recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
**Бакрия** (ар. بکریه‎) — фирқаи каломӣ. Аз номи суфии зуҳдгарои Басрӣ Бакр ибни Абдулвоҳид, ки пайравонаш ин фирқаро асос гузоштаанд, унвон гирифтааст.

Ақидаҳо
-------

Аҳли ин ҷамоат, дар навбати аввал, муътақид бар он буданд, ки имомати Абубакри Сиддиқ – халифаи аввали рошидин бар асоси «насс»-и пайғамбар будааст. Авҷи фаъолияти фирқа дар охири садаи II ва ибтидои садаи III-и қамарӣ сурат гирифта, мутобиқи гузориши Ҷоҳиз, Ашъарӣ, Бағдодӣ ва диг. фирқаи мустақиле будааст. Бакр муътақид буд, ки «Худованд дар ҳама ҷо ҳозиру нозир аст, дар қиёмат суратеро халқ мекунад ва бандагонаш ӯро ба он сурат мебинанд ва бо вай сухан мегӯянд» (Ашъарӣ ва Бағдодӣ). «Бакр муртакиби гуноҳи кабираро мунофиқ медонад ва бар он аст, ки мунофиқ шайтонро ибодат мекунад ва мункири Худованд аст ва, аз ин рӯ, ҷояш то абад дар дӯзах аст» (Бағдодӣ). Зоҳиран, Б. бо таълимоти шииён дар бисёр масоили ҷадалӣ мухолиф будааст. Чунончи, онҳо хӯрдани набизу масҳ бар кафшро ҷузви суннат медонистанд, ки хилофи назари шииён аст (Ибни Қутбия), ё дар тавсиф Ойишаро аз Фотима (а) бартар медонанд (Бағдодӣ).

Эзоҳ
----

Сарчашма
--------

* Бакрия // Асос — Боз. — Д. : СИЭМТ, 2013. — (Энсиклопедияи Миллии Тоҷик : [тахм. 25 ҷ.] /  сармуҳаррир Н. Амиршоҳӣ ; 2011—2021, ҷ. 2). — ISBN 978-99947-33-52-4.
|  |
| --- |
| ⚙️  Забоншиносӣ |
| Забонҳои ҷаҳонЗабонҳои ҷаҳон |
| Теоретическая лингвистика |
| 
* Воҷшиносӣ
* Морфология
* Синтаксис
* Фразеология
* Семантика (+ лексическая)
* Прагматика
* Когнитивная лингвистика
* Генеративная лингвистика

 |
| Дескриптивная лингвистика |
| 
* Антропологическая лингвистика
* Историческая лингвистика
* Эволюционная лингвистика (сравнительно-историческое языкознание (макрокомпаративистика), этимология)
* Овошиносӣ
* Социолингвистика

 |
| Прикладная лингвистика |
| 
* Компьютерная лингвистика
* Лингвистическая экспертиза
* Усвоение языка
* Языковое тестирование
* Развитие речи
* Прескриптивизм
* Антропологическая лингвистика
* Нейролингвистика
* Психолингвистика
* Стилистика
* Переводоведение

 |
| Прочее |
| 
* Хат
* Дешифровка
* Типология
* История лингвистики
* Языки мира

 |
| ***Портал:Лингвистика*** |

**Овошиносӣ** (форсӣ: آواشناسی‎), **фоне́тика** (юн. φωνηεντικός — «овоӣ»; аз φωνή — «ово») — як шохаи илми забоншиносӣ буда, ҷиҳати овозии забонро меомӯзад. Ҳамаи ҳодисаҳои забон: морфемаҳо, калимаҳо, ҷумлаҳо ва ғ. қонунҳои ҳамнишинӣ ва тағйири онҳо, ки дар майнаи мо дар шакли мафҳумҳо, тасаввуротҳо, нақшаю қонунҳо ва муносибатҳои умумигардида маҳфуз мебошанд, ҷиҳати моддӣ-моҳияти овозӣ зоҳир мешаванд. Нутқи овозӣ шакли мавҷудият, ҷиҳати моддии забон аст. Вазифаи илми савт таҳқиқи системаи овозии забон мебошад. Савт воҳидҳои овозии забонро равшан ва муқаррар намуда, моҳият ва саҳми онҳоро дар ташкили мубодилаи афкор муайян менамояд. Мавзӯи баҳси савт маҷмӯи ҳодисаҳои овозии забон мебошад, ки дар байни онҳо овозҳо, зада ва оҳанг мавқеи асосиро ишғол менамоянд.**Овозҳо** воситаи асосии ташаккули овозии забон мебошанд. Савт дар асоси таҳқиқи овозҳои нутқ миқдор, қонунҳои ҳамнишинию тағирёбӣ ва гурӯҳҳои онҳоро муайян менамояд. Илми савт инчунин моҳият ва навъи **задаро** муайян намуда, ҷойи онро дар калима, тағйир ё пойдории онро дар калимасозию шаклсозӣ, вазифаи онро дар низоми фонологии забон таъйин месозад.

**Оҳанг (интонатсия)** аз воҳидҳои мураккаби савтӣ ба шумор меравад. Унсурҳои оҳанг, вазифа ва ҳамкории онҳо дар ташкили навъҳои гуногуни оҳанг вобаста ба маӄсади гуфтор, (пурсиш, ахбор, ангезиш), воҳидҳои асосии оҳанг тақтеву ташкили савтии он ва ғайра мавзӯи баҳси соҳаи дигари савт — **оҳангшиносӣ (интонология)** аст.

Эзоҳ
----

Адабиёт
-------

* Додихудо Саймоддинов Форсии бостон: Овошиносӣ, грамматика, овонавишт, катибах̧ои мехӣ ва вожанома. Институт забон адабиёти рӯдакӣ, 2008

Адабиёт
-------

* Грамматикаи забони адабии ҳозираи тоҷик.- Душанбе: Дониш,1985. — С.13

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️  Гузариш ба унсури Викидода  Фарҳангҳо ва донишномаҳо | 
* Большая датская
* Большая норвежская
* Большая российская (старая версия)
* Брокгауза и Ефрона
* Литературная
* Малый Брокгауза и Ефрона
* Музыкальный Римана
* Britannica (онлайн)
* Universalis

 |
| 

| Дар феҳристҳои китобшинохтӣ |
| --- |
| 
* BNF: 119331087
* GND: 4045830-1
* J9U: 987007543500405171
* LCCN: sh85101053
* LNB: 000055048
* NDL: 00568892
* NKC: ph135255

 |

 |
**Овоздиҳии бавосита** - яке аз усулҳои интихоботӣ буда, дар Конститутсия ва қонунҳо оид ба интихобот муқаррар карда шудааст, ки шаҳрвандон метавонанд, ки ҳуқуқи интихоботии худро ба тарзи овоздиҳии бавосита амалӣ гардонанд. Ин тарзи овоздиҳӣ интихоботи бисёрзинагӣ номида мешавад. Дар интихоботи бисёрзинагӣ одатан фақат зинаҳои поёнии мақомоти намояндагии ҳокимияти давлатӣ аз тарафи интихобкунандагон мустақиман интихоб карда мешаванд. Зинаҳои болоӣ ва олии мақомоти намояндагии ҳокимияти давлатӣ бошанд, аз тарафи вакилони мақомоти поёнӣ пешбарӣ ва интихоб карда мешаванд. Масалан, аз чор се ҳиссаи аъзои Маҷлиси миллии Маҷлиси Олии Ҷумҳурии Тоҷикистон дар асоси ҳуқуқи интихоботи бавосита аз тарафи вакилони халқи шаҳру ноҳияҳо, вилоятҳо бо овоздиҳии пинҳонӣ пешбарӣ ва интихоб карда мешаванд.

Нигаред низ
-----------

* Овоздиҳии кушод

Эзоҳ
----

1. ↑  Фарҳанги истилоҳоти ҳуқуқ / Зери таҳрири Маҳмудов М.А. - Душанбе: ЭР-граф, 2009. - с. 357

А
358
Ин вожа дигар маъноҳо низ дорад, Овоздиҳӣ (мазмунҳо)-ро бубинед.
**Овоздиҳии кушод** - яке аз усулҳои низоми интихоботӣ ба шумор рафта, шаҳрванд ба таври ошкоро овози худро ба ин ё он номзади пешниҳодшуда медиҳад. Ин усули интихобот дар замони шӯравӣ то қабули Конститутсияи соли 1936 Иттиҳоди Шӯравӣ ва Конститутсияи соли 1937 Ҷумҳурии Тоҷикистон ҳангоми интихоби вакилон ба мақомоти намояндагии ҳокимияти давлатӣ ба таври васеъ истифода мешуд.

Нигаред низ
-----------

* Овоздиҳии пинҳонӣ

Эзоҳ
----

1. ↑  Фарҳанги истилоҳоти ҳуқуқ / Зери таҳрири Маҳмудов М.А. - Душанбе: ЭР-граф, 2009. - с. 358

]
**Баковул**, **бакавул**, **буковул** — чашандаи ғизо, маъмури тадоруки лашкар ва соҳиби мансаби низомӣ, аз ҷумлаи муътамадон интихоб мегардид ва дар давраи муғулҳо яке аз вазифаҳои калон ба ҳисоб мерафт.

Вожашиносӣ
----------

Вожаи туркӣ – муғулӣ ё ҳиндӣ буда, эҳтимол, аз тариқи муғулон ва сулолаи Темуриён ба Ҳиндустон рафта бошад. Дар осори таърихию адабии форсӣ-тоҷикӣ ба маънои чашандаи ғизо, хонсолор, солорхон, чошнигир, пешмарг, боварҷӣ, доруғаи матбах, доруғаи боварҷихона корандозӣ мешавад. Мувофиқи навиштаи Рашидуддини Фазлуллоҳ дар «Ҷомеъ-ут-таворих», найманҳо ба ҷойи «буковул» вожаи «қисот»-ро ба кор бурда, муғулон онро «қирот» талаффуз мекарданд. В. В. Бартолд менависад, ки муғулон мутасаддии хӯрданиҳову нӯшиданиҳо доштанд, ки баъдҳо «буковул» ё «боварҷӣ» номида мешуд.

Вазифаҳо
--------

Бакавул, бар иловаи вазифаи асосии худ, вазифаҳои дигаре низ дошт, аз ҷумла, тақсими шикор дар байни шоҳзодагон, умаро ва лашкариён (Рашидуддин). Раиси бакавулон, ки амири бузурге ба шумор мерафт, умури «чарик»-у «лашкар»-ро бар уҳда дошта, мутасаддии тақсими хӯрокворӣ дар байни лашкариён ҳам буд. Дар давраи Ҷалоириён (1340–1432) вазифаи бакавул аҳаммияти бештаре пайдо карда, мувофиқи шаҳодати Муҳаммади Ҳиндушоҳӣ ва Шамси Муншӣ, пас аз «амир» муҳимтарин фард дар байни лашкариён – «оқо» ба шумор мерафт. Масолеҳи лашкариёнро таъмин карда, ҳуқуқи лашкариёнро, ки «девони бузург» таъйин мекард, ба онҳо мерасонд. Ҳуқуқи худи ӯро ҳам «девони бузург» муайян мекард. Дар давраи Темуриён (1369–1505) вазифаи бакавул тақсими ғизо дар ҷашнҳо (Шарафуддин Алии Яздӣ, «Зафарнома») будааст. 

Дар давраи салотини каёнии Гелон (1475–1514) бакавул мансабдори низомӣ буда, ҳамроҳи сафир фармонҳои шоҳро тақсим мекард ва ӯро «Баковулшоҳӣ» меномиданд. Баъзеҳо ба бакавул вазифаҳои гуногунро нисбат додаанд; амири ҷанг, савганд додани умарои узом ва сардорони ҷангӣ барои риояи фармонҳо, ҷамъ овардани сардорон дар маҳалли хидмат, сафирӣ, таҳияи ғизо ва ғ. Дар давраи салтанати Ҳумоюн (1530–39) дар Ҳиндустон бакавул дар канори хонсолор кори баргузории ҷашн, таҳияи ғизо ва шарбатҳоро бар уҳда дошт. Гоҳе ба ӯ чатру туғ, ки хоссаи фармондеҳони низомӣ буд, ато мекарданд. Дар даврони Акбаршоҳ (1556–1605) бакавулро гоҳо ҷузви мулозимони шоҳ, гоҳе ҷузви дастаи навозандагон ё сарояндагон меҳисобиданд. Дар давраи Ҷаҳонгир (1605–1625) соҳиби ин мансаб «паковул» ё «паковулбегӣ» номида шуда, аслан низомии хабаррасон буд ва чанд нафар ба ӯ итоат мекарданд. 

Дар даврони Сафавиён (1501–1722) бакавул ҷузви хидматгорони шоҳӣ ба шумор рафта, масъули ошпазхонаи шоҳ буд. Дар Олтин-Ӯрда вазифаи таъмини маош, хӯрду хӯрок, тақсиму ҷойгиркунии лашкарро ба зимма дошта, баковулӣ аз мансабҳои олӣ ба ҳисоб мерафт ва туманбегию мингбегӣ ба ӯ итоат мекарданд. 

Дар Аморати Бухоро вазифаи дастархончӣ ва чашандаи таомро иҷро мекард.

Топонимика
----------

Бакавул дар топонимикаи ҶТ ҳам вомехӯрад:

* Бакавул (ноҳияи Варзоб)
* Бакавули Нав (ноҳияи Варзоб)
* Қалъачаи Бакавул (ноҳияи Истаравшан).

Эзоҳ
----

Сарчашма
--------

* Баковул / М. Холов // Асос — Боз. — Д. : СИЭМТ, 2013. — (Энсиклопедияи Миллии Тоҷик : [тахм. 25 ҷ.] /  сармуҳаррир Н. Амиршоҳӣ ; 2011—2021, ҷ. 2). — ISBN 978-99947-33-52-4.
**Бактороденсид** (аз бактерияҳо ва лот. rodentia – хояндаҳо, cаedo – мекушам) — як навъ моддаи бактериядор. 

Аз бактерияҳои тифи хояндаҳо тайёр карда мешавад. Барои маҳв кардани ҷонварони хоянда кор мефармоянд. Бактороденсид ду навъ (ғалладонагӣ ва аминоустухонӣ) мешавад. Барои таҳияи бактороденсиди ғалладонагӣ аз дони гандум, ҷав, сулӣ, ҷави русӣ ва ғ. истифода мебаранд. Барои корбасти он тайёр кардани мулӯҳ зарур нест. Бактороденсиди аминоустухонӣ аз хокаи устухон иборат аст; ғурӯшааш сафед ё хокистарии хушк буда, бӯйи хосса дорад; қабл аз истифода аз он мулӯҳ тайёр мекунанд. Давраи мусоиди истифодаи бактороденсид тирамоҳу зимистон ё авв. баҳор аст. Меъёри сарфи бактороденсиди ғалладонагӣ 1–2 кг/га, бактороденсиди аминоустухонӣ 200–300 г/га мебошад.

Эзоҳ
----

Сарчашма
--------

* Асос — Боз. — Д. : СИЭМТ, 2013. — 664 с. — (Энсиклопедияи Миллии Тоҷик : [тахм. 25 ҷ.] /  сармуҳаррир Н. Амиршоҳӣ ; 2011—2021, ҷ. 2). — ISBN 978-99947-33-52-4.
**Алайун** — (Jnula helenium), занҷабуя, сабадсарак, гиёҳест бисёрсола. Пояаш рости пашмакдор, 60 – 250 см қад мекашад. Барги бехи пояаш калони паршакл (дарозиаш то 50 см, бараш 15 – 25 см), думчадароз, баргҳои мобайнӣ байзашакли нӯгтез, баргҳои болоӣ нештаршакл. Гулаш зарди забончашакл ва найчамонанд. Моҳҳои май – июл гул карда, июн – июл мева мебандад. Дар лаби ҷӯйборҷӯйҳо, соҳили дарёҳо, марғзори серрутубат, нишебиҳои хокию регзори кӯҳ, шағалзамин, қаъри ҷариҳо ва минтақаи бешазор мерӯяд. Дар Тоҷикистон дар мавзеъҳои Сирдарё, Ҳисору Дарвоз, Тоҷикистони Ҷанубию Шарқӣ (дар баландии 700 – 1900 м аз сатҳи баҳр) вомехӯрад. Табибони қадими Тибет, Ҳиндустон ва Хитой алайунро барои табобати бемориҳои гуногун истифода мебурданд. Ҷолинус низ аз хосияти шифобахшии алайун ёдовар шудааст. Абуалии Сино алайунро давои тақвиятбахши дил ҳисобидааст (илтиҳоби асаби сурин ва буғумдардро табобат мекард). Агар алайунро бо асал омехта лесанд, балғамро хориҷ месозад. Ҷӯшоби решаи алайун, хусусан шираи он, пешоб ва ҳайзро меронад. Алайун барои рафъи ҳама гуна омосу варамҳо судманд аст. Абуалӣ Сино дар «Ал-Воҳия» овардааст, ки алайун давои сардард, зиқи нафас ва киҷҷарон мебошад. Мувофиқи маълумоти «Махзан-ул-адвия» алайун ба дил қувват мебахшад, ҳазми хӯрок ва шаҳватро беҳтар мегардонад, ба масона таъсири хуб мерасонад. Алайун барои молихулё, қабзияти ҷигар ва испурҷ, дарди буғумҳо, варами пай, ишиас нофеъ аст. Истеъмоли ҷӯшоби алайун чакмезакӣ, ҷогаҳмезӣ ва қабзияти ҳайзро рафъ месозад. Агар 1 дирҳам (3,12 г) талқони алайунро бо асал омехта лесанд, сулфа ва зиқи нафасро шифо мебахшад.Табибони халқӣ ҷӯшоби реша ва решапояи алайунро барои муолиҷаи иллати узвҳои ҳозима, сили устухон, пайвандак, зардпарвин, обхӯра, бавосир, қабзияти роҳи нафас ва чун омили иштиҳоовар, рафъсозандаи халаву боди рӯда, пешоброн, талхарон, киҷҷарон ва балғамовар тавсия медиҳанд. Дар тибби муосир решаи алайунро ҳангоми қабзият ва сили шуш, чун доруи балғамовар ва талхаву пешоброн истифода мебаранд. Бо алайун касалиҳои пӯст (экзема, шукуфа, хоришак)-ро низ муолиҷа мекунанд.

Эзоҳ
----

Адабиёт
-------

* Ходжиматов М. Дикорастущие лекарственные растения Таджикистана, Д. 1989.

Сарчашма
--------

* А — Асос. — Д. : СИЭМТ, 2011. — 608 с. — (Энсиклопедияи Миллии Тоҷик : [тахм. 25 ҷ.] /  сармуҳаррир А. Қурбонов ; 2011—2021, ҷ. 1). — ISBN 978-99947-33-45-3.
**Бактериофа́ги** ё **фа́гҳо** (от юн.-қад. φᾰγω «мехӯрам») — вирусе, ки ба ҳуҷайраи бактерия гузашта, дар он меафзояд ва, оқибат, ҳуҷайраро ҳал (лизис) мекунад.

Таърих
------

Ҳал шудани бактерияҳоро, ки зери таъсири омили сироят ба амал меояд, бори аввал микробиологи рус Н. Ф. Гамалея ошкор карда буд (1898). Соли 1915 духтури англис Ф. Творт муайян намуд, ки колония (тӯда)-и стафилококкҳо худ аз худ ҳал мешавад. Соли 1917 олими канадагӣ Ф. д’ Эрелл аз рӯдаи бемори исҳоли хунин моддаи ҳалкунандае ҷудо намуда, онро бактериофаг, яъне, хӯрандаи бактерияҳо, ном ниҳод.

Бактериофаг фақат баъзе навъҳои бактерияҳоро ҳал мекунад. Аз организми беморе, ки рӯ ба беҳбуд ниҳодааст, бактериофагҳо ихроҷ мешаванд. Аз ин бармеояд, ки бактериофагро дар мубориза бар зидди бемориҳои сироятӣ ва инкишофи муқовамати организм истифода бурдан мумкин аст.

Аксари бактериофагҳо аз ду қисми асосӣ иборатанд: сарак ва пояча. Сараки бактериофаг, ки бо пардаи сафедавӣ пӯшида шудааст, асосан аз молекулаҳои КДН (кислотаи дезоксирибонуклеат) ё КРН (кислотаи рибонуклеат) иборат аст. Пояча бо ғилофи сафедавӣ фаро гирифта шудааст. Бактериофаг бо поячааш ба ҳуҷайраи бактерия часпида, пардаи онро ҳал ва КДН ворид мекунад. КДН фаъолияти ҳуҷайраро идора намуда, онро барои синтези моддаҳои нави кушандаи бактерияҳо водор месозад. бактериофаг метавонад ба ҳуҷайраи ягон намуди муайяни микроорганизм таъсир расонад (монофаг).бактериофагҳое низ мавҷуданд, ки ҳуҷайраи микроорганизмҳои гуногунро маҳв мекунанд (полифагҳо). Давомоти ҳаёти бактериофаг гуногун аст, мас. фаги Т – 1 аз 13 то 15 дақ. фаги Т – 4 аз 30 то 40 дақ. умр мебинад.

Корбурди тиббӣ
--------------

Айни ҳол бактериофагҳо барои пешгирию муолиҷаи баъзе бемориҳои сироятии одам (тоун, вабо, исҳоли хунин, домана ва ғайра)-у ҳайвонот истифода мешаванд. Бо мақсади пешгирии амрози сироятӣ кор фармуданибактериофагҳоро фагопрофилактика меноманд. Бактериофагҳое, ки ҳуҷайраҳои бактерияҳоро вайрон мекунанд, ҳангоми истеҳсоли антибиотикҳо, аминокислотаҳо ва ғ. зарар низ мерасонанд.

Доруҳои бактериофагӣ дар шакли қурс, марҳам, аэрозол, шамъча, маҳлул ва ғ. истеҳсол карда мешаванд. Чунин навъи фагҳо мавҷуданд: стафилококкӣ, стрептококкӣ, дизентериявӣ, доманагӣ, салмонеллёзӣ, колифаг ва ғ. Якҷоя бо антибиотикҳо истифода бурдани фагҳо аҳаммияти бештар дорад.

Эзоҳ
----

Сарчашма
--------

* Бактериофаг // Асос — Боз. — Д. : СИЭМТ, 2013. — (Энсиклопедияи Миллии Тоҷик : [тахм. 25 ҷ.] /  сармуҳаррир Н. Амиршоҳӣ ; 2011—2021, ҷ. 2). — ISBN 978-99947-33-52-4.
**Бактериолизинҳо** — моддаҳои биологие, ки боиси бактериолиз шудани ҳуҷайраҳои бактерияҳо мегарданд. 

Бактериолизинҳоро бисёр бактерияҳо ва ҳуҷайраҳои организми ҳайвонот ҷудо мекунанд. Мас. Bact. pyocyaneum бактериолизинҳое ҷудо мекунад, ки ҷисми микробҳои ангезандаи бемориҳои сӯхтанӣ, домана, гулӯзиндонак ва ғ-ро ҳал мекунад. Бактериолизинҳои одаму ҳайвонот подтанҳое мебошанд, ки ҳангоми ба организм роҳ ёфтани бактерияҳо ҳосил шуда, ба нобуд гаштани онҳо мусоидат мекунанд. Дар зардоби масунӣ (иммунӣ) бактериолизинҳои махсус мавҷуд аст, ки подтанҳои он танҳо ба микроорганизмҳои муайян таъсир мерасонанд.

Эзоҳ
----

Сарчашма
--------

* Бактериолизинҳо // Асос — Боз. — Д. : СИЭМТ, 2013. — (Энсиклопедияи Миллии Тоҷик : [тахм. 25 ҷ.] /  сармуҳаррир Н. Амиршоҳӣ ; 2011—2021, ҷ. 2). — ISBN 978-99947-33-52-4.
**Бактериемия** (аз юн.-қад. βακτηρία — бактерия ва αἷμα — хун) — дар хун вуҷуд доштани бактерияҳо.

Ангезандаҳо ба хун, асосан, дар мавриди бемориҳои сироятӣ роҳ меёбанд. Миқдори онҳо дар воҳиди ҳаҷми хун ба дараҷаи сироятангезӣ ва устувории организми бемор вобаста аст. Дар сурати бактериемияи бардавом, одатан, сирояти уфунатӣ ба вуқӯъ мепайвандад. Ҳангоми бемориҳои сироятӣ бактериемия роҳи асосии интиқоли ангезандаҳо тавассути бандпойҳои хунмак аст. Дар мавриди баъзе бемориҳои вазнин (лейкоз, осебҳои шуоӣ, сӯхтагӣ, баъзе бемориҳои сироятӣ ва ғайра) бинобар заиф гаштани нерӯи дифоии организм, имкон дорад, ки зери таъсири микроорганизмҳои шартан бемориовар (микробҳои рӯда, пӯст ва луобпардаҳо) бактериемияи номахсус низ рух намояд. Чунин навъи бактериемия барои инкишофи сирояти дохилӣ, аз ҷумла уфунат, заминаи мусоид фароҳам меоварад. Барои ошкор сохтани бактериемия аз таҳқиқоти бактериологӣ ва гоҳе бактериоскопияи хун истифода мекунанд.

Эзоҳ
----

Сарчашма
--------

* Бактериемия // Асос — Боз. — Д. : СИЭМТ, 2013. — (Энсиклопедияи Миллии Тоҷик : [тахм. 25 ҷ.] /  сармуҳаррир Н. Амиршоҳӣ ; 2011—2021, ҷ. 2). — ISBN 978-99947-33-52-4.
**Балабон** — сози мусиқии нафасӣ, ки байни мардуми Осиёи Миёна, Қафқоз ва Шарқи хориҷӣ маъмул аст.

Чун онро бо лабу даст менавозанд, баъзан манаҳчанг ҳам меноманд. Аз танаву сарпӯшак таркиб ёфта, ба найи лабӣ монанд мебошад. 8 сӯрох дорад, ки 7-тояшон дар қис­ми болои он ҷойгиранд. Дарозиаш 20-30 см, аз чӯби тут, зардолу ва чормағз сох­та мешавад. Диапазонаш аз «сол»-и хурд то «до»-и октаваи дувум. Садояш фораму нафис буда, аксаран чун сози якканавозӣ (соло) ва, баъ­зан, бо ҳамовозии созҳои мусиқии зарбӣ (на­қора, дойра, даф, таблак) навохта мешавад.

Эзоҳ
----

Сарчашма
--------

* Балабон / А. Раҷабов // Асос — Боз. — Д. : СИЭМТ, 2013. — (Энсиклопедияи Миллии Тоҷик : [тахм. 25 ҷ.] /  сармуҳаррир Н. Амиршоҳӣ ; 2011—2021, ҷ. 2). — ISBN 978-99947-33-52-4.
**Сисанбар**, **овешан** (лот. Thýmus, аз юн.-қад. θύμος ё θύμον) — ҷинси гиёҳҳои бисёрсола ё нимбуттаест аз оилаи лабгулҳо.

Тавсифоти гиёҳшинохтӣ
---------------------

Пояаш одатан хамида, сершохчаи резабарг, пудинамонанд. Гулаш майда, гулобитоб, сафед ё нилгун, як ё дуҷинса, хӯшагулаш саракмонанд. Мевааш «чормағзак». Дар Кишварҳои паосшӯравӣ қариб 140 намуди сисанбар мерӯяд ва махсусан ду намуди он бисёр мебошад. Сисанбари боғиро дар Украина ва кишвари Краснодар мепарваранд. Дар Тоҷикистон 4 намуди сисанбар асосан дар нишебиҳои серсангу шахи баландкӯҳи Помиру Олой ва Тиёншон; миёнакӯҳи Ҳисору Дарвоз, Помири Шарқию қаторкӯҳи Туркистон ва фақат дар Помири Шарқӣ) мерӯяд.

Корбурдҳо
---------

Сисанбар равғани эфири хушбӯй дорад. Сисанбарро дар саноати атриёту хӯрокворӣ ва тиб истифода мебаранд. Дар тибби мардумӣ барги сисанбарро ҳамчун давои киҷҷарон, балғамовар, мусаккин тавсия медиҳанд. Баргашро чун хушбуй ба таом меандозанд.

Эзоҳ
----

1. ↑  Об условности указания класса двудольных в качестве вышестоящего таксона для описываемой в данной статье группы растений см. раздел «Системы APG» статьи «Двудольные».
2. ↑  С. Юсуфӣ, А. Раҷабзод, С. Ҷабборова. Луғати наботот (Русӣ-Тоҷикӣ-Лотинӣ) — Д. 2018. СИЭМТ. — С. 56. —112 саҳ. — ISBN 978-99947-33-94-1.

Сарчашма
--------

* Овешан // Муҳит — Плеханов. — Д. : СИЭСТ, 1984. — (Энциклопедияи Советии Тоҷик : [дар 8 ҷ.] /  сармуҳаррир А. С. Сайфуллоев ; 1978—1988, ҷ. 5).
«**Бактрия**» (аслаш *Бохтар*) — маркази фарҳангии Агентии Актед дар шаҳри Душанбе. Соли 2001 таъсис ёфтааст.

Самтҳои асосии фаъолият
-----------------------

* инкишоф ва тарғиби санъати муосир — доир намудани мастер-классҳо барои рассомону донишҷӯён ва баргузории нахустнамоиши асарҳои онҳо;
* инкишофи нерӯи эҷодии ҳунармандон дар соҳаи индустрияи мусиқӣ-ташкилубаргузории мастер-классҳо ва фестивалҳо дар мавзӯи мусиқии классикӣ, анъанавӣ ва замонавӣ;
* омӯзиш дар соҳаи санъати тасвирӣ — баргузор кардани семинарҳо (бо ширкати санъатшиносон ва мунаққидони хориҷӣ), ташкили лексияҳо бо маводди манзурӣ дар мавзӯи санъати муосир, сайқал додани маҳорати нигарондагии рассомони ҷавони тоҷик бо иштироки педагогҳои хориҷӣ;
* инкишоф ва дастгирии индустрияи косибӣ — гузарондани (соле ду маротиба) ярмаркаи маҳсулоти косибони мавзеъҳои гуногуни Тоҷикистон бо ширкати худи ҳунармандон.

«Бактрия» китобхона ва маҷмӯи DVD-ҳои мавзӯӣ дорад, ҳар ҳафта беҳтарин филмҳои кинематографистони ҷаҳонро намоиш медиҳад. Нақши «Бактрия» дар ҳифзи осори таърихию фарҳангии Тоҷикистон бузург аст. Бо иштироки «Бактрия» пайкараи Буддо (дар ҳолати нирвана), нигораҳои рӯйидевории Суғди Қадим (дар Осорхонаи миллии осори атиқаи ш. Душанбе) тармим ва бахшҳои баъзе осорхонаҳои ҷумҳурӣ таҷдиду эҳё шудаанд. Ҳамчунин, дар экспедитсияҳои бостоншиносӣ (дар ҳудуди Тоҷикистон) ширкат варзида, намоиши осори рассомон ва аксбардорони Шарқу Ғарб (ИМА, Аврупо, ИДМ)-ро дар арт-салони «Бактрия», толори осорхонаҳо ва фазои кушод ташкил мекунад. Намоиши аксҳои аз чархбол гирифтаи суратгири машҳури Фаронса Ян Артюс Бертон дар Боғи устод Рӯдакӣ (ш. Душанбе) аз ҷумлаи онҳост. Дар назди «Бактрия» курсҳои омӯзиши забонҳои англисӣ, олмонӣ ва фаронсавӣ амал мекунанд. «Бактрия» маркази муттаҳидкунандаи эҷодкорони тамоми намудҳои ҳунар аст.

Нигаред низ
-----------

* Актед

Эзоҳ
----

Сарчашма
--------

* Бактрия // Асос — Боз. — Д. : СИЭМТ, 2013. — (Энсиклопедияи Миллии Тоҷик : [тахм. 25 ҷ.] /  сармуҳаррир Н. Амиршоҳӣ ; 2011—2021, ҷ. 2). — ISBN 978-99947-33-52-4.
**Баландбарояк**

Бачагон гирди ҳам омада, як нафарро аз байни худ барои дастгир кардани бачаҳо интихоб мекунанд. Бачаҳо бо садо додани амри бозӣ ба ҳар тараф давида, ҳар яке ба болои баландие мебарояд. Баландӣ бояд аз замин ҳадди ақал як ваҷаб баланд бошад. Агар касе ягон ҷойи баланд наёфта, дар рӯйи замин истода бошад, шахси дастгиркунанда зуд омада, ӯро бо даст медорад. Дар Ҳисор, Ашт фаъол аст.

Адабиёт
-------

1. Донишномаи фарҳанги мардуми тоҷик. Ҷ.1. Д. 2015.

Нигаред низ
-----------

* Бозиҳои миллӣ ва мардумии тоҷикон
* Баландпарак

Эзоҳ
----

1. ↑  Феҳристи миллии фаҳанги ғайримоддӣ /Natioal list of intangible cultural hertage/ Пажӯшиҳгоҳи илмӣ-тадқиқотии фарҳанг ва иттилооти Вазорати фарҳанги ҶТ – Душанбе: «Аржанг» 2016, – С. 174

|  |  |
| --- | --- |
|  | *Ин мақолаи нопурра аз таърих мебошад.Шумо метавонед бо пурра кардани ин ба Википедия кумак кунед.* |
**Алавия** (ар. **العلويون**‎ — *al-ʿAlawiyyūn*), ҳамчунин маъруф ба **нусайри́ён** (ба номи асосгузораш; ар. نصيريون‎ — *Nuṣayriyyūn*, тур. Nusayriler) — як фирқаи шиъа, ки садаи IX дар Сурия дар натиҷаи ихтилофи байни рӯҳониёни шиъа барои тахти имомат пайдо шудааст. Алавияро аз номи асосгузораш Ибни Нусайр нусайрия низ мегӯянд. Пайравони алавия имоми нахустини шиъа ва халифаи чаҳорум Алӣ ибни Абитолибро тимсоли Худо дониста, вайро ҳатто аз Муҳаммад пайғамбар боло медонистанд. Таълимоти алавия унсурҳои масеҳият ва дигар динҳои қадимаро ҳам шомил буд. Эътиқод ба се шахси муқаддас (Алӣ, Муҳаммад ва Салмони Форс) доштанд. Алавиён таносухро эътироф мекунанд ва мӯътақиданд, ки рӯҳи алавиён қабл аз ба тан пайвастан ситора буда, баъд аз вафот рӯҳи алавиёни содиқ ба ситора ва рӯҳи мунофиқон ба тани ҳайвон ворид мешавад. Алавиён илова бар иду маросимҳои мусулмонӣ баъзе идҳои масеҳият (мавлуди Исо, Салоса, Башорат ва ғайра)-ро низ ҷашн мегиранд. Гурӯҳе аз пайравони имомҳои алавӣ (зайдӣ), ки дар ҳудуди Яман ҳукумат дошта, насабашонро ба имом Ҳасан ва Ҳусейн мепайвастанд, муддате дар шаҳрҳои соҳили Баҳри Хазар (Дайлам, Гелон, Табаристон) давлати мустақили худро таъсис доданд, лекин он дер давом накард. Сомониён давлати онҳоро шикаст дода, пайравонашонро пароканда карданд. Пайравони алавия ҳоло дар Сурия ва Туркия мавҷуданд.

Эзоҳ
----

Адабиёт
-------

* Беляев Е. А. Мусульманское сектантство, М. 1957.

Сарчашма
--------

* А — Асос. — Д. : СИЭМТ, 2011. — 608 с. — (Энсиклопедияи Миллии Тоҷик : [тахм. 25 ҷ.] /  сармуҳаррир А. Қурбонов ; 2011—2021, ҷ. 1). — ISBN 978-99947-33-45-3.
**Аламхон Кӯчаров** — адабиётшинос, мунаққид, доктори илмҳои филология, профессор. Узви Иттифоқи нависандагони Тоҷикистон (1997)

Зиндагинома
-----------

**Аламхон Кӯчаров** 4 феврали соли 1946 дар деҳаи Саричашмаи ноҳияи Шӯроободи вилояти Хатлон ба дунё омадааст. Пас аз хатми мактаб-интернат, соли 1964 донишҷӯи факултаи филологияи тоҷики Донишгоҳи давлатии Тоҷикистон ба номи В.И.Ленин шуда, соли 1969 ба итмом расондааст ва дар кафедраи адабиёти тоҷики Донишкадаи давлатии омӯзгории Кӯлоб ба фаъолият пардохта, дар давоми солҳои 1969-1972 муаллим, солҳои 1972-1981 муаллими калон будааст. Солҳои 1972-1976 дар аспирантура таҳсил карда, соли 1978 рисолаи номзадӣ дифоъ кардааст. Солҳои 1989-1991 ходими илмии Институти забон ва адабиёти ба номи Абӯабдуллоҳи Рӯдакии АИ ҶТ буда, соли 1997 дар мавзӯи «Мавқеи нақди матн дар адабиётшиносии тоҷик ва масъалаҳои матншиносии насри Садриддин Айнӣ» рисолаи докторӣ дифоъ намудааст. Моҳи сентябри ҳамон сол ба кафедраи назария ва адабиёти нави форсии тоҷикии Донишгоҳи миллии Тоҷикистон ба кор омадааст. Солҳои 2002-2010 мудири кафедраи мазкур, ҳоло сарходими илмии ИТИ назди Донишгоҳи миллии Тоҷикистон мебошад.

Эҷодиёт
-------

Муаллифи рисолаҳои «Тадқиқи текстологии «Одина»-и Садриддин Айнӣ» (1982), «Хусусиятҳои миллӣ ва интернатсионалии назми Мирзо Турсунзода» (1988), «Масъалаҳои матншиносии адабиёти тоҷик» (1994), «Нақди матни осори Садриддин Айнӣ» (2000), «Нақди матн ва масъалаҳои матншиносии насри Садриддин Айнӣ» (2002), «Адабиёти тоҷик» (дар ҳаммуаллифӣ, 2007), «Турсунзода: маҳорат ва садоқат» (2011), «Таҳрири адабӣ ва фаъолияти муҳарририи Садриддин Айнӣ» (2013), асарҳои бадеии «Сад рубоӣ» (2012), «Бобо ва набераҳо» (2013) ва зиёда аз сесад мақолаи илмӣ ва илмӣ-оммавӣ мебошад. Оид ба паҳлӯҳои гуногуни эҷодиёти Абӯабдуллоҳи Рӯдакӣ, Ибни Сино, Ҳофизи Шерозӣ, Мир Сайид Алии Ҳамадонӣ, Абдураҳмони Ҷомӣ, Шамсиддини Шоҳин, Садриддин Айнӣ, Абулқосим Лоҳутӣ, Мирзо Турсунзода, Ҷалол Икромӣ, Раҳим Ҷалил, Муъмин Қаноат, Лоиқ Шералӣ, Ашӯр Сафар, Қутбӣ Киром, Саттор Турсун, Абдулҳамид Самад, Ҷонибеки Акобир, Муҳаммад Ғоиб ва ғ. мақолаҳо навиштааст. Матни илмии интиқодии қиссаҳои «Одина» (1992) ва «Марги судхӯр» (2010)-и устод Айнӣ ва матни саҳеҳи рисолаҳои «Қуддусия» (1993), «Маърифати нафс» (1994) ва «Дарвешия» (2014)-и Мир Сайид Алии Ҳамадониро ба табъ расондааст.

Ҷоизаҳо
-------

* Аълочии маорифи Тоҷикистон (1995);
* Корманди шоистаи Тоҷикистон (2008);
* Дорандаи ордени «Дӯстии халқҳо» (2001);
* Барандаи Ҷоизаи ба номи Садриддин Айнӣ (2003).

Сарчашма
--------

1. ↑  Адибони Тоҷикистон (маълумотномаи мухтасари шарҳиҳолӣ) // Таҳия ва танзими Асрори Сомонӣ ва Маҷид Салим. — Д.: Адиб, 2014. — С. 52—53. — ISBN 978-99947-2-379-9.
Telstar Durlast, тӯби Ҷоми ҷаҳонии футбол дар соли 1974 .
**Adidas Telstar —** тӯби расмии бозии Ҷоми ҷаҳонии футбол 1970 дар Мексика.

Он аз ҷониби Adidas барои Чемпионати Аврупо оид ба футбол дар соли 1968 таҳия шудааст ва дар чемпионатҳои Аврупо дар солҳои 1972 ва 1976 низ истифода шудааст.

Таърих
------

 Моҳвораи алоқаи "Telstar ", ки ба номи он Adidas Telstar номгузорӣ шудааст.
Тӯби Adidas Telstar, ки барои Чемпионати Аврупо оид ба футбол дар соли 1968 тарҳрезӣ шудааст, ба номи аввалин моҳвораи хусусии"Telstar" номида шудааст. Тарҳи 20 шашкунҷаи сафед ва 12 панҷкунҷаи сиёҳ низ аз рӯи намуди моҳвора офарида шудааст .

 Туби Adidas Telstar 18

Эзоҳ
----

1. ↑  *Марк Трейнер.* Спутник Telstar открыл эпоху глобальных коммуникаций(пайванди дастнорас — *таърих*).  Бюро международных информационных программ (16 июли 2012). 5 апрели 2014 санҷида шуд. Баргирифта аз сарчашмаи аввал 14 январи 2014.
**Ҷаҳон Азонов** (тав. 25 январи соли 1951, деҳаи Лоҳур, ноҳияи Данғара) — дорушинос, доктори илмҳои тиб (1995). Корманди шоистаи Тоҷикистон (2002).

Зиндагинома
-----------

Хатмкардаи Омӯзишгоҳи тиббии Кӯлоб (1969) ва Институти давлатии тиббии Тоҷикистон (ИДДТ) ба номи Абуалӣ ибни Синоро хатм кардааст (1979). Мудири бунгоҳи тиббии деҳаи Лоҳури ноҳияи Данғара (1969 – 1973), ассистенти кафедраи таърихи тиб ва гигиенаи иҷтимоии ИДТТ, аспирант, ходими хурд ва калони илмӣ, мудири шуъбаи патофизиология ва фармакотерапияи Институти гастроэнтерологияи АИ Ҷумҳурии Тоҷикистон (1979 – 1999). Аз соли 1999 сарвари Институти давлатии «Ғизо».

Фаъолияти илмӣ
--------------

Азонов муаллифи 3 монография, 60 мақолаи илмӣ ва зиёда аз 30 мақолаи илмию оммавӣ мебошад. Дар асоси корҳои илмии Азонов дар ҳамкорӣ бо заводи дорусозии Санкт-Петербург доруҳои «Геранол», «Гераноретинол», «Суғд», ки хосиятҳои талхаронӣ, зидди илтиҳобӣ ва зидди ташаннуҷӣ доранд, истеҳсол карда шудаанд. Раиси Кумитаи фармакологии назди Вазорати тандурустии Ҷумҳурии Тоҷикистон.

Ҷоизаҳо
-------

Бо медали «Барои меҳнати шоён» (1979) сарфароз гаштааст.

Осор
----

* Лечебные свойства препаратов селена, Д. 2009;
* Рустаниҳои шифобахш ва ғизоӣ, Д. 2010.

Эзоҳ
----

Сарчашма
--------

* А — Асос. — Д. : СИЭМТ, 2011. — 608 с. — (Энсиклопедияи Миллии Тоҷик : [тахм. 25 ҷ.] /  сармуҳаррир А. Қурбонов ; 2011—2021, ҷ. 1). — ISBN 978-99947-33-45-3.
**Нериё Аминов** (1916, Самарқанд – 1996, Исроил) — сароянда ва оҳангсози яҳудитабори тоҷик, Ҳофизи халқии ҶШС Тоҷикистон (1946).

Фаъолияти эҷодӣ
---------------

Фаъолияти ҳунариро дар дастаҳои ҳаваскори ҳунарии мактабӣ оғоз намуда, дар студияи Театри давлатии драмавию мусиқии ба номи Муқимии ш. Тошканд (1930 – 31) сайқал додааст. Солҳои 1932 – 34 роҳбари Театри мусиқии ноҳияи Нуратои вил. Самарқанд, 1935 – 38 роҳбари бадеии дастаи ҳунарии ш. Самарқанд, 1938 – 74 сарояндаи дастаи ҳунарии телевизион ва радиои Тоҷикистон буд. Аз сарояндагони хуби савту навоҳои «Шашмақом» ва сурудҳои классикию халқӣ ба шумор меравад. Сурудҳои «Ба Ватан», «Дили мо», «Эй бодапарастон», «Аҳду вафо», «Дубарга», «Ошиқам», «Савти Сабо», «Дугоҳ» ва ғ. аз маҳорати баланди сарояндагии А. дарак медиҳанд. Мусаннифи беш аз сад суруду тарона. Иштирокдори озмунҳои мусиқӣ (1929, Самарқанд; 1944, Тошканд), Даҳаҳои адабиёт ва санъати тоҷик дар Москва (1941, 1949). Шогирдони бисёре тарбия намудааст.

Эзоҳ
----

Адабиёт
-------

* Таджикское искусство, М. 2002;
* Ҳакимов Н. «Шашмақом» дар қарни XX, Х. 2006;
* Донишномаи Шашмақом, Д, 2009.

Сарчашма
--------

* А — Асос. — Д. : СИЭМТ, 2011. — 608 с. — (Энсиклопедияи Миллии Тоҷик : [тахм. 25 ҷ.] /  сармуҳаррир А. Қурбонов ; 2011—2021, ҷ. 1). — ISBN 978-99947-33-45-3.
Порае аз варақсанги гилӣ
Варақсанги гилӣ, Монтана, ИМА
**Варақсангҳо́и гилӣ** — сангҳои маҳиндонаи метаморфӣ (дигаргунӣ), ки асосан аз маъданҳои гилӣ (ҳидромикоҳо, хлорит, баъзан каолинит, монтмориллонит ва ғайра), кварс, фелдспорҳо ва дигар маъданҳои ғайригилӣ иборат буда, ба варақаҳои алоҳидаи сатҳашон ҷилодор тақсим мешаванд.

Таркиб
------

Дар таркиби варақсангҳои гилӣ моддаҳои органикӣ, карбонатҳои аутигенӣ, сулфидҳои оҳан низ дучор меоянд. Варақсангҳои гилӣ дар марҳалаҳои ибтидоии равандҳои дигаргунӣ ба вуҷуд омада, нисбат ба ҷинсҳои кӯҳии русубӣ (таҳшинӣ) масоманокии хеле кам (1–3%) доранд ва дар об тар намешаванд. Варақсангҳои гилӣ дар натиҷаи таҳти таъсири омилҳои дигаргунӣ (фишори баланд, ҳарорат, вақти геологӣ) зичшавии гилҳо ба вуҷуд омада, аввал ба филлитҳо ва баъд ба варақсангҳои микоӣ табдил меёбанд. Варақсангҳои гилӣ вобаста ба таркибашон рангҳои хокистарӣ, сурх, сабз ва ҳатто сиёҳ доранд. Онҳо дар таркиби таҳнишастҳои ҳамаи давраҳои эраҳои мезозой, полеозой ва токембрий дучор меоянд. Варақсангҳои гилиро ҳамчун масолеҳи бинокорӣ ва барои истеҳсоли баъзе маводди техникаи барқӣ истифода мебаранд.

Ҳамчунин нигаред
----------------

* Варақсангҳо

Эзоҳ
----

Адабиёт
-------

* Фербери Г. В. Структурная петрология деформированных горных пород (перевод с английского). М. 1949;
* Геологический словарь. Т. 2. М. 1983;
* Ҷанобилов М. Бунёди заминшиносӣ. Д. 2012.

Сарчашма
--------

* Боз — Вичкут. — Д. : СИЭМТ, 2014. — 676 с. — (Энсиклопедияи Миллии Тоҷик : [тахм. 25 ҷ.] /  сармуҳаррир Н. Амиршоҳӣ ; 2011—2021, ҷ. 3). — ISBN 978-99947-33-46-0.
**Литсей** (аз олмонӣ: *Lyzeum* ← лот. lусеum ← юн.-қад. Λύκειον) — муассисаи таълимӣ. 1) Муассисаи таҳсилоти миёна дар як қатор давлатҳои Аврупои Ғарбӣ, Амрикои Лотинӣ, Африқо. 2) Дар Русия, то инқилоби соли 1917, муассисаи таҳсилоти ибтидоӣ ё олии касбӣ, пеш аз ҳама барои омӯзиши масъулон пешбинӣ шуда буд. 3) Дар Тоҷикистон баъди сазовор гаштани истиқлол, ҳамчун муассисаи таҳсилоти давлатии ибтидоӣ ва чуқуромӯз фаъолияти худро оғоз кард.

Литсей як намуди нави мактаби миёнаи таҳсилоти умумӣ буда, ҳуқуқҳои конститутсионии шаҳрвандро дар бораи гирифтани маълумоти миёнаи асосӣ ва таълимоти миёнаи умумӣ таъмин менамояд.

Этимология
----------

Калимаи «литсей» ба забони тоҷикӣ аз русӣ, ба русӣ аз немисӣ, ба немисӣ аз лотинӣ, ба лотинӣ аз юнонии қадим омадааст. Ликей (юн.-қад. Λύκειον) ин номи яке аз мактабҳои қисмати ғарбии Афина (дар он Сократ ва Арасту мударрас буданд) мебошад, ки номи худро аз парастишгоҳи Аполлони Ликейсӣ гирифта буд.. Калимаи *Ликейсӣ* — эпитети худои юнониёни қадим Аполлон буда, ҳамчун «Ҷанговар бо гургон» (юн.-қад. λύκος — гург) тарҷума мешавад.

Таърих
------

* Дар асрҳои XVIII—XIX (то 1917) — намуди миёна ва олии муассисаи таҳсилотӣ.
* Дар охири асри XX ва аввали асри XXI — муассисаи таҳсилоти миёна, вазифаи асосӣ — тайёркунии талабагони синфҳои боло барои дохил шудан ба донишгоҳҳо.

### Литсейҳо дар Империяи Русия

Дар Империяи Русия литсейҳо — муассисаҳои таҳсилотӣ барои аз 6 то 11 солагон буданд ва вазифаи онҳо аз омӯзиши дарсҳои мактаби миёна ва олӣ иборат буд. Онҳо асосан барои омӯзиши масъулони давлатӣ пешбинӣ шуда буданд.

Фаҳмиши литсей то инқилоби Русия дар китоби В.И.Дал бо номи «Луғати зиндаи забони бузурги русӣ» хуб нишон дода шудааст:

> «муассисаи таҳсилоти олӣ, ки як баробар ба университету академияҳо, як пасттар ё ҳатто баландтар аз онҳо, вале ба факултетҳо баробарнашаванда; донишгоҳи олии умумӣ».
> 
> 

Ҳамагӣ то инқилоби Русия 7 литсей мавҷуд буд.

Замони ҳозира
-------------

### Литсейҳои Тоҷикистон

* Литсейи касбии алоқаи шаҳри Душанбе (1941)
* Литсейи физикӣ-математикии №1 ба номи М.Осимӣ (1991)
* Литсей-интернати Президентӣ (1992)

Эзоҳ
----

1. ↑  Этимологический словарь Фасмера «лицей». 2 сентябри 2018 санҷида шуд. Баргирифта аз сарчашмаи аввал 14 июли 2014.
2. ↑  Древнегреческо-русский словарь Дворецкого «Λύκαιος»(пайванди дастнорас — *таърих*). 8 июли 2014 санҷида шуд. Баргирифта аз сарчашмаи аввал 28 Декабри 2014.
3. ↑  *Архивная копия*
**Мӯрӣ**, **дудкаш**, **дудбаро** — равзан, танӯра ё сурохии махсус барои берун рафтани дуд. 

Мӯрӣ дар хонаҳои анъанавии ноҳияҳои шимолӣ Тоҷикистон сохта мешуд ва дуди оташдон ба воситаи он мебаромад. Мӯрӣ аз боми хона 40—90 см баланд бардошта мешуд. Чунин мӯриҳо дар Осиёи Миёна аз қадим маълум буда, ҳангоми ҳафриёти димнаи Гарданаи Ҳисор (ноҳияи Айнӣ), инчунин аз мақбараҳои Муҳаммади Башоро (ноҳияи Панҷакент) ва Шайх Муслиҳуддин (шаҳри Хуҷанд) ёфт шуданд. Номи мӯрӣ шояд аз номи хонаи махсус, ки мӯр ном дошту дар он аҳли оила ё гурӯҳи одамон гулхан афрӯхта, дар атрофаш менишастанд, баромада бошад. Ин гуна мӯрҳо то миёнаҳои асри 20 дар Яғноб вуҷуд доштанд.

Эзоҳ
----

Адабиёт
-------

* Мӯрӣ / А. С. Давыдов // Муҳит — Плеханов. — Д. : СИЭСТ, 1984. — (Энциклопедияи Советии Тоҷик : [дар 8 ҷ.] /  сармуҳаррир А. С. Сайфуллоев ; 1978—1988, ҷ. 5).

* Материалная култура таджиков верховев Зеравшана, Д. 1973.
**Пол Мари́ Верле́н** (фр. Paul Marie Verlaine; 30 март 1844[…], Метзс[d], Фаронса — 8 январ 1896[…], Порис, Фаронса) — шоири фаронсавӣ.
Бо нашр шудани ду маҷмӯаи шеърҳои худ — «Манзумаҳои ғамангез» (1866) ва «Ҷашнҳои шӯрангез» (1869) дар байни мардум шуҳрат ёфт. Пол Верлен яке аз асосгузорони ҷараёни ашъори рамзӣ, муаллифи китобҳои «Достонҳои муштарӣ» (1966), «Суруди дилнишин» (1870), «Хирад» (1881), «Романҳои бекалом» (1874), «Дур ва наздик» (1884), «Ишқ» (1888), «Бахт» (1891), «Сурудҳо барои маҳбуба» (1891) ва ғ. мебошад. Вай ба оҳангу мазмуни шеър аҳаммияти бисёр медод. Забони шеъру достонҳояш равону оммафаҳм аст, сурудҳои ӯ хеле дилангез, дорои образҳои рамзӣ мебошанд. Мавзӯи асосии офаридаҳои Пол Верлен ишқу муҳаббат, гузашти айём, табиат, бахти инсон, зиндагии дӯстону наз дикон аст. Ба эҷодиёти Пол Верлен оҳангҳои рӯҳафтодагӣ хосанд. Ба забони тоҷикӣ шеърҳои «Шикаст», «Шеъре, ки аз барои он туҳматам мекунанд», «Чӣ мегӯӣ?», «Баҳрӣ», «Дилам оҳиста мегиряд», «Соати мулоқот», «Суруди тирамоҳӣ», «Паҳлавони қисмати ман» тарҷума ва нашр шудаанд.

Эзоҳ
----

1. 1 2 3
2. 1 2 3 4 5  *Bibliothèque nationale de France* идентификатор BNF (фр.): платформаи додаҳои боз — 2011.
3. 1 2 3 4  Paul Verlaine (нидерл.)
4. 1 2 3 4  Benezit Dictionary of Artists (ингл.) — OUP, 2006. — ISBN 978-0-19-977378-7
5. 1 2 3 4  Верлен Поль // Большая советская энциклопедия (рус.): [в 30 т.] / под ред. А. М. Прохоров — 3-е изд. — М.: Советская энциклопедия, 1969.
6. 1 2 3 4   — 1808.

Адабиёт
-------

* Верлен Пол // Боз — Вичкут. — Д. : СИЭМТ, 2014. — (Энсиклопедияи Миллии Тоҷик : [тахм. 25 ҷ.] /  сармуҳаррир Н. Амиршоҳӣ ; 2011—2021, ҷ. 3). — ISBN 978-99947-33-46-0.

**Lua error in Модул:External\_links at line 153: attempt to call field 'getWikidataRefHtml' (a nil value).**
**BLEU** (ба тоҷикӣ: ҷойгузине арзешиёбӣи дузабона) равеши аст барои арзёбӣи кайфӣи матни тарҷума шуда ба василаи мошин  ё дастгоҳи тарҷумаи мошинӣ кайфияти тарҷума бо ададе байни 0 ва 1 андозагири мешавад. Ин адад намоёнгари мизони наздикӣи тарҷума ба маҷмуъае аз тарҷумаҳойи инсони ба кайфияти xуб аст банобарин бо ин равеш намитавон ғобели фаҳм будани тарҷума ё аз назари дурустӣи дстури забон арзёбӣ намуд. Ин равеш барои арзёбӣи тарҷомаи мошини дар сатҳи каламот корбурд дорак ва дарҳолатики барои арзёбӣ ҷумалот ба кор бурда шавад, басиёр бад кор мекунад.

Алгоритм
--------

Сарчашмаҳо
----------

* Papineni, K. Roukos, S. Ward, T. and Zhu, W. J. (2002). "BLEU: a method for automatic evaluation of machine translation" in *ACL-2002: 40th Annual meeting of the Association for Computational Linguistics* pp. 311--318

Пайвандҳои беруни
-----------------

* NIST MTEval Бойгонӣ шудааст 13 марти 2007  сол.
**Бабилун ё Бобул** — вожаномаи таккиликиа ва сохти ширкати Исроилӣ ба ҳамин ном аст, ки маънои луғат мавриди назар бо як клик бар рӯи он вожа мушаххас мегардад. Ин нармафзор барои ташхис калимот дар барномаҳои мухталифи Виндовз чун Ворд, Оутлук, Ексел, Internet Explorer ва Adobe Reader (парвандаҳои PDF) аз равиш ташхис нурӣ нависаҳо ё OCR истифода мекунад. Ин вожа номе бо истифода аз парвандаҳои мухталии фарҳанги вожагон ки ҳар як ба як мавзӯъ ихтисос доранд метавонад ба як вожаномаи чандманзура бар раӯи ройонаи шахсӣ, табдил шавад.
Парвандаҳои фарҳанги вожагони ин нармафзор дорои пасванди BGL ҳастанд ки пеш аз насби барномаи аслӣ имкони афзуда шудан ба онро доранд. Нусхаи 8.0.38 аз ин нармафзор муддати аст, ки аз сӯи ширкати Бабилон ариза шудааст.

Эзоҳ
----

Пайвандҳо
---------

* Сомонаи расмии Babylon Бойгонӣ шудааст 19 марти 2016  сол.
* Тарҷумони Babylon Бойгонӣ шудааст 10 январи 2012  сол.
* Тарҷумони бархати Babylon Бойгонӣ шудааст 22 январи 2011  сол.
* Луғати бархати Babylon Бойгонӣ шудааст 19 марти 2016  сол.
**Борис Пшеничний** — рӯзноманигор, нависанда,узви Иттифоқи нависандагони Тоҷикистон (1984)

Зиндагинома
-----------

**Борис Пшеничний** 31 январи соли 1935 дар деҳаи Алломаи Озарбойҷон зода шудааст. Соли 1957 шуъбаи рӯзноманигории Донишгоҳи давлатии Ленинград, соли 1970 Академияи илмҳои ҷамъиятии Маскавро хатм кардааст. Номзади илми таърих аст. Дар рӯзномаҳои «Ленинградская правда», «Комсомолец Таджикистана», «Коммунист Таджикистана» ходим, мудири шуъба ва сармуҳаррир, чанд соли охир сармуҳаррири моҳномаи «Помир» будааст. Аз соли 1984 узви Иттифоқи нависандагони Тоҷикистон аст. Соли 1997 аз олам даргузашт.

Эҷодиёт
-------

Муаллифи мақола, очерк, филмнома, драма ва ҳикояҳои тахайюлӣ мебошад. Ҳикояҳои беҳтаринаш дар маҷмӯаи «Уйти, чтобы вернуться» (1985) гирд омадаанд. Осори алоҳидаи адибони тоҷик Баҳром Фирӯз, Саттор Турсун, Ӯрун Кӯҳзод ва дигаронро ба русӣ гардондааст. Чанд сол вакили мардумӣ дар порлумони замон будааст. Соли 1979 ба дарёфти Ҷоизаи ба номи Абулқосим Лоҳутӣ мушарраф гардидааст.

* Ҷоизаи ба номи Абулқосим Лоҳутӣ;
* Нишону ифтихорномаҳои ҳукуматӣ.

Сарчашма
--------

1. ↑  Адибони Тоҷикистон (маълумотномаи мухтасари шарҳиҳолӣ)./Таҳия ва танзими Асрори Сомонӣ ва Маҷид Салим. – Душанбе, «Адиб», 2014, – с.181 ISBN 978-99947-2-379-9
**Пол Дэвис Райан** (англ. *Paul Davis Ryan*) тав. 29 январи соли 1970, намоянди Иёлоти Муттаҳида дар Конгресси Ҳавзаи 1-уми Висконсин аст ва аз соли 1999 дар ин самт хидмат мекунад. Ӯ узви Ҳизби Ҷумҳурихоҳи Амрико аст ва дидгоҳҳояш дар заминаи сиёсатҳои иқтисодӣ ва пешниҳодҳояш барои тағйир дар барномаи миллии бими иҷтимоии Амрико ағлаб мавриди таваҷҷуҳи расонаҳо қарор гирифтааст. Номм Райан муддате аст, ки ба унвони муовини Митт Ромнӣ, номзади эҳтимолии раиси ҷумҳури Ҳизби Ҷумҳурихоҳ дар соли 2012, бар сар забонҳост. Дар гузоришҳое, ки дар таърихи 10 августи 2012 мунташир шуд омода аст, ки Митт Ромнӣ Райанро ба унвони муовини худ интихоб кардааст.

Эзоҳ
----

1. ↑  Encyclopædia Britannica (ингл.)
2. ↑  Энциклопедия Брокгауз (нем.) / Hrsg.: Bibliographisches Institut & F. A. Brockhaus, Wissen Media Verlag
3. ↑  GeneaStar
4. ↑  Аз Википедиаи Форсӣ
**Вранг** — дайри буддоӣ дар шахи соҳили чапи дарёи Врангдара (шохоби рости дарёи Панҷ).

Майдончае, ки дар он Вранг ҷойгир аст, бо девор иҳота шудааст. Таҳдоби деворҳои бинои Вранг аз санг, деворҳояш аз хишти хом бардошта шуда, манораҳо дорад ва дар дохили утоқҳо суффаҳо сохта шудаанд (хишти 42х27х10 см, 28–30–42–42 см, 41х10х9 см). Хиштҳо тамға доранд. Вранг аз паллаи сезинадор (зинаи охирин дар натиҷаи корҳои сохтмонии солҳои охир хароб шудааст) иборат аст. Дар бахши ҷанубӣ, мобайни зинаи дуюм, суффачаи росткунҷа мавҷуд аст. Он пояест, ки дар болояш рӯҳонӣ истода, ниёиш мекард. Рӯҳонӣ ба рӯйи поя аз остонаи нишеби даромадгоҳ боло мешуд. Дар миёни зина ва девори шарқӣ саҳн (ҳавлӣ) ҷойгир шудааст. Дар паҳлуи девори шарқӣ барои сукунати хидматгузорони Вранг утоқҳои суффадор сохта шудаанд, ки чагдон ва анҷомхона (масоҳаташ 10,58–16,12 м2) доранд. Ҳамаи утоқҳои Вранг ба саҳни ҳавлӣ мебароянд, ки санҷадариҳои қадимии чӯбии онҳо боқӣ мондаанд. Даромад ба зина аз ҷониби саҳн аст. Ба дохили Вранг аз ду даромадгоҳ ворид шудан мумкин буд: 1. Аз кунҷи ҷанубу шарқии девори шарқӣ; 2. шимолӣ – дар мобайни девори шимолӣ. Бо дарвозаҳои чӯбӣ баста мешуданд (санҷадариҳо боқӣ мондаанд). Дар қирраҳои девори шимолӣ бурҷҳо сохта шудаанд, ки яке бар пояи секунҷа қарор дорад. Аз баромадгоҳи шимолӣ пайроҳае ба сӯйи чиллахонаҳои дар нишебии ғарбии шах кандашуда мебарад. Ҳангоми ҳафриёт маводди фаровоне ба даст омад, ки бораи омӯзиши зиндагии сокинони Вранг (бунёдаш асрҳои 6–7) имкон фароҳам меорад.

Эзоҳ
----

Адабиёт
-------

* Бубнова М. А. Археологическая карта Горно-Бадахшанской автономной области. Западный Памир (памятники каменного века – ХХ Вранг). Д. 2008.

Сарчашма
--------

* Вранг / М. Бубнова // Вичлас — Гӯянда. — Д. : СИЭМТ, 2015. — (Энсиклопедияи Миллии Тоҷик : [тахм. 25 ҷ.] /  сармуҳаррир Н. Амиршоҳӣ ; 2011—2021, ҷ. 4). — ISBN 978-99947-33-77-4.
**Baku eşcese** (*коргари Боку*) — ҳафтаномаи ҷумҳуриявии ҷамъиятию сиёсӣ ба забони тоторӣ, дар РСС Озарбойҷон нашр мешуд. Органи матбуоти кумитаи вилоятии КМ Ҳизби Коммунистии (б) Озарбойҷон.

Рӯзномп барои коргарони тоторе, ки дар конҳои нафти Боку кор мекарданд, пешбинӣ шуда буд. Дар саҳифаҳои рӯзнома масъалаҳои саноатикунонӣ, барҳам додани бесаводӣ ва ғайра инъикос ёфтаанд.

Нашри рӯзнома аз 28 апрели соли 1930 cap шуд. 11 марти соли 1938 нашри он қатъ карда шуд. Дар тӯли солҳои мавҷудияти рӯзнома 822 шумора аз чоп баромад  .

Эзоҳ
----

1. ↑  Судьба татарской прессы 1930-е гг.(пайванди дастнорас — *таърих*). 9 марти 2020 санҷида шуд. Баргирифта аз сарчашмаи аввал 23 январи 2016.
**Балаликтеппа** — кӯшки асрҳои 5–7 дар масофаи 30 км шимоли Тирмиз.

Таҳқиқот
--------

Сол­ҳои 1953–55 Л. И. Албаум таҳ­қиқ намуд. Баландиаш 10 м, пой­девори кӯшк чор­кунҷаи пох­сагин (30х30м) буда, дар сат­ҳи он 14 хона ҷой гирифтааст. Гирди он бо девор иҳо­та шуда буд. Як кунҷи девор манорае дошт, ки он вазифаи даромадгоҳро низ иҷро мекард. Дар садаи 6 дар саҳни ҳав­лӣ хонаҳои нави ма­росимӣ сох­та шудаанд. Аз хонаҳо зарфҳои сафолин: кӯ­за, табақ, коса, ҷомҳо, боқимондаи созҳои мусиқии чӯбӣ, табақи шишагин бо акси зане, ки кӯдак мемаконад, ёфт шуд. Боми хонаҳо ҳамвор, болорҳои чӯбини он канда­корӣ шу­да буданд. Дар девори он нақши маросими пази­роӣ – ак­си 28 марду зани ба рӯйи қолин нишаста бо ранг­ҳои гуногун кашида шудаанд. Занҳо бо либоси гаронба­ҳо, ҳар­рир ва мардҳо бо камарбанду ангуштари тило ва занҳо бо гарданбанду ангуштарӣ, гӯшвору дастпона ва ҳама­ашон дар даст ҷому оина тасвир шудаанд. Дар паси онҳо акси 12 хидматгор бо бодбезан намудор аст, ки ду баробар хурд тасвир шудаанд. Дар нақш акси Тахориён тасвир гардидааст. Нақшҳои либоси одамон хусусиятҳои умумӣ дошт, аммо наққош ҳар як қисми либосро бо ранг­ҳои гуногуну маҳорати том офаридааст, ки як нақши либос ду бор такрор намеёбад. Нақшҳои Б. аввалин навъи санъати тасвирии Тахористон дар Осиёи Миёна ба шумор меравад.

Эзоҳ
----

Адабиёт
-------

* Альбаум Л. И. Балалык-Теппа. К истории материальной культуры и искусства Тохаристана. Ташкент, 1960;
* Гафуров Б. Г. Таджики. Древнейшая, древняя и средневековая история. М. 1972.

Сарчашма
--------

* Балаликтеппа // Асос — Боз. — Д. : СИЭМТ, 2013. — (Энсиклопедияи Миллии Тоҷик : [тахм. 25 ҷ.] /  сармуҳаррир Н. Амиршоҳӣ ; 2011—2021, ҷ. 2). — ISBN 978-99947-33-52-4.
**Воҳидҳои ҳосилавии бузургиҳои физикавӣ** — воҳидҳое, ки бо ёрии муодилаҳои содаи байни бузургиҳо (дар ҳолати ба воҳид баробар будани зарибҳои ададӣ) ҳосил карда мешаванд.

Чунончи, барои муқаррар кардани суръати хаттӣ ба сифати муодилаи муайянкунанда аз ифодаҳои суръати ҳаракати мунтазами ростхатта : v=l/t истифода бурдан мумкин аст. Ҳангоми дарозии масофаи тайшуда (бо метрҳо) ва вақти t, ки дар давоми он масофаи мазкур тай шудааст (бо сония), суръатро бо метр бар сония (м/с) чен мекунанд. Аз ин сабаб воҳиди суръат дар Системаи байналмилалии воҳидҳо (СИ) – метр бар сония – суръати нуқтаи ростхатта ва мунтазам ҳаракаткунандаест, ки ҳангоми он нуқта дар муддати 1 с масофаи 1 метрро тай мекунад. Агар ба муодилаи муайянкунанда зариби ададӣ дохил шуда бошад, барои ҳосил кардани воҳиди ҳосилавӣ ба қисми рости муодила он миқдори ададии бузургиҳои аввалаеро ворид мекунанд, ки миқдори ададии воҳиди ҳосилавии муайяншаванда ба воҳид (як) баробар шавад. Мас. воҳиди энергияи кинетикии Системаи байналмилалии воҳидҳо – килограмм-метр дар квадрат (кг-м2) бар сония дар квадрат (с2) ин энергияи кинетикии ҷисми массааш 2 кг аст, ки бо суръати 1м/с ҳаракат мекунад ё энергияи кинетикии ҷисми массааш 1 кг аст, ки бо суръати √2 м/с дар ҳаракат аст. Ин воҳидро ҷоул (Ҷ) меноманд. Воҳидҳои ҳосилавӣ инҳоанд: м2 (воҳиди масоҳат), м/с (воҳиди суръат), Ҳс = 1/с (воҳиди басомад), Па (воҳиди фишор), Вт (воҳиди тавоноӣ), Ф (воҳиди электргунҷоиш) ва ғ.

Эзоҳ
----

Сарчашма
--------

* Воҳидҳои ҳосилавӣ // Вичлас — Гӯянда. — Д. : СИЭМТ, 2015. — (Энсиклопедияи Миллии Тоҷик : [тахм. 25 ҷ.] /  сармуҳаррир Н. Амиршоҳӣ ; 2011—2021, ҷ. 4). — ISBN 978-99947-33-77-4.
**Воҳиди пул** — пули дар муомилот эътирофшудаи миллӣ, яке аз унсурҳои низоми пулии кишварҳо, ки қудрати пардохтро дорад.

Воҳиди пул тибқи тартиби муқаррарнамудаи қонунгузорӣ пули ин ё он мамлакат (сомонӣ, рубл, доллар, марка ва ғайра) аст. Воҳиди пул инчунин аломати пулиест, ки барои ифода кардани нархи мол ва хадамот зарур аст. Барои сода ва осон шудани амалиёти мубодилавӣ ва ҳисоббаробаркунӣ воҳиди пул ба қисматҳо ҷудо карда мешавад (мас. 1 сомонӣ = 100 дирам; рубл = 100 копейка; 1 доллар = 100 сент ва ғайра).

Нигаред низ
-----------

* Асъор

Эзоҳ
----

Сарчашма
--------

* Воҳиди пул / М. Юнусова // Вичлас — Гӯянда. — Д. : СИЭМТ, 2015. — (Энсиклопедияи Миллии Тоҷик : [тахм. 25 ҷ.] /  сармуҳаррир Н. Амиршоҳӣ ; 2011—2021, ҷ. 4). — ISBN 978-99947-33-77-4.
**Воҳидҳои ҳиссаӣ** — воҳидҳое, ки қисм (ҳисса)-и мушаххаси воҳиди бузургии физикавии муқарраршударо ташкил медиҳанд. Воҳидҳои ҳиссаӣ нисбат ба воҳидҳои системавӣ ё ғайрисистемавии бузургиҳои физикавӣ 10n баробар хурданд (мас. детсиметр – 10−1м, нанометр – 10−9м, пикометр – 10−12м ва ғайра) (n – адади томи манфӣ). Дар Системаи байналмилалии воҳидҳо барои ифодаи воҳидҳои ҳиссаӣ чунин пешояндҳо қабул шудаанд: 

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| Ҳиссаҳо | Пешоянд | Ишорат |
| Байналмилалӣ | Тоҷикӣ |
| 10−1 | детси | d | д |
| 10−2 | санти | c | с |
| 10−3 | милли | m | м |
| 10−6 | микро | μ | мк |
| 10−9 | нано | n | н |
| 10−12 | пико | p | п |
| 10−15 | фемто | f | ф |
| 10−18 | атто | a | а |

Эзоҳ
----

Сарчашма
--------

* Воҳидҳои ҳиссаӣ // Вичлас — Гӯянда. — Д. : СИЭМТ, 2015. — (Энсиклопедияи Миллии Тоҷик : [тахм. 25 ҷ.] /  сармуҳаррир Н. Амиршоҳӣ ; 2011—2021, ҷ. 4). — ISBN 978-99947-33-77-4.