**Хуросони Бузург** (Хуросони Куҳан, форсӣ: خراسان بزرگ ё خراسان کهن‎) — минтақаи таърихии Эрони Бузург, аз давраи империяи Сосониён ёдовар мешавад. Дар давраи исломӣ Хуросони Бузург қаламравҳои нисбатан калонтар аз се музофоти ҳозираи Хуросони Эронро дар бар мегирифт. Инчунин қисматҳои Афғонистон, Туркманистон, Узбакистон ва Тоҷикистонро дар бар мегирад .

Ба он шаҳрҳои калон ба монанди Балх, Ҳирот ва Ғазнӣ (ҳоло дар Афғонистон), Нишопур, Тус (дар Эрон), Марв (дар Туркманистон), Самарқанд ва Бухоро (дар Ӯзбекистон) шомил буданд. Аммо, баъдтар номи «Хуросони Бузург» барои тавсифи як минтақаи калонтар истифода мешуд, аз ҷумла Мовароуннаҳр, Суғд дар шимол, дар ғарб то баҳри Каспий, дар ҷануб аз ҷумла биёбони Систон, дар шарқ то ба кӯҳҳои Ҳиндукуш дар Афғонистон тӯл мекашид Ҷуғрофияшиносони араб ҳатто аз васеъ кардани сарҳадҳои ин минтақа то Ҳиндустон, то водии Ҳинд, ки ҳоло дар Покистон аст, зикр кардаанд. Сарчашмаҳои асрҳои XIV—XVI изҳор мекунанд, ки Қандаҳор, Ғазнӣ ва Кобулистон дар Афғонистон қисми шарқии Хуросонро ташкил медоданд, ки ба таври ҳудудӣ бо Ҳиндустон мепайванданд.

Дар давраи исломӣ *Ироқ* ва *Хуросони* Эрон ду қаламрави муҳим буданд. Сарҳади байни онҳо минтақа дар атрофи шаҳрҳои Гурган ва Домғон буд. Минтақаҳо дар замони ҳукмронии Ғазнавиён, Салҷуқиён ва Темуриён — ба Ироқ ва Хуросон ҷудо карда шуданд. Префикси *Бузург* ё *Калон* барои ҷудо кардан дар навбати худ ин минтақа аз устони Хуросони Эрон, ки тақрибан нисфи қисми шарқии Хуросони таърихиро ташкил медод, илова карда шуд. Он инчунин барои фарқ кардани мафҳумҳо истифода мешавад, зеро Хуросони асримиёнагӣ қаламравҳои бештареро дар бар мегирифт: масалан, Бохтар, Хоразм, Суғдиёна, Мовароуннаҳр, инчунин Систон (Арахосия).

Ном
---

 Номи қаламравҳо дар давраи хилофат дар соли 750. Хуросон қисми Форс буд (*бо аломати зард*).
Топоними «Хуросон» (форсӣ: خراسان‎) тавассути форсӣ: xurāsān‎ ва порсии миёна: xvarāsān — 'тулӯи офтоб; шарқ ' аз эронии бостонӣ «\* xvar-asāna-» «шарқ» офтоби омадаистода ', ки аз «\* xvar-» «Офтоб» ва «asān-» (омадан) иборат аст, пайдо шудааст. Умуман *Хуросон* маънои «тарафе, ки Офтоб тулӯъ мекунад» дорад. Калимаи форсии **Ховарзамин** (форсӣ: خاور زمین‎), ки маънояш «сарзамини шарқӣ» аст, низ ҳамчун истилоҳи баробармафҳум истифода мешавад.

Хуросон ҳамчун истилоҳи ҷуғрофӣ аз замонҳои қадим маълум аст. Ҳамчун номи вилоят, он дар миёнаҳои асри 6 пайдо шудааст, дар натиҷаи ислоҳоти маъмурӣ-ҳудудии шоҳиншоҳи Сосонӣ Хосрови I Анушервон. Эрон, ки қаблан аз ҷиҳати маъмурӣ аз қисмҳои алоҳидаи қабилавии ашрофзодагон ва созмонҳои вассалӣ иборат буд, аз ҷониби ӯ «дубора кашида шуд». Ҳама мулкҳои аҷдодӣ бо ҳокимони меросӣ ба чор — куст (порсии миёна: **kwst** [kust] — «тараф») тақсим буд, ки ба он ҳокимони шоҳ — марзбонҳо сарварӣ мекунанд, шахсан аз ҷониби шоҳ таъйин карда мешаванд. Вилояти шарқии Эрон номи (порсии миёна: kwst-i xvarāsān) — 'Тарафи шарқ'-ро гирифт.

Меъёрҳои ҷуғрофӣ ва истилоҳот
-----------------------------

 Харитаи муфассали Форс аз ҷониби Эмануэл Боуэн номи қаламравҳоро дар давраи сулолаи форсии Сафавӣ ва Империяи Муғулии Ҳиндустон (1500—1747 милод) нишон медиҳад.
Бори аввал як ҷомеаи ҷудонашавандаи сиёсӣ, аз ҷумла минтақа, дар асри III пайдо мешавад, дар замони Сосониён, ҳудуди минтақа дар давоми солҳои 1600 ба таври назаррас фарқ мекард. Дар ибтидо, вилояти Хуросон дар ҳайати давлати Сосониён шаҳрҳоеро дар бар мегирифт: Нишопур, Ҳирот, Марв, Форёб, Талукан, Балх, Бухоро, Бадғис, Абивар, Гарҷистон, Тус (ё Сусия), Серахс ва Горгн.

Он дар замони хилофат ба авҷи худ расида буд, дар ин давра истилоҳи «Хуросон» яке аз се минтақаи сиёсиро ифода мекард, дуи дигар **Ироқи арабӣ** (Эрақи Араб) ва **Ироқи ноараб** ё Ироқи Эрон (Эрақи Аҷам) буданд.. Дар замони ҳукмронии Умавиён ва Аббосиён Хуросон ба чаҳор қисм тақсим шуда буд, ки ҳар яки он ба сӯи як шаҳри калон кашида мешуд. Чунин шаҳрҳо Нишопур, Мерв, Ҳирот ва Балх будан .

Таърих
------

Таҳлили ретроспективии таърихи Хуросони Бузург дар замони хеле барвақт гузаронида мешавад. Ин давраи неолит аст. Пас аз инқилоби неолитӣ дар Шарқи Наздик, фарҳанги қадимаи кишоварзӣ дар қаламравҳои шарқӣ то минтақаҳои ҷанубии Осиёи Марказӣ, ҷануби Эрон, Афғонистон ва шимоли Покистон паҳн шуд. Умуман, аҳамияти маълумоти археологии хаттӣ дар он аст, ки то охири давраи энеолит қаламрави Хуросони Бузург ба ду минтақаи таърихӣ ва фарҳангии кишоварзии ба ҳам алоқаманд тақсим карда мешуд: фарҳанги Анау дар шимол (ҳудуди Туркманистон), Узбекистон, Тоҷикистон ва шимоли Афғонистон) ва фарҳанги минтақаи марзии Эрон (ҷанубу шарқи Эрон, ҷануби Афғонистон ва шимоли Покистон) дар ҷануб.

Масалан, шомил шудани Хуросони Бузург ба давлати Ҳахоманишӣ номиналӣ буд. Ҳама созмонҳои ибтидоии давлатӣ, ки дар гузашта вуҷуд доштанд — Бохтар, Суғдиёна, Маргиана мухторияти худро нигоҳ доштанд. Дар ин бора сабтҳои Дориюш дар катибаи Беҳистун шаҳодат медиҳанд.

Баъдтар Искандари Мақдунӣ, ки ин давлатҳоро тобеъ мекард, маҷбур шуд, ки ба ашрофони маҳаллӣ гузашт кунад ва аз ин рӯ бо мухторияти минтақаҳои маҳаллӣ розӣ шавад.

Дар давраи салтанати Юнону Бохтар, империяи Кушон, мо танҳо пайдоиши фарҳангҳоро мушоҳида мекунем, аммо дар айни замон қисми асосии аҳолӣ пойгоҳҳои таърихӣ ва фарҳангии пешинаро нигоҳ медоранд. Далели он эҳёи зардуштия дар давраи Сосониён аст. Дар ин вақт (асри VI) бори аввал Хуросон ҳамчун як минтақаи алоҳидаи маъмурӣ дар шарқи Империяи Сосониён ҷудо карда шуд.

Академик Бобоҷон Ғафуров бо ишора ба тақсимоти маъмурӣ пеш аз истилои арабҳо минтақаҳои зеринро номбар мекунад: Суғд, Бохтар, Хоразм, Фарғона ва Хуросон.

Дар мавриди давраи истилои арабҳо бошад, ин раванд намуди зоҳирии қисми зиёди аҳолии Хуросони Бузургро тағйир надод. Ҳамин тариқ, мо медонем, ки арабҳо танҳо 50 ҳазор нафарро бо мақсади паҳн кардани ислом ба аҳолии маҳаллӣ кӯчониданд. Дар муқоиса бо даҳҳо шаҳрҳои калони сераҳолӣ, чунин рақам наметавонад сабаби тағйири қавмии аҳолии кишвар гардад.

Ба хилофат дохил шудани қаламравҳои Бохтар, Суғд, Хоразм ва Хуросони Сосониён марҳилаи ниҳоии ташаккули Хуросони Бузург гардид (ҳазорс. 5 п.а.м — ҳазорс. 1 пас аз милод). Боварӣ ва қатъӣ барои риояи қонунҳои ислом, дар аввал аҳолӣ маҷбур шуданд, ки принсипҳои ягонаи диниро риоя кунанд. Баъдтар, ин ба ташаккули ниҳоии як қавми якранг (тоҷикон) ва як қаламрави таърихӣ ва фарҳангӣ, ки баъдан бо номи Хуросон — ҳамчун маҷмӯи қаламравҳои муосири Тоҷикистон, Узбакистон, Туркманистон ва Афғонистон такон бахшид, такон бахшид.

Ин замони Сомониён дар таърихи Хуросони Бузургтарин аст. Маҳз дар ҳамин давра мо ташаккулёбии як забонро мушоҳида мекунем; меъёрҳои сиёсӣ — дар мисоли системаи идоракунии давлатӣ; як навъ меъмории Осиёи Марказӣ; меъёрҳои динӣ — дар мисоли ташкили бузургтарин ҷунбиши исломӣ — мазҳаби ҳанафӣ; меъёрҳои фалсафӣ ва идеологӣ ва дигар афзалиятҳои иҷтимоию фарҳангӣ, ки то имрӯз ҳукмфармо шудаанд. Назари кунунӣ ба эҷодиёти нависандагони классик Абӯабдуллоҳи Рӯдакӣ, Абулқосим Фирдавсӣ, Умари Хайём, Абдураҳмони Ҷомӣ, Алишер Навоӣ ва бисёр дигарон дар байни аҳолии муосири Ӯзбекистон, Тоҷикистон ва Афғонистон аз ин шаҳодат медиҳанд.

Дар 10 асри оянда, мо танҳо дар мисоли қабилаҳои турк, лашкари тотор-муғулҳо ва узбакҳо воридшавии қавмҳои навро мушоҳида мекунем, ки онҳо асосҳои иҷтимоию фарҳангии маҳаллиро пазируфта, онро аз ҷиҳати демографӣ ва этникӣ табдил доданд. Инро асрҳои 7 асрҳои мавҷуд будани шаҳрҳои Самарқанд ва Бухоро ҳамчун марказҳои маъмурӣ ва сиёсии Хуросони Бузург ва ҳифзи забони тоҷикӣ ҳамчун забони расмии давлатӣ шаҳодат медиҳанд.

Фарҳанг
-------

 Масҷиди Ҷумъа (Ҳирот), Афғонистон, шаҳре, ки қаблан бо номи М*арвориди Хуросон маъруф буд*.
Дар ҳайати Эрони Бузург Хуросон аҳамияти бузурги фарҳангӣ дошт. Забони нави адабии дарӣ маҳз дар ҳудуди Хуросон ва Мовароуннаҳр инкишоф ёфта, асосан забони парфянӣ (паҳлавӣ)-ро нобуд сохт. Дар ин минтақа адабиёти нави тоҷикӣ — форсӣ пайдо шуд ва босуръат инкишоф ёфт; сулолаҳои аввали тоҷикон дар ин ҷо ҷойгир буданд: Тоҳириён, Сомониён ва Гуридҳо. Баъзе аз шоирони аввали тоҷик-форс аз Хуросон буданд (Рӯдакӣ, Шаҳид Балхӣ, Абул-Аббос Марвазӣ, Абу-Ҳафоси Суғдӣ). Ҳамчунин дар ин ҷо Фирдавсӣ, муаллифи достони «Шоҳнома», эпоси миллии Эрони Бузург таваллуд шудааст.

Пеш аз маъракаҳои харобиовари муғулҳо дар асри XIII Хуросон пойтахти фарҳангии ҷаҳони ислом боқӣ монд. Вай чунин шахсиятҳои барҷастаеро ба мисли Ибни Сино, Ал-Форобӣ, Берунӣ, Умари Хайём, Ал-Хоразмӣ, Абу Машар, Ал-Фарғонӣ, Абу-л-Вафо, Носир Ад-дин Ат-Тусӣ, Шарофиддини Тусӣ ва дигар муаллифони маъруф, ки дар рушди илмҳо ба мисли математика, астрономия, тиб, физика, ҷуғрофия ва геология саҳми назаррас гузоштаанд, овард.

Илоҳиётшиносӣ, фиқҳ ва фалсафа, инчунин маҷмӯаи ҳадисҳое, ки олимони маъруфи исломӣ навиштаанд, аз Хуросон сарчашма мегиранд (Аҳмад ибни Ҳанбал, Абу Ҳанифа, М. Бухорий, Муслим, Абу Довуд, М. ат-Тирмизӣ, М. ал-Ғазолӣ, А. ал-Ҷувайнӣ, М. ал-Матуриди, Ф. ар-Розӣ ва дигарон). Шайх ат-Тусӣ ва М. ал-Замахшарӣ низ дар Хуросон зиндагӣ мекарданд.

Демография
----------

Дар Хуросон наслҳои ҳинду эронии қадимӣ зиндагӣ мекарданд, ки аз минтақаҳои шимолтар ба ин ҷо муҳоҷират мекарданд, ки тақрибан соли 2000 п.а.м маҷмӯи бостоншиносии Бохтар-Маргианаро муаррифӣ мекарданд. Фарҳанги минтақа фарҳанги маъмулии асри биринҷӣ буд, ки дар болооби Амударё воқеъ буд ва метавон ба Хуросон нисбат дод. Дар ҳудуди Airyanem Vaejah *(замини ориёҳо),* ки дар зардуштӣ Авасто зикр ёфтааст, аз ҷониби бархе таҳқиқотгарон ба Хуросон ишора медиҳад.

Ҳудудҳое, ки метавон ба Хуросон мансуб донист, дар айни замон халқҳои гуногун муаррифӣ мекунанд. Аксариятро ориёҳо (аз ҷумла тоҷикон, қисман лурҳо) намояндагӣ мекунанд, боқимондаи аҳолиро паштунҳо, узбакҳо, туркманҳо, хазараҳо, чараймакҳо, балуҷҳо, курдҳо, арабҳо ва ғайра ташкил медиҳанд.

Эзоҳ
----

1. 1 2 3  "Khurasan", The Encyclopaedia of Islam, page 55. — Brill.. — «*В доисламский период и в начальный период проникновения в регион ислама термин „Хорасан" имел более широкое значение, включая части Советской Средней Азии и Афганистана; в исламской традиции часто обозначает любые территории на востоке от западной Персии, Например, то, что называлось „Ирак", было включено в широко трактуемое понятие региона Хорасан, однако это не так. Кроме того, сам Хорасан разрастался до Индостана и Синда.*».
2. ↑  André Wink, «Al-Hind: The Making of the Indo-Islamic World», Brill 1990, Vol.1, page 109
3. ↑  *Ibn Battuta.* Travels in Asia and Africa, 1325-1354. — reprint, illustrated. — Routledge, 2004. — С. 416. — ISBN 0415344735, 9780415344739.
4. 1 2  .DehKhoda, «Lughat Nameh DehKhoda» Бойгонӣ шудааст 18 июли 2011  сол. Online version
5. ↑  Dabeersiaghi, Commentary on Safarnâma-e Nâsir Khusraw, 6th Ed. Tehran, Zavvâr: 1375 (Solar Hijri Calendar) 235—236
6. ↑  *Расторгуева В. С.* Этимологический словарь иранских языков / В. С. Расторгуева, Д. И. Эдельман. — М.: Вост. лит. 2000—. — ISBN 5-02-018124-2 Т.3: f-h. — 2007. — 493 с. — ISBN 5-02-018550-7 (в пер.) — стр. 442.
7. ↑  Humbach, Helmut, and Djelani Davari, «Nāmé Xorāsān» Бойгонӣ шудааст 2 Январ 2011  сол. Johannes Gutenberg-Universität Mainz; Persian translation by Djelani Davari, published in Iranian Languages Studies Website
8. ↑  Paul Horn. Grundriss der Neupersischen Etymologie. Strassburg, 1893. S.190
9. ↑  The Encyclopedia of Islam, Brill 1979, Vol.5, page 56: "In Sasanid times, Khurasan was one of the four great provincial satrapies, and was governed from Marw by Ispahbadh.
10. ↑  Lazard, G. «Dari», Encyclopaedia Iranica
11. ↑  *"Khorasan i. Ethnic Groups, "' Pierre Oberling, Encyclopaedia Iranica*
12. ↑  «Khurasan», C.E. Bosworth, The Encyclopaedia of Islam