recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
**Амалиёти тафтишотӣ** — дар ҳуқуқ ҳолатҳои ба парвандаи ҷиноятӣ тааллуқдошта.

Тавсиф
------

Онҳо танҳо бо манбаъҳои маълумотие собит карда мешаванд, ки аз қонуни мурофиавии ҷиноятӣ пешбиникарда гирифта шудаанд. Муқаррар намудани ҳолатҳои ба парвандаи ҷиноятӣ тааллуқдошта дар раванди исботкунӣ дар натиҷаи доир намудани амалиёти тафтишотӣ имконпазир мегардад.

Амалиёти тафтишотӣ ҳаракатҳои мурофиавии муфаттишанд (шахси таҳқиқбаранда) ва ба воситаи он ҳолатҳои ба парвандаи ҷиноятӣ аҳамиятдошта муқаррар карда мешаванд. Мақсади ниҳоии амалиёти тафтишотӣ дар он зоҳир мегардад, ки муфаттиш ба воситаи ин омил далелҳои ба парвандаи ҷиноятӣ аҳамиятдоштаро ошкор мекунад, ба қайд мегирад ва санҷида баҳо медиҳад. Далелҳои бо риоя намудани талаботи қонуни мурофиавии ҷиноятӣ бадастомада, ба муфаттиш ва шахси таҳқиқбаранда имкон медиҳанд, ки дар асоси онҳо шахсро ба ҷавобгарии ҷиноятӣ кашад. Амалиёти тафтишотиро танҳо он муфаттишоне мегузаронанд, ки парвандаи ҷиноятӣ ба истеҳсолоти онҳо супорида шудааст. Қисме аз ам алиёти тафтишотӣ бо супориши муфаттиш аз ҷониби кормандони мақомоти таҳқиқ гузаронда мешавад. Вобаста аз ҳолатҳои мушаххаси парвандаи ҷиноятӣ муфаттиш ҷой ва вақти гузарондани амалиёти тафтишотиро муқаррар мекунад. Дар баробари ин баъзе амалиёти тафтишотӣ бо супориши прокурор ё бо хоҳиши ҷабрдида, айбдоршаванда низ доир карда мешаванд.

Қонуни мурофиавии ҷиноятӣ дар баъзе мавридҳо муфаттиш ва шахси таҳқиқбарандаро вазифадор менамояд, ки бархе аз амалиёти тафтишотиро ҳатман гузаронанд. Масалан, дар моддаи 72 КМҶ Ҷумҳурии Тоҷикистон таъкид шудааст, ки муфаттиш дар мавридҳои зарурӣ барои муқаррар кардани сабаби марг, аҳволи рӯҳии айбдоршаванда ё гумонбаршуда, аҳволи рӯҳӣ ё ҷисмонии шоҳид ё ҷабрдида ҳатман экспертиза таъйин кунад. Аз рӯи қоидаи умумӣ муфаттиш, одатан, метавонад дар ҳуҷраи кории худ ва ҷойи дигар низ амалиёти тафтишотӣ гузаронад. Ҷойи гузарондани амалиёти тафтишотӣ аз ҳолатҳои мушаххаси парванда вобаста аст. Масалан, муфаттиш гумонбар ва айбдоршавандаеро, ки дар озодӣ аст, хуб мебуд дар ҳуҷраи кориаш пурсад. Айбдоршавандае, ки дар ҳабс бошад, дар ҳабсхона пурсида мешавад. Аз назар гузарондани ҳуҷҷатҳо, ашё, далелҳои шайъие, ки дар раванди гузарондани амалиёти тафтишотӣ (кофтуков, ёфта гирифтан) ба даст омадаанд, дар ҳуҷраи кории муфаттиш сурат гирифта, протокол тартиб дода мешавад. Қонуни мурофиавӣ муқаррар кардааст, ки мавриди гузарондани баъзе амалиёти тафтишоти пешакӣ қарор тартиб дода тасдиқ карда шавад ва натиҷаи чунин амалиёти тафтишотӣ дар протоколҳо дарҷ гардад. Дар раванди гузарондани амалиёти тафтишотӣ муфаттиш бояд аз воситаҳои илмию техникӣ – сурат гирифтан, ба навор гирифтан, сабти овоз истифода барад. Ҳамаи онҳо дар протоколҳо зикр карда мешаванд.

Эзоҳ
----

Сарчашма
--------

* А — Асос. — Д. : СИЭМТ, 2011. — 608 с. — (Энсиклопедияи Миллии Тоҷик : [тахм. 25 ҷ.] /  сармуҳаррир А. Қурбонов ; 2011—2021, ҷ. 1). — ISBN 978-99947-33-45-3.
**Маҳмудов Мансур** (тав. 1.01.1940, деҳаи Сунбулаи ноҳияи Ҳисор), забоншинос, номзади илмҳои филологӣ (1971), дотсент (1990), узви пайвастаи Академияи илмҳои педагогӣ ва иҷтимоии Федератсияи Россия (2009).

Зиндагинома
-----------

Солҳои 1955–1960 дар шуъбаи филологияи тоҷики факултети таъриху филологияи Донишгоҳи давлатии Тоҷикистон ба номи В. И. Ленин таҳсил намудааст. Солҳои 1960–1989 лаборанти калон ва ходими калони илмии шуъбаи лаҳҷашиносии Институти забон ва адабиёти тоҷики ба номи Рӯдакии АИ ҶШС Тоҷикистон, 1989–2000 дотсент, 2000– 2007 мудири кафедраи байнифакултетии забони тоҷикии Донишгоҳи давлатии омӯзгории Тоҷикистон ба номи С. Айнӣ, 2007–2009 раиси бахши Хадамоти давлатии назорати сифати таълими донишгоҳи мазкур буд. Аз соли 2009 то ба имрӯз дотсенти кафедраи забони тоҷикии донишгоҳи омӯзгорӣ мебошад. Оид ба шеваҳои мухталифи забони тоҷикӣ кори илмӣ бурдааст. Аз рӯи ин масъала дар экспидитсияҳои диалектологии маҳалҳои тоҷикнишини ҷумҳуриҳои Қазоқистон, Қирғизистон, Ӯзбекистон ва Тоҷикистон иштирок карда, маводи фаровони луғавӣ, фонетикӣ, грамматикӣ, этнографӣ, фолклорӣ ва топонимӣ гирд овардааст. Дар муддати фаъолияти 50-солааш зиёда аз 100 асару мақолаҳои илмӣ, илмию методӣ, воситаҳои таълимӣ, фарҳангҳои диалектологӣ ва очеркҳои илмию бадеӣ таълиф намудааст. Дар симпозиум ва конференсияҳои мухталифи ҷумҳуриявӣ ва байналхалқӣ бо маърӯзаҳо баромад кардааст. Дар қатори корҳои илмию тадқиқотӣ ва фаъолияти омӯзгорӣ солҳои зиёд аъзои Комиссияи татбиқи қонуни забони назди Ҳукумати Ҷумҳурии Тоҷикистон ва узви бахши забоншиносии Шӯрои илмии Институти забон ва адабиёти ба номи Рӯдакӣ буд. Ӯ ҳамчунин узви ихтиёрии анҷумани тоҷикони ҷаҳон, ҳаммеҳанон ва ҳамзабонони бурунмарзист.

Ҷоизаҳо
-------

Барои хидматҳояш бо унвони фахрии «Корманди шоистаи Тоҷикистон» (2002), «Ҷоизаи Мавлавӣ»-и Бунёди байналмилалии забони тоҷикии форсӣ (1999), нишони сарисангии «Аълочии маорифи Тоҷикистон» (2000) ва якчанд медалҳову ифтихорномаҳо сарфароз карда шудааст.

Осор
----

Лаҳҷаҳои тоҷикони райони Китоб, Д. 1978; Дастурамали ҷамъоварии луғати шеваҳои забони тоҷикӣ, Д. 1982; Луғати шеваи ҷанубӣ (бо ҳаммуаллифӣ), Д. 1971; Луғати мухтасари лаҳҷаҳои Бухоро (бо ҳаммуаллифӣ), Д. 1997; Луғати шеваҳои забони тоҷикӣ (бо ҳаммуаллифӣ), Ҷ. 1, Д. 1997; Ғаввоси баҳри илм, Д. 2000; Дӯстони меҳрубон (бо ҳаммуаллифӣ), Д. 2009; Феҳристи адабиёти шевашиносӣ (бо ҳаммуаллифӣ), Д. 2010; Олимони донишгоҳ, Д. 2001; Нигоҳе ба лаҳҷаи Бухоро // Гули мурод. Фаслномаи илмӣ, адабӣ, фарҳангӣ, Д. 1997, №7-9 (3); Гӯйиши эрониёни Бухоро // Номаи пажӯҳишгоҳ, Д. 2002, №2.

Эзоҳ
----

* Донишгоҳи давлатии омӯзгории Тоҷикистон ба номи Садриддин Айнӣ

Пайвандҳо
---------

* Энсиклопедияи Донишгоҳи давлатии омӯзгории Тоҷикистон ба номи С. Айнӣ
*
**Решашиносӣ** (форсӣ: ریشه‌شناسی‎), **этимоло́гия** (юн.-қад. ἐτυμολογία аз ἔτυμον — ҳақиқат, маънои аслии вожа ва λόγος — омӯзиш) — як соҳаи забоншиносӣ, ки таърихи пайдоиши калимаҳо, сохти мабдаъӣ, ваҷҳи тасмия ва робитаи маънавии онҳоро меомузад.

Ин истилоҳро файласуфони давраи атиқа тақрибан 2 ҳазор сол пеш ҷорӣ намудаанд. Решашиносӣ тавассути методи муқоисавӣ-таърихӣ алоқаҳои морфемаҳо ва калимаҳоро муайян менамояд. Решашиносии забонҳои дар асоси методи муқоисавӣ-таърихӣ омухташуда (ҳиндуаврупоӣ, финнуугорӣ ва ғайра) бештар инкишоф ёфтааст; решашиносӣ ба маънои дигараш натиҷаи тадқиқот оид ба таърихи пайдоиши калима мебошад. Мас. муайян кардани алоқаи калимаҳои бохтан ва бозидан, равзани тоҷикӣ ва rucok-и яғнобӣ, алоқаи калима ва морфемаҳои «пи», «пид», (шир, равған, ғизо, озуқа) ва калимаҳои «пистон», «пиёба», «фарбеҳ» ва ғ.

Дар тадқиқоти этимологӣ тағйироти фонетикӣ ва морфологии калимаҳо (мас. ҷойивазкунии овозҳо — «канор» — «карой», «пардез — «шаҳрез» (дар забони паҳлавӣ — pahrec), «таспидан» — «тапсидан»), аз калимаҳои забонҳои гуногун сохта шуданн як калимаи мураккаб («чойхоначӣ», аз калимаи хитоии «чой», тоҷикӣ — «хона» ва суффикси калимасозӣ туркӣ — «чӣ») ва ғ. ба назар гирифта мешаванд. Ба воситаи решашиносӣ решаи ягонаи калимаро дар ягон оилаи забонҳо пайдо кардан мумкин аст. Мас. калимаи «таппак», «тапидан», «тафта», «тафтон», «тафсон», «таб», «това» ва «топить»-и русӣ аз як решаанд. Тағйироти гуногуни фонетикӣ ва морфологиро ба назар гирифта решашиносии калимаҳои гуногун аз ҷумли «ангишт» (литвонӣ—anglis, санксрит — angarah, русӣ — «уголь»), «кярм» (дар забонҳои помирӣ—cirm, русӣ «червь», чехй —сегу), «корд», «курта», «калтак» (русӣ — «кроить», «кройка», «край», «окраина», «короткий», «черта», «чертить», калимаҳои юнонию лотинии «кризис», «критика», «декрет», «секрет» ва ғ. ки маънои ибтидоиашон «буридан», «реза кардан», «пора кардан» мебошад) па ғ. дарёфтан мумкин аст.

Ба ғайр аз решашиносии илмӣ боз решашиносии халқӣ вуҷуд дорад, ки дар он пайдоиши калимаҳо дар асоси ҳамоҳангии тасодуфии онҳо ба назар гирифта мешавад. Мас. дар решашиносии халқӣ калимаи «даҳмарда»-ро ба «даҳ» (шумора) ва «мард» ҷудо мекунанд, ҳол он ки ин калима аз dahm — «донишманд» ва martak — «мард», «одам»-и забонҳои қадимии эронӣ таркиб ёфтааст.

Эзоҳ
----

Адабиёт
-------

* Фасмер М. Этимологический словарь русского языка, т, 1— 4, М. 1964—1973;
* Трубачев О. Н, Из славяно-иранских лексических отношений. - Этимология. 1965. М. 1967, с. 78 и сл.

Сарчашма
--------

* Энциклопедияи Советии Тоҷик : [дар 8 ҷ.] / сармуҳаррир  А. С. Сайфуллоев. — Д. : СИЭСТ, 1978—1988.
**«Ахлóқи Ҷалолӣ»** (форсӣ: اخلاق جلالی‎; номи пуррааш «Ла­вомеъу-л-ишроқ фӣ макорими-л-ахлоқ») — асари мутафаккири форс-тоҷик Ҷалолуддини Даввонӣ (1427–1503) дар боби ҳикмати амалӣ, ки соли 1475 таълиф шудааст.

Муҳтаво
-------

Китоб аз 3 фасл: таҳзиби ахлоқ, тадбири манзил ва сиёсати мудун иборат аст. Дар хотима васиятҳои Афлотуну Арасту ба китоб илова карда шудаанд.

Муаллифи «Ахлоқи Ҷалолӣ» дар фасли якум фитрӣ будани хулқи инсонро рад намуда, бо таъсири таълиму тарбия тағйир ёфтани онро зикр кардааст. Илми ахлоқ бо тиб қиёс шудааст: тиб барои сиҳҳат зарур бошад, тарбияи ахлоқ нафси инсонро аз ҷабру ғазаб ва дигар хислатҳои замима эмин хоҳад дошт. Азбаски хӯроку пӯшоки инсон сунъист ва бе киштану даравидан, риш­тану бофтан, харидану фурӯхтан ҳосил намешавад, вай ба оила ва манзил эҳтиёҷ дорад. Оила бақои насл аст. Чун фарзанд ба олам меояд, ӯро аз кӯдакӣ бо тарбияи нек фаро бояд гирифт ва мувофиқи завқу истеъдодаш илму ҳунар омӯхт. Дар фасли сеюм иттиҳоди одамон дар ҷамъият мавриди баҳс қарор гирифтааст. Муаллиф аҳли ҷамъиятро ба 4 гурӯҳ – олимон, лашкариён, ҳунармандону савдогарон ва зироаткорон ҷудо карда, гурӯҳи охирро «косибони ҳақиқӣ» номидааст.

«Ахлоқи Ҷалолӣ» дар зери таъсири фалсафаи амалии Арасту, Форобӣ, Абуалии Сино ва хусусан «Ахлоқи Носирӣ»-и Насируддини Тусӣ ба вуҷуд омада, аз соли 1866 то соли 1923 борҳо дар Ҳиндустон ба табъ расидааст.

Тарҷума ва нашрҳо
-----------------

Соли 1839 тарҷумаи англисии қисме аз «Ахлоқи Ҷалолӣ» дар Лондон чоп шуд.

Эзоҳ
----

Сарчашма
--------

* Асос — Боз. — Д. : СИЭМТ, 2013. — 664 с. — (Энсиклопедияи Миллии Тоҷик : [тахм. 25 ҷ.] /  сармуҳаррир Н. Амиршоҳӣ ; 2011—2021, ҷ. 2). — ISBN 978-99947-33-52-4.
Озмоишгоҳи ҳаракати реактивии NASA дар Калифорния
**Ахтарсанҷӣ**, **астроме́трия** (аз юн.-қад. ἄστρον — «ахтар» ва μετρέω — «ченкунӣ») — фасли ахтаршиносӣ, ки вазифаи асосии он пажӯҳиши вижагиҳои ҳандасӣ, кинематикӣ ва динамикии ҷирмҳои осмонӣ, яъне муайян кардани мавқеи ҷирмҳои осмонӣ ва вектори суръати онҳо дар лаҳзаи муайяни вақт, сохтани манзумаи шастии координатаҳо барои санҷишҳои ахтаршиносӣ, омӯзиши қонуниятҳои гардиши Замин ва ҳисоби вақт, инчунин муайян кардани қимати собитҳои асосии ахтаршиносӣ аст. Бо усулҳои астрометрия инҳирофоти манзар (параллаксҳо) ва қутри кунҷии ҷирмҳои осмонӣ, андоза ва мавқеи ҷузъҳои сатҳи онҳоро андозагирӣ мекунанд. Ахтаршиносии куравӣ, ки усулҳои риёзии омӯзиши мавқеи зоҳирӣ ва ҳаракати ҷисмҳои осмониро муоина мекунад, ахтаршиносии амалӣ, ки усулҳову афзорҳои муайян кардани вақт, координатаҳои ҷуғрофиёӣ ва азимутҳои рӯйи Заминро муоина мекунад, ахтаршиносии бунёдӣ, ки дар асоси мушоҳидаҳои зоҳирии меридианӣ ва қиматҳои ададии муҳимтарин собитҳои астрономӣ зиҷи ситораҳо­ро тартиб медиҳад ва координатаҳои ҷирмҳои осмониро муайян мекунад ва ахтаршиносии аксбардорӣ, ки бо ёрии астрографҳо қитъаҳои осмонро аксбардорӣ намуда, аз рӯйи зиҷи ситораҳои маълум координатаҳо ва ҳаракати хусусии ҷисмҳои дигарро муайян мекунад, низ ба астрометрия марбут медонанд. Солҳои 50-60 садаи XX алоқамандона ба инкишофи таҳқиқи Кайҳон дар астрометрия вазифаҳои нав ба миён омаданд: муайян кардани координатаҳои обектҳои зудҳаракати осмонӣ (радифҳои маснӯъ), санҷишҳои астрометрӣ аз дохили дастгоҳҳои парвозҳои кайҳонӣ ва аз сатҳи Моҳ, самтгириҳои радифҳои маснӯъ, зондҳои кайҳонӣ ва ғайра Натиҷаҳои таҳқиқоти астрометрӣ дар фаслҳои дигари ахтаршиносӣ — механикаи осмон, астрофизика, астрономияи ситоравӣ, инчунин дар геодезия ва геофизика низ мавриди истифода қарор мегиранд.

Эзоҳ
----

Адабиёт
-------

* Подобед В. В. Нестеров В. В. Общая астрометрия. Москва, 1975;
* Жан Ковалевский. Сов­ременная астрометрия. Фрезино, 2004.

Сарчашма
--------

* Асос — Боз. — Д. : СИЭМТ, 2013. — 664 с. — (Энсиклопедияи Миллии Тоҷик : [тахм. 25 ҷ.] /  сармуҳаррир Н. Амиршоҳӣ ; 2011—2021, ҷ. 2). — ISBN 978-99947-33-52-4.
**Илми ахлоқ** ва ё **одоб** — пажӯҳиши фалсафавии ахлоқ ва маънавиёт. Аз ибтидои пайдошавиаш, бо калимаи юноии юн.-қад. ἦθος — этос алоқаманд буда, маънояш зиндагии якҷоя ва қоидаҳое, ки дар ин раванд пайдо гаштанд, меёрҳое, ки ҷомеаро сарҷамъ намуда, имконияти бартарафкунии шахсиятчигӣ ва таҷовузкориро медиҳанд. Бо рушди ҷомеа маънои он бойтар гашта, виҷдон, дилсӯзӣ, дӯстӣ, маънои зиндагӣ, ҷоннисорӣ ва дигар чизҳоро низ дарбар мегирад. 
Ин истилоҳ баъзан барои ишораи низоми меёрҳои ахлоқӣ ва маънавии гурӯҳи иҷтимои низ истифода мешавад.

Эзоҳ
----

1. ↑  Гусейнов А. А. Этика
2. ↑  Разин А. В. Этика:Учебник для вузов, саҳ.16

бхр бгард

| ⚙️ Самтҳои илмӣ |
| --- |
| 
Гуманитарӣ
Табиӣ
Ҷамъиятӣ
Бунёдӣ
Техникӣ
Дақиқ
 |
| Мутолиоти илм |
**Ахтá** — бо роҳи ҷарроҳӣ гирифтани ғадудҳои ҷинсӣ ё бо усули дигар, масалан, бо шуоъ, ҳормонҳо ва ғайра қатъ намудани фаъолияти онҳо.

Ахта кардани чорво
------------------

Ахта кардани чорво аз замонҳои хеле қадим маълум аст. Чорворо асосан барои гӯшту равғани иловагӣ, бештар тарошидани пашм, осонтар шудани дар галлаву рама нигоҳ доштани он, табобати омоси ғадудҳои ҷинсӣ, захми тухмдон ва даббагӣ ахта мекунанд. Дар хоҷагиҳои чорводорӣ ҳайвонот фақат бо роҳи ҷарроҳӣ ахта карда мешаванд. Ҳайвони ахта оромтабиат ва зуд фарбеҳ шуда, гӯшташ лазизу бомаза мегардад, бӯйи ғализи гӯшти такка, қӯчқор ва нархук нест мешавад. Чорвои касал ва харобро ахта кардан мамнӯъ аст. Ҳайвонотро тамоми сол метавон ахта кард, аммо ин корро бештар авв. баҳор, то оғози гармо ё охири тирамоҳ иҷро мекунанд. Ахта кардани чорво вазифаи байтор ё фелдшер аст. Ҳангоми ахта кардан ғадудҳои ҷинсии ҳайвонот тамоман ё қисман гирифта мешаванд. Дар сурати пурра ахта накардан ғадудҳои ҷинсӣ нутфа ҷудо накунанд ҳам, гормон хориҷ мекунанд. Ахтакунӣ ду навъ – кушода (хояро чок карда, тухми онро мегиранд) ва пӯшида (пӯсти хояро чок накарда, найчаҳои нутфаро фишурда, аз кор мебароранд) мешавад.

Буққаҳоро барои парво, инчунин тагал ва таккаҳоро дар 4–6-моҳагӣ, буққаҳои кориро дар 1-солагӣ ахта кардан беҳтар аст. Барои ин буққаро рост монда ё ба паҳлуи чап хобонда сахт мебанданд, тагал ва таккаро ба паҳлуи чап хобонда ё дар ҳолати «нишаст» ахта мекунанд.

Шутур, хар ва айғир яксон ахта карда мешаванд. Баъди ахта ба найчаҳои тухмдон ва ҷароҳат маҳлули йод мемоланд.

Дар сурати риоя накардани қоидаҳои ахта иллатҳои гуногун пайдо мешаванд. Масалан, дар натиҷаи ба кор бурдани асбобу афзори номувофиқ аз рагу бофтаҳои хоя хун меравад. Дар ин маврид рагҳои зарардидаро бо ресмон мебанданд ё ба организми ҳайвон доруҳои хунбанд мефиристанд.

Ҳамчунин нигаред
----------------

* Ахтоъ
* Кастратсия

Эзоҳ
----

Адабиёт
-------

* Семёнов Б. С. Хирургия на ферме. М. 1989;

Сарчашма
--------

* Асос — Боз. — Д. : СИЭМТ, 2013. — 664 с. — (Энсиклопедияи Миллии Тоҷик : [тахм. 25 ҷ.] /  сармуҳаррир Н. Амиршоҳӣ ; 2011—2021, ҷ. 2). — ISBN 978-99947-33-52-4.
Экзосайёраи OGLE-2005-BLG-390Lb дар масофаи 20 000 соли рушнойӣ
**Астробиолóгия** (аз астро… ва биология) — илмест, ки зуҳуроти гуногуни ҳаётро дар Коинот меомӯзад. 

Пешрафти астробиология ба комёбиҳои астрономия, биология ва биохимия сахт марбут аст. Астробиология дар ҳалли баъзе масъалаҳо ба биологияи кайҳонӣ ва тибби кайҳонӣ такя мекунад. Марому мақсади астробиология омӯзиши пайдоишу инкишофи ҳаёт дар рӯи Замин ҳамчун ҷирми кайҳонӣ дар шароити мавҷудияти атмосфера аст. Дар чунин атмосфера бинобар нурборони берунӣ ё разрядҳои электрикӣ пайвастҳои мураккаби органикие ҳосил мешаванд, ки барои ташаккули ҳаёт метавонанд заминаи мусоид фароҳам оваранд. Ба туфайли фотосинтез, ки сабабгори фаъолияти наботот аст, атмосфераи Замин тадриҷан сероксиген мегардад; ҳамин тавр, мавҷуд будани оксиген дар таркиби атмосфераи ин ё он сайёра нишонаи дар он вуҷуд доштани ҳаёт мебошад. Пажӯҳишҳо собит кардаанд, ки ҳаёт дар ҳамаи ҷирмҳои Манзумаи Офтоб, аз ҷумла дар Моҳ, Уторид ва Зуҳра имконнопазир аст. Пас аз парвози киштиҳои кайҳонии «Аполлон» ба Кайҳон маълум гашт, ки дар Моҳ ҳаёт нест. Дар Миррих атмосфера тунук, миқдори буғи об кам (оби моеъ нест), ҳарорати паст (-55°С) мебошад. Дар чунин шароит ҳам баъзе мавҷудоти зами­нӣ метавонанд бошанд. Вале истгоҳи автоматии байнисайёравии ИМА «Викинг», ки соли 1976 ба сатҳи Миррих нишаст, хабар дод, ки дар Миррих микроорганизмҳо умуман вуҷуд надоранд. Ҷустуҷӯи мавҷудияти ҳаёт берун аз Манзумаи Офтоб яке аз мушкилоти астробиология аст. Бисёр ситораҳои Галактикаи мо метавонанд сайёраҳое дошта бошанд, ки он ҷо барои мавҷудияти ҳаёт шароити мусоид бошад. Барои амалӣ сохтани ин бо он сайёраҳо алоқа доштан лозим аст. Ба ин мақсад бояд самти фиристодани аломат, дарозии радиомавҷҳо, мазмуни аломат ва рамзи он дуруст интихоб шавад. Масъалаи мазкур мавзӯи таҳқиқоти бисёр муассисаҳои илмии ҷаҳон мебошад.

Эзоҳ
----

Адабиёт
-------

* Проблема поиска жизни в Вселенной. Москва, 1986;
* Шкловский И. С. Вселенная, жизнь, разум. Москва, 1987;
* Хоровис Н. Поиски жизни в Солнечной системе. Москва, 1988;
* Марс: великое противостояние. Москва, 2004.

Сарчашма
--------

* Астробиология // Асос — Боз. — Д. : СИЭМТ, 2013. — (Энсиклопедияи Миллии Тоҷик : [тахм. 25 ҷ.] /  сармуҳаррир Н. Амиршоҳӣ ; 2011—2021, ҷ. 2). — ISBN 978-99947-33-52-4.
Муҷассамаҳои Турсунзода, Лоҳутӣ ва Ҷомӣ
**«Ахтарóни назм»** — қисмбандӣ (композитсия)-и санъати ҳайкалтарошӣ; ороиши монументалӣ дар намои маҷлисгоҳи Иттифоқи нависандагони Тоҷикистон.

Меъморӣ
-------

«Ахтарони назм»-ро ҳунармандон С. У. Қурбонов, Р. Каримов ва Рассоми халқии Тоҷикистон, ҳайкалтарош И. З. Милашевич офаридаанд. Қисмбандӣ аз ёздаҳ муҷассамаи дар зинаҳои тоқчаҳои намои маҷлисгоҳ ҷойгирифта иборат аст.

Ҳар зина шартан давраҳои инкишофи адабиёти тоҷикро ифода мекунад. Дар маркази қисмбандӣ (дар меҳвари марказии қисми болоӣ) муҷассамаи се тан намояндагони адабиёти классикии форс-тоҷики садаи X – Абуалӣ ибни Сино, Абуабдуллоҳ Рӯдакӣ ва Абулқосим Фирдавсӣ ҷойгиранд. Шоирони ин давра, ки давраи «Эҳё» меноманд, ба масъалаҳои ҳаёти иҷтимоӣ мароқ зоҳир карда, мекӯшиданд анъанаҳои маҳаллиро эҳё намоянд. Ҳамаи ин дар эҷодиёташон, ки дар аҳди давлатдории Сомониён, хусусан Исмоили Сомонӣ, гузаштааст, таҷассуми худро ёфтаанд. Дар зери муҷассамаҳои гурӯҳи шоирони садаи X баргҳои паҳншудаи пӯст (пергамент) ва китоби кушодае, ки дар он аз осори намояндагони бузурги халқи тоҷик иқтибос оварда шудааст, ҷой дорад. Ин рамзи робитаи вақт аст.

Мутаносибан ба маркази қисмбандӣ, як зина поён дар тоқчаҳо муҷассамаҳои намояндагони назми форс-тоҷики асрҳои 12–13 – Умари Хайём ва Саъдии Шерозӣ ҷойгиранд. Асри 12 дар таърихи адабиёт ва санъат ҳамчун давраи махсус шуморида мешавад. Дар ин давра нуфузи забони форсӣ, илм, адабиёт берун аз марзи Осиёи Марказӣ хеле васеъ паҳн шуд. Шоирони ин давра дар ашъорашон ба масъалаҳои иҷтимоиву фалсафӣ ва илмӣ дахл намуда, ғояҳои суфизмро тарғиб менамуданд. Умари Хайём яке аз намояндагони маъруфи назми ин давр буд, ки ақидаҳои фалсафии худро дар шакли рубоӣ баён менамуд. Саъдии Шерозӣ – намояндаи назми садаи XIII ҳамчун устоди ғазалсаро маъруф аст. Ӯ шодию андӯҳи ҳаёти инсониро тараннум карда, такомули рӯҳониву ҷисмонии инсон, саъю кӯшиши ӯро барои озодӣ ва ҳаёти хуррам тасвир менамуд.

Сипас муҷассамаҳои шоирони асрҳои 14–15 Ҳофизи Шерозӣ (аз тарафи рост) ва Абдурраҳмони Ҷомӣ (аз тарафи чап) гузошта шудаанд. Эҷодиёти Ҳофизи Шерозӣ марҳалаи нави инкишофи жанри ғазал мебошад, ки афкори нозуки фалсафии ӯ бо кайфияти баланди рӯҳонӣ тавъаманд. Ҷомӣ давомдиҳандаи назми классикии анъанавист, ки дараҷаи баланди эҷодиёташ тахаюлоти иҷтимоӣ мебошад. Қисмбандиро муҷассамаҳои намояндагони садаи XX анҷом медиҳанд. Ҳамчун рамзи ваҳдат ва дӯстии эҷодӣ муҷассамаҳои онҳо дар тоқчаҳо ҷуфт-ҷуфт ҷой гирифтаанд.

Аз тарафи рост муҷассамаҳои С. Айнӣ ва М. Горкий истодаанд, ки солҳои дароз онҳоро дӯстии бузурги эҷодӣ мепайваст. Аз тарафи чап муҷассамаҳои Мирзо Турсунзода ва Абулқосим Лоҳутӣ қарор доранд. Сатҳи девор бо оҳаксанг рӯйкаш шуда, қисман нақшу нигори кандакорӣ дорад, ки робитаи тамоми қисмбандиро бо манбаъҳои эҷодиёти халқӣ возеҳ инъикос намудааст.

Эзоҳ
----

Сарчашма
--------

* Асос — Боз. — Д. : СИЭМТ, 2013. — 664 с. — (Энсиклопедияи Миллии Тоҷик : [тахм. 25 ҷ.] /  сармуҳаррир Н. Амиршоҳӣ ; 2011—2021, ҷ. 2). — ISBN 978-99947-33-52-4.
**Аорист** (юн. aoristos — номуайян) — шакли феълиест, ки замони ҳозира - ояндаи сиғаи шартӣ - хоҳишмандиро ифода мекунад. Аорист аз асоси замони ҳозира (**рав, бин, хон**) ба воситаи бандакҳои феълии сиғаи шартӣ - хоҳишмандӣ сохта мешавад: **хонам, хонӣ, хонад, хонем, хонед, хонанд.**Шакли аорист дар забони адабии тоҷик қадимӣ буда, ҳоло ҳам хусусияти замонӣ ва маъноии худро пурра нигоҳ доштааст.

Мисолҳо
-------

* Ман бояд ба якчанд саволҳои худ ҷавоб гирам (Сотим Улуғзода).
* Кошки тухми муҳаббат ҳам туро, ҳам ӯро боло бардорад (Ҷалол Икромӣ).

Нигаред низ
-----------

* Сиғаи шартӣ-хоҳишмандӣ

Адабиёт
-------

* Грамматикаи забони адабии ҳозираи тоҷик. Қисми 1: Фонетика ва морфология. — Душанбе: Дониш, 1985. — 205саҳ.
**«Ахлóқи носирӣ»** (форсӣ: أخلاق ناصری‎) — асари файласуфи форс-тоҷик Насируддини Тусӣ мебошад, ки соли 1235 таълиф шуда, дар бораи фалсафаи амалӣ баҳс мекунад.

Китоб ба ташвиқи ҳокими Куҳистон Насируддин Абулфатҳ Абдурраҳим ибни Абумансур марди фозилу ҳунарпарвар таълиф шудааст.

Муқаддима
---------

Муаллиф дар сароғози китоб бадин маънӣ ишорат карда: «Ба вақти мақоми Куҳистон дар хидмати ҳокими он буқъаи маҷлиси олӣ, Носируддин Абулфатҳ Абдурраҳим Абумансур – дар аснои зикре, ки мерафт аз китоби «ат-Таҳора», ки устоди фозил ва ҳакими комил Абуалӣ Аҳмад Мискавайҳи Розӣ дар таҳзиби ахлоқ сохтааст, бо муҳаррири ин авроқ фармуд, ки ин китоби нафисро ба табдили кисвати алфоз ва нақл аз забони тозӣ бо забони порсӣ таҷдиди зикре бояд кард, чи агар аҳли рӯзгор, ки бештар аз ҳиляи адаб холиянд, аз мутолааи ҷавоҳири маонии чунон таълифе ба зинати фазилате ҳолӣ шаванд, эҳёи хайре бувад ҳар чӣ тамомтар». Ҳамчунин аз унвони китоб низ ин маънӣ бармеояд.

Аз байни асарҳои сершумори Насируддини Тусӣ китоби «Ахлоқи носирӣ» арҷу мақоми хоссаеро дорост. Он аз муҳимтарин осори мансури ахлоқӣ маҳсуб мешавад, ки анъана­ҳои беҳтарини сабки таълифии қадимиён, аз ҷумла «Калила ва Димна»-ро идома додааст. Дар «Ахлоқи носирӣ» масоили асосии қисмати амалӣ – сиёсат, иҷтимоиёт ва ахлоқ дар пайвастагӣ шарҳу тафсир гардидаанд.

Мақола ва фаслҳои китоб
-----------------------

Китоб аз се мақолаи бузург ва сӣ фасл иборат аст:

### «Дар таҳзиби ахлоқ»

Дар ин фасл шарҳи масъалаҳои ахлоқ, назарияи маърифат ва равоншиносиро дар бар мегирад. Муаллиф назарияи фитрӣ будани ахлоқро рад карда, қайд мекунад, ки он бо таъсири муҳит ва таълиму тарбия тағйир меёбад.

### «Дар тадбири манозил»

Дар ин фасл Пайдоиши оила ва муносибатҳои оилавиро мавриди таҳқиқ қарор додааст. Муҳаққиқ сабабҳои пайдоиши оиларо дар зарурати таъмини маош, му­ҳофизати молу мулк ва бардавомии насли башар ҷустааст. Нуқтаи назари ӯ дар бораи муносибати зану шавҳар, фарзандон, хоҷагию хидматгор аз маҳдудиятҳои таърихӣ холӣ нест. Вале ақидаи муаллиф оид ба пос доштани хотири куҳансолон, падару модар, таъмини хушҳолии зан ва адолату шафқат нисбат ба ӯ ҷиҳатҳои пешқадами таълимоташро ташкил медиҳанд.

### «Дар сиёсати мудун»

Дар ин фасл ақидаҳои иҷтимоию сиёсии муҳаққиқ баён шудааст. Ба ақидаи ӯ эҳтиёҷоти ҳаётии аҳли ҷамъият (пӯшок, хӯрок ва ғайра) бе ёрии ҳамдигар рафъ намешавад. Онҳо маҷбуранд, ки муттаҳид шаванд ва ҳамин иттиҳоди одамон – ҷамъият (мадина, ҷамъаш мудун) аст.

Ба ақидаи Насируддин ҷамъият чанд навъ дорад, ки беҳтаринаш ҷамъият (мадина)-и ҳуррият аст; аъзои ин гуна ҷамъият комилҳуқуқ ва озоданд. Мардум танҳо дар ин гуна ҷамъият саодатманд шуда метавонанд. Дар ин мақола утопияи иҷтимоии муҳаққиқ ифода ёфтааст. Дар «Ахлоқи носирӣ» ақидаҳои ахлоқӣ ва иҷтимоию сиёсии Форобӣ, Ибни Мискавайҳ, Ибни Сино ва дигарон ҷамъбаст ва такмил ёфтааст.

Ин асар ба инкишофи минбаъдаи фалсафаи амалӣ таъсири амиқ бахшид, ки «Ахлоқи Ҷалолӣ» далели он аст.

Эзоҳ
----

Адабиёт
-------

Сарчашма
--------

* Асос — Боз. — Д. : СИЭМТ, 2013. — 664 с. — (Энсиклопедияи Миллии Тоҷик : [тахм. 25 ҷ.] /  сармуҳаррир Н. Амиршоҳӣ ; 2011—2021, ҷ. 2). — ISBN 978-99947-33-52-4.
**Шавкат Бобозода** (*Бобоев Шавкат Бобораҷабович*; 3 июни 1962, Панҷакент) — ходими давлатӣ, Вазири саноат ва технологияҳои нави Ҷумҳурии Тоҷикистон (2013—2019).

Зиндагинома
-----------

Шавкат Бобозода 3 июни соли 1962 дар шаҳри Панҷакент таваллуд шудааст. Маълумоташ олӣ, соли 1985 Донишгоҳи политехникии Тоҷикистонро бо ихтисоси муҳандис-механик, технолог ва соли 2003 Академияи хидмати давлатии назди Президенти Федератсияи Русияро хатм намудааст.

Фаъолияти кориашро ҳамчун коргар дар фабрикаи рӯймолбарории шаҳри Хуҷанд оғоз намуда, соли 1985 баъди хатми Донишкада ба ҳайси муҳандиси фабрикаи рӯймолбарории шаҳри Хуҷанд, муҳандиси шуъбаи механикии Вазорати саноати маҳаллӣ, сардори шуъбаи механики-энергетикии фабрикаи «Зарбоф»-и шаҳри Хуҷанд кор кардааст.

Солҳои 1999—2004 дар вазифаҳои директори маркази шуғли аҳолии шаҳри Чкалов, сардори идораи меҳнат, масъалаҳои иҷтимоии вилояти Суғд ва солҳои 2004—2012 дар вазифаҳои муовини раиси вилояти Суғд, раиси шаҳри Чкалов фаъолият намудааст.

Аз моҳи январи соли 2012 дар вазифаи мудири Шуъбаи саноат ва энергетикаи Дастгоҳи иҷроияи Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон кор мекунад.

Бо медали ҷашнии 20 солагии Истиқлоли Ҷумҳурии Тоҷикистон сарфароз гардидааст.

Оиладор, соҳиби се фарзанд мебошад.

Солҳои 2013—2019 Вазири саноат ва технологияҳои нави Ҷумҳурии Тоҷикистон буд.

Пайвандҳо
---------

* Сомонаи Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон
|  |
| --- |
| Унсури холии Викидода |

**Ахлоқу-л-ашроф** (ар. أخلاق الأشراف‎) — асари пандуахлоқии Убайди Зоконӣ, ки соли 1340 навишта шудааст аз муқаддима ва 7 боб иборат аст.

Машҳуртарин таълифоти Убайди Зоконӣ «Ахлоқ-ул-ашроф», яъне ахлоқи бузургон, ахлоқи ашрофзодагон буда, онро муаллиф соли 1340 дар танбех ва танкиди ахлоқу одоби бузургон ва аъёну ашрофзодагони замони худ дар сабку равияи китобҳои машҳури ахлоқӣ нигоштааст. Факат ин чо услуби баён оханги киноя ва тамасхурро дошта, тамоми масъалаҳои ба маърази баҳс гузоштаро ба рангу сурати акс чилва медихад.

Муқаддима
---------

Дар муқаддима ба тариқи масъалагузории фалсафӣ аз муносибати рӯҳ ва бадани инсон ва тарбияи маънавии инсон сухан рафтааст.

Бобҳои китоб
------------

* Дар ҳикмат

Дар масъалаи ҳикмат ва чӣ будани он Убайди Зоконӣ дар ду қисми боб «Мазҳаби мансух» (аз байн рафта, гузаштагон) ва «Мазҳаби мухтор» (муосир, имрӯза) муҳокимаронӣ кардааст.

* Дар шуҷоат
* Дар иффат
* Дар адолат
* Дар саховат
* Дар ҳилм
* Дар ҳаёву вафо ва раҳмату шафқат

«Дар ҳаёву вафо ва раҳмату шафқат»-ро ба қисмҳои «Мазҳаби мансух» ва «Маз­ҳаби мухтор» тақсим кардааст. Пас аз шарҳу тафсири ҳар яке аз падидаҳои ахлоқӣ ва ибрози андеша аз нуқтаи назари гузаштагон Убайди Зоконӣ ҳамин падидаро аз нуқтаи назари ҳамзамонони худ, ба чӣ шаклу маънию мазмун зуҳур кардани онро шарҳу тафсир кардааст. Масалан, хулосаи ӯ дар бораи адолат дар мазҳаби мансух ин аст: 

Адл кун, з-он ки дар вилояти дил
Дари пайғамбарӣ занад одил.
Хулосаҳову андешаҳое, ки дар «Ахлоқ-ул-ашроф»» оид ба адолат дар қисми «Мазҳаби мухтор» оварда шудаанд, баръакси «Мазҳаби мансух» мебошанд. Ақидаву андешаҳои Убай­ди Зоконӣ дар ин бобат онанд, ки бинои салтанат бар сиёсат устувор аст. Бе зулму тааддӣ дар ҳукумат­дорӣ муш­килот пеш меоянд. Чингизхон бо зулму куш­тор подшоҳии рӯйи заминро гирифт. Дар боби саховат омадааст, ки дар гузашта мардум саховатро писандида медонистанд ва фарзандонро ба ин хислат ҳавасманд мекарданд. Аммо дар «Мазҳаби мухтор» меорад, ки «бузургони мо» (яъне замони Убайди Зоконӣ) саховат­ро исроф, харобии хонадонро аз он донистаанд. Дар ин давра, чунонки дар ҳикоят омадааст, шахсе писарашро панд меди­ҳад, ки лафзи «оре»-ро ҳеч гоҳ ба даҳон наорад, доимо «на» бигӯяд. Ҳамин шеваи кор, тарзи баён, андешаронӣ, баёни фикр, ки ба киноя, маҷоз, тамасхур, мутоибаву ҳаҷв, заҳрханд ва ғайра асос ёфтаанд, дар ҳамаи бобҳои асар ба назар мерасанд. Бо ҳазлу мутоиба, тамасхур, киноя Убайди Зоконӣ «ашрофон», «бузургон», «зиракон», фасоди ҷомеаи муосирашро танқиду мазаммат намудааст.

Барои тақвияти фикр дар «Ахлоқ-ул-ашроф» ҳикоятҳои латиф оварда шудаанд.

Эзоҳ
----

Адабиёт
-------

* Убайди Зоконӣ. Насру назм. Энсиклопедияи насри тоҷику форс, Д. 2010.
* Мирзозода Х. Таърихи адабиёти тоҷик. Кит. 2. Д. 1977.

Сарчашма
--------

* Асос — Боз. — Д. : СИЭМТ, 2013. — 664 с. — (Энсиклопедияи Миллии Тоҷик : [тахм. 25 ҷ.] /  сармуҳаррир Н. Амиршоҳӣ ; 2011—2021, ҷ. 2). — ISBN 978-99947-33-52-4.
**Шавкат Ниёзӣ** (*Шавкат Муҳаммадович Ниёзӣ*; 19 декабри 1927, Самарканд — 15 марти 2021, Маскав, Русия) — мунаққид ва адабиётшиноси советии тоҷик. Корманди хидматнишондодаи маданияти ҶШС Тоҷикистон (1976) ва Корманди хизматнишондодаи маданияти РСФСР (1978). Профессор, доктори ифтихории АИ театрӣ (1996) Узви Иттифоқи нависандагони Тоҷикистон (аз соли 1959).

Зиндагинома
-----------

Шавкат Ниёзӣ (бародари Фотеҳ Ниёзӣ) 19 декабри соли 1927 дар шаҳри Самарқанд ба дунё омадааст. Соли 1948 факултаи таъриху филологияи Донишкадаи давлатии омӯзгории Душанберо хатм кардааст. Муддате устоди ҳамин донишгоҳ будааст. Соли 1957 дар Пажӯҳишгоҳи ховаршиносии АИ СССР рисолаи номзадӣ ҳимоя кардааст. То пошхӯрии Иттиҳоди Шӯравӣ мушовири адабӣ ва котиби масъули адабиёти тоҷик дар Иттифоқи нависандагони шӯравӣ будааст. Дар Маскав кору зиндагӣ мекунад.

Солҳои тӯлонӣ дар Институти давлатии санъати театрӣ (ГИТИС)-и ба номи Луначарский ва Донишкадаи адабиёти ба номи М. Горкий дарс гуфтааст. Феълан мушовири Кумитаи иҷроияи Созмони байналмиллалии Иттиҳодияҳои нависандагони ИДМ мебошад.

Пажӯҳишу эҷод
-------------

Ба таҳқиқ ва омӯзиши раванди инкишофи адабиёти халқҳои шӯравӣ, махсусан, адабиёти муосири тоҷик машғул аст. Аввалин мақолаи ӯ соли 1948 чоп шудааст. Дар бораи ҳаёту эҷодиёти Устод Рӯдакӣ, Ниёзӣ, Мирзо Турсунзода, Раҳим Ҷалил, А. Шукӯҳӣ, Ф. Муҳаммадиев, ҳамчунин А. Пушкин, А. Фадеев ва дигарон асарҳои пурарзиш эҷод кардааст. Яке аз муаллифони «Таърихи адабиёти сермиллати халқҳои шӯравӣ» (1974) мебошад.

Осори М. Горкий «Вася Железнова», А. Доде «Зани арлезианӣ», Сервантес «Ғори Сулаймон», Ч. Ҳейерманс "Ҳалокати «Умед», А. Чехов «Тӯйи зангирӣ», Л. Раҳманов «Пионери ноором», В. Собко «Барои ҷабҳаи дувум», романҳои А. Стил «Зарбаи аввал», Б. Сайтоқов «Бародарон», Б. Карбобоев «Зодаи мӯъҷизаҳо» (ҳамроҳи Р. Ҳошим ва Ш. Шараф), Қ. Қулиев «Корвони сиёҳ», ҳикояҳои алоҳидаи Р. Такур, В. Ҳюго ва А. Чеховро ба тоҷикӣ гардондааст.

Асарҳои Р. Такур «Шаби видоъ», «Гулчанбари муҳаббат» ва Ф. Ниёзӣ «Духтари сеюм»-ро барои театр ва радиову телевизион саҳнавӣ кардааст.

Мураттиб ва ношири баёзҳои «Мушоира» (ҳамроҳи Р. Ҳошим; Маскав, 1967), «Садои дӯстон» (Маскав, 1973), «Дар домани кӯҳҳои кабуд» (Маскав, 1979, 1985), «Лолачинӣ» (Маскав, 1982) ва ғ. мебошад, ки ба забонҳои русӣ, инглисӣ, арабӣ, урду чоп шудаанд.

Ҷоизаҳо
-------

Бо бисёр нишону ифтихорномаҳо, аз ҷумла, нишони «Дружба» (1997, Русия) сарфароз гардонида шудааст.

Эзоҳ
----

Сарчашма
--------

* Адибони Тоҷикистон *(маълумотномаи мухтасари шарҳиҳолӣ).* — Душанбе : «Адиб», 2014, — 320 саҳ. — С. 165. — ISBN 978-99947-2-379-9
Нимҷазираи Аненнин
**Апеннин** (итол. *Penisola appenninica*; инчунин *Penisola italiana* — «*Нимҷазираи Итолиёвӣ*») — нимҷазира дар Аврупои Ҷанубӣ, ки дар он қисми зиёди Италия ҷойгир аст.

Масоҳат
=======

Масоҳаташ 149 ҳазор км2. Дарозиаш қариб 1100 км, бараш 130 – 300 км. Дар Шимол бо ҳамвории Падан ба охир мерасад. Аз Ғайрб бо баҳрҳои Тиррен ва Лигурия, аз Шарқ бо Баҳри Адриатика, аз Ҷануб бо Баҳри Ион иҳота гардидааст.

Релйеф
------

Релйефаш асосан аз кӯҳҳои начандон баланди Апеннин, теппаҳои наздикӯҳӣ ва пуштакӯҳи вулқонӣ иборат аст. Ҳамвориҳо танҳо минтақаҳои хурди соҳилҳои баҳрро ишғол мекунанд. Қисми ҷанубу ғарбӣ минтақаи вулқонҳои нав (Везувий) мебошад. Дарёҳояш хурданд (Тибр, Арно ва ғайра), тобистон хеле камоб мешаванд.

Иқлим
-----

Иқлими Апеннин субтропикии баҳримиёназаминӣ, бешаҳои ҳамешасабзу дуруштбарг (аз ҷумла санавбар, булут), чарогоҳҳои кӯҳӣ дорад. Аз ғалладонагиҳо бештар гандум, ҷуворимакка мекоранд, дар Ҷануб лимую афлесун мепарваранд. Дар ҳудуди Апеннин ғайр аз Италия Ватикан ва Сан-Марино ҷойгиранд.

Эзоҳ
----

Сарчашма
--------

* Апеннин // А — Асос. — Д. : СИЭМТ, 2011. — (Энсиклопедияи Миллии Тоҷик : [тахм. 25 ҷ.] /  сармуҳаррир А. Қурбонов ; 2011—2021, ҷ. 1). — ISBN 978-99947-33-45-3.
**Шавкат Фозилович Абдусаломов** (07.08.1936, ш. Самарқанд), рассом ва актёри кино.

Зиндагинома
-----------

Шавкат Абдусаломов Институти давлатии умумииттифоқии кинематографияи ш. Маскавро соли 1966 хатм карда, ҳамчун рассоми таҳиягар дар офаридани чандин филми истеҳсоли «Узбекфилм», «Мосфилм» ва «Афғонфилм» иштирок доштааст. Дар киностудияи «Тоҷикфилм» дар силсилаи филмҳои Борис Кимёгаров аз рўи достонҳои «Шоҳнома»-и Абулқосим Фирдавсӣ – «Достони Рустам» (соли 1970), «Рустам ва Суҳроб» (соли 1971), «Достони Сиёвуш» (соли 1976) ҳамчун рассом ширкат варзидааст. Дар филмҳои тоҷикии «Муҳофиз» ва «Гирдбод» ба сифати актёр ҳунарнамоӣ кардааст.

Эзоҳ
----

1. ↑  Энциклопедия кино Таджикистана. — Душанбе, 2012. — C.49
2. ↑  Сомонаи «Тоҷикфилм»
**Шавкат Шукуров** (15 июли 1933, Самарқанд — 11 январи 2009, Самарқанд) — рӯзноманигор, омӯзгор, бедилшинос, адабиётшинос, ҳиндушинос, туркшинос. Доктори илмҳои филология, профессор

Зиндагинома
-----------

Пас аз хатми мактаб дар факултети таърих ва филологияи УДС (ҳоло — Донишгоҳи давлатии Самарқанд ба номи А. Навоӣ) таҳсил кардааст (1954—1959). Муҳаррири калони Совети Вазирони ТоҷикистонСовети Вазирони Тоҷикистон (1959—1961), мудири шуъбаи адаб. рӯзномаи «Маориф ва Маданият» (ҳоло — «Омӯзгор» ва «Адабиёт ва санъат», 1961—1992). С. 1992 ба зодгоҳаш — шаҳри Самарқанд кӯчидааст. Мудири кафедраи адабиёти Шарқ Донишгоҳи давлатии Тоҷикистон ба номи В. И. Ленин (1992—2004), сармутахассиси Маркази маънавият ва марифати н. Самарқанд (2004—2009). Ба Самарқанду Бухоро ва Душанбеву Тошканд борҳо сафар карда, дар донишгоҳу донишкадаҳои ин шаҳрҳо дар конференсияҳои илмӣ маърӯза намуда лексияҳо хондааст.

Осори илмӣ
----------

Муаллифи як силсила мақолаҳои пурарзиши илмӣ аз ҳаёт ва эҷодиёти Рӯдакӣ, Бедил, Алишер Навоӣ, Низомии Ганҷавӣ, Абдураҳмони Ҷомӣ, Хоҷа Аҳрори Валӣ, Шавкати Бухороӣ, Соиб, Умари Хайём, Фузулӣ, Аҳмади Дониш, С. Айнӣ, Мирзо Асадуллохони Ғолиб, Муҳаммад Иқбол, Маҳмуди Қошғарӣ,Ҳабиб Юсуфӣ ва ғ. аз ҷумла мақолаҳои «Мирзо Бедил дар бораи принсипҳои эҷоди бадеӣ ва аҳамияти иҷтимоии адабиёт», « Ифшо ва танқиди миллатҳои ҷамъияти феодалии Ҳинд дар ғазалиёти Бедил», «Бедил ва Иқбол», Қайдҳои ҷудогона доир ба ҷиҳатҳои мушобеҳ ва ба ҳам наздикирубоиёти Хайёму Бедил", «Тадқиқи афкори адабӣ ва эстетикии Муҳаммадалӣ Соиб», «Мухаммасот ва қитъаоти Бедил ва қасидаи Бедил», «Сабки ғазалиёти Бедил», «Аҳвол ва осори Шавкати Бухороӣ», «Тарзи ифодаи афкору маорифпарварӣ дар „Наводир -ул- вақое"-и Аҳмади Дониш», «Пайравон ва мӯътақидониБедил дар Осиёи Марказӣ», «Нигоҳи Аҳмади Дониш ва Мирзо Бедил ва пайравонаш» ва ҳ. ки дар китоби тозанашраш «Дурахши ситораҳои адабу фарҳанг» (2008) гирд оварда шудаанд ва ҳамчунин «Лирикаи Бедил» (ба заб. ӯзб. ва русӣ), «Ахтарони Нурполо», эссеи «Шиносоии ман бо Мавлоно Ҷалолиддини Румӣ». «Азми сафари каъбаи мақсуд» (бо ҳамқаламии Нормурод Каримзода), «Нигаҳбони мулки ҷаҳон» (бо ҳамқаламии Нормурод Каримзода).

Эзоҳ
----

Сарчашма
--------

* Аслҳо ва наслҳо. — Душанбе, 2013, — С. 163 ISBN 978-99947-958-2-6
**Шавкат Ҳарисов** (23 марти 1932, Чистопол — 23 декабри 1988) — нависандаи тоҷик. Узви Иттифоқи нависандагони Тоҷикистон.

Зиндагинома
-----------

Шавкат Ҳарисов 24 марти соли 1932 дар ноҳияи Чистополи Тотористон ба ҷаҳон омадааст. Факултаи физикаи Донишкадаи давлатии омӯзгории Душанберо хатм кардааст. Дар мактабҳои миёнаи Тоҷикистон (Душанбе, Кофарниҳон, Ҳисор) ва Тотористон муаллимӣ кардааст.

Эҷодиёт
-------

Аз аввали солҳои 50-ум ба навиштани очерку ҳикоя шурӯъ кардааст. Муаллифи романи «Дар ҷустуҷӯи бахт» (1951), китоби очеркҳои «Норак» (1962), гулчини қиссаҳои «Санги гирён» (1964) мебошад. Соли 1968 нашриёти «Молодая гвардия» (Маскав) дар силсилаи «Ҳаёти одамони наҷиб» китоби ӯ «Садриддин Айнӣ»-ро (дар ҳаммуалифии Ю. Акобиров) ба табъ расондааст.

Аз соли 1964 узви Иттифоқи нависандагони Тоҷикистон аст.

23 декабри соли 1988 аз олам даргузашт.

Осор
----

* «Дар ҷустуҷӯи бахт» (1951)
* «Норак» (1962)
* «Санги гирён» (1964)
* «Садриддин Айнӣ» (1968)

Эзоҳ
----

Пайвандҳо
---------

* «Шавкат Харисов, Юсуф Акобиров — Садриддин Айни»

Сарчашма
--------

* Адибони Тоҷикистон (маълумотномаи мухтасари шарҳиҳолӣ)./Таҳия ва танзими Асрори Сомонӣ ва Маҷид Салим. — Душанбе: «Адиб», 2014. — С. 275 ISBN 978-99947-2-379-9
**Виолончел** (итол. *violoncello*) — сози мусиқии тории камончадор аз навъи скрипкаиҳо, ки регистри басию-тенорӣ дорад. Виолончел аз скрипкаву алт якчанд баробар калон ва аз контрабас хурд аст.

Таърих
------

Виолончел охири асри 15 — аввали асри 16 пайдо шудааст. Намунаҳои классикии онро устоҳои итолиёӣ Ноколо Амати, Ҷ. Гварнери, А. Страдивари сохтаанд. Виолончел 4 тор дорад, ки ба фосилаи квинта ҷӯр мешаванд: тори якум — «ля»-и октаваи хурд, тори дуюм «ре»-и октаваи хурд, тори сеюм «сол»-и октаваи калон, тори чорум — «до»-и октаваи калон. Диапазони виолончел аз нотаи «до»-и октаваи калон то «ми»-и октаваи сеюмро дар бар мегирад. Шакли имрӯзаи виолончел нимаи дуюми асри 19 пайдо шуд. Онро бо тиргак (шпил)-и филиззӣ ба замин такя дода (танаашро бо зонуҳо дошта), дар курсӣ нишаста менавозанд. Нотаи виолончел дар се мифтоҳ (калид): бас, тенор ва скрипка сабт мешавад. Лаҳни торҳояш чунинанд: тори якум — равшану кушода, тори дуюм — хушоҳанг, вале хиратар, тори сеюм — зичи тамом, тори чорум — ғафс. Тарзу услуби навохтанаш ба скрипка монанд аст. 

Оҳангсозони машҳури ҷаҳон аз қабили Л. Бетховен, И. С. Бах, И. Гайдн, Ф. Менделсон, Ф. Шопен, Э. Гринг, И. Брамс, К. Дебюс, С. Рахманинов, Р. Шуман, К. Сен-сан, С. Прокоф ев, Д. Шостакович, Л. Беккерини ва дигарон барои виолончел сонатаҳо, консертҳо ва сюитаҳо навиштаанд. Вариатсияҳои консертӣ дар мавзӯи «Рококо»-и П. Чайковский дар ҷаҳон машҳур гаштаанд. Оҳангсозони тоҷик низ барои виолончел асарҳо эҷод кардаанд. «Соната»-и А. Одинаев, «Консерт барои виолончел ва оркестри симфонӣ»-и Д. Дӯстмуҳаммадов, «Романс барои виолончел ва фортепиано»-и А. Ҳамдамов, «Пйесаи помирӣ»-и И. Рогалский, «Суруд-поэма»-и Я. Сабзанов,

Эзоҳ
----

Адабиёт
-------

* Виолончел / Ҷ. Обидпур // Боз — Вичкут. — Д. : СИЭМТ, 2014. — (Энсиклопедияи Миллии Тоҷик : [тахм. 25 ҷ.] /  сармуҳаррир Н. Амиршоҳӣ ; 2011—2021, ҷ. 3). — ISBN 978-99947-33-46-0.

* Обидпур Ҷ. Луғатномаи тафсирии мусиқӣ / зери назари Б. Қобилова. — Душанбе: Аржанг, 2019. — С.87. — 480 с. ISBN 978-999-47-43-90-2

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️  Гузариш ба унсури Викидода  Фарҳангҳо ва донишномаҳо | 
* Австрийская музыкальная
* Большая датская
* Большая каталанская
* Большая норвежская
* Большая российская (старая версия)
* Брокгауза и Ефрона
* Канадская
* Кругосвет
* Малый Брокгауза и Ефрона
* Музыкальный Римана
* Музыкальный Римана
* Britannica (онлайн)
* Universalis
* Universalis

 |
| 

| Дар феҳристҳои китобшинохтӣ |
| --- |
| 
* BNE: XX530682
* BNF: 119983474
* GND: 4063584-3
* J9U: 987007541442905171
* LCCN: sh85143658
* NDL: 00575667
* NKC: ph127111

 |

 |
**Врангел** — ҷазира дар Уқёнуси Яхбастаи Шимолӣ, дар сарҳадди баҳрҳои Сибири Шарқӣ ва Чукот.

Аз материк ба воситаи гулӯгоҳи Лонг ҷудо аст. Масоҳаташ тақр. 7300 км², дарозиаш 150 км, бараш 70 км, баландиаш то 1096 м. Кӯлҳои хурд бисёранд. Соҳилҳояш паст, кӯлҳо ва забонаҳои регӣ дорад. Асосан аз филлитҳо, варақсангҳои кристаллӣ, граниту гнейсҳо иборат аст. Иқлимаш сард. Ҳарорати миёнаи январ аз −21,30 то −23,30°С. Тобистонаш кӯтоҳу салқин, ҳарорати миёнаи июл 2-2,5°С. Ҷазира тамоми сол дар иҳотаи яхҳост. Дар кӯҳҳо пиряхҳои хурд мавҷуданд. Набототаш тундрагӣ. Аз ҳайвонҳо: леминг, рӯбоҳи шимолӣ ва аз парандаҳо ғоз, кайра ва ғ. вомехӯранд. Дар ҳудуди Врангел мамнуъгоҳи Ҷазираи Врангел мавҷуд аст, ки ба Феҳристи Мероси умумиҷаҳонии ЮНЕСКО дохил карда шудааст. Ба ҷазира номи баҳрнаварди рус Ф. П. Врангел дода шудааст.

Эзоҳ
----

1. ↑  Всемирная база данных охраняемых природных территорий — 1981.

Адабиёт
-------

* Ушаков Г. А. Остров метелей (Остров Врангеля): По нехоженой земле. М. 1890;
* Новая российская энциклопедия. Т. IV (1). М. 2007.

Сарчашма
--------

* Врангел // Вичлас — Гӯянда. — Д. : СИЭМТ, 2015. — (Энсиклопедияи Миллии Тоҷик : [тахм. 25 ҷ.] /  сармуҳаррир Н. Амиршоҳӣ ; 2011—2021, ҷ. 4). — ISBN 978-99947-33-77-4.
**Ҷазира́ҳои Анжу́** (ёқут. Анжу арыылара) — номи ҷазираҳои марказӣ ва нисбатан бузургтари галаҷазираҳои Новосибир дар баҳрҳои Лаптевҳо ва Сибири Шарқӣ. 

Аз ҷазираҳои Котелний, Фадеевский, Новая Сибир ва Белковский иборатанд. Масоҳати умумиашон тақрибан 29 ҳазор км². Дар релйефи Анжу ҳамвориҳои пасти аккумулятивӣ бештар ба назар мерасанд. Ландшафташ — тундраи арктикӣ. Ҷазираҳои Анжуро тадқиқотчии Арктика адмирал П. Ф. Анжу (1796—1869) ҳангоми таҳқиқи соҳилҳои шимолӣ Сибир (1821—1923) тавсиф карда, харитаи онҳоро тартиб додааст. Ҷазираҳо ва соҳилҳои байни саргаҳи дарёҳои Оленёк ва Индигирка мавсум ба номи ҳамин олиманд.

Эзоҳ
----

Сарчашма
--------

* Анжу // А — Асос. — Д. : СИЭМТ, 2011. — (Энсиклопедияи Миллии Тоҷик : [тахм. 25 ҷ.] /  сармуҳаррир А. Қурбонов ; 2011—2021, ҷ. 1). — ISBN 978-99947-33-45-3.
**Шӯрои давлатии Федератсияи Русия** (русӣ: Государственный совет Российской Федерации) — мақоми конститутсионии давлатӣ ва машваратӣ мебошад, ки аз ҷониби Президенти Федератсияи Россия бо мақсади таъмини фаъолияти ҳамоҳангшуда ва ҳамкории мақомоти давлатӣ, муайян кардани самтҳои асосии сиёсати дохилӣ ва хориҷии Федератсияи Россия, самтҳои афзалиятноки рушди иҷтимоию иқтисодии давлат, таъсис дода шудааст. 

Ваколати Шӯрои давлатии Федератсияи Русияро қонуни федералии «Дар бораи Шӯрои давлатии Федератсияи Русия»  муайян мекунад.

Эзоҳ
----

1. ↑  Федеральный закон «О Государственном Совете Российской Федерации» от 08.12.2020 № 394-ФЗ
LibreOffice Calc
**Ҷадвали электронӣ** — нармафзори компютерӣ, ки иҷрои ҳисобкуниро бо додаҳо, пешниҳоднамоӣ дар шакли массивҳои дученака, монандсозии ҷадвали коғазиро иҷоза медиҳад. Баъзе барномаҳо маълумотро дар «варақаҳо», пешниҳод, ҳамин тавр, ченкунии сеюм ташкил мекунанд.

Таърих
------

Идеяи ҷадвали электронӣ бори аввал олими амрикоии аслаш австриягӣ Рихард Маттезих (олмонӣ: *Richard Mattesich*) мураттаб сохта, соли 1961 ин тадқиқот таҳти унвони «Budgeting Models and System Simulation» мунташир шуд. Соли 1970 Пардо (англ. Rene Pardo) ва Ландау (англ. Remy Landau) консепсияро илова намуда, дархост барои патенти дахлдор (U. S. Patent 4 398 249Шаблон:US patent) пешниҳод карданд. Идораи патентӣ дархостро рад карданд, вале муаллифон ба воситаи суд ин қарор бароварданд.

Асосгузори ҷадвали электронӣ ҳамчун синфи алоҳида нармафзорҳо Дан Бриклин, ки якҷоя бо Боб Фрэнкстон барномаи VisiCalc дар соли 1979 тарҳрезӣ кардаанд, ба шумор меравад. Ин ҷадвали электронӣ барои компютери Apple II ниҳоят машҳур гардида, компютери фардиро аз бозича барои технофилҳо ба як абзори бузург барои тиҷорат табдил дод.

Баъдан дар бозор маҳсулоти сершумори ин синф пайдо гардид — SuperCalc, MultiPlan, Quattro Pro, Lotus 1-2-3, Microsoft Excel, OpenOffice.org Calc, ҷадвалҳои AppleWorks ва gnumeric, Spread32-и минималистӣ.

Барои телефонҳои мобилӣ ва смартфонҳо низ ҷадвалҳои электронӣ, аз ҷумла SpreadCE мавҷуд аст.

Номгӯи маҳсулоти нармафзор
--------------------------

| Ном | Системаҳои амалиётӣ | Эзоҳ
  |
| --- | --- | --- |
| UNIX | Mac OS X | Microsoft Windows |
| Gnumeric | Ҳа | Ҳа | Ҳа | Дохили бастаи GNOME Office
  |
| KSpread | Ҳа | Ҳа | Ҳа | Дохили ҳайати KOffice
  |
| Lotus 1-2-3 | Не | Не | Ҳа | Машҳуртарин барнома, бори аввал 26 январи соли 1983 таҳти DOS интишор шудааст |
| Microsoft Excel | Не | Ҳа | Ҳа | Бори аввал соли 1985, таҳти DOS мунташир шудааст. |
| Numbers | Не | Ҳа | Не | Дохили ҳайати iWork
  |
| LibreOffice Calc | Ҳа | Ҳа | Ҳа | Дохили ҳайати LibreOffice
  |
| OpenOffice Calc | Ҳа | Ҳа | Ҳа | Дохили ҳайати OpenOffice.org
  |

Эзоҳ
----

1. ↑  Распространён также термин «*табличный процессор*», однако в БРЭ (см. словник), Общероссийском классификаторе продукции (см. код 50 2400), в образовательном стандарте «Информационные системы и технологии» (код 230400, см. стр. 23 Бойгонӣ шудааст 10 ноябри 2013  сол.) зафиксировано название «**электронная таблица**».
2. ↑  *Encyclopædia Britannica.* Spreadsheet(англ.).  Encyclopædia Britannica Online. 15 марти 2011 санҷида шуд. Баргирифта аз сарчашмаи аввал 25 августи 2011.
3. ↑  *Колесников, Е. А.* Эволюция электронных таблиц, 2008.

Пайвандҳо
---------

* *Колесников, Е. А.* Эволюция электронных таблиц, 2008. (1.7 МБ)
* VisiCalc — первые в мире электронные таблицы Бойгонӣ шудааст 12 май 2009  сол.


  



|  |  |
| --- | --- |
| Нармафзор | *Ин мақолаи нопурра дар бораи нармафзори компютерӣ мебошад.Шумо метавонед бо пурра кардани ин ба Википедия кумак кунед.* |
**Вируси пурборкунанда** як вируси компютерӣ мебошад, ки худро дар бахши якуми дискет ё диски сахт менависад ва ҳангоми боркунии компютер аз онҳое, ки пас аз сабти асосии пурборкунӣ (MBR), вале пеш аз бахши аввали пурборкунандаи бахш иҷро мешавад, иҷро мешавад. Пас аз боздоштани дастрасӣ ба диск, вирус ё боркунии системаи пардозандаро идома медиҳад ё не (MBR-Locker). Вирус тавассути навиштан ба майдони пурборкунандаи дигар дискҳои компютер дубора тавлид мешавад.

Вирусҳои оддитарини пурборкунанда, ки дар хотираи компютери сироятшуда ҷойгиранд, диски сироятнашударо дар компютер ошкор мекунанд ва амалҳои зеринро иҷро мекунанд:

Адабиёт
-------

* *Касперский Э.* Вирусҳои компютерӣ дар MS-DOS. — М.: Эдель, 1992. С. 176. ISBN 5-85308-001-6
* *Климентьев К.Е.* Вирусҳои компютерӣ ва антивирусҳо: назари барномасоз. — М.: ДМК-Пресс, 2013. С. 656. ISBN 978-5-94074-885-4

Ҳамчунин нигаред
----------------

* Кирми шабакавӣ
* Вируси компютерӣ
* Барномаи вирусии троянӣ
* Ҷадвали вирусҳо ва кирмҳои компютерӣ

Пайвандҳо
---------

* вируси пурборкунанда
* Вируси компютерӣБойгонӣ шудааст 15 май 2009  сол. карда шудааст
* вирусҳои пурборкунанда
**Аортит** (лот. aortitis аз юн.-қад. ἀορτή — «аорта») — илтиҳоби девораи шоҳраг.

Аортит шадид, зершадид ва музмин мешавад. Аортити шадид ҳангоми бемориҳои шадиди сироятӣ ё ягон осеб инкишоф меёбад. Аортити музмин дар заминаи аортити шадид, бемориҳои сироятии музмин, хусусан сифилис ва тарбод сар мезанад. Аортит бештар оризаи сифилис аст. Ҳангоми аортит асосан аортаи болорав осеб меёбад. Дар натиҷа дар бемор аневризма ё ногузароии рагҳои иклилӣ рух медиҳад. Дар натиҷаи фишор овардан ба узву бофтаҳои ҳамшафат ё бо хун пурра таъмин нашудани дил сандуқи сина ба дард медарояд. Барои пешгирии аортит бемориҳоеро, ки сабаби пайдоиши он мешаванд, табобат кардан лозим аст.

Эзоҳ
----

Адабиёт
-------

* Аортит // А — Асос. — Д. : СИЭМТ, 2011. — (Энсиклопедияи Миллии Тоҷик : [тахм. 25 ҷ.] /  сармуҳаррир А. Қурбонов ; 2011—2021, ҷ. 1). — ISBN 978-99947-33-45-3.
**Аччиқтош** — чашмаи обаш сарди маъдании карбонатӣ дар Помири Шарқӣ (ВМКБ). Дар водии Аличур (13,5 км шарқтари собиқ с-зи «Булункӯл») — дар баландии 3960 м аз сатҳи баҳр воқеъ аст. Масрафаш – 0,16 л/сон; ҳарор. 13°С; маъданнокиаш 3,9 г/л; таркибаш гидрокарбонати натрий дорад.

Оби чашма барои муолиҷаи илтиҳоби музмини меъда, дарди рӯдаи ғафс (колит), пешоброҳа, диабет, роҳҳои нафас нафъ дорад. Вобаста ба таркиби химиявӣ ба оби маъдании Боржоми наздик аст.

Эзоҳ
----

1. ↑  АЧЧИҚТОШ - А - Энциклопедия - Каталог статей - ТГМУ имени Абуали ибни Сино. *old.tajmedun.tj*. 3 май 2018 санҷида шуд.

Сарчашма
--------

* Асос — Боз. — Д. : СИЭМТ, 2013. — 664 с. — (Энсиклопедияи Миллии Тоҷик : [тахм. 25 ҷ.] /  сармуҳаррир Н. Амиршоҳӣ ; 2011—2021, ҷ. 2). — ISBN 978-99947-33-52-4.