recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
Алафи Гунҷишк (Herniaria glabra Sturm 2)
**Алафи гунҷишк** (Herniaria glabra) — даббагиёҳ, сагсобун, гиёҳест худрӯй. Пояаш сершоху барг (5 – 20 см қад мекашад), одатан дар рӯи замин мехобад. Баргаш майда (дарозиаш 2 – 7 мм, бараш 1 – 3 мм), дарозрӯя ё гирд мешавад. Гулаш 5-баргаи сабзи зардтоб ё сафедча (моҳҳои апрел – июн мешукуфад). Ғӯзааш яктухма, тухмаш қаҳваранги баланд ё сиёҳтоби ҷилодор. Алафи гунҷишк асосан дар санглоху регзори соҳили рӯд, канори сой, нишебиҳои регхоки кӯҳ, дашту саҳро, замини холиву канори роҳ (қаторкӯҳҳои Қурама, Туркистон, Зарафшон, Ҳисору Дарвоз ва мавзеъҳои ҷан. Тоҷикистон; дар баландии 800 – 2400 м аз сатҳи баҳр) мерӯяд; баъзан чун алафи бегона дар ғаллазор низ нумӯ меёбад. Алафи гунҷишк гиёҳи доруист. Онро аз қадим барои табобати дабба ва илтиҳоби пешоброҳа истифода мебаранд. Табибони халқӣ бо алафи гунҷишк зардпарвин, илтиҳоби гурда, қабзияти масона, иллати шуш, узвҳои ҳозима, тарбод, сил, артрит, ниқрис, сӯзок ва ғайраро табобат мекунанд; онро давои хуби пешоброн (махсусан барои шахсоне, ки гирифтори обхӯраанд) меҳисобанд. Баргу пояи алафи гунҷишк, ки дар давраи гул карданаш ҷамъ меоваранд, ашёи хоми саноати тиб аст. Онро дар ҷойи соя мехушконанд (аз баргу пояи хушкаш бӯи кумарин меояд). Нақеъ (настой)-и баргу пояи алафи гунҷишк барои аз гурда ва масона баровардани санг ва табобати илтиҳоби пешобдон яке аз давоҷоти самарабахш аст. Баргу пояи он хусусияти давоии худро то 2 сол нигоҳ медорад. Дар баъзе ҷойҳо бо ҷӯшоби алафи гунҷишк чорвои хонагиро мешустаанд (аз ҳамин ҷост, ки «сагсобун» ном гирифтааст). Баргу пояи алафи гунҷишк то 0,85% пайвастҳои кумаринӣ (кумарин, герниарин, умбеллиферон), 0,12 – 2,43% флавоноидҳо (арабинозид, кверсетин, рамногликозид, изорамнетин, рутин), 1,77 – 11,62% сапонинҳо, 3,16 мг% моддаҳои даббоғӣ, 0,6% равғани эфир, 5,5% луоб ва ғайра дорад.

Эзоҳ
----

Адабиёт
-------

* Флора Таджикской ССР, т. 1, Л. 1968;
* Халматов Х. Х. Основные лекарственные растения Средней Азии, Ташкент, 1984;
* Ходжиматов М. Дикорастущие лекарственные растения Таджикистана, Д. 1989.

Сарчашма
--------

* Алафи гунҷишк // А — Асос. — Д. : СИЭМТ, 2011. — (Энсиклопедияи Миллии Тоҷик : [тахм. 25 ҷ.] /  сармуҳаррир А. Қурбонов ; 2011—2021, ҷ. 1). — ISBN 978-99947-33-45-3.
Фанноварии иттилоот ба шабакаи роёнаӣ бисёр марбут аст
**Фанноварии иттилоот**, **технологияи иттилоотӣ** (англ. Information Technology ё *IT*) — донише, ки ба мутолиа, тарроҳӣ, тавсеа, пиёдасозӣ, пуштибонӣ ё мудирияти системаҳои иттилоотӣ бар асоси роёна, хусусан барномаҳои нармафзорӣ ва сахтафзори роёна мепардозад.

Эзоҳ
----



|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️  Гузариш ба унсури Викидода  Фарҳангҳо ва донишномаҳо | 
* Большая датская
* Большая норвежская
* Большая норвежская
* Большая российская (старая версия)
* Большая российская (научно-образовательный портал)
* Современной Украины

 |
| Дар феҳристҳои китобшинохтӣ | 
* GND: 4026926-7
* NDL: 01167533
* NKC: ph121106

 |
**Фалсафаи муосири Аврупо** (фалсафаи муосирии анъанаҳои фарҳангии Аврупо) фалсафаи асрҳои ХХ-XXI мебошад.

Навъҳо
------

Навъҳои фалсафаи таҳлилӣ ва континенталӣ мавҷуданд.

Бархе мухолифи чунин тақсимоти фалсафаи муосир аз рӯи хатҳои ҷуғрофӣ ҳастанд.

**Фалсафаи таҳлилӣ** (Фалсафаи аналитикӣ, фалсафаи англосаксонӣ, фалсафаи англо-амрикоӣ) як равияи афкори фалсафии асри XX буда, асосан дар кишварҳои инглисизабон инкишоф ёфта, шумораи зиёди мафҳумҳо ва мактабҳои гуногунро муттаҳид мекунад.

Нуқтаҳои зерин барои фалсафаи аналитикӣ маъмуланд:

* *гардиши забоншиносӣ* - мушкилоти фалсафӣ ҳамчун дурӯғ дар соҳаи забон муайян карда мешавад, бинобар ин ҳалли онҳо бо таҳлили ибораҳои забонӣ алоқаманд аст;
* *таъкиди семантикӣ* – таваҷҷӯҳ ба масъалаҳои маъноӣ;
* *усули таҳлилӣ* - бартарӣ барои таҳлил нисбат ба дигар навъҳои мулоҳизаи фалсафӣ мебошад.

Асосгузорони фалсафаи таҳлилӣ Готлоб Фреге, Ҷорҷ Мур, Бертран Рассел ва Людвиг Витгенштейн мебошанд. 

*Фикрҳо*. Як қатор ҳукмҳое ҳастанд, ки ҳақиқати онҳо ба ҳама маълум аст. Масалан: «Одамон бисёранд», «Объектҳои моддӣ бисёранд». Ба ақидаи Ҷ.Мур, вазифаи файласуф аз он иборат аст, ки барои исботи ин ҳукмҳо кӯшиш накунад ва ҳақиқати онҳоро зери шубҳа нагузорад, балки маънои онҳоро ҳарчӣ равшан ва дақиқ тахлил кунад. Аз Мур, ҷунбиши таҳлилӣ дар фалсафаи бритониёӣ такони ҷиддӣ гирифт.

**Фалсафаи континенталӣ** - истилоҳест барои муайян кардани яке аз ду анъанаи асосии фалсафаи муосири Ғарб истифода мешавад. Ин ном барои фарқ кардани ин анъана аз фалсафаи англо-амрикоӣ ё аналитикӣ истифода шудааст, зеро дар замоне, ки ин тафовут бори аввал қайд карда мешуд (миёнаҳои асри XX) фалсафаи континенталӣ услуби бартаридоштаи фалсафа дар қитъаи Аврупо буд.

Ба таври умум пазируфта мешавад, ки фалсафаи континенталӣ падидоршиносӣ, экзистенсиализм, ҳерменевтика, структурализм, постструктурализм ва постмодернизм, деконструксия, назарияи интиқодӣ ба маънои мактаби Франкфурт, психоанализ, корҳои Фридрих Ниче ва Сорен Киеркегорд, аксари бахшҳои марксизмӣ ва фалсафаи маркексизмро дар бар мегирад.

Фалсафаи иҷтимоии муосир
------------------------

Муваффақиятҳои пешрафти илмию техникӣ дар якҷоягӣ бо баланд бардоштани шуур ба дараҷаи мутлақ (раванде, ки бо равшангарӣ ба асри маърифат мерасад) ва асбобсозии куллии он боиси тоталитаризм гардид, ки ҷавоби он ба мушкилоти фалсафаи иҷтимоии муосир мебошад. Дар баробари ин, тоталитаризм ба маънои на танҳо ҳамчун режим дар ИҶШС ва Рейхи сеюм, балки ҳамчун «тоталитаризми истеъмолӣ» дар Аврупои Ғарбӣ ва ИМА низ фаҳмида мешавад.

Эзоҳ
----

1. ↑  Хоркхаймер М. Затмение разума. Критика инструментального разума (1947)

Адабиёт
-------

* Беляев, И. А. Антропологический ландшафт современной философии Бойгонӣ шудааст 8 марти 2023  сол. / И. А. Беляев // Вестник Российского философского общества. – 2021. – № 3-4(97-98). – С. 19-31. – DOI 10.21146/1606-6251-2021-3/4-19-31. – EDN GOQQQR.
* Современная буржуазная философия.

Пайвандҳо
---------
**Алафдаравак** — олати кишоварзӣ. 

Алафдаравак ядакӣ, овеза ва нимовеза мешавад. Вобаста ба асбоби буранда алафдаравакҳои як, ду, се ва панҷбрусаро фарқ мекунанд. Асбобҳои буранда ба пеш, паҳлу ё ақиби трактор васл карда мешаванд ва ба воситаи наварди гирифти иқтидори трактор ба кор медароянд. Барои даравидани алафи боғот алафдаравакҳои овезаи фронталии КНФ – 1,6 ва алафдаравакҳои ротатсионии КРВ – 1,6-ро истифода мекунанд. Алафдараваки КНФ – 1,6 дорои бруси ангуштадор аст, ки дар охири он барои танзими баландии буриши алаф болиштакҳо ва дар онҳо тахтаҳои теладиҳанда гузошта шудаанд. Тракторе, ки ба он алафдараваки КНФ – 1,6 пайваст карда шудааст, дар байни қаторҳои дарахтон қафо ҳаракат мекунад; асбоби буранда дар рӯи замин бо болиштакҳо лағжида алафро медаравад ва тахтаҳо онро ба чапу рост тела медиҳанд. Алафдараваки КРВ – 1,6 аз рама, чархҳо, асбобҳои бурандаи роторӣ ва тавора иборат аст. Ҳангоми кори алафдаравак роторҳо давр зада, алафро мебуранд. Баландии дарав ба воситаи чархҳо танзим карда мешавад.

|  |  | Акс:Роторная.jpg |  |  |  |
| Прицепная косилка на конной тяге, привод косилки от колёс
  | Навесная реечная косилка прицепленная на трактор Т-40, привод косилки от вала отбора мощности | Навесная роторная косилка
  | Навесная газонокосилка
  | Навесной садовый кусторез, привод косилки от гидросистемы
  | Прицепные тракторные косилки, привод косилок от валов отбора мощности (заднего и бокового/переднего)
  |

Эзоҳ
----

Сарчашма
--------

* Алафдаравак // А — Асос. — Д. : СИЭМТ, 2011. — (Энсиклопедияи Миллии Тоҷик : [тахм. 25 ҷ.] /  сармуҳаррир А. Қурбонов ; 2011—2021, ҷ. 1). — ISBN 978-99947-33-45-3.
**Аноплосефалятҳо** — як навъ кирм.

Дар рӯдаи чорвои калон (гов, ғажгов, шоҳбарзагов, зебу, шутур) ва моли майда (гӯсфанд, буз, гавазн, архар ва ғайра) зиндагӣ мекунанд. Аноплосефалятҳо ангезандаи аноплосефалятоз мебошанд. Дар ҳудуди Тоҷикистон 6 намуди аноплосефалятҳо (4 намуди мониезияҳо — Moniezia expansa, M. benedeni, M. alba, M. autumnalia, 1 намуди авителлина — Avitellina centripunctata ва 1 намуди тизаниоз — Thyzaniezia giardi) мавҷуданд. M. expansa тасмакирми калони сафедранг буда, дарозиаш 460 см ва паҳниаш 25 мм аст. Баданаш аз сар (сколекс), гардан ва бандҳои алоҳида иборат мебошад. Дар сар ду ҷуфт узви маканда дорад. Узви ҷинсии модинааш ҷуфт. Баъди ба тухмдон афтодани тухм ғадудҳои ҷинсии модинааш заиф мешаванд. Дарозии тухмаш 0,05 — 0,06 мм, қутраш 0,07 — 0,09 мм (қутри ҷанинаш 0,02 — 0,22 мм). M. benedeni зарди сафедча буда, дарозиаш то 732 см ва бараш то 24 мм мешавад. Дар сар ду ҷуфт узви маканда дорад. Баданаш аз бандҳои сершумор иборат аст. Дарозии тухмаш 0,70 — 0,94 мм, қутраш 0,01 мм. M. alba кирми сафед буда, дарозиаш аз 60 см то 2,5 м аст. Сараш лундаи 4-қирра ва нисбатан паҳн (1,15 — 1,40 мм). Тухмаш 0,60 — 0,80 мм. M. autumnalia якҷоя бо буғумҳои болиғаш 160—284 см мешавад (бараш то 4,56 мм). Сараш нисбатан паҳн (0,60 — 0,72 мм). Бандҳои баданаш 2,8 — 3 мм поёнтар аз сар ҷой гирифтаанд. Андозаи тухмаш 0,074 — 0,096 мм. T. giardi кирми ширранг аст; дарозиаш 1170 см, бараш 10,4 мм. Дар сар ду ҷуфт узви маканда дорад. Баданаш сербуғум. А. ceutripunctata кирми ресмоншакл буда, дарозиаш то 1054 см ва бараш 2,05 мм аст. Дар сар ду ҷуфт узви маканда дорад. Дарозии тухмаш 0,010 — 0,35 мм, бараш 0,013 — 0,022 мм.

Мониезияҳо дар бадани канаҳои зиреҳакдор афзоиш мекунанд. Дар Тоҷикистон 104 намуди канаҳои зиреҳакдор мавҷуд аст, вале тухми мониезияҳо фақат дар бадани 6 намуди онҳо инкишоф меёбад. Давраҳои инкишофи Thuzaniezia giardi ва Avitellina centripunctata алҳол пурра аниқ нашудаанд.

Эзоҳ
----

1. ↑  Integrated Taxonomic Information System (ингл.) — 1996.

Адабиёт
-------

* Муҳаммадиев С. А. Аноплоцефалятозы крупного рогатого скота в Таджикистане и меры борьбы с ними, Д. 1980;
* ҳамон муалл. Гельминты крупного рогатого скота и яков Таджикистана, Д. 1981.

Сарчашма
--------

* Аноплосефалятҳо / С. А. Муҳаммадиев // А — Асос. — Д. : СИЭМТ, 2011. — (Энсиклопедияи Миллии Тоҷик : [тахм. 25 ҷ.] /  сармуҳаррир А. Қурбонов ; 2011—2021, ҷ. 1). — ISBN 978-99947-33-45-3.
**Автоматонӣ** — яке аз самтҳои пешрафти илму техника, истифодаи воситаҳои техникии худтанзимкунанда, усулҳои иқтисодию математикӣ ва системаҳои идоракунӣ, ки инсонро пурра ва ё қисман аз иштирок дар раванди бадастоварӣ, коркард ва истифодаи энергия, маҳсулот ё маълумот озод ва иштироки ӯро дар корҳои заҳматталаб хеле кам мекунад. Ҳадафи автоматонӣ: баланд бардоштани самараи меҳнат, беҳтар кардани сифати маҳсулот, озод кардани инсон аз шароитҳои ба саломатиаш хавфнок, инчунин иҷрои корҳое, ки шароиташон барои инсон дастнорас аст. Равандҳои технологӣ, энергетикӣ, нақлиётӣ, илмию таҳқиқотӣ, молиявӣ ва ғайра автоматонида мешаванд. Дар ҷараёни автоматонӣ истифодаи техникаи компютерӣ ва воситаҳои алоқа хеле муҳим аст.

Эзоҳ
----

Сарчашма
--------

* Автоматонӣ // А — Асос. — Д. : СИЭМТ, 2011. — (Энсиклопедияи Миллии Тоҷик : [тахм. 25 ҷ.] /  сармуҳаррир А. Қурбонов ; 2011—2021, ҷ. 1). — ISBN 978-99947-33-45-3.
**Худододагӣ Бобиев** (тав. 1935, Душанбе — 1992, Душанбе), файласуфи тоҷик, номзади илмҳои фалсафа (1975).

Зиндагинома
-----------

Соли 1965 факултети таъриху филологияи тоҷики Донишкадаи давлатии омӯзгории Душанбе ба номи Т.Г. Шевченкоро хатм кардааст. Солҳои 1966–1969 аспиранти донишкадаи номбурда буд. Солҳои 1970–1975 дар кафедраи фалсафаи Донишкадаи давлатии тиббии Душанбе ба номи Абӯали ибни Сино кор кардааст. Солҳои 1976–1992 дотсенти кафедраи марксизм-ленинизми Донишкадаи давлатии омӯзгории Душанбе ба номи Қ. Ҷӯраев буд. Муаллифи зиёда аз 30 асару мақолаҳои илмӣ мебошад, ки дар онҳо масъалаҳои баланд бардоштани сатҳи маданӣ- техникии деҳқонон, қонуниятҳои сохтмони коммунизм мавриди баррасӣ қарор дода шудааст.

Осор
----

Инкишофи ҳаматарафаи гармоникии сохтмони ҷамъияти коммунистӣ, Д. 1985; Меҳнати коркунони комплекси агросаноатӣ дар замони ҳозира, Д. 1989; Омили инсонӣ: мафҳум, моҳият ва роҳҳои фаъолгардонии он, Д. 1990

Пайвандҳо
---------

* Энсиклопедияи Донишгоҳи давлатии омӯзгории Тоҷикистон ба номи С. Айнӣ
*
**Худбоварӣ** (форсӣ: خودباوری‎), ё **эътимод ба нафс** (форсӣ: اعتماد به نفس‎) — яке аз шартҳои равонӣ аст, ки шахс дар он ба хотири таҷрибаҳои қаблӣ, ба тавоноиҳову истеъдодҳои худ дар муваффақияти анҷоми корҳо ба таври муваффақиятомез эътимоду бовар дорад. 

Хусусияти доро будани эътимод ба хештан, нақши ҳаётӣ дар тавсеъа ва пешрафту муваффақиятҳои як фард ифо мекунад. Пажӯҳишгарон дарёфтанд ки бархилофи он чи тасаввур мешавад, худбоварии кӯдакон то синни панҷсолагӣ ба таври комил шакл мегирад. Муҳаққиқон амрикоӣ мегӯянд кӯдакон замоне, ки панҷсола мешаванд, аз эҳсоси худбоварӣ бархӯрдор ҳастанд, ки ба лиҳози такомул бо бузургсолон қобили муқоиса аст. То кунун гумон мерафт, ки кӯдакон то пеш аз расидан ба синне, ки ба дабистон бираванд, камсинну сол ҳастанду наметавонанд эҳсоси манфӣ ё мусбат нисбат ба худ дошта бошанд.

Эзоҳ
----



|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️  Гузариш ба унсури Викидода  Фарҳангҳо ва донишномаҳо | 
* Большая датская
* Большая китайская

 |
| Дар феҳристҳои китобшинохтӣ | 
* GND: 4054392-4
* J9U: 987007529408705171
* LCCN: sh85119715
* NDL: 01175164
* NKC: ph125455

 |
**Аноргул**, **гули анор**, **норгул**, **гули нор** — як навъ нақшест дар санъати ороишию амалӣ ва тасвирӣ.

Аз сабаби зебову нозук ва хушбӯй будан, инчунин иртибот доштан ба тибби қадимаи халқию баъзе урфу одат, нақши гули анор дар санъати наққошӣ мақоми хосе дорад. Аноргул, ки аксар ба нақшу тасвирҳои наботии гули анор ва баъзан меваи анор асос ёфтааст, аз қадимуллайём дар байни мардуми Шарқ маъмул буд. Деворнигораҳои Панҷакенти Қадим (асрҳои 5 – 8), сутунҳои кандакории болооби Зарафшон (асри 10), рафҳои чӯбии пардозёфтаи мақбараи Лангарбобо (деҳаи Чоркӯҳи ноҳияи Исфара, асрҳои 10 – 12), дарвозаҳои кандакории мақбараи Муҳаммади Бошоро (асри 14) ва дигар мадрасаву мақбараҳои Самарқанду Бухоро, Конибодому Исфара гувоҳи бостонӣ будани ин навъи нақшанд. Унсурҳои қадимаи ин навъи нақш то ба даврони мо низ расида, дар санъати наққошиву гулдӯзӣ (сӯзаниҳо, бардевориҳо, тоқиҳову борпӯшҳо ва ғайра) ҳам истифода бурда мешаванд.

Эзоҳ
----

Сарчашма
--------

* Аноргул / М. Рӯзиев // А — Асос. — Д. : СИЭМТ, 2011. — (Энсиклопедияи Миллии Тоҷик : [тахм. 25 ҷ.] /  сармуҳаррир А. Қурбонов ; 2011—2021, ҷ. 1). — ISBN 978-99947-33-45-3.
**Вилояти Ӯротеппа**  — воҳиди маъмурӣ дар қаламрави ҶШС Тоҷикистон, ки аз 19 январи соли 1945 то 23 январи соли 1947 вуҷуд дошт. Аз қисми ҷанубии вилояти Ленинобод ташкил шудааст. Он дар кӯҳҳои Тиёншон ва Ҳисор-Олой ҷойгир буд. Бо фармони Президиуми Шӯрои Олии СССР аз 23 январи соли 1947 вилоят барҳам дода шуд, ноҳияҳои маъмурии вилоят ба ҳайати вилояти Ленинобод дохил шуданд .

Вилояти Ӯротеппа
Маркази маъмурӣ — Ӯротеппа.

Вилоятҳои ҶШС Тоҷикистон (солҳои 1944—1948)
Ноҳияҳо:

* Ноҳияи Ғончӣ
* Ноҳияи Заҳматобод
* Ноҳияи Калининобод
* Райони Колхозчиён
* Ноҳияи Мастчоҳ
* Ноҳияи Панҷакент
* Ноҳияи Ӯротеппа
* Ноҳияи Шаҳристон

Эзоҳ
----

1. ↑  Указ Президиума ВС СССР от 23.01.1947 о ликвидации Курган-Тюбинской и Ура-Тюбинской областей Таджикской ССР
**Борудӣ Олимҷон писари Муҳаммадҷон** (17 феврал 1857, Keçe Qawal[d], Vysokogorsky District[d] — 6 декабр 1921, Маскав) — рӯҳонии мусулмон ва маорифпарвари Русия.

Зиндагинома
-----------

Баъди гирифтани таҳсилоти ибтидоӣ дар мадрасаи Гулбуюи Урал барои касби таҳсилоти олии динӣ ба Бухоро рафт ва муддати 7 сол дар он ҷо таҳсил кард. Баъди бозгашт ба ватан ба ҷорӣ кардани усули нави таълим пардохт. Олимҷон Борудӣ соли 1882 дар Қазон мадрасаи «Муҳаммадия»-ро таъсис дод, ки бонуфузтарин таълимгоҳи исломии Русия ба шумор мерафт; он алҳол яке аз се таълимгоҳи олии исломии Тотористон аст ва то 500 нафар толибилм дорад. Дар ин мадраса ба шогирдон (онҳоро «шокирд» меномиданд) забону адабиёти тоторӣ, русӣ, арабӣ, форсӣ, инчунин алгебра, нақшакашӣ, физика, ҷуғрофиё, фалсафа, мантиқ, психология, педагогика, ҳуқуқ ва тиб таълим дода мешуд. Олимҷон Борудӣ ҳамзамон дар ҷунбишҳои сиёсӣ ва иҷтимоии Урал низ фаъолона иштирок мекард. Мақомоти Русия барои ин, инчунин бар асари эътирозҳои тарафдорони усули куҳнаи таълим, Олимҷон Борудӣ-ро ба муддати 2 сол ба Волга-Дони Ғарбӣ бадарға карданд. Дар анҷумани дуюми мусулмонони Русия (соли 1917) сарварии идораи динии марказии мусулмонони Русияи дохилӣ ва Сибир ба зиммаи Олимҷон Борудӣ вогузошта шуд ва ӯ ҳамзамон муфтии мусулмонони Русия интихоб гардид. Олимҷон Борудӣ зимни чандин мулоқот бо сафири Давлати Усмонӣ Камолӣ Суйламаз-уғлӣ, ки то августи 1918 дар Маскав буд, таваҷҷуҳи ӯро ба умури мусулмонони турки Русия ҷалб карда, барои ҳифзи ҳуқуқи онҳо аз ӯ дастгирӣ ва ёрӣ хост. Барои ҳамин кӯшишҳо аз ҷониби мақомоти Русия дастгир ва чанд моҳ зиндонӣ шуд.

Олимҷон Борудӣ барои ҷорӣ кардани усули ҷадид ба ҳавзаи таълим ва тарғибу ташвиқи афкори маорифпарварӣ дар миёни мусулмонон, бедор кардан ва боло бурдани сатҳи фикрӣ ва фарҳангии онҳо саъю талош мекард. Бо ин мақсад ба марказҳои фарҳанги исломии он рӯзгор — Истанбул, Димашқ, Маккаву Мадина ва Қоҳира сафар карда, бо шахсиятҳои маъруфи илмии ин шаҳрҳо дидор ва гуфтушунид намуд. Олимҷон Борудӣ мехост таълим ба забони туркӣ сурат гирад, барои ҳамин ҳам ба забони туркӣ чандин китоби дарсӣ таълиф кард, ки дар мадрасаҳои он замон истифода бурда мешуданд. Муҳимтарин асари Олимҷон Борудӣ китоби «Маорифи исломӣ» аст, ки бори нахуст соли 1891 чоп шуда, минбаъд борҳо ба табъ расид. Китоби мазкур дар ҷунбиши бедории мусулмонони Русия таъсири амиқ гузошт. Маҷаллаи таъсисдодаи Олимҷон Борудӣ «ад-Дину ва-л-адаб», ки солҳои 1906—1917 дар Қазон чоп мешуд ва афкори ҷадидии муътадил дошт, яке аз муҳимтарин васоити иттилоотии мусулмонони Русия дар он замон ба шумор мерафт.

Эзоҳ
----

Адабиёт
-------

* Борудӣ Олимҷон / С. Маҳмадуллоҳ // Боз — Вичкут. — Д. : СИЭМТ, 2014. — (Энсиклопедияи Миллии Тоҷик : [тахм. 25 ҷ.] /  сармуҳаррир Н. Амиршоҳӣ ; 2011—2021, ҷ. 3). — ISBN 978-99947-33-46-0.


|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️  Гузариш ба унсури Викидода  Фарҳангҳо ва донишномаҳо | 
* Большая российская (старая версия)
* TDV İslam Ansiklopedisi

 |
| Дар феҳристҳои китобшинохтӣ | 
* GND: 1138375888
* LCCN: nr93028897
* VIAF: 448144647699395977081
* WorldCat VIAF: 448144647699395977081

 |
**Отабеки Ғойиб** — рӯзноманигор, нависанда, узви Иттифоқи нависандагони Тоҷикистон (2014)

Зиндагинома
-----------

**Отабеки Ғойиб** 24 марти соли 1959 дар деҳаи Сафедҷари ноҳияи Ваҳдат ба ҷаҳон омадааст. Солҳои 1966-1976 дар мактаби миёнаи №14 ба номи Садриддин Айнӣ таҳсил кардааст. Соли 1978 дар Иттиҳодияи истеҳсолии матоъҳои пахтаи Душанбе ба кор пардохтааст. Баъди як сол донишҷӯи Донишкадаи давлатии забонҳои Тоҷикистон ба номи Сотим Улуғзода шуда, соли 1986 анҷом додааст. Сипас дар рӯзномаи «Халқ овози» (собиқ «Совет Тожикистони») ба кор пардохта, фаъолияташро моҳи апрели соли 1993 дар бахши ӯзбекии Идораи барномаҳои иттилоотии Кумитаи телевизион ва радиои назди Ҳукумати Ҷумҳурии Тоҷикистон давом додааст. Аз моҳи июли соли 1995 шореҳи идораи барномаҳои иттилоотии телевизион, ҳамзамон, аз моҳи июни соли 2007, муҳаррири варзидаи бахши ӯзбекии шабакаи «Овози тоҷик» мебошад.Аз соли 2014 узви Иттифоқи нависандагони Тоҷикистон аст.

Эҷодиёт
-------

Қиссаву ҳикоя менависад. Офаридаҳояш дар авроқи маҷмӯаҳои «Изтироб» (қисса, 1998), «Як каф дуъо» (2001), «Бозгашти шутурҳои сафед» (2010), «Марги соли чӯпон» (2011) ва ғ. интишор ёфтаанд.

Ҷоизаҳо
-------

* Ҷоизаи ба номи Абулқосим Лоҳутӣ;
* Ифтихорномаи Ҳукумати Ҷумҳурии Тоҷикистон;
* Нишони фахрии «Аълочии матбуоти Ҷумҳурии Тоҷикистон».

Сарчашма
--------

1. ↑  Адибони Тоҷикистон (маълумотномаи мухтасари шарҳиҳолӣ)./Таҳия ва танзими Асрори Сомонӣ ва Маҷид Салим. – Душанбе, «Адиб», 2014, – с.77 ISBN 978-99947-2-379-9
**Худойназар Боқиев** (*Боқиев Худойназар Ғоибович*; 8 марти 1951, деҳаи Хонақоҳи Кӯҳӣ, ноҳияи Ҳисор — 29 майи 2012, ноҳияи Рӯдакӣ) — куштигир, ҷудукори тоҷик, Устоди варзиши Тоҷикистон (1975), Устоди варзиши ИҶШС (1976), Мураббии хидматнишондодаи варзиши ҶШС Тоҷикистон (1988), Аълочии маорифи Тоҷикистон (1999), Корманди шоистаи варзиши Тоҷикистон (2002).

Зиндагинома
-----------

Хатмкардаи Техникуми тарбияи ҷисмонии шаҳри Душанбе (1970). Солҳои 1970—1975 муаллими тарбияи ҷисмонии Омӯзишгоҳи касбҳои техникии № 49-и ноҳияи Ленин, 1975—1980 мураббии Ҷамъияти ихтиёрии варзишии «Ҳосилот», 1980—1985 сармураббии Мактаби варзишии кӯдакону наврасони № 1 (ҳоз. Мактаби махсуси варзишии ҷуду)-и ноҳияи Рӯдакӣ буд. Аз соли 2010 директори ҳамин мактаб. Худойназар Боқиев дар мусобиқаҳои варзишии сершумори Тоҷикистон ва ИҶШС иштирок намуда, борҳо ғолиб ва сазовори медалу ҷоизаҳо гаштааст. Қаҳрамони 49-каратаи Тоҷикистон дар куштии ҷуду ва самбо. Худойназар Боқиев дар тарбияи куштигирони ҷавони тоҷик саҳми бузург дорад.

Куштигирони номии Тоҷикистон Расул, Рустам ва Алишер Боқиев шогирдон ва фарзандони ӯянд.

Ҷоизаҳо
-------

Бо Грамотаи Фахрии Президиуми Шӯрои Олии ҶШС Тоҷикистон (1979), Ифтихорномаи Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон (1996), медали «Хидмати шоиста» сарфароз гардидааст.

Эзоҳ
----

Адабиёт
-------

* Боқиев Худойназар Ғоибович / Н. Шарипов // Боз — Вичкут. — Д. : СИЭМТ, 2014. — (Энсиклопедияи Миллии Тоҷик : [тахм. 25 ҷ.] /  сармуҳаррир Н. Амиршоҳӣ ; 2011—2021, ҷ. 3). — ISBN 978-99947-33-46-0.
**Аноният** (ар. أنانية‎ — *манманӣ*‎), **худбинӣ**, **эгои́зм** (юн.-қад. Εγώ, лот. ego — «ман») — рафтори худписандонаи ахлоқиест, ки муносибати фардии инсонро ба ҷамъият ва одамон тавсиф мекунад. 

Аноният дар нисбат додани ҳар чиз ба шахси худ ва ҳама чизро аз худ донистан, манфиати шахсии худро нисбат ба дигарон авлотар донистан зоҳир мешавад. Аноният хилофи ғайрбинӣ (алтруизм) буда, мазмуну моҳияти зиддигуманистӣ дорад. Дар афкори ахлоқии мутафаккирони асрҳои миёнаи форс-тоҷик аноният хислати бади инсонӣ ба шумор рафта, ба он фазилатҳои неки ахлоқӣ муқобил гузошта шудаанд. Муаллифони «Ахлоқи Носирӣ» ва «Ахлоқи Ҷалолӣ*»* анониятро бо такаббур ва кибру ғурур дар як зина қарор дода, ба онҳо ахлоқи ҳамидаи инсониро муқобил мегузоранд. Закариёи Розӣ дар «Тибби рӯҳонӣ» масъалаи анониятро таҳлил намуда, шахсонеро, ки нафси худро беш аз андоза дӯст медоранд, накӯҳиш карда гуфтааст: «шахсе, ки гирифтори худбинист, барои ислоҳу таҳзиби он бояд бикӯшад». Дар ашъори панду ахлоқии шоирони классики форс-тоҷик масъалаи аз аноният дурӣ ҷустан ва ноил шудан ба сифатҳои неки инсонӣ хеле барҷаста ифода ёфтааст. Масалан:

> Машав худбин, ки он бошад ҳалокат,  
> 
> Ва з-он тира бимонад ҷони покат.
> 
> 
> Носири Хусрав
> 
> 

> Яке он, ки дар нафс худбин мабош,  
> 
> Дигар он, ки дар ҷамъ бадбин мабош.
> 
> 
> Саъдии Шерозӣ
> 
> 

Дар афкори ахлоқии шоирону мутафаккирони тоҷик заминаҳои иҷтимоию сиёсӣ ва иқтисодии принсипҳои ахлоқ, аз ҷумла аноният муайян нагашта бошад ҳам, ғояҳои иззати нафси хеш, ҳифзи қадру қимат, ҳуқуқи ба саодат расидани фард ва ғайра барои то андозае озод шудани афкори одамон аз тасаввуроти динӣ, «ночизу оҷиз ва осиву пургуноҳ» будани инсон ва мубориза бар зидди тартиботи феодалӣ мусоидат кардаанд.

Эзоҳ
----

Сарчашма
--------

* Аноният // А — Асос. — Д. : СИЭМТ, 2011. — (Энсиклопедияи Миллии Тоҷик : [тахм. 25 ҷ.] /  сармуҳаррир А. Қурбонов ; 2011—2021, ҷ. 1). — ISBN 978-99947-33-45-3.
**Ано́нс** (фр. annonce — хабардоркунии оммавӣ) — хабардоркунии қаблӣ дар бораи рӯйдод (консерт, намоишнома, намоиши кинофилм, нашри китобҳо ё барномаҳои компютерӣ ва ғайра). Анонс метавонад дар шакли эълоннома, матолиб дар васоити ахбори омма ё эълон тариқи телевизион ва радио бошад. Дар анонс баробари эълони рӯйдод, одатан, доир ба рӯйдод маълумоти асосӣ дода мешавад (шарҳи мухтасари филм, барномаи консертӣ).

Эзоҳ
----

Нигаред низ
-----------

* Трейлер
* Тизер
* Реклама

Сарчашма
--------

* Анонс // А — Асос. — Д. : СИЭМТ, 2011. — (Энсиклопедияи Миллии Тоҷик : [тахм. 25 ҷ.] /  сармуҳаррир А. Қурбонов ; 2011—2021, ҷ. 1). — ISBN 978-99947-33-45-3.
**Амр** (ар. امر‎) — калимаи арабӣ буда, маънояш фармон, ҳукм, фармоиш аст.

Амр дар оёти Қуръон
-------------------

Амр, истилоҳест, ки дар бисёр оятҳои Қуръон омада, асосан маънои фармоиши Худоро ифода мекунад. Ин истилоҳ боиси баҳси бисёри илоҳиётшиносону фақеҳон гардидааст. Ҳангоми шарҳу тафсири амр унсурҳои исломӣ бо таълимоти Юнони Қадим омехта шудаанд, вале азбаски муродифи юнонии он маълум нест, бо эҳтимоли қавӣ метавон гуфт, ки ақидаҳои гуногун оид ба фармоиши Илоҳӣ аввал дар олами Ислом ба миён омада бошанд. Дар нусхаи арабии «Илоҳиёт»-и Арасту амр яке аз ҷиҳатҳои «калима»-и Худо — иродаи Худо буда, байни холиқ ва ақли Аввал меистад. Вай дар айни замон сабаби бевоситаи охирӣ ба шумор меравад. Ба ин маънӣ онро «сабаби сабабҳо» ҳам номидан мумкин аст. Ақл ҳамчун офаридаи аввал ва «калима» шабоҳат дорад.

Носири Хусрав дар «Кушоиш ва раҳоиш» амрро ҳастии аввал маҳсуб медонад. Дар «Равзат-ут-таслим» ё «Тасаввурот»-и Насируддини Тусӣ амри илоҳӣ дар аввалин силсилаи маротиби равонӣ ҷой дорад, ки баъди он нафс, ваҳм ва эҳсосот меоянд. Аз рӯи баъзе ақидаҳо дар Қуръон (мас. 8:53) амр гоҳо ба халқ муқобил аст, яъне амр офаридани ҷавҳарҳои рӯҳӣ ё худи ин ҷавҳарҳо буда, халқ маънои офаридани ҷавҳарҳои моддӣ ё худи ин ҷавҳарҳоро дорад.

Амр дар ҳуқуқ
-------------

Дар замони муосир амр як намуди санади ҳуқуқӣ буда, аз ҷониби мақомот ё шахси мансабдори низоми мақомоти давлатӣ ё худидораи маҳаллӣ дар доираи ваколатҳои онҳо қабул карда мешавад.

Дар ҳуқуқи асосии (конститутсионии) муосир амр санади ҳуқуқии мақомоти ҳокимияти иҷроия, ки дар доираи салоҳияти мақомоти мазкур содиршуда, барои шахсони дар амр муайяншуда эътибори ҳатмӣ дорад, эътироф шудааст. Дар Ҷумҳурии Тоҷикистон аз ҳаққи содир намудани амр дар доираи салоҳияти худ Президент ва Ҳукумати Ҷумҳурии Тоҷикистон бархӯрдоранд.

Амр дар ҳуқуқи конститутсионӣ ва ҳуқуқи маъмурӣ санади мақомот ё шахси мансабдори низоми мақомоти
давлатӣ ё худидораи маҳаллӣ аст, ки дар ҳадди ваколати онҳо дода шуда, барои ҳамаи касони дахлдор ҳатмӣ мебошад. Амр бештар ба ҳодисаю масъалаҳои ҷудогона бахшида мешавад. Иҷрои амр ҳодисаро бартараф мекунад. Вале амр метавонад санади амали бардавом бошад (масалан, дар бораи таъйини шахси мансабдор, ташкили комиссия, дар бораи маблағҷудокунӣ барои ягон чорабинӣ ба муҳлати муайян ва ғайра). Амр санади зерқонунӣ буда, бояд ба Конститутсия ва қонунҳо мувофиқ ояд..Ҳамчун қоида, амр хислати меъёрӣ надорад, яъне дар он қоидаҳои нав муқаррар карда намешавад. Амр санади татбиқи ҳукуқ мебошад, вале дар таҷриба амр, ки аз номи мақомоти муайян дода мешавад (масалан, амри Президенти ҶТ) метавонад хислати меъёрӣ дошта бошад.

Эзоҳ
----

1. ↑  Фарҳанги истилоҳоти ҳуқуқ / Зери таҳрири Маҳмудов М. А. — Душанбе: ЭР-граф, 2009. — с.45

Сарчашма
--------

* Амр // А — Асос. — Д. : СИЭМТ, 2011. — (Энсиклопедияи Миллии Тоҷик : [тахм. 25 ҷ.] /  сармуҳаррир А. Қурбонов ; 2011—2021, ҷ. 1). — ISBN 978-99947-33-45-3.
**Амруллоҳ Солеҳ** (дарӣ: امرالله صالح, зод. 15 октябр 1972, вилояти Панҷшер, Подшоҳии Афғонистон) — ходими сиёсиву давлатӣ, муовини аввали Раъисиҷумҳури Афғонистон. Собиқ раъиси Раёсати умумии амнияти миллӣ ва Вазорати умури хориҷаи Ҷумҳурии исломии Афғонистон.

Пеш аз раёсати иттилооти Афғонистон, узви Иттиҳоди Шимоли Аҳмадшоҳи Масъуд буд. Соли 1997 Солеҳ тавассути Масъуд ба унвони дафтари робити Иттиҳоди Шимол дар дохили сафорати Афғонистон дар Душанбе мансуб шуд. Солеҳ пас аз истеъфо аз раёсати амнияти миллӣ Ҷунбиши демокросихоҳу зиддитолибиро эҷод кард, ба номи Басеҷи миллӣ ва раванди сабз. Соли 2018 аз ҷониби Раъисиҷумҳур Ашраф Ғанӣба унвони вазири умури хориҷа ва соли 2019 вазири кишвари Афғонистон таъйин шуд.

Зиндагинома
-----------

Амруллоҳ Солеҳ мутаваллиди 15 соли 1972 дар вилояти Панҷшери Афғонистон аст. Дар соли 1990 ба муҷоҳидин пайваст. Дар авохири солҳои навад ҳамчун узви Ҷабҳаи муттаҳида шинохта мешавад. То вуқӯъи ҳодисоти 11 сентябри соли 2001 дар баробари Толибон, ал-Қоида ва артиши Покистон мубориза бурд.

Сӯиқасд
-------

Амруллоҳ Солеҳ борҳо ҳадафи террор қарор гирифтааст. Ӯ зимни мусоҳибае дар Иёлоти Муттаҳида иброз дошт:

«Мутмаъинан, агар онҳо маро бикушанд, ман ба хонаводаву дӯстонам гуфтаам, ки аз ҳеч чиз гила накунанд, зеро ман боифтихор бисёре аз онҳоро куштаам. Бино бар ин, ман як ҳадафи бисёр машрӯъ ҳастам, бисёр машрӯъ. Зеро, вақте ки дар баробари онҳо боистед, тамоил ба истодан дар баробари онҳо бахше аз хуни ман аст. Ман муътақидам, онҳо иштибоҳ мекунанд.»

Эзоҳ
----

Сарчашма
--------

* 
* 
* 

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️  Гузариш ба унсури Викидода  Дар шабакаҳои иҷтимоъӣ | 
* Твиттер
* Фейсбук
* Фейсбук
* Инстаграм

 |
| Вебгоҳҳои мавзӯъӣ | 
* Бонки Иттилоотии Интернетии Филмҳо
* Кинопоиск

 |
| Дар феҳристҳои китобшинохтӣ | 
* GND: 1239822251
* LCCN: n2016210199
* SUDOC: 236803611
* VIAF: 235145858084923021887
* WorldCat VIAF: 235145858084923021887

 |
Амперметр
Схемаи фаъолсозии амперметр
**Амперметр** — асбобест барои чен кардани қувваи ҷараён дар занҷири электрикӣ.

Вобаста ба доираи қиматҳои қувваи ҷараён шкалаи амперметрро ба килоампер (kA), миллиампер (mA) ва микроампер (µA) тақсим мекунанд. Амперметрҳои худнавис низ мавҷуданд (ниг. Асбоби ченкунандаи худнавис). Амперметр дар занҷири электрикӣ пай дар пай пайваст карда мешавад; барои васеъ шудани ҳадди ченкунӣ амперметрро бо шунт ё ба воситаи трансформатор мепайванданд. Аз таъсири қувваи ҷараён ақрабаки асбоб ба ин ё он кунҷ майл мекунад. Мувофиқи принсипи кор амперметрҳои системаи магнитоэлектрикӣ, электромагнитӣ, электродинамикӣ, ферродинамикӣ, ҳароратӣ ва ғ. мавҷуданд.

Эзоҳ
----

Сарчашма
--------

* А — Асос. — Д. : СИЭМТ, 2011. — 608 с. — (Энсиклопедияи Миллии Тоҷик : [тахм. 25 ҷ.] /  сармуҳаррир А. Қурбонов ; 2011—2021, ҷ. 1). — ISBN 978-99947-33-45-3.


|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️  Гузариш ба унсури Викидода  Фарҳангҳо ва донишномаҳо | 
* Большая датская
* Большая китайская
* Большая норвежская
* Большая российская (старая версия)
* Большая российская (научно-образовательный портал)
* Большая советская (1 изд.)
* Большая советская (1 изд.)
* Britannica (11-th)
* Britannica (онлайн)
* Britannica (онлайн)

 |
Ин амсилаи мошини ёрии тиббӣ
**Амсила** (*модел*; фр. modèle, аз лот. modulus — «андоза, шабоҳат, намуна») — объекти навест, ки хосиятҳои асосӣ ва муҳимтарини объект, ҳодиса татқиқшавандаро инъикос менамояд.
Амсилаҳоро ба ду синфи калон ҷудо кардан мумкин аст: моддӣ ва иттилоотӣ.

**Амсилаҳои моддӣ** (ҷисмӣ, шайъӣ) хосиятҳои геометрӣ, физикӣ ва дигар хосиятҳои объектро дар шакли моддӣ (возеҳ) таҷассум менамоянд, яъне аз нав ба вуҷуд меоранд. Мисол: Амсилаи Замин, глобус мебошад.

**Амсилаҳои иттилоотӣ** обеъктҳо ва равандҳоро дар шакли тимсолҳо (образҳо) ё аломатҳо тасвир мекунад. Пас, амсилаҳои иттилоотиро, дар навбати худ, ба амсилаҳои иттилоотии тимсолӣ ва амсилаҳои иттилоотии аломатӣ (рамзӣ) ҷудо кардан мумкин аст.

Адабиёт
-------

* *Неуймин Я. Г.* Модели в науке и технике. История, теория, и практика. Л. 1984
* *Штофф В. А.* О роли модели в познании Л. 1963
* *Хорошев А. Н.* Введение в управление проектированием механических систем: Учебное пособие. — Белгород, 1999. — 372 с. — ISBN 5-217-00016-3. Электронная версия 2011 г.
* *Юдин А. Д.* Экстремальные модели в экономике. М. 1979

Нигаред низ
-----------

* Амсилаи физикӣ

Сарчашма
--------

Википедиаи русӣ
**Амр** — дар барномасозӣ, фармоиш ба барномаи комютерӣ, ки дар шакли ду рамз (бо ёрии 0 ва 1) навишта мешавад. Ҳар як амр ду ташкилкунанда дорад: рамзи амалиёт ва нишондиҳандамр Рамзи амалиёт ба тавассути протсессор иҷро кардани кадом амрро муайян мекунад. Нишондиҳанда дар кадом қисми хотира маҳфуз доштани маълумоти амалиётӣ ва дар куҷо ҷойгир кардани натиҷаи амалиётро нишон медиҳад. Ҳоло барномасозҳо ҳангоми тарҳрезии барнома бевосита аз рамзҳои мошинӣ истифода намебаранд, зеро барномаҳои тафсирӣ сарфи назар аз забони барномасозӣ онро ба таври автоматӣ ба забони мошинӣ мегардонанд.

Дар компютер
------------

Дар компютер, фармоиши рамзии махсус ба протсессор барои иҷро кардани ягон амал. Мураккабии амри компютерӣ аз сохтори протсессори он вобаста аст. Системаи амрҳои ҳисобмошинҳои мушаххас рамзи мошиниро ташкил медиҳад. Ҳар як намуди протсессор маҷмӯи амрҳои худро дорад, ҳарчанд дар аксар протсессорҳо ин маҷмӯи амрҳо ба ҳам мутобиқанд. Агар протсессори А пурра рамзи протсессори В-ро «фаҳмад» (хонда тавонад), пас ин протсессорҳо ба ҳам мутобиқ мебошанд. Агар протсессори А якчанд амрҳои В-ро нафаҳмад, пас онҳо ба ҳам мутобиқ нестанд. Барои осон кардани кори истифодабаранда як қатор амрҳои муайянро тугмадон (клавиатура) ва мушак иҷро мекунанд. Тугмадон ва истифодаи муштараки чанд тугмача садҳо амрро, ки вазифаи муайян доранд (мас. ҳар як тугмачаи қатори боло – аз F1 то F12), ба ҷо меоварад. Бо мушак (бо тугмачаҳои тарафи рост ва чап) низ чандин амрро иҷро кардан мумкин аст. Мас. ду маротиба пахш кардани тугмаи тарафи чапи мушак файл ё ғилофаро мекушояд. амрҳои идоракунии MS-DOS умумӣ буда, бо протсессори амрии command. com. иҷро карда мешаванд. амрҳо ба тавассути тугмадон бо пахш кардани тугмачаи <ВОРИД> (<ENTER>) дохил карда мешаванд. амрҳои умумии DOS аз якчанд гурӯҳ: амри кор бо файлҳо, амри кор бо системаҳо, амри шаклдиҳии дискҳо ва ғ. иборатанд. Ҳоло амр бо ҷойстик (афзори дастакдор) дар масофаи муайян иҷро мешавад, яъне он вазифаи тугмадонро иҷро мекунад;

Ҳамчунин нигаред
----------------

* Барномасозӣ

Эзоҳ
----

Сарчашма
--------

* А — Асос. — Д. : СИЭМТ, 2011. — 608 с. — (Энсиклопедияи Миллии Тоҷик : [тахм. 25 ҷ.] /  сармуҳаррир А. Қурбонов ; 2011—2021, ҷ. 1). — ISBN 978-99947-33-45-3.
**Гулхор**, **буттахор**, **гулбутта**, **хоргул** (лот. Rosa fedtschenkoana) — як навъ буттаи сернавдаи хордор.

Тавсифоти гиёҳшинохтӣ
---------------------

Аз 1 то 4 (баъзан то 6) метр қад мекашад. Пӯстлохи навдаҳояш ҷигарии бӯртоб, бо хорҳои махрутшакл (дарозиашон 1-2 см) фаро гирифта шудааст. Баргаш бепашмак, ғафси дандонадор (аз 3-7 баргча иборат аст, дарозиашон 1-2,5 см). Гулаш калон (қутраш 3-9 см), сафед, норанҷӣ. Ғуҷуммеваи сурхтоб, дарозрӯяи пашмакдор ё луччак, сершира ё бешира дорад (дарозиаш то 5 см). Давраи гулшукуфташ июн — июл, самараш моҳи сентябр мерасад.

Гулхор дар арчазорҳои қаторкӯҳҳои Қурама, Туркистону Зарафшон, Ҳисору Дарвоз, Тоҷикистони Ҷанубӣ (дар баландии 1500-3200 м аз с. б.) мерӯяд. Меваи гулхор сервитамин мебошад. Дар таркиби самари расидаи он витаминҳои C, P, E, B2 ва K1, 12-27 мг% каротин, кислотаҳои органикӣ, 15-20 % қанд, флавоноидҳо, моддаҳои пектинӣ ва даббоғӣ (то 5 %) мавҷуданд. Мевааш 6,22-9,84 % кислотаи аскорбин, 1,7 % витамини P, 0,04 % витамини E, 27 % каротин дорад.

Корбурди пизишкӣ
----------------

Табибони халқӣ самари гулхорро чун воситаи талхарон ва афтонандаи санг, нақеи бо асал омехтаи онро ҳангоми илтиҳоби роҳҳои нафас, сурфа, ҷӯшобаи реша ва баргашро ҳангоми шикамдард, исҳоли хун ва чун воситаи пешоброн ба кор мебаранд. Бо нақеи гулхор (20 дона меваи онро дар 0,5 л оби ҷӯш андохта, як шаборӯз нигоҳ медоранд) зуком, сурфа, ғалаёни хун, гулӯзиндонакро муолиҷа мекунанд.

Эзоҳ
----

Адабиёт
-------

* Гулхор / М. Ҳоҷиматов // Вичлас — Гӯянда. — Д. : СИЭМТ, 2015. — (Энсиклопедияи Миллии Тоҷик : [тахм. 25 ҷ.] /  сармуҳаррир Н. Амиршоҳӣ ; 2011—2021, ҷ. 4). — ISBN 978-99947-33-77-4.
**Гулобӣ** — навъи себи миёнапази маҳаллӣ; селексияи мардумист.

Баргаш паҳни дарозрӯя (дарозиаш 8-9 см, бараш 5-6 см), дандонаҳояш майда. Мевааш гирда (дарозиаш 40-55 мм, бараш 40-65 мм, вазнаш 55-70 г), сабзи кушод, то нисфаш тобиши сурху гулобӣ дорад, баъзан рахшин ҳам мешавад. Пӯсташ тунук, мумпардааш маҳин, гӯшташ сахти карсосӣ, серобу ширин, бебӯй. Тухмдонаш миёнаҳаҷм, 8-18-то тухми қаҳваранг (андозааш 7,5 х 3,5 х 2,5 мм) дорад. Меваашро тар мехӯранд, мураббо мепазанд ва мехушконанд. Дарахташ зудсабзи серҳосил аст. Ниҳоли пайвандиаш баъди 3-4 соли шинондан самар меоварад. Даври нашваш 145—155 рӯз; аввали апрел (дар ноҳияи Айнӣ) гул карда, нимаи август мерасад. Дарахти 20-25-солааш (дар деҳаи Оббурдан) 250—300 кг ҳосил додааст. Гулобӣ ба сармо ва камобӣ тобовар буда, асосан дар заминҳои обӣ мерӯяд. Бештар аз ҳашароти зараррасони гулу мева зарар мебинад.

Эзоҳ
----

Адабиёт
-------

* Гулобӣ // Вичлас — Гӯянда. — Д. : СИЭМТ, 2015. — (Энсиклопедияи Миллии Тоҷик : [тахм. 25 ҷ.] /  сармуҳаррир Н. Амиршоҳӣ ; 2011—2021, ҷ. 4). — ISBN 978-99947-33-77-4.

* Богушевский П. Н. Культурная яблоня Верхнего Зеравшана//Плодовые Среднего Таджикистана. Л. 1935.
**Алар** — диаминозид, C6H12N2O3, як навъ моддаи химиявӣ.

Барои танзими рушд ва беҳ гардондани гулшукуфти рустаниҳои ороишӣ, хушсифат намудани меваи дарахтони себу олуболу (ба 1 л об 2,5 – 5 г) пешбинӣ шудааст. Алар моддаи кристаллии сафед буда, дар об ва ҳалкунандаҳои органикӣ (ғайр аз карбогидридҳои алифатӣ) ҳал мешавад. Аларро ба тариқи хокаи намкаши 85-фоиза ё намак истеҳсол мекунанд. Барои занбӯри асал ва дигар ҳашароти фоиданок безарар аст.

Эзоҳ
----

Сарчашма
--------

* А — Асос. — Д. : СИЭМТ, 2011. — 608 с. — (Энсиклопедияи Миллии Тоҷик : [тахм. 25 ҷ.] /  сармуҳаррир А. Қурбонов ; 2011—2021, ҷ. 1). — ISBN 978-99947-33-45-3.
**Алафғундорӣ** — дарав ва ҷамъоварии алаф. Сифату серғизоии хошок, пеш аз ҳама, ба алафғундории сари вақт вобаста аст. Алафҳои худрӯйро ҳангоми гул ва тухмбандӣ, юнучқаро дар давраи оғози ғунчабандӣ медараванд. Дарави дер боиси кам шудани ғизонокии хошок, дуруштии баргу поя ва талаф ёфтани як қисми он мегардад. Дар мавриди муқаррар кардани муҳлати алафғундорӣ таркиби алафзор, вуҷуд доштани алафҳои бегона, дараҷаи ифлосии қитъа ва дигар омилҳо ба эътибор гирифта мешаванд. Ба миқдор ва сифати алаф, инчунин ба маҳсулнокии минбаъдаи алафзор баландии дарав таъсири зиёд мерасонад. Аз ҳад зиёд баланд даравидани алаф боиси кам шудани ҳосилнокӣ ва бисёр паст даравидани он бошад, боиси паст гаштани сифати хошок (хусусан дар алафҳои пояашон дурушт ва ғафс) мешавад. Дар шароити иқлими Тоҷикистон алафи худрӯйро дар ҳар мавсим 1 – 2 ва алафи киштаро 2 – 6 маротиба дарав мекунанд. Барои алафғундорӣ бештар алафдаравҳои тракториро ба кор мебаранд.

Эзоҳ
----

Сарчашма
--------

* А — Асос. — Д. : СИЭМТ, 2011. — 608 с. — (Энсиклопедияи Миллии Тоҷик : [тахм. 25 ҷ.] /  сармуҳаррир А. Қурбонов ; 2011—2021, ҷ. 1). — ISBN 978-99947-33-45-3.
**Худобердӣ Ҳақназаров** — дипломат, ходими давлатӣ, номзади илмҳои таърих (1987), собиқ Вазири робитаҳои берунии Ҷумҳурии Тоҷикистон (11.05.1992 -20.07.1992), Вазири меҳнат ва шуғли аҳолии Ҷумҳурии Тоҷикистон Вазири корҳои хориҷии Ҷумҳурии Тоҷикистон (20.07.1992 -11.1992).

Зиндагинома
-----------

Худобердӣ Холиқназаров 14 июни соли 1951 дар шаҳри Хоруғи ВМКБ таваллуд ёфтааст.

Шуъбаи форсии факултаи забонҳои шарқи Донишгоҳи давлатии Тоҷикистонро хатм кардааст (1975).

Солҳои 1974 - 1976 - кор ба сифати тарҷумони забони дарӣ дар Афғонистон;

Солҳои 1976 - 1978 - мудири китобхонаи факултаи забонҳои шарқи Донишгоҳи давлатии Тоҷикистон;

Солҳои 1978 - 1980 - кор ба сифати тарҷумони забони форсӣ дар Эрон;

Солҳои 1980 - 1987 - ходими илмии Пажӯҳишгоҳи шарқшиносии АИ ҶШС Тоҷикистон;

Солҳои 1987 - 1988 - кор ба сифати тарҷумон дар Афғонистон;

Солҳои 1989 - 1991 - муовини мудири кафедраи фалсафа ва таърихи Донишкадаи забон ва адабиёти рус;

Солҳои 1991 - 1992 - раиси Ҷамъияти «Носири Хисрав»;

11.05.1992 - 20.07.1992 - Вазири робитаҳои берунии Ҷумҳурии Тоҷикистон;

20.07.1992 - 11.1992 - Вазири корҳои хориҷии Ҷумҳурии Тоҷикистон;

Солҳои 1993 - 1998 - ҷонишини раиси Маркази ҳамоҳангсозии нерӯҳои демократии Тоҷикистон дар кишварҳои ИДМ;

12.02.1998 - 01.2000 - Вазири меҳнат ва шуғли аҳолии Ҷумҳурии Тоҷикистон (мувофиқи саҳмияи 30% аз Иттиҳоди мухолифини тоҷик таъйин шуд);

Солҳои 2000 - 2001 - мушовири Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон;

Солҳои 2001 - 2007 - мушовири Сафорати Ҷумҳурии Тоҷикистон дар Ҷуҳурии Халқии Хитой.

Эзоҳ
----

1. ↑  Вазирони корҳои хориҷӣ,Худобердӣ Ҳақназаров. 13 январи 2016 санҷида шуд. Баргирифта аз сарчашмаи аввал 8 май 2014.
**Аланин** — кислотаи α-амино-пропионат, аминокислотаи ғайрисиклӣ. Дар табиат васеъ паҳн шудааст (бо миқдори зиёд дар нахи абрешим вуҷуд дорад). Массаи молекула 89. Дар таркиби ҳамаи сафедаҳо мавҷуд аст. Дар организм дар ҳолати озод вомехӯрад. Ба қатори аминокислотаҳои ивазшаванда дохил аст, зеро дар организм зуд синтез мегардад. Аланини табиӣ аз ҷиҳати оптикӣ фаъол буда, атоми карбони ассиметрӣ дорад. Аланини синтезӣ аз ҷиҳати оптикӣ фаъол нест. β-аланин ё кислотаи β-аминопропионат дар мушак (дар намуди дипептид) аз тарафи олими рус В. С. Гулевич дар ёфт карда шудааст. Олими дигари рус М. В. Радионов бо кормандонаш усули хеле мувофиқи синтези β-аминокислотаҳоеро, ки пештар имконнопазир буданд, таҳия намуд. Мутобиқи он β-аминокислотаҳо дар натиҷаи таъсири ҳамдигарии алдегидҳо бо кислотаи малонат дар иштироки маҳлули спиртии аммиак ҳосил карда мешаванд. Дар шираи ангур то 60 фоизи умумии аминокислотаҳоро аланин ташкил мекунад. Аланинро ҳангоми ҷӯшиши спирт моя фаъолона ҷаббида, ҳангоми автолиз ихроҷ мекунад. Аланин маҳсули фаъолияти ҳаётии моя аст. Дар шароб асосан дар ҳолати озод (10 – 250 мг/дм3) вуҷуд дорад. Онро дар таркиби пептидҳо ва сафедаҳои май низ пайдо кардаанд. Ҳангоми ҷӯшиши спирт миқдори аланин дар май кам мешавад. β-аланин – NH2CH2CH2•COOOH дар май (дар шакли боқимондаҳо) танҳо дар ҳолати озод ошкор шудааст. Онро моя аз намакҳои аммиак ва кислотаи пироангур синтез мекунад. Аланин аз рӯи реаксия бо нингидрин муайн карда мешавад.

Эзоҳ
----

Адабиёт
-------

* Перекалин В. В. Зонис С. А. Органическая химия, М. 1966:
* Несмеянов Н. А. Начало органической химии, т. 1, М. 1969;
* Степаненко Б. Н. Курс органической химии, М. 1981;
* Энциклопедия виноградарства, т. 1, Кишинев, 1986.

Сарчашма
--------

* А — Асос. — Д. : СИЭМТ, 2011. — 608 с. — (Энсиклопедияи Миллии Тоҷик : [тахм. 25 ҷ.] /  сармуҳаррир А. Қурбонов ; 2011—2021, ҷ. 1). — ISBN 978-99947-33-45-3.
Алнд
фин. Ahvenanmanner, швед. Fasta Åland

**Алнд**, Аҳвенанмаа (шведӣ Ǻland, финнӣ Ahvenanmaa) — галаҷазира дар қисми ҷанубии халиҷи Ботникаи Баҳри Балтика.

Масоҳаташ
---------

Аз 6,5 ҳазор ҷаз-ҳои шахиву сахраӣ иборат буда, аз Шимол ба Ҷануб ба масофаи 130 км кашол ёфтааст. Калонтаринашон ҷазираи Аланд (640 км2), 150-тоашон маскун. Масоҳати умумии Аланд 1481 км2. Ҳоло воҳиди маъмурии Финляндия. Ҷазираҳо аз гранит ва гнейсҳо таркиб ёфта, сатҳи теппаҳо ҳархела (баландиашон то 132 м) аст.

Иқлим
-----

Иқлимашон мӯътадили баҳрӣ, бориши солона 550 мм. Ҷазираҳои маскун сербеша, аксар буттазоранд. Аҳолӣ бо моҳидорӣ, чорводорӣ ва зироаткорӣ машғуланд.

Туризм
------

Дар Аланд туризм тараққӣ кардааст, курортҳои наздибаҳрӣ дорад. Шаҳри асосиаш – Мариенхами.

Таърих
------

Аланд то соли 1809 дар ҳайати Шветсия, баъди ҷанги Россияю Шветсия (1808 – 1809) дар ҳайати Империяи Россия буд. Баъди соҳибистиқлол шудани Финляндия (1917) Аланд мавриди баҳси ҳудудии байни Финляндия ва Шветсия қарор дошт. Соли 1921 Шӯрои Лигаи Миллатҳо соҳибихтиёрии Финляндияро аз болои Аланд эътироф кард; мутобиқи Конвенсияи Женева (1921) Аланд минтақаи озод аз миллитаризатсия эълон гардид. Ин эълонро Финляндия дар арафа ва рафти Ҷанги дуюми ҷаҳонӣ (1939 – 45) вайрон кард ва соли 1947 ин мақоми Аланд аз нав барқарор карда шуд (бо созишномаи сулҳ бо Финляндия).

Эзоҳ
----

Сарчашма
--------

* А — Асос. — Д. : СИЭМТ, 2011. — 608 с. — (Энсиклопедияи Миллии Тоҷик : [тахм. 25 ҷ.] /  сармуҳаррир А. Қурбонов ; 2011—2021, ҷ. 1). — ISBN 978-99947-33-45-3.
**Аноси́р** (ар. عناصر‎ — *ҷамъи унсур*‎), **элеме́нт** (лот. elementum — унсур) — дар фалсафаи антиқа аввал ҳарфҳои алифбо, минбаъд маҷмӯи унсурҳоро ифода мекард. 

Асҳоби зарра (атомистҳо) таносуби атомҳоро ба таносуби ҳарфҳо монанд мекарданд, ки ба тавассути онҳо матнҳои гуногун ба вуҷуд меомаданд. Ифодаи маҷозии аносирро ҳамчун ҷисмҳои содаи эҳсосшаванда бори аввал Афлотун истифода бурд, вале аносири Афлотун аз чаҳор рукни Эмпидокл (хок, об, ҳаво, оташ) фарқ мекард. Дар таълимоти Арасту аносир маънои маҷозии худашро гум карда, ба қолаби истилоҳи фалсафӣ даромад ва дар назарияи ҳастӣ, маърифат, илми мантиқ ва кайҳоншиносии ӯ васеъ истифода шуд. Дар «Метафизика»-и Арасту истилоҳи мазкур ҳанӯз аз аҳамияти «сифатӣ» холӣ набуд, аз чаҳор «сабаб» ё худ принсипи ҳастӣ фақат аносири моддаю сурат мабдаъҳои сириштӣ доштанд, вале минбаъд мазмуни истилоҳи аносир маҳдуд шуда, ҳамон обу хок ва ҳавою оташро ифода мекардагӣ шуд, ки дар афкори фалсафии мутафаккирони Шарқ бо номи чаҳор унсур маълуму машҳуранд.

Эзоҳ
----

Сарчашма
--------

* Аносир // А — Асос. — Д. : СИЭМТ, 2011. — (Энсиклопедияи Миллии Тоҷик : [тахм. 25 ҷ.] /  сармуҳаррир А. Қурбонов ; 2011—2021, ҷ. 1). — ISBN 978-99947-33-45-3.
**Аннота́тсия** (аз лот. annotatio «мулоҳиза», «ташреҳ») — тақризи кӯтоҳ, ки дар бораи асаре, мақолае, дастнависе ва монанди онҳо маълумоти мухтасар медиҳад. 

Дар аннотатсия тавзеҳоту ташреҳот, мулоҳизарониву маълумотдиҳӣ ва қайду шарҳҳо гоҳо бо овардани иқтибосҳо аз худи асари ташреҳшаванда, мақолаҳо оид ба он, рӯйхати адабиёт ва ҳатто иқтибосҳо аз дигар асарҳо ва монанди онҳо оварда мешаванд. Дар ин ҳолат аннотатсия як навъи илми китобшиносӣ (библиография) эътироф мегардад. Ҳангоме ки дар аннотатсия ба ҷанбаҳои поэтикӣ, бадеӣ ва услубӣ ва шаклу мазмуни асари бадеӣ дахолат карда мешавад, он ба яке аз навъҳои кӯтоҳи тақризи танқиди адабиву бадеӣ табдил меёбад. Бинобар ин аннотатсия барои танқиди адабӣ аз рӯи мулоҳизаву ташреҳоти таҳлилӣ ва баҳои объективии адабиву поэтикиаш пурарзиш мебошад. Дар ин ҳолат аннотатсия на танҳо хусусияти таҳлилӣ, тавзеҳотӣ ва бадеӣ, балки моҳияту арзиши ташвиқотӣ, огоҳсозӣ, хабардиҳӣ дар бораи асаре низ пайдо мекунад ва хонандагонро аз пайдоиши асари нави бадеӣ меогоҳонад.

Эзоҳ
----

Адабиёт
-------

* Шамурин К. И. Методика составления аннотаций, М. 1959;
* Табаров С. Асосҳои назариявии танқиди адабӣ, қисми сеюм, Д. 1999.

Сарчашма
--------

* Аннотатсия / С. Табаров // А — Асос. — Д. : СИЭМТ, 2011. — (Энсиклопедияи Миллии Тоҷик : [тахм. 25 ҷ.] /  сармуҳаррир А. Қурбонов ; 2011—2021, ҷ. 1). — ISBN 978-99947-33-45-3.
Тасвири раванди ампутатсия аз дастури омӯзиши ҷарроҳӣ (соли 1537)
**Ампутатсия** (лот. amputatio - бурида дур кардан) — амали ҷарроҳист, ки қисми канории дасту пой ё аъзои иллатнок (мас. ғадуди шир, гарданаи бачадон ва ғайра)-ро мебуранд.

Қисман ампутатсия кардани дасту пойро экзартикулятсия ва пурра ампутатсия кардани аъзоро экстирпатсия меноманд. Фақат дар сурате ампутатсия мекунанд, ки ягон узви бадан аз кор монад ё ки хавфе ба ҳаёти бемор оварад. Ампутатсияи дасту пой яке аз қадимтарин усулҳои ҷарроҳӣ мебошад. Тамоми зинаҳои он ҳанӯз ба духтурони Юнони Қадим, мас. Буқрот (асри 4 то м.) маълум буд. Ба ампутатсия духтурони Руми Бостон (асри 2) Села ва Архиген асос гузоштанд. Минбаъд тӯли садсолаҳо нишондодҳои ин олимон роҷеъ ба пешгирии хунравӣ фаромӯш гаштанд. Ҳамин тавр, ампутатсия фақат садаи XVI, баъди аз ҷониби ҷарроҳи франсавӣ ампутатсия Паре дарёфтани усули бастани рагҳое, ки ҳангоми ампутатсия бурида мешаванд, имконпазир гашт. Тибби муосир барои роҳ надодан ба чирк гирифтани ҷароҳат чораҳои эътимоднок (тоза кардани ҷароҳат, истифодаи антибиотикҳо ва ғайра)-ро ба кор мебарад. Аз ин сабаб ҳатто дасту пой ё аъзои хеле сахт захмдоршударо низ бе ампутатсия сиҳат кардан мумкин аст. Ҳангоми ампутатсия ҳаминро ба назар мегиранд, ки қисми боқимондаи дасту пой барои протез кардан мувофиқ гардад.

Эзоҳ
----

Сарчашма
--------

* Ампутатсия // А — Асос. — Д. : СИЭМТ, 2011. — (Энсиклопедияи Миллии Тоҷик : [тахм. 25 ҷ.] /  сармуҳаррир А. Қурбонов ; 2011—2021, ҷ. 1). — ISBN 978-99947-33-45-3.
**Амфисбенаҳо** (лот. Amphisbaenidae, аз юн. amphis — аз ду тараф ва baino — меравам;) — навъе аз хазандаҳо. Тақр. 140 намуд доранд.

Амфисбенаҳо дар Америкаи Ҷанубӣ, Мексика, Африка, Аврупои Ғарбӣ паҳн гаштаанд. Хусусан амфисбенаҳои ҷинси Amphisbaena сершуморанд (100 намуд мебошанд). Амфисбенаҳо бештар ҳаёти зеризаминӣ доранд. Ҷонварони кирмшакл буда, дарозиашон ба 35-70 см мерасад. Чашмони амфисбенаҳо дар зери пӯст ҷой гирифта, зоҳиран доғҳои тираро мемонанд. Думашон хеле кӯтоҳ аст; бештарашон по надоранд. Ғизои амфисбенаҳо ҳашарот, ҳазорпоён, арза (навъи кирм) ва дигар мавҷудоти бемуҳра мебошанд. Дар зери замин то 2-6 дона тухм мегузоранд.

Эзоҳ
----

Сарчашма
--------

* А — Асос. — Д. : СИЭМТ, 2011. — 608 с. — (Энсиклопедияи Миллии Тоҷик : [тахм. 25 ҷ.] /  сармуҳаррир А. Қурбонов ; 2011—2021, ҷ. 1). — ISBN 978-99947-33-45-3.