**Усмон Ғозӣ** (усмонӣ. عثمان غازي, тур. Osman Bey, I. Osman, Osman Gazi, 1324) — аввалин ҳокими бекнишинҳои усмонӣ дар Осиёи Хурд (1299—1324).

Усмон асосгузори Империяи Усмонӣ ҳисобида мешавад, ки то ибтидои асри XX идома дошт. Дар замони ҳукмронии Усмон бекнишинӣмустақил шуд, сарҳади он аз ҳисоби қаламравҳои аз Византия дар Осиёи Хурд забтшуда хеле васеъ гардид.

  

Дар замони Усмон қабилааш исломро қабул карданд. 

  

Аз сабаби мавҷуд набудани маъхазҳои таърихии муосири Усмон дар бораи ҳаёти ӯ маълумоти воқеӣ хеле кам аст. Дар бораи ҳукмронии ӯ ягон далели хаттӣ мавҷуд нест , зеро қариб ҳамаи ҳуҷҷатҳо баъдан қалбакӣ буданд. Аз ин рӯ, тамоми маълумот дар бораи Усмон дар асоси ривоятҳои шифоҳӣ ва ривоятҳо дар бораи ӯ, ки хеле дертар ба вуҷуд омадаанд ва инкишоф меёбанд. Аз сарчашмаҳои усмонӣ, аввалинаш, ки то мо расидааст*, Солномаи Хонаи Усмонӣ (Тева-рих-и ал-и Усмон*) Ашикпошозода мебошад, ки соли 1476 оғоз шудааст. Аввалин солноманависи маъруфи империя Яхши Фақих (ваф. баъд аз 1413) мебошад, ки падараш имоми Орхон буд. Яхши Факих аз Усмон то Боязиди I (1398—1402) солномае тартиб додааст, ки «Тасвири корнамоии хонадони усмонон то Йилдиримхон» ном дошт. Асли ин солнома то ҳол боқӣ намондааст, вале тахмин меравад, ки он дар осори Ашикпошзода ва бархе аз муаррихони дигари усмонӣ тақрибан ба таври лутф ворид шудааст. Аз худи ҳамон матн дар бораи худи Яхши Факих маълумот гирифта шудааст. Ашикпошозода навиштааст, ки соли 1413 дар хонаи Яхши Факих монд ва ба у «Таърих»-и худро дод, ки Ашикпошзода вокеахоро аз он «такрор» кардааст. Оруҷ навиштааст: «Агар аз ман бипурсед, ки ман аз ин ҳодисаҳо аз куҷо огоҳам ва аз куҷо огоҳ шудаам, ба шоҳиди айнӣ [тасвири як шоҳиди айнӣ] дарвеше муроҷиат мекунам, ки ҳоло дар шаҳри Константин [Истанбул] ба сар мебарад. Номи ӯ Дарвеш Аҳмад Ошиқӣ, хирадманди садсола аст. […] Ӯ ин воқеаҳоро сабт кард. Аммо сарчашмаи он писари Имом Урҳони Ғозӣ Яхши Фақиҳ буд, ки то замони ҳукмронии Султон Маҳмад, падари Султон Мурод зиндагӣ мекард» . Азбаски саргузашти зиндагии асосгузори сулола бори нахуст дар асри XV, якуним аср пас аз марги ӯ сабт шуда буд, то ин замон ривояту анъанаҳои муътабар шакл гирифтаанд. Ҳамчунин набояд фаромӯш кард, ки ҳамаи ин солномаҳо дар охири асри XV – ибтидои асри XVI таҳти назорат ва аксаран бо фармоиши авлоди Усмон  офарида шудаанд.

Пайдоиш
-------

Дар бораи модари Усмон ягон маълумоти ҳуҷҷатӣ ҳифз нашудааст. Энтони Олдерсон қайд мекунад, ки модари Усмони I эҳтимолан турк буд, бидуни зикри ӯ,  аммо анъана номи Ҳалима Хотунро ба модари асосгузори сулола мегузорад. Падари Усмон пешвои афсонавӣ Эртоғрул буд.Дар солномаҳои он замон дар бораи ӯ чизе зикр нашудааст ва мавҷудияти ӯ ҳамчун шахсияти воқеӣ танҳо бо тангаҳое, ки бо навиштаҷоти: «Сиккаи Усмон писари Эртоғрул» ва «Сиккаи Усмон писари Эртоғрул» ва Эртуғрул писари Гундуз Алп сикка зада шудаанд» тасдиқ карда мешавад. Дар насабномаи суннатии кӯҳнашуда Сулаймоншоҳ падари Эртоғрул ва бобои Усмон номида мешавад, аммо дар айни замон исботшуда ҳисобида мешавад, ки падари Эртоғрул Гундуз Алп будааст. Пайдо кардани аҷдодони дуртари Усмон ғайриимкон аст, чунон ки Гиббонс дар «Таъсиси империяи усмонӣ» навиштааст: «Мо наметавонем насаби Усмонро барқарор кунем». Зиёда аз сад сол пас, дар асри XV пас аз забт шудани Константинопол, Меҳмеди II ба обод кардани асли аҷдодони худ машғул шуд. Дар яке аз насабномаҳое, ки барои ӯ тартиб дода шудаанд, аз хонаводаи усмонӣ ба Нуҳ ва дигаре ба Оғузхон бармеоянд. Меҳмеди II низ нусхаеро дастгирӣ кард, ки оилаи ӯ гӯё аз авлоди Комнинҳо будааст.

Дар нимаи дуюми асри XIII дар сарзамини Осиёи Хурд ду давлати калон мавҷуд буд, ки ҳар кадоми онҳо давраи гул-гулшукуфии худро дар паси худ доштанд. Империяи Византия, ки аллакай пас аз забт шудани Константинопол дар соли 1204 аз ҷониби империяҳои Лотинӣ, Никен ва Требизонд пароканда шуда буд, дар соли 1261 муваққатан дар қаламрави камшуда эҳё шуд. Султонияти Қуния, ки як пораи империяи Салчуқиён буд, ки дар як вақтҳо аз Византия ҳудудҳоро забт карда буд, таҳти ҳамлаҳои муғулҳо қарор гирифта, тадриҷан мавқеъҳои худро аз даст медод. Дар зери фишори муғулҳо қабилаҳои турк аз Осиёи Миёна ба Анадолу муҳоҷират карданд, ки дар байни онҳо қабилаи Кайӣ низ буд, ки шояд муддате дар хидмати ҳокимони Хоразм қарор дошта бошад. Анъанаи таърихии турк гуфта мешавад, ки Алоуддин Кай-Кубод ба Эртоғрул *уҷ* (минтақаи сарҳадии султоният) дар марзи Византия ҳамчун мерос додааст. Ҳамаи сарчашмаҳои усмонӣ ин ривоятро дар тарҷумаҳои гуногун баён мекунанд. Тавсифҳои мухталифи заминаҳои ин ҳодиса вуҷуд доранд. Ба гуфтаи яке, як воҳиди хурди Кайиҳо (400-500 хайма) таҳти сарварии Эртоғрул аз ҳамлаҳои муғул гурехта, ба мулки султони Салҷуқӣ Алоуддин Кай-Кубод равон шуда, барои ҳимоя ба ӯ муроҷиат кардааст. Ба қавли дигаре, ки ба Осиёи Хурд ҳиҷрат карда, Эртуғрул бо отряди ҷанговарони худ худро дар майдони ҷанги ду отряди ҷанговарони ба ӯ номаълум дучор кардааст. Вай бо халқаш маслиҳат карда, ҷанговарони тарафи мағлубкоронро гирифт ва бо хамин таносуби қувваҳоро тағир дод ва ғалабаи онҳоро таъмин намуд. Ҳаҷми дақиқи заминҳое, ки Эртуғрул дар замони маргаш дар ихтиёри Эртоғрул қарор дошт ва ба писараш дода буд, маълум нест .

Тарҷумаи ҳол
------------

### Солхои ибтидоӣ.

Дар адабиёт соли таваллуди Усмон 1258 ё тахминан оварда шудааст. 1258, вале бидуни истинод ба манбаъ. Ин сана худсарона аст, соли таваллудаш маълум нест, чунон ки дар бораи солҳои аввали ӯ чизе маълум нест. Гумон меравад, ки дар соли 1281/82 Эртуғрул ё мурд ё қудратро ба писараш вогузор карда, хеле пир шуд (ва дар соли 1288/89 вафот кардааст)  ; дар соли 1281/82 Усмон пешвои (беки) кайӣ гардид. Ба гуфтаи Нешрӣ, пас аз марги Эртоғрул қабила ба онҳое, ки мехостанд Усмонро ҳамчун беки нав бубинанд, ва онҳое, ки бародари Эртуғрул Дундарро аз Усмон авлотар медонанд, тақсим шуд. Дундор дарк кард, ки «Усмон пуштибони қавӣ дошт», тасмим гирифт, ки бартарии ҷияни худро эътироф кунад ва амакашро барои рақобаташ бахшид. Вай амаки худро бо камон парронда куштааст.

 Дастурхои Шайх Эдебалй

Оила
----

Дар бораи ду зани Усмон: Малхун-Хотун (ваф. баъд аз 1324) ва Робиаи Бала-Хотун (ваф. тахминан 1324) ба таври эътимодбахш маълум аст. Рабиаи Бала духтари шайхи одил маъруф буд.

Эзоҳ
----

1. ↑  İnalcık,Ansiklopedisi, 2007.
2. 1 2  Babinger, 1927, p. 10—11.
3. 1 2 3  Еремеев, Мейер, 1992, Глава 10. От бейлика до султаната.
4. ↑  Kaçar, 2015, p. 48—49.
5. ↑  Alderson, 1956, p. 83.
6. ↑  Lindner, 2007, p. 15.
7. ↑  Петросян, 1993.
8. ↑  Magill, 2012, p. 702.
9. ↑  Başar, 1995.
10. ↑  Kafadar, 2011, p. 157—158.
11. ↑  Imber, 1993, p. 68—69.

Адабиёт
-------

* *Аверьянов Ю.* Хаджи Бекташ Вели и суфийское братство бекташийа. — М.: Издательский дом «Марджани», 2017. — 688 с. — (Bibliotheca Islamica). — ISBN 5040013779.
* *Бальфур Дж.П.* Османская империя. Шесть столетий от возвышения до упадка. XIV–XX вв. — М.: Центрполиграф, 2017. — 420 с. — ISBN 5040661541, 9785040661541.
* *Греков И.Б.* Османская империя и страны Центральной, Восточной и Юго-Восточной Европы в XV-XVI вв: главные тенденции политических взаимоотношений. — М.: Наука, 1984. — 300 с.
* *Григора Никифор.* Римская история Никифора Григоры, начинающаяся со взятия Константинополя латинянами. Том 1. — СПб.: Шаблон:Тип. Императорской Академии Наук, 1862. — (Византийские историки, переведенные с греческого при С. Петербургской Духовной Академии).
* *Дьячков С. В.* История средневекового Востока: Конспект лекций. — Х.: ХНУ имени В. Н. Каразина, 2013. — 420 с.
* *Еремеев Д. Е. Мейер М. С.* История Турции в средние века и новое время. — М.: Издательство Московского университета, 1992. — 246 с. — ISBN 5211022017. Нусхаи бойгонишуда дар Wayback Machine
* *Ихсаноглу Э.* История Османского государства, общества и цивилизации: В 2-х т / Перевод с турецкого В. Б. Феоновой под ред. М. С. Мейера. — М.: Восточная литература, 2006. — Т. 1. — 603 с. — ISBN 5-02-018511-6.
* *Кинросс, Патрик.* Расцвет и упадок Османской империи. На родине Сулеймана Великолепного. — М.: Крон-пресс, 2017.
* *Георгий Пахимер.* Из «Συγγραφικῶν ἱστοριῶν» Георгия Пахимера // Византийский временник / Пер. с греч.: Д. А. Коробейникова. Отв. ред.: Г. Г. Литаврин. — М.: Наука, 2000. — Т. 59 (84). — С. 288—292. — 304 с. — ISBN 5-02-008594-4.
* *Петросян Ю. А.* Османская империя. — М.: Наука, 1993. — 185 с.
* *Райс Т.* Сельджуки. Кочевники — завоеватели Малой Азии. — М.: Центрполиграф, 2017. — 238 с. — (Загадки древних цивилизаций). — ISBN 5457030172.
* *Рансимен C.* Падение Константинополя в 1453 году. — М.: Изд-во Сретенского монастыря, 2008.
* *Рахманалиев Р.* Империя тюрков. Великая цивилизация. Тюркские народы в мировой истории с X в. до н. э. по XX в. н. э. — М.: Рипол Классик, 2008. — ISBN 5386008471.
* {{{заглавие}}}.
* *Успенский Ф.И.* История Византийской империи: XI-XV вв. — М.: Мысль, 1996. — ISBN 524400882X.
* *Финкель К.* История Османской империи: Видение Османа = Osman's Dream. The Story of the Ottoman Empire 1300—1923 / перевод Алексеев К. Яблоков Ю.. — М.: АСТ, 2017. — 832 с. — (Страницы истории). — ISBN 978-5-17-081975-1.
* {{{заглавие}}}.

### На других языках

* *Akgunduz A. Ozturk S.* Ottoman History - Misperceptions and Truths. — IUR Press, 2011. — 694 p. — ISBN 9789090261089. Нусхаи бойгонишуда дар Wayback Machine(англ.)
* *Alderson A. D.* The Structure of the Ottoman Dynasty. — Oxford: Clarendon Press, 1956.(англ.)
* *Aşık Paşazade.* Osmanoğulları'nın Tarihi. — İstanbul: K Kitaplığı, 2003. — 615 p. — ISBN 975-296-043-X.(тур.)
* *Babinger F. Mayr J.* Die Geschichtsschreiber der Osmanen und ihre Werke. — Harrassowitz, 1927. — 477 p.(олмонӣ)
* {{{заглавие}}}.(тур.)
* *Danişmend İ. H.* İzahlı Osmanlı tarihi kronolojisi. — Türkiye Yayınevi, 1947. — Т. 3. — P. 30. Бойгонӣ шудааст 27 Январ 2024  сол.
* {{{заглавие}}}.(англ.)
* *Gibbons H.A.* The Foundation of the Ottoman Empire: A History of the Osmanlis Up To the Death of Bayezid I 1300-1403. — Routledge, 2013. — 379 p. — ISBN 1135029822, 9781135029821.(англ.)
* *Heath I.* Byzantine Armies: AD 1118—1461. — Osprey, 1995. — 48 p. — (MEN-AT-ARMS). — ISBN 9781855323476.(англ.)
* {{{заглавие}}}.(англ.)
* *Imber C.* The Ottoman Empire, 1300-1650: The Structure of Power. — Macmillan Education UK, 2009. — 448 p. — ISBN 9780230574502.(англ.)
* {{{заглавие}}}.(англ.)
* *Imber C.* OTHMAN I. — Leiden: BRILL, 1995. — Vol. VIII. — С. 180—182. — (Encyclopaedia of Islam, New Edition). — ISBN 90 04 09834 8.(англ.)
* {{{заглавие}}}.(тур.)
* {{{заглавие}}}.(англ.)
* {{{заглавие}}}.(тур.)
* {{{заглавие}}}.(тур.)
* {{{заглавие}}}.(англ.)
* *Kaçar H.* A Mirror for the Sultan: State Ideology in the Early Ottoman Chronicles, 1300-1453. — 2015.(англ.)
* *Kafadar K.* Osman Beg and his Uncle: Murder in the Family // Studies in Ottoman History in Honour of Professor V.L. Mélange. — Piscataway, NJ, 2011. — P. 157—164. — ISBN 9781463233723.
* *Kafadar K.* Between Two Worlds: The Construction of the Ottoman State. — University of California Press, 1995. — 221 p. — ISBN 0520206002, 9780520206007.(англ.)
* {{{заглавие}}}.(тур.)
* *Lindner Rudi Paul.* Explorations in Ottoman Prehistory. — University of Michigan Press, 2007.(англ.)
* *Lindner Rudi Paul.* Nomads and Ottomans in Medieval Anatolia. — Research Institute for Inner Asian Studies, Indiana University, 1983. — Vol. 144. — 167 p. — (Indiana University Uralic and Altaic series). — ISBN 0933070128, 9780933070127.(англ.)
* *Lowry, Heath W.* The Nature of the Early Ottoman State. — Albany: SUNY Press, 2003.(англ.)
* *Magill F.N.* The Middle Ages: Dictionary of World Biography. — Routledge, 2012. — Т. 2. — 1070 p. — (В). — ISBN 1136593136, 9781136593130.
* *Millingen A. van.* Byzantine Churches In Constantinople Their History And Architecture. — Macmillan And Co. London, 1912. — 477 p.(англ.)
* *Peirce, Leslie P.* The Imperial Harem: Women and Sovereignty in the Ottoman Empire. — Oxford: Oxford University Press, 1993. — ISBN 0195086775, 9780195086775.(англ.)
* {{{заглавие}}}.(тур.)
* *Pachymeres G. Bekker I.* De Michaele et Andronico Palaeologis libri tredecim,I. — Bonn: E. Weber, 1835. — Vol. 36. — (Corpus Scriptorum Historiae Byzantinae).**Invalid language code.**(Latin)
* *Pachymeres G. Bekker I.* De Michaele et Andronico Palaeologis libri tredecim,II. — Bonn: E. Weber, 1835. — Vol. 37. — (Corpus Scriptorum Historiae Byzantinae).**Invalid language code.**(Latin)
* *Rosenwein B. H.* Reading the Middle Ages: Sources from Europe, Byzantium, and the Islamic World, Second Edition. — University of Toronto Press, 2013.(англ.)
* {{{заглавие}}}.(англ.)
* *Süreyya M.* Sicill-i Osmani. — 1996. — Vol. 5. — P. 1667.(тур.)