recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
**Space Exploration Technologies Corporation** (**SpaceX**) — як ширкати амрикоии фанновариҳои кайҳонӣ. Идораи марказӣ дар Ҳоторн, Калифорния, ИМА ҷойгир аст. Соли 2002 аз ҷониби саҳоми собиқи PayPal ва директори генералии Tesla Motors Илон Маск бо ҳадафи коҳиш додани хароҷоти сафарҳои кайҳонӣ ва кушодани роҳ ба мустамликакунонии Миррих таъсис дода шудааст.

Ширкат аз аввал ракета-интиқолдиҳанаҳои Falcon 1, Falcon 9 ва Falcon Heavy-ро бо ҳадафи дубора истифода бурдан ва киштии кайҳонии Dragon (аз ҷониби ҳамон Falcon 9 ба мадор бароварда шудааст), ки барои дубора таъмин кардан дар Истгоҳи байналмилалии кайҳонӣ пешбинӣ шудааст, таҳия кардааст. 30 майи соли 2020 нахустин партоби версияи мусофирбарии киштии кайҳонии Dragon V2, ки барои интиқоли кайҳоннавардон ба ИБК пешбинӣ шудааст, сурат гирифт. Аз соли 2015 инҷониб ӯ дар татбиқи лоиҳаи қатораи вакуумии Hyperloop низ ширкат дошт.

Барои назорати сифат ва хароҷоти рушд, аксари ҷузъҳои маҳсулот дар дохили худ истеҳсол ва озмуда мешаванд, аз ҷумла муҳаррикҳои мушакии Merlin, Kestrel, Draco ва SuperDraco, ки дар мошинҳои партоби Falcon ва киштии Dragon истифода мешаванд.

SpaceX моҳи июни соли 2002 аз ҷониби Илон Маск, як саҳҳомии системаи пардохтҳои маъруфи PayPal таъсис дода шудааст.

Эзоҳ
----

1. ↑
2. ↑

Сарчашма
--------

|  |  |
| --- | --- |
| commons: | SpaceX дар Викианбор |

* www.spacex.com (ингл.) — вебгоҳи расмии SpaceX

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️  Гузариш ба унсури Викидода  Дар шабакаҳои иҷтимоъӣ | 
* Твиттер
* Фейсбук
* Инстаграм
* LinkedIn

 |
| Тасвир, видео ва садо | 
* Flickr
* YouTube

 |
| Фарҳангҳо ва донишномаҳо | 
* Большая норвежская
* Britannica (онлайн)

 |
| 

| Дар феҳристҳои китобшинохтӣ |
| --- |
| 
* BIBSYS: 1490965463968
* GND: 1127363964
* ISNI: 0000 0004 4672 1890
* J9U: 987007316668605171
* LCCN: no2014023926
* NKC: hka20211122944
* VIAF: 306391200
* WorldCat VIAF: 306391200

 |

 |

| ⚙️ SpaceX |
| --- |
**Фианна Файл** ( ирл. Fianna Fáil ("Сарбозони тақдир") ; талаффуз кардан [ˌfʲiənə ˈfɔːlʲ] ) як ҳизби либералии сиёсӣ дар Ҷумҳурии Ирландия аст.

Солҳои 1932 - 2011 бузургтарин ҳизб дар Дойл Эрен (Палатаи намояндагони Ирландия). Дар интихоботи соли 2011 вай ҷои сеюмро гирифт. Дар интихоботи соли 2020 вай аз рӯи шумораи ҷойҳои ишғолшуда мақоми аввалро касб кард.

Таърих
------

Ҳизби Фианна Файл 23 марти 1926 аз ҷониби президенти пешини Ирландия Эамон де Валера пас аз тақсимшавӣ дар ҷунбиши миллатгароёни ирландӣ "Шинн Фейн", ки пас аз созишномаи Англия-Ирландия таъсис ёфтааст. Де Валера ва ҷонибдорони ӯ ба шартномае, ки ба давлати озоди Ирландия таҳти назорати подшоҳии Бритониё мақоми ҳукмронӣ додааст, мухолифат карданд ва ҷанги шаҳрвандӣ сар зад, ки дар он ҷангиёни Артиши ҷумҳуриявии Ирландия таҳти фармондеҳии Лиам Линч ба биноҳои маъмурӣ ва нерӯҳои ҳукуматӣ ҳамла мекарданд. Ин муноқиша тақрибан як сол (1922-1923) давом кард ва тибқи арзёбиҳои гуногун дар ин муқовимат аз се то чор ҳазор нафар ҷони худро аз даст дод. Пас аз ба итмом расидани муқовимат, Де Валера дар якҷоягӣ бо Шон Лемасс, Шон О'Келли ва Патрик Раттлиҷ[en] як ҳизби навро таъсис доданд, ки каме дертар (2 апрел) "Фианна Файл" ном гирифт, ки маънояш "Сарбозони тақдир" мебошад. Де Валера аввалин раҳбари он шуд ва танҳо дар соли 1959 ӯро Шон Лемас иваз кард.

Роҳбарон
--------

| Пешво | Давра |
| --- | --- |
| Эамон де Валера | Солҳои 1926-1959 |
| Шон Лемас | Солҳои 1959-1966 |
| Ҷек Линч | Солҳои 1966-1979 |
| Чарлз Хоги | Солҳои 1979-1992 |
| Алберт Рейнолдс | 1992-1994 |
| Берти Ахерн | 1994-2008 |
| Брайан Коуэн | 2008-2011 |
| Майкл Мартин | аз соли 2011 |

Идеология
---------

Фианна Файл як ҳизби марказгаро ва популистӣ ҳисобида мешавад, ки ба принсипҳои ҷумҳуриявӣ, ки падари асосгузори Шинн Фейн Артур Гриффит гузоштааст, риоя мекунад.

Эзоҳ
----

Пайвандҳо
---------

* Сомонаи расмии ҳизб
* Оиннома

1. ↑
2. ↑
**Антите́зис** (юн.-қад. ἀντίθεσις «анти́тесис» — муқобилгузорӣ; лот. antithesis «антите́зис») — ҳукмест, ки муқобил ё зидди тезис гузошта мешавад.

Дар мантиқ антитезис муқаддимаи мабдаи истидлоли мантиқӣ дар исботи хулф аст, антитезис дар ду шакл истифода мешавад:

1. нисбат ба тезис ҳамчун як ҳукми алтернативӣ, масалан, Т барои тезиси Т антитезис мебошад;
2. аъзои боқимондаи дизюнкcия, дар ҳукмҳои мунфасила, масалан, антитезиси ҳукми AVBVC ҳукмҳои В ва С мебошанд.

Вобаста ба сохти антитезис ду навъи исботро фарқ мекунанд: апагогӣ ва мунфасила. Антитезис ҳамчун яке аз марҳалаҳои инкишоф дар системаи диалектикии Гегел мақоми махсус дорад, зеро дар назарияи таслис (триада)-и ӯ пас аз тезис унсури дуюминро ташкил медиҳад. Аз назари Гегел ҳар гуна инкишоф се марҳаларо аз сар мегузаронад: тезис, антитезис ва синтез. Лекин антитезис тезисро пурра инкор накарда, ҷиҳатҳои мусбати онро нигоҳ медорад. Ба тавассути ҷиҳатҳои мусбат имконияти муайян кардани робитаи чизи куҳна ва нав пайдо мешавад, ки ин синтез аст. Аз ин рӯ, синтез шароит ва лаҳзаи инкишоф мебошад. Антитезис лаҳзаи инкорро дар ҷараёни инкишофи диалектикӣ ташкил медиҳад. Вале дар системаи диалектикии Гегел ҷараёни инкори тезис ба тавассути антитезис ва инкори он аз тарафи синтез қонуни олами моддӣ набуда, балки хосияти инкишофи идеяи мутлақ аст. Сарфи назар аз ин, Гегел тавонистааст, ки хислати диалектикии инкишофи воқеиятро дар шакли идеалистӣ собит намояд.

Эзоҳ
----

Адабиёт
-------

* Антитезис / Н. Сайфуллоев // А — Асос. — Д. : СИЭМТ, 2011. — (Энсиклопедияи Миллии Тоҷик : [тахм. 25 ҷ.] /  сармуҳаррир А. Қурбонов ; 2011—2021, ҷ. 1). — ISBN 978-99947-33-45-3.


  

Шаблон:Logic-stub
**Васи́лий Гаври́лович Гра́бин** (28 декабр 1899  [9 январ 1900], Staronizhestebliyevskaya[d], вилояти Кубан[d] — 18 апрел 1980, Королёв[d], Вилояти Маскав) — тарроҳи аслиҳаи артиллерии шӯравӣ, генерал-полковники воҳидҳои техникӣ (1945), доктори илмҳои техникӣ (1941), профессор (1951), Қаҳрамони Меҳнати Сотсиалистӣ (1940).

Зиндагинома
-----------

Аз соли 1920 ба Артиши Сурхи шӯравӣ ворид шуд. Хатмкардаи мактаби фармондеҳии артиллерияи вазнини Петроград (1923) ва Академияи низомию техникии ба номи Дзержинский (1930). Аз соли 1930 ба кори тарроҳии техникӣ пардохт. Солҳои 1942-72 дар мақомҳои баланди таҳқиқию истеҳсолии корхонаву донишгоҳҳои Русия кор кард. Чандин тӯпи дивизиявии 76-мм Ф-22 (1936), Ф-22 УСВ (1939), ЗИС-3 (1942; нахустин тӯп дар ҷаҳон, ки ба таври сайёр васл мешуд), тӯпҳои 76-мм Ф-32 барои танк (1939), Ф-34 (1940), ЗИС-5 (1941), тӯпҳои зиддитанкии 57-мм ЗИС-2 (1941), тӯпҳои танкии 85-мм ва 100-мм (1943-44), тӯпҳои саҳроии 100-мм БС-3 (1944; яке аз беҳтарин тӯпҳои зиддитанкии Ҷанги дуввуми ҷаҳонии 1939-45) -ро сохт. Солҳои 1950 тарҳҳои аҷиб ва намунаҳои озмоишии системаҳои артиллерӣ, минаандозҳову тӯпҳо барои танкҳову дасгоҳҳои худгарди артиллериро омода намуд. Дорандаи Мукофоти давлатии ИҶШС (1941, 1943, 1946, 1950).

Ҷоизаҳо
-------

Бо 4 ордени Ленин, 6 ордени дигар ва медалҳо сарфароз гардидааст.

Эзоҳ
----

Сарчашма
--------

* Грабин Василей Гаврилович // Вичлас — Гӯянда. — Д. : СИЭМТ, 2015. — (Энсиклопедияи Миллии Тоҷик : [тахм. 25 ҷ.] /  сармуҳаррир Н. Амиршоҳӣ ; 2011—2021, ҷ. 4). — ISBN 978-99947-33-77-4.


|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️  Гузариш ба унсури Викидода  Вебгоҳҳои мавзӯъӣ | 
* Герои страны

 |
| Фарҳангҳо ва донишномаҳо | 
* Большая российская (старая версия)

 |
| Дар феҳристҳои китобшинохтӣ | 
* GND: 123503418
* ISNI: 0000 0000 3212 4666
* LCCN: n88195374
* VIAF: 74761760
* WorldCat VIAF: 74761760

 |
**Антисиклон** (аз анти… ва сиклон), туғёни азими атмосферии шаклаш гирдбодӣ, ки дар натиҷаи баланд шудани фишори ягон минтақаи атмосфера ба вуҷуд меояд.

Паҳноии антисиклон то ҳазорҳо км мерасад. Сохт ва хусусиятҳои антисиклон муқобили сохт ва хусусиятҳои сиклон аст. Дар харитаҳои тақсимоти фишор антисиклон бо изобараҳои (хатҳои фишори якхела) ҷамъшудаи сарбасти тақрибан байзашакл ифода мегардад. Фишори ҳаво дар маркази антисиклон аз ҳама бештар шуда, то 1,025 105 — 1,14 105 Па (дар сатҳи баҳр), баъзан (масалан, зимистон дар Осиё) то 1,07 105 Па мерасад (ҳол он ки фишори миёна дар сатҳи баҳр 1,01·105 — 1,015·105 Па аст). Антисиклон дар тропосфера муштарак бо сиклон вусъат меёбад. Антисиклон ва сиклон қисмҳои даврзании умумии атмосфераанд, ки боиси мубодилаи байнимарзии ҳаво мегарданд. Баъзе антисиклонҳо чанд шабонарӯз, ҳатто чанд ҳафта вуҷуд дошта метавонанд. Антисиклонҳо ҳам мисли сиклон ба самти интиқоли умумии ҳаво, яъне аз Ғарб ба Шарқ, лекин бо тамоюле ба тарафи арзҳои поён ҷой иваз мекунанд. Суръати миёнаи интиқоли антисиклон дар Нимкураи Шимолӣ то 30 км/соат, дар Нимкураи Ҷанубӣ то 40 км/соат, дар Осиёи Марказӣ тобистон то 49 км/соат, зимистон то 60 — 65 км/соат мерасад. Дар Нимкураи Шимолӣ бод дар атрофи маркази антисиклон ба самти ақрабаки соат ва дар Нимкураи Ҷанубӣ баръакси он ҳаракат мекунад. Омӯхтани пайдоишу ҳаракати антисиклон барои пешгӯии обу ҳаво ниҳоят муҳим аст.

Нигаред низ
-----------

* Даврзании атмосфера

Эзоҳ
----

Адабиёт
-------

* Антисиклон // А — Асос. — Д. : СИЭМТ, 2011. — (Энсиклопедияи Миллии Тоҷик : [тахм. 25 ҷ.] /  сармуҳаррир А. Қурбонов ; 2011—2021, ҷ. 1). — ISBN 978-99947-33-45-3.
**Бибисешанбе** (форсӣ: بی‌بی سه‌شنبه‎), **Бибимушкиллкушо** — яке маросимҳои куҳани мардумист. 

Гӯё се тан бибиҳо – Бибимушкилкушо, Бибисешанбе, Бибиҳоҷатбарор (Бибизулмурод) ҳастанд, ки мувофиқи номашон ин маросимҳоро анҷом медиҳанд. Дар бибисешанбе занҳо иштирок менамоянд. Касони дуоталаб, фарзандталаб, сарватталаб, охиратталаб ва ҳар ҳоҷатманде, ки ба ҳаққи Бибисешанбе, ки гӯё холаи ҳазрати Баҳоваддини Нақшбанд аст, ба умеди баровардани ҳоҷаташ оши худоӣ медиҳад. Он бояд аз орди 7 хонавода гирифташуда таҳия гадад. Аксаран дар бибисешанбе оши умоч мепухтанд ва онро бо чанд нону кулча ба бевазанҳо ва ятимон мехӯронданд. Барои ширкаткунандагон иҷрогари маросим қиссаи Бибисешанберо нақл карда, дуо мехонад. 

Маросими Бибӣ мушкиллкушо дар рӯзҳои чоршанбе бо иштироки 3-7, баъзан шумораи бештари занҳо гузаронида мешавад. Дар Вилояти Суғд, водии Ҳисор фаъол аст.

Чунин маросим бояд бо назардошти «Санадҳои ҳуқуқӣ оид ба танзими анъана ва ҷашну маросимҳо» гузаронида шавад.

Адабиёт
-------

* Бибӣ Мушкилкушо. Таҳияи А. Зокирӣ. Хуҷанд, 2002;
* Аҳмад Р. Ҷойгоҳи маросим ва аъёди Исломӣ дар фарҳанги мардуми тоҷик. Теҳрон — Душанбе, 2010

Эзоҳ
----

1. ↑  Феҳристи миллии намунаҳои мероси фарҳангии ғайримоддӣ./ Пажӯшиҳгоҳи илмӣ-тадқиқотии фарҳанг ва иттилооти Вазорати фарҳанги ҶТ — Душанбе: «Ирфон», 2014, — С. 58-59
2. ↑  Феҳристи миллии фаҳанги ғайримоддӣ /Natioal list of intangible cultural hertage/ Пажӯшиҳгоҳи илмӣ-тадқиқотии фарҳанг ва иттилооти Вазорати фарҳанги ҶТ — Душанбе: «Аржанг», 2016, — С. 84

Сарчашма
--------

* Бибисешанбе / Р. Раҳмонӣ // Асос — Боз. — Д. : СИЭМТ, 2013. — (Энсиклопедияи Миллии Тоҷик : [тахм. 25 ҷ.] /  сармуҳаррир Н. Амиршоҳӣ ; 2011—2021, ҷ. 2). — ISBN 978-99947-33-52-4.
**Бибираҷабӣ**, **кампирхӯрак** — навъе аз зардолуҳои маҳаллии қадимӣ; селексияи халқист.

Дарахташ садамонанд, сершохубарг, баргаш калони дилшакл, атрофаш дандонаҳои майда дорад. Нимаи март гул карда, охири июн мевааш мепазад. Мевааш майдаи нӯгтез, зарди сафедча, тобиши гулобӣ дорад (андозааш 3,6 х 3 ва 4 х 3,4 см, вазнаш 38–40 г); пӯсташ пашмакдор, гӯшташ хамирак, серобу ширин, хуштаъму хушбӯй, дар даҳон об мешавад, рангаш зардча; 23,4% моддаи хушк, 13,8% қанд ва 0,9 г/л туршӣ дорад. Донакаш майдаи нӯгтез, суфтаи қаҳваранг (вазнаш 1,2–1,4 г), аз гӯшташ ба осонӣ ҷудо мешавад, мағзаш пурраи ширин, пӯсти қаҳваранги сафедтоб дорад. Меваашро бештар барои тархӯрӣ истифода мебаранд. Ҳангоми хушкондан то 24,4% баргак ва 34,8% ғӯлинги хушсифати зардтоб ҳосил мешавад; ғӯлингаш мулоими часпак буда, донакаш зуд ҷудо мешавад (аз ин рӯ онро «кампирхӯрак» меноманд). 

Бибираҷабиро дар саноати консерв низ истифода мебаранд. Дарахтони алоҳидааш дар боғҳои кӯҳнабунёди ноҳияи Конибодом дучор меояд. Дарахти 65–70-солааш 100–120 кг ҳосил медиҳад. Дар заминҳои санглох хуб нашъунамо карда, ҳосилаш сершира мешавад. Бибираҷабӣ ба сармо ва камобӣ тобовар аст. Аз касалии шилмшорӣ ва зараррасонҳо (мас. пармачӣ) каму беш зарар мебинад.

Эзоҳ
----

Адабиёт
-------

* Костина К. Ф. Абрикос. ВАСХНИЛ, 1936;
* Плодоводство Таджикистана. Сталинабад, 1948.

Сарчашма
--------

* Бибираҷабӣ / Ф. Ӯрунов // Асос — Боз. — Д. : СИЭМТ, 2013. — (Энсиклопедияи Миллии Тоҷик : [тахм. 25 ҷ.] /  сармуҳаррир Н. Амиршоҳӣ ; 2011—2021, ҷ. 2). — ISBN 978-99947-33-52-4.
**Беҷода**, **гранат** (аз лот. granatus) — гурӯҳи минерали силикатҳои мураккаби таркибашон тағйирёбанда, формулаи умумиашон R32+ R23+ [SiO4]3; дар ин ҷо R2+ =Mg, Fе, Мn, Са ва R3+ = Al, Fe, Cr аст. 

Дар радикали (SiО4) як қисми Si ба Al3+, оксиген бошад, ба гурӯҳи (OH)–1 (мас. дар гидробеҷодаҳо) иваз шуда метавонанд. Беҷодаҳо дар силсилаи кубӣ булӯр мебандад. Минералҳои гуруҳӣ беҷодаҳо аз ҷиҳати хусусиятҳои булӯрбандию кимиёӣ ба ду гурӯҳ тақсим мешаванд: 

1. беҷодаҳоҳои магний, манган, оҳандор – пироп Mg3Al2[SiO4]3; алмандин Fe3Al2 [SiO4]3, спессартин Mn3Al2[SiO4]3;
2. беҷодаҳоҳои калсийдор – гроссуляр Ca3Al2[SiO4]3; уваровит Ca3Cr2[SiO4]3.

Беҷодаҳо бештар дар ҳолати кристаллӣ ва агрегатҳои донадор вохӯрда, беранг, зардча, сабз, бӯр, сиёҳ, сурх, ҷигарӣ ва гулобиранг мешавад. Сахтиаш 6,5 – 7,7; зичиаш аз 3100 то 4300 кг/м3. 

Беҷодаҳоҳо дар ҷинсҳои метасоматӣ – скарнҳо, рагҳои пегматитӣ (спессартин, алмандин), варақсангҳои метаморфӣ (пироп, демантоид), ҷинсҳои қаърӣ – эклогит ва кимберлитҳо (пироп) ба вуҷуд меоянд. Инчунин дар рагҳои гидротермалӣ ва пошхӯрдаҳо вомехӯранд. Беҷодаҳоҳои шаффофу хушранг (пироп, алмандин, демантоид) ҳамчун санги қиматбаҳо дар заргарӣ ва навъҳои сахти он дар техника ҳамчун масолеҳи суфтагарӣ истифода мешаванд. Конҳои калонтарини беҷодаҳо дар Россия, Ҳиндустон, Чехия, Словакия ёфт шудаанд. Беҷодаҳо дар кӯҳҳои Помир, қаторкӯҳҳои Ҳисор, Зарафшон, Туркистон ва Қаромазор низ вомехӯрад. Беҷодаҳои ҷавоҳирӣ дар таркиби регу шағалҳои мавзеи Помири Ғарбӣ дарёфт шудааст, ки доначаҳои он сурхи гулобӣ (алмандин) буда, то 10–12 мм андоза дорад. Чунин навъи беҷодаҳо дар мавзеи Сӯхтаи назди Искандаркӯл низ ёфт шудааст.

Эзоҳ
----

Сарчашма
--------

* Беҷода // Асос — Боз. — Д. : СИЭМТ, 2013. — (Энсиклопедияи Миллии Тоҷик : [тахм. 25 ҷ.] /  сармуҳаррир Н. Амиршоҳӣ ; 2011—2021, ҷ. 2). — ISBN 978-99947-33-52-4.
Гилфишони Қарнёрқ
**Гилфишон** (форсӣ: گل‌فشان‎), **вулканҳои лойфишон** (англ. Mud volcano), **салзаҳо**, **макалубаҳо** — талҳои лойфишони махрутии нӯгбурида ё қифмонанд. 

Мунтазам ё ҳар сари чанд вақт массаҳои лой ва газро аксаран бо обу нафт ба рӯйи Замин мебароранд. Асосан дар ноҳияҳои нафтдору вулканӣ, дар қуллаҳои кӯҳҳои чиндори ҷавон, дар наздикии вулканҳо, делтаи сернабототи дарёҳо вомехӯранд. Гилфишонҳо дар нимҷазираҳои Таман, Керч ва Апшерон, Озарбойҷони Шарқӣ ва Туркманистон, Итолиё, Исландия, Зеландияи Нав, Амрикои Марказӣ маълуманд. Бузургтарин Гилфишонҳо 10 км қутр ва 700 м баландӣ доранд.

Гилфишонҳо ҳангоми дар ноҳияҳои сернаботот пайдо шудан ба фаъолияти хоҷагии инсон таъсири ҷиддӣ мерасонанд. Дар нимҷазираи Таман гилфишонҳо дар кӯҳҳои Миска ва Глиная (дар Темрюк), инчунин дар деҳа (станитса)-и Голубитская бо лойқаи шифоӣ мавҷуданд. Ба ин вулканҳо аз Анапа ва дигар осоишгоҳҳо ба саёҳат мераванд. Аз ҷиҳати гилфишонҳо Озарбойҷон дар ҷаҳон ҷойи якумро ишғол мекунад. Аз 800 гилфишони маълум тақрибан 350-тоашон дар ин ҷо ҷойгиранд.

Эзоҳ
----

Адабиёт
-------

* Новая российская энциклопедия. Т. IV (1). М. 2007.

Сарчашма
--------

* Вулканҳои лойфишон / Б. Шарифов // Вичлас — Гӯянда. — Д. : СИЭМТ, 2015. — (Энсиклопедияи Миллии Тоҷик : [тахм. 25 ҷ.] /  сармуҳаррир Н. Амиршоҳӣ ; 2011—2021, ҷ. 4). — ISBN 978-99947-33-77-4.
**Фозил Абдураҳмонов** (05.12.1930, шаҳри Конибодом)— доктори илмҳои тиб (1968), профессор (1969), Ходими шоистаи илм ва техникаи Тоҷикистон (1994).

Зиндагинома
-----------

Фозил Абдураҳмонов хатмкардаи факултаи муолиҷавии Донишгоҳи давлатии тиббии Тоҷикистон ба номи Абӯалӣ Ибни Сино (1952). Аспиранти кафедраи анатомияи эътидолии одами Донишкадаи тиббии 2-юми Москва ба номи И.В. Сталин (ҳоло Донишгоҳи тиббии Москва ба номи Н.И. Пирогов; 1952-1955), ассистент (1955-1961), дотсенти кафедраи анатомияи эътидолии одами ИДТТ (1961-1967) ва ҳамзамон муаллими калони факултаи тарбияи ҷисмонии ИДПД (1955-1957), директори Омӯзишгоҳи тиббии Душанбе (ҳоло коллеҷ; 1957-1962), декани факултаҳои педиатрӣ ва стоматологӣ (1963-1967, 1968-1969), мудири кафедраи анатомияи эътидолии одами факултаҳои педиатрӣ ва фармакологӣ (1968-1994), мудир (1994-2006) ва профессори (аз 2006) кафедраи муттаҳидаи анатомияи одами Донишгоҳи давлатии тиббии Тоҷикистон ба номи Абӯалӣ Ибни Сино кор кардааст.
Профессор Фозил Абдураҳмонов, яке аз донишмандони тоҷик дар арсаи таҳқиқи анатомияи инсон ва доктори илмҳои тиб, субҳи 22 сентябри соли 2022 дар Душанбе аз олам даргузашт. Марҳум 92 сол дошт ва даргузашти ӯро аҳли илм ва шогирдонаш талафоти бузург унвон карданд.

Фаолияти илмӣ
-------------

Доир ба масоили таъмини хуни бахшҳои ҷудогонаи мағзи сар, ғадудҳои тарашшуҳи дохилӣ ва морфологияи рагҳои хурди хуну лимфагарди узву бофтаҳои одам дар ҳолати муътадил ва беморӣ (перитонит, илтиҳоби гурда, сиррози ҷигар, ғалаёни хун ва ғайра), ҳамчунин дар шароити таҷриба дар водиҳо ва баландкӯҳҳо (ағбаҳои Анзоб ва Мурғоб), сохтори макро ва микроскопии рагҳои хунгарди узвҳои ҷавфи шикам дар ҳолати муътадил, ноқисӣ ва таҷриба дар шароити водӣ ва баландкӯҳ ковиши илмӣ анҷом додааст. Муаллифи зиёда аз 170 асару мақолаҳои илмӣ ва таълимию методӣ мебошад.

Осор
----

* Артериальное кровоснабжение красного ядра мозга человека. – М. 1955;
* Микромикроскопическое строение внутриорганного русла брюшины в норме и эксперименты: Дисс…доктора мед.наук. – Д. 1968;
* Кровеносные сосуды брюшины. – Д. 1973;
* Анатомияи одам, ҷ. 1. – Д. 1995, ҷ. 2, 1998;
* Краткий атлас анатомии человека (соавтор). – Д. 2000;
* Атлас – учебник по функциональной анатомии человека. Часть 1 – 2. – Д. 2006, 2008.

Ҷоизаҳо
-------

Бо ордени Байрақи Сурхи Меҳнат, 7 медал ва ифтихорномаҳо мукофотонида шудааст. Ходими шоистаи илм ва техникаи Тоҷикистон. Аълочии соҳаи тандурустӣ.

Эзоҳ
----

1. ↑  Даргузашти донишманди тоҷик Фозил Абдураҳмонов(тоҷ.). *www.asiaplustj.info* (2022). 26 апрели 2022 санҷида шуд.
2. 1 2  Фозил Абдураҳмонов
Гилйотинаи шакли олмонӣ, Баден.
**Гилйоти́на** (фр. guillotine) — дастгоҳе, ки бо он сари маҳкумшудагон ба ҷазои қатлро мебуриданд.

Номи гилйотина аз насаби пизишки фаронсавӣ Ж. И. Гилйотен (1738—1814) гирифта шудааст. Ӯ баъди интихоб шуданаш ба Ассамблеяи Миллӣ (соли 1789) пешниҳод кард, ки барои дар муддати кӯтоҳтарин ва бо роҳи осонтар анҷом додани ҷазои қатл танҳо як усул — буридани сари маҳкумшудагон тавассути дастгоҳи махсус истифода шавад. Ин пешниҳоди Гилйотен ба Кодекси ҷиноятии Фаронса ворид карда шуд ва он соли 1791 ба ҳукми қонун даромад. Қисми асосии гилйотина теғи тези паҳну вазнини мутаҳаррики овезон буд. Ҳангоми раҳо кардани теғ он босуръат ба поён фуруд омада, сари маҳкумшударо, ки дар пойгоҳи дастгоҳ мехобид, аз тан ҷудо мекард. Нахустин бор ҷазои қатл тавассути гилйотина дар назари оммаи мардум 25.4.1792 дар майдони Греви Порис анҷом дода шуд. Минбаъд гилйотина хусусан дар давраи Инқилоби бузурги Фаронса барои ба қатл расонидани мухолифони инқилоб дар майдону хиёбонҳо васеъ истифода мешуд. Соли 1939 истифодаи гилйотина барои адои ҷазои қатл дар маҳбасҳо ҷорӣ гардид. Охирин ҷазои қатл дар Аврупои Ғарбӣ тавассути Г. 10 сентябри 1977 дар Марсел, дар замони ҳукмронии Президенти Фаронса Жискар д´Эстен анҷом дода шуд (мақтул — араб Ҳомид Ҷандубӣ) ва баъд аз ин ҷойгоҳи гилйотина осорхона гардид. Гилйотина ҳамчунин дар баъзе кишварҳои дигар бо номҳои гуногун истифода мешуд; аз ҷумла, дар Итолиё (то соли 1870), Олмон (то соли 1949). Аз ҷумлаи шахсиятҳои маъруфе, ки тавассути гилйотина ба қатл расонида шуданд, Людовики XVI, А. Лавуазйе, М. Робеспйер (дар Фаронса), Ю. Фучик, Мусо Ҷалил (дар Олмон) мебошанд.

Эзоҳ
----

Адабиёт
-------

* Гилйотина // Вичлас — Гӯянда. — Д. : СИЭМТ, 2015. — (Энсиклопедияи Миллии Тоҷик : [тахм. 25 ҷ.] /  сармуҳаррир Н. Амиршоҳӣ ; 2011—2021, ҷ. 4). — ISBN 978-99947-33-77-4.

* Кёстлер А. Камю А. Размышления о смертной казни. М. 2003.

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️  Гузариш ба унсури Викидода  Фарҳангҳо ва донишномаҳо | 
* Большая датская
* Большая российская (старая версия)
* Брокгауза и Ефрона
* Кругосвет
* Малый Брокгауза и Ефрона
* В. Даля
* Britannica (онлайн)

 |
| Дар феҳристҳои китобшинохтӣ | 
* BNE: XX531657
* GND: 4158535-5
* NKC: ph270779

 |
**Гилкишт** (лот. Terra eretria), **гили замини кишт** — маҷмӯъи чанд навъи гил, ки дар киштзор дучор меоянд.

Дар бораи гилкишт ва хосиятҳои давоии он дар китобҳои тиббии қадим маълумоти ҷолиб дода шудааст. Мас. Ибни Сино аз забони Дисқуридус (Диоскорид) оварда, ки «…гили замини кишт бархе бисёр сафед буда, бархе хокистарист ва ин беҳтар аз гили сафед ва нармтар аз он бувад. Агар онро бар порае аз мис бисованд, аз совидани он ранги зангор ҳосил шавад. Онро гоҳе чун шустани сафеда (Plumbum aceticum) баъд аз якчанд бор бар он об рехтан бигузоранд, то оби он равшан шавад. Ин гилро андар офтоб гарм карда, даҳ рӯзи дигар дубора чунин такрор кунанд. Сипас онро андар офтоб бисованд ва аз он ба таври дилхоҳ қурсҳо бисозанд». Ба гуфтаи Ибни Сино гилкишт нерӯи қабзӣ, сардӣ ва нармӣ дорад, решҳоро гӯшт мерӯёнаду ҷароҳатро ба ҳам меоварад. Баъзеҳо бар он ақидаанд, ки гилкишт навъи махсуси каолин аст.

Эзоҳ
----

Адабиёт
-------

* Гилкишт / Д. Халифаев // Вичлас — Гӯянда. — Д. : СИЭМТ, 2015. — (Энсиклопедияи Миллии Тоҷик : [тахм. 25 ҷ.] /  сармуҳаррир Н. Амиршоҳӣ ; 2011—2021, ҷ. 4). — ISBN 978-99947-33-77-4.

* Халифаев Д. Ҳоҷиматов М. Гил ва гилдавоӣ. Д. 2002.
ЗАРАФШОН
--------

Ман умри азизу самари ишқу умедам  

Бе обу насими ту тасаввур нанамоям.  

Саҳмест зи оби ту ба таркиби вуҷудам  

Кайфест аҷаб атри насими ту бароям.  

  

Чун сабзаи ду соҳили ту ман, ки зи хурдӣ  

Сабзида, муҳаббат ба Ватан сахт бибастам,  

Дар ҳар қадами умр чу оби ту давидам,  

Аммо чу зи ту суде наяфзуда зи дастам.  

  

Имрӯз зи ту хонаи ҳар деҳа мунаввар,  

Шодобу зарафшон шуда ҳар дашту биёбон.  

Аз ту дамани ташна шуд ободу ҷавонбахт  

Монандаи дилдодаи маҳҷур зи ҷонон...  

  

Бо оби ту андар дили дашту даману кӯҳ  

Рӯида ниҳолу гулу гулзор ба авҷанд.  

Алвонҷ зада майсаи навхези зироат,  

Сарсабз шуда, ҳушу хаёлам бирабуданд.  

  

Одам наям, эй рӯди Зарафшони зарафшон,  

Гар аз ту ба ҳар нийятам ибрат напазирам.  

Хоҳам, ки ба мислат ба раҳи умр давида,  

Ибрат зи накӯкорию эҳсони ту гирам.  

  

Хоҳам, ки ба дарёи ҳаёт аз назари мавҷ  

Чун реги ту такшин нашуда, чун ту занам ҷӯш.  

Чун қатраи обат, ки муҷассамшуда бар туст,  

Ҳамдаст ба мардум шаваму кишвари гулпӯш.  

  

Хоҳам, ки ба ҳар ташналаби сулҳу амонӣ,  

Чун оби ту соф оби амонӣ бирасонам.  

Аз наҳри сухан, ишқи Ватан, ишқи ҳабибон  

Бо хомаи худ чун ту басо зар бифишонам!  

  

*1960*

  

Лоиқ Шералӣ | 
Смсҳои Ошиқона
**Ҳиндустониҳо** (ҳиндавӣ) — мардуми ҳинду ориёии Ҳиндустон  буда, бо лаҳҷаҳои забони ҳиндӣ (ҳарӣ-болӣ, ҳаронӣ, броҷӣ, каначҷӣ, бунделӣ, авадҳӣ, багҳелӣ, чҳаттисгарҳӣ) ҳарф мезананд, ки шумораи умумии онҳо тақрибан 500 миллион нафар (2016, тахмин) аст. Мансубиятҳои динии имондорон: ҳиндуия. Ин шумораи зиёди одамон дар Ҳиндустон зиндагӣ мекунанд. Вилоятҳои Уттар Прадеш, Мадҳа Прадеш, шимоли Роҷистон, Биҳар, қаламрави Деҳлӣ, ки аз марказ ва як қисми иёлати Панҷоб идора мешаванд, минтақаҳои асосии аҳолинишини он мебошанд. Шуғли асосии ҳиндустониҳо кишоварзӣ (гандум, шолӣ, пахта, найшакар) мебошад. Дар солхои охир саноат бо суръати тез таоаққӣ кард, синфи коргар меафзояд (иёлати Биҳар, Мадҳа-Прадеш).

Забони ҳиндустонӣ ба таври ҷиддӣ ба лаҳҷаҳо тақсим шуда, ду шакли адабӣ — ҳиндӣ ва урду дорад. Грамматика ва луғати асосӣ як аст, аммо ҳиндӣ хатти деванагарӣ ва урду хати арабиро истифода мебаранд. Дар ин забон адабиёти бой вуҷуд дорад. Марказҳои кадимтарини маданияти онхо шаҳрҳои Деҳлӣ, Лакҳнау, Агра, Аллоҳобод, Варанаси мебошанд. Ҳиндустониҳо дар ҳаракати миллии озодихоҳии Хиндустон фаъолона иштирок карда, аз байни онҳо як қатор ходимони намоёни Ҳиндустон баромаданд.

Кишварҳои асосии сукунат
------------------------

* Ҳиндустон
* Непал
* Покистон

Халқҳои алоқаманд
-----------------

* Дравидиҳо .
* Лӯлиҳо – маъмулан эътироф шудааст, ки лӯлтҳо дорои миллати омехта мебошанд, аммо баъзе аз олимон ба далели хешутаборӣ, шабоҳати берунӣ ва забонии онҳо бо ҳиндустониён аҳамият медиҳанд  .

Аскетҳои Ҳиндустон
------------------

Амалҳои аскетикӣ дар байни брахминҳо ва буддистҳо дар Ҳиндустон маъмуланд. Бо вуҷуди ин, ба даст овардани чунин маърифат ва рушди рӯҳонӣ на танҳо ба шарофати тарзи ҳаёти аскетӣ, балки ба туфайли як қатор расму оинҳо, инчунин шаш мактаби фалсафаи аз ҷониби ҳиндуҳо эътирофшуда (мимамса, веданта, йога, санкҳя, няя, вайшешика) имконпазир аст  .

Эзоҳ
----

1. ↑  ХИНДУСТАНЦЫ • Большая российская энциклопедия - электронная версия. *bigenc.ru*. 3 Декабри 2020 санҷида шуд. Баргирифта аз сарчашмаи аввал 26 январи 2021.
2. ↑  *John Crawfurd* On the Origin of the Gypsies//Transactions of the Ethnological Society of London, Vol. 3 (1865), p. 27.
3. ↑  *John Crawfurd* On the Origin of the Gypsies//Transactions of the Ethnological Society of London, Vol. 3 (1865), pp. 25-36.
4. ↑   *Charles Rockwell Lanman* Hindu Ascetics and Their Powers//Transactions and Proceedings of the American Philological Association, Vol. 48(1917), pp. 133—134.

Адабиёт
-------

* Хиндустанцы // Большая российская энциклопедия. Том 34. — М. 2017. — С. 81.
* *Crawfurd Jh.* On the Origin of the Gypsies//Transactions of the Ethnological Society of London, Vol. 3 (1865), pp. 25-36.(англ.)
* *Rockwell Lanman C.* Hindu Ascetics and Their Powers//Transactions and Proceedings of the American Philological Association, Vol. 48(1917), pp. 133—151.(англ.)

Пайвандҳо
---------

* Хиндустониҳо
**Ҳинобандон** — яке аз расмҳои занонаи тоҷикон, ки дар рӯзҳои идҳо ва ҷашни арӯсӣ дар мавриди ба дасту пои худ бастани ҳино иҷро мешавад. Ҳинобандон дар шаҳрҳои Бухорову Самарқанд, Насафу Шаҳрисабз Панҷакент, Шаҳринаву Ҳисор ва инчунин дар шаҳру рустоҳои Хуросони Эрон маъмул буд. Дар байни сокинони водии Рашт ва Кӯлоб ин маросимро "саршӯѐн" меномиданд. Дар водии Зарафшон, водии Ҳисор дар ҳоли фаромӯшӣ қарор дорад

Адабиёт
-------

1. Зеҳниева Ф. Сурудҳои маросим тўйи тоҷикон. Д. -Дониш,1978.
2. Ҷумъаев Р. Ҷашни арўсии тоҷикон Д. 2014.

Нигаред низ
-----------

* Чодарбарон

Эзоҳ
----

1. ↑  Феҳристи миллии намунаҳои мероси фарҳангии ғайримоддӣ./ Пажӯшиҳгоҳи илмӣ-тадқиқотии фарҳанг ва иттилооти Вазорати фарҳанги ҶТ - Душанбе: "Ирфон", 2014, - С. 59
2. ↑  Феҳристи миллии фаҳанги ғайримоддӣ /Natioal list of intangible cultural hertage/ Пажӯшиҳгоҳи илмӣ-тадқиқотии фарҳанг ва иттилооти Вазорати фарҳанги ҶТ – Душанбе: «Аржанг» 2016, – С. 81

|  |  |
| --- | --- |
|  | *Ин мақолаи нопурра аз таърих мебошад.Шумо метавонед бо пурра кардани ин ба Википедия кумак кунед.* |
**Ҳимояи Ватан** - тибқи **моддаи 43 Конститутсияи ҶТ** ҳифзи Ватан, ҳимояи манфиати давлат, таҳкими истиқлол, амният ва иқтидори мудофиавии он вазифаи муқаддаси шаҳрванд аст. Ҳолати конститутсионии ҳимояи Ватан гуногун буда, вай ба тамоми шаҳрвандони ҶТ новобаста аз вазъи саломатӣ ва муносиб будан ба хидмати ҳарбӣ паҳн мегардад. Шакли асосии ҳимояи Ватан иҷрои хидмати ҳарбӣ мебошад. Шаҳрвандони ҶТ адои хидмати ҳарбиро мувофиқи қонун амалӣ месозанд.

Нигаред низ
-----------

* Ҳуқуқ ба ҳимояи Ватан

Эзоҳ
----

1. ↑  Фарҳанги истилоҳоти ҳуқуқ / Зери таҳрири Маҳмудов М.А. - Душанбе: ЭР-граф, 2009. - с.508
**Ҳусниҷаҳонхонум Волия** (форсӣ: والییه‎) — шоираи эронӣ (асри 19).

Зиндагинома
-----------

Духтари шоҳи Эрон Фатҳалишоҳи Қоҷор (ҳукмронӣ 1797—1834). Дар манобеи адабӣ ва таърихӣ чун зани фасеҳбаён ёд шудааст. Писари ҳокими Курдистон ӯро ба занӣ гирифт, вале пас аз муддате бо зани дигаре хонадор шуд. Волия ба ҷойи валиаҳд — фарзанди ноболиғаш иҷрокунандаи умури ҳукумати Курдистон буд. Соҳибдевон аст. Беш аз 700 ғазал иншо кардааст. Рубоиҳо ва китобе бо номи «Бисоту нишот» низ дорад. Забони ашъораш содаву равон аст.
Намунае аз шеъри Волия:

> Ай табиби дили бемор, ба кошонаи дил   
> 
> Ҷилва кун, навбати ҷон додани беморон аст.   
> 
> Бода деҳ, бода, ки ашки ману акси рухи ёр   
> 
> Тобиши муҳраи рахшону нами борон аст.   
> 
> Гар чу Юсуф ту ба бозор равӣ, Волияат   
> 
> Риштаи ҷон ба каф аз хайли харидорон аст. 
> 
> 

Рубоие аз Волия:

> Ба кӯи дилбар осоиш нахоҳад мардуми оқил,   
> 
> Хатарнок аст ин водӣ, балохез аст ин манзил.   
> 
> Ҳавои васлу савдои ду зулфат бар сари ҷонам,   
> 
> Зиҳӣ, андешаи ботил, зиҳӣ, савдои беҳосил! 
> 
>

Эзоҳ
----

Адабиёт
-------

* .کشاورز صدر. از رابعه تا پروین. تهران، 1333 هـ. ش

Сарчашма
--------

* Волия / У. Назиров // Вичлас — Гӯянда. — Д. : СИЭМТ, 2015. — (Энсиклопедияи Миллии Тоҷик : [тахм. 25 ҷ.] /  сармуҳаррир Н. Амиршоҳӣ ; 2011—2021, ҷ. 4). — ISBN 978-99947-33-77-4.
**Ҳимоячии ҷамъиятӣ** — субъекти мурофиаи ҷиноятист. Ҳимоячии ҷамъиятӣ намояндаи ташкилоти ҷамъиятӣ ва ё коллективи меҳнатиесг, ки дар ҷаласаи судии муҳокимаи парвандаи ҷиноятӣ барои ба амал баровардани 
функсияи мурофиавии ҳимоя бо таъйиноти суд иҷозат дода шудаасг. Ҳимоятгари ҷамъиятӣ ҳуқуқ дорад далел пешниҳод кунад, дар тадқиқи далелҳо
иштирок намояд, аз суд дарҳост кунад, дар музокироти судӣ иштирок
намояд, ба суд оид ба ҳолатҳои сабуккунандаи ҷавобгарӣ ва ё сафедкунандаи судшаванда ақида пешниҳод намояд.
Судшаванда ҳуқуқи даст кашидан аз ҳимоячии ҷамъиятиро надорад, зеро
вай ҳимоячии ҷамъиятиро таклиф накардааст. Ҳимоячии ҷамъиятӣ
иродаи коллективро ифода намуда, мавқеи онҳоро баён менамояд.

Нигаред низ
-----------

* Ҳуқуқ

Эзоҳ
----

1. ↑  Фарҳанги истилоҳоти ҳуқуқ / Зери таҳрири Маҳмудов М.А. - Душанбе: ЭР-граф, 2009. - с. 509
**Ҳиндустони Бритониё**, маъруф боз ба **Роҷи Британиё**, **Ҳукумати тоҷӣ дар Ҳиндустон** ё **Империяи Ҳиндустон** (англ. British Raj, Crown rule in India, Indian Empire) — мустамликаҳо ва қаламравҳои вобастаи Британиёи Кабир мулки мустамликавии бритониёӣ дар Осиёи Ҷанубӣ аз соли 1858 то 1947. Қаламрави тадриҷан васеъшавандаи мустамлика бо мурури замон қаламравҳои Ҳиндустони муосир, Покистон дарбар мегирифт. Истилоҳи *Ҳиндустони Бритониё* одатан ба тамоми қаламрави мулки мустамлика ишора мекунад, гарчанде ки ба таври қатъӣ гӯем, он фақат он қисматҳои нимҷазираи Ҳиндустонро, ки таҳти назорати мустақими Бритониё буданд, дар назар дошт; ба ғайр аз ин қаламравҳо, ба истилоҳ "роҷистонҳои маҳаллӣ" низ мавҷуд буданд, ки расман дар тобеияти вобаста ба империяи Бритониёӣ буданд.

Дар соли 1937 Бирма аз Ҳиндустони Бритониё ба мустамликаи алоҳида ҷудо карда шуд. Дар соли 15 августи соли 1947 Ҳиндустони Бритониё соҳиби мустақилият шуд, ки он ба ду доминион — Иттифоқи Ҳиндустон ва Покистон тақсим шуд. Аз Покистон дар навбати худ дар соли 1971 Покистони Ғарбӣ дар натиҷаи Ҷанг барои соҳибистиқлолии Банглодеш ҷудо шуд.

Эзоҳ
----



|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️  Гузариш ба унсури Викидода  Фарҳангҳо ва донишномаҳо | 
* Большая российская (старая версия)
* Большая советская (1 изд.)
* Брокгауза и Ефрона
* Брокгауза и Ефрона
* Военная Сытина
* Малый Брокгауза и Ефрона
* Малый Брокгауза и Ефрона

 |
| Дар феҳристҳои китобшинохтӣ | 
* LIBRIS: 75kmm3qr05rn8nq

 |
**Ҳимояи Конститутсионии ҳуқуқ** — дар қисми 2 моддаи 5 Конститутсияи Ҷумҳурии Тоҷикистон гуфта шудааст, ки ҳуқуқу озодиҳои инсон ва шаҳрвандро давлат эътироф, риоя ва ҳифз менамояд. Дар моддаи 14 Конститутсияи Ҷумҳурии Тоҷикистон зикр шудааст, ки ҳуқуқ ва озодиҳои инсон ва шаҳрванд ба воситаи Конститутсияи Ҷумҳурии Тоҷикистон, қонунҳои ҷумҳурӣ ва санадҳои ҳуқуқии байналмилалие, ки аз тарафи Тоҷикистон пазируфта шудаанд, ҳифз карда мешаванд. Дар таъмини ҳимояи конститутсионии ҳуқуқ мавқеи мақомоти ҳифзи ҳуқуқ - суд, прокуратура, мақомоти корҳои дохилӣ калон аст. Хусусан вазифаи асосии суд дар татбиқи адолати судӣ, ҳифзи ҳуқуқу манфиатҳои қонунии шаҳрванд зоҳир мешавад.

Нигаред низ
-----------

* Ҳуқуқ

Эзоҳ
----

1. ↑  Фарҳанги истилоҳоти ҳуқуқ / Зери таҳрири Маҳмудов М.А. - Душанбе: ЭР-граф, 2009. - с. 508
**Гилмоя** — навъи гил, ки дар кошикорӣ истифода шавад.

Беҳтарин навъи гилмоя аз оташфишониҳои зери баҳру уқёнус ба вуҷуд меояд, ки зоҳиран ба собун шабоҳат дошта, дар гармӣ зуд шах мешаваду ба санг табдил меёбад. гилмояе, ки дар ҳудуди Осиёи Марказӣ аз он истифода мешуд, бо тамоми хусусиятҳояш аз гилмояи зериобӣ камӣ надорад. Кошикорони мамлакатҳои Шарқ аз қадим ин масолеҳро аз ноҳияҳои Самарқанд (Чӯпонота), Панҷакент (деҳаҳои Амондара ва Ёрӣ), Исфара, Бадахшон (деҳаҳои Шохдара ва Пиш), Кӯлоб (Даштиҷум) ва дигар минтақаҳо ба даст меоварданд. Устоҳо ҳини коркарди гилмоя, барои боз ҳам сахттару маҳкамтар шудан ба он мӯи ҳайвон (маъмулан мӯи буз) ва намакхок (маводди минералӣ, оксидҳо ва ғ.) ҳамроҳ мекарданд. Сипас гилмояҳои тайёршударо дар қолибҳо рехта, ба хумдонҳои яктарафаву дутарафа мегузоранд ва дар ҳарорати ниҳоят баланд мепазанд; баъд ба рӯи ҳар пораи сафоли ҳосилшуда сир медавонанд.

Эзоҳ
----

Адабиёт
-------

* Рӯзиев М. Декоративно-прикладное искусство таджиков. Д. 2003

Сарчашма
--------

* Гилмоя / Х. Умаров // Вичлас — Гӯянда. — Д. : СИЭМТ, 2015. — (Энсиклопедияи Миллии Тоҷик : [тахм. 25 ҷ.] /  сармуҳаррир Н. Амиршоҳӣ ; 2011—2021, ҷ. 4). — ISBN 978-99947-33-77-4.
**Гили арманӣ** (англ. bolus armenus, bole armoniac), **кили арманӣ** — як навъ гили сурхи тирагун. Таркибаш аз Fe2O3 ва силикату алюмосиликатҳо (шпат, абрақ, гилҳои маъданӣ ва ғ.) иборат аст.

Таърих
------

Дар гузашта гили арманӣ дар тибби мардуми Мовароуннаҳру Хуросон фаровон истифода мешуд. Онро аз Ҳиндустону Арманистон меоварданд. Кони гили арманӣ дар водии Фарғона низ мавҷуд буд. Гили арманӣ нисбатан сероҳан аст (FeO, Fe2O3). Абумансури Муваффақ ва Ибни Сино табъи гили арманиро дар дараҷаи якум сард ва дар дуввум хушк муқаррар кардаанд. Шайхурраис дар «Урҷуза фӣ-т-тиб» оварда, ки «...гили арманӣ ба қатори доруҳоест, ки... хунуковаранда ва хосияти қобизагӣ доранд... дар соф кардани пешоб давои хуб ба шумор меравад... бо роҳи молидан ба он (саратон) нафъ дорад». Табибони пешин, гили арманиро бо дигар маводди давоии наботӣ, маъданӣ, ҳайвонӣ ва кимиёӣ махлут сохта, бемориҳои гуногунро муолиҷа мекарданд. Абумансури Муваффақ фармудааст, ки «...гили арманӣ реши рӯдагонро нек бувад ва шикам бибандад... хуни ҳайз бозгирад ва решҳои афинро андар даҳон суд дорад, чун ба сирка (Acetum) бикунанд ва андар даҳон гиранд». Ҳамчунин «...силро нек бошад... Омосҳои гармро суд дорад... реши оташсӯзро нек бувад ва саҳҷи рӯдагонро манфаат кунад, чун андар оби лисонулҳамал (Plantago major) ба кор барӣ». Аз нигоҳи Ибни Сино бо адвияи дигар истеъмол кардани гили арманӣ хосияти шифобахшии онро қавитар мегардонад. «Барои зуд бартараф намудани истифроғ – фармудааст Шайхурраис, – мариз бояд 1 дирам (3,186 г) кашниз ва тара ва 2 дирам (6,372 г) гили арманиро биомехта, бо оби шибит (Anethum graveolens) бихӯрад». Ё худ «...касеро, ки доруи қай ба ифрот расида, қай оварда бошад, гоҳе ошомидани фишурдаи хурфа бо гили арманӣ суд дорад... ва агар касе, ки бими пӯстрав шудани рӯдаҳоро дорад, бо оби анор бихӯрад... агар гили арманиро бо сирка ба истисқо моланд, нафъ дорад ва ба дарди саъфа низ нофеъ аст». Ҳакими арманӣ Амирдавлат Амасиасӣ Гили арманиро омехта ба заъфарону кофур барои табобати ҷароҳати гарм, варами ғадуди шир ва шамолхӯрӣ кор мефармуд. Олимони рус Монтеверде Н. А. Гаммерман А. Ф. ва дигарон то соли 1927 тақр. 800 навъи маводди давоии мардуми Осиёи Марказиро ҷамъ оварданд, ки гили арманӣ аз ҷумлаи онҳост. Ба гуфтаи онҳо мардуми бумӣ аз гили арманӣ марҳам сохта, ба реш ва омос мебастанд; онро бо сирка сиришта, ба ҷойҳои иллатноки пӯст мемолиданд; ҳангоми гирифтории газаки ҳалқум ва хурӯсак ба гулӯ мебастанд.

Эзоҳ
----

* Халифаев Д. Р. (ва дигарон). Очистка бентонитовых глин// Падидаҳои санъати дорусозӣ ва тибби мардумӣ. Д. 2001
* Халифаев Д. Р. Ҳоҷиматов М. Масоили гил ва имконоти истифодаи он дар амалияи тиб. Д. 2001;
* Халифаев Д. Р. Ҳоҷиматов М. Гил ва гилдавоӣ. Д. 2002.

Сарчашма
--------

* Гили арманӣ / М. Ҳоҷиматов, Д. Халифаев // Вичлас — Гӯянда. — Д. : СИЭМТ, 2015. — (Энсиклопедияи Миллии Тоҷик : [тахм. 25 ҷ.] /  сармуҳаррир Н. Амиршоҳӣ ; 2011—2021, ҷ. 4). — ISBN 978-99947-33-77-4.
Ин вожа дигар маъноҳо низ дорад, Ҳимоя (мазмунҳо)-ро бубинед.
**Ҳимоя** - 1) Кафолати бехатарӣ аз чизе ба касе ё як қатор амалҳо ва чораҳо оид ба татбиқи ин кафолат. 

2) фаъолияти мурофиавии гумонбаршаванда, айбдоршаванда, ҳимоячиён ва намояндагони қонунии онҳо, инчунин ҳимоячии ҷамъиятист, ки баҳри рад кардани айбдорӣ (гумонбарӣ), дар ёфтани ҳолатҳое, ки айбдоршаванда ва гумонбаршавандаро сафед, ҷавобгарии ҷиноятии онҳоро истисно ва ё сабук мекунанд, инчунин барои ҳимояи ҳуқуқҳои шахсӣ ва молумулкии онҳо равона карда шудаанд.

Нигаред низ
-----------

* Ҳуқуқ

Эзоҳ
----

1. ↑  Фарҳанги истилоҳоти ҳуқуқ / Зери таҳрири Маҳмудов М.А. - Душанбе: ЭР-граф, 2009. - С. 508
**Ҳимояи дипломатии шаҳрвандон** — ҳифзи ҳуқуқ ва озодиҳои конвенсионӣ, ки дар созишномаҳои байналмилалӣ мустаҳкам гардидааст ва давлат онҳоро ба воситаи намояндагии дипломатӣ ва консулӣ ба шаҳрвандони дар хориҷа мавқеъ гирифта, дар ҳолати вайрон кардан ё ин ки кӯшиши вайрон кардани онҳо мерасонад. Дар ҳолатҳои алоҳида чунин муҳофизат мувофиқи шартномаи байнидавлатӣ инчунин ба шахсони воқеӣ ва ҳуқуқии давлатҳои сеюм расонида мешавад (муҳофизати вакилона).

Нигаред низ
-----------

* Ҳимояи дипломатӣ

Эзоҳ
----

1. ↑  Фарҳанги истилоҳоти ҳуқуқ / Зери таҳрири Маҳмудов М.А. - Душанбе: ЭР-граф, 2009. - с. 508
**Fizzer** — як кирми бисёрвектории компютер аст, ки барои дуздидани маълумот ва пайваст кардани дастрасии дурдаст ба компютери ҷабрдида пешбинӣ шудааст. Он 8 майи соли 2003 кашф шуда, 7 августи ҳамон сол навсозӣ шудааст. Ин аввалин кирми ҷаҳон аст, ки барои фоида офарида шудааст.

Паҳншавии кирм
--------------

Кирм метавонад тавассути почтаи электронӣ паҳн шавад ва паёмҳои электрониро бо замимаҳои дорои вирус фиристад. Ҳарфҳо метавонанд сатрҳои мавзӯъ ва номҳои замимаҳои гуногун дошта бошанд. Гирандагони почтаи электронӣ ба таври тасодуфӣ тавассути Outlook ва Windows Address Books тавлид мешаванд. Вирус инчунин метавонад тавассути хидмати мубодилаи файлҳои KaZaA паҳн шуда, дар феҳристи файлҳои зеркашида нусхаҳои худро эҷод кунад .

Схемаи кор
----------

Кирм рӯйхати каналҳои IRC -ро барои пайваст шудан ба дастгоҳи дурдаст истифода мебарад. Он инчунин HTTP, Telnet ва серверҳои шабеҳро бо ҳамон мақсадҳо иҷро мекунад. Илова бар ин, он ҳама равандҳоеро, ки маҷмӯи муайяни аломатҳои ном доранд, мепӯшонад ва ба ин васила мудири вазифаҳо, антивирусҳо ва баъзе равандҳои дигарро қатъ мекунад. Вирус ҳамаи зарбаҳои клавиатураро ба файли iservc.klg сабт мекунад, ки ҳамчун клавиатура амал мекунад. Якчанд файлҳои дигар сохта мешаванд ва якчанд скриптҳо иҷро мешаванд, ки дорои танзимоти кирм мебошанд.

Нигаред низ
-----------

* SpyEye
* Калъа

Эзоҳ
----

1. 1 2 3  Kaspersky Threats — Fizzer(пайванди дастнорас — *таърих*).  Kaspersky. 24 май 2021 санҷида шуд. Баргирифта аз сарчашмаи аввал 24 май 2021.
**Ҳимояи Конститутсия** — яке аз шаклҳои зоҳирии конститутсияро тартиби ҳимояи он ташкил менамояд. Барои иҷрои вазифаи ҳимояи Конститутсия дар як қатор давлатҳо мақоми махсуси додгоҳӣ ташкил карда шудаанд. Дар Конститутсияи Ҷумҳурии Тоҷикистон ташкили Суди конститутсионӣ пешбинӣ шудааст. Басалоҳияти он муайян намудани масъалаҳои ба Конститутсия мувофиқат кардани қонунҳо, санадҳои ҳуқуқии Маҷлиси Олӣ, Президент, Ҳукумат, Суди Олии иқтисодӣ ва дигар мақомоти давлатию ҷамъиятӣ, шартномаҳои ба қувваи конун надаромадаи Тоҷикистон дахл доранд.

Нигаред низ
-----------

* Ҳимояи Конститутсионии ҳуқуқ

Эзоҳ
----

1. ↑  Фарҳанги истилоҳоти ҳуқуқ / Зери таҳрири Маҳмудов М.А. - Душанбе: ЭР-граф, 2009. - с. 508
**Ҳиндустон Ғарбӣ** (англ. West India) — яке аз минтақаҳои Ҳиндустон аст.

Бахшбандии минтақавӣ
--------------------

Ба минтақаи Ҳиндустони Ғарбӣ иёлатҳои Гоа, Гуҷарот, Маҳараштра ва қаламравҳои иттифоқии Ҳиндустон Домон ва Диу ва Додро ва Ногор Ҳовели дохил мешаванд. Инҳо иёлатҳое мебошанд, ки аз ҷиҳати саноатӣ нисбатан рушдкарда буда, бо ҳиссаи зиёди шумораи аҳолии шаҳрӣ мебошанд. 

Ҳудуди он бо биёбони Тар, дар шимолу ғарб, кӯҳҳои Виндхия дар шимол ва дар ғарб бо баҳри Араб ҳамсарҳад аст. Аксари қисми Ҳиндустон Ғарбӣ, дар якҷоягӣ бо Ҳиндустони Ҷанубӣ, дар қаторкӯҳи паҳноирӯи Декан ҷойгир шудааст. 

Минтақаи Ҳиндустони Ғарбӣ (Ҳиндустон), аз Ҳиндустони Ғарбие, ки дар Амрико ҷойгир аст - (русӣ: Вест-Индия) (англ. West India) (тарҷумашуда - Ҳиндустон Ғарбӣ) фарқ намудан роиҷ аст.

Таърих
------

Қисми иёлати Гуҷарот қаламрави тамаддуни водии Ҳинд (русӣ: Инд) буд. 

Номи Гоа ба забонҳои аврупоӣ аз Португалия омадааст, аммо пайдоиши дақиқи он ҳанӯз номаълум аст. Тибқи гузоришҳо, ин ном аз калимаи «Goy» аз забони Конкани, ки маънои *порчаи алафи баланд*ро дорад, гирифта шудааст.

Нигаред
-------

* Ҳиндустонӣ Шарқӣ
* Ҳиндустонӣ Шимолӣ
* Ҳиндустони Ҷанубӣ
* Ҳиндустони Шимолу Шарқӣ

Эзоҳ
----



|  |  |
| --- | --- |
| Минтақаҳои Ҳиндустон |  |
| Ҳиндустони Шимолӣ · Ҳиндустони Шимолу Шарқӣ · Ҳиндустони Шарқӣ · Ҳиндустони Ғарбӣ · Ҳиндустони Ҷанубӣ |

| ⚙️ Иёлатҳо ва қаламравҳои иттифоқии Ҳиндустон |
| --- |
| Иёлатҳои Ҳиндустон | Андра Прадеш · Аруначал Прадеш · Ассам · Биҳар · Гоа · Гуҷарот · Ҷамму ва Кашмир · Ҷарханд · Бенгалистони Ғарбӣ · Карнатака · Керала · Мадҳя Прадеш · Манипур · Маҳараштра · Меғалая · Мизорам · Нагаланд · Орисса · Панҷоб · Роҷистон · Сикким · Тамилноду · Трипура · Уттаранчал · Уттар Прадеш · Ҳарияна · Ҳимочал Прадеш · Чҳаттисгар · Телингоно |  |
| Қаламравҳои Ҳиндустон | Ҷазираҳои Ондомон ва Некӯбор · Додро ва Ногор Ҳовели · Домон ва Диу · Ноҳияи миллии пойтахт Деҳлӣ · Локшодвип · Пудучерӣ · Чандигар |
**Каримҷон Қодиров, Мирзо Муллоаҳмад. Шеъри ирфонии Мир Сайид Алии Ҳамадонӣ.** - Дущанбе:Ирфон,2015

Бахшида ба 700-солагии, алломаи Машриқзамин Мир Сайид Алии Ҳамадонӣ Муассисаи нашриявии «Ирфон» ва матбааи ҶДММ «Нашри мубориз» китоби «Шеъри ирфонии Мир Сайид Алии Ҳамадонӣ»-ро, ки муаллифонашон Каримҷон Қодиров ва Мирзо Муллоаҳмадов мебошанд, аз чоп баровард. Дар китоб паҳлӯҳои гуногуни андешаҳои ирфонии Мир Сайид Алии Ҳамадонӣ мавриди таҳқиқ қарор гирифтааст. Мир Сайид Алии Ҳамадонӣ аз орифони машҳурест, ки ба тарвиҷи шеъри ирфонӣ дар марзи паҳновари ориёӣ мавқеи бузург дорад. Китоб барои мутахассисони соҳаи таърихи адабиёт, омӯзгорон ва донишҷӯёни ихтисоси забону адабиёти тоҷик, унвонҷӯён, магистрҳо ва кормандони илмӣ ҳамчун адабиёти таълимӣ тавсия мешавад.

Эзоҳ
----

1. ↑  Китобҳои нав бахшида ба 700-солагии Мир Сайид Алии Ҳамадонӣ(пайванди дастнорас)
**Фил** (лотинӣ: Elephantidae) оилаи пӯстғафсҳо (ба таври илмӣ --*pachyderm*) мебошанд, ягона оилаи аз гурӯҳи ҳайвоноти хартумдор дар синфи ширхӯроҳо мебошад. Се намудҳои филҳо мавҷудананд: the African Bush Elephant and the African Forest Elephant (кадоме ки якҷоя ҳамчун Филҳои Африқоӣ ном доранд) ва Филҳои Осиёӣ (боз Филҳои Хиндӣ ном доранд). Дигар намудҳои ин гурӯҳ аз асри Яхин нобуд шудаанд, асре ки 10,000 сол пеш ба охир расидааст. Филҳо ширхӯр буда, аз ҳама калонтарин дар байни ҳайвонот дар ин замон мебошанд.


|  |  |
| --- | --- |
|  | *Ин мақолаи нопурра аз фанни ҷонваршиносӣ мебошад.Шумо метавонед бо пурра кардани ин ба Википедия кумак кунед.* |
**Гилтокӣ** (англ. Ampelitis), **гили ток**, **гилдору**, **тинулкарм**, **тини кирмӣ**, **хоктокӣ**, **асолитус** — навъи гил.

Рангаш ангиштмонанди сиёҳтоб. Таркибаш аз қир (битум) иборат аст. Аз давраҳои хеле қадим маълум буда, ҳанӯз дар замони Дисқуридус (Диоскорид) онро бар зидди зараррасонҳои боғу токзор истифода мебурданд. гилтокӣ-ро Дисқуридус «фармоқитус», яъне, гили доруӣ номидааст; ба навдаи ток молидани он кирми токро, ки «чашм», яъне, муғҷаи гулро мехӯрад, нобуд месозад. Ба қавли Абурайҳони Берунӣ, «тинулкарм» ҳамон гилест, ки онро ба навдаи ток бимоланд, то кирми онро бикушад. Берунӣ аз қавли Ҷолинус оварда, ки «баъзеҳо гили токро гили доруӣ ё давоӣ, ё гилдору гӯянд аз он боист, ки шояд хосияти шифоии он бештар аст». Мувофиқи маълумоти «Бурҳони қотеъ»-и Муҳаммад Бурҳон, «Асолитус… ба юнонӣ гилест, ки онро ба арабӣ тини кирмӣ хонанд ва он гиле бошад сиёҳранг ва онро тини кирмӣ аз он ҷиҳат гӯянд, ки дар аввали барг баровардани дарахти ангур аз он гил ба дарахт моланд, то кирме, ки барги онро мехӯрад, барги онро нахӯрад ва чашмҳои токро табоҳ накунад». Ба қавли Ибни Сино, гилтокӣ «хушкиовари безарар ва андаке сардиовар мебошад. Ҳамчун ҷузъи сурмаи мижгон ва хизоби мӯю абру кор ояд. Агар аз ин гил биошоманд, кирмҳоро ва морҳои андар рӯдагон бударо бикушад». Дар гузашта гилтокӣ барои муолиҷаи ҷароҳати шутурҳо низ кор фармуда мешудааст.

Эзоҳ
----

Адабиёт
-------

* Халифаев Д. Ҳоҷиматов М. Гил ва гилдавоӣ. Д. 2002.

Сарчашма
--------

* Гилтокӣ / Д. Халифаев // Вичлас — Гӯянда. — Д. : СИЭМТ, 2015. — (Энсиклопедияи Миллии Тоҷик : [тахм. 25 ҷ.] /  сармуҳаррир Н. Амиршоҳӣ ; 2011—2021, ҷ. 4). — ISBN 978-99947-33-77-4.
**Волии Бадахшӣ** (форсӣ: والئ بدخشى‎), **Мир Султоншоҳ ибни Мир Юсуфалихон** (? — 1882) — шоири тоҷик.

Зиндагинома
-----------

Ҷузъиёти тарҷумаи ҳолаш дар манбаъҳои адабӣ наомадааст. Бо тахаллуси «Волӣ» шеър мегуфтааст. Аз девон доштанаш иттилое дар даст нест. Намунаҳои осораш дар тазкираҳо ва баёзҳо сабт гардидаанд. Ҳунари хаттотӣ низ доштааст. Абёти зерин аз як марсияи Волии Бадахшӣ дар сӯги Мир Маҳмудшоҳи Оҷиз ном шахс аст:

> Фиғон, фалак, ки ба бемеҳрӣ сахт машҳурӣ,   
> 
> Агар вафое туро нест, рав, ки маъзурӣ.   
> 
> На бевафоият имрӯз баҳри мо танҳост,   
> 
> Ки кардаӣ ту фаровон чунону мағрурӣ.   
> 
> Касе надиду набинад ба аввалу охир   
> 
> Зи дасти ҷаври ту, ай чархи сифла, масрурӣ.   
> 
> Ғараз зи шиква ҳамон аст, к-он наводири даҳр   
> 
> Хаёли тахти адам карду ёфт дастурӣ.   
> 
> Намуда Волии бедил суроғи таърихаш   
> 
> Зи пири ақл ба сад оҳу аҷзу маҳзурӣ.   
> 
> Гузошт пойи ҷафо, сар зи рӯйи меҳр кашид,   
> 
> Ҷавоб дод: «Зи ман ҷӯ савоби мағфурӣ». 
> 
>

Эзоҳ
----

Адабиёт
-------

* افغانستان آریانا. دائرةالمعارف. کابل، 1955

Сарчашма
--------

* Волии Бадахшӣ / С. Ализода // Вичлас — Гӯянда. — Д. : СИЭМТ, 2015. — (Энсиклопедияи Миллии Тоҷик : [тахм. 25 ҷ.] /  сармуҳаррир Н. Амиршоҳӣ ; 2011—2021, ҷ. 4). — ISBN 978-99947-33-77-4.
**Гили махтум** (лот.  terra sigillata), **гили набишта** — яке аз қадимтарин навъҳои гили давоӣ.

Корбурд
-------

Дар тибби қадими мардумони эронӣ фаровон истифода мешуд. Таркибаш асосан аз Fe(OH)3, силикату алюмосиликатҳо, пайвастҳои намакмонанди Al ва Si иборат аст. Дар бораи гили махтум қиссаву ривоятҳои гуногун вуҷуд доранд. Муаллифи китоби «Бурҳони қотеъ» гуфта, ки «…Армотус номи яке аз подшоҳони Юнон аст, гӯянд гили махтум дар замони ӯ ба ҳам расид ва сурати ӯро бар он нақш мекардаанд». Ҳакими бузург Ҷолинус (Гален) гили махтумро «гили лемносӣ» номидааст. Лемнос (Ламнийа) ҷазираест дар қисми шимоли баҳри Эгей. Зане (соҳиби ҳамин гил) онро аз ҷазира ба шаҳр оварда бо об месиришт. Сипас гилобаро чанд гоҳ мегузошт, то ки таҳшин бишавад. Он гил баъди хушкидан шабеҳи мум нарм мегашт. Зан гилро порча-порча бурида, дар ҳамин ҳолат ба он муҳреро, ки акси Армотусро дошт, пахш мекард. Ҷолинус дар китоби Дисқуридус (Диоскорид) хондааст, ки гили махтумро бо хуни буз сиришта ба кор мебаранд. Ба гуфтаи Ҷолинус ва Абуалии Сино, навъи беҳтарини гили махтум онест, ки бӯи шибит кунад, хуни аз даҳон шорандаро боздорад ва ба забон бичаспад. Мосирҷувайҳи Яҳудӣ, ки муосири халифаи умавӣ Марвон ибни Ҳакам буд, мегӯяд, ки агар гили махтумро бо сирка, равғани гул ва оби сард сиришта ба омоси гарм бимоланд, давобахш аст, хуншории узвҳоро низ қатъ мегардонад. Абуалии Сино мизоҷи гили махтумро дар сардию гармӣ муътадил гуфтааст. Ба гуфтаи Шайхурраис, гили махтум ба решҳо, хусусан ба реши оташсӯхта суд дорад. Омосҳои гармро дар оғоз нофеъ аст, ба ҷароҳати тоза ва решҳо давост. Ба шикастурехт нафъ мебахшад, назла ва обравии даҳонро қатъ мегардонад. Ба сил давост ва аз сабаби реши шушро хушк кардан ҳини муолиҷаи хунпартоӣ судбахш аст. Ҳуқна кардану ошомидани он ба омоси палиди рӯда нафъ дорад. Гили холисро биошоманд, заҳрро тавассути қай дафъ мекунад. Гили махтум аз зумраи адвияи дил, мизоҷи он шабеҳи мизоҷи инсон муътадил аст. Ба қавли Амасиасӣ агар гили махтумро ба шиками бемори ниқрис бимоланд, нафъ дорад, сипурзи калоншударо ба ҳоли муътадил меоварад, омоси нармро мехушконад, агар ба ҷои газидаи саг гилро бо сирка бимоланд, нофеъ аст. Гили махтум бӯи бади ҳама гуна решу ҷароҳати куҳна, римнок ва мағорзадаро рафъ месозад. Гили махтумро гоҳе бо шароб, май, сирка, сикангубин ва ғ. сиришта, вобаста ба табиати беморӣ истифода мебаранд.
Дар ноҳияи Исфараи Тоҷикистон кони гили гулобие мавҷуд аст, ки ба гили махтум шабоҳат дорад.

Эзоҳ
----

Адабиёт
-------

* Халифаев Д. Р. Использование бентонитов Таджикистана в фармации//Актуальные вопросы диагностики, лечения, реабилитации. Ч. II. Д. 1995;
* Халифаев Д. Ҳоҷиматов М. Гил ва гилдавоӣ. Д. 2002.

Сарчашма
--------

* Гили махтум / М. Ҳоҷиматов, Д. Халифаев // Вичлас — Гӯянда. — Д. : СИЭМТ, 2015. — (Энсиклопедияи Миллии Тоҷик : [тахм. 25 ҷ.] /  сармуҳаррир Н. Амиршоҳӣ ; 2011—2021, ҷ. 4). — ISBN 978-99947-33-77-4.