**Иёлати Миср** (ар. إيالة مصر‎, тур. Mısır Eyaleti, усм. ایالت مصر‎‎‎) — вилояти Империяи Усмонӣ аз 1517 то 1867. Ин вилоят пас аз Ҷанги Усмону Мамлукияи солҳои 1515—1517 ташкил карда шуд. Ба қаламрави вилоят қисми зиёди Миср, Фаластин, Сурия, Урдун ва як қисми Арабистон дохил шуданд.

Таърих
------

Соли 1524 шӯриши ҳокими усмонӣ дар Миср Аҳмад Пошо пахш карда шуд.

Соли 1527 аввалин тадқиқоти кадастрии усмонӣ гузаронида шуд.

Дар солҳои 1558—1560 — сафари ҳайати русии меҳмон Позняков ба Миср, ки куртаи курку ва дигар туҳфаҳои Иван Грознийро ба Патриархи православии Искандария Йоахим ва дайрҳои Миср супорид ва бо маълумот дар ин бораи ин кишвар ба Русия баргашт. Тавре ки Позняков дар "Хождении"-и худ қайд кардааст, "Ва биёбонҳои онҳо азони мо нестанд: дар биёбони онҳо ҷангал, алаф, одамон ва об вуҷуд надорад" .

Соли 1576 дар ҳудуди Мисри Боло мақоми бевоситаи маъмурияти усмонӣ таъсис ёфт. Пеш аз ин, аксари Мисри Боло дар зери ҳукмронии шайхони бодиянишин буд.

Соли 1757 Алӣ Бой (Бей) ҳокими (шайх албалади) Миср шуд. Вай бераҳмона бо ҷудоихоҳии қабилаҳои бедуин, мамлукҳо ва янисариҳо мубориза мебурд, Мисри Поён ва Болоро дар зери ҳукмронии худ муттаҳид мекард ва назорати Ҳиҷозро ба роҳ мемонд.

Моҳи сентябри соли 1768 ӯ корпуси Яниссариро дар Миср несту нобуд кард ва ба таъсиси артиши муқаррарӣ шурӯъ кард. Моҳи ноябри 1768 ӯ муносибатҳои вассалиро бо Империяи Усмонӣ қатъ кард, Пошои турк, ҳокими Султонро ихроҷ кард ва пардохти боҷро қатъ кард.

Дар моҳи июли соли 1770 ӯ истиқлоли Мисрро эълон кард ва унвони Султонро гирифт. Бо назардошти вазифаи асосии барқарор кардани истиқлоли давлати Миср аз Туркия, дар давраи ҷанги Русияву Туркия, соли 1771, вай бо фармондеҳи эскадрили флоти Русия А.Г.Орлов ба иттифоқи ҳарбӣ даромад ва бо дастгирии флоти Русия, бо Туркия ҷанг сар кард. Соли 1771 Димишқро гирифт ва Сурияро ишғол кард. Дар соли 1772 сардори лашкар Муҳаммадбой Абул-Даҳаб бар зидди Алӣ-бой исён бардошт, аз ҷанг бо "бародарони ҳамдин" саркашӣ кард ва тарафи Портаро гирифта, ба Қоҳира кӯчид. Алӣ Бой 8 апрел аз Қоҳира баромада, ба Сурия фирор кард ва дар он ҷо Зоҳир ал-Умар ӯро паноҳ бурд. 1 феврали соли 1773 ӯ фаҳмид, ки худи Муҳаммад Бой Абулдаҳаб худро Шайх Албалад эълон кардааст ва лашкаре ҷамъ овардааст, ки бо ёрии русҳо, ки ӯро бо силоҳ ва муҳимоти ҷангӣ таъмин карда буданд ва ба Қоҳира кӯчид. Моҳи майи соли 1773, дар наздикии Солиҳия (дар қисми шарқии делтаи Нил), вай аз ҷониби сарбозони исёнгари мамлуқ мағлуб шуд, захмӣ шуд, асир шуд ва ба Қоҳира бурда шуд ва пас аз ҳафт рӯз даргузашт.

Дар с. 1784 - 1785, Иброҳим Бой ва Мурод Бой расман мансабҳои каймакамҳои (ҳокимони) усмонии Мисрро ишғол карданд. Баъдтар, Иброҳим Бой ва Мурод Бой воқеан ҳукмронии Мисрро идома доданд, аммо ҳокимони нави усмонӣ расман таъйин карда шуданд.

 Мурод Бой
Соли 1786 Султони усмонӣ Абдулҳамид I Капудан Пошо Ҷезайрлӣ Ғозӣ Ҳасан Пошоро ба Миср фиристод ва фармон дод, ки Иброҳим ва Муродро аз қудрат дур кунад. Ҷизайрлӣ Ғозӣ Ҳасан Пошо тавонист дар муддати кӯтоҳ назорати усмониро бар Миср барқарор кунад. Исмоил Бой раҳбари нави низомии Мамлукҳо таъйин шуд ва Шайх ал-Балад идораи шаҳрвандиро ба уҳда гирифт. Иброҳим Бой ва Мурод Бой ба ҷануби Миср гурехтанд. Соли 1791 онҳо ба Қоҳира баргаштанд ва қудрати олиро дубора ба даст оварданд.

Солҳои 1798 — 1799 — ҳуҷуми фаронсавӣ таҳти роҳбарии Наполеон.

Соли 1801 Бритониё ба он ҳуҷум кард.

Дар соли 1805, *Пошо* Муҳаммад Алӣ ба қудрат омад, ки қудрати султонҳои туркро эътироф кард.

Соли 1807, дар давраи ҷанги Англо-Туркия, Муҳаммад Алӣ як корпуси 5000-нафарии Бритониёро аз Миср шикаст дод.

Миср таҳти роҳбарии Муҳаммад Алӣ хеле рушд кард. Ӯ худро бо фаронсавӣ иҳота кард ва ба бартарияти ташкилоти аврупоии артиш бар туркҳо боварӣ ҳосил кард ва инчунин тавонист бо урфу одат ва фармонҳои фаронсавӣ ошно шавад, ӯ тасмим гирифт, ки артиш, ҳукумат ва сохторро аз нав дар рӯҳияи аврупоӣ ташкил кунад. Вай ислоҳотро дар Миср тақрибан ҳамзамон бо ислоҳотгар Султони Маҳмуди II оғоз кард, аммо дар талошҳои худ ба комёбиҳои бештар ноил гашт.

Худи Муҳаммад Алӣ умуман маълумот нагирифтааст: танҳо дар соли чилуми умраш бо душворӣ хонданро ёд гирифтааст ва умуман навиштанро намедонист; Бо вуҷуди ин, ӯ арзиши донишро хуб дарк мекард, ба писаронаш Иброҳим Пошо ва Саидпошо маълумоти хуб дод, дар Миср бисёр мактабҳо, чопхона ва рӯзнома кушод. Ҳангоми гузаронидани ислоҳоте, ки боиси норозигии субъектҳои муҳофизакор (ҳатто аъзои оилаи ӯ, алалхусус наберааш Аббос Пошо) шуд, вай ба мисли Императори Русия Пётр I аксар вақт ба қатлҳо ва кушторҳои махфӣ даст мезад. Ҳамчун яке аз намунаҳои чунин ваҳшиёнаи ҳокими Миср, аз ҷумла, бояд аз қатли фармондеҳи шашсад мамлуқ дар соли 1811 қайд намуд.

 Портрет аз Дэвид Уилки
 Муҳаммад Алӣ Пошо сафирони Бритониёро дар қасри худ дар Қоҳира қабул мекунад
Муҳаммад Алӣ Пошо
Дар муносибатҳои шахсӣ, хусусан бо аврупоиҳо, Муҳаммад Алӣ таассуроти шахси мулоимро ба вуҷуд овард, ки ба башарият бегона нест. Оддӣ ва дастрасӣ дар гардиш ва зиндагии хусусӣ, беэътиноӣ ба анъанаҳои одоби шарқӣ, ки дар ӯ бо шаҳват ба қудрат ва шуҳратпарастӣ комилан ҳамзамон буданд, аврупоиҳое, ки бо ӯ муошират мекарданд, таассурот бахшид.

Дар соли 1823 Миср Судони Шимолиро забт кард ва онро маркази худ бо пойтахти Хартум сохт.

Мисрро ба як давлати тавоное табдил дод, ки қодир ба дастгирии Порту бо нерӯҳо ва флот буд, Муҳаммад Алӣ дар саркӯбии исёни Юнон ширкат варзид ва бо вуҷуди он ки флоти ӯ дар баробари туркҳо дар набардҳои Наварино мағлуб шуд (1827), то соли 1830 ӯ тавонист сиҳат шавад.

Ҳатто дар давраи ҷанги Русияву Туркия дар солҳои 1828-1829 Муҳаммад Алӣ аз додани хироҷ ба Маҳмуди II даст кашид ва дар соли 1831 ӯ ошкоро шӯриш бардошт ва мехост аз Миср давлати мустақили меросӣ таъсис диҳад.

Писари фарзандхондшудаи Муҳаммад Алӣ Иброҳим Пошо бо аскарон тобеи усмонӣ ба Сурия равона шуд ва қалъаи Сен-Жан д'Акрро муҳосира кард. Бо суқути худ тамоми Сурия Туркия ба дасти пошои Миср гузашт. Султон Муҳаммад Алиро исёнгар эълон карда, лашкари таҳти фармондеҳии Ҳусейн Пошоро ба марзҳои Сурия фиристод. Ҳангоме ки муҳосираи Акр анҷом мешуд, Иброҳим Пошо бо лашкарҳояш дар гирду атрофи он ҳаракат карда, тамоми маркази Фаластинро забт кард ва қабилаҳои Лубнон ба умеди озод шудан аз сӯиистифода аз ҳокимияти туркҳо ба ӯ ҳамроҳ шуданд.

Пас аз ин Иброҳим Пошо дар сари Гома ва дар ағбаи Байдан (дар кӯҳҳои байни Сурия ва Киликия) Ҳусейн Пошоро шикаст.

Султон бо фармондеҳии беҳтарин генерали худ Решид Пошо лашкари дуввум ва пурқувваттаро фиристод. Аммо ӯ дар Кония шикаст хӯрд ва асир афтод.

Пас аз ин Иброҳим Пошо мехост ба мулкҳои аврупоии Туркия гузарад, аммо дахолати Русия вазъиятро наҷот дод. Муҳаммад Алӣ Иброҳим Пошоро аз Осиёи Хурд ба ёд овард ва иддаъояшро мӯътадил кард. Соли 1833 дар Кутай шартнома ба имзо расид, ки тибқи он Муҳаммад Алӣ Сурияро ҳамчун мулки вассалӣ ва ноҳияи Адана барои истифодаи муваққатӣ ба даст овард.

Соли 1839, Муҳаммад Алӣ бо иҷро накардани Аҳдномаи Кутай, боиси шикасти нав бо Туркия шуд ва ин дафъа он ноком шуд. Артиши Султон, ки дар он Молтке ҷойгир буд, дар Низиб шикаст хӯрд ва адмирали турк Аҳмад-Фензӣ флоти Туркияро ба мисриён дод.

Муҳаммад Алии пирӯз аз вориси Маҳмуди II Абдулмаҷид, қудрати меросӣ бар Миср, Сурия, Адана ва Кандияро талаб мекард. Кишварҳои Аврупо, аз ҷумла Фаронса, барои ҳифзи сулҳ ба Султон пешниҳод карданд, ки ин масъаларо барои ҳукми кабинетҳои аврупоӣ баррасӣ кунад. Пас аз розигии Султон, конфронси намояндагони панҷ қудрати пешбар дар Лондон баргузор шуд, ки амр дод, ки қисми ҷанубии Сурия ба Муҳаммад Алӣ дода шавад ва ба ӯ қудрати меросӣ дар Миср бо шарти эътирофи итоати бешубҳа ба Султон ва пардохти хироҷро идома медиҳад. Муҳаммад Алӣ қарори конфронсро рад кард. Сипас флоти муттаҳидаи Англия-Австрия ба Искандария наздик шуд ва Муҳаммад Алиро маҷбур кард, ки натиҷаҳои конфронсро эътироф кунад. Муҳаммад Алӣ танҳо Мисрро нигоҳ дошт ва маҷбур шуд, ки бори дигар ба Порт пардохт кунад (1840).

Дар 1863-1879, Исмоил Пошо Мисрро идора карда, мухторияти Мисрро васеъ кард, ки ҳамчун қисми Империяи Усмонӣ ҳисобида мешуд. Вай ислоҳотеро анҷом дод, ки ба рушди капиталистӣ ва навсозии муассири кишвар мусоидат мекард. Соли 1866 ӯ аввалин ниҳоди намояндагӣ — ҷанини парлумон — Маҷлиси машваратии вакилонро (**Maglis shura an-nuvwab**) даъват кард. Барои амалӣ кардани нақшаҳояш ба қарзҳои қудратҳои Аврупо муроҷиат кард. Ин қарзҳо хеле самаранок истифода мешуданд — бо кумаки онҳо, масалан, зиёда аз 1000 км роҳи оҳан, якчанд ҳазор километр хатҳои телеграф, зиёда аз даҳ пул дар саросари Нил ва даҳҳо системаи нави обёрӣ сохта шуданд.

Соли 1869 дар Миср сохтмони канали Суэтс ба охир расид. Дар аввал ҳокими Миср Исмоил Поша соҳиби саҳмияҳои назоратӣ буд. Соли 1875 ӯ саҳмияҳои худро дар Британияи Кабир фурӯхт. Аз соли 1880 инҷониб як ширкати англисӣ-фаронсавӣ дар канали Суэтс саҳм дорад.

Соли 1879 Арабӣ Пошо дар иҷрои афсарони мисрӣ бар зидди назорати хориҷӣ бар Миср ва бартарияти туркҳо дар артиши Миср иштирок кард.

Соли 1881 дар Миср бар зидди таъсири Англия дар минтақаи канали Суэтс шӯриши афсарон оғоз ёфт. Арабӣ Пошо раҳпаймоии гарнизони Қоҳираро таҳти шиори "Миср барои мисриён" роҳбарӣ кард, ки боиси истеъфои ҳукумати Хидив ва таъсиси ҳукумати миллӣ шуд, ки дар он Арабӣ Пошо мақоми вазири ҷангро гирифт. Пас аз парвози Хидив Тавфиқ дар соли 1882, дарвоқеъ, қудрат ба дасти Арабӣ Пошо гузашт. Тобистони соли 1882 Арабӣ Пошо ба ҷанги Англия ва Миср фармондеҳи артиши Миср шуд, 13 сентябр сарбозони ӯ дар Тел-ал-Кабир шикаст хӯрданд ва 15 сентябр ӯро англисҳо ба асирӣ гирифтанд. Вай ба марг маҳкум карда шуд, ки ивазаш бадарғаи якумрӣ ба ҷ. Сейлон буд.

Дар давраи аз соли 1882 то 1914, Миср расман ба империяи Усмонӣ тааллуқ дошт, аммо дар асл онро Британияи Кабир ишғол карда буд. Дар айни замон, Миср на расман ва на дар асл мустамликаи Англия набуд — дар асл, Миср дар ин давра протекторати Бритониё буд (расман аз соли 1914 то 1922), ки дараҷаи хеле баланди мухторияти дохилиро нигоҳ дошт ва ҳатто алайҳи Судон ҷангҳои хашмгинона мебурд. Вобастагии расмӣ аз Империяи Усмонӣ пас аз саршавии Ҷанги Якуми Ҷаҳонӣ, вақте ки Миср ба таври протекторати Бритониё ба таври қонунӣ даромад, бекор карда шуд.

Эзоҳ
----

1. ↑  Хождение на Восток гостя Василия Познякова с товарищи

Адабиёт
-------

* *Гринин Л. Е*. Политические процессы в османском Египте XVI—XVIII вв. и теория развитого государства // История и современность. Выпуск № 1/2007.
* *Зеленев Е. И.* Египет. Средние века. Новое время. — СПб.: Изд-во СПбГУ, 1999. — ISBN 5-288-02170-8
* *Коротаев А. В.* Долгосрочная политико-демографическая динамика Египта: Циклы и тенденции. — М.: Восточная литература, 2006. — ISBN 5-02-018526-4