**Нахҷувон** (форсӣ: نخجوان‎, озарбойҷонӣ: Naxçıvan  , арманӣ. *Նախիջևան* (Нахичеван) — шаҳрест дар Ҷумҳурии Озарбойҷон, маркази таърихии вилояти ҳамном, ки ҳамакнун пойтахти Ҷумҳурии Мухтори Наҳҷувон мебошад. Дар соҳили рости рӯди Нахҷувон, шохоби Арас ҷойгир аст. Истгоҳи роҳи оҳан, роҳи мошангард, фурудгоҳ дорад.

Номгузорӣ
---------

Шаҳр бори аввал дар «Ҷуғрофия»-и Батламиюс (Ptolemy) бо номи «Naxuana» ёд шудааст (юн.-қад. Ναξουὰνα юн.-қад. Ναξουὰνα, лот. Naxuana). Таърихнигори арманӣ Мовсес Хоренатсӣ онро «Иҷеван» номидааст.

Тибқи тафсири таърихнигори яҳудӣ Иосиф Флавий ( садаи I ), топоними арманӣ **Нахҷуван (Нахичеван)**  ба маънои «ҷои фурудоии аввал» (киштии Нӯҳ) аст. Вай навиштааст, ки шаҳри Нахҷувон дар пояи кӯҳе сохта шудааст, ки ба болои он киштии Нӯҳ ҳангоми обхезии Инҷил часпида шуда буд .

Ба гуфтаи М Фасмер (М. Fasmer), ҷойноми **Нахҷувон (Nakhichevan)** аз арманӣ. "Νaχič" ва калимаи "avan" - ҷой, порсии бостон:  порсии бостон: «avahana» - «шаҳр, деҳа»  (баъдтар тағирёбии туркии j → h ба ташаккули вариантҳои **Нахичеван** ё **Наҳҷувон** оварда расонд ). Филологи олмонӣ Г. Ҳубшман дар луғати топонимикии «Номҳои ҷуғрофии ҷаҳон» муаллиф Э. М. Поспелов қайд мекунад, ки дар шакли хаттии аввалини топоними "нахтча" дг. - арм. номи қавмӣ-қабилавиро ифода мекунад ва унсури "ван" (вариантҳои "вани", "вана"), ки дар топонимияи қадимаи Закавказия ва Осиёи Хурд хеле самаранок аст, бо маъноҳои "ҷой", "хона", "замин" "кишвар ", истифода шудааст, Ҳамин тариқ, бо назардошти қадимии топоним метавон ба назар гирифт, ки номи минтақаи *Нахтчаван* ("замини қабилаи Нахта") номи аввалия буд ва пас аз он шаҳре, ки дар ин сарзамин ба вуҷуд омадааст, номида шуд .

Таърих
------

Тибқи ривоятҳо, шаҳри **Нахҷувон (Nakhichevan)**ро Нӯҳ бунёд кардааст. Тибқи маъхазҳои форсӣ ва арманӣ, шаҳр соли 1539 пеш аз милод таъсис ёфтааст. . Донишномаи Бритоннико Britannica таърихи минтақа ва шаҳрро аз тақрибан 1500 пеш аз милод нишон медиҳад.. Мувофиқи маълумоти Энсиклопедияи Советии Таърихӣ, шаҳри **Наҳҷувон (Nakhichevan)** яке аз шаҳрҳои бостонии Закавказия мебошад, ки зиёда аз 3 ҳазор сол дорад .

 Мақбараи Нӯҳ дар Нахҷувон, 2006
Тибқи ривояти миллии Арманистон, ки дар навиштаҳои Мовсес Хоренатси инъикос ёфтааст, тақрибан соли 550 пеш аз милод. подшоҳи Арманистон Тиграни Ервандид, бар салтанати Модиён бо Куруши Кабир ғалаба кардааст. Дар шаҳр ва дар заминҳои атрофи он ҳамаи асирони Модро бо оилаи даргузаштаи подшоҳи Мод Astyages, ки аз тарафи ӯ кушта шуда буд маскун намудааст.. Тибқи гуфтаи муаллифони "Энсиклопедияи Ислом", ин аҳолии мидиёниро метавон гузаштагони курдҳои ин минтақа шумурд]] .

Дар асри II мелодӣ шаҳр ба Батламиюс (Ptolemy) зери номи Ναξουὰνα (Наксуана) маълум шуд,. Ба иттилооти мусофири туркӣ асри 17 <a href="https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%AD%D0%B2%D0%BB%D0%B8%D1%8F\_%D0%A7%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%B1%D0%B8" rel="mw:ExtLink" title="Эвлия Челеби" class="cx-link" data-linkid="180">Эвлия Челеби</a> таъсис дода шудани шаҳраки Наҳҷувон (зери номи Nakhshevan ё Nakshijikhan) ба подшоҳи бостонӣ аз кишвари Турон Афросиёб аз мифологияи Эрон алоқаманд аст..

Дар ибтидои асри II пеш аз милод дар ҳайати минтақаи Басорепид ( Васпуракан ) Наҳҷувон аз ҷониби шоҳ Арташес I ба Арманистони Бузург ҳамроҳ карда шуд. Дар ин ҷо он маркази гавари номӣ (ноҳия) буд, ки ба Наханг (музофот)-и Васпуракан дохил мешуд  (ба харита нигаред). дар ин ҷо Бойгонӣ шудааст 11 май 2008  сол. ), ва то суқути ин салтанат дар аввали асри V милодӣ як қисми Арманистон боқӣ монд...

Таърихнигори армании асри V Фавстос Бузанд мегӯяд, ки дар асри I пеш аз милод подшоҳи Арманистон Тиграни Бузург дар минтақаи Нахҷувон яҳудиёни аз Фаластин хориҷ шударо маскун намуд ва дар соли 369 шоҳи Форс Шопури II ҳангоми ҳамла ба Арманистон аз Наҳҷувон ба Форс "ду ҳазор оилаи арманӣ ва 16 ҳазор оилаи яҳудиро" овард , ки боиси аз даст рафтани Наҳҷувон бо аҳамияти пешинааш гардид .

Соли 623 Наҳҷувон яке аз шаҳрҳои Арманистон буд, ки тавассути он императори Византия Гераклий ҳуҷуми лашкарашро бар зидди Форс гузаронд.

Дар миёнаи асри VII тамоми Закавказия ба тасарруфи Хилофати Араб гузашт. Дар маъхазҳои арабии он замон Наҳҷувон бо номи Нашава номида мешавад. Соли 705 арабҳо дар калисоҳои Наҳҷувон ва деҳаи ҳамсояи Харм садҳо нафар намояндагони ашрофи арманиро, ки гӯё онҳо барои бастани шартнома даъват карда буданд, зинда сӯзонданд .

Соли 885 Наҳҷувонро аз арабҳо шоҳи дуюми салтанати Ани - Симбат I Багратунӣ забт кард, ки вай дар солҳои 891/92 онро ҳамчун моли шартӣ ба шоҳзодаи Сюник дода буд. Дар соли 902, Симбат минтақаро ба соҳиби Васпуракан Ашот Артсруни интиқол дод ва пас аз марги охирин дар соли 904, онро ба соҳиби Сюник Симбат баргардонд. Пас аз он, Наҳҷувон ё Нахичеван, тавре ки онро низ мегуфтанд, ҷузъи Сюник боқӣ монд. Дар ин ҷо қавмҳои Орбелианҳо ва Прошиён ҳукмронӣ мекарданд, ки инро тавре аз солномаи Степанос Орбелиан (асри XIII) навиштааст, пас аз истилои туркҳо аҳамияти худро нигоҳ доштанд 

 Мақбараи Момине Хатун — яке аз ёдгориҳои мактаби меъмории Наҳҷувон
Дар асри XI Наҳҷувон -\* маркази султони Салҷуқиён буд, дар асри XII он яке аз пойтахтҳои давлати Илдегизид буд. Ёдгориҳои он давр ҷозибаҳои асосии шаҳр - мақбараи боҳашамати Момине-Хатун ( 1186 - 1187 ) мебошанд (аз ҷониби меъмор Аҷами Наҳҷувони бунёдгузори мактаби меъмории Наҳҷувон сохта шудааст, шоҳкори меъмории Озарбойҷон ба ҳисоб меравад)  ва оромгоҳи Юсуф ибни Кусейр ( 1162 ).

Соли 1386 Темур ба Арманистон, аз ҷумла Наҳҷувон ҳамла кард .

Тирамоҳи 1603, Шоҳ Аббоси 1 дар давраи ҷанг бо Имперотурии Усмонӣ минтақаи Наҳҷувонро ишғол кард, аммо тобистони соли 1604, нерӯҳои усмонӣ ҳамлаи навбатӣ карданд, ки Шоҳ Аббосро ба ҳайрат овард. Шоҳ Аббос ба нигоҳ доштани заминҳои ишғолшуда умед надошт ва қарор кард, ки тактикаи "замни сӯзон" -ро амалӣ кунад ва тамоми аҳолии Наҳҷувон ва Эриванро (ҳам арманҳо ва ҳам мусулмонро) ба Форс бурд. Умуман, 250-300 ҳазор арманиҳоро аз Наҳҷувон ва Эриван ба Форс кӯчонидаанд .

Бо вуҷуди ин, сайёҳи туркӣ Эвлия Челебӣ, ки соли 1648 ба вилояти Наҳҷувон ташриф оварда буд, дар бораи Наҳҷувон

навиштааст, ки «шаҳрро 10000 хонаи калони бо гил пӯшонида оро медиҳанд; 70 масҷиди ҷомеъ ва ибодатгоҳҳо, 40 масҷиди ҷомеъ, 20 хона барои меҳмонон, 7 ҳаммоми зебо, тақрибан 1000 дӯкон мавҷуданд » .

 Қасри хонҳои Наҳҷувон
Дар охири асри 18 - ибтидои асри 19 Наҳҷувон пойтахти хонигарии ниммустақили Наҳҷувон буд .

Соли 1813, мувофиқи Паймони сулҳи Гулистон, Русия ин хонигариро ҳамчун "бо қудрати комил" -и Форс эътироф кард , аммо бо оғози ҷанги нави Русия ва Форс хониро артиши генерал Паскевич ишғол кард, ки он 26 июни соли 1827 бо шикаст додани дастаи савораи сеҳазораи форсӣ Наҳҷувон ворид шуд... Мувофиқи шартномаи сулҳи Туркманчай, ки 10 феврали соли 1828 ба имзо расидааст, қаламрави хонигариҳои Эриван ва Наҳҷувон аз ҷониби шоҳ "ба моликияти пурраи" империяи Русия дода шудааст. Ҳамзамон, шаҳри Наҳҷувон ба ҳайати минтақаи навтаъсиси Арманистон шомил шуд. Аз соли 1849 - маркази уезди Нахичевони губернияи Эреван буд.

 Наҳҷувон дар открыткаи империяи Россия
То соли 1896 аҳолии Наҳҷувон 7433 нафарро ташкил медод: 2376 арманҳо, 4512 о ва 52 русҳо. Дар шаҳр як калисои ортодоксӣ ва се калисои апостолии арманӣ, се масҷид вуҷуд доштанд. Сайёҳ Луиджи Вилларӣ, ки соли 1905 ба ин минтақа ташриф оварда буд, хабар медиҳад, ки дар шаҳр тоторҳо (озарбойҷониҳоро дар назар доранд) нисбат ба худи арманиҳо вазъи беҳтар доранд ва тақрибан тамоми заминро дар ихтиёр доранд, дар ҳоле ки аксари арманиҳо, ҳамчун деҳқон, дар заминҳои худ кор мекунанд..

Дар моҳи июни соли 1918, шаҳрро аввал артиши Туркия ишғол кард, ки бо дастгирии он Ҷумҳурии Аракс эълон карда шуд ва сипас дар моҳи ноябри соли 1918 онҳоро Британия иваз кард. Дар моҳи марти соли 1919, лашкари Карабекир Наҳҷувонро ҳамчун як қаламрави баҳсталаб байни Озарбойҷон ва Арманистон ишғол кард. 28 июли соли 1920 Наҳҷувонро қисмҳои Артиши 11-уми Сурх забт карданд, ҳамзамон таъсири нооромкунандаи артиши Туркия боқӣ монд. Дар моҳи январи соли 1921, Сталин дар суҳбат бо як намояндаи Арманистон изҳор дошт, ки дар бораи Наҳҷувон ҳеч гап нест - он бешубҳа бояд қисми Арманистон бошад.

Дар аввали соли 1921 раъйпурсӣ баргузор гардид, ки он нишон дод, ки 90% иштирокчиёни раъйпурсӣ мехоҳанд ҳамчун ҷумҳурии мухтор ҷузъи Озарбойҷон бошанд. Бисёр деҳаҳои Арманистон аз ба ихтиёри Озарбойҷон гузаштани Наҳҷувон хабар надоштанд. Моҳи феврали соли 1921 бисёр гурезаҳои арманӣ дар Садарак ҷамъ омаданд.

Аз 9 феврали соли 1924 пойтахти Ҷумҳурии Мухтори Наҳҷувон шудааст. Дар замони шӯравӣ шаҳр аз нав сохта шуд, маҳаллаҳои нави истиқоматӣ, биноҳои маъмурӣ ва ҷамъиятӣ, аз ҷумла бинои Театри мусиқӣ-драмавӣ (1964, меъморон Э. Исмоилов, Г. Межидов ), Кумитаи вилоятии Наҳҷувони Ҳизби Коммунисти Озарбойҷон (1965, меъмор Ю. Иброҳимов). Дар солҳои 1970-80-ум Наҳҷувон тибқи нақшаи генералии соли 1968 тармим шуда буд (меъморон У. Иброхимов, Н. Маммадбейли) .

Иқлим
-----

Нақлиёт
-------

Шахр маркази асосии нақлиёти ҷумҳурӣ мебошад. Дар Наҳҷувон танҳо як фурудгоҳ мавҷуд аст. Аз он парвозҳои мусофирбар ба Боку, Ганҷа, Киев, Москва, Истанбул анҷом дода мешаванд.

Аз истгоҳи роҳи оҳани Наҳҷувон, қаторҳои мусофирбари мунтазам ба Шарур, Ҷулфа, Ордубад ҳаракат мекунанд. Бо шаҳрҳои эронии Табриз, Теҳрон, Машҳад иртиботи муназзами байналмилалӣ барқарор шудааст. Поезди зуд 15/16 ҳафтае як маротиба ба шаҳри Машҳади Эрон меравад.

Иртиботи худрав бо Туркия мавҷуд аст.

Аз 3 ноябри соли 1986 то апрели соли 2004 дар шаҳр нақлиёти троллейбус кор мекард.

Нигористони аксҳо
-----------------

* Мақбараи Момине Хатун, 1186Мақбараи Момине Хатун, 1186
* Ёдгории садаи XVIII. Масҷиди Ҳоҷи Руфаи БекаЁдгории садаи XVIII. Масҷиди Ҳоҷи Руфаи Бека
* Мақбараи КубраМақбараи Кубра
* Ҳайкалчаҳои асримёнагӣҲайкалчаҳои асримёнагӣ
* Аксҳо дар рӯи харсангАксҳо дар рӯи харсанг
* Қасри хонҚасри хон
* Маркази бонувон, садаи XIXМаркази бонувон, садаи XIX
* Фурудгоҳи НаҳҷувонФурудгоҳи Наҳҷувон
* Мақбараи Ҳсейни ҶовидМақбараи Ҳсейни Ҷовид
* Хонаи китобХонаи китоб
* Манзараи шаҳрМанзараи шаҳр

Пайвандҳо
---------

* Сомонаи расмӣ
* Мероси Арманистон

Эзоҳ
----

1. ↑  Суперанская А. В. Словарь географических названий. — М.: АСТ-ПРЕСС КНИГА, 2013. — 208 с. — С. 82.
2. ↑  *Flavius Josephus, William Whiston, Paul L. Maier.* The new complete works of Josephus. — Revised and expanded edition. — Kregel Academic, 1999. — P. 56. — 1143 p. — ISBN 0825429242, ISBN 9780825429248.
3. ↑  Josephus, Antiquities of the Jews, Chapter 3, прим. 6:"*This Αποβατηριον, or Place of Descent, is the proper rendering of the Armenian name of this very city. It is called in Ptolemy Naxuana, and by Moses Chorenensis, the Armenian historian, Idsheuan; but at the place itself Nachidsheuan, which signifies The first place of descent, and is a lasting monument of the preservation of Noah in the ark, upon the top of that mountain, at whose foot it was built, as the first city or town after the flood.*«
4. ↑  Иосиф Флавий, „Иудейские древности", кн. I, гл. I
5. ↑  *Фасмер Макс*. Этимологический словарь русского языка. — С-П. „Терра", 1996. — Т.3, Стр. 50
6. ↑  *Поспелов Е. М.* Географические названия мира: Топонимический словарь: Свыше 5 000 единиц / Отв. ред. Р. А. Агеева. — М.: «Русские словари», 1998. — С. 160. — 372 с. — ISBN 5-89216-029-7.
7. ↑  Энциклопедический словарь Брокгауза и Ефрона
8. ↑  Britannica. Nakhichevan. «*The republic, especially the capital city of Nakhichevan, has a long history dating back to about 1500 bc.*»
9. ↑  Нахичевань // Советская историческая энциклопедия. — 1967. — Т. X. — С. 16.
10. ↑  *Шопен И.* Исторический памятник состояния Армянской области в эпоху её присоединения к Российской Империи. — СПб. 1852. — С. 321—322.
11. ↑  Мовсес Хоренаци. История Армении. Ереван. Айастан. 1990: *«Ануйш же, первую жену Аждахака, и многих девиц из его потомства, вместе с юношами и множеством пленных, числом более десяти тысяч, он поселяет на восточном склоне великой горы <Масис (Арарат)> до пределов (области) Голтн, а именно — в Тамбате, Оскиоле и Дажгуйнке, а также в других дастакертах, одним из которых является Вранджуник, (расположенных) вдоль реки <Аракс> до места, находящегося напротив крепости Нахчавана. (Отводит им) также три авана — Храм, Джугу ва Хошакуник — по другую сторону реки, всю равнину от Ажданакана до той же крепости Нахчавана».*
12. ↑  The Encyclopaedia of Islam. — Leiden — New York, 1993. — Т. VII. — С. 922.
13. ↑  *Эвлия Челеби.* Книга путешествий. Земли Закавказья и сопредельных областей Малой Азии и Ирана.
14. ↑  Страбон. География, XI, XIV, 5
15. ↑  *Анания Ширакаци.* Армянская география
16. ↑  *Фавстос Бузанд.* История, IV, 40
17. ↑  *Шопен И.* Исторический памятник состояния Армянской области в эпоху её присоединения к Российской Империи. — СПб. 1852. — С. 321—322.
18. ↑  *V. Minorsky.* Studies in Caucasian History. — CUP Archive, 1953. — С. 34.
19. ↑  Всемирная история. Т. 3. — М. 1956. — С. 137.
20. ↑  История Востока. В 6 т. Т. 2. Восток в средние века. — М.: Восточная литература, 2002. — ISBN 5-02-017711-3
21. ↑  *Ованес Драсханакертци.* История Армении. Гл. 43 и прим.
22. ↑  Нахичеван. 5 феврали 2021 санҷида шуд. Баргирифта аз сарчашмаи аввал 28 май 2019.
23. ↑  *Ronald G. Suny, James Nichol, Darrell L. Slider.* Armenia, Azerbaijan, and Georgia: Country Studies. p 88. ISBN 0-7881-2813-2.
24. ↑  Очерки истории СССР. Период феодализма IX—XV вв. В двух частях / Под ред. Б. Д. Грекова (отв. ред.), Л. В. Черепнина, В. Т. Пашуто. — М.: Изд. АН СССР, 1953. — Т. II. — С. 717.
25. ↑  James Stuart Olson, Lee Brigance Pappas, Nicholas Charles Pappas. An Ethnohistorical dictionary of the Russian and Soviet empires, p.44:
26. ↑  Massoume Price. Iran’s diverse peoples: a reference sourcebook, p. 71:
27. ↑  Эвлия Челеби->Книга Путешествий->Издание 1983 г.->Земли Закавказья, Малой Азии и Ирана->Глава 6
28. 1 2  Нахичевань // Художественная энциклопедия.. Популярная художественная энциклопедия. Под ред. Полевого В. М.; М.: Издательство «Советская энциклопедия», 1986
29. ↑  Гюлистанский мирный договор
30. ↑  Граф Паскевич-Эриванский
31. ↑  Туркманчайский мирный договор
32. ↑  Нахичевань // Энциклопедический словарь Брокгауза и Ефрона : в 86 т. (82 т. и 4 доп.). — СПб. 1890—1907.
33. ↑  Fire and Sword in the Caucasus by Luigi Villari. London, T. F. Unwin, 1906: p. 267
34. ↑  *Charlotte Mathilde Louise Hille.* State Building and Conflict Resolution in the Caucasus. — BRILL, 2010. — Т. 1. — С. 173. — 359 с. — ISBN 9789004179011.
35. 1 2  Из истории деарменизации Нахичеванского края (1920-1921). Архивные документы.. 5 феврали 2021 санҷида шуд. Баргирифта аз сарчашмаи аввал 18 ноябри 2020.
36. ↑  Вопрос Нахичевана в актуальном поле дискуссии // Новости Армении

|  |  |
| --- | --- |
| ⚙️  Гузариш ба унсури Викидода  Фарҳангҳо ва донишномаҳо | 
* Большая датская
* Большая российская (старая версия)
* Большая советская (1 изд.)
* Брокгауза и Ефрона
* Военная Сытина
* Ислама (1 изд.)
* Новый

 |
| 

| Дар феҳристҳои китобшинохтӣ |
| --- |
| 
* GND: 4314454-8
* J9U: 987007557454605171
* LCCN: n82106427
* NKC: ge699879
* SUDOC: 14557167X
* VIAF: 148947356
* WorldCat VIAF: 148947356

 |

 |

| ⚙️ Шаҳрҳои Озарбойҷон |
| --- |
|  | Пойтахт | Боку |  |
| Шаҳрҳо | 
* Ағдам
* Ағдаш
* Ағдере
* Агстафа
* Аскеран
* Ағсу
* Балакен
* Барда
* Боку
* Бейлеқон
* Биласувар
* Бобак
* Гадабей
* Горанбой
* Гёйҷой
* Гёйгёл
* Гёйтепа
* Горадиз
* Ганҷа
* Далимамедли
* Дашкесан
* Евлах
* Загатала
* Зангелан
* Зардоб
* Имишли
* Исмоиллӣ
* Келбаҷар
* Кӯҳсар
* Курдамир
* Қазах
* Қабала
* Қах
* Қобустон
* Қовлар
* Қуба
* Қубадлӣ
* Лочин
* Лонкоран
* Лерик
* Лиман
* Масалли
* Мингочевир
* Нафталан
* Наҳҷувон
* Нафтчола
* Оғуз
* Осторо
* Ордубад
* Оғҷабади
* Соатлӣ
* Собиробод
* Салян
* Самух
* Сиёзан
* Сумгаит
* Товуз
* Тертер
* Уҷар
* Физулӣ
* Ханкенди
* Хачмаз
* Хоҷавенд
* Хоҷалӣ
* Худат
* Хизи
* Хирдалан
* Ҳоҷигабул
* Ҷалилобод
* Ҷабраил
* Ҷулфа
* Шабран
* Шамкир
* Шарур
* Шаҳбуз
* Шоки
* Шамахӣ
* Шервон
* Шуша
* Ёрдимлӣ

 |