recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
Дирафши Ҳахоманишиён
Бозсозии пӯшоки сипоҳиёни Ҳахоманишиён дар ҷашни 2500-умин солгарди бунёди шоҳаншоҳии Эрон
**Сипоҳи Ҳахоманишиён** (порсии бостон: *\*spāda-*) нерӯҳои мусаллаҳи шоҳаншоҳии Ҳахоманишӣ аст, ки дар садаҳои VI — IV пеш аз милод бар Эронзамин ва сарзаминҳое аз Осиё, Урупо ва Африқо фармонравоӣ дошт.

Пешоҳахоманишӣ
--------------

Деринатарин ёдкард аз нерӯҳои размии ниёкони тоҷикон дар «Авесто» ва сангнавиштаҳои шоҳаншоҳони Ҳахоманишӣ боз монда, ки *\*kāra-* ‘*мардум-сипоҳ*’ (< ҳиндуурупоӣ: *\*koro-s*, *\*kori̯o-s* ‘ҷанг; сипоҳ, лашкар’ < олмонӣ: *Heer* ‘артиш; нерӯи заминӣ’; инглисии куҳан: *Here* ‘артиш’) ва \**spāda*- ‘сипоҳ’ хонда шудаанд. 

Дар нерӯҳои размии Эрони бостон нақши вижаеро гардунасаворон доштанд, ки дар «Авесто» «*raθaē-štar-*» (аз авестоӣ: *raθa-* ‘*гардуна*’ + авестоӣ: *štar-* ‘*истода*’) номида шудаанд. Ҳамин вожа дар забони порсии миёна: *artēštār* шуда ва «артиш» аз он гирифта шудааст.

Сипоҳи Ҳахоманишиён
-------------------

Нерӯҳои мусаллаҳи Ҳахоманишиён (550 – 330 то милод) бар пояи радабандии даҳ-даҳӣ созмон ёфтаву ба забони порсии бостон: *\*spāda-* [*сипоҳ*] хонда мешудаанд. Дар сипоҳи Ҳахоманишиён аз 10 сарбоз як *\*daθa-* [*даҳа*] ташкил мешуда ва сардораш *\*daθapati-* [*даҳбад*] хонда мешудааст. Аз 10 *даҳа* як \*θata- [*сада*] ташкил мешуда ва фармондеҳаш *\*θatapati-* [*садбад*] номида мешудааст. Аз 10 *сада* як *\*hazāra-* [*ҳазора*] ташкил мешуда ва фармондеҳаш *\*hazārapati-* [*ҳазорбад*] хонда мешудааст. Аз 10 *ҳазора* як *\*baivara-* [*бевара*] ташкил мешуда, ки фармондеҳаш *\*baivarapati-* [*беварбад*] номида мешудааст. Сарфармондеҳи сипоҳи Ҳахоманишиён *\*spādapati-* [*сипаҳбад*] хонда мешудааст.

Агар шумори нерӯҳои ин ягонҳоро бо воҳидҳои низомии артишҳои имрӯзӣ ҳамсанҷӣ кунем, *даҳа* бо *отделение*, *сада* бо *рота*, *ҳазора* бо *полк*, *бевара* бо *дивизия* ва *сипоҳ* бо *армия* баробар мешаванд. Бо ҳамин қиёс, *даҳбад* бо *сержант* ё *старшина*, *садбад* бо *лейтенант* ё *капитан*, *ҳазорбад* бо *майор* ё *полковник*, *беварбад* бо *генерал-майор* ё *генерал-лейтенант* ва *сипаҳбад* бо *генерал-полковник* ё *генерали артиш* баробар мешаванд.

Адабиёт
-------

Эзоҳ
----

1. ↑  *Эдельман Д. И.* Этимологический словарь иранских языков / Институт языкознания РАН. — М.: Издательская фирма «Восточная литература» РАН, 2011. — Т. 4 (i—k). — 416 с. — 800 экз. — ISBN 5-02-018124-2, ISBN 978-5-02-036478-3. (в пер.). — стр. 389—391
2. ↑  *Tafazzoli A.* Sasanian Society. I. Warriors. II. Scribes. III. Dehqāns. N.Y. 2000.
3. ↑  *Ҳасандӯст, Муҳаммад*. Фарҳанги решашинохтии забони форсӣ. Теҳрон: Фарҳангистони забону адаби форсӣ, Нашри осор, 1393. ISBN 978-600-6143-55-2. ҷ. 1, с. 162.
4. 1 2  *W. Hinz*, Altiranisches Sprachgut der Nebenüberlieferungen, Wiesbaden, 1975.
5. 1 2  *J. Marquart*, Untersuchungen zur Geschichte von Eran I, Göttingen, 1896.
6. ↑  *Шаҳбозӣ, Алиризо Шопур*. Ҷанг дар Эрони бостон // Ҷусторҳои эроншиносӣ. Теҳрон: Китоби марҷаъ, 1391. – саҳ. 55 – 95
**Авазбеки Толиқонӣ, Бадах­шӣ** (соли таваллуд ва вафоташ номаълум), шоири тоҷик (асри XVII). Бино ба маълумоте, ки дар китоб «Баҳр-ул-асрор фӣ маноқиб-ул-ахёр»-и Маҳмуд ибни Амирвалӣ (асри XVII) омадааст, Авазбеки Толиқонӣ дар дарбори Нодирмуҳаммадхони Аштархонӣ (ҳукмр. 1643 – 1665) хидмат карда, унвони Малик-уш-шуаро гирифта буд. Авазбеки Толиқонӣ ба «Махзан-ул-асрор»-и Низомии Ганҷавӣ ҷавобия навиштааст. Дар Толиқон волӣ будааст. Дар охири умр аз кори дунявӣ дурӣ ҷуста, гӯшагирӣ ихтиёр кард. Аз роҳи Ироқ ба зиёрати Каъба рафт. Дар бозгашт дар ҳудуди Форс ба ҳуҷуми роҳзанон дучор омад ва ранҷи зиёде кашид. Абёти зерин аз ӯст:

Чароғи дайри вафоям мабин ҳақир маро,
Ки дарди ман зи димоғи фалак дар озор аст.
Ба дидаи маҳак, эй муштарӣ, мабин айбам,
Зари тамомиёр аз маҳак дар озор аст.
Саодат хӯша мебандад, ки шояд донаи гандум,
Барои рӯзии мурғе, ки маҳбуси қафас гардад.

Сарчашма
--------

* Ҳабибов А. Доираи адабии асри XVII тоҷикон дар Балх, маҷ. «Фарҳанг», 1991, № 8.
* Энсиклопедияи Миллии Тоҷик. Ҷилди I (А – АСОС)|| 2012 || ЭМТ. Ҷилди I Бойгонӣ шудааст 27 марти 2017  сол.
**Абӯтайиби Тоҳир** (Абӯтайиб ибни Абдуллоҳ ибни Тоҳир) – мусиқидони тоҷик-форс, суханвар ва донишманд.

Зиндагинома
-----------

Аз донандагони мактаби мусиқии классикии замони Сомониён буда, асосҳои назарии шеъру мусиқиро назди Абӯлаббоси Сарахсӣ (ваф. 899), Аҳмади Сарахсӣ (ваф. 901), Абӯлаббоси Бахтиёр (ваф. 920) ва дигарон омӯхтааст. Дар мактаби классикии Бухоро аз асосҳои назарии мусиқии тоисломии эрониён ва шарҳу тафсири осори мусиқии Батлимус, Уқлидус, Никомахус, Аристоксен дарс гуфта, дар тарҷумаю тафсири осори мусиқии онон нақши муҳим дошт. Абӯтайиби Тоҳир пиромуни назария ва таърихи мусиқӣ таълифоти назарии «Китобу-л-одобу-л-ғиноъ» («Китоб дар одоби суруд»), «Китоб фи ал-нағам» («Китоб дар бораи нағмаҳо») ва ғ. нигошта, назди аҳли таҳқиқ пазируфта шуда, дар ин рисолаҳояш мусиқиро чун илм ва ҳунари бадеӣ тавсифи илмӣ додааст. Осори Уқлидусу Фишоғурасро тарҷума ва тафсири саҳеҳ (Ибни Надим, Ибни Абӯусайбия) намуда, дар навиштаҳояш волоияти осори мусиқии замони Борбад (Сосониён) зимни далелҳои муътамад натиҷагирӣ шудааст (Ибни Надим, Ибни Аб-ӯусайбия). Дар рисолаи «Китоб фи ал-нағам» илова ба шарҳу баррасӣ, инҷунин оид ба маҷмӯи сил-силавии «Хусравонӣ» (Борбад), шаклу жанрҳои шеърию мусиқии «чома» (чикомак), «суруд» (срут), «патвожа», «паҳлавиёт», «равошинҳо», «тарона», (транак) тафсироти ҷолибе додааст. Аз навиштаҳои Абӯтайиби Тоҳир мусиқидонони баъдӣ (Форобӣ 870-952, Ибни Зайла ваф. 1048) дар ҷараёни таҳлилу баррасии мусиқӣ истифодаи зиёд намудаанд.

Адабиёт
-------

* Ибни Надим, Ал-феҳрист. –Теҳрон, 1348;
* Ибни Абӯусайбия, Уйюну-л-анбаъ...... –Теҳрон, 1346;
* Раджабов А. К истории тадж. муз. культуры в 9-10 вв. (дар китоби: Абӯ Али Ибн Сино и его эпоха. – Душанбе,1980);
* Раҷабзода А. Мусиқӣ дар тамаддуни Сомониён. – Душанбе,2000.

Нигаред
-------

* Шашмақом

Сарчашма
--------

1. ↑  Донишномаи Шашмақом./Зери таҳрири Олимов К. Абдувалиев А. Азизӣ Ф. Раҷабов А. Ҳакимов Н. – Душанбе, 2009. - с. 20 ISBN 978-99947-49-13-3
**Протексионизм** — яке аз принсипҳои танзими истеҳсолоти кишоварзӣ мебошад. Протексионизм аз калимаи франсавӣ, бармеояд ва тарҷумаи таҳтуллафзии он - *пӯшонидан, муҳофизат кардан* аст. Протексионизми кишоварзӣ ин сиёсати иқтисодии кишоварзии давлат буда, барои ҳимоя намудани молистеҳсолкунандагони ватанӣ аз рақобати молистеҳсолкунандагони хориҷӣ ба амал бароварда мешаванд. Ин сиёсат бо
роҳи муқаррар намудани боҷ бо роҳи маҳдуд ё пурра манъ намудани воридоти маҳсулоти алоҳида ба амал бароварда мешавад.

Нигаред низ
-----------

Ҳуқуқ

Эзоҳ
----

1. ↑  Фарҳанги истилоҳоти ҳуқуқ / Зери таҳрири Маҳмудов М.А. - Душанбе: ЭР-граф, 2009. - с. 386
**Фуот Уқтай** (тур. Fuat Oktay; зод. 1964, Чекерек[d], Вилояти Йузғот) — сиёсатмадори турк, ноиби раисиҷумҳури Туркия аз 10 июли 2018. Аз 19 июни соли 2016 то таъйин шуданаш ба ҳайси ноиби президент муовини сарвазири Туркия буд.

Зиндагинома
-----------

Соли 1964 дар Чекереки вилояти Йузғот (маркази Туркия) ба дунё омадааст. Соли 1985 факултети менеҷменти Донишгоҳи Чукуроворо хатм намуда, дар он ҷо ба ҳайси ходими илмӣ кор мекард. Соли 1990 дараҷаи магистрро дар Донишгоҳи Уэйн (Детройт, ИМА) дар соҳаи тиҷорат ва истеҳсолот гирифтааст. Баъдан ӯ дар ҳамин донишгоҳ дарҷаи докториро гирифт. Ихтисосаш мошинсозӣ ва иртиботот буд .

Эзоҳ
----

1. 1 2
2. ↑  Октай, Фуат - Персона ТАСС(рус.), *ТАСС*. Бойгонӣ шудааст 31 июли 2018  сол. Проверено 31 июли 2018.
3. ↑  Fuat Oktay Cumhurbaşkanı Yardımcısı oldu… Fuat Oktay kimdir, kaç yaşındadır?(тур.). Бойгонӣ шудааст 10 июли 2018  сол. Проверено 31 июли 2018.

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️  Гузариш ба унсури Викидода  Дар шабакаҳои иҷтимоъӣ | 
* Твиттер
* Фейсбук
* Инстаграм

 |
| Дар феҳристҳои китобшинохтӣ | 
* GND: 119841846X
* VIAF: 1230157282921103640002
* WorldCat VIAF: 1230157282921103640002

 |
**Хатои Lua: bad argument #2 to 'formatDate': invalid timestamp 'ноябр 2018'.**



**АЭРОПÓНИКА** (аз аэро... ва ponos – кор), усули бе хок сабзондани рустанӣ. Ҳангоми аэропоника решаи рустанӣ дар ҳаво озод истода, ба он баъди ҳар 10–20 дақиқа ба воситаи асбоби махсус (фарсунка) моддаҳои ғизоӣ пошида мешавад. Усули аэропоникаро соли 1910 олими рус В. М. Арсиховский бо мақсади таҳқиқот пешниҳод карда буд. Баъдтар аэрономияро дар сабзавоткорӣ ва гулпарварӣ татбиқ намуданд. Бо усули аэропоника зироати бехмеваро низ мепарваранд. Афзалияти чунин усули парвариши рустанӣ дар он аст, ки маҳлули ғизоӣ нисбатан кам сарф мешавад, ба истифодаи хоку peг, асбобу анҷом ва таҷҳизоти дигар зарурат намемонад. Аэропоникаро дар боғдорӣ барои парвариши қаламчаву ниҳолҳо кор фармудан мумкин аст (бо ин мақсад пажӯҳиш анҷом дода мешавад). Феълан аэропоника дар истеҳсолот мавриди истифода қарор надорад.

Адабиёт
-------

* Асос — Боз. — Д. : СИЭМТ, 2013. — 664 с. — (Энсиклопедияи Миллии Тоҷик : [тахм. 25 ҷ.] /  сармуҳаррир Н. Амиршоҳӣ ; 2011—2021, ҷ. 2). — ISBN 978-99947-33-52-4.
**Хатои Lua: bad argument #2 to 'formatDate': invalid timestamp 'ноябр 2018'.**



**АЭРОСТÁТИКА** (аз аэро… ва статика), фасли ҳидроаэромеханика, ки мувозинати муҳитҳои газӣ, асосан атмосфераро меомӯзад. Намуди асосии муҳити газӣ ҳавои атмосфера мебошад. Ҳаво чун моеъ ва ҷисмҳои сахт зери таъсири қувваи вазнинӣ буда, ба сатҳи Замин фишор меоварад. Бар хилофи таъсири қувваи вазнинӣ қобилияти ба ҳама газҳо хос – васеъшавӣ дорад ва ҳатталимкон ҳаҷми калонро ишғол мекунад, яъне ҳаво чандир аст. Ин хусусияти ҳаво боиси камшавии зичии он дар қабат­ҳои болоии атмосфера мегардад. Таҷрибаҳо нишон доданд, ки ҳаҷми ҳавои массааш муайян ба чандириаш мутаносиби чаппа аст. Таҳти фишори 2, 3…, 10 атм. ҳамон як миқдори ҳаво (назар ба фишори 1 атм.) мутаносибан ҳаҷми 2, 3…, 10 баробар камро ишғол мекунад. Яъне, агар фишори газ якчанд баробар кам шавад, ҳаҷми газ ҳамон қадар бузург мешавад (қонуни Бойл–Мариотт). Асбобҳое, ки фишор ё чандирии ҳаворо меомӯзанд, монометр номида мешаванд. Вазифаи асосии аэростатика омӯзиши фишори атмосферӣ дар баландиҳои гуногун ва қувваи болобардорест, ки ба ҷисми дар ҳаво шинокунанда таъсир мекунад. Аэростатика дар омӯзиши мувозинати атмосфера ва дар назарияи ҳавопаймоӣ васеъ истифода мешавад.

Адабиёт
-------

* Асос — Боз. — Д. : СИЭМТ, 2013. — 664 с. — (Энсиклопедияи Миллии Тоҷик : [тахм. 25 ҷ.] /  сармуҳаррир Н. Амиршоҳӣ ; 2011—2021, ҷ. 2). — ISBN 978-99947-33-52-4.
**Лаби ҷай** — кӯлест дар қисми шимолии деҳаи Ғаберӯди ноҳияи Айнии вилояти Суғди Ҷумҳурии Тоҷикистон ҷой гирифтааст.

Дар тобистон оби он зиёд шуда, аз кӯл берун баромада, самти деҳа роҳ мегирад. Агар дар тобистон назар афканед, бисёр даҳшатнок аст, оби зиёд дорад. Ҳар кас наметавонад, ки дар ин кӯл оббозӣ кунад. Чунки оби он ниҳоят сарду хунук аст. Вақте ки дар зимистон оби он хушк мешаваду ба он назар мекунӣ, аҷиб менамояд. Касро он манзара дар тааҷҷуб меорад, ки наход ҳамон кӯли бузург хушкида бошад!? Тарқишҳои зиёде мавҷуданд, ки бинандаро дар ҳайрат меоранд. Ин мавзеъро ба он хотир Лаби ҷай гуфтанд, ки замоне дар он ҷо кӯл буда, он канда шудааст. Ин суханҳо асоси воқеӣ дорад. Зеро то ҳол канда шудани он маълум нест. Ҳар нафаре, ки ба он назар мекунад, бе ҳеч шубҳа гуфта метавонад, ки замоне он кӯл канда шуда, деҳаро шуста бурдааст. Дар замони Шӯравӣ сайёҳон аз дигар давлатҳои хориҷӣ ба воситаи чархбол омада, ҳафтаҳо дар ин сарзамин истироҳат карда, сипас ба ватанашон бармегаштанд. Дар он тарафи ағбаи Ҷолапаст пирях то ба тарафи кӯҳдоман поён фуромада, дар пойдомани он як кӯли хеле зебое пайдо гаштааст. Як ҳиссаи кӯл хушк буда, се ҳиссаи онро пирях ташкил медиҳад. Баландии пирях дар ин ҷо 40-50 метрро ташкил медиҳад.

Нигаред низ
-----------

* Ҳафткӯл
* Марғзор (кӯл)

Эзоҳ
----

1. ↑  Ҳомидов Д. Р. Таҳқиқи забоншиносии гидронимҳои мавзеъҳои таърихии тоҷикнишин/Рисолаи докт. илми филол. — Душанбе, 2018. — С. 131. — 470 с.(тоҷ.)

|  |  |
| --- | --- |
| Тоҷикистон | *Ин мақолаи нопурра аз ҷуғрофияи Тоҷикистон мебошад.Шумо метавонед бо пурра кардани ин ба Википедия кумак кунед.* |
**АЭРОВОКЗÁЛ**, биноест дар фурудгоҳ (аэропорт) барои хидматрасонӣ ба мусофирони нақлиёти ҳавоӣ, иншооти асосии мусофиркашонӣ, ки дар қисми марказии фурудгоҳҳо ҷойгир аст. Ба таркиби аэровокзал дохил мешаванд: перрони истгоҳи тайёраҳо, биноҳои хидматрасонии тех­никӣ, сехи тайёркунии ғизо, меҳмонхона, нуқтаи фар­мондиҳию диспетчерӣ, майдони истгоҳи нақлиёти шаҳрӣ. Аэровокзали хатсайрҳои дохилӣ ва хатсайрҳои байнал­милалӣ мешаванд. Дар аэровокзал ба мусофирон хидматҳои зерин расонда мешаванд: фурӯш ва бақайдгирии чиптаҳо, қабул, бақайдгирӣ, таҳвил ва додани бағоҷҳо, маълумотдиҳӣ оид ба парвозу фурӯдоии тайёраҳо; хидматрасонии маишӣ, почтавӣ, тиббӣ ва ғ. Дар аэровокзали хатсайрҳои байналмилалӣ назорати сарҳаддии шиносномаҳо ва тафтиши гумрукии бағоҷ низ ба роҳ монда шудааст. Дар аэровокзал инчунин толорҳои интизорӣ ва омодагӣ ба парвоз, хазина, нуқтаҳои савдо, қаҳвахонаву тарабхона, бағоҷхона, ҳуҷраи модару кӯдак, шуъбаи алоқа, таҷҳизоти муҳандисию техникӣ, қароргоҳи нозирони тартибот ва ғ. мавҷуданд. Андозаи аэровокзал ба миқдори тайёраҳо ва ҳаҷми мусофиркашонӣ вобаста аст. Барои сабук кардани бори фурӯдгоҳҳо ва бароҳатии мусофирон дар шаҳрҳои калон аэровокзали шаҳрӣ месозанд, ки дар онҳо тамоми рафти қабулу қайдҳои то парвоз анҷом дода, мусофирон дар автобусҳои махсус аз ин аэровокзалҳо то назди тайёра расонда мешаванд. Аввалин аэровокзалҳоро солҳои 1922–23 дар Париж ва Берлин сохтаанд. Баъди пайдо шудани тайёраҳои калон дар шаҳрҳои азими Иттиҳоди Шӯравӣ аэровокзалҳо бино шуданд. Дар Душанбе сохтмони аэровокзали замонавӣ дар назар аст. Ҳоло (2012) дар фуруд­гоҳҳои Душанбе сохтмони терминали байналмилалии замонавӣ идома дорад. М. Шарифзода.

Адабиёт
-------

* Асос — Боз. — Д. : СИЭМТ, 2013. — 664 с. — (Энсиклопедияи Миллии Тоҷик : [тахм. 25 ҷ.] /  сармуҳаррир Н. Амиршоҳӣ ; 2011—2021, ҷ. 2). — ISBN 978-99947-33-52-4.
**Аёз**, **Аёс**, **Оёз** (форсӣ: ملک اَیاز‎; ? - 1058) — ғуломи Султон Маҳмуди Ғазнавӣ, ки ба василаи садоқати фавқулодаи худ ба хоҷааш ва ақли расояш то ба мансаби вазирӣ расид. Дар замони ҳукмронии Масъуд – писари Маҳмуд Аёз вилоятҳои Қаздор ва Моконро идора менамуд.

Тимсоли бадеӣ
-------------

**Маҳмуд ва Аёз**. Султон Маҳмуд (бо ҷомаи сурх‌ранг) дасти шайхро мефишурад. Малик Аёз пушти сари шайх истод. Дар самти рости нигора, Шоҳ Аббоси якум дида мешавад.
Аёз ба тимсоли бадеӣ табдил ёфта, дар адабиёти Шарқ, хусусан адабиёти форс-тоҷик, аз ҷузъиёти ҳаёти ӯ нақлу ривоятҳои бисёр ба вуҷуд омадаанд. Масалан, дар «Мантиқ-ут-тайр»-и Аттор исми Аёз борҳо вомехӯрад ва ҳикоёту латифа дар борааш оварда шудаанд. Ба симои Аёз асосан адибони орифи адабиёти шарқ Абдурраҳмони Ҷомӣ, Абулфараҷи Рунӣ, Саноӣ, Ҷалолуддини Румӣ, Низомӣ, Саъдӣ, Ҳофизи Шерозӣ ва дигарон таваҷҷуҳ намуда, аз он барои аҳдофи ирфониву суфиёнаашон истифода кардаанд: 

Гар ту марди толибиву ҳақшинос,
Бандагӣ кардан биёмӯз аз Аёс.
*Аттор.*
Ҳусн буд он ки дар либоси Аёз,
Хонд Маҳмудро ба кӯйи ниёз. 
*Ҷомӣ.*
Хештанро ту раҳо кун чун Аёс,
То зи шоҳ бинӣ ту лутфи беқиёс! 
*Румӣ.*

Эзоҳ
----

Сарчашма
--------

* Аёз // А — Асос. — Д. : СИЭМТ, 2011. — (Энсиклопедияи Миллии Тоҷик : [тахм. 25 ҷ.] /  сармуҳаррир А. Қурбонов ; 2011—2021, ҷ. 1). — ISBN 978-99947-33-45-3.
**Байъат** (ар. بيعة ‎‎) — шевае роиҷ дар фарҳанги исломӣ барои паймон бастани мардум бо имомону ҳокимон аст, ки дар асоси он ба вафодорӣ қавл медиҳанд.

Таърих
------

Дар байни арабҳои пеш аз ислом суннате вуҷуд доштааст, ки барои пазируфтани ҳокимият аз фарде ва уҳдадорӣ аз фармонбардорӣ аз вай байъат мекардаанд. Баъди ҷорӣ шудани ислом ҳам ин суннат идома ёфта, дар асри пайғамбар (с) ва хулафои рошидин аз тариқи тарафдорӣ кардан ба ҳокимият бо сардори он байъат мекарданд. Умуман, байъат метавонад ҳузурӣ ва ғайриҳузурӣ бошад, ки дар дувумӣ тавассути фиристодани нома фармонбардории худро аз ҳоким таъйид мекарданд.

Дар бораи байъат фақеҳон ақидаи гуногун доранд. Нахустин байъат пас аз зуҳури ислом «Байъати ашира» номида мешуд, ки дар соли севуми биъсат сурат гирифт. Чаҳор тан аз наздикони хешро Муҳаммад даъват намуда, хостори байъати онҳо шуд. Минбаъд аксари мардуми Мадина, баъдан Макка, ба ӯ байъат оварданд. Баъди Муҳаммад интихоби Абубакр ба хилофат бо ҳамин усул сурат гирифта буд, ҳарчанд гурӯҳе аз муҳоҷирону ансор бо ӯ байъат накарданд. Дар баъзе маъхазҳо гузориш ёфтааст, ки барои байъат гирифтан баъзан усулҳои зӯроварӣ ҳам истифода мешудаанд.

Умар мувофиқи мактубе, ки Абубакр пеш аз вафоташ дар он васият карда буд, аз мардум байъат гирифт ва ба сарварии хилофат расид. Аз ин рӯ, шеваи интихоби ӯ ба баъзе ихтилофҳо рӯ ба рӯ шуд. Умар таъйини халифаи баъди худро ба шӯрои шашнафара супурд, то аз миёни хеш якеро интихоб кунанд. Ин баргузидагони ҷомеа (нухбагон) бояд як нафарро интихоб ва мардуми Мадина бо ӯ байъат мекарданд, он гоҳ мардуми диг. минтақаҳо ҳам ин байъатро мепазируфтанд. Пас аз қатли Усмон мардум худашон ба хонаи Алӣ ибни Абитолиб омаданд ва хостори байъат бо ӯ шуданд. Алӣ ба исрори мардум посух дод, ки агар ин кор озодона ва бо ризои мардум дар масҷид анҷом дода шавад, ӯ сарварии хилофатро хоҳад пазируфт. Иттифоқан, ҳангоми ҷамъомад дар масҷид, на фақат мардуми Мадина, балки мардуми шаҳрҳои Мисру Ироқ ҳам гирд омаданд ва дар байъати умумӣ иштирок карданд. Бинобар ин, Алӣ дар яке аз суханрониҳояш гуфта буд, ки на ҳозирин дар бораи байъати мардум бо ман ҳаққи таҷдиди назар доранду на ғоибин ҳаққи рад.

Дар давраи Умавиёну Аббосиён байъат гирифтан аз мардум ривоҷ гирифтааст. Тадриҷан, баробари ташаккул ёфтани фирқаву мазҳабҳои гуногун, масъалаи байъат овардан ба масоили фиқҳи аҳли суннату ҷамоат омезиш ёфта, дар чаҳорчӯби фиқҳи исломӣ ҳаллу фасл мегардид. Шииён интихоби ҳоким(имом)-ро аз ҷониби Худо муқарраршуда мешумурданд.

Эзоҳ
----

Адабиёт
-------

* М. Ҳазратқулов. Ислом ва Абуҳанифа. Д. 2009.

Сарчашма
--------

* Байъат // Асос — Боз. — Д. : СИЭМТ, 2013. — (Энсиклопедияи Миллии Тоҷик : [тахм. 25 ҷ.] /  сармуҳаррир Н. Амиршоҳӣ ; 2011—2021, ҷ. 2). — ISBN 978-99947-33-52-4.
Аёзқалъаи № 1 дар болои теппа, Аёзқалъаи № 2 дар теппаи алоҳидаи поёнӣ
**Аёзқалъа** — харобаи се қалъа дар ноҳияи Берунии Қарақалпоқистон, ки ба асрҳои 4 – 2 то м. тааллуқ дорад. Соли 1937 экспедитсияи Хоразм ҳафриёти археологӣ ва тадқиқоти онро оғоз кард. Қалъаи сеюм муфассалтар омӯхта шуд. Вусъаташ 260 х 180 м буда, аз саҳни ҳавлӣ ва 40 хона иборат аст. Вусъати умумии хонаҳо 2400 м2. Девори хонаҳо аз хишти хоми чоркунҷа бардошта шудааст. Дар Аёзқалъа ашёи сафолӣ, олоти меҳнат, аслиҳа, тангаҳои мансуб ба давраи Кушониён, аз ҷумла тангаи Канишка ёфт шудаанд. Аёзқалъа дар он замон дар шимоли шарқии Хоразм яке аз истеҳкомҳои муҳим буд.

Эзоҳ
----

Сарчашма
--------

* Аёзқалъа // А — Асос. — Д. : СИЭМТ, 2011. — (Энсиклопедияи Миллии Тоҷик : [тахм. 25 ҷ.] /  сармуҳаррир А. Қурбонов ; 2011—2021, ҷ. 1). — ISBN 978-99947-33-45-3.
**Аэрозолшифоӣ** - бо мақсади табобат истифода бурдани аэрозолҳо. Истифодаи аэрозолҳо ба зуд ва бедард интиқол ёфтани моддаҳои доруӣ ба ҷароҳат, луобпардаҳо, роҳи нафас (аз он ҷо онҳо ба хун ворид мешаванд) асос ёфтааст. Аэрозолшифоӣ табиӣ ва сунъӣ мешавад. Ба аэрозолшифоии табиӣ нафас кашидани ҳавои тоза, истифодаи обҳои минералӣ, моддаҳое, ки рустаниҳо ҷудо мекунанд (дарахтони сӯзанбарг, дарахти кофур, зирфун, ғор ва ғайра) мансуб аст. Аэрозолшифоии сунъӣ бо роҳи фумигатсияи ҷароҳат ва захми пӯст, нафас кашидани дуди рустаниҳои доруӣ, буғи оби тоза ё омехта бо дору ва ғ. амалӣ карда мешавад. Барои Аэрозолшифоӣ аэрозолҳои хушк, намнок ва равғаниро истифода мебаранд. Корбасти оби баҳр, обҳои минералӣ, маҳлулҳои гуногуни намакҳо, на­қеи рустаниҳои доруӣ, фитонсидҳо, ферментҳо, гормонҳо, витаминҳо, антибиотикҳо ва ғ. низ ҷоиз аст. Яке аз тарзҳои аэрозолшифоии сунъӣ электроаэрозолтерапия мебошад. Дар ин маврид ба аэрозолҳо зарядҳои барқии мусбат ва манфӣ медиҳанд. Бо мақсади электроаэрозолтерапия аз асбоби махсус – электроаэрозологенераторҳо истифода мекунанд.

Эзоҳ
----

*

Адабиёт
-------

* Аэрозолшифоӣ // Асос — Боз. — Д. : СИЭМТ, 2013. — (Энсиклопедияи Миллии Тоҷик : [тахм. 25 ҷ.] /  сармуҳаррир Н. Амиршоҳӣ ; 2011—2021, ҷ. 2). — ISBN 978-99947-33-52-4.

* Хомякова Л. Г. Зайцева И. Г. Аэрозоли для лечения заболеваний органов дыхания. Москва, 2003.
**Хатои Lua: bad argument #2 to 'formatDate': invalid timestamp 'ноябр 2018'.**



**АЭРОСТÁТ**(аз аэро… ва лот. statos – сокин, беҳаракат), кураи парандаи аз ҳаво сабуктар. Қувваи болобардори аэростатро гази зичиаш аз зичии ҳаво хурд (ҳелий, ҳид­роген), ки кураи аэростат бо он пур карда мешавад, ба вуҷуд меоварад. Аэростат идорашаванда (ди­рижабл), озод (барои парвоз бо экипаж ё бе он ба самти ҷараёни ҳаво) ва илҳоқӣ (барои мушоҳида, садди ҳа­воӣ ва ғайра) мешавад. Аэростатҳои идорашаванда муҳаррику винт­­ҳои ҳавоӣ доранд. Аз рӯйи навъи пуркунандаи кура аэростатҳо се намуд мешаванд: газӣ (шарлйерҳо), гармоӣ (монголфйерҳо) ва муштарак (розӣерҳо). Барои пур кардани аэростати газӣ пештар ҳидроген ва гази чароғҳои афрӯзишро истифода мебурданд. Вале ин газҳо оташангез буда, омех­таи онҳо хавфи ба вуҷуд овардани таркишро доранд. Бинобар ин ҳоло бештар гази инертии ҳелийро истифода ме­баранд. Кам­буди асосии ин газ баланд будани арзиши он аст. Аэростати дар стратосфера парвозкунандаро стратостат меноманд. Аэростат бо мақсадҳои таҳқиқоти илмӣ (радиозонд), ташкили шабакаҳои мушоҳидакунӣ, алоқа, обуҳавосанҷӣ ва ҳарбию варзишӣ истифода мегардад. Дар давраи ҶБВ аэростат барои муҳофизати шаҳрҳо, минтақаҳои саноатӣ, қисмҳои ҳарбӣ ва дигар объектҳои муҳим васеъ истифода мешуд. Тайёраҳои душман ба аэростат ва симҳои он, ки маводди тарканда баста шуда буданд, бархӯрда метаркиданд ва маҷбур мешуданд, ки баландтар парвоз кунанд. Ин ҳолат ба ҳадафҳои асосӣ партофтани бомба ва паст шудани тайёраро душвор мегардонд.

Адабиёт
-------

* Асос — Боз. — Д. : СИЭМТ, 2013. — 664 с. — (Энсиклопедияи Миллии Тоҷик : [тахм. 25 ҷ.] /  сармуҳаррир Н. Амиршоҳӣ ; 2011—2021, ҷ. 2). — ISBN 978-99947-33-52-4.
██ Кишварҳои мувофиқ(пайванди дастнорас)██ Кишварҳои мухолиф██ Раъйи бетараф██ Ғоиб дар замони раъйгирӣ██ Кишварҳои ғайриузв дар Созмони Милал
**Қатъномаи 68/262 Маҷмаъи Умумии Созмони Милали Муттаҳид** — 27 марти соли 2014 дар шасту ҳаштумин ҷаласаи ин Маҷмаъ дар вокуниш ба мудохилаи низомии Русия дар Украина бо номи «Тамомияти арзии Украина» бо раъйи мусбати 100 нафар аз аъзо тасвиб шуд ва бар асоси он, кишварҳои Маҷмаъ Умумӣ, ки ба ин қатънома раъйи мусбат додаанд худро мутааҳҳид ба шиносоии марзҳои Украина бо марзҳои байналмилалии сабтшуда медонанд ва мудохилаи низомии Русия дар Украинаро маҳкум мекунанд. Ин қатънома илзомовар нест.

Ин қатънома тавассути кишварҳои Канада, Коста Рика, Олмон, Литва, Полша ва Украина ироа шуд. 11 кишвар ба он, раъйи манфӣ, 58 кишвар раъйи бетараф ва 24 кишвар дар ҳангом раъйгирӣ ғоиб буданд. Пас аз тасвиби ин қатънома, 7 бор дар ҷаласаи Шӯрои Амнияти Созмони Милали Муттаҳид талош шуд то мудохила Русия маҳкум шавад аммо бо витуи Русия ин талошҳо номувафақ буданд.

Вокуниши Русия
--------------

28 марти соли 2014 Русия эълом кард, ки ин қатънома нақше чаппа барои кишварҳои пешниҳоддиҳанда дорад ва кишварҳои ғарбиро муттаҳам кард, ки бо таҳдид, саъй дар касби раъйи мусбат аъзо доранд.

Эзоҳ
----

1. ↑  UN General Assembly adopts resolution affirming Ukraine's territorial integrity.  Xinhua (28 March 2014). 30 марти 2014 санҷида шуд.
2. ↑  Backing Ukraine’s territorial integrity, UN Assembly declares Crimea referendum invalid.  UN (27 March 2014). 30 марти 2014 санҷида шуд.
3. ↑  Russia criticizes U.N. resolution condemning Crimea's secession.  Reuters (28 March 2014). 30 марти 2014 санҷида шуд. Баргирифта аз сарчашмаи аввал 24 сентябри 2015.
**Кофарниҳон** — яке аз дарёҳои Тоҷикистон мебошад. Аз ҳудуди Тоҷикистон ва мегузарад. Масоҳати ҳавзаи он 1740км² буда, дарозиаш 71 км мебошад. 
Шохаи дигари Амударё Кофарниҳон мебошад. Вай оби худро аз ҷанубии доманакӯҳи Ҳисор гирифта, ба тарзи меридионалӣ ҷорӣ мешавад. Масоҳати ҳавзаи он 1740 км² буда, дарозиаш 71 км мебошад. Дар болооби худ дар назди деҳаи Ромит ба ҳам пайвастшавии дарёҳои Сароб ва Сардаи Миёна номи Кофарниҳонро мегирад. Дар рафти ҷараён аз тарафи чап дарёи Элок ва аз тарафи рост дарёҳои Варзоб ва Хонакоҳро ба худ хамроҳ карда, пуроб мегардад.

Эзоҳ
----

Пайвандҳои беруна
-----------------

* 


|  |  |
| --- | --- |
| Тоҷикистон | *Ин мақолаи нопурра аз ҷуғрофияи Тоҷикистон мебошад.Шумо метавонед бо пурра кардани ин ба Википедия кумак кунед.* |
**Намангон** (ӯзбакӣ: *Namangan*) - маркази маъмурӣ ва бузургтарин шаҳри вилояти Намангон Ҷумҳурии Ӯзбекистон аст. Баъд аз шаҳри Тошканд, 2-умин шаҳри Ҷумҳурии Ӯзбекистон аз рӯи шумораи аҳолӣ.

Таърих
------

Номгузории шаҳр аз забони форсӣ «Намак кон» (نمک‌کان) — «кони намак» гирифта шудааст. Аз рӯи ривоятҳо, дар ҷойи бошишгоҳ кӯле будааст, ки аз он намак истеҳсол менамуданд.

10 марти соли 1941 бо қарори Президиуми Шӯрои Олии СССР вилояти Намангон дар ҳайати ҶШС Ӯзбекистон ташкил карда шуд, ва шаҳри Намангон маркази он эълон шуд.

Соли 2003 ноҳияи Давлатободи ш. Намангон барҳам дода шуда ба хокимияти шаҳр тобеъ карда шуд.

Ҷуғрофия
--------

Намангон дар қисми шимоли водии Фарғона воқеъ аст. Баланди аз сатҳи баҳр — 476 метр. Масоҳати шаҳр — 145 км² аст.

Аҳолӣ
-----

Соли 2017 шумораи аҳолии шаҳр — 597 400 нафарро ташкил медод.

### Ислом

масҷиди Мулло Қирғиз, Намангон
Намангон — шаҳрест, ки бо анъанҳои исломӣ шинохта мешуд. То соли 1917 инҷо 400 масҷид фаъолият дошт. Ибтидои солҳои 90-ум дар шаҳр ҷонибдорони мазҳаби ваҳҳобия (роҳбар Тоҳир Юлдош) ва гурӯҳҳои ифротгароии «Ислом лашкарлари» ва «Товба» («Тауба») бо роҳбарии Ҷумъа Намангонӣ якчанд амалҳои зидди давлатӣ гузарониданд, ки хилофи Конститутсияи кишвар буданд. Ҳукумати Ӯзбекистон соли 1993 зидди гурӯҳҳои ифротгароӣ муборизаро сар кард, масҷиди Мулло Қирғиз ба тобеъияти давлат гузашт. Роҳбарони ифротгароён ба Афғонистон гурехтанд. Ҳоло шаҳр дар вазъияти ором қарор дорад.

Эзоҳ
----

1. ↑
2. ↑  Хокимият Наманганской области
3. ↑  Административно-территориальное деление Наманганской области(пайванди дастнорас)
4. ↑  Численность населения на 1 апреля 2017 года. 1 Декабри 2019 санҷида шуд. Баргирифта аз сарчашмаи аввал 21 октябри 2019.

| ⚙️  Ӯзбекистон Вилояти Намангон |
| --- |
| Маркази маъмурӣ | Намангон |  |
| Ноҳияҳои вилоят | 
* Ноҳияи Косонсой \* Ноҳияи Мингбулоқ \* Ноҳияи Намангон \* Ноҳияи Нарин \* Ноҳияи Пап \* Ноҳияи Турақурғон \* Ноҳияи Уйчи
* Ноҳияи Учқурғон \* Ноҳияи Чортоқ \* Ноҳияи Чуст \* Ноҳияи Янгиқурғон

 |



|  |  |
| --- | --- |
| Ӯзбакистон | *Ин мақолаи нопурра аз ҷуғрофияи Ӯзбакистон мебошад.Шумо метавонед бо пурра кардани ин ба Википедия кумак кунед.* |
**Мақбараи Мавлоно Обиддин** - ёдгории таърихӣ дар қисмати ҷанубу шарқии деҳаи Корези ноҳияи Данғара. Мақбара хароб гашта буд ва солҳои 40 садаи XX хиштҳои онро дар сохтмони ҳаммоми совхози «Данғара» истифода бурданд. Мардуми деҳа гирди мақбараро маҳкам кард. Соли 1997 бо ташаббуси Идораи давлатии ҳифзи ёдгориҳои Тоҷикистон дар харобаи мақбара таҳқиқот гузаронида шуд. Дар натиҷаи ҳафриёт маълум гашт, ки мақбара шакли мудаввари 8-кунҷа доштааст. Дар даруни лн бақияи ӣолоқабрӣ ёфт гардид, ки аз хишти пухта сохта шуда буданд. Мақбара аз сағонаи зеризаминӣ ва гӯрхонаи болоизамини иборат аст. Сағона шакли мураббаъ ва пӯшиши балхӣ дорад, баландиаш 150см, бинои болоизаминӣ шакли дарозрӯяи кунҷи сарбуридаро лорад. Маъқбара аз ду қисм иборат аст: зиёратхона ва гӯрхона. Шакли дохили гӯрхона 8-кунҷа буда,бар болои девори он устувона бунёд ёфтааст. Дар гӯрхона 4 турбати аз хиҳт сохта мавҷуд аст, ки дар онҳо Мавлоно Обидин ва наздикони ӯ мадфунанд. Зиёратхна аз пештоқи начандон калон иборат мебошад. Мақбара аз хишти пухтаи андазааш 21х21х4 бино ёфтааст. Деворҳои мақбара дар қадим каҷ андова карда, фаршаш бо хишт чида шуда буд. Мақбара борҳо таъмир ва бозсозӣ карда шудааст. Азбаски деворҳои он вайронкарда шуда буданд, қисмҳои бозсозигаштаи давраҳои баъдинаро муайян кардан душвор аст. Лоиҳаи тармими мақбараро меъмор А. Валиев тартиб дод, к ибо шакли ибтидоии он мутобиқат дорад. Гирдогирди мақбараро суфачаи баланди мармарифарш оро медиҳад.

* Энциклопедияи Советии Тоҷик : [дар 8 ҷ.] / сармуҳаррир  А. С. Сайфуллоев. — Д. : СИЭСТ, 1978—1988.
**МАҚБАРАИ ЛАНГАРОТА** - ёдгории меъморӣ дар ноҳияи Спитамен. Асрҳои 16 – 17 бо хишти пухта сохта шудааст ва андоваи гаҷӣ дорад. Шаклаш мураббаъ (3х3), равоқтоқи ҳар ду тарафаш умқӣ. Дар дохили ин равоқтоқҳо равоқтоқҳои нисбатан хурд сохта шудаанд. Тоқи шарқӣ даромадгоҳ дорад. Гунбаз ду равзани росткунҷа дошта, дар болои асоси ҳашттарк воқеъ аст. Бандубасти зери гунбазро шурфаҳои бодбонӣ ташкил мекунанд. Дар пештоқи даромадгоҳ равоқтоқи росткунҷа ҳаст. Пештоқ ва кунҷҳои он бо дандонаю кунгураҳо оро ёфтаанд. Гунбаз бо ранги равғании осмонӣ оро ёфтааст. Аз тарафи ғарби гӯрхона зиёратхонаи дуҳуҷра ҷойгир аст. Хонаи пеш меҳроб ва аз ду паҳлӯи он тоқча, аз тарафи ҷануб даромадгоҳе дорад, к ибо равзан рӯшноӣ медарояд. Равоқҳои дарун ба дарун тарҳи нимдоиравӣ доранд. Зиёратхона болорӣ аст, аммо ба ҷойи болорҳои муқаррарӣ меъморон сутунҳои кандакории қадимиро ба кор бурдаанд. Мақбара намунаи хуби меъмории ниёгон аст.

* Энциклопедияи Советии Тоҷик : [дар 8 ҷ.] / сармуҳаррир  А. С. Сайфуллоев. — Д. : СИЭСТ, 1978—1988.
**Мақбараи Мир Сайид Алии Ҳамадонӣ** — ёдгории таърихӣ дар маркази шаҳри Кӯлоб. Андозааш 23,85×21,5 м. Мақбара аз утоқҳои гунбазпӯши бо роҳрав ба ҳам пайваст иборат аст. Аз ғарб, шимол ва шарқ дари даромад дорад. Даромадгоҳи асосӣ бо пешайвони начандон дарунрафта аз ҷониби ғарб воқеъ гаштааст. Дар утоқи марказӣ марқади Мир Сайид Алии Ҳамадонӣ, хоҳаронаш Моҳи Хуросон ва Офтоби Пинҳон, писараш ва дигар нздиконаш, инчунин шоҳи Толиқон қарор дорад.
Мақбара охири асри XIV бо сабки анъанавии маъбадҳои тоисломӣ (чортоқ) бино ёфта буд. Ҳатто хишти он бо усули дуҷуфта ва сеҷуфта чида шудааст, ки хоси меъмории асрҳои IX—X мебошад. Сардарҳои мақбара шакли росткунҷаи дарозрӯяро дорад. Пештоқҳои онҳо чандон чуқур нестанд. Бино пӯшиши гунбазӣ дошта, болои сутуни чортоқи дубағалаи 8-тарка қарор дорад. Аз даромадгоҳҳо ба сӯи чапу рост дар даруни девор роҳравҳои сарбастаи Г-шакл вуҷуд доранд. Роҳравҳои қисми шимол аз берун низ ду даромадгоҳи хурд доранд. Аз роҳрави ҷанубу шарқ бо зинапоя ба сӯи бом роҳ мебарад. Ҳамаи 4 пештоқи даромадгоҳҳо пӯшиши равоқии парпарӣ (бодбонӣ) доранд. Парпариҳо бо сабки буриши амудӣ бунёд ёфта, хиштҳо ба тарзи равоқи қавишаванда чидава болояшон бо гаҷ тарк-тарк карда шудааст. Болои равоқҳо бо нимхишти хобон дар сабки тахтаи шоҳмот (хонача-хонача) девр бардошта шудааст. Болои гунбазро гунбази ороишӣ бо як устувонаи начандон баланд пӯшонидааст (гунбаз болои гунбаз).
Дар давраҳои баъдӣ дар атрофии марқад биноҳои гуногун сохта шуданд ва мақбара борҳо таъмиру тармим гардид, Таъмиру тармими берун аз қодаи солҳои 50 садаи XX тарҳи мақбараро дигаргун сохта, аҳамияти таърихии онро ҳамчун ёдгории меъморӣ коста намуд ва зебоии пешинаашро аз бай бурд. Солҳои 1974 — 79 мақбара мавриди баррасии Идораи давлатии ҳифзи ёдгориҳои таърихӣ қарор гирифта, лоиҳаи таъмири он тарӣтиб дода шуд. Солҳо 1993 −98 ба муносибати 680-солагии Мир Сайид Алии Ҳамадонӣ сардари ғарбиро, ки холо намои асосӣ мебошад, устоҳои эронӣ кошикорӣ карданд. Дар назди мақбара фаввора ва дар шафати роҳ дарвозаи бедар сохта шуд.
Ба муносибати ҷашни 2700-солагии ш. Кӯлоб бо супориши Президенти ҶШ Эмомалӣ Раҳмон бинои мақбара пурра тармим карда, гунбази марказӣ балаед бардошта, бо тунукаи зарҳалӣ пӯшонда шуд. Дар лоиҳаи нави тармими мақбара (меъмор З. Ҳасанов) камбудиҳои устоҳои пешин ба назар гирифта шуда, баландии гунбаз 9,7м (аз фарш) ва қутри он 7,2 муайян гардид. Гунбази марказӣ аз сатҳи боми умумӣ ба андозаи 2,7 м бардошта шуд. Чунин навсозӣ устувонаи биноро ба устувонаи биноҳои гунбазии а-ҳои 14 — 15 Осиёи Марказӣ мувофиқ месозад. Гунбаз дуқабата буда, бо ду камарбанд дар 8 пояи амудии оҳанубетонӣ қарр дорад. Шакли гунбаз таркӣ-таркӣ аст. Фосилаи миёнаи таркҳо 70 см. Таркҳо дар камарбанди оҳанӣ кафшер мешаванд. Ҳайкали гунбаз аз оҳан таркиб ёфта, басо устувор мебошад. Гунбази аслӣ бо гунбази оҳанӣ рӯбаст шудааст. Он аз қитъаҳои оҳани зангногир ва зарҳалӣ иборат мебошад. Мақбара ба истиснои сардари шимолӣ бо хишти нав дар сабки ҷуфтахиҳти хоси мақбараҳои асрҳои 9 — 10 рӯбаст шудааст.

Эзоҳ
----

Адабиёт
-------

* Мақбараи Мир Сайид Алии Ҳамадонӣ // Энциклопедияи Советии Тоҷик : [дар 8 ҷ.] / сармуҳаррир  А. С. Сайфуллоев. — Д. : СИЭСТ, 1978—1988.
**Хати идеографӣ** – хатест баъди хатти пиктографӣ меояд. Калимаи идеография низ иборат аз ду қисм аст. Бо лафзи юнонӣ «Идео»- фаҳмо», «Графо»- навиштан». Хати идеографӣ хатест бо аломатҳои шартии маънидор, калимаҳои яклухт ва ё қисмҳои маънидори ин калимаҳоро ифода месозад. Хатҳои шумери қадим ва чинӣ намунаи хати идеографӣ мебошанд. Шаклҳои қадимаи хати идеографӣ дар асоси хати тасвирӣ (пиктографӣ) ба вуҷуд омада, аввалҳо аз вай фарқ надошт. Дар Шумери қадим, давраи ҳукмрони подшоҳ Ашшурбонопали 2 (охирҳои ҳазорсолаи IV ва ибтидои ҳазорсолаи III пеш аз мелод), хати мехӣ эҷод шуд. Баъдтар ин хат дар давлатҳои шарқи ҳамсоя ба вуҷуд омад ва хатчаҳои вай меҳмонанданд.

Нигаред низ
-----------

* Хат
* Пиктография

Адабиёт
-------

* Афсаҳов А. Қаҳҳоров Ҳ. Хат ва пайдоиши он. - Душанбе:Маориф, 1994. - С.32-34.
* Ахмедов Б. Юнусов А. Аз таърихи ихтирои хат.//Китобдор.- 2006.- №1. - С.17.
* Пиктография // Энсиклопедияи совети тоҷик. - Душанбе, 1984.- Ҷ.5. - С.509.
* Хат //Энсиклопедияи советии тоҷик. - Душанбе, 1987.- Ҷ.7. - С. 613-619
* Коғаз //Энсиклопедияи советии тоҷик. – Душанбе,1981.- Ҷ.З. - С. 498.
* Ахмедов Б. Китоб ва пайдоиши он // Китобдор.- 2007.- №1. - С.34-35.
* Матншиносӣ //Энсиклопедияи советии тоҷик. - Душанбе,1983.- Ҷ.4.- С.268.
* Манбаъшиносӣ //Энсиклопедияи советии тоҷик. - Душанбе, 1983.- Ҷ.4.- С. 177-178.

Адабиёт
-------

* Энциклопедияи Советии Тоҷик : [дар 8 ҷ.] / сармуҳаррир  А. С. Сайфуллоев. — Д. : СИЭСТ, 1978—1988.
**Мақбараи Оқостона Бобо** - дар ноҳияи Саросиёи
вилояти Сурхондарёи Ҷумҳурии Ӯзбекистон воқеъ аст. Дар охири асри X ва 
аввали асри XI бунёд шудааст. Дар миёнаи гӯристони қадима ҷойгир аст. Сокинони маҳаллӣ мақбараро қадамҷойи ҳамсафи паёмбари ислом ҳазрати Муҳаммад (с) Абуҳурайра меҳисобанд. Дар асри XV ба тарҳи мақбара баъзе тағйирот ворид кардаанд. Дар охири асри XIX устои маҳаллӣ Худойбердӣ аз ш.Юрчӣ (вилояти Сурхондарёи Ҷумҳурии Ӯзбекистон) гумбаз ва даромадгоҳи Мақбараро тармим кардааст. 
Олимони бостоншинос Б.А.Литвинский, Б.А.Пугаченкова, З.А.Ҳакимов ва И.Ф.Бородина 
с-ҳои 1952, 1953, 1959, 1969 ва 1977 мақбараро дида таҳқиқ кардаанд. Мақбара ҳамчун ёдгории меъморӣ дар муҳофнзати давлат аст.

Адабиёт
-------

Аршавская З.А. Ретевеладзе Э.В. Ҳакимов З.А. Средневековые памятники Сурхандарьи. - Ташкент,1982.

Пайнавиштҳо
-----------

1. ↑  Донишномаи Ҳисор -Душанбе: "Ирфон", 2015, - с. 349
Соли 2006 дар рафти ташрифи Президенти Тоҷикистон ба Шанхай (Чин) дар бораи маблағгузории лоиҳаҳои муштараки инвеститсионии Чин дар Тоҷикистон ба миқдори $ 603,5 млн. шартнома ба имзо расид. 
Яке аз лоихахо сохтмони хати баландшиддати барқии  **«Ҷануб – Шимол» (ЛЭП – 500кВт)** , ки дарозии он 350 км аст, дар назар дошта шуда буд.

Хароҷоти умумии лоиҳаҳо - **$ 640 млн.**  Аз ҷумла: **$ 603,5 млн.** саҳми Ҷумҳурии Халқии Чин, **$ 36,5 млн.**  дигар ҳиссаи Ҳукумати Ҷумҳурии Тоҷикистон мебошад.

Лоиҳаҳои муштараки инвеститсионии Чин дар Тоҷикистон солҳои 2006-2011 амалӣ шудаанд.
Хати баландшиддати барқии «Ҷануб – Шимол» барои интиқоли барқ аз ҷануби Тоҷикистон ба вилояти Суғд сохта шудааст. То ин вақт дар фаслҳои тирамоҳу зимистону баҳор НБО Қайроққум пурра талаботи вилоятро бо нерӯи барк таъмин карда наметавонист. Тоҷикистон барои вилоят нерӯи барқро аз Ӯзбекистон харидорӣ мекард. Ба истифода супорида шудани ЛЕП «Ҷануб – Шимол» имконият дод, ки ба вилояти Суғд нерӯи барқ дар давоми сол интиқол карда шавад.
**Ангезаи касалӣ** — мавҷудотеро гӯянд, ки боиси cap задани касалиҳои сироятии одаму ҳайвонот ва рустанӣ мегарданд. Ба ангезаи касалӣ бактерияҳо, занбӯруғҳо, риккетсияҳо, микоплазмаҳо, вирусҳо ва ғ. мансубанд.

Ангезаи касали ба организм бо роҳи нафас, аъзои ҳозима, роҳҳои бавлу таносул, пӯст, милки чашм дохил мешавад. Як гурӯҳи ангезандаҳо бевосита дар хун, лимфа ва дохили ҳуҷайраҳо инкишоф ёбанд, гурӯҳи дигар бо хун ба узвҳо ва бофтаҳои дигари организм мегузаранд. Ҷои ба организм дохилшудаи ангезаи касалӣ илтиҳоб пайдо карда, дар узвҳо тағйироти рефлексӣ, иммунологӣ ва морфологӣ ба амал меояд, ҷараёни мубодила дар организм халал меёбад. Ба ангезаи касалии рустаниҳо ва дарахтони мева занбӯруғ, бактерия, вирус, организмҳои микоплазмамонанд, содатаринҳо, обсабзҳо ва баъзе рустаниҳои пӯшидатухм мансубанд.

Ангезаи касалӣ чанд навъ мешавад: 

* якумин – ба дарахтони мева бори аввал сироят мекунад (мас. ангезаи касалии ҷел);
* дуюмин – баъди сироят кардани мавҷудоти касалиовари ибтидоӣ ба рустанӣ дохил мешавад (мас. ангезаҳои тосаки пенисиллёзӣ ва аспергиллёзӣ баъди аз пероноспороз сироят ёфтани ток);
* мутаҷовиз – ба рустанӣ ворид шуда, ғизо мегирад ва дар бофтаҳои он афзоиш мекунад (мас. ангезаҳои пероноспороз, ҷел);
* махсус – ба узвҳои муайяни рустанӣ ё гурӯҳи рустаниҳое, ки ба ҳам қаробат доранд, сироят менамояд (мас. ангезаҳои серкоспороз, меланоз);
* яккаҳомил – ҳама давраҳои инкишофаш дар як намуди рустанӣ ё навъҳои ба ҳам наздик мегузарад (аксари ангезаи касалиҳои ток);
* гуногунҳомил – ҳар давраи инкишофи онҳо дар рустаниҳои намудҳои гуногун мегузарад (мас, занбӯруғҳои ангезаи касалии занга);
* биотрофӣ – аз моддаҳои рустании ҳомил ғизо мегиранд (мас. ангезаи ҷел ва тосаки хокистарранг);
* некротрофӣ – пеш аз дохил шудан ба ҳуҷайраи рустании ҳомил бо заҳри худ ҳуҷайраро маҳв сохта, аз бофтаҳои маҳвшуда ғизо мегиранд;
* заҳрӣ – заҳр хориҷ карда, рустании ҳомилро касал мекунад (мас. ангезаҳои вертисиллёз, армилляриоз, пенисиллёз);
* гистотропӣ – фақат дар бофтаҳои муайяни рустании ҳомил инкишоф ёфта, афзоиш мекунад (мас. ангезаи сурхакони ток фақат ба рагҳои барг осеб мерасонад).

Аз рӯи манбаи сироят ангезаи касалиҳо аэрогенӣ – бо ҷараёни ҳаво паҳн шуда, ба рӯи рустанӣ мешинанд (ангезаҳои ҷел, тосаки хокистарранг) ва хтоногенӣ – ба рустанӣ аз хок ворид мегарданд (ангезаҳои вертисиллёз, армилляриоз, фузариоз) мешаванд. Ангезаи касали ба рустанӣ танҳо дар мавриди муҳайё будани шароити мусоиди ғизогирӣ ва инкишоф сироят мекунад.

Эзоҳ
----

Сарчашма
--------

Энсиклопедияи Миллии Тоҷик : [тахм. 25 ҷ.] / сармуҳаррир  А. Қурбонов. — Д. : СИЭМТ, 2011—2020.
Масҷид ва мақбараи Амир Ҳамза Ҳазрати Шоҳ, Чоркӯҳ, ноҳияи Исфара
Масҷид ва мақбараи Амир Ҳамза Ҳазрати Шоҳ, Чоркӯҳ, ноҳияи Исфара
**Мақбараи Амир Ҳамза Ҳазрати Шоҳ** (номгузориҳои маҳаллӣ — Ҳазрати Бобо, Лангарбобо, Амир Ҳамзаи Соҳибқирон) — ёдгории меъмории асрҳои XI—XII дар деҳаи Чоркӯҳи ноҳияи Исфара. Ин мақбара аз беҳтарин намунаҳои кандакории Осиёи Миёна буда, ҷузъҳои алоҳидаи он бо нақшу нигор ва пардози сутунҳои Рарз, Фатмев, Оббурдан, Меҳроби Искодар, намояи чӯбии Мақбараи Қуссам ибни Аббос ва ғайра хеле наздиканд. Мақбара ҳафт сутун, ҳашт наълин, сақфи чорболора, синҷҳои катибадор ва панҷараҳои тахтабандишуда дорад. Дар мақбара се навъи сутун ба назар мерасанд: сутунҳо кӯзагӣ (ба шабеҳи кӯза кандакориву оро дода шудаанд), тахтасутун (сутуни чорлаб, чортеға, ки дар меъмории халқҳои Осиёи Миёна то асрҳои 19 — 20 ривоҷ дошт) ва аспаксутун (навъи сутунҳое, ки аслан барои нигоҳ доштани тахтабандӣ ва болори кумакӣ дар девор насб мекардаенд ва аз чор се қсми пешрӯяшон бо навъи нақшҳои ислимӣ оро ёфтаанд). Болорҳои чортарши сақфи мақбара дар ду рӯяшон бо хатти кӯфӣ навиштаҷот доранд. Ин навиштаҷоту навъи нақшунигор ниҳоят зебову нафис аст.

Мақбараи Амир Ҳамза Ҳазрати Шоҳ ба номгӯи Феҳристи мероси фарҳангии умумибашарии ЮНЕСКО аз ҷониби Тоҷикистон пешниҳод гардидааст ва соли 2015 ба феҳристи Мероси фарҳангии умумибашарии ЮНЕСКО сабт шудааст.

Эзоҳ
----

1. ↑  Қодиров Ф. С. Захираҳои туристӣ: ёдгориҳои фарҳангӣ — таърихӣ ва табии. — Душанбе, 2012.

Адабиёт
-------

* Энциклопедияи Советии Тоҷик : [дар 8 ҷ.] / сармуҳаррир  А. С. Сайфуллоев. — Д. : СИЭСТ, 1978—1988.
Шаблон:Taxobox conversionШаблон:Taxobox conversionШаблон:Taxobox conversionШаблон:Taxobox conversionШаблон:Taxobox conversionШаблон:Taxobox end[[Гурӯҳ:Animalia аз рӯи алифбо]]**КАРКАДАН**, каргадан, карг, (лот.Rhmocerotidae) (форсӣ:کرگدن‎), ҳайвонест ширхӯр. Дарозии танаш 2,5—4 метр, баландиаш 1—2 метр, вазнаш то 3 т (баъзан аз ин ҳам зиёдтар). Дар назди бини 1—2 шох дорад. Пойҳояш кӯтоҳи сеангушта. Рангаш хокистарӣ, сиёхтоб. Хеле хуб медавад (дар масофаи кӯтоҳ суръаташ 40—45 км/с). Дар ҷануби шарқии Осиё ва Африқо паҳн шудааст. Дар ҷангалҳои. тропикӣ, саваннаҳр, буттазори соҳилҳо ва ботлоқзор зиндагӣ мекунад.

Алаф, навда ва барги рустаниҳоро мехӯрад. Каркаданхо бештар ҷуфт-ҷуфт ва баъзан гурӯҳ-гурӯҳ мегарданд. Даври ҳамли Каркандан 17—18 моҳ давом ме¬кунад; як бача мезояд (вазнаш ка¬риб 25 кг). Гӯшташ хурданбоб. Шохи Каркадан хосияти шифобахшӣ дорад. Дар олам 5 намуди Каркадан маълум аст. Шикори Каркадан манъ аст. Дар ҳудуди ҷумҳури чанд хели Каркадан зистааст. Боқимонадҳои эласмотерий, Каркадани муйдор ва ғайраҳо аз зери замин ёфт шудаанд.

Шикор ва ҳифз
-------------

Дар Иёлоти Муттаҳидаи Амрико иҷозанома барои шикори як навъи нодири каркадани сиёҳро ба маблағи 350 ҳазор доллар фурӯхтаанд. Маҳфили сайёдони аёлати Тексаси Амрико, ки музоядаро баргузор кард, аз ҳисоби ин пул дар ҳифзи ҳамин каркаданҳои дар ҳоли нобудӣ дар Намибия кумак мекунад. Худи музояда баҳсбарангез аст, зеро каркаданҳои сиёҳ дар вартаи нобудӣ қарор доранд, вале баргузоркунандагони музояда мегӯянд, ки пули ба даст омада барои барномаҳои ҳифзи ин ҷонварон сарф мешавад. Дар саросари Намибия танҳо 1800 каркадани сиёҳ боқӣ мондааст ва ҳукумати ин кишвар солона ба шикори 5 дона аз ин ҷонварон иҷоза медиҳад.

|  |  |
| --- | --- |
| Панда Ҷонваршиносӣ | *Ин мақолаи нопурра аз фанни ҷонваршиносӣ мебошад.Шумо метавонед бо пурра кардани ин ба Википедия кумак кунед.* |

Эзоҳ
----

1. ↑  Шикори каркадан дар ивази 350 ҳазор доллар (Радиои Озодӣ)
«**Кофия**» (ар. کافیه‎), **«Кофияту зави-л-ираби фӣ маърифати каломи-л-араб"** — аз муҳимтарин китобҳои дарсӣ ба забони арабӣ дар илми наҳв; таълифи Ибни Ҳоҷиб. 

«Кофия» фарогири 19 боб аст, ки онҳо аз мавзӯъҳои алоҳида иборат мебошанд. Матолиб аз таърифи калима ва калом оғоз мешаванд. Муаллиф баъди тақсимбандии навъҳои эъроб ва тавзеҳи ғайримунсариф, марфуот, мансубот, маҷрурот, мабнӣ, музмар, нуни виқоя, замири фасл, замири ишора, мавсул, исмҳои афъол, исмҳои асвот, мураккабот, киноёт, зарфҳо, маърифа ва накира, адад, музаккар ва муаннас, мусанно, ҷамъ, масдар, исми фоил ва исми мафъул, сифати мушаббаҳа, исми тафзил, афъол ва ҳуруф, аз ҷумла ҳуруфи ҷар, мушаббаҳи билфеъл, отифа, танбеҳ, нидо, эҷоб, тафсир, масдар, тахсис, таваққуъ, истифҳом, шарт ва дигар мавзӯъҳои наҳви забони арабиро матраҳ кардааст. Ба «Кофия» беш аз 124 шарҳ ба забонҳои арабӣ ва форсӣ навишта шудааст, баъзе онро мухтасар кардаанд ё ба назм даровардаанд. Худи муаллиф аввалин шуда ба «Кофия» шарҳ навиштааст, сипас онро ба назм дароварда, дар охир бар ин назм ҳам шарҳи дигаре навиштааст. Ҳоло нусхаҳои бисёри «Кофия» ва шарҳҳои он вуҷуд доранд. «Кофия» аз замони таълиф шуданаш дар кишварҳои исломӣ шуҳрат ёфт ва яке аз аз китобҳои таълимии муҳимми мадориси Осиёи Миёна буд. То кунун аз он чун китоби дарсӣ дар ҳавзаҳои илмӣ истифода мешавад. 

«Кофия» нахуст соли 1592 дар Рум, сипас дар Деҳлӣ, Конпур, Калкутта, Истанбул ва Қоҳира борҳо чоп шудааст.

Эзоҳ
----

Адабиёт
-------

* Кофия / С. Наимӣ // Энсиклопедияи Миллии Тоҷик. — Д. : СИЭМТ, 2011—2020. — (Энсиклопедияи Миллии Тоҷик : [тахм. 25 ҷ.] /  сармуҳаррир Н. Амиршоҳӣ ; 2011—2021).

* ابن حاجب عثمان بن عمر. الكافيه في علم النحو و الشافيه في علمَي التصريف و الخط. القاهره، ١٤٣١ ﻫ.
* Ад.: Ибни Ҳоҷиб. Кофия. Ӯзбек тилига тарҷима. Тошкент, 2009;
* مازندرانی محمد هادی. شرح فارسی کافیه ابن حاجب. تهران، ١٣٩٧ ش.

Пайвандҳо
---------
**Гандумаҷириқ** (лот. Elytrígia répens), **алафи гандумак**, **гандумак**, **бандваш**, **бандкана**, **бедгиёҳ**, **наҷм**, **сил** — рустании бисёрсолаи хӯшадор.

Пояаш рости ҳамвор, бемӯяк, 60-150 см қад мекашад. Баргаш борики дароз (15-40 см), ба барги гандум мемонад. Хӯшааш рост, дароз (7-20 см), донаш дуқатора ҷой гирифтааст. Моҳҳои май — июл гул карда, июл — август тухм мебандад (вазни 1000-тоаш 3-4 г). Г. чун алафи бегона дар лаби ҷӯю боғот, заминҳои партов мерӯяд. Дар қ-кӯҳҳои Қурама, Туркистону Зарафшон, Ҳисору Дарвоз, Тоҷикистони Ҷанубӣ ва Помири Ғарбӣ (дар баландиҳои 700—2000 м аз с. б.) вомехӯрад. Аз сармо зиён намебинад. Дар хокҳои нарм то 15-20 см реша медавонад. Аз решапора ва тухм зиёд мешавад. Решаашро аввали баҳор ва тирамоҳ ҷамъоварӣ карда, дар ҳавои кушод мехушконанд. Г. хӯроки хуби чорвост. Аз Г. хошок тайёр мекунанд. 100 кг хошоки Г. 51,7 воҳиди хӯрокӣ ва 3,1 кг протеини ҳозим дорад. Пеш аз кишт Г. солҳои аввал камтар нашъунамо ёбад ҳам, баъди 4-6 сол хуб месабзад. Дар таркиби решапояи Г. ангиштоб, сафеда, каротин (6 мг%), левулез (3-4 %), маннит (2,5-3,0 %), фруктоза, сафеда (9,2 %), равғани эфир (0,06 %), витамини С (150 мг%) мавҷуд аст.

Г. рустании давоист. Абуалии Сино бо ҷӯшоби решаи он захми меъда, масона, қабзияти пешоб ва ғ.-ро табобат мекард. Тухми Г. давои хуби пешоброн буда, санги масонаро об мекунад. Шираи бо ҳиссаи баробари асал ё май ҷӯшонидаи он чашмдардро давост. Табибони халқӣ ҷӯшоби решаи Г.-ро ҳангоми бемориҳои роҳи пешобу талха, аъзои ҳозима, дарди санги талхадону гурда, ширинча, амрози пӯст, инчунин ба сифати давои исҳоловару балғамрон истифода мебаранд. Тарбандии марҳами он захмҳоро шифо мебахшад. Нақеи Г. сардард ва фишори пасти хунро рафъ сохта, хастагии рӯҳию ҷисмониро мебарорад. Дар тибби муосир ҷӯшоби решапояи Г. чун воситаи исҳоловар ва дар таркиби доруҳои арақовару пешоброн истифода мешавад.

Эзоҳ
----

Адабиёт
-------

* Турова А. Д. Лекарственные растения СССР и их применение. М. 1974;
* Гаммерман А. Д. Гром И. И. Дикорастущие лекарственные растения СССР. М. 1976;
* Ходжиматов М. Дикорастущие лекарственные растения Таджикистана. Д. 1989;
* Новейшая энциклопедия лекарственных растений. М. 2011.

Сарчашма
--------

* Гандумаҷириқ / М. Ҳоҷиматов // Вичлас — Гӯянда. — Д. : СИЭМТ, 2015. — (Энсиклопедияи Миллии Тоҷик : [тахм. 25 ҷ.] /  сармуҳаррир Н. Амиршоҳӣ ; 2011—2021, ҷ. 4). — ISBN 978-99947-33-77-4.
**Ганзак**, **Ганҷак** — яке аз шаҳрҳои қадим ва маркази маъмурии Атропатен, ки дар шафати кӯли Урмия (шимолу ғарби Эрон) қарор дошт.

Дар осори арманӣ бо номи Гандзак, юнонӣ — Газака ва арабӣ Ҷанзак ёд шудааст. Ганзак ҳамчун шаҳр дар садаи I то м. пайдо шуда, ба қаламрави давлати Мод дохил мешуд. Аз асри 1 м ба маркази тиҷорат, ҳунармандӣ ва ҳамлу нақл табдил ёфт. Ганзак баъди таназзули давлати Ҳахоманишӣ ва соҳибихтиёр шудани сатрапи Мод — Атропат пойтахти Атропатен гардид. Оид ба макони ҷойгиршавии Ганзак дар байни таърихнигорон ду ақида мавҷуд аст: 1. Ганзак дар мавзеи имрӯзаи шаҳри Такоби устони Озарбойҷони Ғарбӣ қарор дошта, дар асрҳои миёна бо номи Шиз машҳур буд. Аз замони Сосониён дар Ганзак оташкадаи Озаргушнасп фаъолият мекард, ки имрӯз ин маҳал бо номи Тахти Сулаймон машҳур аст. Кӯшишҳои бостоншиносон барои дарёфти харобаҳои шаҳри Ганзак дар атрофи Тахти Сулаймон ба нокомӣ анҷом ёфта (соли 2006), ба қавли олимони бостоншинос эҳтимол шаҳр зери оби кӯли Урмия монда бошад. 2. Гурӯҳи дуюми таърихнигорон маҳалли ҷойгиршавии Ганзак-ро шаҳри Миёндуоби устони Озарбойҷони Ғарбӣ таъйин кардаанд. Ганзак соли 622 бар асари ҷангҳои Эрону Византия хароб ва нест шуд.

Эзоҳ
----

Адабиёт
-------

* Дьяконов И. М. История Мидии. М.-Л. 1956; Алиев И. Очерк истории Атропатены. Баку, 1989.

Сарчашма
--------

* Ганзак / С. Ҳусайнов // Вичлас — Гӯянда. — Д. : СИЭМТ, 2015. — (Энсиклопедияи Миллии Тоҷик : [тахм. 25 ҷ.] /  сармуҳаррир Н. Амиршоҳӣ ; 2011—2021, ҷ. 4). — ISBN 978-99947-33-77-4.