**Ариабҳата** (санскр. आर्यभट,; Шаблони холии {{ВД-Дебоча}} ) — риёзидон ва ҳайатшиноси ҳинду.

Зиндагинома
-----------

Дар бораи зиндагии ӯ маълумоти мукаммале нест. Ҳаёт ва фаъолияти А. ба давраи Гуптҳо (а. 4 ва нимаи аввали а.6), ки дар таърихи Ҳиндустон аҳди тиллоии инкишофи таъриху тамаддун маҳсуб мегардад, рост меояд. Аз А. «Ариабҳатия» ном асараш (таълифаш 498) боқӣ мондааст, ки дар он тамоми донишҳои риёзиву ҳайатшиносии замона ва пешинаи ҳиндуён ҷамъбаст шудааст. «Ариабҳатия» аз чаҳор қисмати иборат аз 118 сатри мансур (қитъа) таркиб ёфтааст. Қисмати I — Дашагитика оид ба системаи тасвир ва ишораи ададҳо мебошад. Қисмати II — Ганитапада пурра ба риёзиёт бахшида шудааст. Қисмати III — Калакрийапада дар бораи муайянсозии вақт баҳс мекунад. Қисмати IV — Голапада ба ҳайатшиносӣ бахшида шудааст. Дар он дар бораи Заамин, Зӯҳра, Зуҳал, Миррих, Муштарӣ ва Уторид сухан меравад. Ғайр аз онҳо А. дар бораи Моҳу Офтоб низ маълумот додааст. А. дар қисмати ҳайатшиносии асараш ғояи дар атрофи тири худ давр задани Заминро баён кардааст. «Ариабҳатия» чанд маротиба тарҷума ва тафсир шудааст, ки танҳо 12 тафсири гуногуни он аз а. 6 то нимаи а. 19 маълум аст. Абурайҳони Берунӣ (973—1048) дар асари худ «Мо-ли-л-ҳинд» дар баробари тавсифи риёзиёти Ҳинд ба А. баҳои баланд додаст. Фаъолияти А.-ро таърихшиносон В. И. Лапшина, Э. Я. Бахмутская, А. Е. Раик, В. Н. Илина, Г. М. Бонгард-Левина, Э. А. Грантовский, И. Г. Башмакова, А. П. Юшкевич, А. И. Володарский, Б. А. Розенфелд ва диг. таҳқиқ кардаанд.

А. қимати адади π-ро то саҳеҳии панҷум ҳисоб карда (3,1416), аввалин маротиба мафҳуми «синус»-ро дар илм дохил ва дар ҳисоби ҳайатшиносӣ татбиқ намудааст. Дар «Ариабҳатия» аввалин маротиба дар Ҳиндустон тарзи аз решаи мураббаъ ва мукааб берун овардани адад тавсиф ёфтааст. Маҳз ба тавассути «Ариабҳатия» усули ҳиндии иҷрои амалҳои арифметикӣ ва системаи ҳисоби даҳӣ аз ҳиндуҳо ба кишварҳои исломӣ ва аз он ҷо ба Аврупо роҳ ёфтааст. Асоси системаи рақамҳои ҳиндӣ адади 10 ҳисоб карда мешуд. То замони А. асосан системаи шастии ҳисоб роиҷ буд. Ин системаи хисобро шумерҳо ихтироъ карда буданд, ки баъзан системаи шумерӣ низ меноманд. А. дар «Ариабҳатия» аввалин маротиба системаи даҳии ҳисобро ворид намуд. Ба ҷои рамзҳои махсус барои навишти 10, 20, 30, 40 ва ғ. А. моҳиятан навишти 1×101, 2×101, 3×101, 4×101 ва ғ. ва барои 100, 200, 300, 400 ва ғ. мувофиқан навишти 1×102, 2×102, 3×102, 4×102 ғ.- ро дохил намуд. Бо истифодаи чунин тарзи ҳисоб адади дилхоҳро осон навиштан мумкин буд. Масалан, адади 706 005 000 400 003 чунин навишта мешуд:

7×1014+6×1012+5×109+4×105+3×100 Эътирофи қимати сифрии ашё низ маҳз ба тавассути «Ариабҳатия» дар илм ворид шуд ва худи А. хосияти сифр (0)-ро чунин тавсиф кардааст: «Агар сифрро ба ягон адад ҷамъ созем, он гоҳ адад бетағйир боқӣ мемонад; агар сифрро аз ягон адад тарҳ созем, адад низ бетағйир боқӣ мемонад; вале агар ададро ба сифр зарб созем, ҳамеша сифр ҳосил мешавад».
Дар «Ариабҳатия» якчанд муодилаи хаттии якномаълума мавриди баррасӣ қарор гирифтаанд, ки намуди умумии онҳоро бо рамзҳои муосири риёзӣ чунин навиштан мумкин аст: ax+b=a1x+b1.
Қоидаи ҳалли чунин муодилаи хаттиро А. чунин тавсиф додааст: «Фарқи байни маълумҳоро ба фарқи байни коэффитсиенти назди номаълумҳо тақсим кардан зарур аст»:

А. нахустин ҳайатшиноси ҳинду буд, ки ба шарҳи илмии кусуфу хусуф пардохтааст. Афкори риёзиву ҳайатшиносии А. на танҳо ба инкишофи илмҳои риёзиву табиатшиносии ҳиндуҳо, балки ба инкишофи ҳамин соҳаҳои илм дар Шарқи исломӣ ва Бохтари насронӣ низ таъсир расондааст. Дар ох. а. 8 «Ариабҳатия» ба забони арабӣ зери унвони «Зиҷ-ул-Арҷабҳар» тарҷума шуда буд. Европоиҳо ба тавассути осори илмии донишмандони исломии асримиёнагӣ, хусусан осори илмии ниёгони тоҷикон — Муҳаммад Мусои Хоразмӣ ва Абурайҳони Берунӣ бо риёзиёту ҳайатшиносии ҳиндуҳо, аз ҷумла А. ва арқоми ҳиндию системаи ҳисоби даҳӣ ошно шудаанд. Бо номи А. аввалин радифи маснӯи Ҳиндустон номгузорӣ шудааст.

Эзоҳ
----

Адабиёт
-------

* Ариабҳата / А, Комилӣ // А — Асос. — Д. : СИЭМТ, 2011. — (Энсиклопедияи Миллии Тоҷик : [тахм. 25 ҷ.] /  сармуҳаррир А. Қурбонов ; 2011—2023, ҷ. 1). — ISBN 978-99947-33-45-3.