recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
Бинои парлумони Тоҷикистон дар соли 1999
Раъйпурсии умумихалқӣ оид ба ворид намудани тағйиру иловаҳо ба Конститутсияи Ҷумҳурии Тоҷикистон 26 сентябри соли 1999 баргузор гардид, ки дар таърихи Тоҷикистони соҳибистиқлол дуюмин раъйпурсии умумихалқӣ гардид. Яке аз тағйироти асосӣ ба Конститутсия аз 5 то 7 сол (вале танҳо як мӯҳлат) зиёд кардани мӯҳлати ваколатҳои президенти ҷумҳурӣ, таъсиси парлумони дупалатагӣ, инчунин иҷозат барои бақайдгирии ҳизбҳои сиёсии динӣ , кафолати озодии баён ва дин буд.  .

Қарор карда шуда буд, ки ҳамапурсӣ дар нимаи аввали соли 1998 баргузор шавад, аммо дар соли 1998 бо сабабҳои мухталиф раъйпурсӣ ба муддати номуайян мавқуф гузошта шуд. Пас аз як баҳси тӯлонии ҳукумат ва мухолифин 30 июни соли 1999 порлумони Тоҷикистон (он вақт якпалатагӣ) ниҳоят санаи баргузории раъйпурсӣ - 26 сентябри соли 1999-ро тасдиқ кард. Дар айни замон дар ҷумҳурӣ Конститутсия мавҷуд буд, ки дар давраи авҷи ҷанги шаҳрвандӣ дар соли 1994 тавассути раъйпурсии умумихалқӣ қабул шуда буд.

Раъйпурсӣ маҳз дар рӯзи таъиншуда, 26 сентябр баргузор шуд. Участкаҳои интихоботӣ барои интихобкунандагон аз соати 6 то 20 кушода буданд  .

Натиҷаҳо
--------

Тибқи иттилои расмӣ, дар интихобот 92,53% - ду миллиону 591 ҳазору 905 нафар (ду миллиону 800 ҳазору 947 нафар шаҳрвандони кишвар соҳиби ҳуқуқи овоздиҳӣ буданд) ширкат намуда овоз доданд. То замони баргузории раъйпурсӣ бештари паноҳандагоне, ки дар замони ҷанги шаҳрвандӣ кишварро тарк карда буданд, ба бозгашт ба кишвар шурӯъ карданд. Ҳамчунин, тибқи иттилои расмӣ, 75,31 дарсади шаҳрвандони Тоҷикистон ба ҷонибдорӣ аз ислоҳот ба Қонуни Асосии ҷумҳурӣ ва 24,69 дарсади раъйдиҳандагон мухолиф овоз додаанд. Шумораи хеле ками бюллетенҳо беэътибор дониста шуданд    .

| Интихоб | Овоз додан |  % |
| --- | --- | --- |
| Тарафдор | 1 860 804 | 75.31 |
| Зид | 609 787 | 24.69 |
| Овозҳои беэътибор | 121 314 | 0,01 |
| **Ҳамагӣ** | **2 591 905** | **100** |

Пас аз раъйпурсӣ дар Тоҷикистон Маҷлиси Олии Ҷумҳурии Тоҷикистон иборат аз Палатаи намояндагон (поён) ва Шӯрои миллӣ (боло) таъсис ёфт, мӯҳлати ваколати Президенти Тоҷикистон пас аз интихоботи президентии 6 ноябри соли 1999 ҳафт сол шуд. вале бо як давраи мӯлат. Ҳизби наҳзати исломии исломии мухолифи Тоҷикистон расман сабти ном шуд ва ҳаққи ширкат дар интихоботи навбатии порлумонии соли 2000-ро гирифт, барои сабти номи созмонҳои динӣ шароит фароҳам оварда шуд, тибқи қонун озодии баён ва гирдиҳамоӣ ҳифз шудааст.

Пайвандҳо
---------

* Маҷлиси Олии Ҷумҳурии Тоҷикистон Бойгонӣ шудааст 1 августи 2021  сол.

| ⚙️ Парчами Тоҷикистон Интихобот ва ҳамапурсиҳо дар Тоҷикистон |
| --- |
| Интихоботи президентӣ | 
* 1990
* 1991
* 1994
* 1999
* 2006
* 2013
* 2020

 |
| Интихоботи порлумонӣ | 
* 1990
* 1995
* 2000
* 2005
* 2010
* 2015
* 2020

 |
| Ҳамапурсиҳо | 
* 1991
* 1994
* 1999
* 2003
* 2016

 |

Эзоҳ
----

1. 1 2 3  Tadschikistan, 26. September 1999 : Verfassungsreform(олмонӣ)(пайванди дастнорас — *таърих*).  sudd.ch. 3 октябри 2019 санҷида шуд. Баргирифта аз сарчашмаи аввал 25 октябри 2020.
2. ↑  Nohlen et al. p465
3. ↑  Dieter Nohlen, Florian Grotz & Christof Hartmann (2001) *Elections in Asia: A data handbook, Volume I*, p462 ISBN 0-19-924958-X
**Мирзомурод Виқории Самарқандӣ** (форсӣ: وقاری سمرقندی‎) — шоири тоҷик (охири асри 16 — ибтидои асри 17).

Мувофиқи маълумоти «Тазкирату-ш-шуаро»-и Мутрибии Самарқандӣ, Виқории Самарқандӣ шахсе буд аз улуми мадрасаӣ, улуми адаб ва илми сиёқ — қиёфашиносӣ, чеҳрашиносӣ воқиф. Дар давлат девонбегӣ буд ва шеър ҳам мегуфтааст. Ин байт аз ӯст:

> Шуд аз чоки гиребон зоҳир, эй гул, доғи пинҳонам,   
> 
> Зиёни ҳол бошад баъд аз ин чоки гиребонам. 
> 
>

Эзоҳ
----

Адабиёт
-------

* Виқории Самарқандӣ // Боз — Вичкут. — Д. : СИЭМТ, 2014. — (Энсиклопедияи Миллии Тоҷик : [тахм. 25 ҷ.] /  сармуҳаррир Н. Амиршоҳӣ ; 2011—2021, ҷ. 3). — ISBN 978-99947-33-46-0.
**Владилен Владимирович Волков** (таваллуд 7 июли 1939, Иркутск, РСФСР, СССР) — арбоби давлатӣ ва сиёсии Русия. Сарвари Ҷумҳурии Олтой аз 30 январи соли 1997 то 13 январи соли 1998 (Сарвари ҷумҳурӣ ба ҳайси раиси Маҷлиси давлатӣ – Эл Курултайи Ҷумҳурии Олтой аз 30 январ то 30 августи 1997).

Соли 1993 вакили Маҷлиси давлатии Ҷумҳурии Олтой интихоб шуд. Аз феврали соли 1994 то январи соли 1997 - муовини аввали раиси Маҷлиси давлатии Ҷумҳурии Олтой. Аз моҳи январи соли 1997 раиси Маҷлиси давлатӣ ба унвони раиси ҷумҳурии Олтой интихоб шудааст. Аз феврали соли 1997 - узви Шӯрои Федератсия, раиси Зеркумита оид ба илм, фарҳанг, маориф, тандурустӣ ва экология. Аз январи соли 1997 то феврали соли 1998 Сарвари Ҷумҳурии Олтой. Аз августи соли 1997 то феврали соли 1998 Раиси Ҳукумати Ҷумҳурии Олтой.

Аз соли 2006 то соли 2016 сардори Раёсати Палатаи шаҳрвандӣ дар қаламрави Олтой.

Эзоҳ
----
**Владимир Андреевич Храбрий** (русӣ: Влади́мир Андре́евич Хра́брый; 15 июли 1353 — 14 майи 1410) — ходими давлатӣ ва лашкаркаши рус, князи Серпухов.

Зиндагинома
-----------

Писарамак ва ҳамсафи Дмитрий Донской. Соли 1368 дар ҷанг бо Литва ширкат варзида, музофоти Ржевро забт намуд. Соли 1370 ҳангоми ҳуҷуми литвониҳо ба Маскав Владимир Храбрий ҳамроҳи дигар ҳамсафонаш музофоти Перемишлро муҳосира кард, ки ин князи бузурги Литва Олгердро ба гуфтушунид ва муоҳидаи сулҳ водор намуд. Владимир Храбрий соли 1368 ва 1373 ба князии Новгород барои рафъи ҳуҷуми литвониҳо мадад расонд. Ӯ соли 1376 дар ҷанг бо Литва дубора Ржевро муҳосира карда, дертар соли 1379 музофотҳои Трубчевск ва Стародубро ишғол намуд. Владимир Храбрий соли 1380 дар муҳорибаи Куликово ба полки камингоҳӣ сарварӣ намуда, бо ҳамлаи ногаҳонияш лашкари муғулҳоро ба ақибнишинӣ водор кард. Соли 1382 ҳангоми ҳамлаи Тухтамишхон ба Маскав бо лашкараш аз Волокаламск ба урдуи муғулҳо зарба зада, онҳоро ба ақибнишинӣ ва тарки Маскав водор сохт. Владимир Храбрий соли 1385 Дмитрий Донскойро барои муттаҳидсозии қаламрави Рус дар муҳориба бо Олег Рязанский ёрӣ намуда, соли 1399 дар ҷанги Новгород ширкат варзид. Соли 1395 дар мудофиаи Маскав ҳангоми юриши амир Темур набардҳои мудофиавӣ ороста, соли 1408 пойтахти мамлакатро аз юриши хони муғул Едигей ҳимоя кардааст. Владимир Храбрий ҳамчун лашкаркаш барои хидматҳои шоистааш сазовори унвони Храбрий (Ҷасур) гардида, барои пешгирии ҳамлаи сарлашкарони муғул ва ҳимояву муттаҳидсозии қаламрави давлати Рус корнамоиҳои беназир кардааст.

Эзоҳ
----

Адабиёт
-------

* Каргалов В. Владимир Храбрий Полководцы X—XVI в. М. 1989.

Сарчашма
--------

* Владимир Андреевич Храбрий / Б. Абдураҳмонов // Вичлас — Гӯянда. — Д. : СИЭМТ, 2015. — (Энсиклопедияи Миллии Тоҷик : [тахм. 25 ҷ.] /  сармуҳаррир Н. Амиршоҳӣ ; 2011—2021, ҷ. 4). — ISBN 978-99947-33-77-4.
**Виҷдони Лоҳурӣ** (форсӣ: وجدان لاهوری‎; **Мир Маъсум писари Муҳаммадзамон Росихи Сарҳиндӣ**, ? — 1747, Лоҳур) — шоири форсизабони Ҳиндустон.

Зиндагинома
-----------

Дар шаҳрҳои Деҳлӣ ва Лоҳур назди шоирони маъруфи замонаш Росих, Офарини Лоҳурӣ, Абдулҳакими Ҳоким машқи шеър карда, дар даргоҳи Хоҷа Сангин мухотаб ба Ғуломмуҳиддин, ҳокими Лоҳур ба дарёфти мададхарҷи дархури ҳолаш сарфароз гашта буд. Дар Лоҳур бо шоирон Нурулайни Воқиф, Зайнулобидини Отир ва Абдулҳакими Ҳоким мушоира ва баҳс дар тарзи ғазалгӯӣ мекард.

Эҷодиёт
-------

Муаллифи «Мардуми дида» аз девони Виҷдони Лоҳурӣ (иборат аз 20 ҳазор байт) хабар додааст, вале то имрӯз (2015) ин девон дастраси муҳаққиқон нагардидааст. Намунаҳои ашъори Виҷдони Лоҳурӣ ба тавассути тазкираҳо то замони мо расидаанд. Нигоштаҳояш устодонаанд ва дорои маъниҳои ғариб мебошанд. Абёти зерин намунае аз ашъори ӯянд:

> Диле биёру ба майхона ошиқона даро,  
> 
> Бигӯ, ки шишафурӯшам, ба ин баҳона даро.
> 
> 

> Чаро аз майпарастӣ боз дорам дар чаман худро,  
> 
> Кунам шармандаи абру гулу сарву суман худро?!
> 
> 

> Нақшбасти ин саро дар чашми ҳақбин ҳасту нест,  
> 
> Хонаи оинаро монад, ки рангин ҳасту нест.  
> 
> Дастгоҳ он ҷост, к-он ҷо во бувад дасти карам  
> 
> В-арна моли мумсикон чун мурғи зарин ҳасту нест.  
> 
> Ман ба ёди ишрати нанвишта дар толеъ хушам,  
> 
> Мекашам ҷоме, ки ҳамчун нуни танвин ҳасту нест.
> 
>

Эзоҳ
----

Адабиёт
-------

* عبد الحکیم حاکم. تذکرۀ مرد م د یده. لاهو ر، 1961هـ.ق.؛
* دانشنامۀ ادب فارسی. اد ب فارسی در شبه قاره (هند، پاکستان، بنگلدیش). جلد چهارم، بخش سوم، تهران، 1380هـ. ش.

Сарчашма
--------

* Виҷдони Лоҳурӣ / Ш. Муҳаммадиев // Вичлас — Гӯянда. — Д. : СИЭМТ, 2015. — (Энсиклопедияи Миллии Тоҷик : [тахм. 25 ҷ.] /  сармуҳаррир Н. Амиршоҳӣ ; 2011—2021, ҷ. 4). — ISBN 978-99947-33-77-4.
**Владимир Абулҳаев** (*Абулҳаев Владимир Ҷалолович*; тав. 12 августи 1948, Панҷакент) — кимиёдон, доктори илмҳои химия (1996), профессор (2008), академики Академияи Нию-Ёорк (1977).

Зиндагинома
-----------

Хатмкардаи Донишкадаи политехникии Киев (1972). Фаъолияти кориаш соли 1973 дар Сарредаксияи илмии ЭСТ оғоз гардидааст. Муҳандиси Институти сохтмони зилзилабардор ва сейсмологияи АИ ҶШС Тоҷикистон (1973 – 1974). Аз соли 1974 дар Институти химияи АИ Ҷумҳурии Тоҷикистон фаъолият дошта, аз ходими хурди илмӣ то ба дараҷаи муовини директор оид ба илм расидааст. Дар Донишгоҳи техникии Тоҷикистон низ ба донишҷӯён дарс мегӯяд. Перомуни технологияи истеҳсолоти металлургӣ, синтези пайвастҳои нави дорои хосиятҳои нимноқилӣ ва магнитӣ, назарияи ҷараёнҳои гидрометаллургӣ, металлҳои ранга тадқиқот анҷом додааст. Муаллифи 180 асари илмӣ ва 10 ихтироъ мебошад. Таҳти роҳбарии ӯ 5 нафар рисолаи номзадӣ дифоъ намудаанд.

Осор
----

* Методические указания к выполнению лабораторных работ по курсу «Металлургия цветных металлов», Д. 2002;
* Рентгенофазовый анализ. Лабораторный практикум, Д. 2006;
* Лабораторный практикум по курсу «Теория гидрометаллургических процессов», Д. 2006.

Эзоҳ
----

Сарчашма
--------

* А — Асос. — Д. : СИЭМТ, 2011. — 608 с. — (Энсиклопедияи Миллии Тоҷик : [тахм. 25 ҷ.] /  сармуҳаррир А. Қурбонов ; 2011—2021, ҷ. 1). — ISBN 978-99947-33-45-3.
**Мирзо Аҳмади Виқори Шерозӣ** (форсӣ: احمد وقار‎; 1816/17, Шероз – 1880/81, ҳамон ҷо) — хаттот ва хушнависи эронӣ.

Зиндагинома
-----------

Таҳсилоти ибтидоиро дар Шероз шурӯъ намуда, дар улуми адабӣ ва ҳикмат машҳур шуд. Дар ҳунари шеър даст ва дар иншо маҳорат дошт. Пас аз марги падар бо бародари кӯчаки худ Мирзо Муҳаммадҳаким ба Ҳиндустон рафт ва як сол дар Бомбай таваққуф намуда, дар ҳамон ҷо «Маснавии маънавӣ»-и Мавлоно Ҷалолуддини Балхиро бо хатти зебо китобат ва чоп кард. Вақте ки Аҳмади Виқор дар Бомбай буд, ҳокими Форс Фирӯз Мирзо Нусратуддавла ӯро ба Эрон бозхонд. Виқор дар Шероз ба хидмати ҳоким буд. Соли 1857/58 ба Теҳрон омад ва ба дарбори Носируддиншоҳ роҳ ёфта, мавриди таваҷҷуҳи ӯ гардид ва пас аз андак таваққуф бо иззату эҳтиром ба Шероз бозгашт. Соли 1290 аз роҳи Бӯшаҳр ба зиёрати ҷойҳои муқаддас рафт. Пас аз як сол аз роҳи Кирмоншоҳ ба Шероз бозгашт ва дар ҳамон ҷо даргузашт.

Аҳмади Виқор ҷуз настаълиқ хатҳои насх, риқоъ ва шикастаи настаълиқро устодона менавишт. Бахусус дар хатти насх ба шеваи Мирзо Аҳмади Назирӣ дар асри худ беназир буд. Ӯ дар анвои мухталифи хат осори зиёде боқӣ гузоштааст. Аз хатти настаълиқи вай тарҷумаи форсии чанд Қуръон, аз ҷумла Қуръоне, ки соли 1864/65 бо хатти зебо китобат шудааст ва дар китобхонаи Маҷлиси Шӯрои Миллии Эрон (дар Теҳрон) маҳфуз мебошад, боқӣ мондааст.

Эзоҳ
----

Адабиёт
-------

* مهدی بيانی. احوال و اثار خوشنويسان. تهران، ۱۳۴۵

Сарчашма
--------

* Виқори Шерозӣ / М. Муллоаҳмадов // Боз — Вичкут. — Д. : СИЭМТ, 2014. — (Энсиклопедияи Миллии Тоҷик : [тахм. 25 ҷ.] /  сармуҳаррир Н. Амиршоҳӣ ; 2011—2021, ҷ. 3). — ISBN 978-99947-33-46-0.
**Бофта** (*Textus*) — маҷмӯи ҳуҷайраҳое, ки пайдоиш ва сохтори ба якдигар монанд дошта, вазифаи якхеларо иҷро мекунанд.

Сохт
----

Сохт ва ҷойгирии бофтаҳоро гистология меомӯзад. Бофта эпителиявӣ, пайвандӣ, мушакӣ ва асабӣ мешавад. Вазифаи бофтаи эпителиявӣ муҳофизат, ихроҷ ва ҷаббиши моддаҳо аст. Ба бофтаҳои пайвандӣ хун, лимфа, бофтаҳои тӯрмонанд, ковок, зич, тағоякӣ ва устухонӣ мансубанд. Бофтаҳои тӯрмонанд узвҳои махсуси муҳофизатӣ ва хунофар (сипурз, лимфағуддаҳо, мағзи устухон)-ро ташкил мекунанд. Бофтаҳои пайвандии ковок аз ҳуҷайраю нахҳои гуногун ва моддаи байни ҳуҷайраҳо иборат буда, насҷи зери пӯст ва қабатҳои ковоки байни узвҳоро ба вуҷуд меоранд. Рагу пайҳо аз бофтаҳои пайвандии зич таркиб ёфтаанд. Бофтаҳои пайвандии тағоякӣ, ки аз ҳуҷайраҳои калон иборатанд, ба пайдоиши бандҳо, қабурға, бинӣ, гӯш ва диг. узвҳо замина мегузоранд. Бофтаҳои пайвандии устухонӣ вазифаи такягоҳро иҷро мекунанд. Бофтаҳои мушакӣ ду навъ – суфта ва кӯндаланграх мешаванд. Мушакҳои суфта аз ҳуҷайраҳои дарози дукшакл иборат буда, ҳаракати узвҳои дохилиро таъмин месозанд. Мушакҳои кӯндаланграх аз торҳои мушакӣ (мушакҳои скелетӣ) ё ҳуҷайраҳо (мушаки дил) иборатанд; онҳо қобилияти тез кашиш хӯрданро доранд. Бофтаҳои асабӣ аз ҳуҷайраҳои асаб (нейронҳо) ва ёрирасон иборат буда, барои дарк, таҳлил ва ҷавоби ангезиши аз муҳит ё аз узвҳо омада мусоидат мекунанд. Ангезиш тавассути ретсепторҳо қабул шуда, ба импулсҳои асаб мубадал мегардад ва ба воситаи торҳои асаб ба системаи асаби марказӣ мегузарад. Дар ин ҷо импулсҳои ҷавобӣ ташаккул ёфта, ба воситаи дигар торҳои асаб ба узвҳо мераванд.

Нигаред
-------

* Ҳуҷайра

Эзоҳ
----

Адабиёт
-------

* Гаврилов Л. Ф. Татаринов В. Г.'' Анатомия: Учебник. — 2-е изд. перераб. и доп. — М.: Медицина, 1986. — 368 с

Сарчашма
--------

* Энсиклопедияи мухтасари тиб (Иборат аз 5 ҷилд). – Душанбе, 2011. – Ҷ.1. – 504 с.
**Гули кавкаб**, **картошкагул** (лот. Dahlia variabilis) — номи гунае аз сардаи кавкаб.

Тавсифоти гиёҳшинохтӣ
---------------------

Лундареша, соқаи дарунхолӣ, баргҳои сабз ё сурхи бӯртоб, хӯшагули сабадаки гулбаргҳояш арғавонӣ, зард, сафед, сурх, бунафш дорад. Гулбаргҳои баъзе анвои гули кавкаб нақшин мебошанд. Ватани гули кавкаб кӯҳсори Мексика, Перу ва Чили аст. Ҳиндуҳо онро ба хотири ғизобоб будани бехаш мепарваранд. Ба Аврупо 400 сол муқаддам бурда шудааст. Гули кавкаб беш аз 12 ҳазор навъи боғӣ дорад. Дар Боғи марказии ботаникии Тоҷикистон анвои зиёди он («Ага», «Алва», «Дорис», «Апогей», «Белая астра», «Вечный огонь», «Кристалл» ва ғ.)-ро парвариш мекунанд. Вобаста ба шакли хӯшагул гули кавкаб патдор, кампат ва бепат мешавад. Аз қаламча, бехмева ва тухм зиёд мекунанд. Дар замини ҳосилхез (тирамоҳ ба умқи 35-40 см шудгор кардан лозим) хуб нашъунамо меёбад. Дар Тоҷикистон лундаҳои гули кавкабро моҳи феврал ба тубак ва моҳи апрел ба замин мешинонанд. Масофаи байни ҳар бех гул бояд 75-100 см бошад. Рӯшноӣ ва гармиро меписандад. Бехи онро то фаро расидани сармои аввал кофта гирифта, дар ҷойҳои хушку торик (дар ҳарорати 10°С) қатор чида нигоҳ медоранд. Бо мақсади пешгирии бемории саратони рустанӣ бехи гули кавкабро баъди ҷамъоварӣ дар маҳлули даҳани фаранг (100 г ба 10 л об) 5 дақиқа тар карда мондан лозим аст. Барои аз касалиҳои фузариоз ва склеропитоз эмин доштан, пеш аз шинондани гули кавкаб ба замин хокаи ангишт, ба ниҳолҳо хокистар мепошанд.

Корбурдҳои пизишкӣ
------------------

Гули кавкаб хосияти табобатӣ низ дорад. Барги он барои офтобсӯхтагӣ давои хуб аст. Бо ин мақсад барги гули кавкабро шуста ба ҷои осебрасида мегузоранд ва бо дока мебанданд. Барги гули кавкаб барои дафъи обила низ муфид аст.

Зараррасонҳо
------------

Ба гулу барги гули кавкаб тортанаккана, кирминаи гамбускҳо, нематода, ширинча ва дигар ҳашарот зарар мерасонад.

Эзоҳ
----

Адабиёт
-------

* Вичлас — Гӯянда. — Д. : СИЭМТ, 2015. — 660 с. — (Энсиклопедияи Миллии Тоҷик : [тахм. 25 ҷ.] /  сармуҳаррир Н. Амиршоҳӣ ; 2011—2021, ҷ. 4). — ISBN 978-99947-33-77-4.

* Вакуленко В. В. Справочник цветовода. М. 1996;
* Дороганов О. Георгины — секреты успеха//Цветоводство, № 4. 2001;
* Энциклопедия декоративных садовых растений. М. 2003.
«**Гули раъно**» (форсӣ: گل رعنا‎) — тазкираи адиби форсизабони Ҳиндустон Шафиқи Аврангободӣ.

Соли 1768 таълифаш ба анҷом расидааст. Аз муқаддима ва ду фасл иборат аст. Дар фасли якум аз шоирони мусулмони форсигӯй бо овардани намунаҳои осорашон сухан меравад. Дар фасли дуввум шарҳи ҳол ва намунаҳои осори шоирони ҳинду оварда шудаанд. Номи шоирон ба тартиби алифбои форсӣ омадааст. Дастнависҳои «Гули раъно» дар китобхонаҳои Ҳиндустон ва Покистон (Бонкипур, Девони Ҳинд, Осафия, Донишгоҳи Лоҳури Панҷоб) маҳфузанд. Фасли дуввуми ин асар дар Ҳайдарободи Дакан ба табъ расидааст.

Эзоҳ
----

Адабиёт
-------

* Гули раъно // Вичлас — Гӯянда. — Д. : СИЭМТ, 2015. — (Энсиклопедияи Миллии Тоҷик : [тахм. 25 ҷ.] /  сармуҳаррир Н. Амиршоҳӣ ; 2011—2021, ҷ. 4). — ISBN 978-99947-33-77-4.

* نقوی سید علیرضا تذکره نویسئ ،فارسی در هند و پاکستان. تهران 1343 ش.؛
* دانشنامه ادب فارسی. ادب فارسی در شبه قاره (هند پاکستان و بنگلدش). جلد چهارم، بخش سوم. تهران، 1380 ش.ر
**Нормат Аҳмадалиев** (тав. 10.10.1935, Душанбе) — зоотехник, доктори илмҳои кишоварзӣ (2000).

Зиндагинома
-----------

Хатмкардаи ИХҚ Тоҷикистон (1960). Лаборанти калон (1960–63), ходими хурди илмӣ (1963–71), ходими калони илмӣ (1971–94), мудири шуъбаи селексия ва технологияи чорвои ширдеҳи Институти таҳқиқоти илмии чорводории АИ КТ (аз соли 1994).

Фаъолияти илмӣ
--------------

Аҳмадалиев оид ба қобилияти мутобиқат, хусусиятҳои биологию хоҷагӣ ва технологияю селексионии зоти чорвои ширдеҳ дар шароити Тоҷикистон таҳқиқот анҷом додааст. Таҳти роҳбарии ӯ кормандони Институти таҳқиқоти илмии чорводорӣ навъи нави сермаҳсули чорво – зоти гови сиёҳалоро ба вуҷуд овардаанд (2001). Соҳиби таълифоти зиёд, аз ҷумла 3 китоб, 4 брошюра ва 5 тавсияву дастурамал мебошад. Аҳмадалиев бо унвони Корманди шоистаи Тоҷикистон қадр карда шудааст (1998).

Осор
----

* Сершир кардани модаговҳо дар иқлими гарм. Д. 1988;
* Ос­новные этапы и итоги научных исследований по молочному скотоводству. Д. 2000;
* Рекомендации по рациональному использованию чернопестрой породы для улучшения породных качеств и повышения продуктивности молочного скота у частных лиц предпринимателей. Д. 2002;
* Типи тоҷикии говҳои зоти сиёҳало. Д. 2009.

Эзоҳ
----

Сарчашма
--------

* Асос — Боз. — Д. : СИЭМТ, 2013. — 664 с. — (Энсиклопедияи Миллии Тоҷик : [тахм. 25 ҷ.] /  сармуҳаррир Н. Амиршоҳӣ ; 2011—2021, ҷ. 2). — ISBN 978-99947-33-52-4.
**Ботакара** ( қаз.: *Ботақара* ), як шаҳраки вилояти Қарағандӣ дар Қазоқистон мебошад то соли 1997 бо номи "Уляновск" маъруф буд. Маркази ноҳияи Бухор-Жырау ва маркази маъмурии ноҳияи Ботакара (коди КАТО - 354030100) мебошад.  Аҳолӣ: 5,351 нафар (2009 барӯйхатгирии аҳолӣ) 5,166 нафар (1999 барӯйхатгирии аҳолӣ).

Бостоншиносӣ
------------

Дафни асри биринҷии Ботакара макони бостоншиносӣ мебошад, ки 14 км (8.7 mi) дар ғарби шаҳр ҷойгир аст .

Ҷуғрофия
--------

Ботакара дар кӯҳҳои Қазоқистон дар соҳили дарёи Нура ҷойгир аст. Дар шимол кӯли Ботакара ҷойгир аст. Аз деха роҳи оҳани Қарағандӣ — Каркаралинск ва рохи охани Қарағандӣ — Карагайлӣ мегузаранд.

Эзоҳ
----

1. ↑  База КАТО.  Агентство Республики Казахстан по статистике. Баргирифта аз сарчашмаи аввал 27 сентябри 2013.
2. ↑  Итоги Национальной переписи населения Республики Казахстан 2009 года.  Агентство Республики Казахстан по статистике. Баргирифта аз сарчашмаи аввал 27 феврали 2013.
3. ↑  *Kazakhstan National Encyclopedia* - Almaty: Kazakh encyclopedias, 2004. - T. I. - ISBN 9965-9389-9-7
4. ↑  M-43 Topographic Chart (in Russian). 15 октябри 2022 санҷида шуд.
5. ↑  Google Earth.

Пайвандҳо
---------

* Таърихи Қазоқистон (ба забони русӣ)

Эзоҳ
----
Норинҷак ва норинҷакандози зиддитанкии дастӣ RPG-7
**Норинҷакандози зиддитанкии дастӣ** - (русӣ: Ручной противотанковый гранатамёт) ё (русӣ: Rocket Propelled Grenade) RPG АрПиҶӣ - хонаводаест аз силоҳҳои зиддитанки душпартоби тавлиди Шӯравӣ аст, ки дар он ракете бо кулоҳаки ҳавоӣ маводи мунфаҷира ба сӯи ҳадафи шалик мешавад.

Вожаи АрПиҶӣ (РПГ) мухафафи вожаи (русӣ: Ручной противотанковый гранатамёт) ба маънои "норинҷакандози зиддитанкии дастӣ" аст.

Нигаред низ
-----------

* Танк

 
Анбори Википедиа дар бораи ин мавзӯъ гурӯҳ дорад:
***Норинҷакандози зиддитанкии дастӣ***

Адабиёт
-------

* Аз Википедиаи Форсӣ - 14 апрели 2012
**Гули одамрӯ** (лот. Víola trícolor) — рустании як ё дусолаи ороишӣ аз ҷинси бунафша.

Тавсифоти гиёҳшинохтӣ
---------------------

Решаи бӯртоб, пояи сершох (то 40 см қад мекашад), барги нештаршакл ё байзашакл, гули серанга (кабуд, бунафш, зард ё сафед), гулпояи дароз (то 30 мм) ва ғӯзамева (дарозиаш 10 мм) дорад. Тухмаш қаҳваранг ё зарди сафедтоб (вазни 1000 донааш 0,4-0,5 г) аст. Гули одамрӯ дар Аврупои Шарқӣ, Қафқоз, Осиёи Хурд, Амрикои Шимолӣ дучор меояд. Дар марғзор, канори роҳ ва киштзорҳо месабзад.

Дар Тоҷикистон навъҳои боғии «Юпитер», «Офтоби зимистон», «Мусалласи сурх», «Маликаи нилгун» парвариш карда мешаванд. Гули одамрӯро дар гулзор ва тубакҳо месабзонанд. Навбаҳорон мешукуфад. Онро аз тухм, қаламча ва дигар узвҳои нашвӣ метавон зиёд кард. Гули одамрӯ рустании доруист. Баргу пояи он витамини С, β-каротин, сапонин, гликозиди виолакверситрин, фитонсид ва ғайра дорад. Доруҳои Гули одамрӯ фараҳбахш, арақовар, шошарон мебошанд. Табибони халқӣ онро барои муолиҷаи бемориҳои ширинча, ҳузол, сурфа, чурра, рахит, дандондард, тарбод, дарди банду буғумҳо ва ханозир истифода мебаранд.

Эзоҳ
----

Адабиёт
-------

* Гули одамрӯ // Вичлас — Гӯянда. — Д. : СИЭМТ, 2015. — (Энсиклопедияи Миллии Тоҷик : [тахм. 25 ҷ.] /  сармуҳаррир Н. Амиршоҳӣ ; 2011—2021, ҷ. 4). — ISBN 978-99947-33-77-4.

* Флора и растительность ущелья реки Варзоб. Л. 1971;
* Лекарственные растения в научной и народной медицине. Саратов, 1972;
* Губанов И. А. (ва диг.). Фиалка трехцветная//Иллюстрированный определитель растений Средней России. М. 2003.
**Гули садра**, **садра** (лот. Nelumbo nucifera) — рустании бисёрсолаи обӣ, мансуби нилуфариҳо. 

Гули садра аслан аз Африқои Шимолӣ, аз водии Нил аст. Аз он ҷо онро ба дигар кишварҳо бурдаанд. Иқлими Тоҷикистон барои парвариши гули садра мувофиқ аст. Дар ҳавзи Боғи ботаникии Душанбе онро аз соли 1958 мепарваранд. Асосан дар ҳавзу обанбор ва рудҳои сустҷараён месабзад. Решапояаш ғафс буда, дар зери об ҷойгир аст.

Тавсифоти гиёҳшинохтӣ
---------------------

Баргаш сипаршакли калон (бараш 60 см), боло аз об ё дар рӯи он қарор дорад; рангаш сабзи бӯртоб, бо пардаи ғафси муммонанд пӯшида шудааст. Гулаш хушбӯи калон (қутраш то 30 см), гулобӣ ё сафед (16 гулбарг дорад), моҳҳои май — сентябр мешукуфад (рӯз кушода ва шаб ғунча мешавад). Шукуфаи гули садра вобаста ба ҳаракати офтоб мавқеи худро тағйир медиҳад. Қутри баргу пояи як бех гули садра дар рӯи об 3-5 м аст. Самари гули садра ғӯзашакл буда, то 30 адад тухми сахту калон дорад. Тухми гули садра қобилияти сабзиши худро садҳо сол нигоҳ медорад.

Хоситҳои шифоӣ
--------------

Гули садра рустании шифобахш аст. Дар тибби Шарқ барг, гулбарг, тухм ва решаи онро аз замонҳои қадим истифода мебаранд. Гули садра ба таркиби беш аз 200 дору илова карда мешавад. Табибони мардумӣ гули садраро чун давои тақвиятбахши узвҳо, бемориҳои чашм, талхадон, ҷигар, сипурз, ғадуди зери меъда, роҳҳои пешоб, бавосир, исҳоли хунин, шикамдард, вабо, табларза, сӯзок, сифилис, амрози пӯст, табобати газидаи мору каждум, омосҳои гуногун ва ғ. ба кор мебаранд. Қиёми гулбаргҳои гули садра барои нигоҳубини пӯсти рӯй, мӯй, даст ва ғ. муфид аст. Дар баъзе кишварҳои Осиё гули садраро чун сабзавот парварида, бехи онро хом ва пухта истеъмол мекунанд, гулбаргашро ба чой ва дигар нӯшобаҳо илова менамоянд. Аз решапояи хушки гули садра орд («суфин») мекашанд, аз рагҳои барги он пилтаи чароғ тайёр мекунанд. Дар таркиби гули садра моддаҳои фаъоли биологӣ — флавоноидҳо ва алкалоидҳо вуҷуд доранд. Дар таркиби решаи он 70 % оҳар, 2 % аспаргин, дар таркиби баргаш алколоиди заҳрноки нилумбин мавҷуд аст.

Эзоҳ
----

Адабиёт
-------

* Гули садра // Вичлас — Гӯянда. — Д. : СИЭМТ, 2015. — (Энсиклопедияи Миллии Тоҷик : [тахм. 25 ҷ.] /  сармуҳаррир Н. Амиршоҳӣ ; 2011—2021, ҷ. 4). — ISBN 978-99947-33-77-4.

* Жизнь растений. Т. 5. М. 1980;
* Яковлев Г. П. Энциклопедический словарь лекарственных растений. СПб. 1999.
* Лактионов А. П. Флора Астраханской области. Астрахан, 2009.
**Гули ҷаъфарӣ'** *(лот. Tagétes erécta) — навъи рустании яксолаи ороишӣ.*

Пояаш рост (аз 45 то 120 см қад мекашад), шоху баргаш сабзи анбӯҳ. Гулаш зарди назаррабо, вале бадбӯй аст. Хӯшагулаш (қутраш 5-10 см) дар нӯги навдаҳо ҷойгир мебошад. Баъди 60-90 рӯзи кишт гул карда, тухм мебандад. Гули ҷаъфариро бори аввал дар Африқои Шимолӣ парвариш кардаанд, ҳарчанд асли он аз Амрикои Марказист. Навъҳои худрӯи гули ҷаъфарӣ дар Амрикои Марказӣ ва Ҷанубӣ дучор меоянд. Гули ҷаъфариро дар асри 16 ба Аврупо ва баъд ба Осиёи Миёна (Хуҷанд, Бухоро ва Самарқанд) овардаанд. Беш аз 20 навъи гули ҷаъфарӣ маълум аст. Дар Тоҷикистон навъҳои сербарги тилоранг, зард ва норинҷии он мерӯяд. Гули ҷаъфариро баҳорон барои ороиш ва гулзор намудани хиёбону кӯчаҳо мешинонанд. Онро дар тубаку гармхонаҳо парвариш кардан мумкин аст. Дар ҷойҳои соя низ месабзад. Дар таркиби гули ҷаъфарӣ витаминҳои А1, В1, В2 ва С, дар тухмаш равғани эфир мавҷуд аст. Феълан гули ҷаъфарӣ бештар дар Фаронса парвариш карда мешавад ва равғани онро дар атриёт кор мефармоянд. Кварсетагетин ном ранги зард, ки аз шукуфаи гули ҷаъфарӣ ҳосил мешавад, дар саноат барои ранг кардани мӯина истифода мегардад. Дар гузашта гули ҷаъфариро чун давои таскинбахш, пешоброн ва киҷҷакуш кор мефармуданд. Олимон муқаррар намуданд, ки гули ҷаъфарӣ боз хусусиятҳои зиддимикробӣ, гандзудоӣ, зиддиилтиҳобӣ, зиддизанбӯруғӣ, фишорфарорӣ ва рафъи ташаннуҷро дорад; равғани он пӯстро нарм мекунад. Табибон гули ҷаъфариро дар ҳангоми шабкӯрӣ, дарди санги гурда ва асабоният нофеъ медонанд.

Эзоҳ
----

Адабиёт
-------

* Гули ҷаъфарӣ // Вичлас — Гӯянда. — Д. : СИЭМТ, 2015. — (Энсиклопедияи Миллии Тоҷик : [тахм. 25 ҷ.] /  сармуҳаррир Н. Амиршоҳӣ ; 2011—2021, ҷ. 4). — ISBN 978-99947-33-77-4.

* Однолетние цветочные растения. М. 1961;
* Справочник цветовода. М. 1971;
* Айзейман Б. Е. Фитонциды и антибиотики высших растений. Киев, 1984;
* Головкин Б. Н. (ва диг.). Декоративные растения СССР. М. 1986;
* Хессайон Д. Г. Все о комнатных растениях. М. 2002. А. Мадаминов.
**Гули шому саҳар**, ё **Намозшомгул**, **Намозшомкушо** ё **Гули шабчароғ** ё **Мирабилис** (лот. Mirábilis jalápa) — гулест аз оилаи Nyctaginaceae.

Тавсифоти гиёҳшиносӣ
--------------------

Рустании бисёрсола, ва­ле дар шароити киштукор яксола аст. Баландиаш аз 50 см то 1 м, ре­шааш лӯнда-лӯндаи ғафс. Пояаш рост, сершохча, баргаш думчадори дилшакл. Гули қифшакли сурх, гулобӣ, норанҷӣ, сафед, зард дорад, фақат шабона (номаш ҳам аз ҳамин ҷост) ё дар ҳавои тира мешукуфад; бӯяш хеле форам аст.

Навъҳо
------

Бештар ду навъи гули шому саҳар: Гули шому саҳари баргаш алобуло (Mirabilis jalapa var. variegata hort) ва Гули шому саҳари кӯчак (Mirabilis jalapa var. pumila fol. variegata) маъмул шудааст. Гули шому саҳар рус­тании рӯшноӣ ва гармипарвар аст. Тухми Гули шому саҳарро март—апрел мекоранд. Баъди 90—100 рӯзи кишт гул меку­над.

Корбурд
-------

Онро бештар дар хиёбону гулгаштхо ва гулбоғҳо парвариш менамоянд. Гулнақш, гулхат ва сабзамайдонро низ зебу зинат медиҳад.

Эзоҳ
----

Сарчашма
--------

* Энциклопедияи Советии Тоҷик : [дар 8 ҷ.] / сармуҳаррир  А. С. Сайфуллоев. — Д. : СИЭСТ, 1978—1988.
**Гули марворид**, **марворидак**, **минои чаманӣ** (лот. Béllis perénnis) — гунае рустании дусола ва бисёрсола.

Тавсифоти гиёҳшинохтӣ
---------------------

Пояаш кӯтоҳ (10-30 см), баргаш белчашакл, хӯшагулаш сабатак (гулҳои мобайниаш зард, гулҳои канориаш сафед, сурх ё гулобӣ), тухмаш зард, гирдаи майда (вазни 3000 донааш 1 г). Аввалу охири тобистон гул мекунадг. Гулаш сафед, гулобӣ ё сурх. Гули марворид рустании рӯшноидӯст ва сармобардор аст. Аслан аз Аврупо ва Осиёи Хурд мебошад. Навъҳои худрӯи он дар марғзор ва гилзаминҳои Осиёи Марказӣ, Қрим, Қафқоз дучор меоянд. Ду навъи гули марворид (B.p. var. fistulosa, B.p. var. ligulosa) маъмул аст. Бештар навъҳои гулаш сафед («Бетховен»), гулобӣ («Монте Роза») ва сурх («Этна» ва «Титлис»)-и он парвариш карда мешаванд. Дар Тоҷикистон аз аввалҳои феврал ё март то боридани барфи аввал гул мекунад. Тухмаш баъди 7-14 рӯзи кишт рӯйида, гулаш соли 2-3-юм мешукуфад.

Хосиятҳои шифоӣ
---------------

Гули марворид хосияти давоӣ дорад. Табибони халқӣ бо хӯшагули он дар мавриди латхӯрӣ, дунбал ва бавосир тарбандӣ мекунанд. Ҷӯшобаи шукуфаашро барои муолиҷаи иллати узвҳои нафаскашӣ, ҷигар, обхӯраву тарбод ва қабзият истифода мебаранд. Барои муолиҷаи бемориҳои пӯст муфид аст. Агар 2 чумча алафи майдакардаи гули марворидро дар як истакон оби ҷӯш 2-3 соат нигоҳ дошта, сипас рӯзе 3 бор 1/3-истаконӣ истеъмол намоянд, ба илтиҳоби рӯдаи ғафс, газаки гурда ва захми меъда шифо мебахшад. Бо ҷӯшоби ширгарми он тарбандӣ кардани банду буғум ба бемориҳои тарбод, артрит, артроз нафъ дорад.

Адабиёт
-------

* Гули марворид / М. Ҳоҷиматов // Вичлас — Гӯянда. — Д. : СИЭМТ, 2015. — (Энсиклопедияи Миллии Тоҷик : [тахм. 25 ҷ.] /  сармуҳаррир Н. Амиршоҳӣ ; 2011—2021, ҷ. 4). — ISBN 978-99947-33-77-4.

* Турова А. Д. Лекарственные растения СССР и их применение. М. 1974;
* Потопов С. П. Коваль Э. Т. Черных Т. Учебная книга цветовода. М. 1980;
* Ходжиматов М. Дикорастущие лекарственные растения Таджикистана. Д. 1989;
* Тавлинова Г. К. Ранние цветы. СПб. 1990.
**Бел** (форсӣ: بیل‎) — абзори оҳанин ва ё чӯбини паҳни дорои дастаи чӯбин.

Бел оҳанин ва ё чӯбини паҳну дастадорест, ки бо мақсадҳои гуногун дар рӯзгор, умури кишоварзӣ, сохтмон истифода мешаванд. Бел асосан ду навъ мешаванд: Бели нӯгтези рост ва бели калони паҳн; аввалӣ барои замингардонӣ, ҷӯйканӣ, чуқуриканӣ, похсадевор ва ғ. ва дуюмӣ барои боргирии маводди пошхӯрандаю шоро ва лағзанда истифода мешавад. Навъҳои гуногуни ин ду навъи белҳо дар соҳаҳои гуногуни зиндагиву рӯзгори мардум мавриди истифода мебошанд. Белҳои чӯбӣ, маъмулан, барои барфпоккунӣ ва поккории хирмани ғалла истифода мешаванд. Бел олоти куҳани кор буда, Наршахӣ дар "Таърих "-и хеш дар бораи он навишта буд: «Се ҳазор марди кориро бо тешаҳо ва белҳо, кӯзаҳо ва табарҳо… муҳайё карданд».

Эзоҳ
----

1. ↑  Бел чист? Маънои вожаи бел. *vazhaju.com*.  Вожаҷӯ. 8 январи 2019 санҷида шуд.

Сарчашма
--------

* Бел // Асос — Боз. — Д. : СИЭМТ, 2013. — (Энсиклопедияи Миллии Тоҷик : [тахм. 25 ҷ.] /  сармуҳаррир Н. Амиршоҳӣ ; 2011—2021, ҷ. 2). — ISBN 978-99947-33-52-4.
**Бекории сохторӣ** (англ. Structural unemployment) — қабл аз ҳама асоси техникию иқтисодӣ дошта ба иродаи шахс вобастагӣ надорад. Ин шакли бекорӣ вобаста аст ба омилҳои шахсӣ ва ё шароити кору пардохти маош вале дар ин маврид сабабҳои зикршуда ягон мақом надоранд.

Сабаби асосии бекории сохториро прогрессии илмию техникӣ ба миён овардааст, ки истифодаи дастовардҳои он дар хоҷагии халқ оқибат ба тағйирёбии сохтори идоракунии истеҳсолот оварда мерасонад ва дар баробари ин ба дигаргуншавии ниёзи мардум ба маҳсулоти дорои сифати технологӣ низ таъсир мерасонад.

Дар натиҷаи ин ҷойҳои корӣ ихтисор гардида, сохтори истеҳсолот таҷдид мегардад, ҷойҳои нави корӣ ба миён омада, ҷойҳои кӯҳнаи корӣ ихтисор карда мешавад. Чунин навовариҳо қувваи кории дорои ихтисоси баландро тақозо мекунад.

Нигаред низ
-----------

* Бекорӣ

Адабиёт
-------

* Баркер Р. Словарь социальной работы. — М.: Институт социальной работы, 1994;
* Гонтмахер Е. Ш. Социальная политика: уроки 90-х. — М. 2000;
* Рынок труда: Учебник (Под редакцией В. С. Буланова и Н. А. Волгина); Экономика труда и социальные отношения. Курс ключевых лекций. — М. 1998;
* Котляр А. Э. Занятость населения: изучение и регулирование. — М. 1983;
* Энциклопедия социальной работы. В 3 т. Т. 1.: Пер. с английского. — М. 1993.

Сарчашма
--------

* Энциклопедияи Советии Тоҷик : [дар 8 ҷ.] / сармуҳаррир  А. С. Сайфуллоев. — Д. : СИЭСТ, 1978—1988.
**Бекигарии Деҳнав** - яке аз мулкҳои Бухорои Шарқӣ (ҳоло дар ҳайати вилояти Сурхондарёи Ӯзбекистон), ки дар нимаи дуюми асри XIX мулкҳои мустаъқил буда дар натиҷаи ҳучуми лашкари амири Бухоро Музаффар соли 1870 боз тобеъи аморати Бухоро гардидааст.

Адабиёт
-------

* Искандаров Б. Аморати Бухоро, ЭСТ, ҷ. 1. - Душанбе, 1978;
* Исмоилова Б. История Бухарского эмирата. - Худжанд, 2005;
* Ғафуров Б. Тоҷикон, ҷ. 2. - Душанбе, 1985;
* Ҳотамов Н. Таърихи халқи тоҷик. - Душанбе, 2007

Нигаред
-------

Тобеъ намудани Бухорои Шарқӣ

Манобеъ
-------


|  |  |
| --- | --- |
| Таърих | *Ин мақолаи нопурра аз таърих мебошад.Шумо метавонед бо пурра кардани ин ба Википедия кумак кунед.* |
**Бекории даврӣ** (англ. Cyclical unemployment) — бекорие, ки дар натиҷаи пастшавии сатҳи истеҳсолот ба вуҷуд омадааст

Вақте ки талаботи умум ба ин ё он намуди мол паст мефарояд он бечунучаро ба маҳдуд гардидани истеҳсоли ҳамон намуди мол ва ба маҳдуд гардидани ҷои корӣ оварда мерасонад. Ин намуди бекорӣ аз нигоҳи назарияи муосири тиҷорат ҳолати номатлуб муаррифӣ мешавад. Иқтисодиёти дар сатҳи боло қарордоштаи низоми истеҳсолӣ нишондиҳандаи бекории даврагӣ бояд ба сифр баробар бошад, яъне ин намуди бекорӣ набояд вуҷуд дошта бошад, аммо дар воқеият ин тавр нест.

Оқибатҳои иҷтимоии бекорӣ, қабл аз ҳама ҷузъиёти аз ҳама муҳими тарзи зиндагии солими инсон, яъне боварӣ ба меҳнати мунтазам ва ҳаққи сазовор ба меҳнатро (ҳеҷ набошад на ҳамеша ихтиёрӣ ва на ҳамеша ҳақмузди сазоворро) аз байн мебарад. Омили бекорӣ аввал аз ҳама ба арзишҳо ва рафтори ахлоқии инсон фишор меоварад. Инсон дар ин ҳолат ба тақдири каси дигар ё бетараф ва ё бо ноҷӯрӣ ва ё бо ҳиссиёти манфӣ муносибат пайдо мекунад. Ҳатто инсон худро чи дар оила ва чи дар ҷомеа таҳқиршуда, ҳуқуқҳои инсонии худро поймолшуда ҳис мекунад. Бекорӣ маъмулан ба бефаъолиятии инсон мебарад ва бо ҳамин роҳ оқибати бекорӣ метавонад ба барҳам хӯрдани фитрати инсонӣ оварда расонад. Бекорӣ, қабл аз ҳама боиси ташаддуди иҷтимоӣ (социальный стресс) гашта, инсонро ба бемориву ноҷӯриҳои равонӣ ва ҷисмонӣ оварда мерасонд.

Нигаред низ
-----------

* Бекорӣ
* Бекории сохторӣ
* Бекории фриксионӣ

Адабиёт
-------

* Баркер Р. Словарь социальной работы. — М.: Институт социальной работы, 1994;
* Гонтмахер Е. Ш. Социальная политика: уроки 90-х. — М. 2000;
* Рынок труда: Учебник (Под редакцией В. С. Буланова и Н. А. Волгина); Экономика труда и социальные отношения. Курс ключевых лекций. — М. 1998;
* Котляр А. Э. Занятость населения: изучение и регулирование. — М. 1983;
* Энциклопедия социальной работы. В 3 т. Т. 1.: Пер. с английского. — М. 1993.

Сарчашма
--------

* Энциклопедияи Советии Тоҷик : [дар 8 ҷ.] / сармуҳаррир  А. С. Сайфуллоев. — Д. : СИЭСТ, 1978—1988.
**Гуртовой Лев Ефимович** (6.9.1896, Одесса — 15.6.1957, Душанбе) — пизишки занон, доктори илмҳои тиб (1944), профессор (1945), Ходими хидматнишондодаи илми ҶШС Тоҷикистон (1956).

ЗИндагинома
-----------

Соли 1920 Донишкадаи тиббии шаҳри Харкивро хатм намуда, дар ҳамон ҷо то соли 1941 ба ҳайси ординатор, ассистент ва дотсент кор кардааст. Сардори ҳоспитали ҳарбӣ дар ш. Алмаато (1941-43), мудири кафедраи акушерӣ ва гинекологияи Донишкадаи давлатии тиббии Қирғизистон (1944-48) буд. Соли 1948 ба Тоҷикистон омада, то поёни умр ба кафедраи акушерӣ ва гинекологияи Институти давлатии тиббии Тоҷикистон ба номи Абуалӣ ибни Сино роҳбарӣ кардааст. Дар бораи пешгирӣ ва муолиҷаи бемориҳои гинекологӣ, аз ҷумла безурриётӣ, беш аз 50 кори илмӣ ба табъ расондааст.

Осор
----

* О роли эстрогенов в терапии некоторых послеродовых заболеваний. Сталинабад. 1949;
* Овариально-менструальный цикл при малярии. Сталинабад. 1950; Бесплодие женщины. Сталинабад. 1957.

Эзоҳ
----

Адабиёт
-------

* Гуртовой Лев Ефимович / Ё. Назармамадов // Вичлас — Гӯянда. — Д. : СИЭМТ, 2015. — (Энсиклопедияи Миллии Тоҷик : [тахм. 25 ҷ.] /  сармуҳаррир Н. Амиршоҳӣ ; 2011—2021, ҷ. 4). — ISBN 978-99947-33-77-4.
**«Амирӣ»** — суруд ва оҳанги базмии классикӣ, ки дар тантанаю ҷашнҳо иҷро мекарданд.

«Амирӣ» дар силсилаи «Дувоздаҳмақом» чун шуъба ва гӯшаи тараннумию уфарӣ (рақсӣ) истифода шуда, тадриҷан аз байн рафтааст. Дар асрҳои 17—18 сарояндагону навозандагон «Амирӣ»-ро дар ҳамбастагӣ бо шуъбаҳои мақоми «Рост» иҷро мекарданд. Дар рисолаҳои аввали садаи XIX доир ба «Шашмақом» ҳамчун яке аз қисмҳои таронавии мақоми «Дугоҳ» зикр шудааст. Дар мусиқии халқӣ «Амирӣ»-ро чун асари дар ҳавои мақомҳо эҷодшуда мавриди истифода қарор медоданд. Яъне «Амирӣ» ба қатори сурудҳое мансуб аст, ки берун аз «Шашмақом» амал доранд. «Амирӣ» дар мусиқии классикии Эрон ва Озарбойҷон чун шуъбаи хурди созӣ пас аз муқаддима дар дастгоҳҳои (мақомҳои) «Шӯр» ва «Шуштар» низ амал мекунад.

Эзоҳ
----

Адабиёт
-------

* Баёзи Шашмақом, Д. 2008;
* Донишномаи Шашмақом, Д. 2009.

Сарчашма
--------

* А — Асос. — Д. : СИЭМТ, 2011. — 608 с. — (Энсиклопедияи Миллии Тоҷик : [тахм. 25 ҷ.] /  сармуҳаррир А. Қурбонов ; 2011—2021, ҷ. 1). — ISBN 978-99947-33-45-3.
Ҳолати тиббӣШаблон:SHORTDESC:Ҳолати тиббӣ

**Амнези́я** (аз юн.-қад. ἀ- ҳиссачаи инкорӣ + μνήμη «хотир») — ихтилоли хотир. Ҳар гуна таассурот ва эҳсосот дар майнаи одам нақш мегузорад (энграмма). Хотир бошад, он нақшро дар худ таҷассум месозад (ихтиёрӣ ё ғайриихтиёрӣ), маҳфуз медорад ва дар мавриди зарурат таҷдид менамояд (репродуксия). Амнезия дар натиҷаи бемориҳо ва осебу садамаи мағзи сар ба вуҷуд меояд.

Нигаред низ
-----------

* Нисён

Эзоҳ
----

Сарчашма
--------

* Амнезия // А — Асос. — Д. : СИЭМТ, 2011. — (Энсиклопедияи Миллии Тоҷик : [тахм. 25 ҷ.] /  сармуҳаррир А. Қурбонов ; 2011—2021, ҷ. 1). — ISBN 978-99947-33-45-3.
**Бекигарии Балҷувон** - яке аз мулкҳои Бухорои Шарқӣ (ҳоло дар ҳайати вилояти Хатлони Тоҷикистон), ки дар нимаи дуюми асри XIX мулкҳои мустаъқил буда дар натиҷаи ҳучуми лашкари амири Бухоро Музаффар соли 1870 боз тобеъи аморати Бухоро гардидааст.

Адабиёт
-------

* Искандаров Б. Аморати Бухоро, ЭСТ, ҷ. 1. - Душанбе, 1978;
* Исмоилова Б. История Бухарского эмирата. - Худжанд, 2005;
* Ғафуров Б. Тоҷикон, ҷ. 2. - Душанбе, 1985;
* Ҳотамов Н. Таърихи халқи тоҷик. - Душанбе, 2007

Нигаред
-------

Тобеъ намудани Бухорои Шарқӣ

Манобеъ
-------


|  |  |
| --- | --- |
| Таърих | *Ин мақолаи нопурра аз таърих мебошад.Шумо метавонед бо пурра кардани ин ба Википедия кумак кунед.* |
**Бекории истикокӣ** (англ. Frictional unemployment) — зоҳиршавии он ногузир буда, маъмулан онро бекории хоҳишмандӣ метавон ном бурд. Ин намуди бекорӣ чун маҳсули шакли озоди соҳибкорӣ ба миён омадааст.

Бекории фриксионӣ ба зиёд будани теъдоди мутахассисон низ марбут аст. Кормандон мустақилона ва худихтиёрона ҷои кори худро иваз мекунанд, ки сабаби он метавонад ҳам омилҳои истеҳсолӣ ва ҳам омилҳои шахсӣ бошад ва қабл аз ҳама он ба пардохти маоши хуб ва шароити хуб дар ҷои кор вобаста аст. Сабаби дигари аз кор рафтан дар рӯҳафтодагӣ аз истисос ва ё касби интихобкарда низ буда метавонад.

Нигаред низ
-----------

* Бекорӣ

Адабиёт
-------

* Баркер Р. Словарь социальной работы. — М.: Институт социальной работы, 1994;
* Гонтмахер Е. Ш. Социальная политика: уроки 90-х. — М. 2000;
* Рынок труда: Учебник (Под редакцией В. С. Буланова и Н. А. Волгина); Экономика труда и социальные отношения. Курс ключевых лекций. — М. 1998;
* Котляр А. Э. Занятость населения: изучение и регулирование. — М. 1983;
* Энциклопедия социальной работы. В 3 т. Т. 1.: Пер. с английского. — М. 1993.

Сарчашма
--------

* Энциклопедияи Советии Тоҷик : [дар 8 ҷ.] / сармуҳаррир  А. С. Сайфуллоев. — Д. : СИЭСТ, 1978—1988.
**Амито́з**, ё **тақсимшавии мустақими ядро** (аз юн.-қад. ἀ- — ҳиссачаи инкорӣ ва μίτος — «тор», «нах») — яке аз роҳҳои қисмат шудани ҳуҷайра.

Бори нахуст соли 1841 биологи немис Роберт Ремак тавсиф кардааст. Истилоҳи амитозро соли 1882 гистологи немис Валтер Флемминг пешниҳод намуд. Ҳангоми амитоз пардаи ядро ва ядроча вайрон, фаъолияти хромосомаҳо халалдор ва ҷисми ҳуҷайра тақсим намешавад. Амитоз, одатан, ба тақсимшавии баробари ядро ва унсурҳои ҷудогонаи он мусоидат намекунад. Амитоз баъди эндомитоз ба вуҷуд меояд. Аксаран ҳангоми амитоз танҳо ядро тақсим шуда, ҳуҷайраи дуядро (дар натиҷаи такрор ёфтани амитоз ҳуҷайраҳои серядро) ҳосил мешаванд. Бисёр ҳуҷайраҳои дуядро ва сер- ядро маҳсули амитоз (баъзе ҳуҷайраҳои дуядро ҳангоми тақсимшавии митозии ядро бидуни тақсимшавии ҷисми ҳуҷайра ҳосил мешаванд) буда, дастаи хромосомаҳои полиплоидӣ доранд. Дар вақти амитоз ҳуҷайра фаъолияти худро, ки ҳангоми митоз қариб тамоман аз даст медиҳад, нигоҳ медорад. Амитоз акси митоз аст.

Ҳамчунин нигаред
----------------

* Ситология

Эзоҳ
----

Адабиёт
-------

* Биологический энциклопедический словарь, М. 1986;
* Тришин В. Н. Словарь синонимов ASIS, М. 2009.

Сарчашма
--------

* А — Асос. — Д. : СИЭМТ, 2011. — 608 с. — (Энсиклопедияи Миллии Тоҷик : [тахм. 25 ҷ.] /  сармуҳаррир А. Қурбонов ; 2011—2021, ҷ. 1). — ISBN 978-99947-33-45-3.
**Аммофос** — навъе аз нуриҳои нитрогену фосфордор.

Истеҳсол
--------

Дар натиҷаи нейтрализатсияи кислотаи фосфат бо аммиак ҳосил мекунанд. Асосан аз омехтаи моноаммонийфосфат NH4H2PO4 ва каме диаммонийфосфат (NH4)2 НРО4 иборат аст. Дар об нағз ҳал мешавад. Камнамак аст, сахт намешавад, чанг намекунад, зуд пош мехӯрад. Дар хокҳои гуногун (хусусан сиёҳхок ва хокҳои хокистарранг) чун нурии асосӣ ва ғизои иловагӣ истифода бурдан мумкин. Нурии бебаҳо барои зироати техникӣ (пахта, лаблабу ва ғайра) аст. Таносуби зиёди миқдории нитрогену фосфори аммофос бисёр вақт зарурати илова намудани нуриҳои нитрогендорро ба миён меоварад. Барои истеҳсоли нуриҳои минералии омехта ва мураккаб унсури беҳамтост.

Сари вақт ба хок андохтани аммофос зироатро сармобардор мекунад, ташаккул ва пухта расидани ҳосилро метезонад. Дар таркиби аммофос омехтаҳои зарарнок вуҷуд надоранд. Меъёр, муҳлат ва тарзи истифодааш ба дигар нуриҳои фосфордор монанд аст. Аммофосро дар халтаҳои коғазӣ нигоҳ медоранд.

Эзоҳ
----

Адабиёт
-------

* Трапезников В. К. Локальное питание растений, Уфа, 1999;
* Ефимов В. Н. Система удобрения, М. 2003;
* Эффективность применения средств химизации и ресурсосберегающие технология в сельском хозяйстве, Казань, 2005.
**Амирӣ** — навъе аз зардолуҳои маҳаллӣ.

Тавсифоти гиёҳшиносӣ
--------------------

Дарахташ аҳромшакли хамидашох, навдаҳои яксолааш кӯтоҳу ғафс. Баргаш дилмонанд, нӯгтез, дандонадор. Охири май гул карда, охири июн мепазад. Мевааш майда (26 – 30 г), сафеди зардтоб, дар мобайнаш чок дошта, меваи зардолуи луччакро мемонад. Гӯшташ сероб, ширин ва хеле хуштаъм. Донакаш майда, аз гӯшт зуд ҷудо мешавад; мағзаш ширин. Асосан барои тархӯрӣ истифода мешавад; ғӯлунгаш пастсифат аст. Амирӣ барои консервонӣ хеле мувофиқ мебошад.

Дарахтони алоҳидаи амирӣ дар боғҳои кӯҳнабунёди ноҳияҳои Айнию Мастчоҳ, Панҷакент ва ҳаволии шаҳрҳои Самарқанду Бухоро вомехӯранд.

Эзоҳ
----

Адабиёт
-------

* Плодовые Среднего Таджикистана, Л. 1935.

Сарчашма
--------

* А — Асос. — Д. : СИЭМТ, 2011. — 608 с. — (Энсиклопедияи Миллии Тоҷик : [тахм. 25 ҷ.] /  сармуҳаррир А. Қурбонов ; 2011—2021, ҷ. 1). — ISBN 978-99947-33-45-3.
**Амирулмуъминин** (ар. أمير المؤمنين‎ — ҳукмрони муъминон) — унвони қадимии пешвоёни мусулмонон – халифаҳо дар ислом.

Таърих
------

Аз рӯи таълимоти ислом Муҳаммад (с) пайғамбари охирзамон буда, халифаҳо ҷойнишинони ӯ маҳсуб мешаванд. Ҳокимияти динӣ, дунявӣ ва ҳарбии мамолики исломӣ дар дасти халифаҳо буд. Иҷрокунандаи ин вазифаҳоро «халифа», «имом», «амир» ё якҷоя амиралмуъминин меномиданд. Ин унвонро пас аз вафоти Муҳаммад (с) халифаҳо Абубакр, Умар, Усмон ва Алӣ соҳиб шуданд. Дертар ба сарвазири хилофат унвони «амирулумаро» (ҳукмрони ҳокимон) дода мешуд. Ғайри сулолаи Умавиҳо ва Аббосиҳо унвони амиралмуъминин дар давраи Фотимиҳо, Умавиҳои Испания ва Алмоҳадиҳо низ мавҷуд буд. Дар асрҳои миёна давлатҳои исломии ҳудуди Европа (Испания, Португалия) ва Африқои Шимолӣ ва Ғарбӣ (Алҷазоир, Марокаш, Сенегал, Сахара) ҳокимияти амиралмуъмининро қабул накарда, Аббосиёнро дастгирӣ мекарданд. 23 окт. 1086 сардори Алмуробитҳо Юсуф ибни Тошфин (ҷияни Абубакр ибни Умар) қӯшунҳои шоҳи Леон ва Кастилия (Испания) – Алфонси VI-ро шикаст дода, унвони «амирулмуслимин» (ҳукмрони мусулмонон)-ро гирифт.

Эзоҳ
----

Сарчашма
--------

* Амирулмуъминин // А — Асос. — Д. : СИЭМТ, 2011. — (Энсиклопедияи Миллии Тоҷик : [тахм. 25 ҷ.] /  сармуҳаррир А. Қурбонов ; 2011—2021, ҷ. 1). — ISBN 978-99947-33-45-3.


| ⚙️ **Рӯҳоният дар ислом** |
| --- |
| Илоҳиётшиносон | 
Имом | Мавлавӣ | Мулло | Муфассир | Муҳаддис | Олим | Халиф | Хатиб | Ҳофиз | Шайх | Шайх-ул-ислом |
| Фақеҳон | 
Қозӣ | Муҷаддид | Муҷтаҳид | Муфтӣ | Фақеҳ |
| Унвонҳои шиъа | 
Дувоздаҳ имом| Марҷаъу-л-тақлид (феҳрист) | Оятуллоҳ (феҳрист) | Оятуллоҳу-л-азимӣ | Ҳуҷҷату-л-ислом |
| Мартабаҳои тасаввуф | 
Абдол | Аброр | Авлиё | Автод | Аҳёр | Дарвеш | Қутб | Муршид | Мурид | Нуҷабо | Нуқабо | Ориф | Пир | Устоз | Фақир | Эшон
 |
| Дигарон | 
Амирулмуъминин • Домулло • Мавлоно • Муаззин • Муробит • Муҷоҳид • Ноиб • Ноқиб • Охунд • Халифаи рошид • Ҳоҷӣ • Шаҳид
 |
**Амнияти байналмилалӣ** — низом ва услуби муносибатҳои байналмилалӣ, ки шомили суботи бомароми рушди иқтисодӣ, сиёсӣ ва дигар муносибатҳои байни давлатҳо буда, ба рафъи таҳдидҳои таҷовузи беруна, таъмини ҳамзистии осоиштаи давлатҳо дар пояи баробарҳуқуқӣ, истиқрори истиқлоли миллӣ, соҳибихтиёрӣ ва мустақилияти комили халқҳо асос меёбад. Фароҳам овардани чунин шароити мусоид яке аз вазифаҳои умда ва муҳиму пурмасъули ҳар як давлат буда, дар ҳуқуқи байналхалқии муосир, аз ҷумла дар Оинномаи СММ ифода ёфтааст.

Пас аз Ҷанги дуюми ҷаҳонӣ (1939–45) бар асари қувват гирифтани таҳдид ва хатари ҷанги ҷаҳонии атомӣ ва термоядроӣ мубориза ва талошҳо барои таҳкими сулҳ ва таъмини амнияти халқҳо таъхирнопазир гардиданд. Ин талошҳову муборизаҳо тамоми халқи ҷаҳонро фаро гирифта, ба ташкили системаи томи давлатҳои мустақили Осиё, Африка ва Америкаи Лотинӣ оварда расонданд. Санадҳои таърихии ҷаласаҳои машваратии байналхалқӣ шоҳиди онанд, ки мубориза барои амнияти байналмилалӣ, халъи силоҳ (яроқпартоӣ), истиқлоли миллӣ, ҳамкорӣ ва сулҳ ҳақиқатан хусусияти умумиҷаҳонӣ ва умумихалқӣ пайдо кардаанд. Воситаҳои асосиву умдаи таъмини амнияти байналмилалӣ мушоҳидаҳои дуҷониба, бароҳандозии бехатарии тарафайн, муттаҳид сохтани давлатҳо дар иттиҳодҳои бисёрҷанба, тааҳҳуди ташкилотҳои байналмилалии умумиҷаҳонӣ, демократикунонии ҷомеа, демилитаризатсия ва гуманизатсияи тартиби сиёсии байналмилалӣ, истиқрори авлавияти (муқаддамӣ, афзалиятнокӣ) ҳуқуқӣ дар муносибатҳои байналмилалӣ мебошанд. Мутаносибан аз доираи зуҳур сатҳҳои зерини амният фарқ карда мешаванд:

* миллӣ
* минтақавӣ
* глобалӣ – умумӣ.

Эзоҳ
----

Сарчашма
--------

* А — Асос. — Д. : СИЭМТ, 2011. — 608 с. — (Энсиклопедияи Миллии Тоҷик : [тахм. 25 ҷ.] /  сармуҳаррир А. Қурбонов ; 2011—2021, ҷ. 1). — ISBN 978-99947-33-45-3.
**Амлок** (ар. املاک‎ — *ҷамъи мулк*‎) — дар аморати Бухоро молу мулки ғайриманқулаи меросӣ ё харида (замин, об, корвонсарой, ҳаммом ва ғайра), ки ба давлат, вақф ва шахсони алоҳида тааллуқ дошт. Амлокро иҷора додан ва ба тариқи музди меҳнат тақдим кардан мумкин буд, вале аслан амлок барои истифода ба шахсони алоҳида иҷора дода мешуд. Иҷорагир ба соҳиби амлок андоз медод ва дар навбати худ барои кишту кор ва бо мақсади истифодаи амлок чоряккорон, батракҳо ва мардикоронро киро мекард. Дар ҳуҷҷатҳои расмии маъмурию молиявии садаи XIX ва аввали садаи XX заминҳои давлатиро амлок меномиданд.

Ҳамчунин нигаред
----------------

* Амлокдор

Эзоҳ
----

Сарчашма
--------

* А — Асос. — Д. : СИЭМТ, 2011. — 608 с. — (Энсиклопедияи Миллии Тоҷик : [тахм. 25 ҷ.] /  сармуҳаррир А. Қурбонов ; 2011—2021, ҷ. 1). — ISBN 978-99947-33-45-3.