recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
**Грозний** (русӣ: Грозний, чеч. Соьлжа-ГӀала) — шаҳр дар Русия, пойтахти Ҷумҳурии Чеченистон. Дар шимоли Қафқоз, дар доманакӯҳи Чечен, дар соҳили дарёи Сунжа (шохоби Терек) воқеъ аст. Аҳолиаш 280,3 ҳазор нафар (2014). Истгоҳи р. о. дар шоҳроҳи Ростови лаби Дон ‒ Боку. Маркази роҳҳои автомобилгард. Фурудгоҳ дорад.

Таърих
------

Грозний соли 1818 ҳангоми сохтмони хатти мудофиавии Сунжа ҳамчун қалъа бунёд шудааст. Соли 1870 қалъа баъди хотима ёфтани Ҷанги Қафқоз аҳаммияти стратегии худро аз даст дода, ба шаҳри округии вилояти Терек табдил дода шуд. Сохтмони р. о.-и Беслан — Грозний ва идомаи он то Боку (1893) ва азхудкунии конҳои нафт ба рушди босуръати Грозний мусоидат кард. Соли 1917 дар ноҳияи Грозний 386 пармачоҳи нафт амал мекард. Нафт тавассути лӯлаи нафти якуми Грозний-Петровс-Порт (ҳоло Махачқалъа) ба Русия интиқол ёфта, дар корхонаҳои маҳаллӣ софкорӣ карда мешуд. Грозний аз соли 1922 — маркази Вилояти Мухтори Чеченистон, аз соли 1934 Вилояти Мухтори Чечену Ингуш, солҳои 1936-44 ва 1957-92 — Ҷумҳурии Мухтори Шӯравии Сотсиалистии Чечену Ингуш, 1944-57 — маркази вилояти Грозний. Аз соли 1992 пойтахти Ҷумҳурии Чеченистон. Солҳои 1994-96 ва 1999—2000 дар натиҷаи ҷангҳои шадиди ҷудоихоҳони чечен қариб ҳамаи маҳаллаҳои аҳолинишин, корхонаҳои саноатӣ ва сохторҳои шаҳр комилан хароб гардиданд; шумораи аҳолӣ кам шуд.

Иқтисод
-------

Грозний ҳамчун маркази саноати нафту кимиёи Қафқози Шимолӣ саноати истихроҷи нафт, нафту кимиё, мошинасозии соҳаи нафт, тайёр кардани мутахассисон, тарҳрезии корхонаҳои саноати нафт, корҳои илмию таҳқиқотӣ ташаккул ёфт. Баъд аз барқарорсозии Грозний корхонаҳои саноати коркарди чӯб, собун, хӯрокворӣ, истеҳсоли воситаҳои нақлиёт (з-ди «Трансмаш») аз нав ба кор оғоз карданд.

Илму фаҳанг
-----------

Дар Грозний Донишгоҳи давлатии Чеченистон (1972), ин-тҳои нафт ва омӯзгорӣ (1981), Осорхонаи миллии Ҷумҳурии Чеченистон (1996), Театри ҷумҳуриявии драмаи русии ба номи М. Ю. Лермонтов, Театри драмаи Чеченистон ба номи Х. Нуродилов (1931) фаъолият доранд.

Эзоҳ
----

1. ↑  ОКТМО. 185/2016. Северо-Кавказский ФО
2. ↑
3. ↑

Адабиёт
-------

* Грозний // Вичлас — Гӯянда. — Д. : СИЭМТ, 2015. — (Энсиклопедияи Миллии Тоҷик : [тахм. 25 ҷ.] /  сармуҳаррир Н. Амиршоҳӣ ; 2011—2021, ҷ. 4). — ISBN 978-99947-33-77-4.

* Город Грозный. Грозный, 1984;
* Пономарёва И. 3. Севастьянов М. П. Памяти вечной достойны (Памятники и памятные места Грозний Грозного). Грозный, 1987;
* Казаков А. И. Страницы истории города Грозного. Грозный, 1989;
* Кадиев Д. А. Грозный. Столица Чеченской республики. М. 2003.

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️  Гузариш ба унсури Викидода  Фарҳангҳо ва донишномаҳо | 
* Большая каталанская
* Большая норвежская
* Большая российская (старая версия)
* Брокгауза и Ефрона
* Военная Сытина
* Малый Брокгауза и Ефрона
* Britannica (онлайн)
* De Agostini
* Treccani
* Справка РИА

 |
| 

| Дар феҳристҳои китобшинохтӣ |
| --- |
| 
* BNF: 12495404p
* GND: 4253100-7
* J9U: 987007566745205171
* LCCN: n81000104
* NKC: ge261711
* VIAF: 131353567
* WorldCat VIAF: 131353567

 |

 |
**Албом** (аз лот. album — сафед) — воситаҳои аёние, ки аз маҷмӯи сурат, расм, гербарий, нақша ё дигар тасвирот иборат буда, ба мавзӯи муайян, фасл ё пурра ба барномаи ягон фан бахшида шудааст. Албомҳо доир ба расмкашӣ, адабиёт, таърих, география, биология, технология ва баъзе дигар фанҳо чоп карда мешаванд. Албомҳоро ба шакли китоб ё нақшадон (ҷузвдоне, ки дохили он варақҳои алоҳида гузошта шудаанд) тайёр мекунанд. Агар андозаи Албом ва тасвироти он калон (аз масофаи нисбатан дуртар дида шаванд) бошанд, он гоҳ онҳоро чун воситаи аёнӣ истифода мебаранд ва агар тасвирҳо хурд бошанд, он гоҳ Албомҳоро барои кори мустақил ба талабагон тақсим карда медиҳанд. Дар мактаби миёнаи таҳсилоти умумӣ ва мактабҳои олӣ баъзан Албомҳое месозанд, ки дар онҳо мақола аз рӯзномаю маҷаллаҳо, маводи ба собиқадорони ҷангу меҳнат ё кишвари азиз бахшидашуда, ба таҷрибаи истеҳсолӣ, меҳнати фоиданок вобастабуда ва ғайра гирд оварда мешаванд; 2) дафтаре, ки муқоваи махсус дорад ва барои нақшакашӣ, навиштани шеърҳо, ҷой додани коллексияҳо, суратҳо ва ғайра истифода мешавад.

Эзоҳ
----

Сарчашма
--------

* А — Асос. — Д. : СИЭМТ, 2011. — 608 с. — (Энсиклопедияи Миллии Тоҷик : [тахм. 25 ҷ.] /  сармуҳаррир А. Қурбонов ; 2011—2021, ҷ. 1). — ISBN 978-99947-33-45-3.
**Девонаи Нойӣ** (Султонмуҳаммади Нойӣ с. тав. номаълум, Самарқанд), навозанда, оҳангсоз, шоир, зодаи Самарқанд (гузари Хоҷа Абдуи Дарун). Ӯ асосҳои шеъру мусиқиро аз падараш омӯхта, муддате назди Хоҷа Абдулқодир Нойӣ (Мароғӣ), ки сарвари ҳунариёни Самарқанд буд, дониши мусиқӣ андухт. Аз Абдулмӯъмини Ҳофиз овозхониро омӯхта, дар найнавозӣ машҳур гардид. Ба сабаби он, ки ашрофу аъёни шаҳрро масхара мекард, ӯро «девона» лақаб кардаанд. Дар маҷлиси аҳли тақво (Хоҷа Аҳрор) найнавозӣ карда, орифон ба ӯ эҳтиром мегузоштанд. Дар найнавозӣ касе ҳампояи ӯ набӯда, овози гирифта дошт, лек мавзунхон будааст.Барои сози най тас-нифоти рангине дар шаклу анвои мусиқӣ («Амали най», «Навои най», «Кор ба Ушшоқ», «Савти най», «Дили хубон» ва ғайра) ба зарбу навоҳои мақо-мҳои «Наво», «Бузург», «Рост» ва «Ҳусайнӣ» ва ғ. сохтааст. Суҳбату муоширати хуб дошта, аҳли ҳунар ва орифони Самарқанд сӯҳбаташро мепазируфтаанд. Ғазалу рубоӣ, Қитъаро хеле равон месуруда ва ғазали зерин намунае аз ашъори рангини ӯст:

Эй лаби лаълат, зи оби зиндагонӣ нектар,
Зиндагонӣ бе лаби лаълат намехоҳам дигар.
Абрувони дилкашат зоғони мушкинпайкаранд,
Дар талош афтода ҳар як бар сари бодоми тар,
Гар сари бозор гуфтӣ: «Мекушам девонаро, Моҳи ман,
Девонаро навгашт бозори дигар».

Адабиёт
-------

Дарвешалии Чангӣ, Рисолаи мусиқӣ, Р:7005-111, ИШАФ Уз.; Дарвешалии Чангӣ, Рисолаи мусиқӣ, Р:468-1, ИШАФ Уз.; Бобур, Бобурнома, Тош. 1993; Эн-циклопедияи адабиёт ва санъти тоҷик, ҷ.1, Душ. 1988.

Ҳамчунин нигаред
----------------

* Шашмақом

Сарчашма
--------

1. ↑  Донишномаи Шашмақом./Зери таҳрири Олимов К. Абдувалиев А. Азизӣ Ф. Раҷабов А. Ҳакимов Н. – Душанбе, 2009. - с. 62 - 60 ISBN 978-99947-49-13-3
**Сари Пул** — яке аз шаҳрҳо дар вилояти Сарпули, Афғонистон аст. Он пойтахти вилояти Сари Пул ва ноҳияи Сари Пул аст.

Таърих
------

Шаҳри Сари Пул дар гузашта *Анбор* ва инчунин *Анбир* номида мешуд. Шаҳр макони оғози исёни сиёҳҷомагон бо роҳбарии Абу Муслими Хуросонӣ барои интиқом ба хуни Паёмбар Яҳё бин Зайддин бин Алӣ бин Ҳусейн будааст. Бармакиён, ки вазирони барҷастаи халифаҳои Аббосиён низ буданд, сокинони ҳамтн шаҳр буданд.

Дар гузашта Сари Пул як қисми вилояти Ҷузҷон буд. Дар соли 1988, Сари Пул аз вилояти Ҷузҷон ҷудо шуд ва ҳамчун як вилояти мустақил дар Афғонистон эътироф шуд.

Ҷойҳои таърихӣ
--------------

Эзоҳ
----

1. ↑  سید حسن احمدی‌نژاد بلخی، یحیی بن زید آفتاب جوزجان (۱)، ماهنامه کوثر، شهریور ۱۳۷۸، شماره ۳۰
2. ↑  مرکز تحقیقات کامپیوتری علوم اسلامی (CRCIS)، پایگاه حوزه(пайванди дастнорас)
3. ↑  Neamatollah Nojumi (2002). *The rise of the Taliban in Afghanistan: mass mobilization, civil war, and the future of the region*. Palgrave Macmillan. pp. 80–. ISBN 978-0-312-29584-4. Retrieved 30 March 2011.

| ⚙️ Шаҳрҳои калонтарини Афғонистон |
| --- |
| Пойтахт | Кобул |  |
| Шаҳрҳо бо шумораи аҳолӣзиёда аз 100 ҳаз. нафар | Қандаҳор  • Ҳирот  • Мазори Шариф  • Қундуз  • Ҷалолобод  • Лашкаргоҳ  • Толиқон  • Пули Хумри · Хуст  • Ғазнӣ  • Шибирғон  • Сари Пул  • Фароҳ |
**Афшин Ҷафарӣ** (форсӣ:  افشین جعفری ‎, рӯзи таваллуд 6 май 1978 дар Бобул, Эрон) — яке аз овозхонони попи эронӣ мебошад.

Замина
------

Суруди Афшин бо номи *Maach*, дар бисёр радио ва ТВ эронӣ пахш шуда буд.

Илова бар сурудҳои форсиаш, ӯ ва бародараш Амир Алӣ якчанд сурудҳоеро бо олмонӣ хондаанд. Сурудҳояш попи Ғарб ва забони форсиро як карда жанри замонавӣ дорад.

Дискография
-----------

* **1999: Буи Борон**

1. Ситора
2. Ғарибӣ
3. Эй Дил
4. Буи Борон
5. Ту Барам
6. Асалӣ
7. Нома Навис
8. Инструментал

* **2002: Ситора**

1. Отиш
2. Ситора
3. Духтари Сарзамин
4. Модар
5. Табло
6. Шаҳри Ошноӣ
7. Ту Метавонӣ
8. Инструментал

* **2003: Aso Pas**

1. Dooset Daram
2. Delam Havato Kardeh
3. Khoshgel
4. Kashki
5. Sekkeye Mah
6. Tak Derakht
7. Aso Pas
8. Dige Doostam Madari
9. Kheili Vaghte
10. Qoo Leily
11. Esghe Jonoobi
12. Irane Man

* **2005: Maach**

1. Bad Joori Asheghet Sh.
2. Man
3. Dige Azat Badam Mird
4. Asali
5. Sheytoonak
6. Fekresho Kon
7. Maach
8. Az Inja Boro
9. Bikhial
10. Ashkamo Pak Konam

* **2008: The Song For X**

Пайвандҳо
---------

* Сомонаи расмии Афшин
* Albums |
* Biography |

1. ↑  Tehran Magazine. ***Afshin and His Exciting Concert.*** Issue 477, Page 72-73
**Ахбóри Акадѐмияи Илмҳóи Ҷумҳурѝи Тоҷикистóн** — маҷаллаҳои илмию назариявие, ки аз тарафи шуъбаҳои АИ ҶТ ба забонҳои тоҷикӣ ва русӣ ба табъ мерасанд. Январи 1952 таъсис ёфтааст. Солҳои аввал мавсимӣ ё даврӣ (соле се-чор шумора) чоп мешуд. Солҳои 1964–90 ҳар моҳ (12 шумора) мебаромад. Аз соли 1992 нашри силсилавии Ахбори Академияи Илмҳои Ҷумҳурии Тоҷикистон оғоз ёфт. То соли 2000 бахшҳои «Фалсафа ва ҳуқуқ», «Иқтисод ва сиёсатшиносӣ», «Филология ва шарқшиносӣ», «Физикаю математика, химия, геология, техника», «Биология ва тиб» мавсимӣ ба табъ мерасиданд. Ҳоло дар як сол ҳар кадом 4 шумора мебароянд. Маҷаллаҳои мазкур воситаи оммавии ахбори илмӣ ба шумор мераванд. Дар саҳифаҳои онҳо натиҷаи таҳқиқоти илмии олимон аз шуъбаҳои марбутаи АИ ҶТ, мақолаҳои олимони дигар пажӯҳишгоҳҳо, муаллимони мактабҳои олии ҷумҳурӣ ва аспирантҳову унвонҷӯён чоп мешаванд. Ин нашрияҳо барои олимон, омӯзгорони мактабҳои олию миёна ва ҳамаи онҳое, ки ба пешрафти илму техникаи Тоҷикистон шавқу рағбат доранд, ҳамчун воситаи оммавии ахбори илмӣ хидмат мекунад.

Эзоҳ
----

1. ↑  Энсиклопедияи Миллии Тоҷик, Ҷилди 2. АСОС-БОЗ – Душанбе: Сарредаксияи илмии Энсиклопедияи Миллии Тоҷик, 2013, - с.132
**Ахи́лл**, ё **Ахилле́с** (юн.-қад. Ἀχιλλεύς; юн. Αχιλλέας; лот. Achilles) — яке аз шахсиятҳо дар асотири Юно­ни Қадим, паҳлавоне, ки дар Ҷанги Троя далерию шуҷоат нишон дод.

Ахилл — Ахиллес, Дар бораи ин шахс қиссаву ривоятҳо, устураҳои бисёре дар манбаъҳои асотири Юнони Қадим ва Рум вуҷуд доштанд. Дар яке аз устураҳо омадааст, ки модари Ахилл эзади оби баҳр Фетида барои бемаргу ҷовидон гардондан ӯро дар оби муқаддас (Оби ҳаёт)-и Стикс шустушӯ доронд. Тамоми узви бадани Ахиллба ғайр аз сунби пояш, ки модараш онро ба даст гирифта буд, дар об тар шуданд. Ба ҳамин тариқ, танҳо ба сунби пойи Ахиллтир ва ё шамшер зада, ӯро мағлуб кардан мумкин буд. Фетида медонист, ки агар Ахилл дар Ҷанги Троя ширкат кунад, кушта мешавад. Барои ҳамин ӯро либоси занона пӯшонда ба назди духтарони Ликомед ба ҷаз. Cкирос фиристод. Одиссей барои Ахиллро ба Ҷанги Троя овардан ба Скирос рафт ва ӯро барои ширкат кардан дар ин ҷанг розӣ кард. Пас аз саргузаштҳо, муҳорибаҳову набардҳо Ахилл ба дасти Парис ном паҳлавони юнонӣ аз сунби пояш тир хӯрда ба ҳа­локат расид. Дар «Илиада»-и Ҳомер ҳам лаҳзаҳое аз қаҳрамониҳои Ахилл тасвир шудаанд. Дар чанде аз шаҳрҳои Юнон, Византия, димоғаи Керч ва ғайра ибодатгоҳҳои Афина вуҷуд доштанд. Аз ҷиҳати рӯйинтанӣ Ахилл ба шахсияти таърихӣ ва асотирии Эрони Бостон Исфандиёр монанд аст. Исфандиёрро танҳо ба чашмаш тир зада мағлуб кардан мумкин буд. Ҳамин сирро Симурғ ба Рустам ифшо кард ва Рустам ба чашми Исфандиёр тир зада, пирӯз шуд.

Эзоҳ
----

1. ↑  *Φώτιος Π.* Мириобиблион (юн.-қад.)

Адабиёт
-------

* *Хоммель Х.* Ахилл-бог // ВДИ, 1981, № 1.
* *А. П.* (псевдоним) Ахилл Эрмитажа // «Жур. Мин. Нар. Просв.», 1868 г. ч. 139, № 86Б — с. 395—406.
* *Гиндин Л. А. Цымбурский В. Л.* Гомер и история Восточного Средиземноморья. — М. 1996. — С. 294, сл.
* *Овербек И.* (J. Overbeck) Galerie heroischer Bilderwerke. — т. 1, Брауншв. 1852.
* Bulletino della commissione archaeologica di Roma. — т. V, 1877.

Сарчашма
--------

* Асос — Боз. — Д. : СИЭМТ, 2013. — 664 с. — (Энсиклопедияи Миллии Тоҷик : [тахм. 25 ҷ.] /  сармуҳаррир Н. Амиршоҳӣ ; 2011—2021, ҷ. 2). — ISBN 978-99947-33-52-4.
**Афъӣ** (Echis carinatus) — мори афъӣ, афъо, эфа — як навъ мори заҳрнок.

Мавзеъҳои дучоршавӣ
-------------------

Дар Африқои Шимолӣ, Эрон, Ироқ, Афғонистон, Ҳиндустон,,Осиёи Марказӣ ва дигар мавзеъҳо дучор меояд. Дар Тоҷикистон асосан дар ноҳияҳои ҷанубу ғарбӣ вомехӯрад. Дар шароити мусоид миқдори афъӣ хеле зиёд мешавад. Масалан, дар водии дарёи Мурғоб аз масоҳати 1,5 км2 моргирҳо дар тӯли 7 сол зиёда аз 2 ҳазор адад мори афъӣ гирифтаанд. Дар Осиёи Марказӣ аз охири феврал то июн рӯзона ва тобистон шабона фаъол мешавад.

Шакл
----

Дарозиаш 50–60 (баъзан 70–80) см; нарина аз модинааш дарозтар аст. Сараш пулакчаҳои майдаи нуқратоб дорад (дар фарқи сараш нақши салибшакл мавҷуд аст), рангаш хокистарӣ.

### Макони зист

Маъмулан дар хомаҳои рег, даштҳои зардхок, буттазорҳо, харобазор ва дигар ҷойҳо зиндагӣ мекунад. Моҳҳои июл–август насл медиҳад (3–15 бача мезояд; дарозиашон 10–16 см). Ғизои афъӣ асосан хояндаҳои хурд, калтакалос, парандаҳои хурд ва қурбоқа мебошад. Заҳри мори афъӣ барои ҳайвоноти хурд (муш, калламуш, калтакалос ва ғайра) марговар аст. Аз заҳри афъӣ доруҳои гуногун тайёр мекунанд.

Эзоҳ
----

1. ↑  Integrated Taxonomic Information System (ингл.) — 2004.
2. ↑  The Reptile Database (ингл.) / P. Uetz — 2015.
3. ↑  Энсиклопедияи Миллии Тоҷик, Ҷилди 2. АСОС-БОЗ – Душанбе: Сарредаксияи илмии Энсиклопедияи Миллии Тоҷик, 2013, - с.130 / Т. Наҷмиддинов.

* Чернов С. А. Фауна Таджикской ССР, Т. 18;
* Пресмыкающиеся, Д. 1959; Ананьева Н. Б. Боркин Л. Я. Земноводные и пресмыкающееся ⁄⁄ Энциклопедия природы России. М. 1998.
Калъаи таърихӣ
**Ахарун** (шакли нодурусташ Аҳорун, ки мутаассифона, роиҷ аст) — номи вилояти таърихӣ дар авоили асри миёна воқеъ дар водии Ҳисор миёни вилоятҳои таърихии Шумон ва Чағониён.

Таърих
------

Ахарун ба шакли Харун низ ёд шудааст. Ахбори таърихии Табарӣ ва маълумоти ҷуғрофиёии арабинависи эронӣ Ибни Хурдодбеҳ ба он далолат мекунанд, ки Аҳорун тақрибан дар ноҳияи Шаҳринави имрӯза дар ҷойи харобаҳои Чимқӯрғон воқеъ буд. Тибқи ҳафриёти бостоншиносӣ, ёдгори таърихии Чимқӯрғон асосан ба давраи атиқа мансуб буда, 350 гектарро фаро мегирад. Деворҳои мудофиавии шаҳр 7 км дарозӣ доштанд. Чимқӯрғон дар ноҳияи Шаҳринав ёдгории бисёртабақа буда, дар як гӯшаи он дар асрҳои VII—VIII ҳаёт вуҷуд доштааст. Пас, ҷойи шубҳае намемонад, ки Аҳорун дар ҳамон гӯшаи ободи Чимқӯрғон дар ноҳияи Шаҳринави имрӯза воқеъ будааст.

Таърихи Аҳорун ниҳоят фоҷиабор аст. Тибқи навиштаи Муҳаммад ибн Ҷарир ал-Табарӣ дар Таърихи Табарӣ, шоҳи Шумон, ки бисёр неруманд буд, дар аввали садаи VIII ба Аҳорун ҳуҷум оварда, онро пурра ба тасарруфи худ даровард ва шоҳи Шумон лақаби шоҳи Шумону Аҳорунро гирифт. Бо ҳамин ба вуҷуд доштани вилояти таърихие бо номи Аҳорун дар водии Ҳисор хотима гузошта шуд. Сабаби ба ҳу­ҷуми шоҳи Шумон тоб наовардани шоҳи Аҳорун боз дар он буд, ки Аҳорун пеш аз ин ду бор аз ҷониби арабҳо тасарруф ва ғорат гардида буд: чунонки дар солт 700 сарлашкари араб Муҳаллаб ба Ахарун ҳуҷум кард ва чанд муддат дар Аҳорун лаш­каргоҳ сохт. Баъд аз чанд сол (704) писари Муҳаллаб — Муфаззал ба Аҳорун ва Шумон ҳуҷум намуда, онҳоро ғорат кард ва амволи ғоратнамудаашро дар байни аскарон тақ­сим намуд. Шумон ва дар ҳайати он Аҳорун тибқи хабари Табарӣ охирин бор дар соли 709—710 аз ҷониби Қутайба ибни Муслим забт ва ғорат гардиданд.

Арабҳое, ки пеш аз Шумон бо Аҳорун шинос гардида буданд, дар рӯйхатҳои хироҷ дар ибтидо маҳз Аҳорунро нишон додаанд, на Шумонро. Чунончи Ибни Хурдодбеҳ хироҷро аз вилоятҳои минтақа ин тавр ёд намудааст: «Аҳорун — 32000 дирҳам, Чағониён — 48500 дирҳам, Босоро — 7000 дирҳам, Вашгирд — 1000 дирҳам». Тавре дида мешавад, Шумон дар рӯйхат ёд нагардидааст.

Эзоҳ
----

1. ↑  Энсиклопедияи Миллии Тоҷик, Ҷилди 2. АСОС-БОЗ — Душанбе: Сарредаксияи илмии Энсиклопедияи Миллии Тоҷик, 2013, — с.131 / Ғ. Ғоибов.

Адабиёт
-------

* 2 // Энсиклопедияи Миллии Тоҷик. — Д. : СИЭМТ, 2011—2020. — (Энсиклопедияи Миллии Тоҷик : [тахм. 25 ҷ.] /  сармуҳаррир Н. Амиршоҳӣ ; 2011—2021).

* Ғоибов Ғ. Таърихи Ҳисори Шодмон, Чағониён ва Душанбе. — Душанбе, 1999;
* الطبری. تاریخالرسولوالملوک. ج۳. القاهرة،۱۹۶۴


|  |  |
| --- | --- |
| Таърих | *Ин мақолаи нопурра аз таърих мебошад.Шумо метавонед бо пурра кардани ин ба Википедия кумак кунед.* |
**Афқар** (**أفقر** Мулло Маҳмудхоҷаи Бухороӣ, соли тавввалуд ва вафот номаълум) — шоири тоҷик (нимаи дуюми садаи XIX – ибтидои садаи XX).

Шарҳи ҳол
---------

Дар тазкираҳои Афзал Махдуми Пирмастӣ, Муҳтарам ва дигарон дар бораи ин шоир маълумот дода шудааст. Дар замоне, ки онҳо бо ӯ ошноӣ пайдо кардаанд, ба синни пирӣ расида будааст. Ба замми илмҳои расмии мадрасаӣ Афқар аз наққошӣ, лаввоҳӣ, хаттотӣ огоҳӣ дошт. Ҳангоми сафари ҳаҷ дар Ҳиҷоз ва дигар шаҳрҳои Арабистон ба аҳли фазлу ҳунар мулоқот кардааст.

Мероси адабӣ
------------

Аз мероси адабии Афқар то замони мо ғазалҳо ва абёти пароканда ба тавассути тазкираҳову баёзҳои садаи XIX расидаанд. Мувофиқи маълумоти Пирмастӣ Афқар маснавие доштааст, ки дар он якчанд ҳикояту ривояти иборат аз 15 байт фароҳам омада буданд.

Намуни ашъор
------------

Абёти зерин намунае аз ашъори Афқар мебошанд: 

Қомати хубе, ки сарви ҷӯйбори раҳмат аст,
Нозукиҳои хиромаш бурду бори раҳмат аст.
Муждаи мастони ҷоми ҷурми навмедӣ хатост,
Саркашӣ шахси гунаҳро зулфиқори раҳмат аст.
Сарфарози ду ҷаҳонам аз хами абрӯйи ту,
К-он шаҳи кавнайн соҳибихтиёри раҳмат аст.
Гарчи, Афқар, нестам шоистаи кор, охират
Чашми хунборам сафед аз интизори раҳмат аст.

Сарчашма
--------

1. ↑  Энсиклопедияи Миллии Тоҷик, Ҷилди 2. АСОС-БОЗ – Душанбе: Сарредаксияи илмии Энсиклопедияи Миллии Тоҷик, 2013, - с.113-114
**Ганг,** **Ганга** (ҳиндуӣ – дарё) — бузургтарин дарёи Осиёи Ҷанубӣ дар Ҳиндустон ва Бангладеш.

Дарозиаш 2700 км, масоҳати ҳавзааш 1120 ҳазор км2. Аз кӯҳҳои Ҳимолой дар баландии қариб 5000 м сар шуда, ба халиҷи Банголаи уқёнуси Ҳинд мерезад. Якҷо бо дарёи Браҳмапутра делтаи ниҳоят васеи Банголаро (беш аз 100 ҳазор км2 ) ташкил медиҳад. Болообаш аз дараҳои танги кӯҳӣ, қисми миёна ва поёнобаш аз ҳамвории Ҳинду Ганг ҷорӣ мешавад; бари маҷрои миёнааш 400–600 м, поёнобаш – 2 км. Дарёбодаш кӯлу ботлоқзорҳо дорад. Манбааш барфу пирях ва борон. Ганг яке аз серобтарин дарёҳои ҷаҳон аст. Давраи серобиаш аввалҳои май то нимаи сентябр. Дар мавсими обхезӣ сатҳи оби Ганг то 10–15 м баланд шуда, майдонҳои васеъ, бахусус дар минтақаи делта, зери об мемонанд. Сарфи миёнаи об дар резишгоҳ (бо Браҳмапутра) 35–38 ҳазор м3/с, дар як сол 1200 км2/с. Оби Ганг лой буда, дар як сол қариб 350 млн т ҷинсҳои кӯҳиро шуста меорад. Аз резишгоҳ то доманаи кӯҳҳои Ҳимолой (то шаҳри Ҳардвар) 1450 км-и Ганг киштигард аст. Шохобҳои калони Ганг аз рост – Ҷамна, Сон, Дамодар; дар чап – Гомати, Гҳагҳра, Гандак, Коси, Махонанда. Оби Ганг ва шохобҳои он барои обёрӣ васеъ истифода мешаванд. Дар Ганг наҳрҳои Гангаи Боло ва Поён, Ҷамнаи Боло ва Поён, Ғарбӣ ва Шарқӣ, Агра, Сарда ва ғ. сохта шудаанд. Дар соҳилҳои Ганг ва шохобҳои он шаҳрҳои Аллоҳобод, Банорас (Варанаси), Патна, дар ҳавзаи Ганг шаҳрҳои Агра, Деҳлӣ, Калкутта ва ғ. воқеанд. Ҳиндуҳо Гангро дарёи муқаддас мешуморанд. Дар соҳилҳои Ганг якчанд маркази муҳимми динӣ – Ҳардвард ва Ришикеш (дар мавзеи аз кӯҳ ба ҳамворӣ баромадани Ганг), Банорас (Варанаси) ва Аллоҳобод (дар маҷрои поёнӣ), Сагар (дар резишгоҳи Ганг ба уқёнус) ҷойгиранд, ки зиёратгоҳи мардуманд. Оби Гангро шифобахш ва поксозандаи гуноҳҳо мешуморанд. Бинобар ин ойинҳои ғусл ва пароканда намудани хокистари фавтидагон дар Ганг маъмул гардидаанд. Сӯзондани ҷасад дар соҳили Ганг орзуи ҳар як ҳинду аст, зеро тибқи боварҳо (эътиқод) гӯё дафн дар оби он шахси эътиқодмандро ба мақсади деринаи раҳоӣ – динӣ наздик менамояд. Бо оби Ганг мавзеъ ва ашёи нопокро мешӯянд, оби онро ба дигар ҳавзҳо рехта, ба онҳо сифати муқаддасӣ ва рӯҳафзоӣ мебахшанд

Эзоҳ
----

Сарчашма
--------

* Ганг // Вичлас — Гӯянда. — Д. : СИЭМТ, 2015. — (Энсиклопедияи Миллии Тоҷик : [тахм. 25 ҷ.] /  сармуҳаррир Н. Амиршоҳӣ ; 2011—2021, ҷ. 4). — ISBN 978-99947-33-77-4.
**Ганглиозидҳо**, **сиалогликолипидҳо** — липидҳои сохторашон мураккаб, ки дар молекулаашон унсури карбогидрат доранд.

Ганглиозидҳо асосан дар сатҳи ҳуҷайраи бофтаи асаб ҷой гирифтаанд, вале онҳоро дар пардаи ҳуҷайраҳои эритротситҳо, ҷигар, сипурз ва ғ. низ пайдо кардан мумкин аст. Ганглиозидҳо дар рустаниҳо ва резандомгон ба мушоҳида нарасидаанд. Ганглиозидҳо ҳамчунин даррокҳои махсуси «шинохтан»-и баъзе заҳрҳо ва серотонин мебошанд. Дар ҳуҷайраҳо ганглиозидҳо дар дастгоҳи Голҷи ташаккул меёбанд. Дар сурати дар андомгон (организм) халал ёфтани мубодилаи ганглиозидҳо бемории ганглиозидоз пайдо мешавад.

Эзоҳ
----

Сарчашма
--------

* Ганглиозидҳо // Вичлас — Гӯянда. — Д. : СИЭМТ, 2015. — (Энсиклопедияи Миллии Тоҷик : [тахм. 25 ҷ.] /  сармуҳаррир Н. Амиршоҳӣ ; 2011—2021, ҷ. 4). — ISBN 978-99947-33-77-4.
**Гамбуски ҷавзо** (лот. Amphimallon solstitialis mesasiticus) — як навъ ҳашароти зараррасон.

Тарзи зиндагӣ
-------------

Дар доманакӯҳҳо ва ноҳияҳои кӯҳии Қазоқистон, Қирғизистон, Ӯзбекистон, Тоҷикистон ва Хитойи Ғарбӣ то Тибати Шарқӣ дучор меояд. Кирминааш решаи ниҳоли себ, нок, олу, зардолу, олуболу ва рустаниҳои дигарро хӯрда, нобуд мекунад. Дар Тоҷикистон дар баландиҳои 800—2500 м аз с. б. вомехӯрад. Даври парвозаш ба охири май — нимаи аввали июл (баъзе гамбускҳо то 31 август) рост меояд. Аксари гамбускҳо рӯзона зери хок пинҳон шуда, бегоҳӣ пас аз ғуруби офтоб ба парвоз шурӯъ мекунанд. Гамбуски модина дар хок тухм мемонад. Кирминаҳо моҳҳои июл — август пайдо мешаванд. Онҳо ду зимистонро гузаронида, баҳорон ба зоча табдил меёбанд (ин марҳила 15 рӯз давом мекунад). Гамбускҳои болиғ аз хок берун мебароянд.

Тадбирҳои мубориза
------------------

* дам додани замин, нарм кардани байни қатори ниҳолҳо, дар давраи парвози гамбускҳо ба дарахтон пошидани ҳашаракушҳо.

Эзоҳ
----

Сарчашма
--------

* Гамбуски ҷавзо / Қ. Қаҳҳоров, С. Муҳиддинов // Вичлас — Гӯянда. — Д. : СИЭМТ, 2015. — (Энсиклопедияи Миллии Тоҷик : [тахм. 25 ҷ.] /  сармуҳаррир Н. Амиршоҳӣ ; 2011—2021, ҷ. 4). — ISBN 978-99947-33-77-4.
**Хараданахалли Доддеговда Деве Говда** ( канн. ಹರದನಹಳ್ಳಿ ದೊಡ್ಡೇಗೌಡ ದೇವೇಗೌಡ ; насл. 18 майи 1933) - арбоби давлатӣ ва сиёсатмадори ҳинд, 12-умин сарвазири Ҳиндустон.

Зиндагинома
-----------

Деве Говда фаъолияти сиёсии худро дар ҳизби Конгресси миллии Ҳинд (INC) оғоз кард, вале баъдтар ба мансабҳои чапгароён гузашт. Муддати дуру дароз аъзои ассамблеяи иёлати Карнатака буд. Пас аз пирӯзӣ дар интихоботи Ассамблеяи давлатӣ дар соли 1994 барои ҳизби худ, Ҷаната Дал сарвазири Карнатака шуд. Аз 1 июни соли 1996 вай дар вазифаи сарвазири Ҳиндустон аз Ҷабҳаи муттаҳид (эътилофи 13 ҳизби марказгаро ва чап) бо дастгирии берунии Конгресси миллии Ҳинд (INC) кор кардааст. Ҳукумати Деве Говда 21 апрели соли 1997 пас аз аз даст додани дастгирии Конгресси миллии Ҳиндустон истеъфо дод.

Писари ӯ Ҳараданахалли Деве Говда Кумарасвами низ солҳои 2006-2007 дар вазифаи сарвазири Карнатака кор кардааст.

Пайвандҳо
---------

* Деве Говда дар http://timesofindia.indiatimes.com(англ.) )

Эзоҳ
----

1. ↑  Encyclopædia Britannica (ингл.)
2. ↑  Munzinger Personen (нем.)
3. ↑  General Election 2014

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️  Гузариш ба унсури Викидода  Фарҳангҳо ва донишномаҳо | 
* Britannica (онлайн)

 |
| 

| Дар феҳристҳои китобшинохтӣ |
| --- |
| 
* BNF: 15819931c
* GND: 120618133
* ISNI: 0000 0001 1457 5858
* LCCN: n89199393
* NUKAT: n2008117490
* VIAF: 161548045
* WorldCat VIAF: 161548045

 |

 |

| ⚙️ Сарвазирони Ҳиндустон |
| --- |
|  | 
* Ҷавоҳирлаъл Нерӯ
* Гулзорилол Нанда
* Лаъл Баҳодур Шастрӣ
* Индира Гандӣ
* Морарҷи Десаӣ
* Чоудхарӣ Чаран Сингҳ
* Раҷив Гандӣ
* Вишванат Пратап Сингҳ
* Чандра Шекхар Сингҳ
* Нарасимха Рао
* Деве Говда
* Индер Кумар Гуҷрол
* Атал Биҳари Ваҷпоӣ
* Манмоҳан Сингҳ
* Нарендра Модӣ

 |  |
Албумин
**Албуминҳо** (аз лотинӣ albumen – сафедии тухм) — сафедаҳои табиӣ, ки дар бофтаҳои наботот ва ҳайвонот мавҷуданд. Дар об ва сулфити аммонийи 50-фоиза ҳал мешаванд; дар мавриди ҷӯшондани маҳлули обӣ сохтори албуминҳо тағйир меёбад. Албуминҳо аз аминокислотаҳо иборатанд; онҳо метавонанд бо карбогидратҳо, липидҳо ва дигар сафедаҳо пайваст гарданд. Миқдори албуминҳо дар таркиби меваҳо бо мурури пухта расидани онҳо афзуда, баъд кам мешавад (ба шароити обу ҳаво ва агротехникаи парвариш вобаста аст). Масалан, дар ғужми ангур 65% (35% глобулин) ва дар тухми он то 28% албуминҳо вуҷуд дорад. Сафедаи ҳалшавандаи шираи ангур аз ҷиҳати таркиб ба албуминҳо наздик аст. Албуминҳо дар майкашӣ аҳамияти калон доранд. Як қисми албуминҳо сафедаи ферментҳо мебошанд. Ҳангоми нигоҳ доштани шираи ангур албуминҳо қисман таҳшин мешаванд. Албуминҳо манбаи пептидҳо ва аминокислотаҳои май маҳсуб меёбанд. Албуминҳоро дар шакли кристаллӣ ҳосил кардан мумкин аст. Албуминҳои ҳайвонӣ дар сафедаи тухм, зардоби хун, шир мавҷуданд. Ба албуминҳои наботӣ ритсин, лейкозин, легумелин тааллуқ доранд. Албуминҳоро дар истеҳсолоти қаннодӣ, бофандагӣ, дорусозӣ ва тиб кор мефармоянд.

Эзоҳ
----

Сарчашма
--------

* А — Асос. — Д. : СИЭМТ, 2011. — 608 с. — (Энсиклопедияи Миллии Тоҷик : [тахм. 25 ҷ.] /  сармуҳаррир А. Қурбонов ; 2011—2021, ҷ. 1). — ISBN 978-99947-33-45-3.
**«Du gamla, Du fria»** (Ту кӯҳани, ту озоди) — суруди миллии Шветсия мебошад.

«Du gamla, Du fria»
-------------------

Du gamla, Du fria, Du fjällhöga nord,

Du tysta, Du glädjerika sköna!

Jag hälsar Dig, vänaste land uppå jord,

Din sol, Din himmel, Dina ängder gröna,

Din sol, Din himmel, Dina ängder gröna.

  

Du tronar på minnen från fornstora dar,

Då ärat Ditt namn flög över jorden.

Jag vet att Du är och Du blir vad du var.

Ja, jag vill leva jag vill dö i Norden,

Ja, jag vill leva jag vill dö i Norden.

  

Jag städs vill dig tjäna mitt älskade land,

Din trohet till döden vill jag svära,

Din rätt, skall jag värna, med håg och med hand,

Din fana, högt den bragderika bära,

Din fana, högt den bragderika bära.

  

Med Gud skall jag kämpa, för hem och för härd,

För Sverige, den kära fosterjorden.

Jag byter Dig ej, mot allt i en värld,

Nej, jag vill leva jag vill dö i Norden,

Nej, jag vill leva jag vill dö i Norden.

Тарҷумаи тоҷикӣ
---------------

Пайвандҳо
---------

* Суруди миллӣ (бе сароиш)
**Пайғамбарошӣ, Пайғамбар-тӯӣ** – ин маъракаро ҳар фарди мусулмон, ки ба синни 63 мерасад ин санаро ҳамчун умри мубораки паѐмбари ислом, Муҳаммад қайд мекунад. Шахси мазкур мувофиқи шароити молияш хешу ақрабояшро даъват намуда, зиѐфат меорояд. Баъзеашон сарояндагону доиранавозонро таклиф намуда хотири меҳмононро шод менамояд, баъзеи дигарашон бошанд ҳофизони Қуръонро оварда, қуръонҳонӣ мекунанд. Дар охир ба меҳмонон ҳамчун ҳадия яктогӣ рӯймол ѐ ягон чизи дигар туҳфа медиҳанд, ки ин рамзи нияти нек аст. Маъракаи Пайғамбарошӣ дар вилояти Суғд, вилояти Хатлон, водии Ҳисор фаъол аст.

Эзоҳ
----

1. ↑  Феҳристи миллии намунаҳои мероси фарҳангии ғайримоддӣ./ Пажӯҳишгоҳи илмӣ-тадқиқотии фарҳанг ва иттилооти Вазорати фарҳанги ҶТ - Душанбе: "Ирфон", 2014, - С. 63
2. ↑  ПИТФИ Феҳристи миллии намунаҳои мероси фарҳангии ғайримоддӣ(пайванди дастнорас)

|  |  |
| --- | --- |
|  | *Ин мақолаи нопурра аз таърих мебошад.Шумо метавонед бо пурра кардани ин ба Википедия кумак кунед.* |
**Канали Магистралии Ёвону Обикиик**, системаи обёриест дар водиҳои Ёвон ва Обикиики Тоҷикистон. Дарғоте, ки дар дарёи Вахш бо усули таркиши самтӣ сохта шудааст, оби дарёро 55 м баланд бардошта, онро ба сӯи туннели ирригационии Вахшу Ёвон равон мекунад. Туннел аз таги қаторкӯҳи Қаротоғ мегузарад; дарозиаш 7,4 км, диаметри он 5,4 м, иқтидори обгузарониаш 70 м³/сон. Об аз туннел баромада, ба воситан канали бетонии 650-метра ба обтақсимкунак меравад ва дар он ҷо ба ду канали магистралӣ — щохаи рост ва чап тақсим мешавад.

Нигаред низ
-----------

* Водии Вахш

Эзоҳ
----

* Энциклопедияи Советии Тоҷик : [дар 8 ҷ.] / сармуҳаррир  А. С. Сайфуллоев. — Д. : СИЭСТ, 1978—1988.
**Форсаж 10** *(англ. Fast X, баъзан ҳамчун **Форсаж X** номида мешавад)* як филми ҷангии амрикоист, ки аз ҷониби коргардон Луи Летерие ва филмноманавис Ҷастин Лин, Зак Дин ва Дэн Мазо навишта ва ба навор гирифта шудааст, идомаи филми Сареъ ва хашмгин 9 (2021), қисми даҳуми асосӣ ва ёздаҳумин филми бадеии франшизаи Форсаж.

Дар нақшҳо Вин Дизел, Мишел Родригес, Тайрез Гибсон, Крис "Людакрис" Бриджс, Ҷейсон Момоа, Натали Эммануэл, Ҷордана Брюстер, Ҷон Сина, Ҷейсон Стэтхэм, Сонг Канг, Алан Ричсон, Даниэла Мелчиор, Брилен Чарренс Истрон, Брили Чарренс Истрон ва Рита Морено.

Эзоҳ
----

1. 1 2 3 4  *Blanc J.* AlloCiné (фр.) — 1993.
**Канали Калони Фарғона** ба номи Усмон Юсуфов — каналест дар водии Фарғона, дар ҳудуди Ӯзбекистон ва Тоҷикистон. Яке аз иншоотҳои калонтарини гидротехникии собиқ ИҶШС ба шумор мерафт. Аз дарёи Норин (саргаҳи дарёи Сир), наздикии шаҳри Учқурғони вилояти Андиҷон об мегирад. Водиро аз шимолу шарқ ба ҷанубу ғарб бурида гузашта, дар Хуҷанди Тоҷикистон ба охир мерасад. Тули умумиаш 477 км (дар худуди Ӯзбекистон 350 ва Тоҷикистон 127 км). Бараш дар саргаҳ 25—30 м ва дар интиҳо 4—8 м, чуқуриаш 1,5—4 м. Канал аз ду шоха иборат аст. Шохаи болоӣ (44 км) аз Учқурғон то Куйганёр рафта мерасад ва дарёи Норинро бо Дародарёю Тентаксой мепайвандад. Иқтидори обгузарониаш 98 м3/сон. Як қисми об барои обёрӣ сарф шуда, боқимондааш ба Дародарё ва Тентаксой мерезад. Аз сарбанди Куйганёр ба тарафи ғарб бо дарёи Сир мутавозӣ шохаи поёнии канал давом мекунад, ки тулаш 301 км буда, вилоятҳои Андиҷон ва Фарғонаи Ҷумҳурии Ӯзбекистон, Уши Ҷумҳурии Қирғизистон ва Суғди Ҷумҳурии Тоҷикистонро обёрӣ менамояд. Иқтидори обгузаронии канал дар вилояти Суғд 6—7 м3/сон. Канали калони Фарғона ду маротиба навсозӣ шудааст. Дар вақти навсозии якум (1956) бо шохаи болои мутавозӣ канали ёрирасон сохта шуд (13,6 км), ки сарфи обаш 70 метри мукааб/сония буд. Иқтидори обгузаронии шохаи болоӣ ба 150 метри мукааб/сония ва поёнӣ ба 175 м3/сон расонида, 100 ҳазор га заминҳои партов обшор гардиданд. Соли 1965 ҳангоми навсозии дуюм ба шохаи болоӣ боз як канали ёрирасон илова гардид (15,6 км). Дар канал 712 иншооти гидротехникӣ (аз ҷумла 3 акведук, 23 купруки роҳи оҳан ва роҳ) сохта шудааст. Канал дар давраи вегетатсия аз дарёи Норин 420 м3/сон. аз Қародарё 100 м3/сон. аз дарёи Сух 12 м3/сон ва уму-
шарқ,ии водии Фаргона бох, тар гар-дида, аз ин микдор 210 хаз. га за-мин (дар вил. Намангон 12 хаз. га, Андичрн 63 хаз. га, Фаргона 125 х, аз. га, Ленинобод 10 хаз. га) аз об пур-ра таъмин карда шудааст. К. К. Ф. дар натирай ду х, ашар: соли 1939 аз Уч-цургон то Конибодом ва соли 1940 аз Конибодом то Ленинобод сохта шу¬дааст. Канал асосан бо мехдати дас-ти кофта шуда, соли аввал 160 хаз. наф. ва соли дуюм 20 хаз. наф. мех,-наткашони ҶШС Узб. ва ҶШС Точ. иштирок кардаанд. Сохтмони канал хар ду дафъа хам 45-рузӣ давом кардааст. Хашарчаён аз техника хамагӣ 14 экскаватор, 245 трактор ва 420 автомобил доштанд.

Адабиёт
-------

* Очилов X. Табиат, сарват ва хоҷагии Тоҷикистони Шимолӣ. — Душанбе, 1969,
* Чӯраев К. Аҳмияти иқтисодии обҳои Тоҷикистон. — Душанбе, 1971;
* Энциклопедияи Советии Тоҷик : [дар 8 ҷ.] / сармуҳаррир  А. С. Сайфуллоев. — Д. : СИЭСТ, 1978—1988.
**«Сари сол»** - дар баъзе минтақаҳо мардум маъракаи «Сари сол»-ро баъди нуҳ моҳ ва дар баъзе минтақаҳои дигар баъди ёздаҳ моҳ барпо мекунанд. Ин маърака нисбати дигар маъракаҳои азо хеле калонтару бошукӯҳтар мегузарад ва меҳмонон аз дуру наздик даъват мешаванд.Ин маънои онро дорад, ки соҳиби ин маърака аз азо мебарояд. Маъракаи «Сари сол» дар вилояти Суғд, вилояти Хатлон, водии Ҳисор фаъол аст.

Адабиёт
-------

1. Мардонова А. Традиционные похоронно - поминальные обряды таджиков Гиссарской долины (конца XIX- начала XX) вв. Д. 1998

Нигаред
-------

* «Бист»
* «Чил»
* «Шашмоҳагӣ»
* «Сол»

Манобеъ
-------

1. ↑  Феҳристи миллии намунаҳои мероси фарҳангии ғайримоддӣ./ Пажӯшиҳгоҳи илмӣ-тадқиқотии фарҳанг ва иттилооти Вазорати фарҳанги ҶТ - Душанбе: "Ирфон", 2014, - С. 58-59
2. ↑  Феҳристи миллии фаҳанги ғайримоддӣ /Natioal list of intangible cultural hertage/ Пажӯшиҳгоҳи илмӣ-тадқиқотии фарҳанг ва иттилооти Вазорати фарҳанги ҶТ – Душанбе: «Аржанг» 2016, – С. 84
**Боғи табии Сари Хосор** бо қарори Ҳукумати Ҷумҳурии Тоҷикистон аз 25 октябри соли 2005 дар ҳудуди ноҳияи Балҷувон вилояти Хатлон таъсис ёфтааст. Масоҳати боғи табии Сари Хосор 3805 га аст.

Таърих
------

Номи Сари Хосор таърихи куҳан дошта, маъниҳои зиёде дорад. Ба ақидаи сокинони маҳаллӣ номи Сари Хосор аз номи деҳае, ки он дар сари теппаи сафедхок ҷойгир шудааст, яъне «Сари Хоксор» гирифта шудааст.

Набототу ҳайвонот
-----------------

Боғи табии Сари Хосор дар ҷануби Тоҷикистон ҷойгир шудааст. Ин мавзеъ дорои ҷангалзори табии ва флораву фаунаи гуногуни кӯҳистонӣ мебошад. Дар ҷангал намудҳои гуногуни дарахтон махсусан чормағзи юнонӣ (Juglans regia) ва дигар дарахту буттаӽои нодир меруянд. Дар мавсими тирамоҳ аз меваҳои он ҳайвонҳои гуногунро ба монанди хирс (Ursus actos isabellinus), хуки ёбоӣ (Sus scropha nigrepus), уриал (Ovis vignei bocharensis), муши обӣ (Lutra lutra), силавсини туркистонӣ (Felis lyns), паланги барфӣ (Uncia uncia) истеъмол мекунанд.

Релеф
-----

Релефи Сари Хосор басо мураккаб буда, бо гуногуншаклии худ аз дигар манотиқи ҷумҳурӣ фарқ мекунад. Сохти ландшафташро пасткӯҳҳо, доманакўҳҳо ва кўҳҳои баланд ташкил медиҳад. Қисмати зиёди релефи ин мавзеро миёнакўҳҳо ташкил намуда, онҳо дар баландии 1200-3000 метр аз сатҳи баҳр ҷойгир шудааст. Баландии фосилавии сарҳади ин мавзеъ бошад 1200-3500м. аз сатҳи баҳрро дар бар мегирад.

Гидрография
-----------

Ин ҳудуд худ муайянкунандаи гуногуншаклии системаи экологии ин мавзеъ мебошад. Гидрографияи Сари Хосорро дарёҳои Сурхоб, Тира, Оби Мазор, Шӯробдарё ва Шаршараи Пушти Боғ ташкил мекунад.

Шаршара
-------

Боз яке аз мавзеҳои зебоманзари водӣ дар наздикии деҳаи Муллоконӣ ҷойгир шудааст. Аз баландии 50 метр шаршара ба поён мерезад ва миллионҳо қатраҳои обро ба гирдк атроф пош медиҳад. Пошхӯрии қатраҳои бешумори об зери шӯъои офтоб бо тамоми рангҳои тиру камон ба ҷилва меояд.

Боғи табии Сари Хосор мавзеъи сайёҳӣ мебошад.

Пайвандҳои беруна
-----------------

* Заповедники Таджикистана(пайванди дастнорас)
* Национальные парки и природные заповедники Бойгонӣ шудааст 7 май 2013  сол.

Эзоҳ
----

1. 1 2  Сари Хосор(тоҷ.). *www.tdc.tj*. 19 январи 2020 санҷида шуд.

| ⚙️ Боғҳои миллӣ ва табии Тоҷикистон |
| --- |
|  | 
Боғи миллии Тоҷикистон
 • Боғи таърихию табии Ширкент
 • Боғи табии Сари Хосор
 |  |


| ⚙️ Парваришгоҳҳои табии Тоҷикистон |
| --- |
|  | 
Сари-Хосор
 • Ширкент
 • Искандаркӯл
 • Зоркӯл
 • Камароб
 • Сайвот
 • Заравшон
 • Кусавлисой
 • Норак
 • Сангвор
 • Музкӯл
 • Чилдухтарон
 • Оқтош
 • Қаратау
 |  |
Духтарҳои донишҷӯ
**Духтар**, **духтарбача** — кӯдаки ҷинси занонаро, то давраи ба балоғатрасӣ (тахмин 14-15 солагӣ) ном мебаранд. Доир маҳбубияти духтарон дар ҷомеъа фикрҳои гуногун ҳастанд. Дар баъзе халқҳои Осиё ва Африқо дар оилаҳо тавалуд шудани духтарро хунукназарона нигоҳ мекунанд. Дар ибтидои садаи XXI шумораи писару духтарон дар синни 10-солагӣ 104 ба 100 буд. Баъд аз қабули «Мақсади рушди ҳазорсола» — СММ дар аксарият мамолик нисбати маорифи духтарон ғамхорӣ мегузаронанд.

Бояд гуфт, ки духтар дар адабиёту санъати аксарияти халқҳо ҷойи намоёнро ишғол мекунанд. Дар асарҳои адибони Тоҷикистон духтари латиф қаҳрамони таронаву шеър ва ҳикояву романҳои адибон аст. Дар пиесаву мазҳакаҳову драма, таронаву рақси дастаҳои ҳунарӣ, нақшҳои беҳтарини духтарон дар озмуни кинофестивалҳо байналмилалӣ сазовори ҷойизаҳои гуногун мешаванд.

Эзоҳ
----

1. ↑  Духтар аз Википедиаи русӣ

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️  Гузариш ба унсури Викидода  Фарҳангҳо ва донишномаҳо | 
* Большая каталанская
* De Agostini

 |
| 

| Дар феҳристҳои китобшинохтӣ |
| --- |
| 
* BNE: XX532943
* BNF: 11931405j
* GND: 4036871-3
* J9U: 987007529108605171
* LCCN: sh85055012
* NDL: 00572343
* NKC: ph119743

 |

 |
**«Дурахши як ахтари сузон»** (Сверкание одной горящей звезды) – китобе аз рӯзгор ва корномаи илмии Лутфулло Бузургзода, ки соли 2001 дар арафаи xашни 90 солагии олим дар та[ия ва танзими В. Самад ва Д. Самад ба табъ расидааст. Ба китоб олимони маъруф М. Шакури ва Д.Саймиддинов мушовирb намудаанд. Китоб шаш фаслро (дар 320 са[.) дар бар мегирад: Фасли 1. Тадrиrоти В. Самад «Таърих ва фоxиаи зиндагии Л. Б.» (с.3–86). Ин асар ал[ол xамъбаст ва натиxа[ои фаъолияти б–сии муаллиф дар зарфи зиёда аз 40 сол ба шумор рафта, бо такя ба бозёфт[о ва андеша[ои тозаи илми ба чоп омода шудааст. Фасли 2. Асар[ои Л.Б. (с.87–168). Ин фасл 8 асари адаб–сиву заб–си ва фолк–сиву шев–сии Б.–ро дар бар мегирад, ки як [иссаашон бори аввал чоп шудаанд. Фасли 3. Нома[о бар мо бигирянд (с.169–186). Нома[ои фронтии Б. ба пайвандон, дeстон, а[ли илму адаб ва нома[ои расми барои абади гардонидани хотираи вай. Фасли 4. Л.Б. дар ёддошти шогирдон ва дeстон (с.187–235). Ёддошт[ои Х. Мирзозода, Т. Зехни, Н. Маъсуми, Мирсаид Миршакар, С. Табаров, Н. Сатторb, Раҳим Ҷалил, С.Ч. Арзуманов, Т.Пeлодb, А.П. Колпаков ва Л.В. Успенская. Фасли 5. Пажу[иш дар бораи осору афкори Л.Б. (с.236–306). Е.Э. Бертелс, Р. Uаффоров, С. Табаров, А.Сатторзода, Р. Мусулмониён, Х.Отахонова, М.Н. Rосимова, Ш. Исмоил, А.Худойдодов. Фасли 6. Симои Б. дар шеъри тоxики (с.307–318 ). Ашъоре аз Б. Собир, Н. Rосим, X. Каримзода, А. Атобоев, Абдусамеъ, И. Абдулло. Нашри китоби мазкур иrдоми xидди ва арзандае дар таърихи илм[ои филологияи тоxик буда, дар ни[одаш мавод[ои xолиб ва бозёфт[ои нодиру пурба[ое нухуфта дорад. Китоби мазкур бо сарпарастии модди ва маблаuи бевоситаи {укумати ша[ри Исфара дар x. с. «Матбуот»-и шаҳри Душанбе ба табъ расидааст.

* Исфара
**Каъб ибни Зуҳайр** (ар. کعب ابن زهیر‎; асри VII, Arabian Peninsula[d] — 662, Arabian Peninsula[d]), **Ибни Абисуламӣ** — шоир ва қасидасарои маъруфи араб.

Зиндагинома
-----------

Чанд соли умри ӯ дар аҳди ҷоҳилият сипарӣ шуд. Вақте фаъолияти Паёмбар (с) авҷ гирифт, Каъб бародараш Буҳайрро назди ӯ (с) фиристод, то вазъро баррасӣ кунад. Чун Буҳайр назди Паёмбар (с) расид, ислом овард ва дигар назди Каъб бознагашт. Ин воқеа ба Каъб, ки таълимоти дини навро намепазируфт, сахт таъсир кард ва ӯ қасидае дар маломату сарзаниши Паёмбар (с) ва ҳаҷви ислом сароид. Ҳамин тавр, бо истифода аз маҳорати эҷодии худ дар ашъору сурудаҳояш ба Паёмбар (с) таън мезад ва зидди ислом ситеза мекард. Вақте ки ашъори ӯ ба гӯши Паёмбар (с) расид, барошуфт ва ҳукми қатлашро эълом фармуд. Паёмбар (с) пас аз фатҳи Макка ба ин шаҳр ворид шуд. Буҳайр, ки ҳамроҳи лашкари Паёмбар (с) буд, барои ҷони бародараш тарсида, тавассути номае аз омадани Паёмбар (с) ба Каъб хабар дод. Дар нома тазаккур дод, ки агар ба назди Расулуллоҳ (с) ояд ва аз кардаи худ изҳори надомат кунад, Паёмбар (с) ӯро афв хоҳад кард. Каъб ба ин суханони Буҳайр бовар карда, ба Мадина омад. Чун вориди масҷид шуд, Паёмбар (с) омодаи хондани намози субҳ буд. Каъб бо Расулуллоҳ (с) нахустин бор намоз гузорид. Сипас, дар канори ӯ (с) нишаста, худро муаррифӣ ва аз амалҳои гузашта изҳори надомат кард. Паёмбар (с) низ ӯро бахшид. Каъб барои ҷуброни амалҳои собиқаш дар мадҳу санои Расулуллоҳ (с) дар масҷиди Мадина, дар маҳзари вай (с) ва саҳобагон қасидае қироат кард. Аз шунидани қасида Паёмбар (с) мутаассир шуда, ба унвони туҳфа ба Каъб хилъат (бурд)-и худро пӯшонид. Аз ин рӯ, ин қасида бо номи «Бурда» машҳур гаштааст. Ин қасида аз беҳтарин сурудаҳои Каъб мебошад. Каъб дар яке аз байтҳои он Паёмбар (с)-ро ба машъали фурӯзоне монанд карда, ки дар партави он ҷаҳониён ба роҳи рост ҳидоят мешаванд. Ӯ ҳамчунин Паёмбар (с)-ро ба шамшери бараҳна (аз ғилоф беруншуда)-и илоҳӣ ташбеҳ медиҳад, ки ҳама ҷо бо пирӯзии комил тавъам аст.

Эзоҳ
----

Адабиёт
-------

* Каъб ибни Зуҳайр / С. Наимӣ // Исҳоқ — Кашиш. — Д. : СИЭМТ, 2011—2020. — (Энсиклопедияи Миллии Тоҷик : [тахм. 25 ҷ.] /  сармуҳаррир Н. Амиршоҳӣ ; 2011—2021).

* ابن‌ قتيبه‌ عبدالله‌. الشعر و الشعراء. ليدن‌، ١٩٠٢‌؛
* سكري‌ حسن‌. شرح‌ ديوان‌ كعب‌ ابن‌ زهير. القاهرة، ١٩٥٠؛
* ابن‌ هشام‌ عبدالملك‌. سيرة النبى‌ (ص‌). القاهرة‌، ١٩٧١؛
* فاخوري‌ حنا. تاريخ‌ ادبيات‌ زبان‌ عربى‌. تهران‌، ١٣٦١ ش.‌؛
* بستانى‌ فؤاد افرام‌. كعب‌ بن‌ زهير. بيروت‌، ١٩٨۴ ‌

Пайвандҳо
---------

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️  Гузариш ба унсури Викидода  Фарҳангҳо ва донишномаҳо | 
* Большая каталанская
* Брокгауза и Ефрона
* Ислама (2 изд.)
* TDV İslam Ansiklopedisi

 |
| 

| Дар феҳристҳои китобшинохтӣ |
| --- |
| 
* BIBSYS: 90348430
* BNF: 13014078p
* EGAXA: vtls001487731
* GND: 118558994
* ISNI: 0000 0000 7973 6387
* J9U: 987007310199205171
* LCCN: n82164746
* NTA: 074342959
* NUKAT: n2006149925
* LIBRIS: dbqsncvx57zp32t
* SUDOC: 083343830
* VcBA: 495/51669
* VIAF: 37708375
* WorldCat VIAF: 37708375

 |

 |
**Урун Абдураҳмонов** (*Абдураҳмонов Урун Қурбонович*; (1904 — 1980) — аввалин муҳандисони бинокори тоҷик, узви аввалин садорати ИМ-и шӯравии Тоҷикистон (1936), Бинокори хизматнишондодаи ҶШС Тоҷикистон (1959).

Зиндагинома
-----------

Абдураҳмонов роҳбари идораи лоиҳакашии «Тоҷикгоспроект» (аз январи 1938), ҷонишини раиси Госстройи ҶШС Тоҷикистон буд. Соли 1959 раиси садорати ИМ-и шӯравии Тоҷикистон ва соли 1961 узви садорати ИМ СССР интихоб шуд. Бо сарварии Абдураҳмонов бисёр лоиҳаҳои биноҳои манзилию маъмурии шаҳри Душанбе ва Тоҷикистон таҳия шудаанд. ӯ дар рушди меъморӣ ва бинокорӣ дар Тоҷикистон саҳми арзанда гузоштааст.

Эзоҳ
----

Сарчашма
--------

* А — Асос. — Д. : СИЭМТ, 2011. — 608 с. — (Энсиклопедияи Миллии Тоҷик : [тахм. 25 ҷ.] /  сармуҳаррир А. Қурбонов ; 2011—2021, ҷ. 1). — ISBN 978-99947-33-45-3.
**Зарбулмасал**, **матал**, **масал**, **мақол** — матни кӯтоҳи ҳикматомез ва яке аз густардатарин жанрҳои хурд дар фолклори тоҷик ба шумор меравад. Зарбулмасал матни мӯҷази таърихан ба вуҷудомада ва аз нигоҳи семантикию грамматикӣ устувор мебошад, ки дар он бо образҳои равшан афкори умум, ҳикмат ва таҷрибаҳои чандинасраи мардум дар контекстҳои таърихӣ-географӣ, ҷамъиятӣ-сиёсӣ ва фарҳангӣ хулоса шудаанд.

Чунончи:

Офтобро бо доман пӯшонида намешавад.
* \* \*

Шохи дарахти мевадор хам аст.
* \* \*

Санги вазнинро об намебарад.
Вазифаи асосии зарбулмасалҳо тасдиқи сухан мебошад. Мардум дар гуфтори худ
кӯшиш менамоянд, ки дар мавридҳои муайян, барои тасдиқи фикру суханони хеш баъзе зарбулмасалҳоро баён кунанд. Зарбулмасалҳо барои тарбияи инсон, ба
вижа насли ҷавон ва танқиди хислатҳову рафтору гуфтори номатлуби баъзе ашхоси ҷомеа мавқеи муҳим доранд. Аз ин рӯ бисёре аз донишмандон ба ҷиҳати тарбиявию ахлоқии зарбулмасалу мақол таваҷҷуҳи махсус зоҳир кардаанд.

Масалан:

Бори каҷ ба манзил намерасад.
* \* \*

Бо моҳ шинӣ, моҳ шавӣ,
Бо дег шинӣ, сиёҳ шавӣ.
* \* \*

Гови бешир овози баланд дорад.
Ҳангоми суҳбат мардум зарбулмасалу мақолҳоро ҳамчун ороишу зевари гуфтор низ ба кор мебаранд. Дар нутқи гӯянда матни зарбулмасал на танҳо суханро зебову дилкаш мекунад, балки онро қувват медиҳад, тасдиқ мекунад. Ҳамин тавр, тавассути зарбулмасалу мақол одамон муносибат ва мубодилаи афкор менамоянд.
Забони зарбулмасалҳо мӯҷазу ихчам буда, фикр ба тариқи маҷоз баён мегардад. Маънӣ ва мазмуни зарбулмасалу мақолҳоро дар контексти гуфтор, инчунин дар дохили матни хаттӣ комилан дарёфтан мумкин аст.

Нигаред
-------

* Аскиягӯӣ
* Латифа

Пайвандҳо
---------

* Феҳристи миллии мероси фарҳанги ғайримоддӣ. *www.pitfi.tj*. 19 феврали 2019 санҷида шуд.(пайванди дастнорас)

Эзоҳ
----

1. ↑  Мероси фарҳанги ғайримоддӣ дар Тоҷикистон / Мураттиб: Д. Раҳимов; муҳаррир Ш.Комилзода. — Душанбе: Эр-Граф, 2017. — С. 23. — 280 с.
Ин вожа дигар маъноҳо низ дорад, Заргар (мазмунҳо)-ро бубинед.
**Заргар** — совхози тухмипарварӣ дар ш. Ваҳдат. Соли 1984 таъсис ёфта буд. Заргар дар ибтидо 593 га замини корами обӣ, 50 га замини лалмӣ, 233 га чарогоҳ ва ферма (130 гов), 5 трактори тасмачарх, 10 трактори навъи МТЗ дошт. «З.» солҳои 1984–97 совхоз ва 1998–2003 колхоз буд. Дар асоси қарори раиси ш. Ваҳдат № 346 аз 29.08. 2003 Заргар ба хоҷагиҳои деҳқонии Заргар, Табарбой, Раҳматулло, Қурбониён ва ғ. ҷудо шуд.

Эзоҳ
----

Адабиёт
-------

* Заргар // Замин — Илля. — Д. : СИЭМТ, 2017. — С. 100. — (Энсиклопедияи Миллии Тоҷик : [тахм. 25 ҷ.] /  сармуҳаррир Н. Амиршоҳӣ ; 2011—2021, ҷ. 7). — ISBN 978-99947-33-89-9.
**Зардаҷӯш** (англ. Pyrosis) — ҳисси туршӣ ва сӯзишест, ки бештар дар қисми поёнии сурхрӯда дар натиҷаи ба он гузаштани шираи меъда ба вуҷуд меояд.

Сабабҳо
-------

Сабаби зардаҷӯш аз ҳад зиёд ангезиш ёфтани луобпардаи сурхрӯда, ихтилоли кори меъда ва ғайра мебошад. Зардаҷуш бештар ҳангоми барзиёдии туршии шираи меъда рӯй медиҳад, аммо дар аснои норасоӣ ва ҳатто дар таркиби шираи меъда набудани кислотаи хлорид низ мушоҳида мешавад. Зардаҷӯш иллати алоҳида набуда, аломати бемориҳои меъдаю рӯда (решмарази меъда, гастрит ва ғайра), илтиҳоби талхадон, чураи диафрагма ва ғайра аст. Баъзан ба мизоҷи одам мувофиқат накардани ғизо ё ҳатто ҳомилагӣ низ сабаби зардаҷӯш мешавад.

Рафъ
----

Барои рафъи зардаҷӯш бемории асосиро табобат мекунанд. Истифодаи дуру дароз моддаҳои ишқорӣ (оби маъдании ишқорнок, сода ва ғайра) барои муолиҷаи зардаҷуш зарар дорад. Ҳангоми пайдоиши зардаҷӯш аз тановули ғизои тезу тунд, турш (занҷабил, қаламфур, зира, мурч, оби лиму ва ғайра) бояд даст кашид, чунки онҳо боиси афзудани ихроҷи шираи меъда мегарданд.

Эзоҳ
----

* Энциклопедияи Советии Тоҷик : [дар 8 ҷ.] / сармуҳаррир  А. С. Сайфуллоев. — Д. : СИЭСТ, 1978—1988.
**Арвоҳ** — дар таълимоти динӣ махлуқоти фавқуттабиӣ.

Эътиқод ба мавҷудияти арвоҳ дар натиҷаи шарҳи ғайриилмии ҳодисаҳои ҳаёт ва шуур (хоббинӣ, марг, мадҳушӣ) ба вуҷуд омада, дар таълимоти анимистӣ (ниг. Анимизм) ташаккул ёфтааст. Одами ҷамъияти ибтидоӣ сабаби пайдоиши ин ҳодисаҳоро надониста, зуҳуроти хаёлиро ҳамчун моҳияти асл тасаввур мекард. Мас. вай хоббиниро таассуроти арвоҳ-и аз ҷисм берун баромада дониста, ақида дошт, ки агар арвоҳ бо ягон сабаб ба ҷисм барнагардад, хоб ба марг табдил меёбад. Дар динҳои муосир низ ин ақида вуҷуд дорад. Дар таълимоти динӣ одамони зинда ва арвоҳ-и мурдагон бо ҳам робитаи мутақобила доранд. Ба ақидаи диндорон, арвоҳ махлуқест, ки аз моддаи муайяни шаффоф таркиб ёфта, хосияту қобилияти махсус дорад. Арвоҳ гӯё метавонистааст дар ҷойи дилхоҳаш пайдо шавад, маҳзуну маъюс ё шоду хуррам бошад, ба ҳаёти одамон таъсири манфӣ ё мусбат расонад, аз ҳар гуна монеа гузарад, ҷиҳати зоҳирии худро тағйир диҳад. Аз тарафи дигар, арвоҳ гуруснагию ташнагиро ҳис карда метавонистааст. Арвоҳ ҳамчун ҷузъи рӯҳи илоҳӣ воситаи «мулҳақ шудан» бо Худо будааст. Дар асл тасаввуроти динӣ доир ба олами арвоҳ инъикоси вайрон ва фантастикаи қувваҳои стихиявии табиат ва ҷамъият буда, дарки нодурусти зуҳуроти рӯҳӣ ва шуури инсонист.

Эзоҳ
----

Адабиёт
-------

* Арвоҳ / арвоҳ Шарифов // А — Асос. — Д. : СИЭМТ, 2011. — (Энсиклопедияи Миллии Тоҷик : [тахм. 25 ҷ.] /  сармуҳаррир А. Қурбонов ; 2011—2021, ҷ. 1). — ISBN 978-99947-33-45-3.
**Михаил Ефимович Швидкой** (рус. *Михаил Ефимович Швыдкой*; зод. 5 сентябр 1948, Қанд (шаҳр), Вилояти Чуй) — санъатшиноси шӯравӣ ва рус, барандаи телевизион, менеҷери ВАО, ходими ҷамъиятӣ, давлатӣ ва фарҳангӣ.

Раиси Ширкати давлатии телевизион ва радиои умумирусия (1998—2000), вазири фарҳанги Федератсияи Русия (2000—2004), раиси Агентии федералии фарҳанг ва кинематография (2004—2008), президенти Академияи Телевизиони Русия (2008—2013), Намояндаи махсуси Президенти Федератсияи Русия оид ба ҳамкориҳои байналмилалии фарҳангӣ (аз 2008).

Барандаи барномаҳои «Инқилоби фарҳангӣ», «Паноҳгоҳи ҳаҷвнигорон», «Зиндагӣ зебост», «Агора». Роҳбари бадеии Театри мусиқии Маскав, роҳбари илмии Мактаби олии сиёсат ва идоракунии фарҳанг дар соҳаи гуманитарии Донишгоҳи давлатии Маскав. Лауреати Мукофоти давлатии Россия.

Эзоҳ
----

1. ↑  В Москве впервые будет создан Театр мюзикла — Первый канал

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️  Гузариш ба унсури Викидода  Вебгоҳҳои мавзӯъӣ | 
* Кинопоиск

 |
| Фарҳангҳо ва донишномаҳо | 
* Большая российская (старая версия)
* Лентапедия
* Справка РИА

 |
| 

| Дар феҳристҳои китобшинохтӣ |
| --- |
| 
* GND: 131394231
* ISNI: 0000 0000 3038 1140
* J9U: 987007585487505171
* LCCN: n88025263
* NKC: js2005312164
* NUKAT: n2008057886
* SUDOC: 139690107
* VIAF: 13850025
* WorldCat VIAF: 13850025

 |

 |
**Алифбои бурида** — алифбои ҳаракаткунанда, асбоби аёнӣ барои таълими савод дар синфи як. Барои он алифбои бурида меноманд, ки ҳарфҳоро бурида, дар кисаи ҳарфҳо (ҳарфмонакҳо) ҷо ба ҷо мегузоранд. Талаба аз рӯйи супориши муаллим ҳарфҳои даркориро гирифта, калима тартиб медиҳад. Барои он ҳаракаткунанда меноманд, ки онҳоро аз як ҷо гирифта ба ҷойи дигар мегузоранд. Яъне, аввал як калимаро тартиб дода, пас аз он ҳарфҳоро аз нав гирифта калимаи дигар тартиб медиҳанд. Алифбои бурида аз маҷмӯи хоначаҳои чоргӯша иборат аст, ки дар ҳар яки он як ҳарф чоп карда шудааст. Ҳар ҳарф якчанд нусха дошта, аз онҳо дар давраи алифбоомӯзӣ истифода мебаранд. Аксарияти муаллимони синфҳои ибтидоӣ дар нимсолаи дуюми таҳсил низ аз алифбои бурида истифода мекунанд. Алифбои бурида дар мавриди навишти ҳарфҳо, таҳлили таркиби калима, сохтану тағйир додани калима, ҳангоми тайёрӣ ба навиштан истифода мешавад. Алифбои бурида аз рӯйи ҳаҷми ҳарфҳо ду хел мешавад: 1) ҳарфҳои ҳаҷман калон барои мустақилона кор кардани муаллим бо тамоми синф; 2) ҳарфҳои ҳаҷман хурд, ки барои мустақилона кор кардани хонандагон пешбинӣ шудаанд.

Эзоҳ
----

Сарчашма
--------

* А — Асос. — Д. : СИЭМТ, 2011. — 608 с. — (Энсиклопедияи Миллии Тоҷик : [тахм. 25 ҷ.] /  сармуҳаррир А. Қурбонов ; 2011—2021, ҷ. 1). — ISBN 978-99947-33-45-3.