**Аяс** ( Ayas, арманӣ. *Այաս*, фр. Layas Лайас, ital итол. *La Giazza, Laiazzo* Ла Гиазза, Лаяззо ) - шаҳри бандарӣ дар соҳили баҳри Миёназамин дар Киликия, дар минтақаи муосири Юмурталик, ки дар Туркия, вилояти Одоно ҷойгир аст. Дар асрҳои миёна - калонтарин бандари салтанати Арманистони Киликия ва яке аз марказҳои тиҷорати байналмилалӣ; бо номи *"Бандари тилоии Арманистон"* ё *"Бандари тилоии киштиҳои бисёр" маъруф буд*.

Замони қадим
------------

Дар замонҳои қадим, он номи **Эгеияро** ( юн.-қад. Αιγαί ή Αιγαιαί ) дошт. Бо назардошти аҳамияти иқтисодӣ ва стратегии шаҳр Византия, Рим, Порт, Арманистон барои он мубориза мебурданд. Он барои Юлий Сезар, ин макони барои нуфузи Сурия ва инчунин барои империяи охири Рум бар зидди Парфиён аҳамияти стратегӣ дошт. Дар давраи ҳукмронии Император Нумериан ( 283 - 284 ) шахси муқаддаси калисои православӣ Фалалей дар ин ҷо ба шаҳодат дучор гашт. Он шояд инчунин зодгоҳи шахсиятҳои муқаддас Космас ва Дамиан буд ( Садаи IV ).

Асрҳои миёна
------------

 Салтанати Арманистони Киликӣ дар асри XIII
Аяс барои рушд ва тавсеаи салтанати Киликия муҳим буд. Қариб тамоми даромади буҷаи Киликия аз даромади Аяс иборат буд. Чунин молҳо, аз қабили маҳсулоти заргарӣ, пашм, чарм, металҳои гуногун, силоҳ, ҳанутҳои экзотикӣ ва бисёр чизҳо аз бандар мегузаштанд. Аяс ҳунармандони бомаҳорате дошт, ки ҷавоҳироти боҳашамат эҷод мекарданд. Дар ин ҷо тоҷирон аз Испания, Фаронса, Англия, Форс, Ҳиндустон, Чин, Арабистон тиҷорат мекарданд. Итолиёвиҳо нақши махсус доштанд - намояндагони Генуя, Венетсия, Пиза ; дар асрҳои миёна ин шаҳр бо номи итолиёвии Лаяззо ( итол. *Lajazzo* ) машҳур буд. Бисёре аз тоҷирони Генуя ва Венетсия худро дар минтақаҳои тиҷоратии Аяс муқарар шуда буданд. Таҳти шоҳ Левони II Муқаддас ( 1198 - 1219 ) қонуне қабул карда шуд, ки тибқи он италиягиҳо метавонистанд бозори худро дошта бошанд, дини худро пазироӣ кунанд ва ба судҳои худ итоат карда бошанд.

Ҳифз ва муҳофизат кардани бандари Аяс, ҳадафи асосии подшоҳони Қилиқия аз сулолаҳои Рубенидҳо (Rubenids), Хетумидҳо (Hetumids) ва Лузинянҳо (Lusignans) буд. Суқути Антиохия ( 1268 ) ва Акра ( 1291 ) аҳамияти Аясро ҳамчун маркази тиҷорати байналмилалӣ зиёд кард.

 Ба Аяс омадани оилаи Поло, нигора аз китоби *Le Livre des Merveille* (асри 15). )
Соли 1271 венетсиягиҳо Николо, Маффео ва Марко Поло аз Аяс тавассути Сивас ба Мосул ва сипас тавассути Форс ва Осиёи Марказӣ ба Чин рафтанд. Тибқи гуфтаи Марко Поло, дар Аяс метавон ҳар гуна ҳанут, матоъҳои абрешимӣ ва дигар молҳоро аз Осиёи Миёна ва Шарқи Дур харид. Мӯйинаҳои русӣ, ки он замон дар Аврупо талаботи зиёд доштанд, аз роҳи хушкигарди Судак - Синоп - Кайсерӣ то бандари Аяс ва аз он ҷо ба Аврупо ворид карда мешуданд. Боз як роҳи хеле муҳими тиҷоратӣ дар роҳи машҳури Абрешим шаҳри Аясро бо Табриз мепайваст. Аз Табриз ҳанут ( дона, nutmeg, чомағзи мускатӣ, занҷабил ва дорчин ), сангҳои қиматбаҳо (асосан фирӯза ва ёқут ), марворид, лоҷувард , пиллаи Каспий, щаҳрабо, матоъҳои гаронбаҳо ва дигарон ворид мешуд.

Марко Поло гузориш медиҳад, ки Аяс "шаҳри тиҷорати хуб ва олӣ" аст. Дар "Китоб" -и худ мегӯяд:

> «Арманиҳо дар баҳр шаҳре доранд бо номи Аяс, ки дар он ҷо тиҷорати зиёд ба амал меояд, аз ин рӯ, шумо бояд ҳама намуди ҳанут, ашёи абрешимӣ ва бофташуда аз тило ва дигар ашёи гаронбаҳоро, ки аз ҳама ҷо ба ин шаҳр оварда шудаанд, донед. Тоҷирон аз Венетсия ва Генуя ва дигар кишварҳо барои фурӯш ва хариди мол ба ин ҷо меоянд. Ва касе, ки намехоҳад ба Шарқ сафар кунад, бе гуфтугу тоҷири ин шаҳр хоҳад шуд. "
> 
> 

Соли 1275 Аяс ҳамлаи мамлюкҳои мисриро дафъ кард. Соли 1289, дар натиҷи мувофиқа бо шоҳ Гетуми II, адмирали Генуя Бенедетто Заккария дар бандари Аяс қитъаи замин гирифт. Пас аз чанд муддат, дар наздикии Аяс пойгоҳи дуввуми баҳрии Генуя, Портус-Палорум ба вуҷуд омад. Соли 1294 дар назди бандар байни Генуя ва Венетсия ҷанги баҳрӣ ба амал омад, ки дар он Генуя ғолиб омад. Баъзе олимон бовар доранд, ки Марко Поло дар ин ҷанг дастгир шудааст.

### Фурӯпошии шаҳр

Дар тӯли асрҳои XIII ва XIV Аяс ба тобеъияти арманиҳо ба мусулмонон якчанд маротиба гузашт. Азбаски Аяс бо бандари Искандария рақобат мекард, мамлюкҳо ба шаҳр якчанд маротиба ҳамла карданд. Дар 1337, Султон ал-Носир Муҳаммад шаҳрро забт кард, аммо баъд бо созишномаи сулҳ онро баргардонд. Дар ниҳоят, 25 майи 1347, мамлюкҳо ниҳоят шаҳрро забт карданд ва хароб карданд.

Эзоҳ
----

1. ↑  После Марко Поло, 1968.
2. ↑  После Марко Поло, 1968.

Адабиёт
-------

* Айяс // Энциклопедический словарь Брокгауза и Ефрона : в 86 т. (82 т. и 4 доп.). — СПб. 1890—1907.
* Аясс // Энциклопедический словарь Брокгауза и Ефрона : в 86 т. (82 т. и 4 доп.). — СПб. 1890—1907.
* После Марко Поло : путешествия западных чужеземцев в страны Трех Индий / пер. с латин. и староитал. яз. введ. и примеч. Я. М. Света ; АН СССР. — М.: Наука, 1968. — 237 с. — (Путешествия по странам Востока).

Пайвандҳо
---------

* Таърихи визуалии ҷаҳон, Марка Поло
* Марк Поло - Китоб дар бораи гуногунии ҷаҳон

Эзоҳ
----



|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️  Гузариш ба унсури Викидода  Фарҳангҳо ва донишномаҳо | 
* Брокгауза и Ефрона
* Брокгауза и Ефрона
* Реальный словарь классических древностей
* Pauly-Wissowa

 |
| Дар феҳристҳои китобшинохтӣ | 
* GND: 4580819-3
* VIAF: 63144814367158527298
* WorldCat VIAF: 63144814367158527298

 |

| ⚙️ Шаҳрҳои Туркия |
| --- |
| Пойтахт | Анкара |  |
| Шаҳрҳо | Ағри  • Адана  • Адапазари  • Алошаҳр  • Амосия  • Анкара  • Антакия  • Анталиё  • Ардаҳон  • Афюнқараҳисор  • Байбурт  • Боликесир  • Бартин  • Ботмон  • Бергама  • Билеҷик  • Бингёл   • Битлис  • Бодрум  • Болу  • Бурдур  • Бурса  • Ван  • Гелиболу  • Гиресун  • Гумушхона  • Ғазиантеп  • Денизли  • Диёрбакр  • Дузҷе  • Ерзинҷан  • Ерзурум  • Елазиғ  • Ёлуво  • Зонгулдак  • Измир  • Измит  • Изник  • Иғдир  • Искандарун  • Истанбул  • Йозгат  • Кайсари  • Қарабуйук  • Қаромон  • Қарс  • Кастамону  • Қаҳрамонмаръаш  • Кемар  • Килис  • Қуния  • Кушодосӣ  • Қирқларэлӣ  • Қиршаҳр  • Қириққалъа  • Кутоҳиё  • Испарта  • Истанбул  • Малатиё  • Манавгат  • Манисо  • Мардин  • Мармарис  • Махмутлар  • Мерсин  • Мугла  • Муш (шаҳр)  • Навшаҳр  • Ниғде  • Одиёмон  • Ойдин  • Оқсарой  • Олониё  • Ортвин  • Орду  • Риза  • Самсун  • Сивас  • Сиде  • Сиирт  • Синоп  • Тарсус  • Текирдоғ  • Тукот  • Трабзон  • Тунҷели  • Усмония  • Ушок  • Фатҳия  • Ҳаккори  • Чаноққалъа  • Чонқири  • Чорум  • Ҷайҳон  • Шанлиурфа  • Ширнак  • Эдирна  • Эскишаҳр |