recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
**Муодилаҳои Эйнштейн**, **муодилаҳои майдони ҷозиба** — бунёди математикии назарияи куллии нисбиятро гӯянд, ки аз системаи муодилаҳои дифференсиалии ғайрихаттии тартиби дуюми ҳосилаашон хусусӣ иборат буда, алоқаи каҷии фазо — вақтро бо тақсимоту ҳаракати модда ва майдонҳои физи­кӣ (ба ғайр аз майдони ҷозиба) муайян мекунанд. Онҳо ба шакли зерин навишта мешаванд:

{\displaystyle R\_{\mu \nu }-{R \over 2}g\_{\mu \nu }+\Lambda g\_{\mu \nu }={8\pi G \over c^{4}}T\_{\mu \nu },}
Бузургиҳои тарафи чапи муодиларо якҷоя тензори Эйнштейн меноманд. Таркиби математикии вай аз {\displaystyle g\_{\mu \nu }} (ба истилоҳ тензори метрӣ) ва ҳосилаҳои гуногуни он аз координа­таҳо иборат аст. Аз ҷиҳати физикӣ бошад, тензори Эйнштейн дар айни замон ҳам майдони ҷозиба ва ҳам геометрияи фазо — вақтро тавсиф мекунад. {\displaystyle T\_{\mu \nu }}-po тензори энергия — импулс меноманд; вай аз тақсимоту ҳаракати модда ва майдони электромагнитӣ вобаста буда, манбаи физикии {\displaystyle g\_{\mu \nu }} ҳисоб мешавад. х- ро собитаи Эйнштейн мегӯянд; вай ба —{\displaystyle T\_{\mu \nu }} баробар аст (*G* — собитаи Нютон, *c* — суръати нур).

Эзоҳ
----

Адабиёт
-------

* Эйнштейн А. Собрание науч­ных трудов, том 1—2, Москва 1967;
* Фок В. А. Теория пространства, времени и тяготе­ния, 2 издание, Москва, 1961,
* Зельдович Я. Б. Новиков И. Д. Теория тя­готения и эволюция звезд, москва, 1971;
* Миэнер Ч. Торя К. Уллнр Дж. Гравитация, т. 1—3, пер. с англ, М. 1977.
* Ландау Л. Д. Лифшиц Б. М, Теоретическая физика, том. 2, москва 1973. А. Турсунов

Сарчашма
--------

* Энциклопедияи Советии Тоҷик : [дар 8 ҷ.] / сармуҳаррир  А. С. Сайфуллоев. — Д. : СИЭСТ, 1978—1988.
**Ҷиноят** - амали (ҳаракат ё беҳаракатии) гунаҳкорона содиршудаи барои ҷамъият хавфноке, ки Кодекси ҷиноятии ҶТ бо таҳдиди татбиқи ҷазо манъ кардааст, ки яке аз намудҳои Ҳуқуқвайронкунӣ мебошад.

Ҳуқуқвайронкунӣ аз нигоҳи сатҳи хавфнокии ҷамъиятӣ ва зарари иҷтимоӣ ба ду намуд ҷудо мешавад:

1. **ҷиноят** - амали (ҳаракат ё беҳаракатии) гунаҳкорона содиршудаи барои ҷамъият хавфноке, ки Кодекси ҷиноятии ҶТ бо таҳдиди татбиқи ҷазо манъ кардааст;
2. **кирдорҳои зиддиҳуқуқӣ** - ҳуқуқвайронкуниҳое, ки муносибатҳои идоравӣ, меҳнатӣ, молумулкӣ ва дигар муносибатҳоро халалдор мекунанд ва сатҳи хавфнокиашон аз ҷиноят пасттар аст.

1. **Ҷиноят** — кирдори (ҳаракат ё беҳаракатӣ) содиршудаи гунаҳгоронаи барои ҷамъият хавфнокест, ки КҶ ҶТ бо таҳдиди татбиқи ҷазо манъ кардааст.

Таърифи додашудаи ҷиноят хусусияти расмиву модцӣ дорад, чунки ҳам аломати расмй (кирдори бо қонуни ҷиноятй манъкардашуда) ва ҳам аломати моддиро (барои ҷамъият хавфнок) пешбинй менамояд. Ҷиноят дорои чунин аломатҳо мебошад;

* барои ҷамъият хавфнок;
* зиддиҳуқуқӣ;
* гуноҳ;
* ҷазо.

Аломатҳои ҷиноят мазмуни онро тавсиф дода имконият медиҳанд, ки ҷиноят аз дигар ҳуқуқвайронкуниҳо фарқ карда шавад. Ҷиноят, пеш аз ҳама, кирдор буда, дар шакли ҳаракат ё беҳаракатй ифода меёбад. Шахс бояд имконияти дарк намудани мазмун ва аҳамияти кирдори худро дошта бошад. Кирдори шахс бояд бошуурона, иродавй, ихтиёрӣ ва мақсаднок содир шавад.
Танҳо кирдоре ҷиноят эътироф мешавад, ки барои ҷамъият хавфнок бошад. Ба ҷамъият хавфнок будан яке аз хусусиятҳои асосии иҷтимоии (моддии) ҷиноят ба ҳисоб меравад.

Нигаред низ
-----------

* Ҳуқуқвайронкунӣ

Эзоҳ
----

1. ↑  Фарҳанги истилоҳоти ҳуқуқ / Зери таҳрири Маҳмудов М.А. - Душанбе: ЭР-граф, 2009. - с. 521
2. ↑  Фарҳанги истилоҳоти ҳуқуқ / Зери таҳрири Маҳмудов М.А. — Душанбе: ЭР-граф, 2009. — с. 557
**Гурев Семён Емелянович** (русӣ: Семён Емелья́нович Гу́рьев) — риёзидон ва механики рус, академики ординарии АИ Петербург (1798), узви АИ Русия (1800).

Зиндагинома
-----------

Хатмкардаи Корпуси артиллерӣ ва инженерии Санкт-Петербург (1778-84). Илми ҳидравликаро дар Англия омӯхтааст (1792). Дар муассисаҳои олии таълимии Санкт-Петербург омӯзгори фанҳои математика, артиллерия ва навигатсия буд. Аз 1798 профессор математика дар Омӯзишгоҳи меъмории киштисозӣ. Таҳқиқоти ӯ ба геометрияи таҳлилӣ ва дифференсиалӣ, таҳлили математикӣ ва механика бахшида шудаанд. Бори нахуст исботи муодилаҳои асосиро дар хатҳои каҷи ҳамвор дар координатаҳои қутбӣ анҷом додааст. Дар ин соҳа китобҳои бисёри таълимӣ таълиф карда, ба масъалаҳои таълими илми математика диққати ҷиддӣ додааст. Дар асарҳои илмиаш Семён Гурев дар таҳлили математикӣ ва геометрия татбиқ намудани назарияи ҳудудҳоро тарғиб намудааст.

Эзоҳ
----

Адабиёт
-------

* Гурев Семён Емелянович // Вичлас — Гӯянда. — Д. : СИЭМТ, 2015. — (Энсиклопедияи Миллии Тоҷик : [тахм. 25 ҷ.] /  сармуҳаррир Н. Амиршоҳӣ ; 2011—2021, ҷ. 4). — ISBN 978-99947-33-77-4.


|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️  Гузариш ба унсури Викидода  Фарҳангҳо ва донишномаҳо | 
* Большая российская (старая версия)
* Брокгауза и Ефрона
* Малый Брокгауза и Ефрона

 |
| Дар феҳристҳои китобшинохтӣ | 
* NUKAT: n2018178110
* VIAF: 8563154260538724480004
* WorldCat VIAF: 8563154260538724480004

 |
**Адабиёти таълимӣ** — маводе, ки ҳамчун манбаъ дар донишандӯзӣ, ҳосил намудани маҳорату малака, худомӯзӣ ва рушди мутаносиби ҷаҳонбинии хонандагон истифода мешавад. Адабиёти таълимӣ мутобиқи зарурат ва дараҷаи истифода ба ду гурӯҳ ҷудо мешаванд: 1) адабиёти таълимии чопӣ: китобҳои дарсӣ, хрестоматияҳо, маълумотномаҳо, луғату донишномаҳо, фарҳангҳо, харитаю глобус, мусаввараҳо, адабиёти илмию оммавӣ, ёддоштҳо; 2) чизҳо ва ашёи табиӣ, маводи истеҳсолӣ. Адабиёти таълимӣ дар шакли аёнӣ ва воситаҳои техникию электрикӣ пешниҳод мегардад. Адабиёти таълимии аёнӣ маводи ёрирасони таълимию тарбиявист, ки дар шакли тасвир ё варақаҳои алоҳида ба табъ мерасанд ва се хел мешаванд: 1) тасвирӣ (харитаҳо, нақшаю ҷадвалҳо, нусхаи асарҳои рассомон, аксҳо); 2) аслӣ (натуралӣ) ё маводи табиӣ; 3) воситаҳои таълимие, ки омӯзгорону хонандагон аз маводи партов месозанд. Воситаҳои техникию электрикии таълим (ВТБТ) ҳамаи он воситаҳое мебошанд, ки омӯзгорону хонандагон дар ҷараёни таълим ва машғулиятҳои берун аз синфу берун аз мактаб истифода мебаранд. Ба ВТБТ инҳо дохил мешаванд:

– диапроекторҳо ва кадропроекторҳо;

– дастгоҳҳои овозӣ (магнитофонҳо, диктофонҳо, қартамонакҳои электромеханикӣ);

– кинофилмҳо, видеофилмҳо, компютерҳо, дискҳо, диапозитивҳо…;

– кабинетҳои лингофонӣ, интернет.

Эзоҳ
----

Сарчашма
--------

* А — Асос. — Д. : СИЭМТ, 2011. — 608 с. — (Энсиклопедияи Миллии Тоҷик : [тахм. 25 ҷ.] /  сармуҳаррир А. Қурбонов ; 2011—2021, ҷ. 1). — ISBN 978-99947-33-45-3.
**Адабиёти илмии бадеӣ**, як навъи махсуси адабиёт, ки дар он аз илму пажӯҳишҳо, гуногунадешиҳои илмӣ, тақдири кашшофон – донишмандон сухан меравад.Адабиёти илмии бадеӣ аз ҷиҳати мундариҷаву мазмун, услуби эҷод дар доираи адабиёти бадеӣ, ҳуҷҷатӣ публитсистӣ ва илмии оммавӣ қарор дорад, бо ин навъҳои адабиёт алоқаманд аст, дорои ҷиҳатҳои ахлоқӣ, таълимӣ, тарбиявӣ, зебоишиносӣ, ороста ба воситаҳои тасвири бадеӣ ва ғайра мебошад. Нависандаи Адабиёти илмии бадеӣ ба воситаи тахайюлу тафаккури бадеӣ ин ё он лаҳзаи воқеиро, ки асоси он санадҳои илмӣ аст, мавриди таҳлили бадеӣ қарор медиҳад. Андешаи бадеии хешро барасоси маводи илмӣ дар қолабӣ бадеӣ баён менамояд. Истилоҳи Адабиёти илмии бадеӣ дар садаи XX пайдо шуда, ба адабиётшиносии тоҷик бо таъсири адабиёти рус ворид гардидааст, вале асарҳои дар ин навъи адабиёт эҷодшуда дар адабиёти атиқа (Юнон ва Руми Бостон), адабиёти Европа («Метаморфозаи рустаниҳо»-и И. В. Гёте), адабиёти русу собиқ шӯравӣ баназар мерасанд. Дар адабиёти асрҳои миёнаи форс-тоҷик низ нишонаву аломатҳои Адабиёти илмии бадеиро дарёфтан мумкин аст. Дар адабиёти муосири тоҷик асарҳои дар навъи таърихӣ эҷодшуда, аз ҷумла «Восеъ» ва «Фирдавсӣ»-и С. Улуғзода, «Ситорае дар тирашаб», «Парвози Шоҳин»-и Р. Ҳодизода, «Якрӯзи дароз, рӯзи бисёр дароз»-и Ӯ. Кӯҳзод, «Ҷонбагарав»-и Ш. Ҳаниф, «Куруши Кабир»-и Б. Абдураҳмон, «Девори Хуросон»-и М. Солеҳва ғайраро метавон ба навъи Адабиёти илмии бадеӣ шомилсохт.

Адабиёт
-------

Таърихи адабиёти советии тоҷик. Инкишофи жанрҳо, ҷ. 1, Д. 1980; Мусулмониён Р. Назарияи адабиёт, Д. 1990; Шарифов Х. Назарияи наср, Д. 2004.

Эзоҳ
----

Сарчашма
--------

* А — Асос. — Д. : СИЭМТ, 2011. — 608 с. — (Энсиклопедияи Миллии Тоҷик : [тахм. 25 ҷ.] /  сармуҳаррир А. Қурбонов ; 2011—2021, ҷ. 1). — ISBN 978-99947-33-45-3.
Шонаи чӯбин ва зочаҳои кудакона
**Шонаи чӯбин** (порсӣ:  اوشانه چوبین ) – маҳсули касби дуредгарӣ буда аз давраҳои қадим дар Осиёи Миёна маъмул буд.

Таърих
------

Дар гузашта, ба ҷойи чӯтка бо парҳои мурғ пардаста сохта, амали тозакунии шонаро бо он парзанӣ меномиданд. Дар охир дубора шонаро равған карда, баъди якчанд соат боз бо пар зада, гарду ғуборашро пок менамоянд ва ба ҳамин шона тайёр мегардад. Ба баъзе шонаҳои пурнақши армуғонӣ маҳлули муми занбӯри асал мемоланд, ки он аз таъсири обу офтоб нигоҳ медорад.

Ривоят
------

Шонаи чӯбин, тибқи ақидаи шонатарошону истифодабарандагон, баъзе хусусиятҳои шифобахшӣ дорад. Агар қисми дарунтари аз кундаи чормағз шона сохта шавад, барои мӯйҳои хушк муфид буда, мӯйро равғаннонк менамояд. Агар шона аз чӯби болои дарахти чормағз гирифта, шуда бошад, равғани мӯйҳоро муътадил месозад. Шонаи аз чӯби зардолу сохташуда, асабро ором мекунад. Шонаи аз кундаи дарахти нок сохташуда мулоимтар буда, барои масҳ кардани пӯсти сар мувофиқ аст.

Нигаред низ
-----------

* Шонасозӣ
* Шона

Эзоҳ
----

1. ↑  Д. Раҳимов. Касбу ҳунарҳои анъанавии тоҷикон. – Душанбе, 2014. – С. 68 - 70.
**Гармои сӯзиш** — қобилияти гармоофарӣ, гармоофарандагӣ, гармоистеҳсолкунандагӣ, калориянокӣ, миқдори гармое, ки ҳангоми тамоман сӯхтани сӯзишвории сахт, моеъ ё газмонанд хориҷ мешавад; бо ҷоул ё калория чен мекунанд.

Гармои сӯзиш поёнӣ ва болоӣ, хос ва ҳаҷмӣ мешавад. Гармои сӯзише, ки ба воҳиди масса ё ҳаҷми сӯзишворӣ нисбат дорад, гармои сӯзиш-и хос (кҶ/кг, ккал/м3) номида мешавад. гармои сӯзиш нишондиҳандаи муҳимтарини иқтидор (қимати ҳақиқӣ)-и сӯзишворӣ аст, зеро он миқдори гармоеро муайян мекунад, ки ҳангоми сӯхтани 1 кг сӯзишвории сахт ё моеъ ё 1 м3 сӯзишвории газмонанд (дар кҶ/кг ё ккал/кг) ҳосил мешавад. Гармои сӯзишро бо калориметр чен мекунанд. Агар оби таркиби сӯзишворӣ ҳангоми сӯхтани ҳидрогени сӯзишворӣ дар шакли моеъ ҳосил шавад, гармои сӯзиш болоӣ (Ԛб) ва агар об дар шакли газ ҷудо шавад, гармои сӯзиш поёнӣ (Qп) мешавад. Гармои сӯзиши болоӣ ва поёнӣ ба ҳам бо таносуби: Qп=Ԛб — K (W + 9H) вобастаанд, ки дар ин ҷо K — зариби баробари 25 кҶ/кг (6 ккал/кг), W — миқдори оби сӯзишворӣ, % (аз рӯйи масса), Н — миқдори ҳидружени сӯзишворӣ, бо % (аз рӯйи масса) мебошанд.

Эзоҳ
----

Сарчашма
--------

* Гармои сӯзиш / С. Табаров // Вичлас — Гӯянда. — Д. : СИЭМТ, 2015. — (Энсиклопедияи Миллии Тоҷик : [тахм. 25 ҷ.] /  сармуҳаррир Н. Амиршоҳӣ ; 2011—2021, ҷ. 4). — ISBN 978-99947-33-77-4.
Ҳароратҳои миёнаи сатҳ аз 1880 то 2020.
Ҳарорати миёнаи сатҳ аномалияҳо дар давоми аз 2011 то 2020 аз ҳисоби ҳарорати миёна аз 1951 то 1980.
**Гармшавии ҷаҳонӣ** — баландшавии ҳарорати атмосфераи Замин ва уқёнусҳо дар даҳсолаҳои охир мебошад. Ҳарорати наздики атмосфера ба 0.6 ± 0.2 °C (1.1 ± 0.4 °F) дар садаи XX расид.

Гармшавии глобалӣ - ин ном ба як ташабусе ки дар бораи гарм шудани ҳавои ҷаҳон дар охири 200 сол ном гузошта шудааст. Ин ҳамчун ном барои ин ҳодиса истифода мешавад.(Ҳодисае, ки чизе рух дода истодааст.) Бисёр одамон хаёл мекунанд, ки гармшавии глобалӣ проблемаи муҳим барои тамоми ҷаҳон мебошад, ки селу тӯфонро барои мисол меоварад.

Имрӯз, атмосфера, дар ҷаҳон гармтар назар ба 200 сол мебошад. Аммо бисёр одамон норозианд, ки ин ҳодиса аз тарафи партови инсон(аз мошинҳо ва фабрикаҳо барои мисол), ё тағёирёбии иқлим сабабгар мебошад.

Ҳарорати миёнаи сатҳи Замин 0.6 °C аз охири садаи XIXум боло рафтааст. Ин ҳамчун Гармшавии глобалӣ ба ҳама маълум аст. Бисёр ақида ва андешаҳое мавҷуданд, ки ин ҳодисаи болоравии ҳарорати иқлимро тасдиқ мекунанд. Бисёр гармии 50 соли охир, чи хеле, ки мегӯянд натиҷаи бисёр шудани таъсири гармхонаҳо ки аз тарафи партови инсон, ки дуоксиди карбон (CO2) аст.

Барои чӣ Гармшавии глобалӣ?
---------------------------

Газҳои гармхонаҳо бисёр шуда истодаанд...

Сабабҳои Гармшавии глобалӣ
--------------------------

таъсири гармхонаҳо ва партовҳои мошину фабрикаҳо

Пайвандҳо
---------

Гармшавии ҷаҳонии ҳаво ба Тоҷикистон дахл дорад? Бойгонӣ шудааст 14 феврали 2007  сол.
**Гармидиҳии ҳавоӣ** — шабакаи гармидиҳӣ, ки тавассути он бино бо ҳаво гарм карда мешавад.

Гармидиҳии ҳавоӣи ресиркулятсионӣ ё бозгардишӣ (ҳавои гарми истифодашуда барои истифодаи дуюмбора ба гармкунанда баргардонда мешавад) ва гармидиҳии ҳавоӣи вентилятсиядор (ҳаво қисман аз бинои гармшаванда ва қисман аз берун истифода мешавад) мавҷуд аст. Дар системаҳои муосири гармидиҳии ҳавоӣ калорифер ё генераторҳои гармдиҳанда истифода мегарданд. Ҳаворо дар системаи гармидиҳии ҳавоӣ бо роҳи табиӣ (аз ҳисоби фарқи ҳарорат ва зичиҳои ҳаво дар дохили бино) ё бо роҳи иҷборӣ ё сунъӣ (бо ёрии вентиляторҳо) интиқол медиҳанд. гармидиҳии ҳавоӣ бо агрегатҳои гармидиҳанда ва гармидиҳандаву вентилятсионии дар дохили биноҳои гармшаванда воқеъгардида, инчунин бо агрегатҳои марказӣ (барои гарм кардани чанд бино) ба амал бароварда мешавад. Афзалияти асосии гармидиҳии ҳавоӣ сарфи ками филиззот (аз ҳисоби истифода набурдани қубурҳои интиқолдиҳандаи гармӣ) мебошад.

Гармидиҳии ҳавоӣ аз замонҳои қадим, аз ҷумла дар Руми Қадим маъмул буд ва онро ҳипокауст (лот. hypocaustum — «аз фарш гармшаванда») меномиданд. Тарзи гармидиҳии ҳавоӣ дар асари меъмори Рум Марк-Витрувий Поллион «Даҳ китоб дар бораи меъморӣ» (асри 1 то м.) тавсиф дода шудааст. Он замон дар термаҳо (ҳаммомҳо) бо ёрии бухорӣ ҳавои берунӣ гарм шуда, дар долонҳои зери фаршу тарқишҳои девор давр мезад. Дар Швейтсия (Воуллерим) боқимондаҳои шабакаи содаи гармкунии фарш (ҳазорсолаи 4 то м.) ёфт гардидаанд, ки дар он ҳавои гарм тавассути долонҳо ба ҷойи зисти одамон интиқол меёфт. гармидиҳии ҳавоӣ дар қасрҳои асримиёнагии Олмон низ истифода мешуд, ки ҳангоми он ҳавои гарм аз тарқишҳои фарш ворид мегардид. Дар Русия гармидиҳии ҳавоӣро бори аввал солҳои 1487—1991 барои гарм кардани Қасри Грановитии Кремли Маскав истифода намудаанд. гармидиҳии ҳавоӣро бештар барои гарм кардани биноҳои саноатӣ, тиҷоратӣ, анборҳои калон ва гармхонаҳо ба кор мебаранд.

Эзоҳ
----

Сарчашма
--------

* Гармидиҳии ҳавоӣ // Вичлас — Гӯянда. — Д. : СИЭМТ, 2015. — (Энсиклопедияи Миллии Тоҷик : [тахм. 25 ҷ.] /  сармуҳаррир Н. Амиршоҳӣ ; 2011—2021, ҷ. 4). — ISBN 978-99947-33-77-4.
**Гармоника** ( русӣ: гармон, русӣ: гармошка) (юн. ἁρμονικός) — сози мусиқии нафасиест, ки дар як қатор кишварҳо (аввал дар Хитой, баъдтар дар Ғарбу Русия – садаи XIX) паҳн гардидааст. Гармоника мисли баян аз ду қуттича иборат буда, қуттичаҳо бо дам ба якдигар пайваст карда шудаанд. Дар клавиатураи дасти рости гармон 23 забонакҳои филизӣ (дар ду қатор) ва дасти чап 12 тугмачаҳо мавҷуданд.

Дар байни ҳама намуди гармоникаҳо, Гармоникаи русӣ бо созаш, ки ба оҳангҳои халқӣ мувофиқ аст, фарқ мекунад. Вале мутаасифона, Гармоника аз с.- ҳои 60-уми асри XX инҷониб якқадар аз байн дур шуда монд (ҷои онро баян танг кард). Бо вуҷуди ин Гармоника ҳоло ҳам барои мардуми деҳот дар Федератсияи Русия қимати худро тамоман гум накардааст.

### Гармоникаи дастӣ

*Гармоникаи дастӣ* - аз оилаи сершумори гармоникаҳо мебошад. Нигаред:

* Гармони русӣ
* Баян
* Аккордеон

Эзоҳ
----

1. ↑  Обидпур Ҷ. Луғатномаи тафсирии мусиқӣ / зери назари Б.Қобилова. – Душанбе: Аржанг, 2019. – С.94. – 480 с. ISBN 978-999-47-43-90-2(тоҷ.)
**Ҷозеф Чунг-Хсин Тсай** (зод. 1964, Тайбэй) миллиардери канадагӣ, соҳибкор ва хайрхоҳ аст. Ӯ ҳаммуассис ва муовини раиси ширкати фаромиллии технологии чинии Alibaba Group мебошад. Дар Тайван таваллуд шудааст ва дар Иёлоти Муттаҳида таҳсил кардааст, шаҳрвандии Канада аст. Вай соҳиби дастаи Бруклин Нетси Ассотсиатсияи Миллии Баскетбол (НБА) аст ва дар якчанд франшизаҳои дигари касбии варзиш манфиатдор аст.

Эзоҳ
----

1. ↑
2. ↑  full name is given with NY State Unified Court System attorney registry, retrieved 11 February 2020
3. ↑  Bloomberg Billionaires Index - Joseph Tsai.  Bloomberg L.P.. 17 марти 2018 санҷида шуд.
4. ↑  *Deb*. Nets Owner Joe Tsai Didn't Seem Political. Until Now. *The New York Times* (7 October 2019).
5. ↑  Joseph Tsai (7 April 2020).
6. ↑  forbes global list by country CANADA (7 April 2020).
7. ↑  Joseph Tsai. *Forbes*.
**«Гиря»** — рақси сӯгвории занона бо навҳагӯии модар, бевазан, хоҳарон. Марсияро низ бо ҳамин истилоҳ ба кор мебаранд.

Он ҳамчун суруд дар вақти истиқболи ҳар як шахси наздики ба хонаи марҳум ташрифоваранда ва ҳангоми рақс мустақилона иҷро карда мешавад. Рақсро зан, хоҳарон, хола ва аммаҳои шахси фавтида иҷро мекунанд. Онҳо либоси мотам — маҳсӣ, куртаи кабуд, хилъати сиёҳ пӯшида, миёнро бо фӯтаи чаҳорметрии кабуд баста, рӯймоли кабуд ба сар мекунанд. Занҳо гирд истода, «чархи чап» мегарданд. Пойлуч ё маҳсӣ пӯшида мерақсанд. Рақс танҳо дар рӯзи аввал то баровардани мурда иҷро карда мешавад.

Раққоса диккак нишаста пойҳояшро ҷафс гузошта, сахт-сахт дар замин даст мекӯбаду гоҳ-гоҳ ба тарафи росту чап ҳаракат мекунад. Илова бар ин, ӯ як дасти аз оринҷ нимқатшудаашро то ба дараҷаи китф бо навбат мебардорад. Марсияро тез, таъсирбахш месарояд. Баъзан иҷрокунанда ба ҳаракатҳои пурхатар мегузарад: ба сараш мушт мезанад, дастонашро дар сари сина чиллик гузошта мекӯбад, кафкӯбӣ мекунад. Баъзеҳо як дасташонро нимқат карда, то ба дараҷаи китф бардошта, дасти дигарро дар пушташон медоранд. Илова бар ин пойҳояшонро бо навбат ба пеш бароварда, пас ба қафо мегузоранду заминро бо зарб мекӯбанд. Оҳанги рақси сӯгворӣ равон, ғамангез буда, бо зарбҳои раққоса, ки меҷаҳаду пойҳояшро ба замин сахт-сахт мекӯбад, мувофиқ аст. Василаҳои тасвири рақси «Гиря» — ҷаҳишҳо, пойкӯбиҳои сахт, ҳаракатҳои бениҳоят тезу ноумедонаи дастҳо мусибат, ғаму ғуссаи бепоёнро ифода менамоянд.

Рақси «Гиря» дар Яғноб, Ҳисор, Душанбе дида мешавад.

Нигаред низ
-----------

* Суруди «Гиря»

Эзоҳ
----

1. ↑  Феҳристи миллии намунаҳои мероси фарҳанги ғайримоддӣ.(тоҷ.). *www.pitfi.tj*. 1 ноябри 2019 санҷида шуд.

Адабиёт
-------

* Гиря / Н. Қиличева // Вичлас — Гӯянда. — Д. : СИЭМТ, 2015. — (Энсиклопедияи Миллии Тоҷик : [тахм. 25 ҷ.] /  сармуҳаррир Н. Амиршоҳӣ ; 2011—2021, ҷ. 4). — ISBN 978-99947-33-77-4.

* Нурҷонов Н. *Олами беканори рақси тоҷик.* Д. 2004.
**Вирусҳои мобилӣ** — бадафзорҳои хурде, ки кори телефонҳои мобилӣ, смартфонҳо, коммуникаторҳоро тавассути SMS ва Интернет халалдор мекунанд. Вирусҳои мобилӣ додаҳоро қайд мекунанд, коҳиш медиҳанд, қисман ё тамоман маҳв менамоянд.

Таърих
------

Нахустин вирусҳои мобилӣ хеле сода буда, соли 2000 пайдо шудаанд. Онҳо аз иттилоот иборат буда, ба воситаи SMS интиқол меёфтанд. Иттилооти ирсолгардида махзани хотираро ишғол намуда, ҳангоми хориҷ кардан кори телефонро қатъ менамуд. Бештар телефонҳои ширкатҳои Siemens ва Nokia ба ҳуҷуми вирусҳо гирифтор мешуданд. Ҳар қадар телефон амалҳои зиёдро иҷро намояд, ҳамон қадар он ба вирусҳои мобилӣ ҳассостар аст. Ҳар гуна амри корандозӣ ва имкони таҳияи барнома ва замимаҳо барои телефонҳои мобилӣ воситаи ба вуҷуд овардани вирусҳо мешавад. Заминаи нисбатан дурнамои таҳияи вирусҳо Java 2МЕ мебошад, зеро он заминаи аксари телефонҳоро ташкил медиҳад. Ҳадафи асосии таҳияи вирусҳои мобилӣ ҳамчун вирусҳои компютерӣ ба даст овардани итилооти шахсӣ буда, онро фурӯхтан ё бо мақсадҳои дигар истифода бурдан мумкин аст. Вирусҳои мобилиро аз рӯйи тарҳҳо ва самтҳои гуногун такмил медиҳанд: дуздии иттилооти шахсӣ (иттилооти шахсии соҳиби телефон — маълумоти интернетӣ, суроғаҳои шиносу хешон бо мақсадҳои гуногун дуздида, SMS-ҳо тағйир дода ё иваз карда мешаванд), бе огоҳии соҳиби телефон ба дигарон занг зада шуда, SMS-ҳо ирсол мегарданд, иттилооти бонкӣ истифода мешавад. Вирусҳои мобилӣ (рамзи зарарнок) ба афзори мобилӣ бе огоҳии соҳиби он ворид шуда метавонад. Дар ҳолати бо вирусҳои мобилӣ «олудашавӣ» антивируси мобилиро истифода кардан зарур аст. Ҳоло ширкатҳои антивирус барои муҳофизати телефонҳои мобилӣ, аз ҷумла Symantec Client Security, барои смартфонҳои Nokia, Kaspersky Security барои PDA, Kaspersky Anti-Virus, барои Symbian OS, KAV Vobile, WinMobile ғ. барномаҳои махсусро истеҳсол мекунанд.

Эзоҳ
----

Адабиёт
-------

* Вирусҳои мобилӣ / Л. Тӯйчиев // Боз — Вичкут. — Д. : СИЭМТ, 2014. — (Энсиклопедияи Миллии Тоҷик : [тахм. 25 ҷ.] /  сармуҳаррир Н. Амиршоҳӣ ; 2011—2021, ҷ. 3). — ISBN 978-99947-33-46-0.
**"Пиёдаҳо савора"**

Барои ин бозӣ бачаҳо ба ду дастаи баробар тақсим мешуданд. Сардорони дастаҳо каме дуртар рафта, байни худ маслиҳат мекарданду сипас ба назди бачаҳои гурӯҳи аввал омада мепурсиданд: **"– Ёрон, ёрони мо, ҷав чанд ман?** – мепурсид сардори даста. Бачаҳо кӯшиш мекарданд, ки чанд ман қарор кардани ҷавро ёбанд. Намояндаи кадом дастае, ки саволро дуруст ҷавоб медод, дастаи ӯ ғолиб ҳисоб ёфта, нахуст онҳо савораи пиёдагон мегардиданд. Пиёдагон саворонро ба пушти худ гирифта, дар кӯча роҳ мерафтанд. Дар Истаравшан дар ҳоли аз байнравӣ қарор дорад.

Адабиёт
-------

1. Амонов Р. Қиссаи диёри чашмасор. Д. 1995; 2. Амонов Р. Аз паи ҳикмати халқ. Д. 1963. 3. Донишномаи фарҳанги мардуми тоҷик. Д. Ҷ.2, 2016.

Нигаред низ
-----------

* Бозиҳои миллӣ ва мардумии тоҷикон
* Пиёдакашак

Эзоҳ
----

1. ↑  Феҳристи миллии фаҳанги ғайримоддӣ /Natioal list of intangible cultural hertage/ Пажӯшиҳгоҳи илмӣ-тадқиқотии фарҳанг ва иттилооти Вазорати фарҳанги ҶТ – Душанбе: «Аржанг» 2016, – С. 191

|  |  |
| --- | --- |
|  | *Ин мақолаи нопурра аз таърих мебошад.Шумо метавонед бо пурра кардани ин ба Википедия кумак кунед.* |
|  |
| --- |
| Унсури холии Викидода |

«**Пандномаи Зардушт**» (форсӣ: پندنامه زرتشت‎; но­ми дигараш ба забони паҳлави «*Чидок андарзи паред кешон*» — «Чидаҳои андарзҳои доноёни пешгузаштаи дин») —, яке аз ёдгориҳои адабиёти паҳлавӣ, пандномаест аз таълифоти Зардушт — писари Озарбади Маҳраспандон. Тақрибан дар асрҳои 4—5 иншо шудааст.

«Пандномаи Зардушт» чунон ки аз ҷумлаҳои аввалинаш бармеояд дастуре буд оид ба асосҳои зардуштия ва шарҳу баёни матолиби динӣ ба тарзе ки доноёни пешин (бузургони пешгузаштаи дини зардӯштӣ) истиқрор карда буданд. Хусусияти дигари «Пандномаи Зардушт» ин аст, ки дар китоб ҳаъйатҳои «бишнавед…», «гӯш фаро доред…» ва ғайра истифода шудаанд, ки суханони муаллифро пуртаъсир мекунанд. Қисмати охири «Пандномаи Зардушт» манзумаест ба забони паҳлавӣ (форсии миёна):

> Дорам андарзе аз доноён,  
> 
> Аз гуфтаи пешиниён.  
> 
> Ба шумо бигузорам  
> 
> Ба ростӣ андар ҷаҳон.  
> 
> Ба гетӣ густох мебошед,  
> 
> Бас орзу андар ҷаҳон.  
> 
> Чӣ гетӣ ба нас набинҳиштаанд,  
> 
> На кӯшку на хонумон…
> 
> 

«Пандномаи Зардушт» ба ғайр аз матолиби динӣ, андарзу ҳикматҳои амалии барои ҳар як фарди ҷомеаи онрӯза зарурро дарбар гирифтааст. Дар асар инчунин қиссаву ривоятҳои асотирӣ, қиссаҳои паҳлавонону шоҳони Эрони қадим маҳфуз мондаанд.

Эзоҳ
----

Сарчашма
--------

* Энциклопедияи Советии Тоҷик : [дар 8 ҷ.] / сармуҳаррир  А. С. Сайфуллоев. — Д. : СИЭСТ, 1978—1988.
**Гармои гузариши фазавӣ** — миқдори гармое, ки ҳангоми гузариши мувозинатии изобарию изотермӣ барои аз як ҳолат ба ҳолати дигар гузаштани модда (гузариши фазавии ҷинси I – ҷӯшиш, гудозиш, кристаллбандӣ, табодули полиморфӣ ва ғайра) ба он додан ё аз он хориҷ кардан зарур аст.

Барои гузаришҳои фазавии ҷинси II гармои гузариши фазавӣ ба сифр баробар мебошад. Гузариши мувозинати фазавӣ дар фишори додашуда ҳангоми доимӣ будани ҳарорат – ҳарорати гузариши фазавӣ ба амал меояд. Гармои гузариши фазавӣ ба ҳоси-ли зарби ҳарорати гузариши фазавӣ бар фарқи энтропияҳои ду фаза, ки дар байни онҳо гузариш ҷараён мегирад, баробар аст. Гармои гузариши фазавӣ хос ва молярӣ мешавад, ки мувофиқан ба 1 кг ва 1 мол модда мансубанд.

Эзоҳ
----

Сарчашма
--------

* Гармои гузариши фазавӣ // Вичлас — Гӯянда. — Д. : СИЭМТ, 2015. — (Энсиклопедияи Миллии Тоҷик : [тахм. 25 ҷ.] /  сармуҳаррир Н. Амиршоҳӣ ; 2011—2021, ҷ. 4). — ISBN 978-99947-33-77-4.
**Гармигузаронӣ** — яке аз шаклҳои интиқоли гармӣ; раванди интиқоли энергияи дохилӣ (энергияи ҳаракати ҳароратии зарраҳои хурдтарин) аз қисми ҷисм (ё ҷисмҳо)-и баландҳарорат ба қисми пастҳарорати ҷисм (ё ҷисмҳо), ки боиси баробар шудани ҳарорати ҷисм (ё ҷисмҳо) мегардад.

Гармиро зарраҳои ҷисм (молекулаҳо, атомҳо, электронҳо, ионҳо ва ғайра) мегузаронанд (яъне дар натиҷаи ҳаракати худ зарраҳои баландэнергия ба зарраҳои пастэнергия гармиро интиқол медиҳанд). Чунин мубодилаи гармӣ дар ҳар ҷисме, ки тақсимоти ҳарораташ гуногун аст, ба амал меояд. Механизми интиқоли гармӣ ба тағйирёбии ҳолатҳои физикии модда вобаста мебошад. Тавсифи миқдории қобилияти гармиро гузаронидани ҷисм низ Гармигузаронӣ номида мешавад. Қобилияти гармигузаронии ҷисмро зариби Гармигузаронӣ (гармигузаронии хос) муайян мекунад. Воҳиди андозагирии Гармигузаронӣ дар Системаи байналмилалии воҳидҳо Вт/м∙К мебошад.

Гармигузаронӣи ҷисмҳои гуногун ҳар хел аст. Гармигузаронии ҷисмҳои сахт ё моеъ аз Гармигузаронӣи газ бештар мебошад. Зариби Гармигузаронӣи вакуум (хало) тақр. ба сифр баробар аст, зеро дар хало миқдори зарраҳое, ки гармиро мегузаронанд, хеле каманд. Бо вуҷуди ин дар хало ҳарорат тавассути афканишот интиқол меёбад. Аз ин рӯ, барои нигоҳ доштани гармӣ (сардӣ) термосро дуқабата сохта, қабатҳои онро бо нуқра андуда (чунин сатҳ афканишотро хуб инъикос мекунад), ҳавои байни онҳоро берун мекунанд.
Гармигузаронӣи графиту алмос бештарин (мувофиқан 4840-5300 ва 1001—2600 Вт/м∙К) буда, Гармигузаронӣи пахтаву ҳаво камтарин (мувофиқан 0,055 ва 0,026 Вт/м∙К) аст.

Эзоҳ
----

Сарчашма
--------

* Гармигузаронӣ / Ш. Тӯйчиев // Вичлас — Гӯянда. — Д. : СИЭМТ, 2015. — (Энсиклопедияи Миллии Тоҷик : [тахм. 25 ҷ.] /  сармуҳаррир Н. Амиршоҳӣ ; 2011—2021, ҷ. 4). — ISBN 978-99947-33-77-4.
**Гармии бухор**, гармии бухоршавӣ (буғҳосилшавӣ) — миқдори гармое, ки модда дар раванди мувозинатии изобарию изотермӣ барои аз ҳолати моеъ ба ҳолати газӣ гузаштан фурӯ мебарад (ҳамин миқдор гармӣ барои аз ҳолати газӣ ба ҳолати моеъ гузаштани модда ҷудо мешавад).

Гармии бухор яке аз навъҳои гармии гузариши фазавии ҷинси 1 мебошад. Гармии бухори хос (бо Ҷ/кг, ккал/кг чен мекунанд) ва Г. б.-и молярӣ (ченакаш Ҷ/мол) мавҷуд аст. Дар ҷадвал қиматҳои гармии бухор хос (Lбух)-и баъзе моддаҳо дар фишори муътадили атмосферӣ (760 мм сут. сим. ё 101325 Πа) ва дар ҳарорати ҷӯшиш tҷӯш оварда шудаанд.

|  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- |
| **МОДДА** | Tҷ оС | **Lбух**
**ккал. кг** | **Ҷ/ кг** |
| **Ҳидроген** | -252,6 | 107 | 4,48∙105 |
| **Нитроген** | -195,8 | 47,6 | 1,99∙105 |
| **Спирти этил** | 78,4 | 216 | 9,05∙105 |
| **Об** | 100 | 539 | 22,6∙105 |
| **Симоб** | 357 | 69,7 | 2,82∙105 |
| **Сурб** | 1740 | 204 | 8,55∙105 |
| **Мис** | 2600 | 1150 | 48,2∙105 |
| **Оҳан** | Қариб 3200 | 1460 | 61,2∙105 |

Эзоҳ
----

Сарчашма
--------

* Гармии бухор // Вичлас — Гӯянда. — Д. : СИЭМТ, 2015. — (Энсиклопедияи Миллии Тоҷик : [тахм. 25 ҷ.] /  сармуҳаррир Н. Амиршоҳӣ ; 2011—2021, ҷ. 4). — ISBN 978-99947-33-77-4.
**Script error: The function "infobox" does not exist.****Сенати Руминия** (рум. Senatul României) — палатаи болоии мақоми олии намояндагӣ ва қонунгузор — Парлумони Руминия.

Аз 136 вакил иборат аст (то 9 декабри соли 2012), ки бо овоздиҳии мустақими умумӣ бо истифода аз намояндагии омехтаи мутаносиб дар 42 ҳавза (41 округ ва шаҳри Бухарест) ба муҳлати чор сол интихоб карда мешаванд.

Интихоботи охирини Сенат 6 декабри соли 2020 баргузор шуда буд.

Таърихи парлумони Руминия аз моҳи майи 1831 бо қабули "Статути органикӣ" аз ҷониби Валлахияи мухтор (дар зери протекторати Русия) оғоз меёбад. Дар моҳи январи соли 1832 он дар Молдавия низ эътибор пайдо кард. Ин барои таъсиси институти парламентҳо дар ду князии Руминия замина гузошт.

Пайвандҳо
---------

* Вебсайти расмии Сенати Руминия(рум.) )
**Герштейн Семён Соломонович** (13 июл 1929, Ҳорбин[d] — 20 феврал 2023) — физикдони шӯравӣ; академики АИ Русия (2003), узви вобастаи АИ ИҶШС (1984).

Зиндагинома
-----------

Хатмкардаи шуъбаи физикаи ҳастаи факултаи физикаи Донишгоҳи давлатии Маскав ба номи М. В. Ломоносов (1951). То соли 1954 дар вилояти Калуга омӯзгор буд. Соли 1955 ба аспирантура дохил гардид. Солҳои 1958 −1960 баъди дифои рисолаи номзадӣ Семён Герштейн ҳамчун ходими хурди илмӣ дар Институти физикаю техникаи Ленинград кор мекард. Проф. Институти физикаю техникаи Маскав, доктори илмҳои физикаву математика (1963). Аз соли 1979 ходими калони илмии Институти физикаи энергияҳои баланд интихоб гардид. Семён Герштейн муаллифи қариб 200 китоб ва мақолаҳои илмӣ мебошад. Таҳқиқоти Семён Герштейн, асосан, ба соҳаи физикаи энергияҳои баланд, физикаи назариявӣ, физикаи зарраҳои бунёдӣ, физикаи ҳаста ва астрофизика бахшида шудаанд. Якҷо бо Я. Б. Зелдович қонуни бақои ҷараёни векториро дар майдони таъсири мутақобилаи суст кашф намуда, ҳудудҳои болоии массаи нейтринои мюониро муқаррар кард. Дорандаи Мукофоти давлатии ИҶШС. Бо ордену медалҳо сарфароз гардидааст.

Эзоҳ
----

Адабиёт
-------

* Герштейн Семён Соломонович // Вичлас — Гӯянда. — Д. : СИЭМТ, 2015. — (Энсиклопедияи Миллии Тоҷик : [тахм. 25 ҷ.] /  сармуҳаррир Н. Амиршоҳӣ ; 2011—2021, ҷ. 4). — ISBN 978-99947-33-77-4.


|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️  Гузариш ба унсури Викидода  Вебгоҳҳои мавзӯъӣ | 
* zbMATH Open
* All-Russian Mathematical Portal

 |
| Фарҳангҳо ва донишномаҳо | 
* Большая российская (старая версия)

 |
| 

| Дар феҳристҳои китобшинохтӣ |
| --- |
| 
* GND: 103259019X
* ISNI: 0000 0000 4268 5301
* LCCN: no96048093
* VIAF: 9440659
* WorldCat VIAF: 9440659
* РНБ: 7713324

 |

 |
**Адади рейнолдс** — бузургии беандоза, ки хусусияти ҷоришавии моеъ (газ)-ро муқаррар мекунад; яке аз меъёрҳои асосии тавсифоти ҷоришавии моеъҳо мебошад. Ба шарафи олими англис О. Рейнолдс (1842 – 1912) номида шудааст. Формулаи адади рейнолдс чунин намуд дорад: Re =ρυl/µ, ки дар ин ҷо ρ – зичии моеъ, µ – коэф.-и динамикии ғилзати моеъ, υ – суръати миёнаи ҷараён, l – андозаи хаттии ба маҷро хос (масалан, ҳангоми дар найчаи устувонашакл ҷорӣ шудани моеъ – қутри найча). Мувофиқи формула адади рейнолдс нисбати қувваи инерсионии воҳиди ҳаҷми моеъро бар қувваҳои ғилзатӣ, ки дар ҳудуди он ҳаҷм гузошта шудаанд, ифода мекунад. Ҳар як низоми ҷоришавии моеъ адади рейнолдси ба худ хос дорад. Қимати адади Ррейнолдс, ки дар он ҷараёни ламинарӣ ба турбулентӣ бадал мешавад, адади бӯҳронии Рейнолдс ном дорад. Ҳангоми Re>Re бӯҳронӣ будан ҷараён турбулентӣ ва ҳангоми Re<Re бӯҳронӣ будан ҷараён ламинарӣ ҳаракат мекунад. Қимати бӯҳронии адади рейнолдс барои найчаҳои устувонашакл ба 2320, барои каналҳои кушод ба 900 баробар аст. Адади рейнолдс ҳар қадар хурд бошад, қувваҳои ғилзатӣ ҳангоми ҳаракати моеъ ҳамон андоза роли муҳим мебозанд. Адади рейнолдс ҳангоми моделсозии ҳодисаҳои гидроаэродинамикӣ аҳамияти калон дорад.

Эзоҳ
----

Сарчашма
--------

* А — Асос. — Д. : СИЭМТ, 2011. — 608 с. — (Энсиклопедияи Миллии Тоҷик : [тахм. 25 ҷ.] /  сармуҳаррир А. Қурбонов ; 2011—2021, ҷ. 1). — ISBN 978-99947-33-45-3.
**Адади дараҷаҳои озодӣ** (дар механика) — ҳаракати имконпазири байнан новобастаи системаҳои механикӣ.

Адади дараҷаҳои озодӣ бо адади координатаҳои новобаста, ки ҳаракати системаро пурра ифода мекунанд, муайян карда мешавад. Адади дараҷаҳои озодӣ ба адад ва навъи пайвастҳое, ки дар система мавҷуданд, вобаста аст. Адади дараҷаҳои озодии системаи дорои n нуқтаҳои материалӣ ва r пайвастҳои геометрӣ, бо формулаи S = 3n – r ҳисоб карда мешавад. Нуқтаи материалие, ки аз рӯи хати рост ҳаракат мекунад, як дараҷаи озодӣ, нуқтаи материалие, ки дар сатҳи ҳамвор ҳаракат мекунад, ду дараҷаи озодӣ дорад. Ҳаракати нуқтаи материалии озод дар се тири координата ба амал омада, вазъияташ ҳангоми ҳаракати пешравӣ бо ин координатаҳо муайян карда мешавад. Яъне нуқтаи мазкур се дараҷаи озодӣ дорад. Системае, ки аз ду саққои ба ҳам мазбут пайвастшуда иборат аст (мисли гантел), се ҳаракати пешравӣ (дар се тири координата) ва ду ҳаракати чархзанӣ дорад, чунин система панҷ дараҷаи озодиро дорост. Системае, ки аз се саққои мазбут пайвастшуда иборат аст, се ҳаракати пешравӣ ва се ҳаракати чархзанӣ дорад, пас вай шаш дараҷаи озодиро соҳиб аст. Ҷисми мутлақ сахти дар атрофи меҳвари беҳаракат чархзананда як дараҷаи озодӣ ва ҷисми сахти озод шаш дараҷаи озодӣ дорад. Дар назарияи кинетикии газҳои идеалӣ барои ҳисоб кардани дади дараҷаҳои озодии молекулаҳо молекулаи якатомаро чун нуқтаи материалӣ, молекулаи дуатомаро чун гантел, молекулаи сеатомаро чун системаи механикии саққоӣқабул мекунанд. Азбаски энергияи кинетикии миёнаи газ ба дараҷаҳои озодӣ баробар тақсим мешавад, бо назардошти Адади дараҷаҳои озодӣ энергияи дохилӣ ва гармиғунҷоиши газро ҳисоб мекунанд.

Эзоҳ
----

Сарчашма
--------

* А — Асос. — Д. : СИЭМТ, 2011. — 608 с. — (Энсиклопедияи Миллии Тоҷик : [тахм. 25 ҷ.] /  сармуҳаррир А. Қурбонов ; 2011—2021, ҷ. 1). — ISBN 978-99947-33-45-3.
**Адад**

  

← -3 • -2 • -1 • 0 • 1 • 2 • 3 →

ададҳо

  


---

  

← -30 • -20 • -10 • 0 • 10 • 20 • 30 →

ададҳои даҳӣ

  


---

  

← -300 • -200 • -100 • 0 • 100 • 200 • 300 →

ададҳои садӣ

  

**Адад**(ар. عدد‎), **шумор**, **шумора**, **ҳисоб** — маҳфуми асосии риёзист, ки аз қадимулайём тадриҷан инкишоф ёфтааст. Маҳфуми ададҳои бутуни мусбат, яъне ададҳои натуралӣ
дар давраи ҷамъияти ибтидоӣ аз зарурати ҳисоби ашъё ба вуҷуд омадааст. Дарки беинтиҳоии қатори ададҳои натурали дар инкишофи мафҳӯми ададҳои натуралӣ саҳифаи нав кушод.

Таърих
------

Таърих собит сохтааст, ки мафҳуми адад пойдевори бинои муҳташами илми риёзиро ташкил медиҳад. Донишмандони тоҷику форс дар рушди илми ҳисоб (арифметика) шуҳратманд буданд. Бо вуҷуди маълумоти зиёди назариявӣ то асри XIII, таърифи илмии мафҳуми адад вуҷуд надошт. Риёзидони намоёни тоҷик Насируддини Тусӣ  (вафот 1273) аввалин шуда, таърифи илмии ададиро ба бузургиҳои якҷинса (ҳамченак ва бе ҳамченак) баён кард. Дар пайравӣ аз Насируддини Тусӣ  баъди 320 сол риёзидони нидерландӣ С. Стевин ва пас аз 500 сол яке аз асосгузорони илми табиатшиносӣ И. Нютон ҳамин гуна таърифи ададро такрор намудаанд.

Маълумоти аввалин дар бораи таърифи номукаммали адад дар асарҳои Пифагор, Арасту, Никомах; назарияи ададҳои мусбати бутун дар асарҳои Эвдокас, Эратосфан, Архимед омода шуда бошанд ҳам, саҳми босазо дар рушд ва инкишофи ин илм тадқиқоти беназири олимони тоҷику форс ба мушоҳида мерасанд.

Нахустин бор баёни даҳ рақами ҳиндӣ ва системаи позитсионии даҳӣ барои ададҳои бутун ва ғайрибутуни мусбатро риёзидони Гелонӣ Кушёр ибни Лаббан Ҷилӣ (асри Х) дар рисолаи «Оид ба ибтидои ҳисоби ҳиндӣ» таҳқиқ намуда буд. Намунаи чунин асарҳо дар асри XI сар шуда, асрҳои баъд олимон онро инкишоф ва тараққӣ доданд. Бузургтарин асари ибни Сино «Арсимотайқӣ» дар пайравии асари Евклид «Китоби ҳисоб» ва «Алфахрӣ»-и Абубакри Қараҷӣ (Алқархӣ) таълиф гардидааст. Ҳанӯз дар асри XV Ғиёсиддин Кошонӣ (ал-Кошӣ) дар асарҳои «Мифтоҳ-ал-ҳисоб» ва «Рисола доир ба давра» назарияи мукаммали ададҳои касриро кор карда баромада буд. Шогирди ӯ Алиқушчӣ асосгузори касрҳои даҳӣ ва назарияи ададҳои мусбату манфӣ дар Шарқи Наздику Миёна гардида буд.


|  |  |
| --- | --- |
| Алгебра | *Ин мақолаи нопурра аз алгебра мебошад.Шумо метавонед бо пурра кардани ин ба Википедия кумак кунед.* |

Эзоҳ
----

1. ↑  Соярӯшанҳои таърихи илмҳои дақиқ

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️  Гузариш ба унсури Викидода  Фарҳангҳо ва донишномаҳо | 
* Большая китайская
* Большая российская (старая версия)
* Брокгауза и Ефрона
* Еврейская Брокгауза и Ефрона
* Итальянская
* Кругосвет
* Малый Брокгауза и Ефрона
* Britannica (онлайн)
* Treccani
* Universalis
* Universalis

 |
| 

| Дар феҳристҳои китобшинохтӣ |
| --- |
| 
* BNE: XX4678887
* BNF: 119326327
* GND: 4067271-2
* J9U: 987007538634905171
* LCCN: sh85093206
* NDL: 00571509
* NKC: ph202644

 |

 |
**Адади Фурйе** — яке аз меъёрҳои шабоҳати равандҳои тағйирёбандаи ҳарорат. Адади фурийе таносуби байни суръати тағйирёбии шароитҳои ҳароратиро дар муҳити зист ва суръати дигаршавии майдони ҳароратро дар дохили системаи муоинашаванда (ҷисм), ки ба андозаҳои ҷисм ва коэфи гармигузаронии он вобаста аст, нишон медиҳад. Адади фурийе бо Fv ишора ва бо формулаи Fv=ato/ lҳисоб карда мешавад, ки дар ин ҷо a=λ/ρc–коэф-и гармигузаронӣ, ρ– зичӣ, l–андозаи хоси хаттии ҷисм, t0 – вақти хоси тағйирёбии шароитҳои беруна мебошад. Ба ифтихори физик ва математики франсавӣ Жан Фурйе номида шудааст. Адади фурйе, яке аз меъёрҳои шабоҳати равандҳои тағйирёбандаи ҳарорат. Адади фурийе таносуби байни суръати тағйирёбии шароитҳои ҳароратиро дар муҳити зист ва суръати дигаршавии майдони ҳароратро дар дохили системаи муоинашаванда (ҷисм), ки ба андозаҳои ҷисм ва коэфи гармигузаронии он вобаста аст, нишон медиҳад. Адади фурийе бо Fv ишора ва бо формулаи Fv=ato/ lҳисоб карда мешавад, ки дар ин ҷо a=λ/ρc–коэф-и гармигузаронӣ, ρ– зичӣ, l–андозаи хоси хаттии ҷисм, t0 – вақти хоси тағйирёбии шароитҳои беруна мебошад. Ба ифтихори физик ва математики франсавӣ Жан Фурйе номида шудааст.

Эзоҳ
----

Сарчашма
--------

* А — Асос. — Д. : СИЭМТ, 2011. — 608 с. — (Энсиклопедияи Миллии Тоҷик : [тахм. 25 ҷ.] /  сармуҳаррир А. Қурбонов ; 2011—2021, ҷ. 1). — ISBN 978-99947-33-45-3.
**Адади волф** (адади байналхалқии доғҳои Офтоб, адади нисбии доғҳои офтобӣ, адади сюрихӣ) — ададест, ки ба масоҳати умумии доғҳои дар вақти муайян намоёни сатҳи Офтоб тақрибан мутаносиб аст. Аз рӯи формулаи w = к (10g + f) муайян карда мешавад, ки дар он g – миқдори гурӯҳҳои доғҳо ва f – миқдори доғҳои ҷудогона, к – коэф. бамеъёрдарорӣ мебошад. Адади волфро астрономи швейтсарӣ Р. Волф дар садаи XIX ба астрономияи амалӣ ҷорӣ кардааст. Адади волфро аксар барои муқоисаи хурӯҷи Офтоб, ионизатсияи қабатҳои болоии атмосфера, мушоҳидаи тағйир ёфтани майдони геомагнитӣ, фаҷри қутбӣ ва ғайра истифода мебаранд. Адади волф яке аз нишондиҳандаҳои маъмули фаъолнокии Офтоб мебошад.

Эзоҳ
----

Сарчашма
--------

* А — Асос. — Д. : СИЭМТ, 2011. — 608 с. — (Энсиклопедияи Миллии Тоҷик : [тахм. 25 ҷ.] /  сармуҳаррир А. Қурбонов ; 2011—2021, ҷ. 1). — ISBN 978-99947-33-45-3.
**Гармотабодул**, **мубодилаи гармо** — раванди беихтиёронаи барнагардандаи интиқоли гармо дар фазо, ки ба ғайриякҷинса будани майдони ҳароратӣ вобаста аст.

Умуман (дар мавридҳои умумӣ) ба интиқоли гармо якҷинса набудани майдони бузургиҳои дигари физикӣ, мас. фарқи байни ғилзатҳо ё консентратсияҳо (термоэффекти диффузионӣ) низ мусоидат мекунад. Се намуди гармотабодул — гармоноқилият (гармогузаронӣ), конвексия ва гармотабодули шуоӣ (дар амал, одатан, ҳар се намуди гармотабодул якбора ба амал меояд) мавҷуд аст. Гармо ҳангоми гармогузаронӣ, аз як молекула ба молекулаи дигар дар дохили ҷисм (мас. дар сихи оҳанини дар оташ гузошташуда), ҳангоми конвексия дар натиҷаи гардиши (сиркулятсияи) моеъ ё газ (мас. ҳангоми ҷӯшиш), ҳангоми афканишот дар шакли мавҷҳои электромагнитӣ (ба мисли шуои Офтоб) интиқол меёбад. Гармотабодул бисёр равандҳо (мас. ҷараёни таҳаввули ситораву сайёраҳо, равандҳои метеорологии рӯйи Замин ва ғайра)-ро дар табиат, техника ва рӯзгор муайян ё ҳамроҳӣ мекунад.

Эзоҳ
----

Сарчашма
--------

* Гармотабодул / С. Тағоев // Вичлас — Гӯянда. — Д. : СИЭМТ, 2015. — (Энсиклопедияи Миллии Тоҷик : [тахм. 25 ҷ.] /  сармуҳаррир Н. Амиршоҳӣ ; 2011—2021, ҷ. 4). — ISBN 978-99947-33-77-4.
**Саттор Қайюмов** - (20.09.1925, д.Ёваи н.Хуҷанд — 2005), муаррих, номзади илмҳои таърих (1966), дотсент (1967). Иштирокчии ҶБВ, Корманди шоистаи Тоҷикистон.

Зиндагинома
-----------

ДДОЛ ба номи С.М.Киров (1955) ва Академияи илмҳои ҷамъиятшиносии назди КМ ҲКИШ-ро хатм кардааст (1966). Фаъолияти кориаш аз соли 1992 дар колхози ба номи М.Фрунзеи н.Хуҷанд оғоз ёфтааст. Хидмат дар сафи Артиши Сурх (1942-50), омӯзгори мактаби миёнаи н.Хуҷанд (1955-1960). Аз соли 1960 то соли 1963 дар вазифаҳои гуногуни ҳизбӣ дар дастгоҳи кумитаҳои шаҳрӣ ва вилоятии ҲК Тоҷикистон фаъолият бурдааст. Сармуаллим, дотсенти кафедраи коммунизми илмии ДДОЛ (1966-1967), мудири шуъбаи таблиғот ва ташвиқоти кумитаи шаҳрӣ ва вилоятии ҲК Тоҷикистон (1966-1973), ректори ДДОЛ ба номи С.М.Киров (1973-1986), раиси ҷамъияти «Дониш»-и в.Ленинобод (1973-87), раиси Шӯрои собиқадорони ҷангу меҳнати Хуҷанд (1986-1997), раиси Шӯрои собиқадорони ҷангу меҳнати в.Суғд (1997-2006). Муаллифи бештар аз 200 асари илмӣ ва илмӣ-оммавӣ оид ба масъалаҳои таърихи иҷтимоӣ-сиёсии давлатҳои Шарқ. Вакили Шӯрои шаҳрӣ (1968-1971) ва Шӯрои вилоятӣ (1971-1987).

Ҷоизаҳо
-------

Бо ордени «Байрақи Сурхи Меҳнат» Ордени Байрақи Сурхи Меҳнат, медалҳо, ифтихорномаҳои Раёсати ШО ҶШС Тоҷикистон, медали тилои ба номи академик А.Вавилов мукофотонида шудааст. Шаҳрванди фахрии Хуҷанд..

Эзоҳ
----

1. ↑

Адабиёт
-------

* А.Бобокалонов, Ҳ.Холҷӯраев, Ш.Шарипов. Роҳи пуршараф: Донишгоҳи давлатии Хуҷанд ба номи академик Бобоҷон Ғафуров 80 сол. – Хуҷанд: Нури маърифат, 2012. – 500 с.
*
ҒИЁСИИ БАДАХШОНӢ

ТАРҶУМАИ ҲОЛ
------------

**Ғиёсиддин Ғиёсии Бадахшонӣ** яке аз шоирони асри XVIII тоҷик буда, шархи хол ва рӯзгораш маълум нест. Девони шоир ва мероси адабии ӯ дар соли 1261/ 1845 китобат шуда, аз ғазал, мухаммас ва маснавии кутоҳе таркиб ёфтааст.

Аз ғазалиёт
-----------

Ё раб, ин сузи дилу ашки равонро чи илоч?!
Сустию заъфи тану ранги хазонро чи илоч?!
Набзи бемории ман хеч табибе нашинохт,
Сузиши доги дилу оташи ҷонро чи илоч?!
Солхо шуд, ки ба ёди буте хун мегирям,
Чилваи комати он сарви равонро чи илоч?!
Мархами синаи мачрухи мани ғамзада чист?
Новаки ғамзаи он рашки бутонро чи илоч?!
Ба ки гуям ғамии дил, ох, чи тадбир кунам?!
Шуълаи орази он шамъи ҷаҳонро чи илоч?!
Пеши он наргиси махмур, агар ҷон бидихам,
Лек он зулфи качу холи лабонро чи илоч?!
Охир ин дард, Гиёси ба давое нарасид,
Ё раб, ин сузи дилу оху фигонро чи илоч?!
Эй замзамаи шӯриши ишқат ба сари мо,
Бикшо гираҳ аз зулф, ки хун шуд ҷигари мо.
Ҳар лаҳза ба ёди рухат, эй моҳи дилафрӯз,
Хунобаи ҳасрат чакид аз чашми тари мо.
Умрест, ки дар кӯйи ту мо мунтазиронем,
Шояд, ки чу маҳ ҷилва кунӣ дар назари мо…
Парвонаваш аз сухтани хеш натарсем,
Парвардаи оташ бувад ин болу пари мо.
Эй пайки сабо, гӯй ба Маҷнуни ҷамолаш,
К-оинаи дидор шуда бому дари мо.
Пайваста машоми дили шайдост муаттар,
Аз накҳати ин ғолияи ашки тари мо.
То кай зи ғамат гирям, эй шӯхи парирухсор,
Бикшой ниқоб аз рух, бинмой маро дидор.
Аз фурқати рухсорат субҳе ба чаман рафтам,
Бе моҳи рухат гулҳо бинмуд ба чашмам хор.
То чанд маро сӯзӣ дар оташи савдоят?!
Як лаҳза намо раҳме бо ин дили оташбор.
Эй шамъи дилафрӯзам, эй барқи ҷаҳонсӯзам.
Дар дӯзахи ҳиҷронат з-ин беш маро магзор.
Гуфтам, ки ниҳон дорам, дарди ту, вале бехуд
Ин ранги хазону ашк, ин ҷазбу ҷунун изҳор.
То ҳусни туро дида, дар ишқи ту гардида
Девони Ғиёсуддин, дар кӯчаю дар бозор.
Дидам нигоре биншаста чун гул,
Бо гирди моҳаш чатре зи сунбул.
Гуфтам, ки он маҳ кай боз бинад
Сӯйи фақирон бо ин таҷаммул.
Аз шавқи ҳуснаш Будам чу Маҷнун,
Бар ман набудӣ сабру таҳаммул.
Рагҳои ҷонро он шӯҳи танноз
Як-як гиреҳ кард бо зулфу кокул.
Дар саҳни бӯстон дӯш ин ғазалро
Бо чангу бон ай мехонд булбул.
Ақлу хирадро охир, Ғиёсӣ,
Ғорат намуд он ҷаъди татовул.
00 ей акси рухат ҷон дихад оинаи дилро

```
                     чун мучизи Иссо
```

Тути шуда хайрони суханҳои ту ҷоно 

```
                   бо он лаби гуе
```

Адабиёти истифодашуда
---------------------

"Гулшани адаб"

  


|  |  |
| --- | --- |
|  | *Мақолаи мазкур дар бораи шоир нопурра аст. Шумо ба Википедиа бо пурракардани он ёрӣ расонед*. |
**Ғори Хоҷа Исҳоқ** — ғори қадимиест, дар баландкӯҳи болои деҳаи Махшевати ноҳияи Айнӣ.

Дар Ғори Хоҷа Исҳоқ устухони аз миён болои одам боқӣ мондааст. Бино ба ривояте ин устухони Хоҷа Исҳоқ ном руҳонӣ будааст. Номи ӯ дар «Маноқиби Хоҷа Исҳоқ» ном асари маҷҳул муаллифе зикр ёфтааст. Аз руи ахбори ин муаллиф Хоҷа Исҳоқ аз Ҳамадон бо ёронаш баромада, дар роҳи Самарқанд гуё ба таъқиби Ҳуҷҷоҷ дучор шудааст. Аз ин таъқибкуниҳо солҳои 70 қарни 8 (баъди 142 соли вафоти Муҳаммад) дар ғори ҳамон куҳ паноҳ мебарад ва Ғори Хоҷа Исҳоқ ном гирифтани ин ғop низ аз ҳамин ҷост. Вале ин ривоят асосе надорад, зеро сарлашкар ва ҳокмми араб Ҳуҷҷоҷ ҳануз дар аввали қарни 8 фавтидааст. Скелети боқимонда аз они шахсест, ки ба сабаби номаълуме дар ғop пинҳон шудааст; ё худ шикорчие будааст, ки ҳодисаи тасодуфӣ риштаи ҳаёти ӯро кандааст.

Эзоҳ
----

Адабиёт
-------

* Ғори Хоҷа Исҳоқ / А. Мухторов // Ховалинг — Ҷӯяк. — Д. : СИЭСТ, 1988. — (Энциклопедияи Советии Тоҷик : [дар 8 ҷ.] /  сармуҳаррир М. Д. Диноршоев ; 1978—1988, ҷ. 8).

* Мухторов А. Мазорҳо чӣ тавр пайдо шудаанд? — Д. 1974.
**Гармидиҳии электрӣ** — тарзи гармидиҳӣ, ки ҳангоми он манзил (хона) бо ёрии асбобҳо (таҷҳизот)-и электрии гармидиҳанда гарм карда, дар он ҳарорати зарурӣ нигоҳ дошта мешавад.

Дар ин маврид асбоби электрӣ энергияи электриро ба энергияи гармӣ табдил медиҳад. Шабакаи маҳаллӣ (вақте ки асбобҳои гармидиҳандаро дар ҷойҳои гармшаванда ё дар наздикии онҳо ҷой медиҳанд) ва марказии гармидиҳии электрӣ мавҷуд аст. Гармидиҳии электрӣ шуоию конвективӣ (бо истифодаи радиаторҳову конвекторҳои электрӣ, гармидеҳҳои бо қувваи электр гармкунанда, инчунин кабелҳои электрии гармшавандаи ба фарш насбгардида), электроҳавоӣ (бо истифодаи калориферҳои электрӣ), шуоӣ (бо истифодаи шуоъдиҳандаҳои инфрасурхи электрӣ) мешавад. Ҳангоми гармидиҳии электрӣ бештар таҷҳизоти гармидиҳандаро истифода мебаранд, ки ноқили гармшавандааш муқовимати электрии зиёд дошта, шаклаш кушодаву пӯшида аст. Ноқили кушода бевосита бо ҳавои гармшаванда дар тамос аст. Ноқили пӯшида дар дохили найчаҳо ҷойгир буда, ба воситаи маводди гармибар (мас. равғани моеъ) гармиро ба сатҳи асбоби гармидеҳ интиқол медиҳад. Гармидиҳии электрӣ. баробари афзалият (содагии сохту танзими автоматии ҳарорат, мавҷуд набудани ғубор ё маводди сӯзиш, хурду муъҷаз будани асбобҳои гармидеҳ ва ғайра) аз норасоиҳо (ҳарорати баланди сатҳи асбобҳои гармидеҳ, ҳавои хонаро сӯзондани спиралҳои кушода, аз ҷиҳати сӯхтор хатарнокии он, нархи баланду нокифоягии қувваи электр ва ғайра) низ орӣ нест. Ҳангоми мавҷуд будани энергияи арзони электрӣ истифодаи гармидиҳии электрӣ ба мақсад мувофиқ хоҳад буд.

Эзоҳ
----

Сарчашма
--------

* Гармидиҳии электрӣ / С. Тағоев // Вичлас — Гӯянда. — Д. : СИЭМТ, 2015. — (Энсиклопедияи Миллии Тоҷик : [тахм. 25 ҷ.] /  сармуҳаррир Н. Амиршоҳӣ ; 2011—2021, ҷ. 4). — ISBN 978-99947-33-77-4.
**Гармхунҳо**, **ҳайвоноти гомойотермӣ** — ҳайвоноте, ки ҳарорати бадани онҳо доимӣ ва устувор буда, аз таъсири муҳит тағйир намеёбад.

Ба гармхунҳо парандаҳо ва ширхӯрон мансубанд. Гармхунӣ дар таҳаввулоти ҳайвонот бинобар ба чаҳор ҳуҷра тақсим шудани дил, ки садди ба хуни шараёнӣ омезиш ёфтани хуни варидӣ мегардад, ба вуҷуд омадааст. Ҳамзамон бо ин дар андомгони ҷонварони гармхун дар раванди таҳаввулот василаҳои танзими ҳарорат — муҳофизат аз хунукӣ (пару бол, пашми ғафс, қабати чарбу) ва тафсидани бадан (ғадудҳои арақ) ташаккул ёфтанд. Дар баробари ин мубодилаи моддаҳо тақвият ёфта, истеъмоли ғизо хеле афзуд (хусусан зимистон). Ҳарорати бадани парандагон 41-42°С аст. Ҳарорати бадани ширхӯрон нисбатан пасттар мебошад, мас. харгӯш — 39,6°С, хукчаи баҳрӣ — 38,6°С, буз — 39,6°С, гӯсфанд — 39,3°С, саг — 38,7°С, гурба — 38,9°С, асп — 37,7°С, маймун — 38,3°С, одам — 37°С. Тағйири шаборӯзии ҳарорати бадани ширхорҳо тақр. 1°С, баъзе парандаҳо, мас. дурроҷ 4°С аст. Навзодҳои ҷонварон ҳарорати баданро якзайл нигоҳ дошта наметавонанд. Чунончи, ҳарорати бадани бачаи навзоди ехидна (мансуби ширхорҳои сода аст), ки 37°С аст, ҳангоми аз 40°С ба 4-8°С баробар шудани ҳарорати муҳит якбора 10°С паст мефарояд (27°С). Баъзе ҳайвоноти гармхун (хорпушт, хаффош) зимистон хоб мераванд ва ҳарорати бадани онҳо вобаста ба ҳарорати муҳит тағйир меёбад. Гармхунӣ барои дар ҳама гуна манотиқи табиӣ — хунук, муътадил ва гармсер зиндагӣ кардани ҳайвонот шароити мусоид фароҳам меоварад.

Эзоҳ
----

Сарчашма
--------

* Гармхунҳо // Вичлас — Гӯянда. — Д. : СИЭМТ, 2015. — (Энсиклопедияи Миллии Тоҷик : [тахм. 25 ҷ.] /  сармуҳаррир Н. Амиршоҳӣ ; 2011—2021, ҷ. 4). — ISBN 978-99947-33-77-4.