**Ҷиззах** (ӯзбекӣ: *Jizzax/Жиззах* аз суғ. **Dizak** — «қалъаи хурд») — шаҳри тобеи минтақавӣ дар вилояти Ҷиззахи Ҷумҳурии Ӯзбекистон. Маркази маъмурию иқтисодӣ, фарҳангӣ ва илмии вилояти Ҷиззах, як нуқтаи васеи нақлиётӣ, ки марказ ва ғарби Ӯзбекистонро бо минтақаҳои шарқӣ мепайвандад. Шаҳр дар байни ду пойтахти Ӯзбекистон — пойтахти муосир — Тошканд ва қадимӣ — Самарқанд ҷойгир аст. Аҳолии шаҳр 165,0 ҳазор нафарро ташкил медиҳад (январи 2015). Масоҳат тақрибан 100 км² (9640 га).

Этимология
----------

Тибқи як нусха, номи шаҳр аз калимаи суғдиии «дизак» омадааст, ки маънояш «қалъаи хурд» аст.

Кварталҳои Ҷиззах
-----------------

Номҳои ноҳияҳои шаҳри Ҷиззах, аз қабили Қипчак, Қангли, Сарай, Раваллик ёдовар мешаванд, ки дар замонҳои қадим дар ин қаламрав гурӯҳҳои қабилаҳо зиндагӣ мекарданд, ки баъдан ба гурӯҳи этникии ӯзбек замина гузоштанд.

Ҷуғрофия
--------

Ҷиззах, дар водии дарёи Санзар, дар шимолии кӯҳҳои Нуратау ҷанубтар аз дашти Мирзочул, 180 км ҷанубу-ғарби шаҳри Тошканд, 90 км шимолу-шарқи шаҳри Самарқанд ҷойгир аст. Шаҳр бо ноҳияҳои Ҷиззах ва Ғалла-Арали вилояти Ҷиззах ҳамсарҳад аст.

Иқлим
-----

Дар Ҷиззах ҳаво гарм васт. Тибқи системаи Кеппен-Гейгер, иқлим дар Ҷиззах метавонад ба баҳри Миёназаминӣ (Csa) тақсим карда шавад. Ҳарорати миёнаи солона дар Ҷиззах аз 15-16 °C аст. Дар тобистон, назар ба зимистон, бориш камтар аст. Дар зимистон, бориш дар шакли барф ба амал меоянд. Дар маҷмӯъ, дар тӯли сол миқдори ками бориш ба назар мерасад. Бориши миёнаи солона 370 мм.

Таърих
------

Ҷиззах дар водие дар чорроҳаи роҳҳои мошингарди қадимаи Шоҳроҳи Абрешим, дар роҳи водии Фарғона ва Тошканд ба Самарқанд воқеъ аст.

Дар соли 893 Истрашан ҳамчун амволи алоҳида аз ҷониби Сомониён барҳам дода шуд ва ба қудраташон ворид карда шуд.

Дар асри X он як шаҳри тобеи давлати Сомониён буд, дар асрҳои XI—XII дар давлати — Қарохониён Қарахониҳо ва қудрати  Хоразмшоҳиён буд. Дар соли 1220, ба шаҳр лашкари Чингизхон ҳамла кард, ки ин боиси куштори аҳолӣ ва пурра хароб гаштани шаҳр гардид, ки дар натиҷа Ҷиззах барҳам омад. Дар асрҳои XIV—XV он ҳамчун як ҷузъи давлати Темур эҳё гардид.

Аз соли 1500 то 1599, Ҷиззах бахше аз хонадони Бухоро буд, ки сарварии сулолаи Ӯзбекистон ва сипас Аштархонҳо буд. Шаҳрҳои Ҷиззах ва Ӯротеппа аксар вақт аз даст ба дасти мегузаштанд, дар асл, мустақил буданд. Дар ин ҷойҳо нақши пешбарро пешвоҳои қабилаҳои ӯзбекҳои Қирқ ва Юз нақш мебозиданд.

Аз соли 1756 то 1866, Ҷиззах бахше аз аморати Бухоро буд, ки сарвариаш аз сулолаи Мангити Ӯзбекистон буд.

Дар аввали солҳои 1860-ум, Ҷиззах маркази маъмурии Бекигарии Ҷиззах буд, ки як қисми аморати Бухоро буда, дар атрофи девори дукарата ва каронаи амиқ ҷойгир буд. Аҳолии шаҳр 20 ҳазор нафарро ташкил дод.

11 октябри соли 1866, Ҷиззах як отряди русро таҳти сарварии генерал Д. И. Романовский, ки бо шумораи иборат аз ду ҳазор нафарро дошт, муҳосира кард. Пас аз 7 рӯз, шаҳрро русҳо шаҳрро забт карданд.

Аз соли 1887 Ҷиззах ба як шаҳристони вилояти Самарқанд табдил ёфт.

Дар соли 1916 Ҷиззах яке аз марказҳои шӯриши Туркистон буд.

Соли 1917 Шароф Рашидов дар вилояти Ҷиззах ба дунё омада, пас аз 24 сол ҶШС Ӯзбекистонро сарварӣ мекунад.

Дар давраи Шӯравӣ шаҳр аз нав сохта шуд, корхонаҳои саноатӣ сохта шуданд, аҳолӣ зиёд шуд. 29 декабри соли 1973, Ҷиззах маркази маъмурии вилояти таҳсилкардаи Ҷиззах шуд. Пас аз барҳам додани вилояти Ҷиззах 6 сентябри соли 1988, он маркази вилояти Сирдарё то 16 феврали соли 1990 буд, вақте ки вилояти Ҷиззах барқарор карда шуд.

 Яке аз фаввораҳо дар шаҳри Ҷиззах

Аҳолӣ
-----

Аҳолиаш ба ҳолати 1 январи соли 2014, 163,2 ҳазор нафар. Аксарияти кулли аҳолӣ ӯзбек мебошанд. Аз сабаби афзоиши умумии аҳолии кишвар шумораи сокинони шаҳр мунтазам меафзояд, инчунин шаҳр маркази маъмурии вилоят ба шумор меравад, ки он ҳам аҳолии минтақа ва ҳам меҳмонон аз минтақаҳои дигар мебошанд.

|  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- |
| **Соли** | 1970 | 1991 | 2004 | 2011с |
| **Аҳолӣ,** ҳазор сокинон | 37,800 | 54,700 | 138,400 | 160 300 |

Таркиби миллӣ (2011): ӯзбекҳо — 140,7 ҳазор нафар (87,8 %), русҳо 6,3 ҳазор нафар (3,9 %), тоҷикҳо — 2,72 ҳазор нафар (1,7 %), боқимонда (аз ҷумла: қазоқҳо, тоторҳо, украинҳо, қирғизҳо ва дигарон) — 10,6 ҳазор нафар (6,6 %).

Фарҳанг
-------

* Осорхонаи ёдбуди Шароф Рашидов
* Театри драмавии ба номи Юнус Раҷабӣ

Дар Ҷиззах роҳи оҳани кӯдакон вуҷуд дорад — яке аз се иншоотҳои дар Ӯзбекистон мавҷуд буда мебошад. Ин як иншооти хеле ками нақлиёт ва манзараи шаҳре, ки дар боғи Истиқлол воқеъ аст.

Муассисаҳои таълимӣ
-------------------

* Мактаби олии авиатсияи ҳарбии Ҷиззах (DVVAU) — омодагии афсарон барои Қувваҳои Мусаллаҳи Ҷумҳурияти Ӯзбекистон.

Тарбияи ҷисмонӣ ва варзиш
-------------------------

Ҷиззах як шаҳрест, ки анъанаи деринаи варзиш дорад ва варзиши касбии фаъолона рушд мекунад. Рушди варзиш дар шаҳри Ҷиззахро Раёсати фарҳанг ва варзиши вилояти Ҷиззах назорат мекунад.

Футбол
* Суғдиёна (бошгоҳи футбол) як клуби футболи Ӯзбекистон аз шаҳри Ҷиззах мебошад.

### Иншоотҳои варзишӣ

* Варзишгоҳи Суғдиана як варзишгоҳи бисёрҳадафа дар шаҳри Ҷиззах мебошад. Ин майдони хонагии клуби маҳаллии футболи «Суғдиана» мебошад. Варзишгоҳ соли 2015 барқарор карда шуд, шумораи ҷойҳоро зиёд шудаанд. Айни замон варзишгоҳи Суғдиана барои 11 650 тамошобин пешбинӣ шудааст.

Нақлиёт
-------

То соли 2010, дар шаҳр шабакаи нақлиётии троллейбус мавҷуд буд. Дар айни замон, троллейбусҳо бо нақлиёти ҷамъиятии бештар муосир ва замонавӣ иваз карда шуданд ва онҳоро автобусҳои заводи худравсозии САЗ Самарқанд ба шасси Isuzu ва микроавтобусҳо дар асоси микроавтобусҳои Daewoo Damas пешниҳод мекунанд.

Ҳокимон (роҳбарони ҳукумати маҳаллӣ)
------------------------------------

1. Қобилов, Асрор Аскарович (аз моҳи марти соли 2009 то 16 сентябри соли 2016)
2. Тухтаев, Абдуқаҳҳор Ҳасанович (16 сентябри 2016 — 27 апрели 2017)
3. Раҳмонқулов, Акрам Баритдинович 27 апрели соли 2017 — апрели соли 2018
4. Шукуров, Акбар Сафарович аз 5 апрели соли 2018

Одамони машҳури бо шаҳр алоқаманд
---------------------------------

* Лебедев Сергей Николаевич (таваллуд 9 апрели 1948, Ҷизак (ҶШС Ӯзбекистон)) — Котиби иҷроияи ИДМ аз октябри 2007, афсари хадамоти иктишофии Русия, генерали артиш, Директори Хадамоти кашфи хориҷии Русия (2000—2007).
* Рашидов Шароф Рашидович (24 октября (6 ноября)-и 1917 , Ҷиззах — 31 октябри соли 1983 сол, Тошканд) — ҳизбипарасти шӯравӣ ва раҳбари давлат, нависанда. Роҳбари ҶШС Ӯзбекистон дар тӯли 24 сол ба ҳайси котиби якуми КМ Партияи Коммунистии ҶШС Ӯзбекистон (1959 — 1983).)

Эзоҳ
----

1. 1 2  Статистический буклет «О населении языком цифр». 12 августи 2019 санҷида шуд. Баргирифта аз сарчашмаи аввал 14 октябри 2014.
2. ↑  Bekchurin (1872). *Туркестанская область. Заметки Бекчурина.* (in Russian). Kazan. p. 21.  CS1 maint: Unrecognized language (link)
3. ↑  Пардаев А. Жиззах шаҳри махалаллари тарихидан // «Узбекистон тарихи ва археология фанларининг долзарб муаммолари» республика илмий конференцияси материаллари. Самарканд, 2003, с.40
4. ↑  Иванов П. П. Очерки по истории Средней Азии (XVI — середина XIX в.) М. 1958, стр. 120
5. ↑  Туркестанская область. Заметки Бекчурина. Казань, 1872, стр. 21.
6. ↑  Шаблон:ВТ-МЭСБЕ
7. ↑  (пайванди дастнорас)
8. ↑  УзА — Мужественные защитники мирного неба страны. 12 августи 2019 санҷида шуд. Баргирифта аз сарчашмаи аввал 6 Январ 2013.
9. ↑  УзА — Школа лётчиков высокого класса. 12 августи 2019 санҷида шуд. Баргирифта аз сарчашмаи аввал 19 Январ 2011.
10. ↑  Альштедт школа 66 ЗГВ ГСВГ. 12 августи 2019 санҷида шуд. Баргирифта аз сарчашмаи аввал 23 июли 2015.
11. ↑  Я б в военные пошёл: высшее военное образование в Узбекистане — Я б в военные пошёл: высшее военное образование в Узбекистане — Мой Город. 12 августи 2019 санҷида шуд. Баргирифта аз сарчашмаи аввал 18 май 2015.
12. ↑  Экс-хоким Ташкента стал хокимом Джизака. *Газета.uz* (16 сентябри 2016). 28 июли 2017 санҷида шуд.
13. ↑

Адабиёт
-------

* Джизак // Энциклопедический словарь Брокгауза и Ефрона : в 86 т. (82 т. и 4 доп.). — СПб. 1890—1907.

Пайвандҳо
---------

* Сомонаи расмии маъмурияти Ҷиззах Бойгонӣ шудааст 23 Декабри 2018  сол.
* Сайти расмии вилояти Ҷиззах
* Галереяи Ҷиззах (пайванди дастнорас)
* Роҳи оҳани кӯдаконаи Ҷиззах(пайванди дастнорас) дар «сайт дар бораи роҳи оҳан» -и(пайванди дастнорас) Сергей Болашенко

Эзоҳ
----



|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️  Гузариш ба унсури Викидода  Фарҳангҳо ва донишномаҳо | 
* Большая российская (старая версия)
* Britannica (11-th)
* Britannica (онлайн)

 |
| Дар феҳристҳои китобшинохтӣ | 
* J9U: 987011252614105171
* LCCN: n2013021068
* SUDOC: 261940805
* VIAF: 248308952, 299985921
* WorldCat VIAF: 248308952, 299985921

 |

| ⚙️  Ӯзбекистон Ноҳияҳои вилояти Ҷиззах |
| --- |
| Маркази маъмурӣ | Ҷиззах |  |
| Ноҳияҳои вилоят | 
* Ноҳияи Арнасай \* Ноҳияи Бахмал \* Ноҳияи Галлаарал \* Ноҳияи Дӯстлик \* Ноҳияи Заамин \* Ноҳияи Зарбдор \* Ноҳияи Зафаробод
* Ноҳияи Мирзочӯл \* Ноҳияи Пахтакор \* Ноҳияи Фориш \* Ноҳияи Шароф Рашидов \* Ноҳияи Янгиобод

 |


| ⚙️ Парчами Ӯзбекистон Шаҳрҳои Ӯзбекистон |
| --- |
|  | Пойтахт | Тошканд |  |
| Шаҳрҳо | 
* Андиҷон
* Ангрен
* Асака
* Бухоро
* Берунӣ
* Бекобод
* Булунғур
* Газлӣ
* Гузар
* Гулистон
* Ғиждувон
* Деҳнав
* Зарафшон
* Иштихон
* Каттақурғон
* Китоб
* Когон
* Косонсой
* Косон
* Намангон
* Навоӣ
* Нукус
* Нурато
* Нуробод
* Нурафшон
* Марғилон
* Оқтош
* Олмалиқ
* Олот
* Оҳангарон
* Риштон
* Самарқанд
* Тахиатош
* Тирмиз
* Тӯрткӯл
* Урганҷ
* Ургут
* Учқудуқ
* Учқӯрғон
* Фарғона
* Хонобод
* Хива
* Чортоқ
* Челак
* Чирчиқ
* Ҷиззах
* Чимбой
* Ҷомбой
* Ҷумъа
* Чуст
* Шаҳрисабз
* Шаҳрихон
* Ширин
* Шофиркон
* Қӯқанд
* Қува
* Қарши
* Қаракӯл
* \*Қоровулбозор
* Қӯрғонтеппа
* Янгийӯл
* Янгиер

 |