recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
Аз ҷиҳати ҷуғрофӣ Эрони Бузург тамоми платои Эронро дар ҷануби Осиёи Марказӣ (Бохтар) ва Помир дар шимолу шарқ; Афғонистон ва Покистони Ғарбӣ (кӯҳҳои Сулаймон) дар ҷанубу шарқ; Курдистон, Кишвари Зазаро, Сурия ва Қафқоз дар шимолу ғарб дар бар мегирад
Империяи Мод (тахм. 678 – тахм. 585 п.а.м) дар даврони паҳноитаринаш (тахм. 585 п.а.м)
Империяи Ҳахоманишӣ (550 п.м–330 п.м) дар марзҳои бузургтаринаг (соли 480 п.м)
Империяи Ашконӣ (247 то милод–224 пас аз милод) дар марзҳои бузургтаринаш (96 п.м)
Империяи Сосониён (224–651) дар с. 620
Империяи Сомониён (819–999) дар с. 943 
Империяи Саффориён (863–1003) дар с. 879
Империяи Сафавиён (1501–1736) дар соли 1624
Сулолаи Афшориён (1736–1796) р солт 1747а
Эрони Қоҷарӣ (1789–1925) дар соли 1797
**Эрони Бузург** (форсӣ: ایران بزرگ‎, англ. Greater Iran), **Эронзамин** (форсӣ: ایران‌زمین‎) — дарбаргирандаи Эрони кунунӣ, бахши бузурге аз Қафқоз, Афғонистон ва Осиёи Миёна дарбаргирандаи Тоҷикистону Узбакистони кунунӣ, Миёндурӯд ва Хоразму манотиқи ҷанубии дарёчаи Хоразм (Арал) то каронаҳои дарёи Коспӣ (Каспий), Покистону Кашмир, кӯҳҳои Ҳиндукуш ва манотиқи ховарии Чини кунунӣ ва низ каронаҳову обхостҳои ҷанубии шохоби Порс ва дар бохтар дарбаргирандаи ҳамаи минтақаҳои Миёндуруд, Курдистони Бузург ва бахши шарқии Туркияи имрӯзӣ ва Онотулӣ аст. Ба эроншиносии садаи XIX омезиши истилоҳоти "**Эрони Бузург** "ва танҳо "**Эрон** "мувофиқ аст .

Мафҳуми «Эрони Бузург»
----------------------

Мафҳуми «Эрони Бузург» сирф фарҳангӣ ва таърихӣ аст ва ба ягон давлатдориҳои сиёсии муосир мувофиқат намекунад. Қаламрави ҷуғрофию таърихии «Эрони Бузург» аз асри III-и мелодӣ (ниг. Шоҳаншоҳии Сосонӣ) ташакул ёфтан гирифт ҳамзамон бо тавсеаи васеи фарҳангии шоҳаншоҳии (империяи) Сосониён. Ҳангоме ки форсҳо нуфузи худро дар минтақа паҳн карданд, шумораи бештари мардум ба давлати онҳо ҳамроҳ гардиданд ва истилоҳи «Эрон» -ро онҳо барои муайян кардани як қудрати афзояндаи сермиллат истифода бурданд, ки баъдан чандин мавҷи заволи сиёсӣ ва ахлоқиро аз сар гузарондаст. Пас аз соли 1935, вақте ки давлати форсҳо расман «Эрон» номгузорӣ шуд, фарқи истилоҳии байни «Эрон» ва «Эрони Бузург» дар пажӯҳишҳои таҳқиқоти таърихӣ ва таърихи Эрону мамолики Шарқи бостонӣ, ҳамчун мавҳуми илмӣ рӯи кор омад.

Минтақаҳои фарҳангӣ ва таърихӣ
------------------------------

* + Хоразм
	+ Суғд (Самарқанд ва Бухоро)
	+ Қарши
	+ Чоч ва Илок
	+ Водии Фарғона
* **Хуросони калон**
	+ Тахористон (Балх)
	+ Хуталон
	+ Бадахшон
	+ Марв
	+ Ҳирот
	+ Вилояти Ғур
	+ Кӯҳистони марказии Афғонистон
	+ Хуросон
* **Сиистон**
* Йазд
* Кирмон
* Исфаҳон
* Форс
* Рей
* Ҳамадон
* Озарбойҷон
* Курдистон
* Зазастан (Кишвари Заза)

Эзоҳ
----

1. ↑  Н. В. Ханыков: Экспедиция в Хорасан, М. Наука, 1973.
2. ↑  Карл Риттер: Иран, часть I, перевод и дополнение Н. В. Ханыкова, СПб, 1874.

Адабиёт
-------

* «Ethnic Identity in Iran» by Richard Nelson Frye, JSAI 26, 2002, see p.82
* *Columbia College Today* on «Iranian Cultural Continent»
**Муҳаммад Халилов** (1 январи 1909 м. Боғи шамоли Самарқанд — 30 декабри 1988, Душанбе) — ҳунарпешаи театр, Ҳунарпешаи халқии ҶШС Тоҷикистон (1956).

Зиндагинома
-----------

Муҳаммад Халилов (1 январи 1909 м. Боғи шамоли шаҳри Самарқанд ба дунё омадааст. Курси дусолаи муаллимтайёркунии Самарқандро хатм кардааст (1929). Муаллими мактаби миёнаи ноҳияи Ургути вилояти Самарқанд, донишҷӯи Инстиути пахтакории ш. Самарқанд ва дар айни замон роҳбари дастаи ҳаваскорони санъат (1930). Соли 1930 ба Тоҷикистон омадааст. Актёри Театри давлатии драмаи мусиқии тоҷик (ҳоло — Театри давлатии академии драмавии ба номи А. Лоҳутӣ(1931—1969).

Эҷодиёт
-------

Нақшҳои драмавӣ ва мазҳакавиро бозидааст. Симоҳои ҷолибе аз қабили Эшон («Ҳуҷум»-и В.Ян, 1931), Қодир («Дар таги пӯстак»-и М.Юсуфбеков, 1933), Салимбек («Мубориза»-и А.Усмонов, 1933), Аркадий Павлович («Платон Кречет»-и А.Корнейчук, 1936), Порфирио («Алқаср»-и Мдивани, 1938), Петров («Балво»-и Дм. Фурманов ва С.Поливанов, 1939), Темур («Шодмон»), Хӯҷаев («Калтакдорони сурх»-и С.Улуғзода, 1941), Брабансио («Отелло»-и У.Шекспир, 1939, 1948), Ляпкин — Тяпкин («Ревизор»-и Н. В. Гогол, 1946, 1952), Капулетти («Ромео ва Ҷулйетта»-и У.Шекспир, 1947, 1953), Мутаваллӣ («Духтари ноком»-и Ҷ.Икромӣ, 1951), Қудрат («Дохунда»-и Ҷ.Икромӣ, 1954, 1957), Герсог Албани («Шоҳ Лир»-и У.Шекспир, 1957), Рофиев («Тӯфон»-и Ғ. Абдулло, 1957), Ҳодӣ Пиён («Тӯй»-и С. Ғанӣ, 1958), Ҷунайд («Рӯдакӣ»-и С.Улуғзода, 1958), Шайх Насрулло («Мурдаҳо»-и Ҷ.Муҳаммадқулизода, 1963), Барони хасис («Фоҷиаҳои хурд»-и А. С. Пушкин 1966) офаридааст. Дар бисёр филмҳои тоҷик аз ҷумла «Дар заставаи дур» (нақши Ҷалил, 1940), «Дохунда» (нақши Пирамард, 1956), «Байрақи оҳангар» (нақши ҷорчӣ, 1961) иштирок кардааст.

Ба собиқ ҷумҳуриҳои ИҶШС, инчунин ба Афғонистон (1968) сафари ҳунарӣ кардааст. Иштироркчии ду Даҳаи адабиёт ва санъати тоҷик дар Москва (1941, 1957).

Ҷоизаҳо
-------

* Бо ордени Байрақи Сурхи Меҳнат,
* Нишони Фахрӣ,
* медалҳо ва Ифтихорномаҳои фахрии Президиуми Совети Олии Тоҷикистон мукофотонида шудааст.

Фарзандони Муҳаммад Халилов — Неъмат Халилов, Шавкат Халилов ва Суръат Халилов чеҳраҳои шинохта дар соҳаи санъати Тоҷикистон мебошанд.

Эзоҳ
----

Сарчашма
--------

* Энциклопедияи Советии Тоҷик : [дар 8 ҷ.] / сармуҳаррир  А. С. Сайфуллоев. — Д. : СИЭСТ, 1978—1988.
**Абдулази́з ибни Абдулваҳоб** (соли таваллуд ва вафот номаълум) — ҳунарманд ва рехтагари тоҷик (охири садаи XIV – ибтидои садаи XV).

Зиндагинома
-----------

Дар дарбори Амир Темур (ҳукмронӣ 1370–1405) зиндагӣ ва эҷод кардааст.

Осор
----

Аз амали Абдулазиз то замони мо осори кам расидааст. Намунаи машҳури ҳунари ӯ деги калонест, ки соли 1399 аз хӯлаи ҳафтҷӯш барои мазори Хоҷа Аҳмади Ясавӣ (шаҳри Туркистон) рехта шудааст. Ин дег намунаи барҷастаи санъати рехтагарӣ ва мисгарӣ буда, ҳашт ҳалқаи нуқракӯби зарандуд дорад. Дар девораҳои дег тасвири сари шер, мурғ ва моҳӣ муҷассам ва ҳаккокӣ гаштааст. Гирдогирди он бо хатҳои сулс, кӯфӣ ва риқоъ матнҳои гуногун китобат шудаанд.

Эзоҳ
----

Сарчашма
--------

* А — Асос. — Д. : СИЭМТ, 2011. — 608 с. — (Энсиклопедияи Миллии Тоҷик : [тахм. 25 ҷ.] /  сармуҳаррир А. Қурбонов ; 2011—2021, ҷ. 1). — ISBN 978-99947-33-45-3.
**Муҳаммадалӣ Муҳаммадович Муҳаммадов** (ба русӣ: *Магомедали Магомедович Магомедов*, ба дарғинӣ *МяхӀяммадла урши МяхlяммадгӀяли*; тав. 15 июни соли 1930, д. Леваши, ҶМШС Доғистон, РСФСР, СССР) — арбоби давлатӣ ва сиёсии шӯравӣ ва рус. Раиси Девони Вазирони ҶМШС Доғистон аз 24 май соли 1983 то августи соли 1987. Раиси Президиуми Шӯрои Олии ҶМШС Доғистон аз августи соли 1987 то 24 апрели соли 1990. Раиси Шӯрои Олии ҶМШС Доғистон / ҶШС Доғистон / Ҷумҳурии Доғистон аз 24 апрели 1990 то 26 июли 1994. Раиси Шӯрои давлатии Ҷумҳурии Доғистон аз 26 июли 1994 то 20 феврали 2006. Қаҳрамони Меҳнати Федератсияи Русия (2019).

Сарвари Доғистон
----------------

26 июли соли 1994 раиси Шӯрои давлатии Ҷумҳурии Доғистон интихоб шуд. Моҳи январи соли 1996 боз узви Шӯрои Федератсия шуд. 22 марти соли 1996 Ассамблеяи конститутсионии Ҷумҳурии Доғистон ваколатҳои Шӯрои Давлатиро то 26 июли соли 1998 тамдид кард. Дар ҳамон сол Маҷлиси конститутсионии Ҷумҳурии Доғистон ӯро дубора раиси Шӯрои давлатии Ҷумҳурии Доғистон интихоб кард.

Аз 2 сентябри соли 2000 то 12 марти соли 2001 — узви Президиуми Шӯрои давлатии Федератсияи Русия   .

Тобистони соли 2002 бо қарори Маҷлиси конститутсионии Ҷумҳурии Доғистон дубора раиси Шӯрои давлатии Ҷумҳурии Доғистон интихоб шуд.

16 феврали соли 2006 пас аз мулоқот бо президент Владимир Путин, вай истеъфои пеш аз мӯҳлаташро эълон кард.

18 февраль В. Путин ӯро даъват кард, ки ба Комиссияи назди Президенти Федератсияи Русия оид ба таҳкими давлатдории Русия ва муносибатҳои федералӣ шомил шавад.

Ӯ раиси фахрии Совети давлатии Ҷумҳурии Доғистон мебошад.

Оила
----

Бо Зулгижат Магомедова издивоҷ кардааст. Писарон: Магомед, Ҳоҷимурод, Магомедсалам, духтарон: Зайнаб, Тагибат.

Эзоҳ
----

1. ↑
2. ↑  Распоряжение Президента Российской Федерации от 02.09.2000 г. № 393-рп «О президиуме Государственного совета Российской Федерации»
3. ↑  Распоряжение Президента Российской Федерации от 12.03.2001 г. № 121-рп «О президиуме Государственного совета Российской Федерации»
**Абдулазиз Абдулғанӣ** (ар. عبد العزيز عبد الغني‎ 4 июли 1939 — 22 августи 2011) — сарвазири Ҷумҳурии Ямани Араб аз 25 январи 1975 то 15 октябри 1980 ва аз 13 ноябри 1983 то 22 майи 1990, инчунин Ямани муттаҳид — аз 6 октябри 1994 то 14 майи 1997.

Зиндагинома
-----------

Соли 1962 Донишгоҳи Колорадо (ИМА)-ро хатм кардааст, иқтисодчӣ. Солҳои 1964—1967 муаллими забони англисӣ ва ҷомеашиносӣ дар Одоно буд. Солҳои 1967—1968 вазири нигахдории тандурустии Ҷумҳурии Ямани Араб буд. Дар соли 1968 дар Санъо директори Бонки таҷдид ва рушди Яман буд. Дар солҳои 1968—1971 — вазири иқтисодиёт, солҳои 1971—1975 — раиси бонки марказии Яман. Аз соли 1979 аъзои шӯрои машваратии Ҷумҳурии Ямани Араб буд. Солҳои 1980—1985 ноиби президент Ҷумҳурии Ямани Араб буд. Аз соли 2003 — раиси Шӯрои машваратии Ҷумҳурии Яман буд.

Абдулазиз Абдулғанӣ дар Риёз бар асари захмҳои рӯзи 3 июни соли 2021 ҳангоми тирборон кардани қароргоҳи президенти ҷумҳур Алӣ Абдулло Солеҳ ба ҳалокат расид.

Ӯ оиладор ва соҳиби панҷ писару як духтар буд. Ба варзиш дилбастагӣ дошт.

Эзоҳ
----

1. ↑
2. ↑  Густерин П. В. Йеменская Республика и её города. М. 2006, с. 62—63.
3. ↑  Умер спикер верхней палаты парламента Йемена, раненый при покушении на президента(пайванди дастнорас — *таърих*). 25 августи 2011 санҷида шуд. Баргирифта аз сарчашмаи аввал 16 сентябри 2011.

Адабиёт
-------

* Кто есть кто в мировой политике / Отв. ред. Л. П. Кравченко. — М.: Политиздат, 1990. — С. 8.
**Абдулвосе́и Ҷабалӣ** (форсӣ: عبدالواسع جَبَلی‎; *Бадеъуззамон ибни Абдуҷомеъ ибни Умрон ибни Рабеи Ғарҷистонӣ*; соли таваллуд номаълум — вафот 1160) — шоири форс-тоҷик.

Зиндагинома
-----------

Дар шаҳри Ҳирот таҳсил намуда ба камол расид. Илмҳои расмии давраш, махсусан улуми адабиро хеле хуб омӯхт ва дар шоирӣ мумтоз шуд. Дар дарбори Ғазнавиён ва Салҷуқиён — Баҳромшоҳ ибни Масъуди Ғазнавӣ, Туғрултекин ибни Муҳаммад хидмат кардааст. Бино ба маълумоти тазкиранигор Муҳаммади Авфӣ Абдулвосеи Ҷабалӣ «бар назми тозӣ қодир буд ва дар шеъри порсӣ моҳир. Ҳамаи фузало бар тақаддуми ӯ якзабон буданд, аммо ӯ дар назм дузабон буд».

Осор
----

Аз Абдулвосеи Ҷабалӣ девони ашъор боқӣ мондааст, ки қасидаҳо, ғазалҳо, таркиббанду рубоиҳо ва қитъаҳои ӯро дар бар мегирад. Абдулвосеи Ҷабалӣ дар мадҳу васф маҳорати калон доштааст. Зимни қасидаҳои мадҳӣ, инчунин дар қасидаҳои алоҳида манзараҳои табиатро зебо ва дилпазир тасвир намуда, бо суханони зебою дилнишин фасли зебои сол — Баҳор ва Наврӯзро васф кардааст. Дар байни сурудаҳои Абдулвосеи Ҷабалӣ васфи ишқу муҳаббат мавқеи калон дорад. ӯ ҳолати рӯҳии қаҳрамони лирикӣ, ҳусни маъшуқа, вафодорӣ, дӯстӣ ва садоқату рафоқатро тараннум кардааст. Абдулвосеи Ҷабалӣ ба масъалаҳои иҷтимоӣ ва таҳаввулоти зиндагӣ таваҷҷуҳ карда, авзои замон, вазъияти рӯзгори асри худро моҳирона тасвир намудааст. Қаҳрамони ашъори Абдулвосеи Ҷабалӣ аз замона гилаву шикоят мекунад, худи ӯ таҷассуми дарду аламу ғуссаи халқ мебошад:

Гар аз замона шикоят кунам, раво бошад
В-ар аз ситора тазаллум кунам, сазо бошад.
Замони Абдулвосеи Ҷабалӣ замони ба забони форсии тоҷикӣ роҳ ёфтани калимаҳои зиёди арабӣ буд. Аз ин ҷост, ки дар шеърҳои ӯ калимаҳои зиёди арабӣ ба назар мерасанд. Дар маҷмӯъ Абдулвосеи Ҷабалӣ пайрави сабки хуросонист, вале ба сабаби нуфуз пайдо кардани сабки ироқӣ эҷодиёти Абдулвосеи Ҷабалӣ аз таъсири ин сабк берун намондааст. Дар баъзе шеърҳои Абдулвосеи Ҷабалӣ лафзбозиҳо, маснӯъгӯиҳо ба назар мерасанд. Дар сабки эҷод, мазмуну мундариҷаи шеър ва тарзи баён Абдулвосеи Ҷабалӣ дар силки шоирон — Муиззӣ, Адиб Собири Тирмизӣ, Футӯҳӣ ва дигар қарор дорад. Абдулвосеи Ҷабалӣ рисолаҳои мансуре низ доштааст, ки номаҳо ва муншаоти ӯро дар бар мегирифтанд. Девонаш дар Теҳрон ба табъ расидааст (1961 — 63).

Эзоҳ
----

Адабиёт
-------

Сарчашма
--------

* Абдулвосеи Ҷабалӣ // А — Асос. — Д. : СИЭМТ, 2011. — (Энсиклопедияи Миллии Тоҷик : [тахм. 25 ҷ.] /  сармуҳаррир А. Қурбонов ; 2011—2021, ҷ. 1). — ISBN 978-99947-33-45-3.


  


|  |  |
| --- | --- |
|  | *Мақолаи мазкур дар бораи шоир нопурра аст. Шумо ба Википедиа бо пурракардани он ёрӣ расонед*. |
**«АСРОРНОМÁ»** (форсӣ: **اسرارنامه**) — яке аз маснавиҳои ирфонии маъруфи шайх Фаридуддин Аттори Нишопурӣ (ваф. 1221).«Асрорнома» аз 3309 байт иборат буда, ба 12 мақола тақсим мешавад ва ҳар як мақола ба шарҳу тафсили яке аз аслҳои тасаввуф бахшида шудааст. Дар «Асрорнома» ҳикоёту афсонаҳои дилчаспу рангини зиёде оварда шуда, маъниҳои муҷарради ирфонӣ бо тамсил ифода ёфтаанд. Нусхаҳои хаттии зиёде аз ин асар дар китобхонаҳои гуногуни ҷаҳон маҳфуз буда, матни он борҳо дар Теҳрон ба табъ расидааст. Як нусхаи хаттии он, ки дар қарни 18 китобат шудааст, дар Захираи дастнависҳои Институти забон, адабиёт, шарқшиносӣ ва мероси хаттии Академияи Илмҳои Тоҷикистон зери рақами 648 маҳфуз аст.

Адабиёт
-------

* Асос — Боз. — Д. : СИЭМТ, 2013. — 664 с. — (Энсиклопедияи Миллии Тоҷик : [тахм. 25 ҷ.] /  сармуҳаррир Н. Амиршоҳӣ ; 2011—2021, ҷ. 2). — ISBN 978-99947-33-52-4.

```
/ 	С. Шаҳобуддинов.
```

* دکترمحمدمعین. فرهنگفارسی. ج.۵. تهران،۱۳۷۹؛
* فهرستنسخخطیفارسیانستیتویآثارخطیتاجیکستان. ج۱. تهران،۱۳۷۶
**Шӯхии Хуҷандӣ** яке аз шоирони тоҷики миёнаҳои асри XVIII мебошад. Доир ба ҳаёту фаъолият, ном ва санаҳои аниқи ҳаёт ва эҷодиёти Шӯхии Хуҷандӣ равшан нест. Танхо дар асоси ишораҳои шеъри худаш маълум мешавад, ки ӯ аз Хуҷанд будааст.

Аз Шухи девоне боқӣ мондааст, ки он дар соли 1774-1761 мураттаб гардидааст ва ашъори лирикии шоирро дар бар мегирад.

Зиндагинома
-----------

Шухи аз шоирони тоҷики миёнаҳои асри XVIII мебошад. Доир ба ҳаёту фаъолият, ном ва санаҳои аниқи ҳаёт ва эҷодиёти Шӯхии Хуҷандӣ равшан нест. Танхо дар асоси ишораҳои шеъри худаш маълум мешавад, ки ӯ аз Хуҷанд будааст. 
Аз Шухи девоне боки мондааст, ки он дар соли 1174-1761 мураттаб гардидааст ва ашъори лирикии шоирро дар бар мегирад.

Намунаҳо аз осори шоир
----------------------

Бе ғам диле нагашт дар ин рӯзгори мо,
Як гунчае шукуфта нашуд дар бахори мо
Дар боги дахр боиси озоркаши наям,
Булбул забони шиква надорад зи хори мо…
Тадбирмукобил натавон гашт ба тадбир,
Бо тири казо руй макун пушти сипарро.
Шухи надихад бо лаби худ рухсати гуфтан,
Харфе, ки нарезад ба дили ғайр асарро…

Аз рубоиёт
----------

Он дам, ки фалак ба фарқи ман вожгун гашт,
Афтода маро зи боми расвои гашт.
«Омад ба сарат ахди ҷавони» -гуфтанд,
То ман шудам огох, ки ин давр гузашт.

Афсус, ки аз ин базм харифон рафтанд,
Чун шиша сафотабъ латифон рафтанд.
Бишкан каламу бисуз когаз Шухи,
Ёрони суханфахм-зарифон рафтанд.

Мухаммас
--------

То ҷон ба пайкар аст, ба ҷонон намерасад,
Хасти чу хаст кор ба поён намерасад.
Селоби орамида ба Уммон намерасад,
То сабр хаст, дард ба дармон намерасад,
Дарде, ки аз шикаст барорад димор ку?!

Хар нуктае, ки сохиби гуфтор гуфтааст,
Шухи ҳама зи олами асрор гуфтааст,
Ин он ғазал, ки хазрати Аттор гуфтааст,
Аз оташи симоъ дили бекарор ку?!

  


|  |  |
| --- | --- |
|  | *Мақолаи мазкур дар бораи шоир нопурра аст. Шумо ба Википедиа бо пурракардани он ёрӣ расонед*. |
Тағйирёбии ҳарорат дар 5 миллион соли охирТағйирёбии ҳарорат дар 5 миллион соли охир
**Асрҳои байнияхбандӣ**, интерглятсиал - фосилаи вақтии давраи яхбандӣ, ки асрҳоро аз ҳам ҷудо мекунад. Асрҳои байнияхбандӣ аз давраи яхбандӣ бо иқлими гарм, кам шудани масоҳат ё нобудшавии қабати ях дар арзҳои миё­на фарқ мекунад. Давраи геологии ҳозир (антропогенӣ) бо таносуби 8:2 байни яхбандӣ ва асрҳои байнияхбандӣ ва давомнокии тақрибан 20 ҳазор сол мебошад. Иқлими Замин на ҳамеша бо ивазшавии Асрҳои байнияхбандӣ ва давраҳои яхбандӣ тавсиф мешуд. Мисоли иқлими гарми устувор давраи палеоген (давомнокиаш тақрибан 40 млн сол) мебошад.

Асрҳои байнияхбандии муосир
---------------------------

Давраи ҳароратҳои баландтарини ҳар як асрҳои байнияхбандӣ «оптимуми иқлимӣ»-и он номида мешавад. Асрҳои байнияхбандии муосир, ки давраи сардшавиро иваз намуд («дриаси дер»), голотсен номида шудааст, ки тақрибан 12 ҳазор сол қабл аз ин оғоз ёфтааст. Оптимуми иқлимии голотсен (ба ном «оптимуми Атлантика»), ки аз оптимуми иқлимии муосир 1–3оС баланд аст, тақрибан аз 9 то 5 ҳазор сол қабл давом ёфт. Давомнокии голотсен аз 10 то 20 ҳазор сол буда, итмоми он ва оғози давраи нави яхбандиро пас аз чанд ҳазор сол интизор шудан лозим аст.

Давраҳои таърихии асрҳои байнияхбандӣ
-------------------------------------

Асрҳои байнияхбандӣ ро ба давраҳои таърихии зерин ҷудо мекунанд:

* – Эем ё Эм, Микулин, Казансев (Русия), Сангамон (Амрикои Шимолӣ) – 128000 ва 117000 сол қабл;
* – Голштейн, байни 335000 ва 300 000 сол қабл;
* – Кромер, байни 800 000 ва 480 000 сол қабл;
* – Ваал, байни 1300 000 ва 900 000 сол қабл;
* – Тегелен, байни 2 000 000 ва 1600 000 сол қабл.

Адабиёт
-------

* Асрҳои байнияхбандӣ / М. Холов // Асос — Боз. — Д. : СИЭМТ, 2013. — (Энсиклопедияи Миллии Тоҷик : [тахм. 25 ҷ.] /  сармуҳаррир Н. Амиршоҳӣ ; 2011—2021, ҷ. 2). — ISBN 978-99947-33-52-4.

* Котляков В. М. Гляциологический словарь.Москва, 1984.
**АСРÓРОВ Саидаҳмад** (24.04.1937, деҳаи Хоҷа Исҳоқи ноҳияи Кӯлоб – 01.03.2001, ҳамон ҷо), байтор, пахтакор, Қаҳрамони Меҳнати Сотсиалистӣ (1975), Устоди пахтаи ҶШС Тоҷикистон (1979). Хатмкардаи техникуми байтории ш. Хуҷанд (1966). Солҳои 1966–71 ҳисобгар, мудири фермаи чорводории хоҷагии «Ленинград», 1971–89 сардори бригадаи пахтакорӣ, 1990–2001 мудири анбори ин хоҷагии Ноҳияи Кӯлоб. Бригадаи Асроров ба рӯёндани ҳосили фаровони пахта муваффақ шудааст. Бо орденҳои Ленин, «Нишони Фахрӣ», Байрақи Сурхи Меҳнат, Револютсияи Октябр, Грамотаҳои Фахрии Президиуми Шӯрои Олии ИҶШС ва ҶШС Тоҷикистон сарфароз гардидааст.

Адабиёт
-------

* Асос — Боз. — Д. : СИЭМТ, 2013. — 664 с. — (Энсиклопедияи Миллии Тоҷик : [тахм. 25 ҷ.] /  сармуҳаррир Н. Амиршоҳӣ ; 2011—2021, ҷ. 2). — ISBN 978-99947-33-52-4.
**АССАМБЛЀЯ** (аз фаронсавӣ assemblee – маҷлис), анҷуман, ба мафҳуми васеъ маҷлиси одамон барои ҳалли мақ­садҳо ва вазифаҳои мухталифи ҷамъиятҳову давлатҳо, ки мунтазам тибқи тартиби муқарраргардида ҷамъ меоянд. Ба мафҳуми нисбатан маҳдуд дар сохтори баъзе давлатҳо ба унвони муассисаи намояндагӣ истифода мешавад, ҳамчунин номи мақомоти гуногуни байналмилалии давлатӣ, ҷамъиятӣ ва динист. Чунончи, Ассамблеяи Миллии Фаронса – палатаи поёнии парламент; Ассамблеяи Миллии ҳоки­мияти халқӣ – парламенти Куба; Ассамблеяи байнипарламентӣ – мақоми ИДМ, ки аз вакилони давлатҳои ИДМ иборат аст.

Адабиёт
-------

* Асос — Боз. — Д. : СИЭМТ, 2013. — 664 с. — (Энсиклопедияи Миллии Тоҷик : [тахм. 25 ҷ.] /  сармуҳаррир Н. Амиршоҳӣ ; 2011—2021, ҷ. 2). — ISBN 978-99947-33-52-4.
«АСРÓР-УШ-ШУҲУД» (ар. **اسرارالشهود**) маснавии ирфонӣ, ки яке аз машоихи тариқаи нурбахшия Шамсуддин Муҳаммад ибни Яҳёи Лоҳиҷӣ, мутахаллис ба Асирӣ (вафот 1506) ба забони форсӣ таълиф кардааст. Ин маснавӣ дар баҳри рамал ва беш аз се ҳазор байт буда, Лоҳиҷӣ онро дар тақлид ба «Маснавӣ»-и Мавлоно Ҷалолуддини Румӣ ва ба вазну сабки он суруда, дар он оёту аҳодис ва достонҳои орифону бузургонро ба кор бурдааст. Илова бар ин дар он маънии баъзе аз исмҳои ба таври мармуз дар матнҳои ирфонӣ бакоррафтаро ба таври возеҳу равшан баён кардааст. «Асрор-уш-шуҳуд» бори аввал соли 1365 ҳиҷрии шамсӣ бо тасҳеҳи доктор Бароти Занҷонӣ ва сипас соли 1368 ҳиҷрии шамсӣ бо тасҳеҳи Саййидалии Оли Довуд дар Теҳрон ба табъ расидааст.

Адабиёт
-------

* Асос — Боз. — Д. : СИЭМТ, 2013. — 664 с. — (Энсиклопедияи Миллии Тоҷик : [тахм. 25 ҷ.] /  сармуҳаррир Н. Амиршоҳӣ ; 2011—2021, ҷ. 2). — ISBN 978-99947-33-52-4.

```
/ С. Шаҳобуддинов.
```

* شمسالدینمحمدلاهیجی. مفاتیحالاعجازفیشرحگلشنراز. تهران،۱۳۷۱
|  |
| --- |
|  |
| Дараҷаҳои Ордени Ситораи Сурхи ҶХШ Бухоро |

**Ордени Ситораи Сурхи** Ҷумҳурии Халқии Шӯравии Бухоро, бо қарори Президиуми Умумибухороӣ аз 3 июли соли 1922 таъсис ёфтааст. Аз се дараҷа иборат мебошад. Дараҷаи аввал аз тило, дараҷаи дуюм — аз нуқра сохта шуда, дараҷаи сеюми орден медали ҶХШ Бухоро — «Барои мудофиаи Инқилоб» мебошад.

Таърих
------

Бо орден сарбозони ҶХШ Бухоро барои фарқият дар ҷанг бар зидди қувваҳои зиддиинқилобӣ дар Осиёи Миена мукофтонида мешуданд. 

Яке аз аввалин мукофотонидашудагон Иосиф Сталин буд.

Таърихи таъсис
--------------

Муҳри ташкили асос ва медаловези нишони ордени Ситораи Сурхи  ҶХШ Бухоро дараҷаҳои 1 ва 2 - ро А. И. Пугачев сохтааст.

Нигаред низ
-----------

* Медали «Барои мудофиаи Инқилоб»

Пайвандҳо
---------

* 
* 
* Сомона оид ба таърихи аввалин ҷумҳуриҳои шӯравии Шарқ
* Сомона дар бораи таърихи ҶХШБ (БНСР) ва таърихи нишонаҳои сарисинагии ҶХШБ (БНСР)
**Соат Чалишев** — омӯзгор, адабиётшинос, фолклоршинос, Корманди шоистаи Тоҷикистон, аълочии мактаби олии Иттиҳоди Шӯравӣ, доктори илмҳои филологӣ, профессор

Зиндагинома
-----------

Соат Чалишев 20 апрели соли 1933 дар деҳаи Шаҳидони собиқ ноҳияи Сари Хосор (ҳоло ноҳияи Балҷувон) ба дунё омадааст. Донишгоҳи давлатии педагогии Кӯлобро соли 1958 хатм карда, аз соли 1958 то соли 2005 дар вазифаҳои муаллим, муаллими калон, дотсент, мудири кафедраи адабиёти тоҷик, декани факулта ва профессори кафедраи адабиёти тоҷики Донишгоҳи давлатии Кӯлоб ба номи Абӯабдуллоҳи Рӯдакӣ фаъолият кардааст.
Аз соли 2005 дар департаменти забонҳои Донишгоҳи байналмилалии гуманитарии Тоҷикистон то охири умр кор кард. Ӯ 14 январи соли 2015 даргузашт ва дар оромгоҳи «Ҳазоро»-и шаҳри Кӯлоб ба хок супурда шуд.

Фаъолияти илмӣ
--------------

Соат Чалишев яке аз муҳаққиқони осори шоири маъруф Саидалӣ Вализода мебошад. 4 монография ва беш аз 100 асари илмию дастурҳои таълимӣ доир ба фолклоршиносӣ, эҷодиёти шоирону адибони тоҷик, гӯишҳо ва эҷоди шифоҳии мардум таълиф намудааст.

Сарчашма
--------

1. ↑  Даргузашти профессор Чалишев дар Кӯлоб
**Мирраҳматов Собир Шокирович** (тав. 1.10.1961, деҳаи Қарақчиқуми ноҳияи Конибодом) — омӯзгор ва муҳандис, номзади илмҳои техникӣ (1993), дотсент (1996).

Зиндагинома
-----------

Солҳои 1979–1983 дар факултети саноатию омӯзгории Донишкадаи давлатии омӯзгории шаҳри Душанбе ба номи Т.Г. Шевченко таҳсил кардааст. Солҳои 1983–1985 дар сафҳои Артиши Шӯравӣ хидмат кардааст. Солҳои 1985–1988 ассистенти кафедраи фанҳои умумитехникии Донишкадаи давлатии омӯзгории шаҳри Душанбе ба номи Т.Г. Шевченко, 1988–1989 таҷрибаомӯз-тадқиқотчӣ, 1989–1992 аспиранти Донишкадаи техникаҳои электронии шаҳри Москва буд. Соли 1993 ҳамчун муаллими кафедраи фанҳои умумитехникӣ, 1993– 1995 муовини декани факултети муҳандисӣ-омӯзгорӣ оид ба таълим, 1995–1998 мудири кафедраи механикаи техникӣ ва нақшакашии донишгоҳи омӯзгорӣ кор кардааст. Солҳои 1998–1999 ходими калони илмии кафедраи механикаи тахникӣ ва нақшакашӣ ва аз соли 1996 инҷониб дотсенти кафедраи номбурда дар Донишгоҳи давлатии омӯзгории Тоҷикистон ба номи Садриддин Айнӣ мебошад. Инчунин солҳои 2002–2006 вазифаи муовини декани факултети технология ва соҳибкории донишгоҳи омӯзгорӣ оид ба корҳои илмиро ба уҳда дошт. Муаллифи зиёда аз 47 мақолаҳои илмӣ ва илмию методӣ мебошад. Оид ба таъсири норасоиҳои конструксияи элементҳои аппаратҳои парвозкунанда ва ҳолати деформатсияи шиддатнокӣ тадқиқоти илмӣ бурдааст. Бо нишони сарисинагии «Аълочии маорифи Тоҷикистон» (2001) сарфароз карда шудааст.

Осор
----

* Методические указания к изучению курса и выполнению контрольных работ по материаловедению (на русском языке), Д. 1999;
* Сопротивление материалов (методические указания), Д. 1999;
* Муайян кардани деформатсияи ҷузъҳо бо тарзи вайрон накардан // Паёми донишгоҳи омӯзгорӣ, № 3, Д. 2003.

Пайвандҳо
---------

* Энсиклопедияи Донишгоҳи давлатии омӯзгории Тоҷикистон ба номи С. Айнӣ
*

Эзоҳ
----
**Орден Шарафу номус (**русӣ: Орден Славы и чести**) —** сеюмин аз рӯи тартиб ордени Калисои Православии Рус.

Таърих
------

Орден 23 марти 2004 бо тасмими Патриарх Алексий II ва Синоди Муқаддаси Калисои Православии Русия таъсис дода шудааст.

Низомнома
---------

Орден ба сарони давлатҳо ва ҳукуматҳо, роҳбарони ташкилотҳои байналмилалӣ ва байниҳукуматӣ, роҳбарони калисоҳо ва конфессияҳо, арбобони барҷастаи давлатӣ ва ҷамъиятӣ барои саҳми назаррасашон дар ҳамкориҳои байнимазҳабӣ ва динӣ, дар таҳкими сулҳ ва дӯстии байни халқҳо тақдим карда мешавад.

Орден се дараҷа дорад.

Дар маросими мукофотонидан нишони сарисинагӣ, ситора, лента ва шаҳодатнома тақдим карда мешавад. Ситора ва нишони орден дар тарафи рости сина ва дар ҳузури орденҳои дигари калисои православии Русия гузошта мешавад. Пас аз ордени Муқаддаси баробарапостоди князи бузурги Владимир ҷойгир карда мешавад.

Адабиёт
-------

* *К. А. Щёголев*. «Современные награды России». М. Издательство «Вече», 2009.

Эзоҳ
----

Пайвандҳо
---------

* Низомнома дар бораи мукофотҳои Калисои Православии Русия. (рус.)// patriarchia.ru
Собунпазӣ
**Собунпазӣ** (порсӣ:  صابونپزی ) — пешаи суннатии тоҷикон мебошад, ки ба истеҳсоли собун аз равған ва хокистари гиёҳон асос ёфтааст.

То ба Инқилоби Октябр дар шаҳрҳои тоҷикон, аз ҷумла, Самарқанду Бухоро, Хуҷанду Истаравшан, Ҳисор ва ғайра санъати собунпазӣ рушд ёфта, гузарҳои собунгарон мавҷуд буд, ки дар онҳо аҳли ин касаба зиндагӣ ва фаъолият мекарданд. Дар Бухоро собунро аз чарбуи чорпои мурда ва ишқор тайёр мекарданд. Дар ин ҷо пухтани ду намуди собун маъмул буд: собуни сахти навъи хуб, ки конусшакл буд ва собуни мулоим ё сустак, ки навъи паст ба шумор мерафт. Ҳар ду навъ ҳам ранги тираи хокистарӣ дошта, бадбӯй буданд ва танҳо барои ҷомашӯйӣ истифода мешуданд.

Дар гузашта мардуми кӯҳистон низ мувофиқи шароити худ собун мепухтанд ва дар рӯзгор истифода менамуданд. Занҳои деҳот дар фасли баҳор растаниҳои парам, уган, шӯрак, хор, ерма, камол ва чанде дигарро дар вақти тару нимдунбул буданашон чида, дар ҷойҳои соя мехушкониданд. Сипас гиёҳҳои хушкшударо бо чӯби чормағз дар оташи паст ба муддати ду рӯз месӯзониданд. Пас аз хомӯш шудани оташ хокистари онро гирифта, дар деги об меҷӯшониданд. Об якчанд соат ҷӯшида, бухор мегашт ва хокистар ба мисли орд маҳин мешуд. Хокаи ҳосилшударо бо чарбуи ягон ҷонвар (масалан, суғур) ё равғани зард, ё дурдаи равғани пахта, ҳамроҳ карда, дар деги об боз меҷӯшониданд. Вақте ки маҳлул ғафс мешуд, дегро аз оташ гирифта, як тараф мегузоштанд, то ки сард шавад. Маводи сардшударо бо даст ба шакли лунда медароварданд ва мехушкониданд. Пас аз пурра хушкида сахт шудани собун онро ба кор мебурданд.
Дар Рашту Дарвоз чунин собунро аз ишқор ва равғни зағир, баъзан аз равғани зард ё чарбу тайёр мекарданд, ки он «собуни сиёҳак» ном дошт. Дар гузашта мардуми ба ҳайҷо (айлоқ) рафта, аз сабаби набудани собун бо гиёҳи чокарваш либосшӯйӣ мекарданд. Тирамоҳ решаи чокарвашро гирифта мехушкониданд ва дар ҳован андохта мекӯфтанд. Хокаи ҳосилшударо бо элак бехта, дар косаи обдор тар карда мемонданд ва ҳангоми ҷомашӯйӣ аз кам-кам ба болои либосҳо мепошиданд. Дар вақти молидани либос аз он моеъ кафкҳо ҳоисл мешуд. Бо рушд ёфтани саноати собунпазӣ ва таъсиси корҳонаҳо ҳунари собунгарӣ низ дар байни мардуми тоҷик низ тадриҷан аз байн рафтааст.

Нигаред низ
-----------

* Заргарӣ
* Чармгарӣ

Эзоҳ
----

1. ↑  Д. Раҳимов. Касбу ҳунарҳои анъанавии тоҷикон. — Душанбе, 2014. — С. 57 — 58.
**Ордени Спитамен** — ордени давлатии Ҷумҳурии Тоҷикистон, ки бо он корманди мақомоти ҳифзи ҳуқуқ, сохторҳои ҳарбӣ ва амният барои корнамоиҳои махсус сарфароз гардонида мешавад.

Дарҷаҳо
-------

Ордени Спитамен дорои дараҷаҳои зерин мебошад:

* ордени Спитамен дараҷаи I;
* ордени Спитамен дараҷаи II.

Аз рӯи дараҷа ордени Спитамен дараҷаи I эътибори баландтар дорад. Сарфарозгардонӣ бо тартиби пайдарҳамӣ — ордени Спитамен дараҷаи II ва I сурат мегирад. Ордени Спитамен бо тасма дар тарафи чапи сина овехта мешавад.

### Ордени Спитамен дараҷаи I

Бо ордени Спитамен дараҷаи I ҳайати афсарони олирутбаи ҳарбӣ ва ҳайати олии роҳбарикунандаи мақомоти ҳифзи ҳуқуқ барои комёбиҳо дар роҳбарӣ ва идораи қўшунҳо, таъмини омодагии олии ҷангии онҳо, ташкили хидмати аълои ҳарбӣ, марзбонӣ ва дохилӣ, таъмини қобилияти мудофиавӣ, амниятӣ ва ҳифзи тартиботи ҷамъиятӣ сарфароз гардонида мешаванд.

### Ордени Спитамен дараҷаи II

Бо ордени Спитамен дараҷаи II хидматчиёни ҳарбӣ аз ҷумлаи ҳайати афсарони калон ва хурд, ҳайати сержантӣ ва қаторӣ, ҳамчунин ҳайати роҳбарикунандаи миёна ва хурди мақомоти ҳифзи ҳуқуқ барои корнамоиҳо дар мубориза бо ҷинояткорӣ, ҳолатҳои фавқулода ва ҳангоми адои қарзи ҳарбӣ ва хидматӣ сарфароз гардонида мешаванд.

Дараҷаҳо
--------

Эзоҳ
----

1. ↑  Моддаи 15. Қонуни Ҷумҳурии Тоҷикистон аз 17.12.2020 № 1732 «Дар бораи мукофотҳои давлатии Ҷумҳурии Тоҷикистон». *mmk.tj*.  Маркази миллии қонунгузории назди Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон. 25 ноябри 2021 санҷида шуд.
**Бойназар Имомёрбекович Бойназаров** (1940, н. Ишкошими ВМКБ) — омӯзгор, санъатшинос, номзади илми таърих (2003). Соли 1961 Омӯзишгоҳи ҷумҳуриявии рассомии ба номи М. Олимов Баъди хатми омўзишгоҳ дар ноҳияҳои Ашт ва Вахш ба ҳайси омӯзгори санъати тасвирӣ кор карда, соли 1969 ба факултети таърихи Донишгоҳи давлатии омӯзгории Тоҷикистон ба номи Садриддин Айнӣ шаҳри Душанберо соли 1977 хатм намудааст. Дар макотиби ҷумҳурӣ аз таърихи санъат дарс дода, дар Институти такмили ихтисоси муаллимони шаҳри Душанбе ва Институти таърих, бостоншиносӣ ва мардумшиносии ба номи А. Дониши АИ Тоҷикистон корҳои таҳкиқотӣ анҷом додааст. Баъдан дар Донишгоҳи давлатии омӯзгории Тоҷикистон ба номи Садриддин Айнӣ ба ҳайси ассистент кор карда, солҳои 1999 - 2003 дар коллеҷи техникӣ, аз соли 2004 то 2015 муаллими калони кафедраи меъморӣ ва дизайни Донишгоҳи техникии Тоҷикистон ба номи М.Осимӣ буд. Аз соли 2015 ба Донишгоҳи давлатии омӯзгории Тоҷикистон ба номи Садриддин Айнӣ дубора ба кор омада, дар факултаи таҳсилоти томактабӣ ва ибтидоӣ ба сифати дотсенти кафедраи назария ва методикаи тарбияи мусиқӣ-бадеӣ кор мекунад. Рисолаи номзадиро доир ба "Таърихи ташаккулу инкишофи санъати тасвирии Тоҷикистон" дифоъ намудааст. Муаллифи як идда мақола, дастуру китобҳои дарсӣ перомуни таърихи санъати тасвирии тоҷик дар солҳои шӯравӣ, санъати ороишӣ-бадеӣ аст.

Осор
----

* Санъат ва меҳнат. (Китоби дарсӣ барои синфи 2), Красноярск, 2001;
* Санъати тасвирӣ (Китоби дарсї барои синфи 5), Д. 2003;
* Санъати тасвирӣ (Китоби дарсӣ барои синфи 7), Д. 2005;
* Омӯзиши аслии тасвирҳо (Васоити методӣ), Д. 2006.
* История становления и развития изобразительного искусства Таджикистана, - Д. 2006.

Пайвандҳо
---------

Энсиклопедияи Донишгоҳи давлатии омӯзгории Тоҷикистон ба номи С. Айнӣ

Эзоҳ
----

1. ↑  Донишномаи фарҳанги мардуми тоҷик. Ҷилди I (А-М). — Душанбе, 2015. — 668 с. (тоҷ.) ISBN 978-99947-33-79-8
**Собирҷон Юнусов** (20.09.1932, м. Хоҷа Аҳрори Валии н. Самарқанд), олими ботаник-систематик (набототш.). Номзади илми ботаника (1970), дотс. (1985), профессор
(1993). «Аълочии хоҷагии қишлоқи Тоҷикистон» (1986).

Зиндагинома
-----------

Дар шаҳри Самарқанд фак. биол. УДС (ҳоло – ДДС) ба номи А. Навоиро хатм кардааст (1958). С. 1958 ба Сталинобод (ҳоло – Душанбе) омадааст. Корм. хурди ил-
мии Ин.-ути бот. АИ Тоҷикистон (1958-1961), асп. (1961-1969), корм. калони Ин.-ути бот. АФ Тоҷикистон (1969-83), муд. каф. бот. ва ҳифзи рустании ДАТ (ҳоло – ДАТ ба номи Шириншо Шотемур, 1983-1993). Аз соли 1993 – муд. каф. бот. ва экологияи киш. Донишгоҳи аграрии Тоҷикистон. Муаллифи зиёда аз 300 асару мақолаи илмӣ, аз ҷумла « Определитель растений ущелья реки Варзоб» (1986), «Красная книга Таджикистана» (1988), яке аз муаллифони асари машҳури 10-ҷилдаи «Флораи Тоҷикистон» (Ленинград, 1991), китоби минтақавии 10-ҷилдаи «Определитель растений Средней Азии» («Тавзеҳгари набототи Осиёи Миёна«, Тош. 1993), «Китоби Сурхи ҶТ» (1997), « Ботаника. Дастури таълимӣ – услубӣ доир ба номгӯи лотинӣ , тоҷикӣ ва русии рустаниҳои ташаккулёфта « (Д. 2010), «Феҳристи ботаникии рустаниҳои Тоҷикистон» (Д. 2010), « 100-летие со дня рождения академика П. Н. Овчинникова» (Д. 2010) ва ғ. Бо орд. «Шараф» (1999), мед. «Барои меҳнати
шоён. Ба муносибати 100-солагии рӯзи таваллуди В. И. Ленин», Дипломи «Барои фаъолияти пурсамар дар тайёр намудани мутах. баландпояи фарҳ. агросаноатӣ» (2011) мукофотонида шудааст.

Сарчашма
--------

* Аслҳо ва наслҳо. – Душанбе, 2013, - С. 169 ISBN 978-99947-958-2-6

Эзоҳ
----
Шаблон:Қуттии Донишгоҳ

\* Шумо донишҷӯ ё омӯзгор? Дар лоиҳаи **Мактабҳо ва донишгоҳҳо** иштирок кунед.
**Донишгоҳи Делавэр** (ба забони инглиси:University of Delaware) — яке аз донишгоҳҳои Иёлоти Муттаҳидаи Амрико буда ва дар аёлати Делавэр воқеъ аст. Маркази аслии донишгоҳ дар Нюарк қарор дорад ва дигар донишкадаҳо дар Дувр, Уилмингтон ва Луис ва Ҷорҷтаун қарор дода. Донишгоҳ дар ҳудуди 16 000 донишҷуи бакалавр дорад ва 3500 дар магистратура ва докторантура дорад.


|  |  |
| --- | --- |
|  | *Ин мақолаи нопурра дар бораи мактаб мебошад.Шумо метавонед бо пурра кардани ин ба Википедия кумак кунед.* |
**Афандӣ** (форсӣ: آفندی‎‎, ар. أفندي‎, тур. efendi, тоторӣ: әфәнде, әfәnde — ҷаноб, сардор) — шакли туркишудаи калимаи юнонии «аутентиа», ки маънояш «ҷаноб», «сардор», «оғо», «мулло» мебошад.

Таърих
------

Дар Туркия асрҳои 14—15 калимаи афандӣ ба талаффузи «эфендӣ» чун калимаи муроҷиатӣ ба шахсони муҳтараму муътабар маъмул гардид. Ба аҳли адаб — шоирону нависандагон, аҳли илму фарҳанг ва дигарон афандӣ гуфта муроҷиат мекарданд. Калимаи афандӣ дар ашъори Ҷалолуддини Румӣ ба ҳамин маъно вомехӯрад.

Афандӣ дар латифаҳо
-------------------

Аз таърихи илму адаб, фарҳанг, таърихнигории эронитаборон, мардуми кишварҳои арабию туркӣ, юнонӣ ва ғайра бармеояд, ки аксаран латифаҳо, ҳазлу мутоибаҳо дар бораи бузургон Суқрот, Арасту, Луқмон, Афлотун, Анӯшервон, Баҳлул, Абунувос, Талҳак, Аёз, Мулло Мушфиқӣ, Хоҷа Насруддин, ва дигарон ва ё аз номи онҳо гуфта шудаанд.

Латифаҳо бо калимаи Афандӣ аввал дар Туркия пайдо шуда, баъдан дар Осиёи Марказиву Озарбойҷон паҳн гардиданд. Дар байни мардуми тоҷик латифаҳо бо номи Афандӣ, Хоҷа Насруддин Афандӣ аз садаи XIX маълуманд. Латифаҳои тоҷикӣ дар заминаи ҳаёти иҷтимоӣ-сиёсӣ, илмию фарҳангии мардуми тоҷик пайдо шудаанд ва моли адабиёти шифоҳӣ (фолклорӣ)-и мардуми тоҷик мебошанд. Дар мавзеъҳои гуногуни Тоҷикистон бо номҳои «Афандӣ», «Афсонаи Афандӣ», «Нақли Афандӣ», «Қиссаи Афандӣ», «Саргузашти Афандӣ», «Ҳикояи Афандӣ», «Шӯхиҳои Афандӣ» ва ғайра латифаҳо, ҳазлу мутоибаҳо, суханҳои ҷолиби базлаомез вуҷуд доштанд ва дар ҳар давру замон вобаста ба шароити нави иҷтимоию сиёсӣ ба мазмуну мундариҷа ва шакли нав ба миён меомаданд ва меоянд.

Азбаски Афандии латифаҳои мардумӣ бо гуфтору рафтори зоҳиран содалавҳонаи худ нақсу камбудҳои ҷамъиятро фош мекарданд, калимаи афандӣ дар забони тоҷикӣ баъзан маънои гӯлу содалавҳро низ гирифтааст.

Адабиёт
-------

* Маҳдиев С. Проблемаи жанри латифа. Душанбе, 1977;
* Куллиёти фолклори тоҷик. Ҷ. 2, кит. 2. Душанбе, 2007.

Сарчашма
--------

* Афандӣ / Д. Обидов // Асос — Боз. — Д. : СИЭМТ, 2013. — С. 88. — (Энсиклопедияи Миллии Тоҷик : [тахм. 25 ҷ.] /  сармуҳаррир Н. Амиршоҳӣ ; 2011—2021, ҷ. 2). — ISBN 978-99947-33-52-4.
**Донишгоҳи Астон** (англ. Aston University) — донишгоҳи давлатии таҳқиқотии бритониёӣ аст, ки дар маркази шаҳри Бирмингем, Ғарби Мидлендс, Англия ҷойгир аст. Дар айни замон дар донишгоҳ зиёда аз 905 омӯзгорон дарс медиҳанд (2020) ва тақрибан 15,500 донишҷӯ таҳсил мекунанд (2017/18).

Астон соли 1895 ҳамчун *Мактаби техникии мунисипалии Бирмингем* таъсис ёфтааст. Донишго 22 апрели соли 1966, вақте ки номи кунунии худро гирифт, аз Маликаи Елизаветаи II оинномаи шоҳона гирифт. Он дар қатори 25 беҳтарин муассисаҳои таълимии Британияи Кабир ҷойгир аст. Кампуси асосии донишгоҳ бевосита дар паҳлӯи маркази Бирмингем ҷойгир аст. Оқои Ҷон Сандерланд аз моҳи майи соли 2011 ректори Донишгоҳи Астон мебошад.

Дар соли 2020 Донишгоҳи Астон аз ҷониби маҷаллаи The Guardian "Донишгоҳи сол" дониста шуд . Ҷоизаҳои Times Higher Education ба Донишгоҳи Астонро дар соли 2020 "Донишгоҳи барҷастаи соҳибкорӣ" номид. Он узви гурӯҳи М5-Донишгоҳҳо, Ассотсиатсияи донишгоҳҳои Иттиҳод ва Ассотсиатсияи донишгоҳҳои Аврупо ва ғайра мебошад.

Эзоҳ
----

1. ↑  The best UK universities 2022 – rankings(англ.). *The Guardian*(пайванди дастнорас — *таърих*). 19 ноябри 2021 санҷида шуд. Баргирифта аз сарчашмаи аввал 6 апрели 2022.
2. ↑  Aston University named Guardian's university of the year(англ.). *The Guardian*(пайванди дастнорас — *таърих*) (25 November 2020). 7 Декабри 2020 санҷида шуд. Баргирифта аз сарчашмаи аввал 7 Декабри 2020.
3. ↑  Times Higher Education Awards 2020: winners announced(англ.). *Times Higher Education (THE)*(пайванди дастнорас — *таърих*) (26 November 2020). 7 Декабри 2020 санҷида шуд. Баргирифта аз сарчашмаи аввал 10 Декабри 2020.
**Зауролоф** (англ. Saurolophus) — ҷинси хазандаҳои мунқа­риз аз оилаи динозаврҳои мурғобинӯл, зерқатори орнито­подҳо. Дар ҷумҷума теғаи дарозе доштанд, ки аз устухон­ҳои бинӣ ташаккул ёфта, дар паси сар овезон буд (вази­фаи он маълум нест). Зауролофҳо хазандаҳои калонтарини (даро­зиашон 10 м, вазнашон 1900 кг)­ рустанихӯри дупо бу­да, мисли дигар динозаврҳои мурғобинӯл ҳаёти дубаҳра (обхокӣ) доштанд. Боқимондаҳои (ду намуд)­ Зауролоф аз таҳни­ шастҳои табошири болои Амрикои Шимолӣ ва Осиёи Мар­казӣ ёфт шудаанд.

Эзоҳ
----

Адабиёт
-------

* Зауролоф // Замин — Илля. — Д. : СИЭМТ, 2017. — С. 166. — (Энсиклопедияи Миллии Тоҷик : [тахм. 25 ҷ.] /  сармуҳаррир Н. Амиршоҳӣ ; 2011—2021, ҷ. 7). — ISBN 978-99947-33-89-9.
**Донишгоҳи Алҷазоир Бенюсуф Бенхедда** (арабӣ : جامعة الجزائر - بن يوسف بن) донишгоҳест, ки дар Алҷазоир, Алҷазоир ҷойгир аст. Он соли 1909 таъсис ёфта, дар ҳафт факулта ташкил шудааст.

Таърих
------

7 июни 1962 - ҳамагӣ як моҳ пеш аз раъйпурсии истиқлоли Алҷазоир - Созмони Armée Secrète (OAS), ҳаракати мустамликадорон, ки ба истиқлоли Алҷазоир муқобилият мекарданд, бинои китобхонаро оташ зад ва 500 000 китобро нобуд кард. Несту нобуд кардани ин китобҳо ҳамчун як найранги сӯзондашудаи замин дар саросари олами араб ҳисобида мешуд. Таъсирро ба дигар кишварҳои минтақа тавассути мӯҳрҳои хотиравӣ дидан мумкин аст. Худи Миср, Ироқ, Урдун ва Алҷазоир маркаҳоеро ҷорӣ карданд, ки ё сӯзондани китоб ё худи китобхонаро тасвир мекунанд. Он нишон дод, ки ваҳшиёнаи ҷунбиши зидди истиқлол то даме ки Алҷазоир ният дорад фарҳанги миллии худро ба вуҷуд оварад, ба хориҷ ва дар ҳақиқат нест кардани фарҳанг паҳн мешавад.

Китобхона
---------

Китобхона 800 000 ҷилд китобро дар бар мегирад.

Хатмкунандагон
--------------

* Алберт Камю (1913–1960), нависанда ва дорандаи Ҷоизаи адабии Нобел дар соли 1957.
* Лахдар Браҳимӣ (1934), дипломати СММ ва вазири корҳои хориҷии Алҷазоир.
* Элиас Зерхуни, табиби амрикоӣ, ки дар Алҷазоир таваллуд шудааст, рентгенолог ва муҳандиси биотиббӣ.
* Саддеҳ Рабаҳ, профессори донишгоҳ ва муҳаққиқи илмӣ.

Инчунин нигаред
---------------

* Рӯйхати коллеҷҳо ва донишгоҳҳо
* Рӯйхати донишгоҳҳо дар Алҷазоир

Эзоҳ
----

1. ↑  University of Algiers/Benyoucef Benkhedda.  enstructive.com. 13 сентябри 2013 санҷида шуд. Баргирифта аз сарчашмаи аввал 2 май 2013.
2. ↑  University of Algiers – Benyoucef Benkhedda.  africanseer.com. 13 сентябри 2013 санҷида шуд. Баргирифта аз сарчашмаи аввал 7 январи 2021.
3. ↑  University of Algiers.  mediahex.com. 13 сентябри 2013 санҷида шуд. Баргирифта аз сарчашмаи аввал 13 сентябри 2013.
4. ↑  n incendie criminel ravage l’universite, plusieurs autres batiments publics sont de ́truit’, LeMonde(9 June 1962)
5. ↑  Fleury, Georges. The Secret History of the Organisation De l'Armée Secrète Grasset, 2002.
6. ↑  Libraries and museums – Algeria. *Encyclopedia of the Nations* (2015). 28 феврали 2015 санҷида шуд.
**Институти забон ва адабиёти Рӯдакӣ** (форсӣ: انستیتوت زبان و ادبیات رودکی‎) — аз муҳимтарин ва қадимитарин маркази тадқиқу таҳқиқи забону адабиёти классикӣ ва муосири тоҷик мебошад, ки дар маҷмӯъ муассисаи умдаи омӯзиши фарҳанги миллати тоҷик ба шумор меравад.

Таърих
------

Таъсиси он бо ташкили Пойгоҳи тоҷикистонии АИ ИҶШС марбут аст. Бо Қарори Раёсати АИ ИҶШС аз 17 марти соли 1932 дар ҳайати Пойгоҳи тоҷикистонӣ бахши таъриху забошиносӣ ба фаъолият шурӯъ кард. Ба иҷрои тадқиқоти филологӣ дар Тоҷикистон вуруди як гурӯҳ олимони маъруфи шарқшиноси рус ва ширкати фаъоли онҳо дар кори бахш мусоидат намуд: Е. Э. Бертелс, И. С. Брагинский, А. А. Семенов, М. С. Андреев, В. С. Расторгуева, А. З. Розенфелд, И. М. Оранский, В. А. Лившитс, А. П. Смирнова, И. Эделман, Р. Л. Неменова, Л. В. Успенская, Н. Н. Ершов ва дигарон.

Соли 1940 дар заминаи бахши таъриху забоншиносӣ Институти таърих, забон ва адабиёт таъсис дода шуд, ки ҳамчун муассисаи мустақили илмӣ ба таркиби Шӯъбаи тоҷикистонии АИ ИҶШС дохил гардид.

Пас аз таъсиси АИ ҶШС Тоҷикистон дар соли 1951 бо қарори Шӯрои Вазирони ҷумҳурӣ Институти забон ва адабиёти мустақил бо чор бахши илмиву тадқиқотӣ ташкил карда шуд: забон, адабиёти классикӣ, адабиёти шӯравӣ ва луғатҳо. Аз с. 1955 дар назди институт қисмати нав — осорхонаи Садриддин Айнӣ ба фаъолият шурӯъ намуд.

Соли 1958 ба муносибати 1100-солагии таваллуди бунёдгузори адабиё-ти форсу тоҷик Абӯабдуллоҳ Рӯдакӣ ба институт номи ӯ гузошта шуд.

Сарварони пажӯҳишгоҳ
--------------------

Олимони маъруфи ҷумҳурӣ Муллоҷон Фозилов (1952—1958), Холиқ Мирзозода (1958—1959), Носирҷон Маъсумӣ (1959—1972), Абдулқодир Маниёзов (1972—2000), Додихудо Саймуддинов (2000—2005), Сайфиддин Назарзода (2005—2011), Акбар Турсун (2011—2015), Сахидод Раҳматуллозода (2015—2019), Носирҷон Салимӣ (2019—2022), Боймурод Шарифзода (2022) сарвари институт буданд. Аз соли 2022 сарварии муассисаро Фарангис Шарифзода бар уҳда дорад.

Эзоҳ
----

1. 1 2  RUDAKI INSTITUTE OF LANGUAGE, LITERATURE, ORIENTAL AND WRITTEN HERITAGE.  Tajik Academy of Sciences. 7 марти 2021 санҷида шуд.
2. ↑  TAJIKISTAN ACADEMY OF SCIENCES.  Encyclopædia Iranica. 7 марти 2021 санҷида шуд.
3. ↑  Дар бораи Институт.  Rudaki Institute of Language and Literature. 7 марти 2021 санҷида шуд. Баргирифта аз сарчашмаи аввал 28 феврали 2021.
4. ↑  Институти забон ва адабиёти ба номи А.Рӯдакӣ. *anrt.tj*. 2 феврали 2023 санҷида шуд.
5. ↑  Директорони Иститути забон ва адабиёт. *www.iza.tj*.  ИЗА. 2 феврали 2023 санҷида шуд.

Пайвандҳо
---------

* iza.tj — вебгоҳи расмии Институти забон ва адабиёти Рӯдакӣ
Давлатхои давраи Интерметсои Эрон (Буиҳо, Сомониён, Солориҳо, Саффориён, Зиёиён ва ғайра), 970.
**Интерметсои Эрон** (аз итол. *intermezzo* - «миёна») — даврае, ки дар он дар асрҳои 9-11 сулолаҳои гуногуни мусулмонии миллати эронӣ (форсҳо, курдҳо, дайламитҳо, тоҷикон) дар кӯҳистони Эрон ба сари қудрат омаданд. Интерметсои эронӣ пеш аз истилои арабҳо дар минтақа ва бо ҳуҷуми қабилаҳои гуногуни турк ба анҷом расид. Истилоҳро шарқшиноси рус Владимир Минорский (1877-1966) ворид ва маъмул кардааст.

Парокандашавии воқеии хилофати Аббосиён дар асри 9 боиси он гардид, ки дар ҳудуди давлати қаблан муттаҳид давлатҳои мустақил ба вуҷуд омадаанд, ки асосан сарваронашон ҳарбиёни форс-тоҷик буданд, ки танҳо ҳокимияти номии халифаро бар худ эътироф мекарданд. Шарқшиносони мактаби инглисӣ маъмулан ин давраро дар таърихи хилофати Аббосиёнро «интерметсои эронӣ» меноманд. (англ. Iranian Intermezzo).

Тибқи иттилои Энсиклопедияи Британника , интерметсои эронӣ дар соли 821, замоне оғоз шуд, ки Тоҳири I ибни Ҳусайни форс дар Хуросон ба қудрат расид ва сулолаи Тоҳириёнро таъсис дод. Поёни ҳукмронии эрониён дар ин минтақа соли 1055 ба анҷом расид, вақте ки султони Салҷуқиён Тӯғрулбек ба Бағдод ворид шуд ва аз ҷониби халифаи Аббосиён ба унвони «шоҳи Шарқу Ғарб» эътироф гардид.

Машҳуртарин панҷ давлате, ки дар давраи интерметсонии эронӣ ба вуҷуд омадаанд :

* Давлати Тоҳириён бо пойтахти он Нишопур аз соли 821 то 873 вучуд дошт.
* Саффориён аз соли 867 то соли 903 дар Сиистон ва баъдтар дар Форс ва Хуросон ҳукмронӣ карданд.
* Исмоили Сомонӣ ва авлоди ӯ дар солҳои 875-999 дар Хуросону Мовароуннаҳр ҳукмронӣ карданд.
* Сулолаи Зиёиён аз соли 928 то 1042 сарзаминҳои ҷанубии баҳри Ҳазарро таҳти назорати худ гирифта буданд.
* Сулолаи Буйиён (Бувайҳид) аз соли 932 то шикасти аз ҷониби Салҷуқиён дар соли 1055 дар Ироқ ва Эрони Ғарбӣ Ҳукмронӣкарданд.

Якчанд давлатҳои хурдтари аморат низ вуҷуд доштанд. Масалан, Шеддодиён дар Аррон ва Арманистон (951-1174) ва Алавиҳо дар Гилон ва Дайлам.

Бисёре аз сулолаҳои эрониёни он давра насабномаҳои худро аз шоҳони форси қадим ва ашрофони Сосонӣ мепайванданд. Ҳокимони сулолаи Сомониён аз Баҳром Чубин ва яке аз ҳафт хонаи бузурги Парфия Меҳрон буданд. Буйиён унвони бостонии шоҳаншоҳ («шоҳи подшоҳон»), ки қаблан аз ҷониби ҳокимони империяи Сосониён, ки солҳои 226-651 вуҷуд дошт, эҳё ва аз худ карданд.

Эзоҳ
----

1. 1 2 3 4  *Sussan Babaie.* Iran After the Mongols. — Bloomsbury Publishing, 2019. — P. 155—158. — 320 p. — ISBN 9781786725974.
2. ↑  *Луговой, О. М.* Правители Востока: справочное издание. — 2007. — Т. 4. — С. 29.
3. ↑  Encyclopædia Britannica. The "Iranian intermezzo" (821–1055). — Encyclopædia Britannica, inc. 2020.
**Интерпретатсия** (лот. interpretatio – шарҳдиҳӣ, тафсир кардан) — тафсири асари мусиқӣ дар ҷараёни иҷро намудани матни нотавӣ. Интерпретатсия талаб мекунад, ки ҳунарманд нисбат ба мусиқии иҷрошаванда, муносибати фардӣ ва фаъол дошта, назари эҷодкоронаи худро бо фикри муаллиф ҳамоҳанг созад.
Дар а. XIX санъати интерпретатсия бо эҷодиёти композиторон зич алоқаманд буд: чун қоида композиторон асарҳояшонро худашон иҷро мекарданд. Дар таҷрибаи иҷрокунандагӣ навъи нави мусиқичӣ – тавсиркунанда – иҷрокунандаи асарҳои дигар композиторон тасдиқ гардид (К. Шуман, Х. Фон-Бюлов ва ғайра). Дар баробари ин анъанаи иҷрокунандагии муаллиф низ идома меёфт. Тафсиркунандагони нозукадои асарҳои дигар муаллифон – Ф. Лист, А.Г. Рубинштейн, С.В. Рахманинов буданд. Аз нимаи дуюми асри XIX назарияи мусиқии Интерпретатсия ба вуҷуд омад, ки то ибтидои асри XX ба яке аз соҳаи муҳими мусиқишиносӣ ташаккул ёфт. Ба ибораи образноки А. Рубинштейн: «иҷронамудан – эҷоди дувумин» аст.

Нигаред
-------

* Мутриб

Эзоҳ
----

1. ↑  Обидпур Ҷ. Луғатномаи тафсирии мусиқӣ / зери назари Б.Қобилова. – Душанбе: Аржанг, 2019. – С.158. – 480 с. ISBN 978-999-47-43-90-2(тоҷ.)
**Picnik** — хадамоти таҳририи онлайнии аксҳо буд, ки онро Google дар соли 2010 харида буд. Қароргоҳи он дар шаҳри Сиэттл, Вашингтон, Иёлоти Муттаҳида ҷойгир буд.

Сомона ба корбарон иҷозат медод, ки тасвирҳоро таҳрир кунанд, ба тасвирҳои воридшуда сабкҳо илова кунанд ва аз абзорҳои оддии таҳрир, ба монанди буридан ва тағйири андозаи тасвир истифода баранд. Истифодабарандагон метавонистанд аксҳоро аз Facebook, Myspace, Web Albums Picasa, Flickr, Yahoo Image search, Google+ ворид кунанд ва инчунин имконоти боргузорӣ аз компютер ё боргузорӣ аз вебсайтро пешниҳод мекарданд. Бисёр асбобҳои оддии таҳрири аксҳои Picnik ройгон истифода мешуданд. Picnik Premium хусусиятҳои иловагии таҳрири аксро дар бар мегирифт ва бо нархи моҳона, 6 моҳа ё солона пешниҳод карда мешуд.

Picnik иҷозати зеркашии мундариҷаи сабтшударо қатъ кард ва 19 апрели соли 2013 пурра хомӯш шуд. Ду муҳандиси аслии Picnik Google-ро тарк карданд, то дар аввали соли 2012 муҳаррири монанди аксро бо номи PicMonkey барноманависӣ кунад.

Эзоҳ
----

1. ↑  With Picnik set to shut down, former Picnik engineers scratch itch with PicMonkey (en-US). *GeekWire* (17 апрели 2012). 15 июли 2021 санҷида шуд.

Пайвандҳои беруна
-----------------

* picnik.com Бойгонӣ шудааст 24 июли 2021  сол. (англ.) — сомонаи расмӣ
**Институти илмию истеҳсолии «Зироаткорӣ»** (соли 1956 таъсис ёфта буд), аз соли 1961 ба марзи шаҳраки Шарора (шаҳрак) кӯчонида шуд. Роҳбарии онро солҳои 1956-1959 академик Вячеслав Прокофевич Красичков, 1959-1961 Александр Александрович Троитский, 1961- 1962 Акбар Нусратуллоевич Махсумов, 1962-1971 Назир Иброҳимович Мансуров , 1971-1982 Ҳайдар Ҷумонқулов, 1983-1985 Бадриддин Шамсиддинов, баъди соли 1986 Ислом Эшонов, Домуллоҷонов, С. Садриддинов, Толиббек Бухориев Саидҷамол Саидов ба уҳда доштанд. 
Олимони институт дар давоми мавҷудияти муассиса навъҳои гуногуни серҳосили пахта, гандум ва дигар зироатҳоро ихтироъ карда, ба истеҳсолот ворид сохтаанд. Навъҳои пахтаи маҳинахи 23-В, 504-В, 5230-В, 55 95-В, 64 65-В, 6249-В, 6808-В, 7072-В, пахтаи миёнанахи «Меҳргон», «Ҳисор», «Суғдиён», «Ирам», гандумҳои «Садоқат», «Ормон» ва ғайра аз қабили онҳоянд.

Ҳоло ҳамчун Институти зироаткории Академияи илмҳои кишоварзии Тоҷикистони Академияи илмҳои кишоварзии Тоҷикистон фаъолият дорад.

Ҳамчунин нигаред
----------------

* Институти зироаткории АИКТ
* Вазорати кишоварзии Ҷумҳурии Тоҷикистон

Манобеъ
-------

1. ↑  Донишномаи Ҳисор. - Душанбе: "Ирфон", 2015, - с. 69