recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
**Гармидиҳии обӣ** — тарзи нисбатан маъмули шабакаи гармидиҳӣ, ки дар биноҳои иқоматӣ, ҷамъиятӣ ва саноатӣ истифода мегардад; дар шабака гармӣ бо ёрии оби гарм (ҷӯшон) тавассути асбобҳои гармидиҳанда интиқол меёбад.

Шабакаи гармидиҳии обӣ аз дегҳои обгармкунанда, асбобҳои гармидиҳанда (радиаторҳо, конвекторҳо, пеналҳо, қубурҳои рӯядору ҳамвор ва ғайра), инчунин аз қубурҳо (трубопровод), зарфҳои васеъшаванда (барои қабул кардани оби аз гармӣ васеъшуда), арматураҳои танзимдиҳанда иборат аст. Шабакаҳои гармидиҳии обӣ-и ангезишашон табиӣ (дар он гардиши об аз ҳисоби фарқи ҳарорату зичиҳои оби дар деги гармкунанда гармшуда ва дар асбобҳои гармидиҳандаву қубурҳо хунукшуда ба амал меояд) ва ангезишашон механикӣ (дар он об асосан аз ҳисоби амали насоси даврзанандаи дар қубурҳо ҷойгиршуда, ки оби гармшударо ба деги обгармкунанда равона мекунад, ба гардиш медарояд) мавҷуданд. Азбаски дар шабакаи гармидиҳии обӣ ҳарорат вобаста ба ҳарорати берунӣ танзим карда мешавад, он ба талаботи санитарию гигиенӣ бештар ҷавобгӯ мебошад. Норасоии гармидиҳии обӣ дар он аст, ки баъди баровардани оби шабака (ҳангоми таъмир) танбаҳои ҳавоӣ пайдо мешаванд. Барои нест кардани танбаҳои ҳавоӣ ба шабака клапанҳои махсуси ҳавобарор пайваст менамоянд.

Эзоҳ
----

Сарчашма
--------

* Гармидиҳии обӣ / С. Тағоев // Вичлас — Гӯянда. — Д. : СИЭМТ, 2015. — (Энсиклопедияи Миллии Тоҷик : [тахм. 25 ҷ.] /  сармуҳаррир Н. Амиршоҳӣ ; 2011—2021, ҷ. 4). — ISBN 978-99947-33-77-4.
**Гармишифоӣ**, **термотерапия** — муолиҷа бо гармӣ.

Дар гармишифоӣ аз гармкунак, гармибандӣ, обзанҳои гарм, ваннаҳои офтобӣ, афканишоти ионзо, душ, лойқаи гарм, парафин, озокерит, реги тафсон, барқ ва амсоли инҳо истифода бурда мешавад. Дар натиҷаи таъсири гармӣ гардиши хун беҳтар шуда, моддаҳои фаъоли биологӣ бештар ҳосил мегарданд. Гармӣ мубодилаи моддаҳоро тақвият дода, дардро кам ва ба сабзиши бофтаҳо мусоидат мекунад. Гармишифоӣ (хусусан, гармишифоии умумӣ) бояд эҳтиёткорона амалӣ карда шавад. Ҳангоми гармишифоӣ вазъияти бемор ва синну соли ӯ, ҳамчунин, бемориҳои «ҳамсафар»-ро ба эътибор гирифтан лозим аст. Духтур гармишифоиро дар аснои бемориҳои силсилаи асабҳои канорӣ, узвҳои дарун, дастгоҳи такяву ҳаракат, узвҳои таносули занҳо, амрози пӯст таъйин мекунад. Худсарона табобат кардан бо гармӣ хавфнок аст, зеро бемориҳои дилу раг ва хунравиро вазнин мегардонад. Қабл аз гармишифоӣ ва баъди он 15 дақ. истироҳат бояд кард. Дар ҳавои сард баъди гармишифоӣ ҳатман либоси гарм бояд пӯшид.

Эзоҳ
----

Адабиёт
-------

* Федоренко Н. А. Немедикаментозное лечение. М. 2005;
* Лечение и профилактика болезней суставов. М. 2006.

Сарчашма
--------

* Гармишифоӣ // Вичлас — Гӯянда. — Д. : СИЭМТ, 2015. — (Энсиклопедияи Миллии Тоҷик : [тахм. 25 ҷ.] /  сармуҳаррир Н. Амиршоҳӣ ; 2011—2021, ҷ. 4). — ISBN 978-99947-33-77-4.
**Гармиивазшавӣ дар хок** — раванди мубодилаи гармии байни сатҳи хок ва қабатҳои он.

Гармиивазшавӣ ба гармигузаронӣ, ки дар натиҷаи тағйирёбии ҳарорати қабатҳои гуногуни хок ба вуҷуд меояд ва ба гармигунҷоиши хок зич вобаста аст. Сели гармӣ аз қабати нисбатан гарм ба қабатҳои нисбатан сард ҳаракат мекунад: дар тобистон ба умқи хок, дар зимистон аз қабати замин ба сатҳи он равона мешавад. Ба гармиивазшавӣ асосан қабати барф, рустаниҳо, релеф таъсири калон мерасонанд (мас. қабати ғафси барф, ки гармигузаронии хурд дорад, талафи гармии хокро кам мекунад). Суръати мубодилаи гармӣ ба намии хок вобаста аст. Масомаҳои хоки хушк аз ҳаво пур шуда, гармигузарониро суст мекунанд, яъне, мубодилаи гармӣ суст ҷараён мегирад. Бо афзоиши намии хок гармигузаронӣ афзуда, суръати мубодилаи гармӣ баланд мешавад. Тағйирёбии мубодилаи гармӣ дар давоми шабонарӯз низ мушоҳида мегардад: рӯзона сели гармӣ ба дохили хок ва шабона аз умқи хок ба сатҳи он равона мешавад. Дар гармиивазшавии солона то 10-20 м-и қабати замин ва дар Гармиивазшавӣ-и шабонарӯзӣ то 100 см қабати хок саҳм мегузоранд. Омӯзиши гармиивазшавӣ, инчунин мубодилаи гармии байни хок ва атмосфера барои истифодаи ин раванд дар хоҷагии халқ (мелиоратсияи гармоӣ), ки барои ба танзим даровардани ҳарорати хок, мубориза алайҳи сармои бемаҳал, яхбандӣ, хушксолӣ ва ғ. ёрӣ мерасонад, муфид аст.

Эзоҳ
----

Сарчашма
--------

* Гармиивазшавӣ / Ҳ. Саъдуллоев // Вичлас — Гӯянда. — Д. : СИЭМТ, 2015. — (Энсиклопедияи Миллии Тоҷик : [тахм. 25 ҷ.] /  сармуҳаррир Н. Амиршоҳӣ ; 2011—2021, ҷ. 4). — ISBN 978-99947-33-77-4.
**Гармо** — пирях дар болооби дарёи Хингоб, дар байни қаторкӯҳҳои Пётри I, Академияи фанҳо ва Дарвоз.

Аз 4 шохаи калони мураккабу хӯрҷинмонанди морфологӣ (Липский, Беляев, Вавилов ва Шокалский) таркиб ёфта, дарёҳои водиҳои Вахё ва Ванҷро сероб мекунад. Дарозиаш 30,4 км, бараш то 2 км, масоҳаташ 114 км2. Баландии минтақа ва зиёд будани миқдори бориш сабаби пайдо шудани пирях гаштаанд. Миқдори бориши солона 1800 см (дар баъзе маҳалҳо бештар). Манбаи захирааш — боридани барф ва тармаҳои хобида. Таҳқиқоти солҳои охир собит менамоянд, ки ҳаҷми баъзе пиряхҳо хурд мешавад. Аз хатти барфӣ поинтар фуромадани забонаи пиряхҳо аз ин шаҳодат медиҳанд. Аз ҷумла, пиряхи Гармо аз хатти барфӣ то баландии 2800-3000 поин фуромадааст. Қисми поёнии Гармо бо моренаҳо (таҳнишастҳои пиряхӣ) пӯшида шуда, пастию баландиҳо ва кӯлчаи бисёре пайдо намудааст. Қуллаи баландтаринаш — 6595 м.

Эзоҳ
----

Сарчашма
--------

* Гармо / К. Вазиров, М. Раҳимов // Вичлас — Гӯянда. — Д. : СИЭМТ, 2015. — (Энсиклопедияи Миллии Тоҷик : [тахм. 25 ҷ.] /  сармуҳаррир Н. Амиршоҳӣ ; 2011—2021, ҷ. 4). — ISBN 978-99947-33-77-4.



|  |  |
| --- | --- |
| Тоҷикистон | *Ин мақолаи нопурра аз ҷуғрофияи Тоҷикистон мебошад.Шумо метавонед бо пурра кардани ин ба Википедия кумак кунед.* |
**Гармозанӣ** — беморгунае, ки дар натиҷаи сахт тафсидани бадан падид меояд.

Сабаби гармозанӣ кор дар сехҳои гарм, роҳгардии тӯлонӣ дар зери офтоб, пӯшидани либосҳои ҳавоногузар ва ғ. аст. Дар натиҷаи беҳад тафсидани бадан аз андомгон оби бисёр хориҷ шуда, хун ғафс мегардад, мувозанати намак халал меёбад. Маъмулан гармозаниро бо офтобзанӣ яке медонанд, ҳол он ки офтобзанӣ нишонаҳои дигар дорад.

Аломатҳои асосии гармозанӣ: сурх шудани рӯй ва пӯсти бадан, беҳолӣ, арақи сард, васеъшавии гавҳараки чашм, оруғ, хоболудӣ, сиёҳӣ задани пеши чашм, хунравӣ аз бинии кӯдакон, табу тафс (то 40°С). Оқибатҳои ногувори гармозанӣ беҳушӣ, дилбеҳузурӣ ва сарду кабудтоб шудани пӯст мебошанд. Гармозаниро одамони солхӯрда ва кӯдакон, инчунин ашхоси гирифтори бемориҳои ғалаёни хун, камхунии дил (ишемия) ва лоғарандом хеле вазнин паси сар мекунанд.

Ҳангоми гармозанӣ то омадани духтур беморро дар ҷойи сояву шамолрас хобонда, ба сар, паҳлуи гардан, зери бағал ва қадкашак ях ё оби сард мегузоранд. Беморро бараҳна карда бо ҷойпӯши тар печонидан низ муфид аст (буғ шудани об ҳарорати баданро паст мекунад). Ба зарардида нӯшонидани оби сард (беҳтараш маҳлулҳои махсуси намакин, мас. регидрон) ва бӯидани спирти навшодир муҳим аст. Барои пешгирӣ аз гармозанӣ рӯзҳои гарми офтобӣ ё зери офтоби тез кор кардан (аз соати 11.00 то 16.00) лозим нест. Ба сар гирифтани чатр ё пӯшидани кулоҳ, нӯшидани об (1,5-2 л), алалхусус морс, квас ва чойи гарм, кушодани тирезаҳо, истифодаи боддиҳак ва кондитсионер муфид аст. Аз пурхӯрӣ ва истеъмоли нӯшокиҳои спиртӣ худдорӣ кардан лозим аст.

Эзоҳ
----

Сарчашма
--------

* Гармозанӣ // Вичлас — Гӯянда. — Д. : СИЭМТ, 2015. — (Энсиклопедияи Миллии Тоҷик : [тахм. 25 ҷ.] /  сармуҳаррир Н. Амиршоҳӣ ; 2011—2021, ҷ. 4). — ISBN 978-99947-33-77-4.
**АСОТРЯН**, ***Асатрян Гарник Серобович*** (тав. 07.03.1953, Теҳрон), шарқшинос ва фолклоршиноси арман, доктори илмҳои филология (1991), профессор (1992). Хатмкардаи Донишгоҳи давлатии Ереван (1976). Дар Институти шарқшиносии Академияи миллии Арманистон (1984–1989), Донишгоҳи давлатии Ереван (1992–1993) кор кардааст. Сардабири маҷаллаҳои илмӣ-байналмилалии «Эроннома» (1993), «Акта курдика» (1994), «Эрон ва Қафқоз» (1996) (дар онҳо мақолаҳои илмии олимони тоҷик низ ба табъ расидаанд) буд. Аз соли 2006 Президенти Донишгоҳи байналмилалии Ориё (Arya). Оид ба забонҳои бостонии гурӯҳи эронӣ: форсии миёна, суғдӣ; забонҳои муосири эронӣ: курдӣ, заза, лурӣ, габрӣ, кошонӣ, тоҷикӣ; фолклор, дин, таърих, мардумшиносӣ; робитаҳои фарҳангии мардуми арман ва дигарон мардумони эронитабор таҳқиқоти илмӣ анҷом додааст. Ба Ҷумҳурии То­ҷикистон омада дар анҷуманҳои илмӣ байнал­милалии «Анҷумани мутолиоти ҷомеаҳои форсизабон» (2002), «Тамаддуни ориёӣ» (2006) иштирок ва суханронӣ намудааст. Асарҳои Асотарян ба забонҳои англисӣ, русӣ, арманӣ, олмонӣ, фаронсавӣ, форсӣ, туркӣ, курдӣ чоп шудаанд.

Адабиёт
-------

* Асос — Боз. — Д. : СИЭМТ, 2013. — 664 с. — (Энсиклопедияи Миллии Тоҷик : [тахм. 25 ҷ.] /  сармуҳаррир Н. Амиршоҳӣ ; 2011—2021, ҷ. 2). — ISBN 978-99947-33-52-4.

```
/ Р. Раҳмонӣ.
```
Яке аз ҳавзҳои Гармобаи Мулошайх
**Гармобаи Ҷавонӣ**, **Гармобаи Муллошайх** — чашмаи маъданӣ дар ноҳияи Роғун.

Мушаххасот
----------

Дар водии дарёи Гармоба (шохоби чапи дарёи Обигарм), 6 км шимолу ғарбтар аз маркази ноҳияи Роғун воқеъ аст. Пайдоиши он ба хатти шикастаи байни қабати таҳнишастҳои палеозойи Тоҷикистони Марказӣ ва мезокайнозойи ҷанубии Тоҷикистон вобаста мебошад. Он аз ғарб ба шарқ ба самти Қаратоғ – Файзобод – Обигарм, Рашт – Тоҷикобод тӯл кашидааст. Қад-қади ин хат аз умқҳои зиёд обҳои гарм ба рӯйи замин мебароянд. Оби Гармоба аз умқи бештар аз 300 м тавассути ҷинсҳои кӯҳии давраи бӯр (мезозой) ба сатҳи замин ҷорӣ мешавад. Баландиаш аз с. б. 1520 м. Обаш гарм (42°С), таркибаш ионҳои сулфат, хлорид, натрий, калсий, манган, молибден, волфрам, инчунин метаборат (2мг/л) ва бром (1,06 мг/л) дорад. Маъданнокиаш 0,5 г/л. Дебиташ 1,3 л/с. Дар бораи Гармоба бори нахуст Э. Э. Карстенс таҳқиқот анҷом додааст (1937). Обаш барои табобати узвҳои ҳозима муфид аст.

Нигористон
----------

* 
* 
* 
*

Эзоҳ
----

Адабиёт
-------

* Баротов Р. Б. Ганҷи кӯҳистон. Д. 1985;
* Чуршина Н. М. Минерельные воды Таджикистана. Д. 1992.

Сарчашма
--------

* Гармоба / М. Раҳимов // Вичлас — Гӯянда. — Д. : СИЭМТ, 2015. — (Энсиклопедияи Миллии Тоҷик : [тахм. 25 ҷ.] /  сармуҳаррир Н. Амиршоҳӣ ; 2011—2021, ҷ. 4). — ISBN 978-99947-33-77-4.
**Гармсел** — боди тафсону хушки ноҳияҳои иқлимашон хушк.

Гармселро дар Миср «хамсин», дар Алҷазоиру Тунис ва Ситсилия «сирокко», дар Испания «левеге», дар Арабистон «самум» меноманд. гармселбодест, ки ҳарораташ баланд ва нами нисбиаш паст буда, аксар вақтҳо бо суръати муътадил (6–9 м/с) ё сахт (10–20 м/с) мевазад. Ҳангоми вазидани гармселрӯзона нами нисбии ҳаво 30% (баъзан то 5%) паст фуромада, ҳарорати ҳаво ба 25–30°С (баъзан то 40°С ва аз ин ҳам баландтар) мерасад. Дар натиҷаи ҳарорати баланди гармселоби хок ва обанборҳо босуръат бухор мешавад. Аз гармселзироати кишоварзӣ бештар зарар мебинад. Аз таъсири гармселнизоми обу мубодилаи моддаи рустанӣ вайрон шуда, мехушкад. Рустаниҳои ноҳияҳои иқлимашон хушк ба гармселтобоваранд.

Ҳарорати баланд ва намии пасти ҳаво ҳангоми гармселнатиҷаи гармшавии массаи ҳавои арктикӣ дар сатҳи сахт тафсидаи замин ва камшавии ҳаракати ҳаво дар антисиклонҳо мебошад. гармселдар биёбонҳои Африқо, Осиёи Хурд ва Осиёи Марказӣ (аз ҳаракати ҳавои тафсони Қизилқуму Қароқум) ба вуҷуд меояд. гармселдар ноҳияҳои марказии Русия, Сибири Ғарбӣ, Қазоқистон, ҷануби Украина, Тоҷикистон (асосан дар ноҳияҳои гурӯҳи ҷанубу шимол ва марказӣ) мевазад. Усулҳои муҳимми пешгирии Гармсел: бунёди бешазори муҳофиз, обёрии дашту биёбон, борони сунъӣ ва ғ.

Эзоҳ
----

Адабиёт
-------

* Суховие, их происхождение и борьба с ними. М. 1957;
* Чанышева С. Т. Местные ветры Средней Азии. М. 1966;
* Бурман Э. А. Местные ветры. Л. 1969.

Сарчашма
--------

* Гармсел // Вичлас — Гӯянда. — Д. : СИЭМТ, 2015. — (Энсиклопедияи Миллии Тоҷик : [тахм. 25 ҷ.] /  сармуҳаррир Н. Амиршоҳӣ ; 2011—2021, ҷ. 4). — ISBN 978-99947-33-77-4.
**Ғуломқодир фарзанди Шайх Искандарбахш Гиромии Ҷоландарӣ** форсӣ: گرامئ جالندری‎ (1856, Ҷоландари музофоти Панҷоб — 27.05.1927, Ҳушёрпур) — шоири форсигӯи Ҳиндустон.

Зиндагинома
-----------

Аз овони кӯдакӣ ба забонҳои урду ва панҷобӣ шеър мегуфт ва баъдан ба забони форсӣ эҷод намуд. Нахуст дохили мактаби Халифа Иброҳими Ҷоландарӣ шуда, дар назди ӯ «Гулистон» ва «Бӯстон»-и Саъдӣ, «Искандарнома»-и Низомиро фаро гирифт. Сипас ба ш. Лоҳур рафт ва ба Коллеҷи шарқшиносӣ дохил шуд. Ҳангоми супоридани имтиҳоноти хатми коллеҷ ҷавоби баъзе саволҳоро ба шеър навишт ва тахаллуси «Гиромӣ»-ро дар ҳамин давра баргузид. Гиромии Ҷоландарӣ ба дарбори Мир Маҳбубалихон — ҳокими Ҳайдарободи Дакан ба хидмат даъват гардид. Ӯ аз соли 1888 муддати 35 сол дар даргоҳи Мир Маҳбубалихон ва фарзандаш шоири хос ва муқарраб буд. Дар соли дуввуми хидматаш унвони маликушшуароро гирифт. Девони Гиромии Ҷоландарӣ (иборат аз чаҳор ҳазор байт) шомили маснавиёт, ғазалиёт, маноқиб, хамриёт, қитъаот, сӯгномаҳо, қасоид ва 320 рубоӣ мебошад. Осораш дар мавзӯъҳои ишқ, тасаввуф, фалсафа ва ахлоқ буда, дар пайравӣ аз шоирони номии форсизабони Ҳинд Назирӣ, Зуҳурӣ, Соиб суруда шудаанд. Бештар ба Ҷалолуддини Румӣ, Низомии Ганҷавӣ ва Ҳофизи Шерозӣ таваҷҷуҳ доштааст. Маснавии «Хароботи ҷунун»-ро дар ҷавоби «Найранги ишқ»-и Ғанимати Кашмирӣ сурудааст. Аз ӯ маснавиҳои кӯтоҳ низ дар пайравии «Соқинома»-и Зуҳурӣ боқӣ мондааст. Рубоиётро дар татаббуи Абусаиди Абулхайр ва Абдурраҳмони Ҷомӣ сурудааст. Се «Сӯгнома» ҳам дорад, ки севвумиро дар марсия ба фавти хеш сурудааст ва онро баъди маргаш дар санги мазораш (ш. Ҳушёрпур) ҳаккокӣ намудаанд. Дар сабкҳои ҳиндӣ ва ироқӣ эҷод кардааст.

Эзоҳ
----

Адабиёт
-------

* Ғаффоров А. Назми форсизабони Ҳинду Покистон дар нимаи дуюми асри XIX ва асри XX. Д. 1975;
* Ҳамон. Гиромии Ҷоландарӣ. Энциклопедияи адабиёт ва санъати тоҷик. Ҷ. 1, Д. 1988;
* دانشنامۀ ادب فارسی. ادب فارسی در شبه قاره (هند، پاکستان، بنگلدش)، جلد ۴. بخش ۳. تهران ۱۳۸۰ هـ. ش.ر

Эзоҳ
----

Сарчашма
--------

* Гиромии Ҷоландарӣ / Ш. Муҳаммадиев // Вичлас — Гӯянда. — Д. : СИЭМТ, 2015. — (Энсиклопедияи Миллии Тоҷик : [тахм. 25 ҷ.] /  сармуҳаррир Н. Амиршоҳӣ ; 2011—2021, ҷ. 4). — ISBN 978-99947-33-77-4.
**Ғижжаки доирашакл** - косахонааш доирашакл.

Тоҷикон бештар ду навъи ғижжакро истифода мебурданд: 

1. ғижжаки кӯҳистонии косахонааш чоркунҷа,
2. ғижжаки косахонааш доирашакл.

Ғижжаки косахонааш доирашакл нисбат ба ғижжаки кӯҳистонӣ маъмултар буда, бартариҳои зиёдеро дорост. Вай бештар дар байни халқҳои Осиёи Миёна ва Қафқоз маъмул аст. Ин навъи Ғижжакиро аз чӯбҳои тут, зардолу, чормағз ва ғ. тайёр мекунанд.

Адабиёт
-------

* Вызго Т. С. Музыкальные инструменты Средней Азии //Исторические очерки, М. 1980;
* Петросян А. И. Инструментовидение// Узбекские народные инструменты, Т. 1980;
* Ҷумъаев Ҳ. Охунов Ҷ. Дарси ғижак, Д. 1983.
**Алоуддин Шамсулислом** (тав. ва вафот номаълум) — донишманди машҳури илми фиқҳи форс-тоҷик (асри 12).

Зиндагинома
-----------

Дар доираи илмии Самарқанд ба камол расида, барои такмили дониш ба мамлакатҳои шарқи араб сафар кардааст. Қариб ҳамаи илмҳои замонашро омӯхтааст, вале диққати ӯро асосан ҳуқуқшиносӣ, шарҳи ақоиди динӣ, баъзе тафовутҳои ислом аз динҳои дигар ҷалб мекунад. Оид ба илми фиқҳ «Китоб-ут-туҳфат-ул-фуқаҳо» («Китоби туҳфаи фақеҳон») ва «Мухталиф-ур -ривоя» («Ривоятҳои мухталиф»)-ро таълиф намудааст. Алоуддин Шамсулислом дар асарҳои худ масъалаҳои ҳуқуқро ба тариқи баҳсу мунозира ҳал намуда, аз натиҷаи он хулоса ва ҳукм мебарорад. Абдулқодири Масъуди Кошонӣ оид ба методологияи ҳуқуқшиносии ӯ «Мизон-ул-усул фи-натоиҷ-ил-уқул» («Мизони санҷиши натиҷаи ақлҳо», 1145) ном рисола навишта, таълимоти ҳуқуқшиносии ӯро шарҳ додааст.

Эзоҳ
----

Сарчашма
--------

* А — Асос. — Д. : СИЭМТ, 2011. — 608 с. — (Энсиклопедияи Миллии Тоҷик : [тахм. 25 ҷ.] /  сармуҳаррир А. Қурбонов ; 2011—2021, ҷ. 1). — ISBN 978-99947-33-45-3.
**Аловиддин Абдуллобекович Шоинбеков** (тав. 3.01.1970, ноҳияи Роштқалъа), муаррих, номзади илмҳои таърих (2007).

Зиндагинома
-----------

Аловиддин Абдуллобекович Шоинбеков солҳои 1987-1992 дар факултети таърихи Донишкадаи давлатии омӯзгории Душанбе ба номи Қ. Ҷӯраев таҳсил намудааст. Солҳои 1992-1995 муаллими фанни таърихи мактаби миёнаи №14, 1997-2000 аспиранти филиали Помиршиносии шаҳри Хоруғи Пажуҳишгоҳи Улуми Инсонии Ҷумҳурии Тоҷикистон, 1995-1997 ассистенти кафедраи таърихи умумии факултети таърихи Донишгоҳи давлатии Хоруғ ба номи М. Назаршоев кор кардааст. Аз моҳи соли 2007 то соли 2014 декани факултети таърихи Донишгоҳи давлатии Хоруғ ба номи М. Назаршоев буд. Муаллифи зиёда аз 20 мақолаҳои илмӣ мебошад. Солҳои 1998-2005 директори Осорхонаи таърихи - кишваршиносии ВМКБ, 2005-2007 бозомӯзи Осорхонаи антропологӣ - этнографии (Кунсткамера МАЭ РАН) ш. Санкт- Петербург буд. Доир ба мавзӯъи анъанаҳои маросими дафн ва мотами исмоилиёни Помири Ғарбӣ дар охири XIX - ибтидои асри ХХ кори илмӣ-тадқиқотӣ анҷом додаст. Муаллифи як чанд мақолаҳои илмӣ мебошад.

Пайвандҳо
---------

Энсиклопедияи Донишгоҳи давлатии омӯзгории Тоҷикистон ба номи С. Айнӣ
**Қошқарӣ** (Сино) — деҳа дар ҷамоати деҳоти Вашгирди ноҳияи Файзобод. Аз деҳа то маркази ноҳия 10 км. Аҳолиаш 1085 нафар (2010), тоҷикон. Аз 125 хоҷагӣ иборат аст. Дар деҳа муассисаи таҳсилоти миёнаи умумӣ, чойхонаи ҷамъиятӣ, хонаи саломатӣ, дӯконҳои фурӯши маҳсулоти кишоварзӣ, хоҷагиҳои деҳқонии инфиродӣ фаъолият доранд. Мардуми деҳа ба сабзавоткорӣ, ғаллакорӣ, боғу токдорӣ ва чорводорӣ машғуланд. Заминҳои корам лалмианд.

Пайвандҳо
---------

* Табдили номи 14 деҳа дар ноҳияи Файзобод Бойгонӣ шудааст 10 августи 2015  сол.

Эзоҳ
----

1. ↑  ФАЙЗОБОД. Энсиклопедия. Душанбе, 2011. Сарредаксияи илмии Энсиклопедияи Миллии Тоҷик. 392 саҳ.
**Эмма Майерс** (таваллуд 2 апрели 2002) — ҳунарпешаи амрикоӣ аст. Ӯ фаъолияти худро ҳамчун ҳунарпешаи кӯдакона дар соли 2010, вақте ки дар филми *The Glades* зоҳир шуд, оғоз кард.  Ӯ дар *соли* 2022 дар силсилафилми *Уэнздей* аз Netflix ҳамчун Энид Синклер нақш бозида, хеле пешрафт кард.

Зиндагинома
-----------

Эмма Майерс 2 апрели соли 2002 дар Орландо, иёлати Флорида таваллуд шудааст. Ӯ дар як кооперативи хонагӣ таҳсил мекард ва "ҳеҷ гоҳ таҷрибаи анъанавии мактаб надошт".

Касбнома
--------

Майерс дар соли 2010 ҳамчун ҳунарпешаи кӯдакона фаъолиятро оғоз карда, аввалин бор худро дар силсилафилми телевизионии *The Glades* санҷид.  Ӯ дар синни 16-солагӣ ба ҳунари касбӣ шурӯъ кард  Майерс дар *Southern Gospel* (2020), *A Taste of Christmas* (2020) ва *Girl in Basement* (2021) пайдо шудааст.  Ӯ пешравии худро замоне ба даст овард, ки дар сериали Netflix Уэ*нздей* дар соли 2022 нақши Энид Синклерро, ҳамхонаи Уэнздей Аддамсро бозӣ кард.

Ҳаёти шахсӣ
-----------

Майерс мухлиси K-pop аст, махсусан гурӯҳи Seventeen. Тибқи мусоҳибаи ӯ дар соли 2022 бо *Teen Vogue*, мухлисони *"Худованди ҳалқаҳо"* ва *"Ҷангҳои ситораҳо"* "ду сутуни афсонавии мухлисони онлайн буданд, ки тарзи дидани Эмма ба ҷаҳонро шакл доданд". Вай худро ҳамчун интроверт тавсиф мекунад.

Филмнома
--------

### Филм

| Соли | Унвон | Нақш |
| --- | --- | --- |
| 2010 | *Номаҳо ба Худо* | духтарчаи хурдакак дар автобус (беасос) |
| 2021 | *Духтар дар таҳхона* | Мари Коди |
|

### Телевизион

| Соли | Унвон | Нақш |
| --- | --- | --- |
| 2010 | *Glades* | Пейҷ Слейтон |
| 2020 | *Нонпаз ва Зебо* | Стефани |
| *Мурда аз шаб* | духтар аз Магнолия |
| *Лаззати Мавлуд* | BeeBee Jordan |
| 2022 |  | Энид Синклер |
|

Эзоҳ
----

1. 1 2 3  What movies and TV shows has Emma Myers been in?. *PopBuzz*. 30 ноябри 2022 санҷида шуд.
2. 1 2  Get Ready with Emma Myers for the "Wednesday" Premiere. *Teen Vogue* (28 November 2022). 30 ноябри 2022 санҷида шуд.
3. 1 2 3  *Kickham.* Emma Myers Wants Wenclair Shippers To Know: "They Were Roommates". *Elite Daily* (23 November 2022). 30 ноябри 2022 санҷида шуд.
4. 1 2  Netflix Star Emma Myers Is Wednesday’s Biggest Fan. *Teen Vogue* (24 November 2022). 30 ноябри 2022 санҷида шуд.
5. ↑  *Roth.* Emma Myers Hopes To Inspire Young Girls With Her Role In Netflix's 'Wednesday'. *Grazia USA* (21 November 2022). 1 Декабри 2022 санҷида шуд.
6. ↑  Emma Myers. *IMDb*. 30 ноябри 2022 санҷида шуд.
**Алоча** (порсӣ:  الاچه ) – матоъи рахдори рангоранг ва дорои нақшу нигори мураккабу реза мебошад. Дар Осиёи Марказӣ алоча бо номҳои *зебак, фарангӣ ва абрешимӣ* маълуманд.

Алочае, ки тору пудаш аз ресмони маҳаллӣ таҳия мешуд, *зебак* ном дошт. Он алочае, ки аз ресмони аврупоӣ бофта мешуд – *фарангӣ* ва оне, ки аз абрешиму ресмон буд – *абрешимӣ* номида мешуданд.

Нақши алоча аз рахҳои ҳаррангаи кабуд, сабз, сиёҳ, сурх ва зард таркиб меёбад. Нақшҳои он «миттӣ», «мушку заъфар» ва «байрақ» ном доранд. Тори алочаи дубанда 400 нах дошта, бараш тақрибан 40 см мебошад. Пудашро аз ресмони кабуд, сиёҳ ва баъзан сабз тайёр мекунанд. Ду навъи алоча маъмул буд. **Сиёҳалоча**, ки пуди онро аз нахҳои сиёҳ мекарданд ва сурхалоча бо нахҳои сурх. Сиёҳалоча матоъи нисбатан оммиёна ва торикранг буд, ки бештар барои ҷомаҳои мардона истифода мешуд. **Сурхалоча** як андоза равшан буда, аз он либосҳои занона таҳия мегашт.

Адабиёт
-------

* Ершов Н.Н. Гиссарская алача // Памяти А.А. Семёнова. Сб. статей. – Душанбе, 1980;
* Ершов Н.Н. Домашныие промыслы и ремесла // Таджики Каратегина и Дарваза. – Душанбе, Вып. 1, 1966;
* Ершов Н.Н. Каратаг и его ремесла. – Душанбе, 1984.

Нигаред низ
-----------

* Адрас
* Матоъҳои абрии Хуҷанд

Эзоҳ
----

1. ↑  Д. Раҳимов. Касбу ҳунарҳои анъанавии тоҷикон. – Душанбе, 2014. – С. 9 - 10.
2. ↑  Турсунов Н. Алоча // Энсиклопедияи миллии тоҷик. Ҷ.1. – Душанбе, 2011. – С. 346.
**Вюрсит** — минерал (ZnS), ба шарафи кимиёшиноси фаронсавӣ Шарл Адолф Вюрст номгузорӣ шудааст.

Навъи мангандор ва сурхаш эритротсинкит (Zn, Mn)S ном дорад. Таркибаш ба сфарелит монанд аст, вале бештар кадмиум дорад. Агар миқдори кадмиум то ба 77 % расад, ба гринокит Cds мегузарад. Сохтори кристаллбандиаш гексагонӣ. Кристаллҳояш лифнамуд ва варақаӣ, баъзан қабат-қабати тунук. Кристаллҳои камёбаш шакли маншурҳои кӯтоҳ ва аҳромро дорад. Рангаш вобаста ба миқдори оҳан аз ҷигарӣ то сиёҳ, ранги вюрсити аз кадмиум ғанӣ люминиссенсияи зарди норанҷӣ мешавад. Баъзе кристаллҳояш шаффоф. Сахтиаш 3,5-4; ҷилояш самғию шишаӣ, алмосӣ (гринокит). Вазни хоссаш 4,0-4,1. Кристаллҳои вюрсит дар конҳои Орурои Боливия, Кастровиррейни Перу, Бютти ИМА ба миқдори зиёд дучор меояд. Дар конҳои Кен-Шаники Қазоқистон, Тарини Ёқутистон, Пршибрами Чехия, Ҷиҷикрӯд ва Гӯрдараи водии Зарафшон вомехӯранд.

Эзоҳ
----

Адабиёт
-------

* Фербери Г. вюрсит Структурная петрология, деформированных горных пород (тарҷ. аз англисӣ). М. 1949;
* Геологический словарь. Т. 1. М. 1983;
* Ҷанобилов М. Минералогия. Д. 2011.

Сарчашма
--------

* Вюрсит / М. Ҷанобилов // Вичлас — Гӯянда. — Д. : СИЭМТ, 2015. — (Энсиклопедияи Миллии Тоҷик : [тахм. 25 ҷ.] /  сармуҳаррир Н. Амиршоҳӣ ; 2011—2021, ҷ. 4). — ISBN 978-99947-33-77-4.
Маҷмааи Кохи Наврӯз (акс аз боло)
Маҷмааи Кохи Наврӯз (акс аз чап)
Маҷмааи Кохи Наврӯз (акс аз кӯча)
«**Кохи Наврӯз**» — яке аз бузургтарин кохҳои ҷаҳон ва яке аз ҷозибаҳои гардишгарии Тоҷикистон аст, ки дар соли 2014 дар шаҳри Душанбе сохта шудааст.

Сохтмон
-------

Ин кох дар қисмати маркази пойтахт воқеъ шудааст. Идея аввалияи меъморон ин буд, ки як чойхона мудерн ба сабки миллӣ бисозанд.

Кохи Наврӯз аз 5 табақа ташкил шуда ва ҳудуди 40 ҳазор метри мураббаъ он кори дасти ҳунармандони тоҷик мебошад ва бо усули меъмории миллӣ сохта шуда ва дар ҷаҳон беназир аст. Ҳамчунин толорҳои хурду бузург, айвонҳои тобистона, фаввораҳои рангин ва мусиқӣ ба ин муҷтамаъ шукӯҳ хоссе мебахшад. 11 толори ин муҷтамаъ бо ҳунарҳои миллии мардуми тоҷик аз қабили гаҷкорӣ, музойк ва шишаҳои рангин, кандакорӣ дар чӯб, сангтарошӣ ва оинабандӣ тазйин шудааст.

Толорҳо
-------

### Толори «Дидор»

Даромадгоҳи толор бо нақшу нигори «кундал» оро дода шудааст. Ин толори банкетӣ буда дар деворҳои он гаҷкорӣ дар рӯи оина иҷро шуда, дар он нақшу нигори миллӣ акс ёфтааст. Сақфи он бо рангҳо зебо наққошӣ карда шудааст. Аз ду тараф зинапояи чӯбин бо кандакорӣ оро дода шудааст. Масоҳати толор 1100 метри муррабаъ мебошад.

### Толори «Аржанг»

Ин толор аз 29 гуна сангҳои нимқиматбаҳои Тоҷикистон (бинобар толори сангин низ мегӯянд) сохта шудааст Дар девор мозаика аз рӯи мусаввараҳои Камолиддин Беҳзод иҷро карда шудааст. Масоҳати толор 1000 метри муррабаъ мебошад.

### Толори «Гулистон»

Толори намоиши ифтихори кандакории тоҷик мебошад. Дар ин толор бештар аз 6000 метри муррабаъ кандакорӣ дар чӯб бо сардории усто Бурҳон (Исфара) иҷро шудааст. Он 16 сутун дорад. Қандили бузургаш 3 тонна буда булурӣ мебошад. Масоҳати толор 1650 метри муррабаъ мебошад.

### Толори «Зарандуд»

Баландтарин толори бино аст. Қандили бузургаш 6 тоннаву 700 кг вазн дошта 1600 чароғак дорад. Дар ҳар як қисми девор рамзи тоҷи заррин бо ҳафт ситораро дидан мумкин аст. Дар сутунҳо (16-то) ва болои он нақшҳо бо тилои маҳин ороиш дода шудаанд (бинобар толори тилоӣ низ мегӯянд). Деворҳои толор бо гаҷкорӣ дар оина ва шиша оро дода шудааст. Ҳама кор бо сардории усто Анваршо Ризвонов (н. Рашт) иҷро карда шудааст.

Яке аз 8 муъҷизаи СҲШ
---------------------

Дар соли 2019 «Кохи Наврӯз» дар Душанбе ба унвони яке аз ҳашт мӯъҷизаи муосири Созмони Ҳамкории Шанхай пазируфта шуд.

Эзоҳ
----

1. ↑  Дворец Навруз в Душанбе принял участников саммита СВМДА. *TACC*.  ТАСС (15 июни 2019). 17 май 2023 санҷида шуд.
2. ↑  "Кохи Наврӯз" ба феҳристи "8 муъҷизаи Созмони Ҳамкории Шанхай" ворид шуд(тоҷ.). *Sputnik Тоҷикистон* (20190624T1519+0500). 17 май 2023 санҷида шуд.
3. ↑  «Кохи Наврӯз», осорхонаи ҳунарҳои миллӣ //Тоҷикистон, 7 сентябри с. 2016, с 12
4. ↑  خبرگزاری فارس - «کاخ نوروز» تاجیکستان در فهرست 8 معجزه «شانگهای». *خبرگزاری فارس* (25 июни 2019). 17 май 2023 санҷида шуд.
**Хадиҷахонуми Таҷришӣ** (форсӣ: خدیجه‌خانم تجریشی‎, шинохташуда ба **Ҷейрон** форсӣ: جیران‎ ва лақаби **Фурӯғуссалтана** (ар. فروغ‌السلطنه‎; 1831, Таҷриш, Устони Теҳрон — 1860, Теҳрон) — яке аз ҳамсарони маҳбуб ва нахустин маъшуқаи Носируддиншоҳ, подшоҳи Эрон буд.

Ном ва табор
------------

Номи Ҷейрон Хадиҷа ва духтари як боғбон ва наҷҷор ба номи Муҳаммадалихони Таҷришӣ аз аҳолии рустои Кӯҳсори Таҷриш дар наздики Шамирони Теҳрон буд. Ӯ пас аз ин, ки бо Носируддиншоҳ издивоҷ кард, ба далели доштани чашмони бузург, тавассути шоҳи «Ҷейрон» хонда шуд. Ҷейрон вожае туркӣ ва ба маънои бачаи оҳу аст. Ҷейрон илова бар як хоҳар ба номи Исмат, соҳиби бародаре ба номи Асадуллоҳи Таҷришӣ буд, ки пас аз издивоҷи ӯ бо шоҳ, дар зумраи фирошон даромад ва пас аз он пешхидмати Носируддиншоҳ шуд. Хоҳарзодаи Ҷейрон Муҳаммад Иброҳим Муфидӣ як паҳлавони машҳури шамиронӣ будааст.

Нигаред низ
-----------

* Ҷейрон (сериёл)

Эзоҳ
----

1. ↑  Abbas Amanat, Qebleh-ye 'ālam [Pivot of the Universe], p. 422
2. ↑  مؤسسه مطالعات تاريخ معاصر ايران IICHS. *www.iichs.org*. 16 августи 2022 санҷида шуд.
3. ↑  Mehdi Qoli Hedayat, Memories and dangers, p. 31
4. ↑  , Political Memoirs of Amin al-Dawla
**Аёс** — якбора паст шудани ҳарорати рӯи замин ва қабати ҳавои назди­заминӣ дар охирҳои тирамоҳ, зимистон ва аввали баҳор. Аёс радиофаъол, адвективӣ ва адвективию радиофаъол мешавад. Вақте ки дар ҳавои соф боди сабук мевазад, афканишоти сатҳи замин ба дараҷаи баландтарин расида, аёси радиофаъол ба амал меояд. Дар натиҷаи аз ягон минтақа ба самти уфуқӣ босуръат ҳаракат кардани ҳавои хунук аёси адвективӣ рух медиҳад (нигар Адвексия). Дар як вақт ба амал омадани ин ду ҳодиса аёси адвективию радиофаъолро ба вуҷуд меорад. Дар охири тирамоҳ ва аввали баҳор дар натиҷаи аёс рӯи замин яхи тунук баста, ба соҳаи кишоварзӣ зарари калон мерасонад.

Эзоҳ
----

Сарчашма
--------

* Аёс // А — Асос. — Д. : СИЭМТ, 2011. — (Энсиклопедияи Миллии Тоҷик : [тахм. 25 ҷ.] /  сармуҳаррир А. Қурбонов ; 2011—2021, ҷ. 1). — ISBN 978-99947-33-45-3.
**Бакалавр** (лот. baccalarureus — мулк) — коршиносӣ (порсӣ:کارشناسی) дараҷаи аввали таҳсилоти олии касбӣ, ки дар ин давра мутахассиси ин ё он соҳа доир ба назария ва амалияи самти ихтисосаш донишу малака ва маҳорати кофии касбӣ ҳосил менамояд.

Таърих
------

Дар донишгоҳҳои асри миёнаи Аврупои Ғарбӣ ба донишҷӯёне, ки зинаи якуми маълумотгириро ба охир мерасониданд, унвони бакалавр дода мешуд. Дар Россия муаллимони академияи рӯҳониро бакалавр меномиданд. Дар охири садаи XVIII унвони бакалавр ба хатмкунандагони Институти муаллимини Университети Маскав дода мешуд. Ҳоло дар як қатор мамлакатҳои ҷаҳон унвони бакалавр ба донишҷӯёне дода мешавад, ки зинаи аввали таълимро (3-4 сол) ба охир расонидаанд.

Бакалавр дар Тоҷикистон
-----------------------

Дар аксари мактабҳои олии Тоҷикистон (ДМТ, Донишгоҳи технологии Тоҷикистон, Донишгоҳи техникии Тоҷикистон, Донишгоҳи славянии Россияю Тоҷикистон, ДДОТ, Донишгоҳи давлатии омӯзгории Қӯрғонтеппа, Донишгоҳи давлатии Хуҷанд, ДАТ, Донишгоҳи давлатии Хоруғ, Донишгоҳи омӯзгории Кӯлоб, Донишкадаи давлатии забонҳои Тоҷикистон, Донишкадаи молия ва иқтисодии Тоҷикистон ва ғайра) ҳам дараҷаи бакалавр вуҷуд дорад. Барои гирифтани дараҷаи бакалавр имтиҳон дар ду давра — моҳи февр. ва июн қабул карда мешавад. Шахсоне, ки имтиҳонҳоро бомуваффақият месупоранд, дар яке аз соҳаҳои илм — гуманитарӣ, табиатшиносӣ, математика ё техника соҳиби дипломи бакалавр мегарданд.

Дипломи бакалавр
----------------

1. Дипломи бакалавр ҳангоми ба кор даромадан имконияти ҳуқуқӣ медиҳад, ки ба ишғоли вазифаи дорои ихтисосҳои дараҷаи таҳсилоти олии касбӣ роҳ дода шавад.
2. Дипломи бакалавр инчунин имконияти ҳуқуқӣ медиҳад, ки таҳсилот барои соҳиб гардидан ба дипломи (унвон)и магистр давом дода шавад.

Дипломи бакалавр шаҳодат медиҳад, ки шахси соҳиби чунин диплом дорои таҳсилоти олии касбӣ аст ва маълумоти олии касбӣ дорад.

Ҳамчунин нигаред
----------------

* Магистр (унвон)

Эзоҳ
----

1. ↑  Қонуни Ҷумҳурии Тоҷикистон «Дар бораи таҳсилоти олии касбӣ ва таҳсилоти касбии баъд аз муассисаи олии таълимӣ» Боби якум. Моддаи 2. Мафҳумҳои асосӣ.
2. ↑  Bachelors degrees

Сарчашма
--------

* Бакалавр // Асос — Боз. — Д. : СИЭМТ, 2013. — (Энсиклопедияи Миллии Тоҷик : [тахм. 25 ҷ.] /  сармуҳаррир Н. Амиршоҳӣ ; 2011—2021, ҷ. 2). — ISBN 978-99947-33-52-4.

Пайвандҳо
---------

* Вазорати маорифи Ҷумҳурии Тоҷикистон

| Унвон ва дараҷаи илмӣ |
| --- |
| Бакалавр · Магистр · Номзади илм · Доктори илм · Дотсент · Профессор · Академик |
**Байҳақ** (форсӣ: بیهق‎) — шаҳру ноҳияе куҳан дар Хуросон, аз тавобеи Нишопур.

Ном
---

Дар маъхазҳои асримиёнагӣ ба гунаи «Байҳ» ҳам омадааст. Номи Байҳақ, зоҳиран, муарраби вожаи форсист. Шаклу решаҳои беҳа (беҳин, баҳин, беҳтарин), ё номи бунёдгузори шаҳр дар асри Каёниён – Байҳаҷ (беҳа: ҷойи неку бад) ё пеҳа (қадам паймудан) шубҳаангез аст.

Таърих
------

Муаллифони қаблазисломӣ аз Байҳақ ишорае накардаанд, аммо бо таваҷҷуҳ ба он ки тақсимоти кишвари Сосониён дар асрҳои нахустини исломӣ ҳамчунон боқӣ буд, метавон гуфт, ки ҷуғрофиёнависони садаи X аз Байҳақ ба унвони яке аз рустоҳову навоҳии ҳавзаи Нишопур ном бурдаанд, зеро дар замони Сосониён аз тавобеи Нишопур ба ҳисоб мерафтааст. Ибни Русто Байҳақро дар а. 3–9 яке аз рустоҳои сездаҳгонаи ҳавзаи Нишопур донистааст, ки марказаш Хусравгирд шаҳри кӯчаке дар наздикии Сабзвор будааст.

Куҳантарин ривояти таърихӣ дар бораи Байҳақ ба соли 649 мувофиқ меояд, ки Ибни Ҳавқал,ҳангоми зикри шаҳрҳои ҳавзаи Нишопур, аз шаҳрҳои Хусравгирд, Мазинон ва Сабзвор, ки шаҳрҳои умдаи рустоқи Байҳақ ба шумор мерафтаанд, ном бурдааст, аммо аз хусуси Байҳақ хомӯш мондааст. Муқаддасӣ дар садаи X Байҳақро ба ҳайси яке аз рустоҳои ҳавзаи Нишопур ёд карда, аз Байҳақ зикре ба миён наовардааст. Ибни Батута Байҳақро номи дигари ш. Сабзвор донистааст. Дар бархе луғатномаҳо низ ин матлаб такрор шудааст. Алии Байҳақӣ, машҳур ба «Ибни Финдиқ», дар садаи XII ба вайронаҳои Байҳақ ва ҳисори он, ки дар канори шарқии ноҳияи Байҳақ ва наздикии Амнобод қарор дошт, ишора кардааст. Байҳақ дар асари муҳорибаҳои пайваста ва офатҳои табиӣ борҳо хароб гардидааст. Байҳақ дорои 321 қаря будааст. Қасабаи Байҳақ дар ибтидо Хусравгирд ва баъдан, Сабзвор маҳсуб мешудааст. Дар даврони баъдӣ низ Байҳақ чанд маротиба ободу хароб гардидааст. Донишмандони бисёре аз ин ноҳия бархостаанд, ки муаррихон Заҳируддин Абулҳасан Алӣ ибни Зайди Байҳақӣ, Абулфазл Муҳаммад ибни Ҳусайни Котиби Байҳақӣ, муҳаддису фақеҳи шиимазҳаб Абуалӣ Ҳусайн Аҳмади Байҳақӣ ва ғ. аз он ҷумлаанд.

Ҳамчунин нигаред
----------------

* Сабзивор

Эзоҳ
----

Сарчашма
--------

* Байҳақ / А.Ҳасанов // Асос — Боз. — Д. : СИЭМТ, 2013. — (Энсиклопедияи Миллии Тоҷик : [тахм. 25 ҷ.] /  сармуҳаррир Н. Амиршоҳӣ ; 2011—2021, ҷ. 2). — ISBN 978-99947-33-52-4.
**Чистон - Булбулон, Мурӣ, мурии кӣ?**

Яке аз бозиҳои шифоҳии бачагону наврасон. Иштирокчиён ба ду даста ҷудо шуда, бозигарони дастаҳо ба якдигар машварат мекунанд, аъзои хонаводаи яке аз ҳамсояҳо ё деҳаро дар назар гирифта, суоле матраҳ менамоянд. Сипас аз дастаи ҳариф мепурсанд: «Чистон, булбулон, хонаи кист?». Ҳарифон мепурсанд: «Чанд марду чанд зан?». Дастаи якум миқдори марду занҳои ҳамон оилаи матлубро мегўянд, масалан, «Се марду чор зан». Дастаи ҳариф хонаи мувофиқи шумораҳоро меҷўяд. Агар ёфта тавонанд, як хол гирифта, навбати бозӣ ба онҳо мегузарад. Вале агар наёбанд, таслим шуда мегўянд: «Шаҳрамонро додем» ё «Деҳаамонро додем». Дар саросари кишвар фаъол аст.

Адабиёт
-------

1.Нурджанов Н. Игры // Таджики Каратегина и Дарваза. Вып.3, Д. 1976;2. Сўфиев А. Чистонҳои халқии тоҷикӣ. Д. 1972; 3. Шермуҳаммадов Б. Назми халқии бачагонаи тоҷик. Д. 1973.

Нигаред
-------

* Чормағзбозӣ

Манобеъ
-------

1. ↑  Феҳристи миллии фаҳанги ғайримоддӣ /Natioal list of intangible cultural hertage/ Пажӯшиҳгоҳи илмӣ-тадқиқотии фарҳанг ва иттилооти Вазорати фарҳанги ҶТ – Душанбе: «Аржанг» 2016, – С. 203


|  |  |
| --- | --- |
| Таърих | *Ин мақолаи нопурра аз таърих мебошад.Шумо метавонед бо пурра кардани ин ба Википедия кумак кунед.* |
**Бумб**, **бомба** — навъе ҷангафзор, ки шомили маҳфазае пуршуда аз маводди мунфаҷира аст, ки пас аз партобу бархурд ё наздик шудан ба ҳадаф мунфаҷир мешавад.

Аз асри 19 сар карда дар артиллерияи рус гулӯлаҳоеро, ки бештар аз 1 пуд (16 кг) вазн доштанд, бумб меномиданд. Ибтидои солҳои 30 асри 20 номи бумб аз истилоҳоти артиллерия хориҷ гардид.

Эзоҳ
----

Адабиёт
-------

* Бомба // Боз — Вичкут. — Д. : СИЭМТ, 2014. — (Энсиклопедияи Миллии Тоҷик : [тахм. 25 ҷ.] /  сармуҳаррир Н. Амиршоҳӣ ; 2011—2021, ҷ. 3). — ISBN 978-99947-33-46-0.


|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️  Гузариш ба унсури Викидода  Вебгоҳҳои мавзӯъӣ | 
* Giant Bomb

 |
| Фарҳангҳо ва донишномаҳо | 
* Большая каталанская
* Большая каталанская
* Britannica (онлайн)

 |
| 

| Дар феҳристҳои китобшинохтӣ |
| --- |
| 
* BNF: 13319196m
* GND: 4338394-4
* J9U: 987007283107205171
* LCCN: sh85015477
* NDL: 00560486
* NKC: ph183329

 |

 |
Образцы рукоделия аборигенов
Бумеранг ва дигар силоҳои аборигенҳо
**Бумиёни Австралия, Австралиягиҳо-абориганҳо** — аҳолии аслии муқимии Австралия. Асосан дар ноҳияҳои дурдасти Шимолӣ, Шимоли Ғарбӣ ва Марказии Австралия зиндагӣ доранд. Забонҳои аборигенҳо (тақрибан 250 лаҳҷа) мутобиқи таҳқиқи лингвистӣ аз 12 оилаи як ирқ иборат буда, қисмати бештарини лаҳҷаҳо аз оилаи забони пама – нюнга мебошанд. Ҳафриёти археологӣ, ҳамчунин таҳқиқоти антропологӣ, этнографӣ ва лингвистӣ нишон додаанд, ки ҳамаи қабилаҳои австралиягиҳо – абориганҳо аз як нажоданд. Шумораи умумии аборигенҳо дар ибтидои садаи XXI тақрибан 410000 нафар буда, аксари онро қабилаҳои аррернте, пинтупи, валпири, кариера, нӣол – нӣол, йолнгу, какаду валмункан, йир – йоронт, курнай, арабана, вакка ташкил медиҳанд. Аввалҳо асоси динашон тотемизм ва шаклҳои гуногуни афсунгарӣ буд, вале тадриҷан эътиқодманди дини насронӣ (протестантҳо ва католикҳо) гардиданд.

Таърихи пайдоиш
---------------

Андешаҳо доир ба пайдо шудани насли одам дар ин қитъа гуногунанд, вале аксарияти олимон бар ин ақидаанд, ки аҷдоди австралиягиҳо – абориганҳо дар охири давраи палеолит аз қитъаи Осиё ба Австралия кӯчида муқимӣ шудаанд. Аз давраи ба мустамликаи европоиён табдил ёфтани Австралиягиҳо – Абориганҳо қисми аҳолии муқимӣ нобуд ва қисми дигараш ба минтақаҳои барои зиндагӣ номусоиди қитъа ронда шуданд, ки дар натиҷа шумораи аҳолӣ то 60 ҳазор нафар (1921) коҳиш ёфт. Аз охири садаи XIX нисбати австралиягиҳо – абориганҳо ҳукуматдорон сиёсати протексионизмро (таъсиси резерватсияҳо – маҳалҳои махсусе, ки аҳолии таҳҷойӣ маҷбуран муҳоҷир карда мешаванд ва ба онҳо мадади моддиву тиббӣ расонда мешавад) татбиқ намуданд ва то садаи XXI (аз ҳисоби таваллуд) шумораи аҳолӣ зиёд шуд. Аз соли 1967 австралиягиҳо – абориганҳо соҳиби ҳуқуқҳои гражданӣ гардиданд. Таъминоти анъанавии рӯзгузаронӣ (шикор, моҳидорӣ, гиёҳу мевағундорӣ ва кишоварзии дастӣ) қариб тамоман аз байн рафтааст. Аксарияти аҳолии Австралия аз ҳисоби давлат ва ё ягон навъи эҳсонкорӣ умр ба сар мебаранд. Қисми ками аҳолӣ дар шаҳрҳо сукунат дорад.

Адабиёт
-------

* Роуз Ф. Аборигены Австралии, М. 1981.

Эзоҳ
----

Сарчашма
--------

Боз — Вичкут. — Д. : СИЭМТ, 2014. — 676 с. — (Энсиклопедияи Миллии Тоҷик : [тахм. 25 ҷ.] /  сармуҳаррир Н. Амиршоҳӣ ; 2011—2021, ҷ. 3). — ISBN 978-99947-33-46-0.
**Хатои Lua: bad argument #2 to 'formatDate': invalid timestamp 'ноябр 2018'.**



**АЭРОШИФОӢ** (аз аэро… ва шифо – даво), яке аз усулҳои пешгирию табобати бемориҳо бо истифода аз ҳавои тоза. Моҳияти аэрошифоӣ аз дуру дароз истодан дар ҳавои кушод иборат аст. Ҳаво ретсепторҳои пӯст ва нӯги асаби луобпардаҳоро хунук карда, бо ҳамин ҳассосиятро зиёд менамояд, организмро обутоб медиҳад. Аэрошифоӣ барои пӯст низ муфид аст. Дар натиҷаи дар организм зиёд шудани миқдори оксиген хун серғизо гашта, нафасгирии пӯст беҳтар мешавад. Сайругашт дар ҳавои тоза ба вазъи рӯҳию равонии одам низ таъсири мусбат мерасонад. Аэрошифоӣ барои одамони гирифтори бемориҳои дил, шуш, меъда, пӯст муфид аст. Аэрошифоӣ дар мавриди бемориҳои шадиди роҳи нафас (ОРЗ), нақси шушу дил (дараҷаи III), хурӯҷи бемориҳои музмин ҷоиз нест.

Адабиёт
-------

* Аэрошифоӣ // Асос — Боз. — Д. : СИЭМТ, 2013. — (Энсиклопедияи Миллии Тоҷик : [тахм. 25 ҷ.] /  сармуҳаррир Н. Амиршоҳӣ ; 2011—2021, ҷ. 2). — ISBN 978-99947-33-52-4.
**Хатои Lua: bad argument #2 to 'formatDate': invalid timestamp 'ноябр 2018'.**



|  |
| --- |
| * д
* б
* в
 |

**АЭРОФИТҲÓ** (аз аэро... ва phyton – рустанӣ), рустаниҳое, ки аз ҳавои муҳит ғизо мегиранд. Ба аэрофитҳо баъзе рустаниҳои гулдори ҷангалзори намноки тропикӣ мансубанд. Аэрофитҳо дар шоху навдаи дигар дарахтон рӯйида, моддаҳои ғизоиро аз ҳаво мегиранд. Решаи аэрофитҳо фақат вазифаи устувор нигоҳ доштанро адо мекунад. Аз рустаниҳои бегул ба аэрофитҳо баъзе ушнаҳо, обсабз ва гулсангҳо, ки дар тана ва шохаи дарахтон (дар ҷойҳои тропикӣ ҳатто дар барг) дучор мешаванд, мансубанд. Гулсангу ушнаҳои аэрофитӣ дар вақтҳои хушксолӣ ба ҳолати анабиоз меафтанд.

Адабиёт
-------

* Асос — Боз. — Д. : СИЭМТ, 2013. — 664 с. — (Энсиклопедияи Миллии Тоҷик : [тахм. 25 ҷ.] /  сармуҳаррир Н. Амиршоҳӣ ; 2011—2021, ҷ. 2). — ISBN 978-99947-33-52-4.


|  |
| --- |
| * д
* б
* в
 |
**Гулистон**» (форсӣ: گلستان‎), **Кохи Гулистон** (форсӣ: کاخ گلستان‎) — боғ ва маҷмӯъае аз биноҳо дар маркази Теҳрон, осорхона. Дар замони ҳукумати Шоҳ Таҳмосби аввали Сафавӣ (1524—1576) бунёд гардида, дар асрҳои 18-19 тадриҷан бозсозӣ шудааст ва аз шоҳкорҳои меъморию ҳунарии даврони Қоҷориёни Эрон мебошад.

Гулистон, ки омезае аз сабки эронию ғарбист, шартан аз 7 қисмат таркиб ёфта, 20 биноро дар бар мегирад: осорхона, Толори алмосӣ ё булӯрӣ, толори Тахти Мармар, Хилватхонаи Каримхонӣ, Толори Оҷ, Толори Алмос, иморати Бодгир, Шамсулимора, Аксхона, Ҳавзхона, Нигорхона, Китобхонаи Кохи Гулистон ва ғайра. Дар осорхонаи Гулистон намунаи сафолкориҳо аз даврони мухталиф, осори ҳунарии аз сангу филиз), матову қолинҳои мунаққаш, созҳои мусиқӣ, либосҳои хонагию ҷашнӣ, пойафзор ва ҳар гуна лавозимот ба маърази тамошо гузошта шудаанд. Дар ин ҷо китобхонаи бузурге низ мавҷуд аст. Иморат (ё айвон)-и Тахти Мармар аз қадимтарин ва муҳимтарин бинои ин маҷмаа буда, санги бинои он дар даврони Сафавӣ гузошта шудааст. Дар манобеи таърихӣ он бо номи Девонхона ва Дорулҳукума ёд шудааст. Баъдан Қоҷориён (Оқомуҳаммадхон, Фатҳалишоҳ ва Носируддиншоҳ) дар бино тағйироту тазйиноти бисёре ворид намудаанд. Аз ҷумла ба фармони Фатҳалишоҳ соли 1806 тахте аз санги мармар сохта, дар айвони он насб карданд. Ин толор барои пазироиҳои расмӣ истифода мешуд ва соли 1925 маросими тоҷгузории Ризошоҳи Паҳлавӣ дар ин ҷо сурат гирифт. Толор бо наққошиҳо, гачу шишаву мармаркориҳо ва анвои кошию дарҳои кандакоришуда оро ёфтааст. Тахти аз мармари зарди Язд сохташуда, ки то имрӯз маҳфуз мондааст, аз намунаҳои беназири ҳунари меъмории Эрон аст. Шамсулимора ҷолибтарин иморати кох мебошад. Он айвони дорои ду бурҷи мунаққаш буда, дар пеши онҳо ҳавз низ мавҷуд аст. Айвон соли 1867 сохта шудааст ва намунаи нодири омезиши меъмории шарқу ғарб мебошад. Носируддиншоҳ аз Аврупо ғояи сохтани нигорхона ва осорхонаи навъи аврупоиро овард. Соли 1970 дар Гулистон ду нигорхона кушода шуданд: дар Ҳавзхона мусаввараҳои (асосан портретҳои) рассомони аврупоиро, ки Насируддиншоҳ ва пешгузаштагони ӯ харида буданд ва дар нигорхона корҳои рассомони эрониро гузошта буданд. Дар асри 20 коллексияи нигорхона байни дигар осорхонаҳои Теҳрон тақсим карда шуд, вале ҳоло ҳам дар он мусаввараҳои рассомони давраи қоҷорро дидан мумкин аст.
Соли 2013 муҷтамеи Гулистон ба феҳристи Мероси умумиҷаҳонии ЮНЕСКО дохил карда шуд.

Эзоҳ
----

1. 1 2   — 2017.
2. 1 2  archINFORM (нем.) — 1994.

Адабиёт
-------

* Гулистон // Вичлас — Гӯянда. — Д. : СИЭМТ, 2015. — (Энсиклопедияи Миллии Тоҷик : [тахм. 25 ҷ.] /  сармуҳаррир Н. Амиршоҳӣ ; 2011—2021, ҷ. 4). — ISBN 978-99947-33-77-4.
**Протромбин**, сафедаи плазмаи хун. Зери таъсири Протромбин сафедаи дар хун ҳалшуда – фибриноген ба лахтаи фибрин табдил меёбад, ки рагҳоро мебандад. Протромбин мисли диг. омилҳои лахтабандии хун (VII, IX, X) зери таъсири витамини К дар ҷигар ҳосил мешавад. Дар таркиби хун коҳиш ёфтани омилҳои мазкур боиси хуншорӣ мегардад. Сабаби коҳиши омилҳо асосан бемориҳои вазнини ҷигар, дар организм нарасидани витамини К ё ихтилоли ҷаббиши он дар рӯда, заҳролудӣ аз антикоагулянтҳо (дикумарин, пелентан, синкумар, фенилин ва ғайра) мебошанд. Бо мақсади пешгирӣ ва табобати хуншории марбут ба Протромбин ба мушак ё вена викасол (доруи дар об ҳалшавандаи витамини К) мефиристанд, баъзан хуни тозаи донорӣ мегузаронанд.

Эзоҳ
----

1. ↑  Энскилопедияи Донишгоҳи Давлтатии Тиббии Тоҷикистон
**Усуфхуҷа Султонов** (15.03.1950, ч.Хайдар Усмонови ноҳияи Ғафуров), физик, доктори илми техникӣ (1993), профессор (1994). Аълочии маорифи ҶТ (1992).

Зиндагинома
-----------

Усуфхуҷа Султонов ДДОЛ ба номи С.М.Кировро хатм кардааст (1971). Омузгори физика ва кори мактаби №32-и ноҳияи Колхозобод (1970-71), сарлаборанти кафедраи физикаи умумии ДДОЛ (1971-75), хидмат дар сафи Артиши Шурави (1972-73), муҳаққиқ-коромуз (1975-76), аспиранти ПФТ ба номи А.Ф.Иоффеи ш.Ленинград (1976-79), муаллим (1979-82), дотсент, мудири кафедраи физикаи умуми (1982-92, 1993-94), ходими калони илмӣ (1993-94), профессор, мудири кафедраи физикаи умуми (1994-99), профессор, декани факултаи физикаю математика (1999-2000), профессори кафедраи физикаи умуми ва ҷисмҳоиои сахти факултаи физикаю техникаи ДДОЛ-ДДХ (аз с.2001), хамзамон ҷонишини директор оид ба корҳои таълиму тарбияи Коллечи кухи-металлургии ш.Чкалов (2003-05), профессори кафедраи умумиилмӣи Донишкадаи кухи-металлургии Тоҷикистон дар ш.Чкалов(аз с.2006). Муаллифи зиёда аз 70 мақола, як монография, се китоби дарси ва дастурҳои таълими-методи мебошад.

Осори илмӣ
----------

* Кинетика и микромеханика разрушения твердых тел. - Худжанд: Ношир, 2001;
* Механика (рахнамои таълим). - Хуҷанд: Нури маърифат, 2002;
* Физикаи молекулави. - Хуҷанд: Нури маърифат, 2002;
* Механика ва физикаи молекула. - Чкалов, 2007.

Сарчашма
--------

1. ↑

Пайвандҳои беруна
-----------------

* Донишгоҳи давлатии Хуҷанд ба номи академик Бобоҷон Ғафуров
**Хатмӣ** (лот. Lavatera cashemiriana), **хитмӣ**, **хайрии сурх** — рустании бисёрсолаест аз оилаи тугмачагулҳо.

Тавсифоти гиёҳшинохтӣ
---------------------

Баландиаш 25 − 110 см мешавад. Пояаш — яктои ростистода ва нӯгҳояш камтар овезон мебошад. Баргҳояш — паҳанаки барг 3 — 15 см дар дарозӣ ва аз 3 — 5 кунҷ иборат буда, аз рӯи шаклаш камтар барги ангурро ба хотир меорад. Гулҳояш — ранги бунафшаранг ё сурхи баланд доранд. Хӯшагулаш — ғиҷилшакл мебошад. Мевааш — аз 20-25 доначаҳои майда иборат буда, камтар ноҳамвор мебошанд. Тухмаш — муғчашакл буда, диаметрашон 0,3 — 0,35 мм мебошад ва рангашон маллаи торик буда, моҳҳои август сентябр пухта мерасанд.

Густариш
--------

Хатмии худруй дар Эрон, Афғонистон, кишварҳои пасошӯравӣ ва ғайра маъмул аст. Дар Тоҷикистон хатмӣ асосан дар ҷангалзори паҳнбарг, настаранзор ва юғанзори қаторкӯҳҳои Ҳисору Дарвоз, ҷануб ва шарқи ҷумҳурӣ (1450—2400 м аз сатҳи баҳр) мерӯяд. Дар шароити табиии Тоҷикистон хатмӣ моҳҳои июн — июл гул мекунад ва моҳи август тухм мебандад.

Корбурдҳо
---------

Аз пояи хатмӣ нахи дурушт мегиранд ва аз он асосан арғамчину ресмони дурушт тайёр мекунанд. Хатмӣ ро пеш барои ранг кардани матоъ низ истифода мебурданд. Тухми хатмӣ 11 — 45 % равған ва баргаш 112—206 мг% витамини С дорад.

Хосиятҳои шифоӣ
---------------

Хусусиятҳои доруии хатмӣ, гули хайрӣ ва ғармаш қариб якхелаанд. Абӯалии Сино бо барг ва ҷӯшоби бехи хатмӣ «сӯзиш»-и пешобдону рӯда ба омоси рӯдаи ғафсро табобат мекардааст. Тухми хатмӣ хусусияти балғаму исҳоловарӣ дорад, инчунии сулфа ва хунпартоиро барҳам медиҳад. Ибни Сино аз хатмӣ марҳам тайёр карда, ба омос ва думбал (пучак) мебастааст.

Эзоҳ
----

1. ↑  Об условности указания класса двудольных в качестве вышестоящего таксона для описываемой в данной статье группы растений см. раздел «Системы APG» статьи «Двудольные».
2. ↑  С. Юсуфӣ, А. Раҷабзод, С. Ҷабборова. Луғати наботот (Русӣ-Тоҷикӣ-Лотинӣ) — Д. 2018. СИЭМТ. — С. 91. —112 саҳ. — ISBN 978-99947-33-94-1.

Адабиёт
-------

* Сатторов Ҷ.С. Растаниҳои доруворӣ. Курси мухтасари лексия аз фанни «Растаниҳои доруворӣ». — Д. 2007
* Энциклопедияи Советии Тоҷик : [дар 8 ҷ.] / сармуҳаррир  А. С. Сайфуллоев. — Д. : СИЭСТ, 1978—1988.
**Мақбараи Махдуми Аъзам** - ёдгории меъмории асри XVI дар ноҳияи Ҳисор.

Мадраса қадимтарин илҳоқияи марбути ансамбли меъмории буда, дар масофаи садметри ҷануби Мадрасаи Кӯҳна дар ду давра болои қабри Сайид Аҳмад Ҷалолиддин Косонӣ (аз пешвоёни бидъати дарвешони нақшбандия) бино ёфтааст.
Сараввал мақбара аз ду қисм – зиёратхона ва гӯрхонаи хурдандоза таркиб ёфта буд. Даромадгоҳи асосӣ пештоқдор буда. Аз ҷануб ба зиёратхона роҳ дорад, ки он аз гӯрхона ҳам мегузарад.
Толори мураббаи гунбазии зиёратхона аз ҳисоби чаҳор тоқи васеъ тавсеа ёфтааст. Гӯрхона аз ғарбу шарқ ба зиёратхона даромадгоҳҳо дорад. Гунбази гӯрхона ба шарафаҳои бодбонӣ, ки байнашон тоқҳо доранд, такя дорад. Ҳошияҳои барҷаста шарафаҳо ва тоқҳоро мавзунӣ бахшидаанд, ки чунин услуб дар дигар меъмориҳои Осиёи Миёна мушоҳида намешавад. Баъдтар (худи ҳамон аср) аз ғарб боз ян гӯрхонаи гунбаздори дигаре бо ҳамин шаклу андозаи зиёратхона сохта шуд, вале генбазаш ба равоқҳои ҳашттарка такя надошта, чун зиратхона ба ҷуфтпулҳои равоқии гӯрхона такя мекунад, ин тарзи ҷадид дар меъмории асрҳои 15 – 16 ривоҷ гирифта буд. Чунин усул имкон медод, ки қутри гунбазҳо хурд ва маркази вазнинии бино кам гардад.
Мақбара сохти умумии марғубу дилрабо дорад, ки аз намунаи нодири ёдгориҳои меъмории Осиёи Миёна ба шумор меравад. Мақбара дар солҳои 80–и асри ХХ таъмир ва тармим 
шудааст. ҳамчун ёдгории меъморӣ дар муҳофнзати давлат аст.

Адабиёт
-------

* Муқимов Р.Сабзов У. Архитектурные памятники Гиссарской долины. - Душанбе,2014.

Пайнавиштҳо
-----------

1. ↑  Донишномаи Ҳисор -Душанбе: "Ирфон", 2015, - с. 349
Ин вожа дигар маъноҳо низ дорад, Мақомот (мазмунҳо)-ро бубинед.
**Мақоми иҷроияи марказии ҳокимияти давлатӣ** — мақоме, ки дар асоси ваколати ба он вогузорнамудаи Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон ё Ҳукумати Ҷумҳурии Тоҷикистон функсияҳои таҳияву татбиқи сиёсати давлатӣ дар соҳаи муқарраргардидаи фаъолият ва дигар функсияҳои иҷроияро мутобиқи санадҳои меъёрии ҳуқуқии Ҷумҳурии Тоҷикистон амалӣ менамояд.

Эзоҳ
----

1. ↑  Қонуни Ҷумҳурии Тоҷикистон «Дар бораи низоми мақомоти идоракунии давлатии Ҷумҳурии Тоҷикистон».  mmk.tj. 20 феврали 2018 санҷида шуд. Баргирифта аз сарчашмаи аввал 24 феврали 2018.