recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
**Аспакмоҳӣ** (лот. Hippocampus) — сардае аз моҳиҳо, ки зоҳиран ба «асп»-и муҳраи шатранҷ монанд аст. Дарозиаш 4-20 см. Аспакмоҳиҳо дар баҳрҳои тропикӣ ва субтропикӣ мезиянд. Моҳиҳои камҳаракат буда, бисёр вақт бо думи худ ба пояи рустаниҳои обӣ часпида меистанд. Аспакмоҳиҳо ранги худро вобаста ба муҳит тағйир медиҳанд ва бо ҳамин роҳ худро муҳофизат менамоянд. Ғизои аспакмоҳӣ харчангчаҳои хурди обӣ ва креветкаҳо мебошанд. Феълан миқдори аспакмоҳиҳо хеле кам шудааст. Аз 32 навъи маълуми аспакмоҳиҳо 30 навъашро ба Китоби сурх дохил кардаанд. Сабаби ба ҳадди нестӣ расидани аспакмоҳӣдар таом лазиз ва туҳфабоб будани он аст.

Эзоҳ
----

Адабиёт
-------

* Аспакмоҳӣ // Асос — Боз. — Д. : СИЭМТ, 2013. — (Энсиклопедияи Миллии Тоҷик : [тахм. 25 ҷ.] /  сармуҳаррир Н. Амиршоҳӣ ; 2011—2021, ҷ. 2). — ISBN 978-99947-33-52-4.
Як навзод пас аз зоиш дар бемористон
**Зоймон** — авҷи даврони бордории як зан аст, ки шомили хориҷ шудани як ё чанд навзод аз раҳми модар аст.

Зоймони табиӣ равише аз зоймон бо «технологияи поин» аст. Дар ин равиш фард иҷоза медиҳад, ки табиати инсон кори худро дар зоймон анҷом диҳад. Бархе аз занон тасмим мегиранд, ки ҳангоми зоймон аз ҳеч доруе истифода накарда ва ба ҷойи он барои коҳиш дардашон аз равишҳои монанди тамаддуди аъсоб ё контроли танаффус истифода кунанд. Дар зоймони табиӣ модар контроли бадани худро дар даст медиҳад. Албатта ба ҳангоми зоймон як фарди ҳамёр низ ӯро ба оромӣ барои пушти сар гузоштан мароҳили зоймон роҳнамоӣ ва ҳимоят мекунад.

Эзоҳ
----



|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️  Гузариш ба унсури Викидода  Фарҳангҳо ва донишномаҳо | 
* Краткая еврейская
* Кругосвет
* Britannica (онлайн)
* Britannica (онлайн)
* Britannica (онлайн)
* Treccani
* Universalis

 |
| 

| Дар феҳристҳои китобшинохтӣ |
| --- |
| 
* BNF: 11931223x
* GND: 4019589-2
* J9U: 987007545758705171, 987007285517805171
* LCCN: sh85023401, sh85036582
* NDL: 00572454
* NKC: ph124364

 |

 |
**Таваҳҳум**, **фиреби эҳсос**, **ҳаллюсинасия** (лот.нав: hallucinatio < лот. alucinatio) — дарке, ки бидуни мавҷудияти объекти ҳақиқӣ ҳангоми бемориҳои рӯҳиву сироятӣ, заҳролудӣ, осеби майна, изтироби сахти рӯҳӣ ва ғайра ба амал меояд.

Таваҳҳум шунавоӣ (ном гирифта ҷеғ задан, мағал, овозҳои ҳархела), босиравӣ (ба назар расидани одамон, мурдаҳо, ҳайвонот, махлуқҳои ғайритабиӣ, ҳодисаву воқеаҳо), машомӣ (ба димоғ расидани бӯйи бад ё бӯйи хуш), ломисавӣ (ҳис кардани рутубат, вазиши бод, халидани сӯзан, дар рӯйи пӯст ҷунбидани чизе ва ғайра), чашоӣ (бидуни истеъмоли ғизо дар даҳон ҳис шудани таъми ногувор), ҳисси умумӣ (дар шикам ва сари сина ҳаракат кардани чизе) мешавад. Баъзе таваҳҳумҳо ранга, образнок ва равшан мебошанд. Аз ин лиҳоз, онҳоро аз идроки ҳақиқӣ фарқ кардан душвор аст (таваҳҳумҳои ҳақиқӣ). Таваҳҳумҳои дигарро бемор ботинан дарк мекунад. Дар натиҷаи ин доираи шуурро ҳиссиёти дурӯғин фаро мегирад ва боиси ба вуҷуд омадани таваҳҳум мегардад. Инро таваҳҳуми дурӯғин (псевдогаллютсинатсия) меноманд. Зери таъсири таваҳҳум ба гӯши бемор овозҳои амркунанда мерасанд. Дар чунин ҳолат ӯ метавонад нисбат ба атрофиён ё ҳаёти худ рафтори хатарнок содир намояд. Таваҳҳум аломати муҳим ва асосии бисёр бемориҳои рӯҳист. Дар мавриди таваҳҳум (хусусан, ҳангоми таваҳҳуми шадид) беморро оҷилан дар беморхонаи амрози рӯҳӣ бистарӣ ва муолиҷа кардан лозим аст.

Эзоҳ
----

Адабиёт
-------

* Гиляровский В. А. Учение о галлюцинациях. М. 1949;
* Гулямов М. Г. Синдром психического автоматизма Кандинского в рамках различных клинико-нозологических форм психозов. Д. 1965;
* Кандинский В. Х. О псевдогаллюцинациях. М. 2001;
* Гиляровский В. А. Учение о галлюцинациях. М. 2003.

Сарчашма
--------

* Галлютсинатсия / Н. Шарофова // Вичлас — Гӯянда. — Д. : СИЭМТ, 2015. — (Энсиклопедияи Миллии Тоҷик : [тахм. 25 ҷ.] /  сармуҳаррир Н. Амиршоҳӣ ; 2011—2021, ҷ. 4). — ISBN 978-99947-33-77-4.
Кобраи мисрӣКобраи мисрӣ
**АСПЍДҲÓ** (аз юн. *aspidos* – мори заҳрдор) — морҳои обии заҳрдор. Аспид ба мори обиимуқаррарӣ монанд мебошанд, вале дар ҷоғи боло дандони заҳр доранд. Заҳри аспидҳо бештар ба силсилаи асаб таъсир мекунад; онро дар тиб истифода мебаранд. Аспидҳо 181 намудро дар бар мегиранд; дар Осиёи Марказӣ, Австралия, Осиёи Ҷанубӣ, Африқо, Амрикои Ҷанубӣ ва Марказӣ вомехӯранд. Одатан, дар замин, баъзан дар болои дарахтон зиндагӣ мекунанд. Ғизои аспидҳо калламуш, калтакалос ва қурбоқа аст. Баъзе аспидҳо морҳои зиндазо мебошанд.

Адабиёт
-------

* Асос — Боз. — Д. : СИЭМТ, 2013. — 664 с. — (Энсиклопедияи Миллии Тоҷик : [тахм. 25 ҷ.] /  сармуҳаррир Н. Амиршоҳӣ ; 2011—2021, ҷ. 2). — ISBN 978-99947-33-52-4.
**АСПГИРÁК** — бозии қадимии тоҷикӣ, ки байни бачагон маъмул аст. Асосан дар мавсими баҳору тирамоҳ баргузор мешавад. Миқдори бозигарон набояд аз ҳад зиёд бошад. **Аспгирак** дар майдонҳои кушод ва бе истифодаи асбобе сурат мегирад. Роҳбари бозӣ бозигаронро дар як ҷой ҷамъ карда, аз байнашон як баранда таъйин менамояд, ки дар айни ҳол шахси мукофотдиҳанда низ ба шумор меравад. Дар як тарафи майдон бачагон саф кашида, дар тарафи дигар дар масофаи 60–70 метр ҷойи мукофотдиҳанда таъйин мегардад. Барои назорат роҳбари дигаре низ интихоб мешавад. Аз пеши бозигарон як хатти дароз мекашанд, ки гузаштан аз он мумкин нест. Бо фармони якуми роҳбар ҳамаи бозигарон омода ва ба фармони дигар якбора ба марраҷо (яъне ба тарафи мукофотдиҳанда) медаванд. Ба бозигаре, ки аввалин шуда ба марра мерасад, роҳбари бозӣ мукофот месупорад. Баъд бозигарон ба ҷойи аввалӣ бармегарданд ва дар ҳолати пешина меистанд. Ҳамин тавр бозӣ давом меёбад. Аспгиракро бо гурӯҳҳо ҳам бозидан мумкин аст. Дар бозӣ қоидаҳои муайян вуҷуд доранд, теладиҳӣ ва қасдан доштани бозигари дигар ва ғайра мамнӯъ аст. Ин бозӣ дар иштирокдорон малакаи давидан, тез ҳаракат карданро ҳосил намуда, онҳоро ба интизом ва боиродагӣ даъват мекунад.

Бозии халқии бачагонаи тоҷик, ки дар байни бачаҳои хурдсол ва миёнсол гузаронида мешавад. Барои бозӣ чӯбҳои дарозиашон 1-1,2 метраро ҳамчун «асп» интихоб мекунанд ва ба қисмати болоии он ресмонеро ба мисли лаҷоми асп мебанданд. Иштирокчиёни бозӣ дар майдони кушод ё роҳи холӣ, дар хатти ибтидо паҳлӯи ҳам меистанд. Бо фармони довар бачаҳо ба асп савор шуда, ба сӯйи марра метозанд. Дар саросари кишвар фаъол аст.

Адабиёт
-------

1. Турсунов Н. Бозиҳои серҳаракати тоҷикӣ. Д. 1961. 2.Турсунов Н. Бозиҳои миллии тоҷикӣ. Душанбе, 1983. 3. Донишномаи фарҳанги мардуми тоҷик. Ҷ.1. Д. 2015.

Нигаред
-------

* Бозиҳои миллӣ ва мардумии тоҷикон
* «Аҷириқ ба дандон» (бозӣ)

Манобеъ
-------

1. ↑  Феҳристи миллии фаҳанги ғайримоддӣ /Natioal list of intangible cultural hertage/ Пажӯшиҳгоҳи илмӣ-тадқиқотии фарҳанг ва иттилооти Вазорати фарҳанги ҶТ – Душанбе: «Аржанг» 2016, – С. 172


|  |  |
| --- | --- |
|  | *Ин мақолаи нопурра аз таърих мебошад.Шумо метавонед бо пурра кардани ин ба Википедия кумак кунед.* |
Сегонаҳои юнонӣ ва тақсимоти се салтанати замин: Зевс Худо (Осмон), Посейдон (баҳрҳо ва уқёнусҳо) ва ҳадес (зеризамин). Теосҳо (худоёни хурд) фарзандони ин сегона ҳастанд.
**Дин ва асотири Юнони Қадим** дар рушди фарҳанг ва санъати ҷаҳон таъсири амиқу гузоштааст.

### Насли аввали худоён

Дар аввал худо Хаос буд. Аз ӯ худоён— Гея (Замин), Никта (Шаб), Тартар (Зулмот), Эреб (Торикӣ), Эрос (Ишқ) пайдо шуданд; Аз Гея — [[Уран (асотир)|Уран]] (Осмон) ва Понт (Баҳри дохилӣ). Худоён намуди ҳамон қувваҳои табииро, ки ифода мекарданд доштанд.

### Насли дуюми худоён

Фарзандони Гея (падаронашон — Уран, Понт ва Тартар) — Кето (соҳиби махлуқоти баҳрӣ), Нерей (баҳри ором), Тавмант (мӯъҷизоти баҳрӣ), Форкий (посбони баҳрӣ), Эврибия (қувваи баҳрӣ), Титанҳо. Фарзандони Никта ва Эреба — Гемера (Рӯз), Гипнос (Хоб), мойрҳо (Тақдир), Мом (Бадгӯӣ ва Аҳмақӣ), Немезида (Қасос), Танатос (марг), Эрида (Ҷудоӣ), Эриния (интиқом), Эфир (Ҳаво); Апата (Фиреб).

### Титанҳо

Гиперион,
Иапет,
Кей,
Криос,
Кронос,
Океан.

Титанидаҳо:
Мнемозина,
Рея,
Тейя,
Тефида,
Феба,
Фемида.

Фарзандони титанҳо:
Астерия,
Атлас,
Гелиос,
Лето,
Менетий,
Прометей,
Селена,
Эос,
Эпиметей.

### Худоёни олимпӣ

* Ҳодис — худои зеризаминӣ
* Аполлон — худои офтоб
* Арес — худои ҷанг
* Артемида — олиҳаи шикор
* Афина — олиҳаи хирад
* Афродита — олиҳаи ишқ ва зебоӣ
* Гера — олиҳаи осмон
* Гермес — худои тиҷорат
* Гестия — олиҳаи хона
* Гефест — худои оҳангарӣ
* Деметра — худои серҳосилӣ
* Зевс — худои осмон ва раъду барқ
* Посейдон — худои баҳрҳо
* Дионис — худои шароб ва шаробпазӣ

### Гигантҳо

*(тақрибан 150)*

* Агрий
* Алкионей
* Гратион
* Ипполит
* Клитий
* Мимант
* Паллант
* Полибут
* Порфирион
* Тоон
* Эврит
* Энкелад
* Эфиалт

### Дигар худоҳо

* Персефона — зани Аид, олиҳаи олами мурдагон
* Ника
* Гелиос
* Селена
* Эос
* Эрот
* Гименей — олиҳаи ниуоҳ
* Ирида — олиҳаи тирукамон

### махлуқот

* Гарпия
* Ехидна
* Кентавр (Сентавр)
* Ламия
* Медуза
* Пегас
* Пифон
* Сирена
* Сфинкс
* Тифон
* Харибда
* Сербер (Кербер)
* Эмпуза (Эмпуса)

### Қаҳрамонон

Фарзандони мирандаи худоён ва занони миранда, баъзан — олиҳаҳо ва одамон. Одатан дорои қобилиятҳои фавқуттабиӣ ва истеъдодҳои нотакрор буданд.

* Геракл
* Одиссей
* Персей
* Тесей

Нигаред
-------

* Асотири Руми Бостон

Пайвандҳо
---------

|  |  |
| --- | --- |
| commons: | Асотири Юнони Қадим дар Викианбор |

* Асотири антиқа. (ба забони русӣ)
* асотири Юнон Бойгонӣ шудааст 9 Декабри 2006  сол. (ба забони русӣ)
* Асотири Юнони Қадим (ба забони русӣ)
	+ Гомер. «Илиада»(ба забони русӣ)
	+ Гомер. «Одиссея» (ба забони русӣ)
	+ Эсхил. «Ҳафт кас ба муқобили Фив» (ба забони русӣ)
Аспи қирғизӣ ё лақайӣ
**Аспи қирғизӣ** — зоти аспи маҳаллии саворию боркаш. Аспи қадими қирғизӣ. Аспи қирғизӣ ба гармою сармои куҳистон мутобиқ аст. Ашҳаб, тӯруқ, баъзан зард мешавад. Аспи хурдҷусса буда, сари камгӯшт, гардани рост, танаи дароз, тахтапушти кӯтоҳ, синаи васеъ, пойҳои кӯтоҳ, суми мустаҳкам дорад. Баландиаш 136,0-140,3 см, даври синааш 141, 2-142,8 см, банди пояш 17,8-18,4 см, вазнаш то 350 кг. Асосан дар ноҳияҳои куҳсори Тоҷикистон, Ӯзбекистон ва Қазоқистон мепарваранд. Аспи қирғизӣ саворӣ, боркаш ва ширу гӯштдеҳ аст. Байталаш то 16 литр (дар 1 шабонарӯз) шир медиҳад. Зоти Аспи қирғизиро бо аспҳои асили донӣ, асили саворӣ ва аспҳои зоти навқирғизӣ беҳтар мекунанд.

Эзоҳ
----

Сарчашма
--------

* Аспи қирғизӣ / А. Шамсиев // Асос — Боз. — Д. : СИЭМТ, 2013. — (Энсиклопедияи Миллии Тоҷик : [тахм. 25 ҷ.] /  сармуҳаррир Н. Амиршоҳӣ ; 2011—2021, ҷ. 2). — ISBN 978-99947-33-52-4.
**Табъиз** (ар. تبعیض‎) — дар истилоҳи дониши ҷомеашиносӣ, мавқеияте аст, ки афрод дар баробари нақшҳо ва мавқеиятҳои баробар аз табақаи иҷтимоъии нобаробар бархурдор мешаванд ва бархе бар дигарон ва бадуни бартарӣ доштан, бартаӣ дода мешаванд. 

Ҳамчунин ҳолате, ки вижагиҳо ва меъёрҳои интисоби мабнои тавзеъ қудрат ё сарват қарор гирад, табъиз номида мешавад. Дар шароити табъиз, фурсати таҳарруки иҷтимоӣ яксон барои афрод вуҷуд надорад ва афрод дар омӯзиш ё интихоби шуғл шароити нобаробаре доранд. Аз авомиле, ки ба рушди табъиз дар ҷомеа кумак мекунад, ҷудоигузинии маконии афроди ҷомеа аст. Табъизи нажодӣ, табъизи ҷинсӣ, табъизи мазҳабӣ ва табъизи синнӣ аз навъҳои роиҷи табъиз ҳастанд. Табъиз, интисобгароӣ аст ва зидди шоистасолорӣ ва гунае ситамкорӣ аст.

Эзоҳ
----



|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️  Гузариш ба унсури Викидода  Фарҳангҳо ва донишномаҳо | 
* Большая датская
* Большая китайская
* Большая российская (старая версия)
* Краткая еврейская
* Стэнфордская философская
* Britannica (онлайн)
* Britannica (онлайн)
* Universalis
* Universalis
* Современной Украины

 |
| 

| Дар феҳристҳои китобшинохтӣ |
| --- |
| 
* BNE: XX525409
* BNF: 13319080z
* GND: 4012472-1
* J9U: 987007555291705171
* LCCN: sh85038376
* LNB: 000058859
* NKC: ph119480
* SUDOC: 027803465

 |

 |
Граф Алексей Орлов-Чесменский дар Свиреп (1796) 
**ÁСПИ ОРЛОВӢ**, яке аз маъмултарин зоти аспҳои резапо. Охири садаи XVIII дар заводи асппарварии Хренови Русия Граф А. Г. Орлов ба вуҷуд овардааст. Суми калон, ёлу думи ғафсу дароз дорад. Рангаш хинг (хингзевар, гули бодом), ҳамчунин адҳам-тӯруқ, абраш. Қадаш 165–175 см, даври қафаси синааш 210 см, даври банди пояш то 32 см; вазни зиндааш то 1500 кг. Барои иҷрои корҳои вазнин (дар хоҷагиҳои фермерӣ) истифода мебаранд.

Адабиёт
-------

* Асос — Боз. — Д. : СИЭМТ, 2013. — 664 с. — (Энсиклопедияи Миллии Тоҷик : [тахм. 25 ҷ.] /  сармуҳаррир Н. Амиршоҳӣ ; 2011—2021, ҷ. 2). — ISBN 978-99947-33-52-4.
**Таблак**, (табли хурд), сози қадимаи зарбии мусиқист, ки аксаран дар кӯҳистони Тоҷикистон ва Эрону Афғонистон маъмул аст. Он кӯзашакл буда, масолеҳаш аслан аз сафолу чӯб аст, вале гоҳо аз каду низ месозанд. Ба як тарафаш пӯст мекашанд. Онро дар нишаст, қисми борикашро зери бағал гирифта (онро рост истода ба гардан овехта), бо панҷаҳои ҳарду даст менавозанд. Дарозиаш 35-40 см қутраш 18-20 см мебошад. Таблак аз асрҳои миёна инҷониб маъмул аст. Ҳоло таблак дар ансамблҳо ва оркестрҳои созии миллию мусиқии касбӣ эстрадӣ истифода мешавад.

Адабиёт
-------

* Энциклопедияи адабиёт ва санъати тоҷик Ҷ.3. - Душанбе,2004
* Вьзго Т.С. Музыкальные инструменты средней Азии // Исторические очерки.-М, «Музыка», 1980;
* Петросян А.И Инструментоведение // Узбекские народные инструменты.-Ташкент, 1980.

Адабиёт
-------

* Энциклопедияи Советии Тоҷик : [дар 8 ҷ.] / сармуҳаррир  А. С. Сайфуллоев. — Д. : СИЭСТ, 1978—1988.
Аспи асили савории англисӣАспи асили савории англисӣ
**Аспи асили савории англисӣ** — зоти аспҳои саворӣ; хушзоттарин аспи ҷаҳон.

Таърих
------

Ибтидои садаи XVIII дар Англия дар натиҷаи ҷуфткунии аспҳои савории маҳаллӣ бо аспҳои бидави арабӣ, туркманӣ, неаполитанӣ ва форсӣ ба вуҷуд овардаанд. Англисҳо онро «**thro­ughbred**» меноманд, ки маънояш «***олиташаккул***» аст. Саромади зоти ин асп се нарёни асили саворӣ — Турок Бйерлей, Дарлей Арабиан ва Годолфин Барб мебошанд. Турок Бйерлейро ба Британияи Кабир соли 1683 бурдаанд. Эҳтимол меравад, ки он зоти ас­пи арабӣ буд. Дарлей Арабиан ба Англия соли 1704 бурда шудааст. Мақоми он дар падид овардани зоти ин асп ниҳоят воло мебошад. Годолфин Барб дар Яман ба дунё омадааст. Онро аввал ба Сурия, баъдан ба Тунис бурда, оқибат ба шоҳи Фаронса туҳфа кардаанд. Мувофиқи баъзе ривоятҳо онро Граф Гедолфин харида, барои рӯёндани дигар зотҳои асп истифода бурдааст. Дар натиҷаи бо Рок­сана ном асп ҷуфткардани он тойчае ба дунё омад, ки Лэс (Lath) ном гирифт ва тездавтарин аспи Англия шуд.   

Ин асп хурдсар, гардандароз, борикпой ва паҳнпушт мебошад. Бештар адҳам-тӯруқ, сиёҳ-тӯруқ, сиёҳ­мушкин ва абраш мешавад. Қади нарёнаш 163 (даври қафаси синааш 190, банди пояш 20-20,5), модиёнаш 161 (даври қафаси синааш 184, банди пояш 19,5) см; баландии қади баъзе нарёнҳо то 175 ва даври қафаси синаашон то 200 см аст; қаду басти зебо дошта, бидавтарин аспи дунёст. Суръати дави рекордиаш: 1000 м дар 53,6 сония; 1600 м дар 1 дақиқа 31 сония; 2000 метр дар 1 дақиқа 53 сония; 2400 метр дар 2 дақиқа 23 сония; 3200 метр дар 3 дақиқа 18,2 сония; 7000 метр дар 8 дақиқа 16,2 соли Он барои ба вуҷуд овардани аспҳои венгерӣ, тракененӣ, ганноверӣ, мекленбургӣ, будёновӣ, қустанайӣ, украинӣ, тоҷикӣ ва ғайра истифода гардидааст. Нарёнҳои онро барои ба вуҷуд овардани аспҳои варзишӣ низ истифода мебаранд.

Ҳамчунин нигаред
----------------

* Асп

Адабиёт
-------

* Книга о лошади. Т. 1-5. Москва, 1952—1960;
* Свечин К. Б. (ва дигарон). Коневодство. Москва, 1984;
* Камбедов Б. Д. (ва дигарон). Лошади России: полная энциклопедия. Москва, 2002.

Сарчашма
--------

* Аспи асили савории англисӣ / А. Шамсиев // Асос — Боз. — Д. : СИЭМТ, 2013. — (Энсиклопедияи Миллии Тоҷик : [тахм. 25 ҷ.] /  сармуҳаррир Н. Амиршоҳӣ ; 2011—2021, ҷ. 2). — ISBN 978-99947-33-52-4.
**ÁСПИ БАРИД**, аспи махсус барои расондани хабари фаврӣ дар алоқаи барид (Ниг. низ Барид). Калимаи арабии «*барид*» муарраби калимаи форсии «*буридадум*» аст. Зеро думи аспон ва астарони баридро мебуриданд, то шинохта шаванд ва сабуку чобук гарданд. Дар замонҳои қадим аспонро асосан барои амалиёти ҳарбӣ парвариш карда, дар вақти амну осоиш барои кашондани бор ва расондани хабар истифода мебурданд. Аспи барид дар давраи ҳукмронии Куруши Кабир (559–530 то милод) – муассиси аввалин империяи бузурги ҷаҳонӣ пайдо шуда, дар саисхонаҳои махсуси давлатӣ парвариш меёфт. Қосидони савора хабару мактуб ва фармонҳои давлатиро то мавзеи дуртарини давлати бузург сари вақт расонда, пурра дар таъминоти ҳукумат буданд. Бо фармони подшоҳ низоми ҳаракат ва замони хӯроки аспи барид муайян карда шуда, дар фосилаҳои муайяни роҳҳо работҳову манзилгоҳҳо барои қосидон ва аспи барид сохта мешуданд. Дар чунин манзилгоҳҳо доимо саисон, байторон, қосидон ва ҳарбиён зиста, аспҳоро нигоҳубин мекарданд. Ҳеродот (484–425 то милод) дар «Таърих»-и худ дар бораи роҳи бариде, ки дарозии он 2500 км буда, 111 истгоҳ дошт, хабар додааст. Сайёҳи венетсиягӣ Марко Поло (1254–1324) дар меҳмонии Қубилойхон (набераи Чингизхон) буда, роҳҳои барид ва истгоҳҳои онро дидааст, ки дар онҳо то 200–400 аспи барид нигоҳдорӣ мешуданд. Бо пай дар пай иваз намудани аспи барид дар истгоҳҳо қосид метавонист дар як рӯз то 400 км масофаро тай кунад.

Адабиёт
-------

* Асос — Боз. — Д. : СИЭМТ, 2013. — 664 с. — (Энсиклопедияи Миллии Тоҷик : [тахм. 25 ҷ.] /  сармуҳаррир Н. Амиршоҳӣ ; 2011—2021, ҷ. 2). — ISBN 978-99947-33-52-4.

```
/ М. Холов.
```
**АСПРЀЗ**, ипподром (аз юн. **hippos** – асп, **dromos** – майдони тохтутоз), маҷмӯи иншоотест барои озмуни асп, масалан, варзиш, мусобиқа, музояда, намоишҳо. Дар аспрез озмоишро дар майдончаҳои мудаввар аз рӯи қоидаҳои махсус ба роҳ мемонданд. Дар аксар аспрезҳои дусамта аспҳои зоти резапо ва саворӣ мавриди озмоиш қарор мегиранд. Баъзе аспрезҳо барои ташкил кардани мусобиқаҳои махсус, масалан, «Стиплчез» (аз 7 то 40 км) таҷҳизонида мешаванд. Чунин мусобиқаҳо аз монеаҳои мушкилгузар, аз қабили тавора, баландӣ, ҳавз, нишеб ва ғайра иборат мебошанд. Аспрезҳо маъмулан аз ҳалқароҳ барои машқу пойга, марраҷой, стартмошинҳои тамошогоҳ, фотофиниш, сониясанҷҳо, мониторҳо ва ҳуҷраи ҳайати доварон таркиб ёфтаанд. Рафти мусобиқаҳоро бо автомошинҳои камерадор назорат мекунанд. Дар канори мусобиқагоҳ барои нишон додани масофа сутунҳо насб мекунанд.
Аспрези ҷумҳуриявии шаҳри Душанбе соли 1935 бунёд ёфтааст. Озмоиши мунтазами тойҳои зотии хоҷагиҳои асппарварии ҷумҳурӣ соли 1952 шурӯъ шуд. То ин дам дар аспрез 3865 сар тойи зотӣ (аз ҷумла беш аз 3 ҳазор сар нарён ва тақрибан 400 сар модиёнҳо) озмуда шудаанд. Соли 2011 аспрези ҷумҳуриявӣ ба Наврӯзгоҳ табдил дода шуд ва ҳамоно аспрез ҳам мебошад.

Адабиёт
-------

* Асос — Боз. — Д. : СИЭМТ, 2013. — 664 с. — (Энсиклопедияи Миллии Тоҷик : [тахм. 25 ҷ.] /  сармуҳаррир Н. Амиршоҳӣ ; 2011—2021, ҷ. 2). — ISBN 978-99947-33-52-4.

```
/ А. Шамсиев
```
АспергиллАспергилл
**АСПЕРГЍЛЛ** (Aspergillus), навъе аз занбӯруғҳои халтачадор. Асосан ба воситаи конидия (спораҳои афзоиши ғайриҷинсӣ) меафзояд. Чунин занбӯруғҳо мавҷудоти сода буда, дар қисми болои онҳо, ки пуфакмонанд аст, ҳуҷайраҳои спорадор – фиалидҳо (силсилаи конидияҳои якҳуҷайрагӣ) ҷой гирифтаанд. Бештари аспергиллҳо сапротроф (ғизояшон аз пӯсидаҳост) ва баъзан паразит буда, дар хоку деворҳои намнок, хӯрокворӣ (нон, гӯшт, сабзавот) ва ғайра маскан мегиранд. Дар ҷое, ки аспергилл инкишоф ёфтааст, мағори сиёҳ ё сабз пайдо мешавад. Баъзе намудҳои аспергилл дар маснуоти филиззӣ, пластмассӣ, чӯбин ва ғайра ҷойгир шуда, онҳоро хароб месозанд. Аспергиллҳои беморизо (Aspergillusfumigatus, Aspergillusgla­ucus, Aspergillusni­dulans ва ғайра) ангезандаи касалиҳои одам, чорво ва парандаҳо ме­бошанд (ниг. Аспергиллёз, Микозҳо). Занбӯруғи Aspergillusflavus дар меваи арахис ва хӯроки чорво инкишоф ёфта, заҳри афлототоксин ҷудо мекунад, ки барои ҷигари одам ва ҳайвон хеле хавфнок аст. Аспергиллҳои манфиатовар (Aspergillusflavus, Aspergillusoruzae, Aspergillus parasitucus) низ мавҷуданд. Онҳоро барои истеҳсоли антибиотикҳо, ферментҳо ва кислотаҳои органикӣ истифода мебаранд. Аз Aspergillusniger ҷавҳари лиму ва кислотаи оксалат мегиранд. Аз занбӯруғи Aspergillusfumigatus антибиотики фумагиллин ҳосил мекунанд, ки он барои табобати амёбиаз ва пешгирии нозематоз ба кор меравад.

Адабиёт
-------

* Тахтаджян А. А. Горленко М. В. Мир растений. Т. 2. Москва, 1991.
**Зокир Абдулкарим Найк** (урду: ذاکر عبدالکریم نائیک‎ тав. 18 октябри соли 1965, Мумбай, Ҳиндустон) — воизи мусалмони ҳиндустонӣ, президенти Бунёди тадқиқоти исломӣ (IIF). Дипломи ҷарроҳӣ низ дорад. Асосгузори Мактаби байналмилалии исломӣ дар Мумбай.

Эзоҳ
----

1. ↑  Shukla, Ashutosh. «Muslim group welcomes ban on preacher». *Daily News and Analysis*. 22 June 2010. Retrieved 16 April 2011. 7 August 2011.

Тарҷумаи ҳол
------------

Зокир Абдулкарим Ноик 18 октябри соли 1965 дар Мумбай (Ҳиндустон) таваллуд шудааст. Пас аз хатми мактаби миёнаи Питери Муқаддас дар Мумбай ба коллеҷи Kishinchand Chellaram[en] дохил мешавад. Донишгоҳи Мумбайро бо зинаи бакалаври тиб ва ҷарроҳӣ хатм кардааст. Зани ӯ Фарҳат Ноик дар Бунёди тадқиқоти исломӣ кор мекунад  .

Соли 1991 Зокир Ноик кори таблиғотии худро оғоз намуд ва Бунёди тадқиқоти исломӣ таъсис дод . Тибқи гуфтаи Ноик ӯ аз Аҳмад Дидот, ки соли 1987 бо ӯ мулоқот кардааст, илҳом гирифтааст, ки кори воизиро оғоз кунад. Онро баъзан "Дидот плюс" меноманд . Вай чунин мешуморад, ки ҳар як мусалмон вазифадор аст, ки ба дигарон фаҳмиши дурусти исломро диҳад ва ба он чизе, ки ӯ "ғарази зидди исломии расонаҳои ғарбӣ дар давраи пас аз ҳамлаҳои террористии 11 сентябри соли 2001" меномад, муқовимат кунад  .

Бисёре аз мубоҳисаҳои ӯ сабт ва ба таври васеъ дар ВАО ва Интернет паҳн карда мешаванд. Баҳсҳои ӯ тавассути якчанд шабакаҳои ноқилӣ, аз ҷумла телевизиони худи ӯ — Peace TV пахш карда мешаванд. Мавзӯъҳои барномаҳои ӯ: "Ислом ва илми муосир", "Ислом ва масеҳият" ва "Ислом ва дунявият".

Дар моҳи марти соли 2015 Ноик ҷоизаи бонуфузи "Хадамот барои манфиати ислом» аз подшоҳи Арабистони Саудӣ Салмон гирифт. Ба ӯ 200 000 доллар ва нишони тило дар вазни 200 грамм тақдим карданд  .

Моҳи майи соли 2017 дар ватани худ дар Ҳиндустон Зокир Ноик ҷурми дастгирӣ аз терроризм айбдор карда шуд. Сабаб дар он буд, ки пас аз ҳамлаи террористии 1 июли соли 2016 дар Дакка, пойтахти Бангладеш, ки террорист 28 нафарро кушт, яке аз ҷангиён аз мавъизаҳои ӯ илҳом гирифтааст.

Эзоҳ
----

1. ↑  Ramanujan, Sweta. «Beyond veil: Am I not a normal Muslim girl?» Бойгонӣ шудааст 24 марти 2012  сол.. expressindia.com. Indian Express Group. 16 July 2004. Retrieved 16 April 2011. 16 April 2011.
2. ↑  «Dr Zakir Naik vs (1) The Secretary of State for the Home Department (2) Entry Clearance Officer, Mumbai, India». British and Irish Legal Information Institute. 5 November 2010. Retrieved 21 July 2011.
3. ↑  Wahab, Siraj. «Spreading God’s Word Is His Mission». *Arab News*. 1 July 2006. Retrieved 16 April 2011. Archived 7 August 2011.
4. ↑  *Lloyd Ridgeon.* Islamic Interpretations of Christianity. — Palgrave Macmillan, 2001. — С. 213. — ISBN 978-0-312-23854-4.
5. ↑  Hassan, Javid; Rasooldeen, Mohammed. «Media Urged to Counter Anti-Muslim Bias». *Arab News*. 9 October 2005. Retrieved 7 August 2011. Archived 7 August 2011.
6. ↑  Mazumdar, Sudip. «Beaming In Salvation». MSNBC. 23 January 2006. Archived 18 January 2006.
7. ↑  Закир Наик получил награду от короля Саудовской Аравии.  IslamNews.ru (3 марти 2015). 3 марти 2015 санҷида шуд.
**Ханҷариҳо** (лот. Agavoideae) — як оилаи гиёҳҳои бисёрсолаи қадбаланди дарахтмонандро гӯянд.

10 ҷинс (қариб 450 намуд)-и ханҷариҳо асосан дар ноҳияҳои камбориши тропикиву субтропикии Африқои Шимолӣ ва Марказӣ, шимоли Америкаи Ҷанубӣ, ҷазираҳои ҳавзаи баҳри Кариб ва Осиёи Шарқӣ меруянд. Вале намудҳои асосии ханҷариҳо дар Мексика ва ҷануби. ШМА месабзанд. Ханҷариҳои худрӯй дар олами набототи СССР вонамехӯранд, танҳо баъзе намуди онҳоро чун рустании ороишӣ ба шароити маҳал мутобиқ кардаанд.

Эзоҳ
----

Сарчашма
--------

* Энциклопедияи Советии Тоҷик : [дар 8 ҷ.] / сармуҳаррир  А. С. Сайфуллоев. — Д. : СИЭСТ, 1978—1988.
Biface silex
Ёдгориҳои Асри санг дар тамоми ноҳияҳои Тоҷикистон ёфт шудаанд. Қадимтарин бошишгоҳи одамон дар деҳаи Лоҳутии Ховалинг пайдо гардид (1979), ки тақр. ба 800000 ё 1 млн соли қабл тахмин карда мешавад. Ин қадимтарин бошишгоҳи одамон аст, ки дар Осиёи Марказӣ кашф шудааст. Осори одами қадимтарин, ки тахминан 250–300 ҳазор сол пеш зиндагӣ карда буд, дар ҳавзаи дарёҳои Вахш ва Кофарниҳон кашф шуд. Дар Тоҷикистон ёдгорҳои маданияти Мустйе (70–40 ҳазор сол то м.), ки ба Асри санг мансубанд, бисёранд. Аз ҷумла, аз мағораи ба ном Тешиктоши мансуб ба давраи мустейии давраи палеолит бостоншинос А.П. Окладников солҳои 1938-1939 боқимондаҳои устухонҳои писарбачаи неандерталиро пайдо намуд. Инчунин ҳафриёти қароргоҳҳои Қаробӯра, Қаротоғ, Ҷарқутан, Оғзикичик, Қайроққум хеле машҳуранд. Дар Ҷануби Тоҷикистон ва Помир бошишгоҳҳои мезолит ва осори палеолити боло дар Шугнов ошкор
гардиданд. Асри санги Тоҷикистон бо Маданияти Ҳисор ба охир мерасад. Таҳқиқоти Тутқавул ва макони Сойи Сайёд нишон доданд, ки аҳолии давраи неолити Тоҷикистон дар ҳолати гузариш аз шикору ҷамъоварии гиёҳ ба чорводорӣ ва кишоварзӣ буд.Дар давраи пайдоиши одамони аввалин дар табиат ва обу ҳавои руйи Замин, аз ҷумла Осиёи Марказӣ ва Эрони шарқӣ тағйироти калон руй доданд. Набототи тропикии гули бо рустаниҳои даштии типи саванна иваз гардиданд. Ҳафриёти Қуруқсой дар Балҷувони Тоҷикистон боқимонбаҳои ҳайвонҳои ғароиб, мисли аспи Стенон, карк, маймуни павиан, паланги шамшердандон, зотҳои филҳои қадим, заррофаро ошкор набуд. Замони пайдоиши одам аз назари илми геология давраи «плейстотсен» - аёми ба вуҷудоии миқдори зиёди шаклҳои нави ҳаёт, яхбандиҳо ва байни яхбандиҳо ном дошт. Обу ҳавои Осиёи Марказӣ ва Эрони шарқӣ хушк ва нисбати сард гашта буронҳои пурчанг гарду ғубори биёбонҳои бузургро ба ҷониби доманаҳои кӯҳҳо ва пастхамиҳои байни риштакӯҳҳои баланди Помиру Ҳиндукӯш дар шакли буришҳои ғафси зардхок фурӯ менишониданд. Ин гуна буришҳои азими гафсиашон то 200 метр дар хамгашти кишри замин, байни риштакӯҳҳои Помиру Олой ва Ҳиндукӯш, ки гелогҳо онро депрессияи тоҷику афғон меномиданд, ба вуҷуд омаданд.

Нигаред
-------

* Асри санг

Адабиёт
-------

* История таджикского народа. Т.1. - М. 1963;
* Ранов В.А. Каменный век Таджикистана. В.1./ Палеолит. - Душанбе,1965;
* Средняя Азия в эпоху камня и бронзы. - М.–Л.1966.[1]

Манобеъ
-------

1. ↑  Энсиклопедияи Миллии Тоҷик,Чилди 2.
 АСОС-БОЗ – Душанбе:Сарредаксияи илмии Энсиклопедияи Миллии Тоҷик, 2013, - с.23
**Хар-хари ру (бозӣ)**

Бачаҳо ба ду даста тақсим шуда, дар ҳар даста якеро сардор интихоб мекарданд. Бозигарони як даста дар фосилаи як метр пайиҳам мисли "хар" чорпо меистоданд. Иштирокчиёни гурӯҳи дигар аз болои онҳо ҷаҳида мегузаштанд. Бозигари охир аз болои ҳамаи бачаҳои дастаи ҳариф парида, ба пушти сардори он даста, ки дар пеш меистод, савор мешуд ва ӯро мепурсид: "чанд ман?". Сардор ягон шумораи муайянро мегуфт (мас. 10, 20, 30 ман). Он гоҳ бозигарони дастаи дуюм ба пушти бачаҳои гурӯҳи якум савор мешаванд ва сардор то шумораи интихоб кардааш мешуморад. Дар Рашт, Дарвоз, Кӯлоб нимфаъол аст.

Адабиёт
-------

1. Нурджанов Н. Игры // Таджики Каратегина и Дарваза. Вып.3, Д. 1976.

2. Донишномаи фарҳанги мардуми тоҷик. Ҷ.2. Д. 2016.

Нигаред низ
-----------

* Хирман-бозӣ

Эзоҳ
----

1. ↑  Феҳристи миллии фаҳанги ғайримоддӣ /Natioal list of intangible cultural hertage/ Пажӯшиҳгоҳи илмӣ-тадқиқотии фарҳанг ва иттилооти Вазорати фарҳанги ҶТ – Душанбе: «Аржанг» 2016, – С. 197

|  |  |
| --- | --- |
|  | *Ин мақолаи нопурра аз таърих мебошад.Шумо метавонед бо пурра кардани ин ба Википедия кумак кунед.* |
**Аспи будённовӣ** — зоти саворӣ. 
Солҳои 1921—1948 дар заводи асппарварии ба номи Будённий ва Армияи якуми савора (вил. Ростови Федератсияи Русия) дар натиҷаи ҷуфт кардани зотҳои аспи асили саворӣ, донӣ ва баҳрисиёҳӣ ба вуҷуд овардаанд. Аспи будённовӣ бештар ҷиран, тӯруқ ва абрашмешавад. Аспи калонҷусса буда, сари газгӯшт, гардани дароз, дӯши баланд, тахтапушт, миён ва сағрии васеъу дароз ва пойҳои пурқувват дорад. Баландиаш 162,2 см, даври синааш 186,0 см, банди пояш 20,5 см, вазнаш 500—550 кг. 
Аспи будённовӣ 1200 метрро дар 1 дақиқа 14,4 сония; 1500 метрро дар 1 дақиқа 39 сония; 1800 метрро дар 1 дақиқа 56 сония тай кардааст. Аспи будённовиро барои беҳтар намудани зотҳои аспи маҳаллӣ истифода мебаранд.

Эзоҳ
----

Сарчашма
--------

* Аспи будённовӣ / А. Шамсиев // Асос — Боз. — Д. : СИЭМТ, 2013. — (Энсиклопедияи Миллии Тоҷик : [тахм. 25 ҷ.] /  сармуҳаррир Н. Амиршоҳӣ ; 2011—2021, ҷ. 2). — ISBN 978-99947-33-52-4.
Аспи озарӣАспи озарӣ 
**Аспи озарӣ** — зоти саворӣ ва боркаш. Аспи қадимии озарӣ. Аспи озарӣ бештар тӯруқ, ашҳаб, зард буда, сари калон, гардани миёна ва баъзан кӯтоҳ, тахтапушти паҳну пурқувват дорад. Вазнаш 280—350 кг, баландиаш 138 см, даври синааш 161 см, банди пояш 18 см. Суръати миёнаи давандагии аспи озарии 2-сола ба 1600 метр 2 дақиқа 22,6 сония, 3-сола ба 2400 метр 3 дақиқа 40,4 сония аст. Бо 120—140 кг бор рӯзе 60-70 км роҳ мепаймояд. Аспи озариро бо роҳи ҷуфт кардан бо аспҳои зоти арабию терекӣ беҳтар менамоянд.

Эзоҳ
----

Сарчашма
--------

* Аспи озарӣ / А. Шамсиев // Асос — Боз. — Д. : СИЭМТ, 2013. — (Энсиклопедияи Миллии Тоҷик : [тахм. 25 ҷ.] /  сармуҳаррир Н. Амиршоҳӣ ; 2011—2021, ҷ. 2). — ISBN 978-99947-33-52-4.
Аспи Пржевалский дар боғи ҳайвонотАспи Пржевалский дар боғи ҳайвонот
**Аспи Пржевалский** (*Equusprzewalskii*), як навъ ҳайвони тоқсум. Онро соли 1879 муҳаққиқи рус Н. М. Пржевалский дар Осиёи Марказӣ кашф кардааст. Аспи Пржевалский ёли кӯтоҳи сих, думи пӯпакмонанд, сари калон дорад (фарқи он аз асп дар ҳамин аст). Дарозии баданаш то 2,3 метр, баландиаш 1,3 метр; модинааш хурдтар мебошад. Рангаш сурхчаи зардтоб; ранги зери шикам ва фукаш бештар аст. Аз тахтапушташ ба дарозии бадан рахи сиёҳ дорад. Аспҳо дар биёбонҳои Ҷунгар маскун шуда буданд. Айни замон саршумори аспи Пржевалский дар боғҳои ҳайвонот ва мамнӯъгоҳҳо зиёд карда мешавад. Дар Хитой ва Муғулистон он­ро аз соли 1992 барои зиндагӣ дар шароити табиӣ мутобиқ карда истодаанд. Ҳоло тақрибан 200 сар аспи Пржевалский ба даштҳо (ба истилоҳ «ба табиат») сар дода шудаанд.

Эзоҳ
----

Адабиёт
-------

* Ливанова Т. К. Ливанова М. А. Всё о лошаде. Москва, 2002.

Сарчашма
--------

* Аспи Пржевалский / А. Шамсиев // Асос — Боз. — Д. : СИЭМТ, 2013. — (Энсиклопедияи Миллии Тоҷик : [тахм. 25 ҷ.] /  сармуҳаррир Н. Амиршоҳӣ ; 2011—2021, ҷ. 2). — ISBN 978-99947-33-52-4.
**ÁСПИ ЛАҚАЙӢ**, зоти аспҳои боркашу саворӣ. Зиёда аз 300 сол муқаддам дар ҳудуди имрӯзаи Тоҷикистон дар натиҷаи ҷуфткунии аспҳои маҳаллӣ (арғумакҳо ва аспҳои хатлонӣ) бо аспҳои муғулӣ, қаробоҳирӣ ва арабӣ ба вуҷуд овардаанд. **Аспи лақайиро** дар гала, нарёнҳои беҳтаринро дар тавила нигоҳ медоранд. Бештар адҳам-тӯруқ, абраш-ҷеран, ашҳаб, булӯр, баъзан сиёҳмушкин, сиёҳтӯруқ, саманди ёлудумсиёҳ, саманди язидӣ ва абраш мешавад. Аспи лақайӣ миёнаҷусса буда, сари нисбатан хурд, тахтапушти васеи паҳн, гардани кӯтоҳи сермушак, пойҳои кӯтоҳи боқувват ва ёлу думи дароз дорад. Қади нарёнҳо 150–152 (даври сандуқи синаашон – 172), модиёнҳо 145–147 (даври сандуқи синаашон – 170) см мебошад. Баҳри такмил ёфтани зоти аспи лақайӣ муҳорибаҳо ва бозиҳои миллӣ таъсири бузург расондаанд. Дар таркиби зоти аспи лақайӣ 1–2% аспҳои ҷингила (бӯйра) вомехӯранд. **Аспи лақайӣ** ба ғизои махсус ва нигоҳубини хуб чандон эҳтиёҷ надорад; хӯрокиҳои дуруштро истеъмол мекунад, зуд фарбеҳ мешавад. Аспи пуртоқат буда, бо 75–80 кг бор дар як рӯз 70–80 км роҳ мепаймояд. Дар пайроҳаҳои куҳистон мувозанатро хуб нигоҳ медорад.  

**Зоти аспи лақайӣ** 3 навъи дохилизотӣ дорад: 1) кӯктошӣ ё султонободӣ (майдахел буда, саворию борбардор аст); 2) кӯлобӣ (шакли зебо дошта, нисбатан майда мебошад); 3) қарлукӣ (шабоҳат бо аспҳои зоти қаробоҳирӣ доранд). аспи лақайиро асосан дар ноҳияҳои Рӯдакӣ, Ёвон, Хуросон, Абдурраҳмони Ҷомӣ, Ваҳдат, Шаҳринав, Темурмалик, Данғара, Кӯлоб, Қӯрғонтеппа, Панҷ ва Шӯрообод мепарваранд. Баъди 5 сол ба воя мерасад. Суръати даваш: 1000 метр дар 1 дақиқа 17 сония; 1200 метр дар 1 дақиқа 30,8 сония; 1600 метр дар 2 дақиқа 00 сония; 2000 метр дар 2 дақиқа 26,8 сония; 2400 метр дар 2 дақиқа 57 сония; 3000 метр дар 3 дақиқа 53,2 сония; 3200 метр дар 4 дақиқа 5 сония; 4000 метр дар 5 дақиқа 13 сония. Дар ҷумҳурӣ 40 ҳазор сар аспи лақайӣ мавҷуд аст (2010).

Адабиёт
-------

* Асос — Боз. — Д. : СИЭМТ, 2013. — 664 с. — (Энсиклопедияи Миллии Тоҷик : [тахм. 25 ҷ.] /  сармуҳаррир Н. Амиршоҳӣ ; 2011—2021, ҷ. 2). — ISBN 978-99947-33-52-4.

```
/ М. Шамсиев.
```
Аспергилёзи шушАспергилёзи шуш
**АСПЕРГИЛЛЁЗ**, як навъ бемории сироятӣ. Ба аспергиллёз одам, парандагон, баъзе ҳайвонот ва рустаниҳо гирифтор мешаванд. Ангезандаи беморӣ занбӯруғҳои ҷинси аспергиллҳо (Aspergillus Mich.) мебошанд. Паҳнкунандаи он асосан ҳайвони касал аст. Дар мавриди аспергиллёзи одам бештар пӯст, луобпардаҳо, узвҳои дарун, хосса бронх ва шушҳо осеб меёбанд (ниг. Микозҳо).   

Парандаҳо имкон доранд ҳангоми истеъмоли пасмондаи инкубатсия ва тухми палағдаи аз занбӯруғҳо сироятёфта касал шаванд. Ба мурғҳо додани хӯроки бесифат, тӯда-тӯда нигоҳ доштани онҳо ва риоя накардани қоидаҳои беҳдоштӣ (санитарӣ) низ омили cap задани аспергиллёз аст. Мурғобӣ ва ғозҳо асосан баҳорон, бештар дар моҳи май, касал мешаванд. Аспергиллёз бемории хавфнок буда, ба хоҷагиҳои мурғпарварӣ зарари калони иқтисодӣ меоварад (баъзан 50–90%-и чӯҷаҳои касал нобуд мешаванд). Спораҳои занбӯруғ ба воситаи роҳҳои нафас ба организми ҳайвон дохил шуда, инкишоф меёбанд. Давраи ниҳонии аспергиллёз 3–10 шабонарӯз давом мекунад. Мурғи касал сусту беҳолат мешавад, ҳангоми нафасгирӣ гарданашро пеш ёзонда боло мебардорад, нӯлаш боз аст, аз биниаш оби кафкмонанд меравад. Гови бемор месурфад, кавша намекунад, бо душворӣ нафас мегирад, хиррос мезанад. Аспергиллёзи занбӯри асалро занбӯруғҳои аспергиллёзи flavus ва аспергиллёзи niger ба вуҷуд меоваранд. Ангезандаи он ба организми занбӯр бо гард ва шаҳди гул ворид мешавад. Дар натиҷа шиками занбӯр сахт ва ранги он зарду сабзтоб ё сиёҳ шуда мефавтад. Аспергиллёзи занбӯр бештар баҳорон ва зимистон ба вуҷуд меояд (ба авҷи беморӣ ҳавои хунук ва нам мусоидат мекунад). Аспергиллёз дар рустаниҳо низ дучор меояд. Масалан, аспергиллёзи ангур бо номи тосаки аспергиллёзӣ маълум буда, бештар дар навоҳии водии Вахш ба мушоҳида мерасад. Ҳангоми он дар ғужби ангур доғҳои сафед пайдо мешаванд, ки минбаъд ранги онҳо тира мегардад; ғужб пӯсида мекафад, мағор мезанад ва сиёҳтоб мешавад.   

Усулҳои пешгирӣ: фароҳам овардани шароити мусоиди беҳдоштӣ (санитарию гигиенӣ); додани хӯроки хушсифат, риоя намудани қоидаҳои байторӣ ва беҳдоштии хӯрокдиҳӣ; саривақт ба роҳ мондани дезинфексия; ба ҷойҳои хушку офтобрӯя гузоштани кандуҳо, иваз кардани шон­ҳои наслдори бо аспергиллёз сироятёфта, ба занбӯрҳо додани асал ё қандоб (17–19% об дорад).

Адабиёт
-------

* Асос — Боз. — Д. : СИЭМТ, 2013. — 664 с. — (Энсиклопедияи Миллии Тоҷик : [тахм. 25 ҷ.] /  сармуҳаррир Н. Амиршоҳӣ ; 2011—2021, ҷ. 2). — ISBN 978-99947-33-52-4.

* Полтев В. И. Болезни пчел.Ленинград, 1964;
* Спесивцева Н. А. Микозы и микотоксикозы.Москва, 1964;
* Руководство по инфекционным болезням. Москва, 2000;
* Малышев В. В. Крыленков, В. А. Эколого-эпиде­мио­логические проблемы процессов биоразрушения среды обитания по­пуляции людей в мегаполисе. СПб. 2001.
**Зокир Вазиров** (6 майи 1947, ноҳияи Тавилдара — 2 сентябри 2012, Боку) — файласуфи тоҷик, доктори илмҳои фалсафа (1989), профессор (1990).

Зиндагинома
-----------

Солҳои 1968—1973 дар факултети таърихи Донишкадаи давлатии омӯзгории Душанбе ба номи Т. Г. Шевченко таҳсил кардааст. Солҳои 1974—1976 муаллими мактаби таҳсилоти ҳамагонии ноҳияи Вахш, 1977—1980 аспиранти кафедраи фалсафаи Донишкадаи давлатии омӯзгории Душанбе ба номи Т. Г. Шевченко буд. Соли 1992 дар вазифаи Вазири маорифи Ҷумҳурии Тоҷикистон, 1993—1997 мудири кафедраи фалсафаи Донишгоҳи тиҷорати Тоҷикистон, 1997—1999 ҷонишини Сарвазири Тоҷикистон, 2001—2004 ректори Донишгоҳи давлатии тиҷорати Тоҷикистон, аз 3 феврали 2005 то 30 ноябри 2006 — вазири меҳнат ва ҳифзи иҷтимоии аҳолии Ҷумҳурии Тоҷикистон, 2006—2008 ректори Донишкадаи соҳибкорӣ ва хидмати Тоҷикистон кор кардааст. Солҳои 2008—2012 сафири Ҷумҳурии Тоҷикистон дар Ҷумҳурии Озарбойҷон буд. Муаллифи зиёда аз 10 асару 100 мақолаҳои илмӣ мебошад. Дар таълифотҳояш масъалаҳои иҷтимоӣ-сиёсии фалсафаи калом, таълимоти иҷтимоӣ-сиёсӣ ва ахлоқии Муҳаммад Ғаззолиро мавриди баррасӣ ва омӯзиш қарор додааст.

Осор
----

* Культ Бурхи Вали в Таджикистане, Д. 1976;
* Таълимоти ахлоқии Калом, Д. 1990;
* Очеркҳои фалсафаи иҷтимоии Калом ва футувват, Д. 1991;
* Таълимоти иҷтимоӣ-сиёсии Калом, Д. 1993;
* Законодательство о культурах и общественных объединениях, Д. 1994;
* Фалсафаи иҷтимоӣ (китоби дарсӣ), Д. 2000;
* Таълимоти Шайхурраис оид ба шогирд ва устод // Мактаби Советӣ, № 4, 1981.

Эзоҳ
----

Пайвандҳо
---------

* Энсиклопедияи Донишгоҳи давлатии омӯзгории Тоҷикистон ба номи С. Айнӣ
**Áспи хатлӣ** — зоти аспи маҳаллӣ, ки дар қадимуззамон дар мавзеи имрӯзаи Хатлон парвариш меёфтанд. Асппарварӣ дар Хатлон аз замони бостон маъмул будааст. Дар ин бобат ишораҳои сайёҳон, таърихнависон ва шоиру нависандагон шаҳодат медиҳанд. Адиб ва сайёҳи эронинажоди араб Ибни Хурдодбеҳ (820—912/13) дар асараш «Китоб-ул-масолик вал-мамолик» қиссаву ривоятҳои шунида ва хондаашро дар хусуси аспи хатлӣ нигоштааст. Мувофиқи навиштаҳои ӯ дар шаҳри Хатлон Ҳорис ибни Асад ном шахс ҳукмрон будааст. Хатлон тақрибан 1000 чашма дошт. Яке аз он чашмаҳо дар мавзеи Дарвозаи Боло, дигаре дар Дарвозаи Поён қарор гирифта будаанд. Чашмаи Дарвозаи Болоро Нозкӯл мегуфтаанд. Дар назди чашма аспҳои ҳукмрони Хатлонро галабоне бо номи Абулфазл нигаҳ­бо­нӣ мекардааст. Ба қавли ӯ, зоти аспҳои хатлонӣ аз аспҳои обии ҳамин чашма ба вуҷуд омадааст. Ӯ борҳо дидааст, ки аз чашма аспҳои зебову хушрафтор берун омада, бо аспҳои шоҳ ҳамроҳ мешудаанд. Оид ба аспи хатлӣ муаррихи Юнони Қадим Страбон (64/63 то милод — 23/24 пас аз милод) овардааст, ки дар Бохтар ноҳияе буд бо номи Ас­пиён ва марказаш Девонасп ном дошт. Искандари Мақдунӣ барои худ аз он ҷо аспе интихоб мекунад. Гулшанӣ (1861—1910) — шоир, муаррих ва ҷуғрофидони тоҷик дар асараш «Таърихи ҳумоюн» дар бораи аспи хатлӣ гуфтааст: «Аспҳои хатлониро ба кутуби салаф ва сияру тафсири мутақаддим бағоят писандидаанд. Аз қадим-ул-ҳаёт ин вилоят маншаи аспҳои тозинажод будааст ва алъон низ аксари аҳолии он галадор аст. Аспҳои Хатлон дар ин асру замон низ мақбул ва марғуби хоссу ом аст». Мадҳу санои аспҳои Хатлонро дар эҷодиёти Низомии Ганҷавӣ низ дучор меоем:

```
                     Сикандар бар он хинги хатлӣ нишаст
                     Ки чун бод бархост, чун барқ ҷаст. 
```

Шоири дигаре гуфтааст:

```
                     На кас бар чунин хинги хатлӣ нишаст, 
                     На мурғе чунин ояд осон ба даст. 
```

Аз сарчашмаҳои таърихӣ бармеояд, ки тоҷирон аспи хатлиро барои фурӯш ба кишварҳои дигар мебурдаанд ва онҳо дар ноҳияҳои Данғара ва тобистон дар Терай ва Ховалинг парвариш меёфтанд. Дар топонимикаи минтақаи Кӯлоб — Ховалингу Балҷувон номҳои марбут ба асп, аз қабили Адири Аспон, Аспиёни Боло, Аспиёни Миёна, Аспиёни Поён ва ғайра ба назар мерасанд, ки далели дар гузашта ривоҷ доштани асппарварӣ дар ин мавзеъ мебошад. Маркази Аспиёни шаҳри Девонасп шояд дар ҷойи имрӯзаи Кӯлоб ё наздики он будааст.

Эзоҳ
----

Адабиёт
-------

* Кӯлоб, Энсиклопедия. Душанбе, 2006.

Сарчашма
--------

* Аспи хатлӣ / А. Шамсиев // Асос — Боз. — Д. : СИЭМТ, 2013. — (Энсиклопедияи Миллии Тоҷик : [тахм. 25 ҷ.] /  сармуҳаррир Н. Амиршоҳӣ ; 2011—2021, ҷ. 2). — ISBN 978-99947-33-52-4.
**Бла́стула**  (юн. blastos — ҷанин) — давраи инкишофи ҷанини ҳайвоноти серҳуҷайра (ғайр аз ширхӯрҳо ва одам), ки бо ҳамин тақсимшавии тухми бордор ба итмом мерасад.

Сохти ҷанин дар давраи Бластула ба сохти тухм ва тарзи тақсимшавӣ вобаста аст. Ҳангоми тақсимшавии пурра (дар сӯзанпӯстҳо, лансетник, обхокиҳо, тосмоҳиҳо ва ғайра) селобластула (ҷанини куррашакл, ки ҷавфи он пур аз моеъ аст — бластотсел) ба вуҷуд меояд. Бластула аксар дар қисми болои ҷанин, вале баъзан дар маркази он ҷой мегирад. Девораи бластула. (бластодерма) аз як ё чанд қатор ҳуҷайра иборат аст. Дар ҳайвоноте, ки тақсимшавии ҷанин ба таври морпеч мегузарад (дар аксари нармбаданҳо, баъзе кирмҳо ва ғайра), Бластулаи беҷавф (стерробластула) ҳосил мешавад. Ҳангоми тақсимшавии пурра (Масалан дар моҳиҳои устухондор, наҳангҳо, хазандаҳо, парандаҳо ва ғайра) дискобластула ба вуҷуд меояд. Дар вақти тақсимшавии ҷузъии сатҳӣ (дар баъзе бандпойҳо) перибластула, ки ҷавфи он пур аз зардӣ аст, ташаккул меёбад. Дар ширхӯрҳо ва одам дар вақти тақсимшавии тухм блас­тотсис­та ба вуҷуд меояд.

Эзоҳ
----

Сарчашма
--------

* Бластула // Асос — Боз. — Д. : СИЭМТ, 2013. — (Энсиклопедияи Миллии Тоҷик : [тахм. 25 ҷ.] /  сармуҳаррир Н. Амиршоҳӣ ; 2011—2021, ҷ. 2). — ISBN 978-99947-33-52-4.
Ҷаҳиши озоди аспи аҳалтекинӣҶаҳиши озоди аспи аҳалтекинӣ

Аспи қадимии Ахалтекин, биринҷӣ, асри 4-1 пеш аз милод.
**Аспи аҳалтекинӣ**, **ахалтекинӣ** (туркм. ***Ahal-teke aty)*** — зоти аспҳои қадимии саворӣ. Таърихи пайдоиши **аспи аҳалтекинӣ** аз замонҳои хеле қадим — аз даврае маншаъ мегирад, ки мардуми сершумори эронитабор дар сарзамини Осиёи Марказӣ сукунат доштанд. Онҳо аспҳое ба вуҷуд оварданд, ки аз ҷиҳати зебоӣ ва тавоноӣ машҳури олам гаштанд. Мавҷудияти ин навъи аспро тақрибан 5000 сол гуфтаанд. Оид ба ривоҷи асппарварӣ дар Осиёи Марказӣ муаррихон ва ҷуғрофидонҳои давраи атиқа маълумот додаанд. Ҳеродот (асри 5 то милод) навиштааст, ки «Дар Мод ҳамворие бо номи Нисо мавҷуд аст ва дар он ҷо аспони боҳашамат мепарваранд». Мод дар замони Ҳеродот яке аз марказҳои маъмурии империяи бузурги ориёиҳо ва Нисо яке аз марказҳои тамаддунии онон буд, ки дар он замон қавмҳои турктабор дар он макон зиндагӣ намекарданд. Дар давраҳои баъдӣ ин аспҳо бо номҳои дигар ёд мешаванд, вале як чиз мусаллам аст, ки онҳо ҳамон зоти аспони қадим буда, аз як тамаддун ба тамаддуни дигар ба мерос мондаанд.  

Нарёнҳои аспи аҳалтекинӣ аз садаи XV то миёнаҳои садаи XIX барои беҳтар гардондани зоти аспҳои бисёр, аз ҷумла аспҳои эронию афғонӣ истифода бурдаанд. **Аспи аҳалтекинӣ** сари хурд, рӯй ва гӯшу гардани дароз, пойҳои пурқувват дорад; ёлаш кӯтоҳ аст. Бештар саманди ёлудумсиёҳ, абраш-ҷеран, адҳамтӯруқ, сиёҳмушкин мешавад. Аспи аҳалтекинӣ камғизо буда, гашти зебо дорад. Баландии қадаш ба ҳисоби миёна 160 (даври қафаси синааш 160—165) см; модиёнаш қадре пасттар аст. Суръати дави рекордиаш: 1000 метр дар 1 дақиқа 5 сония; 1600 метр дар 1 дақиқа 43,6 сония; 2000 метр дар 2 дақиқа 13,6 сония; 2400 метр дар 2 дақиқа 41,6 сония; 3200 метр дар 3 дақиқа 42,6 сония; 7000 метр дар 9 дақиқа 06 сония аспи аҳалтекинӣ барои ба вуҷуд овардани аспҳои асили савории англисӣ, арабӣ, қаробоҳирӣ, тракененӣ, донӣ, орловӣ, қаробоғӣ ва қисман лақайӣ истифода шудааст. Ба иқлими гарму хушк нағз мутобиқ мегардад. Соли 1935 савораҳо роҳи байни Ашқобод — Маскавро бо аспи аҳалтекинӣ дар 84 рӯз паймуданд (360 километри ин масофа аз биёбони Қароқум мегузашт).

Адабиёт
-------

* Волкова Е. Ахалтекинцы // маҷ. «Конный мир». 2000, № 1;
* Айдогдыев Москва, Языев А. Коневодческая культура огузов — туркмен // Нейтральный Туркменистан. 2002 (22. 26. 27 апрель).

Сарчашма
--------

* Аспи аҳалтекинӣ / А. Шамсиев // Асос — Боз. — Д. : СИЭМТ, 2013. — (Энсиклопедияи Миллии Тоҷик : [тахм. 25 ҷ.] /  сармуҳаррир Н. Амиршоҳӣ ; 2011—2021, ҷ. 2). — ISBN 978-99947-33-52-4.
**Бердиев Рузмат Баротович** — номзади илмҳои кишоварзӣ (1982), доктори илмҳои кишоварзӣ (2009), дотсент (2012).

Зиндагинома
-----------

Солиев Зокирхоҷа Маҳмудхоҷаевич 13-уми майи соли 1975 дар деҳаи Чилгазии ноҳияи Исфара, дар оилаи зиёӣ ба дунё омадааст. Соли 1997 факултети фанҳои табии-географии Донишгоҳи Давлатии Хуҷанд ба номи академик Б. Гафуровро бо баҳои хубу аъло ва сипас соли 2004 Донишгоҳи аграрии Тоҷикисторо бо баҳои аъло хатм намудааст. Солҳои 2005-2007 аспиранти рӯзонаи шуъбаи моддаҳои ғизоӣ ва рустании Институти «Хокшиноси»-и Академияи илмҳои кишоваризӣ буд. Ҳамзамон дар Донишгоҳи аграрии Тоҷикистон аз фанни химия ба донишҷӯён дарс медод. Соли 2011 ба давлати Ҳиндустон сафар намуда дар он ҷо таи як сол курси такмили ихтисосро гузаштааст. Пас аз баргаштан аз моҳи апрел то август ба ҳайси мудири шуъбаи моддаҳои ғизоии хок ва рустании дар Институти хокшиносии Академияи илмҳои кишоварзӣ фаъолият намуда. 
Аз августи соли 2012 дар Филиали Донишгоҳи технологии Тоҷикистон дар шаҳри Исфара ба ҳайси муовини директор оид ба корҳои илм ва инноватсия кору фаъолияти худро идома дода. Баъдтар дар вазифаҳои мудири кафедра, сардори шуъбаи робитаҳои байналхалқӣ кор карда, айни замон боз сардори шуъбаи илм ва инноватсияро ба уҳда дорад.

Фаъолияти илмӣ
--------------

Соли 2009 натиҷаи корҳои илмии худро дар мавзӯи «Самаранокии истифодабарии фосоритҳои кони Исфара дар кишти зироатҳои хоҷагии қишлоқ», дар шаҳри Душанбе рисолаи номзадиро дифоъ намудааст. 
Корҳои илмӣ-тадқиқотӣ дар масоили усулҳои бойгардонӣ ва самаранок истифода намудани фосфоритҳои кони Исфара, бентонитҳо ва глауконитҳо дар кишти зироатҳои хоҷагии қишлоқ, ташхиси бофтагӣ, дар зарфҳои нашвӣ, таҷрибаҳои сунъӣ бо пахта (назоратӣ, заиф- миёна-, зӯр-, аз ҳад зиёд зӯр) шӯрнокӣ, гузаронидани таҷрибаҳои навшии кӯтоҳмуддат дар зарфҳо бо усулӣ Нейбауер-Шнейдерро ба роҳ мондааст. Як патент дар мавзӯи «Усулҳои ташхиси бофтагии дараҷаи шӯрнокии хлоридии хок дар кишти зироати пахта» мебошад.

Осор
----

Солиев Зокирхоҷа Маҳмудхоҷаевич муаллифи бештар аз 62 асару мақолаҳои илмӣ мебошад.

### Китобҳо (Монографияҳо)

1. Land Quality Assessment for Conservation Planning using Remote Sensing and GIZ in Watershed, Pilot Project Report, CSSTEAP, Dehradun, India, March, 2012.
2. Раҳнамои довталаб «Муайян намудани формулаҳои моддаҳои химиявӣ ҳангоми ҳалли масъалаҳо»/ Солиев З.М. Усмонова Ш.У. Душанбе, ДАТ, 2010с.
3. Дастур барои иҷрои кори (лоиҳаи) дипломӣ, 2015с.

### Китобҳои дарсӣ

1. Практикуми лабораторӣ аз кимиёӣ физикӣ ва коллоидӣ/ Самиев М.С. Солиев З.М.- Душанбе, Ирфон, 2009с.-83 с.
2. Дастури методӣ барои иҷроиши корҳои лаборатирӣ аз фанни «Кимиёи биологӣ» Исфара, ФДТТИ, 2015с.

Эзоҳ
----

Пайвандҳо
---------

* - Рисолаи номзади дар мавзӯъи "Эффективность применения фосфоритов (Исфаринского месторождения) на посевах сельскохозяйственных культур"
**АСПИРÁТОР** (аз лот. **aspiro** – *нафас мебарорам*) — асбоб барои муайян кардани таркиби кимиёвии газҳо. Аспиратор зарфи шишагин буда, найчаи резинӣ (ба воситаи он газро ба худ мекашад) ва мила (барои сар додани об ё ягон моеи даруни зарф) дорад. Барои бо газ пур кардани аспиратормоеи онро ба зарфи дигар сар медиҳанд. Аспираторҳои филиззӣ низ мавҷуданд. Ба аспиратор маҳлул пур мекунанд (газе, ки мавриди санҷиш қарор гирифтааст, дар он ҳал намешавад). Дар тадқиқоти беҳдоштӣ (гигиенӣ) аспираторро барои муайян кардани миқдори ҷавҳари навшодир (аммиак) ва сулфиди ҳавои бинои бунгоҳи парвариши ҳайвонот (фермаҳо) ба кор мебаранд. Дар амалияи байторӣ барои аз захм ё ягон ҷавфи бадани ҳайвон кашида гирифтани моеъҳои гуногун ба сифати Аспиратор обдуздакҳо (шприсҳо)-и гуногунҳаҷмро кор мефармоянд. Аспиратори тиббӣ ҳангоми ҷарроҳиҳои гуногун, барои кашида гирифтани моеот, дар амалияи момоӣ ва ғайра истифода мегардад. Аспираторҳои тиббӣ бесадо кор карда, полунаҳо (филтрҳо)-и бактериявӣ доранд. Онҳоро метавон дар аробача насб кард ё рӯи такягоҳи махсус гузошт.

Адабиёт
-------

* Асос — Боз. — Д. : СИЭМТ, 2013. — 664 с. — (Энсиклопедияи Миллии Тоҷик : [тахм. 25 ҷ.] /  сармуҳаррир Н. Амиршоҳӣ ; 2011—2021, ҷ. 2). — ISBN 978-99947-33-52-4.
Аспи қаробоҳирӣ бо лақаби ХонАспи қаробоҳирӣ бо лақаби Хон
**Аспи қаробоҳирӣ** — зоти аспҳои маҳаллии боркашу савораи Осиёи Марказӣ. Аз қадимулайём маълум буда, дар натиҷаи бо аспҳои кӯчиён, инчунин аспҳои туркманӣ, арабӣ ва форсӣ ҷуфткунонии арғумакҳо ба вуҷуд оварда шудааст. Бештар адҳамтӯруқ, абрашҷеран ва ашҳаб буда, сари нисбатан хурд, гардани дарози сермушак, синаву тахтапушти фарох, миёни рост, ёлу думи кӯтоҳ дорад; сумаш сахт ва пойҳояш бориканд. Баландии қади нарён 153—155 (даври сандуқи синааш 175, банди пояш 19,6), модиён 148—150 (даври сандуқи синааш 172, банди пояш 18,8) см аст. Аспи қаробоҳирӣ барои кор дар шароити иқлими гарм, кашидани ароба ва ҳамчун аспи саворӣ хеле мувофиқ шудааст. Ҳангоми пойга дар масофаи кӯтоҳ ба аспҳои зоти арабӣ ва аҳалтекинӣ намерасад. Суръати дави рекордиаш 1200 м дар 1 дақиқа 22,0 сония; 1600 метр дар 1 дақиқа 54 сония; 2400 метр дар 2 дақиқа 52 сония; 3200 метр дар 3 дақиқа 43,2 сония; 7000 м дар 9 дақиқа 11,2 соли Ҳамчун аспи саворӣ дар корҳои кишоварзӣ, инчунин дар бузкашӣ васеъ истифода мебаранд. Алҳол бо мақсади ба вуҷуд овардани зоти аспҳои варзишии хуб модиёнҳои аспи қаробоҳириро бо нарёнҳои аспҳои зоти асили савории англисӣ ва аспҳои асили арабӣ ҷуфт мекунонанд. Дар Тоҷикистон асосан дар вилояти Суғд мепарваранд. Соли 2010 дар ҷумҳурӣ 6134 сар аспи қаробоҳирӣ мавҷуд буд.

Эзоҳ
----

Адабиёт
-------

* Мамин Н. О. Хозяйственная характеристика и биологические особенности войсковых лошадей карабаирской и новокиргизской пород в связи с их использованием на Памире. Душанбе, 1962;
* Ливанова Т. Лошади. Москва, 2001.

Сарчашма
--------

* Аспи қаробоҳирӣ / А. Шамсиев // Асос — Боз. — Д. : СИЭМТ, 2013. — (Энсиклопедияи Миллии Тоҷик : [тахм. 25 ҷ.] /  сармуҳаррир Н. Амиршоҳӣ ; 2011—2021, ҷ. 2). — ISBN 978-99947-33-52-4.