**Берли́н** (олмонӣ: *Berlin* [bɛɐ̯ˈliːn], талаффуз (итт.)) — пойтахт ва яке аз шаҳрҳои калонтарини Олмон.

Ҷуғрофиё
--------

Дар андароби дарёҳои Шпре ва Хафел воқеъ буда, ба воситаи наҳрҳои киштигард бо Баҳри Шимолӣ ва Баҳри Балтика мепайвандад. Аҳолиаш 3479740 нафар (2011), асосан олмониҳо (86%) ва миллатҳои гуногун (14%; полякҳо, туркҳо ва русҳо). Масоҳ. 891,85 км2. Зичии аҳолӣ 3848 нафар/км2. Маркази бузургтарини нақлиётӣ; яке аз марказҳои асосии нақлиётии Аврупо, роҳи оҳани миллӣ (15 хатти сайр) ва роҳҳои худрав, бандари муҳимми дарёии мамлакат. Дорои ду фурӯдгоҳи байналмилалӣ (Тегел, Шёнефелд) аст.

Таърих
------

Берлин дар садаи XIII аз ду маҳалла ба вуҷуд омада, соли 1307 ба шаҳр табдил ёфтааст. Соли 1486 пойтахти Бранденбург, дертар Пруссия. Дар ҷанги сездаҳсолаи 1618–48 хароб гардид. Дар нимаи дуюми садаи XVII ва нимаи аввали садаи XVIII аз нав бунёд карда шуд. Ҳангоми ҷанги ҳафтсола (1756–63) аз тарафи сипоҳиёни русу утришӣ соли 1760 ишғол карда шуд. Дар аввали садаи XIX ҳангоми ҷанги Наполеон аз тарафи лашкариёни фаронсавӣ тасарруф гардида, соли 1833 аз нав ба дасти сипоҳиёни рус баргашт. Солҳои 1848–49 Берлин ба яке аз марказҳои асосии инқилоби Олмон табдил ёфт. Соли 1871, баъди муттаҳидшавии давлатҳои Олмон бо империяи он, Берлин пойтахти империяи Олмон гардид. Дар ибт. садаи XX ба маркази бузургтарини саноатӣ, молиявӣ ва тиҷоратии Олмон мубаддал гашт. Дар давраи инқилоби ноябрии соли 1918 ҷумҳурӣ эълон карда шуд. Солҳои 1933–45 пойтахти «рейхи сеюм»-и фашистон буд. 2 майи 1945 Берлин аз тарафи сипоҳиёни шӯравӣ пурра ишғол карда шуд. 8 майи 1945 дар Берлин Созишномаи таслими бечунучарои Қувваҳои мусаллаҳи Олмон ба имзо расид. Мувофиқи ин созишномаи байни ширкатдорони иттиҳоди зиддигитлерӣ – ИҶШС, ИМА, Британияи Кабир ва Фаронса Берлин ба 4 бахш тақсим шуд. Майи 1949 дар се бахши қисми ғарбии Берлин низоми ишғолии ҳокимияти ғарбӣ ҷорӣ гардид. Дар қисми шарқии Берлин, ки сипоҳиёни шӯравӣ қарор доштанд, бо ихтиёри худи меҳнаткашон 1.10.1949 ҶДО эълон шуд ва Берлин мувофиқи сарқонун пойтахти он таъйин гашт. Шаҳр ба ду қисм ҷудо шуд: Берлини Демократӣ (пойтахти ҶДО) ва Берлини Ғарбӣ (пойтахти ҶФГ). Соли 1961 байни Берлини Ғарбӣ ва Берлини Шарқӣ силсилаи иншооти масдудкунанда (Девори "оҳанин"-и Берлин) бунёд гардида, бо қарори ҳукумати ҶДО ва роҳбарияти шӯравӣ равуои бемамониати байни шаҳрвандони ҶДО ва ҶФО манъ карда шуд. Соли 1990 баъди якҷоя гаштани Олмон ин девор аз байн бардошта шуд. Дастгоҳи Президенти Олмон соли 1994 аз Бонн ба Берлин кӯчид.

Аҳолӣ
-----


|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 

| Сол | Шумора |
| --- | --- |
| 1250 | 1 200 |  |
| 1307 | 7 000 |  |
| 1400 | 8 500 |  |
| 1450 | 7 000 |  |
| 1576 | 12 000 |  |
| 1600 | 9 000 |  |
| 1631 | 8 100 |  |
| 1640 | 7 500 |  |
| 1648 | 6 000 |  |
| 1680 | 10 000 |  |
| 1685 | 17 000 |  |

 | 

| Сол | Шумора |
| --- | --- |
| 1688 | 19 000 ± 0 |  |
| 1750 | 113 289 |  |
| 1775 | 136 137 |  |
| 1800 | 172 132 |  |
| 1801 | 172 988 |  |
| 1825 | 219 968 |  |
| 1852 | 401 972 |  |
| 1900 | 1 888 848 |  |
| 1910 | 2 071 257 |  |
| 1920 | 3 879 409 |  |
| 1930 | 4 332 834 |  |

 | 

| Сол | Шумора |
| --- | --- |
| 1940 | 4 330 810 |  |
| 1950 | 3 336 026 |  |
| 1960 | 3 274 016 |  |
| 1970 | 3 208 719 |  |
| 1980 | 3 048 759 |  |
| 1990 | 3 433 695 |  |
| 2000 | 3 382 169 |  |
| 2011 | 3 326 002 |  |
| 2012 | 3 375 222 |  |
| 2015 | 3 490 105 |  |
| 2014 | 3 469 849 |  |

 | 

| Сол | Шумора |
| --- | --- |
| 2016 | 3 574 830 |  |
| 2017 | 3 611 222 |  |
| 2017 | 3 613 495 |  |
| 2018 | 3 644 826 |  |
| 2019 | 3 644 826 |  |
| 2021 | 3 664 088 |  |
| 2021 | 3 677 472 |  |
| 2022 | 3 677 472 |  |

 |

 |

Саноат
------

Имрӯз Берлин яке аз марказҳои муҳими саноатӣ ва илмию фарҳангии Олмон ба ҳисоб меравад. Дар соҳаи саноати Берлин 900 корхонаҳои хурду бузург фаъолият доранд. Дар баробари соҳаҳои анъанавӣ (мошинсозӣ, электротехника, кимиё, дорусозӣ ва табъу нашр), инчунин соҳаи навтарини истеҳсолот, телекоммуникатсия, таҷҳизоти тиббӣ, биотехнология ва ВАО ривоҷ ёфтааст. Зиёда аз 30 ширкатҳои бонуфузи ҷаҳонии Олмон, ки бо тамғаи DАХ истеҳсол мекунанд, дар Берлин қароргоҳи худро доранд. Аз ҷумла «Сименс», «Телеком», «Шинулер», «Даймлер-Крайслер», «БМВ» ва ғ. Берлин маркази фаъолияти табъу нашр буда, зиёда аз 500 ширкати ин соҳа, 80 агентии тарғиботи рекламавӣ, 30 пойгоҳи радиоӣ, 12 ширкати филмсозӣ дар он фаъолият доранд. Дар соҳаи технологияи рақамӣ Берлин ба савияи баландтарин дар ҷаҳон ноил гардидааст. Нақлиёти асосии шаҳрӣ метрополитен ва роҳи оҳани байнишаҳрӣ буда, мувофиқан 180,1 ва 327,4 км тӯл кашидааст.

Ёдгориҳои меъморӣ
-----------------

Ёдгориҳои меъмории қадими Берлин: Калисои готикии Николай (1230–1470), Қасри Белвю (1785, ҳоло Қароргоҳи Президент), дарвозаи Бранденбург (рамзи Берлин, 1788–91), як қатор биноҳои охири садаи 19: сутуни Ғалаба (1872–73), Рейхстаг (1884–94).

Маорифу фарҳанг
---------------

Дар Берлин зиёда аз 20 мактаби олӣ, аз ҷумла 4 донишгоҳ, институтҳои санъат, маҳорати актёрӣ, мусиқӣ, Институти кино ва телевизиони ба номи К. Волф, Мактаби олии католикии Берлин, Мактаби олии техникии Берлин ва ғ. фаъолият доранд. Дар Берлин 250 муассисаи таҳқиқоти илмии давлатӣ ва хусусӣ, 131 китобхона, осорхонаҳои давлатӣ: Осорхонаи таърихи халқи Олмон, осорхонаи кишваршиносӣ, осорхонаи Боде (1903), осорхонаи созҳои мусиқӣ, осорхонаи санъати амалӣ, нигористони миллӣ, 4 расадхона мавҷуд аст. Берлин ҳоло маркази бузурги сайёҳии фарҳангӣ-маърифатӣ ва намоишгоҳҳои байналхалқӣ аст.

Эзоҳ
----

1. ↑  Berlin. *Regionaldatenbank Deutschland*. 4 май 2018 санҷида шуд.(пайванди дастнорас)
2. ↑
3. ↑
4. ↑
5. ↑
6. ↑
7. ↑  Alle politisch selbständigen Gemeinden mit ausgewählten Merkmalen am 31.12.2018 (4. Quartal) — Federal Statistical Office.
8. ↑
9. ↑
10. 1 2   — Federal Statistical Office.
11. ↑   (нем.) — DESTATIS, 2023.
12. ↑   — Federal Statistical Office.

Адабиёт
-------

* Берлин // Асос — Боз. — Д. : СИЭМТ, 2013. — (Энсиклопедияи Миллии Тоҷик : [тахм. 25 ҷ.] /  сармуҳаррир Н. Амиршоҳӣ ; 2011—2021, ҷ. 2). — ISBN 978-99947-33-52-4.

Пайвандҳо
---------

**Lua error in Модул:External\_links at line 153: attempt to call field 'getWikidataRefHtml' (a nil value).**

| ⚙️ Пойтахтҳои Аврупо |
| --- |
| 
Пойтахтҳои давлатҳои узви СММ: 
Амстердам •
Андорра-ла-Веля •
Анқара •
Афина •
Боку •
Белград •
Берлин •
Берн •
Братислава •
Брюссел •
Будапешт •
Бухарест •
Вадутс •
Валлетта •
Варшава •
Ватикан •
Вена •
Вилнюс •
Дублин •
Ереван •
Загреб •
Киив •
Кишинёв •
Копенҳаген •
Лиссабон •
Лондон •
Любляна •
Люксембург •
Мадрид •
Минск •
Монако •
Маскав •
Осло •
Порис •
Подгоритса •
Прага •
Рейкявик •
Рига •
Рим •
Сан-Марино •
Сараево •
Скопе •
София •
Стокҳолм •
Таллин •
Тифлис •
Тирана •
Ҳелсинкӣ

Пойтахтҳои қаламвравҳои дигар: 
Гибралтар •
Дуглас •
Лонгйир •
Кохи Малта •
Мариехамн •
Сент-Питер-Порт •
Сент-Хелиер •
Торсхавн 

Пойтахтҳои эътирофнашуда ва аз ҷониби давлатҳо қисман эътирофшуда: Донетск • Луганск • Приштина • Тираспол
1. ↑  Дар феҳрист ҳамчунин шаҳр-давлати Ватикан шомил аст.

 |


| ⚙️ Тақсимоти маъмурии Олмон |
| --- |
| Заминҳои Олмон | 
* Кишвари озоди Бавария
* Баден-Вюртемберг
* Берлин
* Бранденбург
* Шаҳри ганзейи озоди Бремен
* Шаҳри ганзей ва озоди Ҳамбург
* Ҳессен
* Мекленбург-Померанияи Пешӣ
* Саксонияи Поёнӣ
* Рейнланд-Пфалс
* Саар
* Давлати озоди Саксония
* Саксония-Анҳалт
* Райн-Вестфалияи Шимолӣ
* Давлати озоди Тюрингия
* Шлезвиг-Ҳолштайн

 |

| ⚙️  Ҳавзаҳои маъмурии Берлин |
| --- |
|  Шарлоттенбург-Вилмерсдорф | 
* Шарлоттенбург
* Шарлоттенбург-Норд
* Груневалд
* Халензе
* Шмаргендорф
* Вестенд
* Вилмерсдорф

 |  |
|  Фридрихсхайн-Кройтсберг | 
* Фридрихсхайн
* Кройтсберг

 |
|  Лихтенберг | 
* Алт-Ҳоэншёнҳаузен
* Фалкенберг
* Феннпфул
* Фридрихсфелде
* Карлсҳорст
* Лихтенберг
* Малхов
* Ной-Ҳоэншёнҳаузен
* Руммелсбург
* Вартенберг

 |
|  Мартсан-Ҳеллерсдорф | 
* Берлин
* Ҳеллерсдорф
* Каулсдорф
* Малсдорф
* Мартсан

 |
|  Митте | 
* Гезундбруннен
* Ҳанзафиртел
* Митте
* Моабит
* Тиргартен
* Веддинг

 |
|  Нойкёлн | 
* Бритс
* Букков
* Гропиусштадт
* Нойкёлн
* Рудов

 |
|  Панков | 
* Бланкенбург
* Бланкенфелде
* Бух
* Франтсёзиш-Бухҳолтс
* Ҳайнерсдорф
* Каров
* Нидершёнҳаузен
* Панков
* Прентслауер Берг
* Розентҳал
* Штадтрандзидлунг Малхов
* Виссензее
* Вилҳелмсру

 |
|  Райникендорф | 
* Борсихвалде
* Фронау
* Ҳайлигензее
* Ҳермсдорф
* Конрадшёэ
* Любарс
* Мэркишес Фиртел
* Райникендорф
* Тегел
* Ваидманнслуст
* Виттенау

 |
|  Шпандау | 
* Фалкенҳагегер Велд
* Гатов
* Ҳакенфелде
* Ҳазелҳорст
* Кладов
* Зименсштадт
* Шпандау
* Штаакен
* Вилҳелмштадт

 |
|  Штеглиттс-Тселендорф | 
* Далем
* Ланквиттс
* Лихтерфелде
* Николасзее
* Штеглиттс
* Ваннзее
* Тселендорф

 |
|  Темпелҳоф-Шёнеберг | 
* Фриденау
* Лихтенраде
* Мариндорф
* Маринфелде
* Шёнеберг
* Темпелҳоф

 |
|  Трептов-Кёпеник | 
* Адлерсҳоф
* Алт-Трептов
* Алтглинике
* Баумшуленвег
* Бонсдорф
* Фридрихсҳаген
* Грюнау
* Йоҳаннистҳал
* Кёпеник
* Мюгелҳайм
* Нидершёневайде
* Обершёневайде
* Плэнтервалд
* Рансдорф
* Шмёквитс

 |
| 
* Берлин > ҲавзаҳоBerlin

 |