**Зебуннисо** (порсӣ:  زیب‌النّساء , **Зебуннисобегим**, машҳур ба тахаллуси **Махфӣ** (порсӣ:  مخفی ); 15 феврал 1638, Давлатобод[d], Имперотурии Муғул[d] — 26 май 1702, Деҳлӣ)— хушнавис ва шоири форсизабони Ҳиндустон, духтари Аврангзеб.

Зиндагинома
-----------

Зебуннисо духтари подшоҳи темурии Ҳинд (Ҳиндустон) Аврангзеби Оламгир ва набераи Шоҳиҷаҳон буд. Модараш Дилрасбону духтари Мирзо Бадеуаззамон Шоҳнавозхон яке аз бозмондагони Шоҳ Исмоили Сафавӣ буд.

Зебуннисо зани адиб ва донишдӯст, ҳунарманд ва ҳунарпарвар буд. Адабиёти порсӣ ва арабиро бисёр дӯст медошт ва Қуръонро аз бар намуд. Хаттҳои настаълиқ, насх ва шикастаи настаълиқро нек менавишта ва китоби бисёре ба номи ӯ таълиф кардаанд. Вай дар бадеҳа чирадаст буда ва ба сабки ҳиндӣ шеър мегуфт ва тахаллусаш «Махфӣ» буд. Ин байт аз ӯст:

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| « | 
Духтари шоҳам, валекин рӯ ба фақр овардаам,
Зебу зиннат бас ҳаминам, номи ман Зебуниссост.Махфӣ | » |

Аврангзеб, ки подшоҳе бадҷаҳлу худкома буд, намехост духтараш шеър гӯяд ва намегузошт, ки бо воситаи шеър номи духтараш вирди забони ашхоси номаҳрам гардад. Зебуннисо ба ин ҷиҳати масъала ишора намуда гуфтааст:

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| « | 
Эй булбули хушилҳом, махрӯшу дам фурӯ каш,
Табъи «латиф»-и султон тоби сухан надорад.Махфӣ | » |

Мегӯянд, ки аз шоирони дарбор Носиралӣ Зебуннисоро дӯст медоштааст. Боре, Зебуннисо як мисраъ шеъре навишта будааст, ки ин аст:

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| « | 
Аз ҳам намешавад зи ҷаҳолат ҷудо лабам,…Махфӣ | » |

Носиралӣ мисраи дуюмашро, бадоҳатан, ба Зебуннисо фиристодааст.

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| « | 
Гӯё расида бар лаби Зебуннисо лабам!...Носиралӣ | » |

Аз ин густохии Носиралӣ, Зебуннисо малоли хотир шуда, дар чавобаш байти зеринро ирсол доштааст.

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| « | 
Носиралӣ, ба номи Алӣ бурдаӣ паноҳ, 
Варна, ба Зулфиқори Алӣ бурдаме сарат!Махфӣ | » |

Зебуннисо то поёни зинадгонияш шавҳар накарда, зеро маъшуқи дилхоҳашро пайдо накардааст.

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| « | 
Булбул аз гул бигзарад, гар дар чаман бинад маро, 
Бутпарастӣ кай кунад гар бархаман бинад маро?!Махфӣ | » |

Зебуннисо 3 марти соли 1702 дар сини 63-солагӣ дар Деҳлӣ даргузаштааст. Бинобар васияташ пайкарашро ба Лоҳур мебаранд ва дар боғе, ки бо хоҳиши худи ӯ бунёд гардида буд, ба хок месупоранд. Дар санги мазори ӯ ин байт сабт аст:

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| « | 
Бар мазори ман, ғарибон не чароғе, не гуле,
Не пари парвона сӯзад, не садои булбуле.Махфӣ | » |

Мероси адабӣ
------------

Зебуннисо, нигораи ҳиндӣ
Девони ашъори Зебуннисо 4 000 байтро дар бар мегирад ки бештараш ғазал аст ва афзун бар он 7 қасида, 5 тарҷеъбанд ва як мухаммас низ эҷод кардааст. Аз навиштаҳояш метавон аз китоби «Зебулмуншаот» ном бурд.

Ғазалҳояш гуногун аст ва бештар зиндагии душвору беҳуқуқии занони мазлумро бозтоб мекунад. Дили шоир бар ҳоли дармондагону бечорагон месӯзад. Аз ин ҷост, ки шоир онҳоро дилбардорӣ мекунад, таъкид менамояд, ки ҳаёт тағйир меёбад, дар оянда зиндагиашон бехтар хоҳад шуд. Зеро аз пайи хар шом сахаре хаст.

Навмед набояд шудан аз гардиши айём,
Ҳар шом, ки ояд зи пайи он саҳаре ҳаст.
Дар поени умри худ шоира эҳсос кард, ки дар дарбори падар шахсони нолоиқ, хушомадгӯ, пастфитрат ҷамъ омадаанд, ки барои беҳбудии зиндагии меҳнаткашон чорае намебинанд ва баръакс бо чоплусию порадиҳӣ соҳиби мансаб мешаванд. Ӯ мебинад, ки аҳли ҳунар хору забун аст, қадру қимате надорад, инони сабр аз дасташ меравад ва ошкоро мегуяд, ки *дар ин рӯзгор Хари Исо агар зар дошта бошад, соҳибҳунар ба ҳисоб меравад*:

Ба кори кас намеояд, ҳунар Махфӣ, дар ин олам,
Хари Исо ҳунарманд аст, агар дар киса зар дорад.
Чунон ки зикраш рафт, Зебуннисо зани бомаърифат, боандешаю соҳибҷамоле будааст, молу мулк ва зару зевари бисьёр дошта бошад хам худашро озод ҳис намекард. Барои инсон аз ҳама муҳим озоди аст. Ӯ мехост хонаи обод дошта бошад, аммо аз дасти падари ҷоҳил ба ин мақсадаш нарасид. Умраш ба охир расиду издивоҷ накард. Ишқи ӯ, муҳаббати ӯ, дарду алами ӯ ба ҳамаи занону духтарони ҷомеаи онрӯза баробар тааллуқ дошта, шоира аз номи онҳо нобаробарӣ, беадолатии занро дар рӯзгори онвақта ҳаққони ба қалам додааст. Ба ҳамин маънӣ ишорат карда, дар ғазалаш мегуяд:

Дили марде ба даст овар, агар мардонаӣ, Махфӣ,
Ки дилҳоро ба дилҳо дар ҳақиқат кор меафтад.
Шоира духтари шоҳ бошад ҳам, валекин бо зиндагӣ ва ҳаёти одамони камбағал ошно буд. Ҳаёти талхи онҳо, оби чашми бенавоёнро дида, дилаш реш-реш мегашт.
Зебуннисо ба масъалаи дустӣ аҳамияти калон додааст. Албатта ин бесабаб набуд. Ӯ дусти ҳақиқӣ надошт. Бисёр мехост, ки дӯст дошта бошад ва дарди дили худро гуяд, бо ӯ ҳамсуҳбат шавад ва дилашро таскин дихад.

Тоза созад гулбуни умедро пайғоми дӯст,
Бишкуфонад ғунчаи дилро насими номи дӯст
Ғазалҳояш равону сода, тару тоза ва хушоҳанг ҳастанд:

Меравам, имшаб, туро бедор хоҳам карду рафт,
Нақди ҷонро сарфи як дидор хоҳам карду рафт.
Баски гирям дар фироқат ҳамчу абри навбаҳор,
Водии ҳиҷрон гулу гулзор хоҳам карду рафт.
Наштаре дорам ниҳон дар синаи ҳар нолае,
Бас дили аҳли ситам абгор хоҳам карду рафт.
Дин агар ин асту имон ину аҳли қибла ин,
Риштаи тасбеҳро зуннор хоҳам карду рафт.
Хулоса, дар ғазалҳои шоира ишқ, дарду алами занон дар симои қаҳрамони лирикӣ ҷамъбаст гардидаанд.

Зебуннисо ва таронаҳои ӯ
------------------------

Зебуннисо назди Ҳофиза Марям ном бонуи донишманд асосҳои шеър, улуми дунявиро меомӯзад. Зебуннисо ҳофизаи хеле қавӣ доштааст. Зебуннисо дар сурудани ғазалу рубоӣ табъи саршор дошта, ба ғазалҳои ӯ сарояндагону мусаннифони тоҷик дар шаклу анвои мусиқӣ «савт», «нақш», «амал», «сунбулӣ», «қавл», «кор», «тарона»-ҳои рангин сохта ва қисми зиёди ғазалҳояшро мураттибони рисола, баёзҳои «Дувоздаҳмақом», «Шашмақом» ба шохаҳои овозии мақомҳо ворид намудаанд. Махсусан, дар рисолаю баёзҳои «Шашмақом», ки аз нимаи дуввуми садаи XVIII ва то 1920 дар ҳавзаҳои ҳунарии Бухорою Самарқанд, Хуҷанду Тошканд, таҳия гардидаанд, аз ғазалиёти Зебуннисо хеле зиёд истифода шудаанд.

Адабиёт
-------

* Девони Махфӣ, Сталинобод, 1958;
* Абёти Шашмақом, Р:4632-1, ИВАН Уз. ССР;

Эзоҳ
----

1. ↑  *Krieger-Krynicki A.* Captive princess: Zebunissa, Karachi: Oxford University Press, 2005
2. ↑  Донишномаи Шашмақом./Зери таҳрири Олимов К. Абдувалиев А. Азизӣ Ф. Раҷабов А. Ҳакимов Н. — Д. 2009. — с. 76 ISBN 978-99947-49-13-3

Адабиёт
-------

* Зебуннисо / А. Ғаффоров, З. Ғаффорова // Замин — Илля. — Д. : СИЭМТ, 2017. — (Энсиклопедияи Миллии Тоҷик : [тахм. 25 ҷ.] /  сармуҳаррир Н. Амиршоҳӣ ; 2011—2021, ҷ. 7). — ISBN 978-99947-33-89-9.


| ⚙️ Бузургони адаби Форсӣ(fa) |
| --- |
| Назм | 

|  |  |
| --- | --- |
| Тоҳириён ва Саффориён | Абӯсалики Гургонӣ • Фирузи Машриқӣ(fa) • Ханзилаи Бодғисӣ(fa) • Муҳаммад писари Васифи Саҷзӣ(fa) |
| Сомониён ва Ғазнавиён | Рӯдакӣ • Робиаи Балхӣ • Шаҳиди Балхӣ(fa) • Абушакури Балхӣ • Дақиқӣ(fa) • Манҷики Тирмизӣ(fa) • Касоии Марузӣ(fa) • Фирдавсӣ • Фаррухи Систонӣ • Абулқосим Ҳасан ибн Аҳмад Унсурӣ • Манучеҳри Домғонӣ • Абуалфарҷи Рунӣ(fa) |
| Салҷуқиён(fa) ва Ҳамлаи Муғул(fa) | Азарқи Ҳарвӣ(fa) • Носир Хусрав • Қатрони Табрезӣ • Рашиддини Витоат(fa) • Масъудсаиди Салмон(fa) • Заҳири Форёбӣ • Амир Муиззӣ • Умари Хайём • Сузании Самарқандӣ(fa) • Анварӣ(fa) • Хоқонӣ(fa) • Низомии Ганҷавӣ • عمعق بخاری(fa) • Фахриддин Асъад Гургонӣ(fa) • Бобо Тоҳир • Асадии Тӯсӣ
Ирфонӣ: Саноӣ(fa) • Аттор • Мавлоно Ҷалолуддини Муҳаммади Румии Балхӣ • Фахриддини Арақӣ(fa) |
| ایلخانی(fa) ва تیموریان(fa) | Саъдӣ • Хусрави Деҳлавӣ • حسن‌شاه هروی(fa) • Убайди Зоконӣ • اوحدی مراغه‌ای(fa) • خواجوی کرمانی(fa) • عماد فقیه کرمانی(fa) • سلمان ساوجی(fa) • Ҳофиз • نعمت‌الله ولی(fa) • قاسم انوار(fa) • امیر شاهی(fa) ابن حسام(fa) • Абдураҳмони Ҷомӣ • Ҳумоми Табрезӣ • Бадриддин Ҳилолӣ |
| Сафавиён(fa) ва Гургониён(fa) | Ҳалли Шерозӣ(fa) • Ваҳши Бофақӣ(fa) • Мухташам Кошонӣ(fa) • فیضی دکنی(fa) • عرفی شیرازی(fa) • طالب آملی(fa) • کلیم کاشانی(fa) • Соеб Табрезӣ(fa) • Абдулқодир Бедил |
| افشاریان(fa)، قاجاریان(fa)، سلسله پهلوی(fa) | حزین لاهیجی(fa) • آذر بیگدلی(fa) • هاتف اصفهانی(fa) • وصال شیرازی(fa) • فروغی بسطامی(fa) • یغمای جندقی(fa) • غالب دهلوی(fa) • قاآنی شیرازی(fa) • ایرج میرزا(fa) • پروین اعتصامی(fa) • محمدتقی بهار(fa) |
| تاریخ معاصر ایران(fa) | احمد شاملو(fa) • نیما یوشیج(fa) • مهدی اخوان ثالث(fa) • شهریار (شاعر)(fa) • Садриддин Айнӣ • سهراب سپهری(fa) • Гулрухсор Сафиева • پروین اعتصامی(fa) • هوشنگ ابتهاج(fa) • فریدون مشیری(fa) • Фурӯғи Фаррухзод |

 |
| Наср | 

|  |  |
| --- | --- |
| Куҳан(fa) | ابوالفضل بلعمی(fa) • حدود العالم(fa) • ابونصر مشکان(fa) • ابومنصور موفق هروی(fa) • خواجه عبدالله انصاری(fa) • قابوس‌نامه(fa) • ابوالمؤید بلخی(fa) • نظام‌الملک(fa) • ابوالفضل بیهقی(fa) • عین‌القضات همدانی(fa) • Аттор • طرسوسی(fa) • نظامی عروضی(fa) • اسرارالتوحید(fa) • راحةالصدور(fa) • شهاب‌الدین سهروردی(fa) • Убайди Зоконӣ • شرف‌الدین رامی(fa) • Саъдӣ • عطاملک جوینی(fa) • حمیدی بلخی(fa) • امام محمد غزالی(fa) • سفینه تبریز(fa) • طبقات ناصری(fa) • تاریخ یمینی(fa) • حمدالله مستوفی(fa) • حافظ ابرو(fa) • جوامع الحکایات(fa) • رشیدالدین فضل‌الله همدانی(fa) • Алишер Навоӣ • شیخ بهایی(fa) • خواجه نصیر طوسی(fa) • عالم‌آرای عباسی(fa) • کاتبی ترشیزی(fa) • آذر بیگدلی(fa) • دولتشاه سمرقندی(fa) • قائم‌مقام فراهانی(fa) • محمدحسن‌خان صنیع‌الدوله(fa) |
| Муъосир | محمدعلی جمال‌زاده(fa) • رضاقلی‌خان هدایت(fa) • زین‌العابدین مراغه‌ای(fa) • علی‌اکبر دهخدا(fa) • احمد کسروی(fa) • میرزا فتحعلی آخوندزاده(fa) • Содиқи Ҳидоят • جلال آل‌احمد(fa) • بی‌بی‌خانم استرآبادی(fa) • صادق چوبک(fa) • سیمین دانشور(fa) |

 |


|  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- |
| ⚙️  Гузариш ба унсури Викидода | 

| Дар феҳристҳои китобшинохтӣ |
| --- |
| 
* GND: 132338904
* ISNI: 0000 0000 3311 6959, 0000 0003 9219 3139
* J9U: 987007295009905171
* LCCN: n89250409
* NLA: 52244056
* NTA: 303336846
* SUDOC: 238387933, 122953711
* VIAF: 31132651, 286162399, 217377778
* WorldCat VIAF: 31132651, 286162399, 217377778

 |

 |