи гражданӣ дар суд қонуни мурофиавии граждание татбиқ
карда мсшавад, ки ҳангоми баррасии парвандаи гражданӣ содир намудани амалиётҳои ҷудогонаи мурофиавӣ ё
иҷрои ҳалномаи суд амал мекунанд.

Эзоҳ
----

1. ↑  Фарҳанги истилоҳоти ҳуқуқ / Зери таҳрири Маҳмудов М.А. - Душанбе: ЭР-граф, 2009. - с.39
**Армӣ Куусела** (финӣ: Armi Kuusela; тав. 20-уми августи 1934, Муҳос, Финландия) — модел ва ҳунарпешаи финӣ, ғолиби озмуни зебоии Бонуи ҷаҳони соли 1952.

Зиндагинома
-----------

### Кӯдакӣ ва ҷавонӣ

Волидайни Арми, Аарне Куусела ва Марта Кюро дар шаҳри Онтариои Канада вохӯрданд, ки дар он ҷо ба зудӣ издивоҷ карданд ва фарзанди аввалинашон дар он ҷо таваллуд шудааст. Пас аз чанд сол дар Канада, онҳо ба Финландия баргашта, дар шаҳри Мухос дар Остроботнияи Шимолӣ маскан гирифтанд.

Мартта як писару панҷ духтар таваллуд кард, ки яке аз онҳо дар дувунимсолагӣ фавтидааст. Духтари чоруми Армӣ 20 августи соли 1934 таваллуд шудааст.

Дар соли 1951 дар синни 17-солагӣ, Армӣ ба коллеҷи занона дар Порвуо дохил шуд. Вай ба шиноварӣ, лижаронӣ, гимнастикаро дӯст медошт ва ба факултаи гимнастикаи Донишгоҳи Ҳелсинки дохил шудан мехост.

### Мисс Коинот

24 майи соли 1952 Арми Куусела дар озмуни миллии зебоии Suomen Neito(фин.)тҷк. иштирок кард, ки дар ҳамон сол ба ӯ ҳуқуқ дод, ки Финландияро дар нахустин озмуни «Бонуи ҷаҳон», ки дар Лонг Бич, Калифорнияи ИМА баргузор шуд, намояндагӣ кунад. Дар ин озмун 30 нафар аз кишварҳои мухталифи ҷаҳон ширкат карданд ва Куусела ҷои аввалро гирифт. Қади вай дар он вақт 1,65 метр ва вазни ӯ 49 кг (108 фунт) буд.

Дере нагузашта баъди галабаи Армӣ режиссёри фин Вейкко Итконен(фин.)тҷк. ) филми "Духтари зеботарини ҷаҳон"-ро мебарорад, ки дар он Куусела худашро бозӣ мекунад ва Тауно Пало Ҷек Колманро мебозад. Сенарияи филмро Мика Валтарӣ навиштааст  .

Илова бар ин, суруди "Армӣ" бахшида ба Куусела маълум аст, ки дар иҷрои овозхони финӣ Олави Вирта машҳур шудааст.

### Ҳаёти оянда

Дере нагузашта, Армӣ Куусела бо соҳибкори филиппинӣ Вирҷилио Хиларио вохӯрд. 4 майи соли 1953 онҳо дар Токио издивоҷ карданд ва пас аз он онҳо ба як қаср дар наздикии Манила кӯчиданд. Соли дигар, ҷуфти якҷоя дар Филиппин мусиқии «Ҳозир ва ҳамеша»-ро бароварданд , ки дар он Армӣ, аз ҷумла, суруди Майк Веларде «Minamahal kita» («Ман туро дӯст медорам») бо гагалогӣ месуруд. Дар ҳамон соли 1954, Рейно Ҳелисмаа ин сурудро ба финӣ тарҷума кард ва Тамара Храмова   онро ба финӣ иҷро кард.

Оила панҷ фарзанд дошт. Соли 1975, Хиларио аз сактаи қалб даргузашт .

Соли 1978 Куусела бо дипломати амрикоӣ Алберт Вилямс издивоҷ кард. Дар аввал онҳо дар Барселона, баъд дар Измир (Туркия) ва ниҳоят дар Сан-Диего (Калифорния) зиндагӣ мекарданд.

Эзоҳ
----

1. ↑  Internet Movie Database (ингл.) — 1990.
2. ↑  ČSFD (чеш.) — 2001.
3. ↑  Armi Kuusela (швед.) — SLS.
4. ↑  IMDb.com — Maailman kaunein tyttö (1953)
5. ↑  *Now and Forever (1954) - IMDb*(англ.) дар вебгоҳи Internet Movie Database
6. ↑  Fono.fi — Äänitetietokanta
7. ↑  Fono.fi — Äänitetietokanta
8. ↑  Hakutulos kappaleelle Minamahal kita(пайванди дастнорас)

Видео
-----

* Порча аз филми «Зеботарин духтари ҷаҳон» (1953) И
* Порча аз филми «Зеботарин духтари ҷаҳон» (1953) II
* Арми Куусела дар як рекламаи конфетҳои шоколадии Финляндия (1952)

Пайвандҳо
---------

* Арми Куусела(англ.) дар вебгоҳи Internet Movie Database
* Суомалайсет - Арми Куусела(фин.) )
**Пури Баҳои Ҷомӣ** (тахаллусҳояш «Баҳо», «Пури Баҳо»; соли таваллуд ва вафоташ номаълум) — шоири форс-тоҷик.

Зиндагинома
-----------

Дар асрҳои 13— 14 умр ба cap бурдааст. Аҷдодаш аз вилояти Ҷом буда, мансаби қозигӣ доштаанд, вале Пури Баҳои Ҷомӣ ба ин касб дил надода, бештари умрашро дар Ҳирот ба таълифи осори адабӣ сарф кардааст. Пури Баҳои Ҷомӣ бо хонадони вазири муғулон Ҷувайнӣ қаробат дошт ва дар васфи Шамсуддини Соҳибдевон қасидае гуфтааст, ки он бо номи «Қасидаи муғулия» машҳур аст. Пури Баҳои Ҷомӣ бо шо­ири ҳамзамонаш—Ҳумоми Табрезӣ мушоира кардааст. Дар тазкираҳо ва асарҳои таърихӣ («Тазкирату-ш-шуаро»-и Давлатшод, «Таърихи гузида»-и Ҳамдуллоҳи Муставфӣ. «Таърихи Вассоф»-и Вассоф) Пури Баҳои Ҷомӣ шоири номӣ ва пурмаҳсули соҳибдевон зикр гардидааст, вале аз осори ӯ то замони мо якчанд порчаи қасидаҳояш, ғазалу қитъаҳо ва байтҳои пароканда боқӣ мондаанд. Аксари шеърҳои боқимондаи Пури Баҳои Ҷомӣ аз шоири ҳаҷвнавис будани ӯ гувоҳӣ медиҳанд. Дар чанде аз шеърҳояш ишқу муҳаббат, майгусорӣ, хушиҳои зиндагӣ ва ғайраро тараннум намудааст. Порчаи зерин намунае аз осори Пури Баҳои Ҷомӣ аст:

Шукр эзидро, ки то ман будаам,

Озу хирсам як замон ранҷа накард.

Ҳеҷ кас аз ман шабе ғамгин нахуфт,

Ҳеҷ нас рӯзе набуд аз ман ба дард.

Аз тамаъ харгиз надодам пушт хам,

В-аз ҳасад ҳаргиз накардам рӯй зард.

Ҳеч дардеро набудам ман сабаб.

Балки будам ҷумларо дармони дард…

Адабиёт
-------

* Пури Баҳои Ҷомӣ / М. Диловаров // Плешко — Сақил. — Д. : СИЭСТ, 1986. — (Энциклопедияи Советии Тоҷик : [дар 8 ҷ.] /  сармуҳаррир М. Д. Диноршоев ; 1978—1988, ҷ. 6).
**Мастура Ортиқзода** (*Ортиқова Мастура Ҷорубовна*; зод. 8 январи 1968, ҶШС Тоҷикистон) — коргардони театр, садогузор ва ҳунарпешаи театру синамо. Ҳунарпешаи шоистаи Тоҷикистон (2018). Узви Иттиҳодияи синамогарони Тоҷикистон (2009).

Зиндагинома
-----------

Хатмкардаи бахши актиёри драма ва кинои фтаи театрии Институти давлатии санъати Тоҷикистон ба номи М.Турсунзода (1989). Ҳунарпешаи театр-студияи «Полуостров» (1989—1991), ҳунарпешаи Театри Лоҳутӣ (аз соли 1991) мебошад. Дар филмҳои тоҷикӣ аз соли 1990 нақш офаридааст. Ҳамчунин, ба ҳайси ҳунарпешаи тарҷумон (дубляж) низ дар киностудияи «Тоҷикфилм» нақш мебозад.

Театр
-----

Дар намоишномаҳои Наргис дар «Тарсу»-и Н. Табаров, Модар дар «Роҳгумзада»-и Д.Убайдуллоев, Ситора дар «Афсонаҳои мӯйсафед»-и Н.Абдуллоев, Мастура дар «Драмаи миллат»-и С.Аюбӣ, Назокат дар «Суробҳо»-и Н. Табаров, Шарлотта дар «Дон Жуан»-и Ж. Б. Молйер, рӯбоҳ дар «Шерафган»-и Қ. Сатторӣ, Бону дар «Дод аз дасти Афандӣ»-и Ғ. Ашӯров, Модар дар «Ҳамсафар»-и Р. Қудратов, ҳамсоязан дар «Куҷо равонаем»-и Н. Абдуллоев, Устинова дар «Ҳисоби дӯстон дар дил»-и А. Островский, Смиралдина дар «Хизматгори ду хоҷа»-и К. Голдони, Наргис дар «Чодари найранг»-и Т. Аҳмадхонов, Дилоромхола дар «Бояд донем ва тавонем»-и А. Абдураҳмонов, ҳамсари заргар дар «Қиссаи ғамгину рангин»-и Т. Аҳмадхонов, «Дузди боинсоф», «Меҳмони нохонда», «Мусичаро напаронед»-и Н. Табаров нақш бозидааст.

Синамо
------

### Бозигарӣ

* 1991 — Бародар
* 1998 — Парвози занбӯр
* 2009 — Қиёми рӯз
* 2010 — Баррачаи хаёлӣ

### Коргардонӣ

Ба ҳайси коргардон бошад филмҳои «Қарзи виҷдон» ва «Фарзандони бегуноҳ»-ро ба тамошобинон пешкаш намудааст. Дар ҷодаи коргардонии дубляж низ ҳунари худро санҷидааст.

Эзоҳ
----

1. ↑  Ортиқова Мастура Ҷорубовна // Энсиклопедияи бонувони шинохтаи тоҷик — Д. 2021. — С. 333. — 520 с. — ISBN 978-999-75-68-20-5
2. ↑  Овозхон Исмоилов, шоир Давлат Сафар: раисиҷумҳур ба фарҳангиёни тоҷик ҷоиза дод(тоҷ.). *Sputnik Тоҷикистон* (30 августи 2018). 23 ноябри 2023 санҷида шуд.
3. ↑  *Фарзона Восеева.* Бонуи саҳна.  Бонувони Тоҷикистон (17 марти 2019).

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️  Гузариш ба унсури Викидода  Вебгоҳҳои мавзӯъӣ | 
* Бонки Иттилоотии Интернетии Филмҳо

 |
Рамзи (логотип) Федератсияи Ҷудои Тоҷикистон
**Федератсияи ҷудои Тоҷикистон** (англ. Tajikistan Judo Federation) — созмонест, ки дар Тоҷикистон мусобиқоти ҷудоро роҳандозӣ мекунад. Аз соли 1992 узви Федератсияи байналмилалии ҷуду ва Иттиҳодияи ҷудуи Осиё мебошад. Нишонии ҳуқуқӣ ва воқеӣ — Душанбе, кӯчаи Айнӣ 24.

Федератсияи ҷудои Тоҷикистон фаъолияти худро соли 2004 оғоз намуда, расман аз 8 октябри соли 2009 фаъолият дорад .

Эзоҳ
----

1. ↑  Tajikistan / IJF.org. *www.ijf.org*. 5 Январ 2023 санҷида шуд.
2. ↑  Фаъолияти кории Федератсия оид ба гуштини дзюдо(рус.). *Федератсияи Ҷудои Тоҷикистон*. 5 Январ 2023 санҷида шуд. Баргирифта аз сарчашмаи аввал 5 Январ 2023.

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️  Гузариш ба унсури Викидода  Дар шабакаҳои иҷтимоъӣ | 
* Фейсбук
* Инстаграм

 |
| Тасвир, видео ва садо | 
* YouTube

 |
Ин вожа дигар маъноҳо низ дорад, Муш (мазмунҳо)-ро бубинед.

**Муш** (лот. Mus) — ҳайвонест дар хушки ва об гарданда, вай одатан хонаи худро дар ковокии дарахт ва дар таги замин гузошта фарзанди худро низ дар он чо мегузорад,вай одатан гала дона майда чуйдаро мехурад,
Мӯш аз 7 то15то фарзанд мегузорад, кори вай аз он иборат аст, ки барои хуронидани фарзандхояш кушиш ба харч дихад,

Эзоҳ
----

Пайвандҳо
---------

 
Анбори Википедиа дар бораи ин мавзӯъ гурӯҳ дорад:
***Муш***

Сарчашма
--------


|  |  |
| --- | --- |
| Панда Ҷонваршиносӣ | *Ин мақолаи нопурра аз фанни ҷонваршиносӣ мебошад.Шумо метавонед бо пурра кардани ин ба Википедия кумак кунед.* |
**Сарикӯл**, **Сариқӯл** — қаторкӯҳест дар Помири Шарқӣ, байни сарҳадди Тоҷикистон (ноҳия Мурғоб) ва Чин.

Аз Шимол ба Ҷануб (аз водии дарёи Маркансу то ағбаи Бейик) ба масофаи қариб 350 километр тӯл кашидааст. Бахшгоҳи ҳавзаи рӯдҳои Тарим, Ому ва кӯли Қарокӯл мебошад.

Қисмҳои шимол ва ҷануби қаторкӯҳ ба самти наздик ба меридианӣ тӯл кашидаанд. Қисми мобайнии он ба тарафи Шарқ тоб хӯрда, хамиҳои Шӯркӯлу Рангкӯлро фаро гирифтааст. Қуллаи баландтаринаш — Лавирдир (6351 метр, дар Чин), қуллаҳои дигари машҳураш — Командирони Сурх (5822 метр), Қаросон (5747 метр). Пиряхҳо бештар дар қисми шимоли қаторкӯҳ ҷойгир шудаанд (масоҳати умумии онҳо дар ҳудуди Тоҷикистон 143,8 км²). Сарикӯл асосан аз варақсангҳои кристаллӣ, гнейсҳо ва ҷинсҳои гранитӣ таркиб ёфтааст. Ландшафташ биёбонии баландкӯҳӣ; дар нишебиҳои паст хорбуттаҳои болиштакӣ мерӯянд.

Эзоҳ
----

Адабиёт
-------

* Сариқӯл / У. Олимов // Сақофӣ — Ховалинг. — Д. : СИЭСТ, 1987. — (Энциклопедияи Советии Тоҷик : [дар 8 ҷ.] /  сармуҳаррир М. Д. Диноршоев ; 1978—1988, ҷ. 7).