**Артишсолор** (форсӣ: **ارتش‌سالار**‎) — яке аз болотарин дараҷаҳои солорӣ дар нерӯҳои заминӣ ва ҳавоӣ, ниҳодҳои низомӣ, интизомӣ ва амниятӣ, ки ҷойгоҳе болотар аз сипаҳсолор дорад ва баробар бо новгонсолор дар нерӯи дарёӣ аст; *генерали артиш*.

*Артишсолор* дар нерӯҳои мусаллаҳ маъмулан мақоми фармондеҳии олии маҷмуъи созмони низомии ҳар кишвареро дорад ва ё *фармондеҳи* *артиш* аст, ки он ягоне амалиётӣ-тактикиест, ки аз як ситод, қароргоҳи фармондеҳӣ, ду — се сипоҳ ва ягонҳои ёрирасон ташкил шуда ва қобилияти амалиётии мустақил дорад.

|
|  |
**Пайдарпаии дараҷаҳои низомӣ**| Дараҷаи поинтар:Сипаҳсолор | **Артишсолор** | Дараҷаи болотар: —  |

Вожашиносӣ
----------

«*Артишсолор*» аз ду вожа сохта шудааст: *артиш* (форсӣ: **ارتش**‎ < порсии миёна: *artēštār* «*сарбоз*, *лашкарӣ*, *ҷанговар*, *сипоҳӣ*» < авестоӣ: *raθaē-štar-* «*гардунасавор*, *разманда*») + *солор* (форсӣ: **سالار**‎ < порсии миёна: *sālār* < паҳлавӣ: *sarδār* < эронии бостон: *\*sara-dāra-*). 

Мақулаи дастурии ин вожа исм ва сохтвожаи он ба сурати [исм (*артиш*) + исм (*солор*)] аст. Дар сохти ин исм аз фароянди вожасозии таркиб истифода шудааст. «*Солор*» гунае дигар аз «*сардор*» аст, ки аз куҳантарин замонҳо ба маънои «*раҳбар, пешво, фармондеҳ; генерал*» дар номгузории симату дараҷаҳои низомӣ ба кор меравад.

Вожаи «*артиш*» дар забонҳои порсии бостон ва миёна вуҷуд надошта ва бо равиши «*пасинсозӣ*» (англ. back-formation) аз «*артишдор*» (порсии миёна: *artēštār*) сохта шуда, ки аз вожаи авестоии «*raθaē-štar-*» (‘*гардунасавор*’, ‘*разманда*’; аз «*raθa*-» – ‘*гардуна*’ + «*štar*-» – ‘*истода*’ дар эронии бостон) гирифта шудааст. *Фарҳангистони забони Эрон* ин вожаро сохташуда аз «*артиш*» + «-*дор*» ба маънии «*дорандаи артиш*, *сипаҳбад*» пиндошта ва «*артиш*»-ро аз он ҷудо кардаву онро ба маънии «*сипоҳ*, *лашкар*» хусусан ва «*маҷмуъи сипоҳиён ва нерӯҳои мусаллаҳи кишваре*» умуман ба кор гирифтааст.

*Фарҳангистони Эрон* бо пешниҳоди *Анҷумани вожасозии артиш* дар соли 1935 «*артиш*»-ро ҷойгузини истилоҳоти туркӣ-муғулии «*қӯшун*» (форсӣ: **قشون**‎) кард. Ин истилоҳ ҳамакнун дар Тоҷикистон низ расман ба кор меравад.

Бо таваҷҷуҳ ба ин додаҳо, истилоҳи «*артишсолор*», ки кӯтоҳшуда аз «*артишдорон-солор*» (порсии миёна: *artēštārān-sālār*) аст, барои ҷойгузин кардани дараҷаи низомии «*генерали артиш*» ба Вазорати мудофиаи Ҷумҳурии Тоҷикистон пешниҳод шудааст.

Пешина
------

«*Артишдорон солор*» (порсии миёна: *artēštārān-sālār*) баландпоятарин мақоми низомӣ пас аз шоҳаншоҳ дар замони Сосониён буд. Дар «*Замёд яшт*» («*Яштҳо*», 2/331) мардум бино бар пешае, ки доштанд, ба се гурӯҳ тақсим мешуданд: *руҳониён* ё *осрӯнон* (авестоӣ: *āθravan*-, *aθaurvan*-); *низомиён* ё *артишторон* (авестоӣ: *raθaē-štar-*) ва *кишоварзон* ё *востриюшон* (авестоӣ: *vāstrya.fšuyant-*). Оғози ин тақсимбандӣ, ки дар замони Сосониён бо пайдоиши гурӯҳ чаҳорум – *пешаварон* ё *ҳутухшон* (порсии миёна: *hutoxšān*) – ба авҷи марзбандии дақиқи худ мерасад, дониста нест, вале дар «*Корномаи Ардашери Бобакон*» ба унвони «*Артишторон солор*» ишора шудааст.

Ба гузориши Муҳаммад ибни Ҷарири Табарӣ, мақоми *Артишторон солор* болотар аз «*сипоҳбед*» (порсии миёна: *spāhbēd*) ва тақрибан ҳампоя бо «*аргбед*» (порсии миёна: *argbēd*) будааст. Аз қаринаҳо чунин бар меояд, ки «*Артишторон солор*» унвони дигаре барои «*Эрон сипоҳбед*» (порсии миёна: *Ērān spāhbēd*) аст, ки то замони подшоҳии Хусрав Анӯшервон болотарин мақоми низомӣ дар шоҳаншоҳии Сосониён буд.

Пайвандҳо
---------

* Дараҷаи низомӣ
* Дараҷаҳои Нерӯҳои мусаллаҳи Тоҷикистон
* Дараҷаҳои Нерӯҳои мусаллаҳи Эрон

| ⚙️ Дараҷаҳои низомӣ |
| --- |
| Солорон | Артишсолор **·** Сипаҳсолор **·** Лашкарсолор **·** Гундсолор **·** Новгонсолор **·** Дарёсолор **·** Дарёбон **·** Дарёдор |
| Сардорон | Сарҳанг **·** Сарҳангёр **·** Саргурд **·** Новхудо якум **·** Новхудо дувум **·** Новхудо севум |
| Саркардагон | Сарвон **·** Таҳморо **·** Таҳмдор **·** Таҳмовар **·** Новсарвон **·** Новбон якум **·** Новбон дувум **·** Новбон севум |
| Размсозон | Размсоз **·** Размпардоз **·** Новдор якум **·** Новдор дувум |
| Размоварон | Размозмо **·** Разморо **·** Размдор **·** Размовар **·** Новёр **·** Новёр якум **·** Новёр дувум **·** Новёр севум |
| Сарбозон | Размюз **·** Сарбоз **·** Сарновӣ **·** Новӣ |

Эзоҳ
----

1. ↑  Қонуни Ҷумҳурии Тоҷикистон «Дар бораи уҳдадории умумии ҳарбӣ ва хидмати ҳарбӣ»
2. ↑  *Фарҳанги ҳазорвожаи низомӣ*. — Теҳрон: Фарҳангистони забону адаби форсӣ, Дафтари вожагузинии низомии Ситоди кулли Нерӯҳои мусаллаҳи Эрон, 1392. – с. 50; 193. 10 августи 2021 санҷида шуд. Баргирифта аз сарчашмаи аввал 22 Декабри 2018.
3. ↑  *Алиев Г. Г. канд. филол. наук.* Персидско-русский и русско-персидский военный словарь / Под ред. канд. филол. наук, доц. А. М. Шойтова. — М.: Воениздат, 1972. — С. 19; 326. — 655 с. — 3 500 экз.
4. 1 2 3  *Ҳасандӯст, Муҳаммад*. Фарҳанги решашинохтии забони форсӣ. Теҳрон: Фарҳангистони забону адаби форсӣ, Нашри осор, 1383. ISBN 978-600-6143-55-2. ҷ. 1, с. 162.
5. ↑  *W. Sundermann*. ARTĒŠTĀR, Encyclopædia Iranica. Vol. II, Fasc. 6, pp. 661-662
6. ↑  *Рустоӣ, Муҳсин*. Вожагони низомии мусаввиби Фарҳангистони Эрон (1314 — 1320 ҳ.ш.) // Фаслномаи «*Ганҷинаи аснод*». Зимистони 1373, №16. — с. 38. 28 январи 2019 санҷида шуд. Баргирифта аз сарчашмаи аввал 11 апрели 2018.
7. ↑  *Фарҳанги тафсирии забони тоҷикӣ (иборат аз 2 ҷилд)*. Зери таҳрири Сайфиддин Назарзода (раис), Аҳмадҷон Сангинов, Саид Каримов, Мирзо Ҳасани Султон. – Душанбе: Пажӯҳишгоҳи забон ва адабиёти ба номи Рӯдакӣ, 2008. – 950 саҳ. – ҷ. 1, с. 80.
8. ↑  *Умед Джайхани*: В национальной армии и терминология должна быть максимально национальной
9. ↑  *W. Sundermann*. ARTĒŠTĀRĀN SĀLĀR, Encyclopædia Iranica. Vol. II, Fasc. 6, p. 662
10. ↑  *Дьяконов М. М.* Очерк истории древнего Ирана. М. 1961. С. 291
11. ↑  *Баҳор, Меҳрдод*. Пажӯҳише дар асотири Эрон (пораи нахуст ва дуюм). Виростор: Катоюн Маздопур, чопи дувум пойизи 1376, Интишороти «Огоҳ», саҳ. 74, ёддошти 2. ISBN 964-416-045-2
12. ↑  Artēštārān-sālār // *Донишномаи Эрон*, ҷ. 2, 2503. 23 октябри 2012 санҷида шуд. Баргирифта аз сарчашмаи аввал 23 октябри 2012.