**யோகா தத்துவம்** இந்து தத்துவத்தின் ஆறு முக்கிய மரபுவழிப் பள்ளிகளில் ஒன்றாகும். யோகா சாங்கியத்திலிருந்து வேறுபட்ட ஒரு தனி சிந்தனைப் பள்ளியாகக் இந்திய நூல்களில் குறிப்பிடப்பட்டுள்ளது. பண்டைய, இடைக்கால மற்றும் நவீன இலக்கியங்கள் பெரும்பாலும் யோகா-தத்துவத்தை வெறுமனே *யோகா* என்று குறிப்பிடுகின்றன. யோகாவின் யோசனைகளின் முறையான தொகுப்பு *பதஞ்சலியின் யோகசூத்திரங்களில்* காணப்படுகிறது.

யோகாவில் பிரபஞ்சம் இரண்டு உண்மைகளால் ஆனது: *புருஷா* (சாட்சி-உணர்வு) மற்றும் *பிரக்ருதி* (இயற்கை). ஜீவாத்மா (ஒரு உயிரினம்) ஏதோவொரு வடிவத்தில் பல்வேறு வரிசைமாற்றங்கள் மற்றும் பல்வேறு கூறுகள், உணர்வுகள், செயல்பாடு மற்றும் மனம் ஆகியவற்றின் கலவையில் *புருஷா* *பிரக்ருதியுடன்* பிணைக்கப்பட்ட ஒரு நிலையாக கருதப்படுகிறது. ஏற்றத்தாழ்வு அல்லது அறியாமை நிலையின் போது, ஒன்று அல்லது அதற்கு மேற்பட்ட கூறுகள் மற்றவைகளை மூழ்கடித்து, ஒரு வகையான அடிமைத்தனத்தை உருவாக்குகின்றன. இந்த அடிமைத்தனத்தின் முடிவு இந்து மதத்தின் யோகா மற்றும் சாம்க்யா பள்ளிகளால் விடுதலை அல்லது *மோக்ஷம்* என்று அழைக்கப்படுகிறது. அதை நுண்ணறிவு மற்றும் சுய கட்டுப்பாட்டின் மூலம் அடைய முடியும் 

யோகா-தத்துவத்தின் நெறிமுறைக் கோட்பாடு யமஸ் மற்றும் நியமம், மற்றும் சாம்க்யாவின் குணக் கோட்பாட்டின் கூறுகளை அடிப்படையாகக் கொண்டது. யோகா-தத்துவத்தின் அறிவியலானது, சாங்கிய பள்ளியைப் போலவே, நம்பகமான அறிவைப் பெறுவதற்கான வழிமுறையாக ஆறு *பிரமங்களில்* மூன்றை நம்பியுள்ளது. *பிரத்யக்ஷா* (உணர்தல்), *அனுமான்* (அனுமானம்) மற்றும் *சப்தம்* (*ஆப்தவசனம்*, நம்பகமான ஆதாரங்களின் சொல்/சாட்சியம்) ஆகியவை இதில் அடங்கும். யோகா-தத்துவம் "தனிப்பட்ட, ஆனால் அடிப்படையில் செயலற்ற, தெய்வம்" அல்லது "தனிப்பட்ட கடவுள்" (ஈஸ்வரன்) என்ற கருத்தை உள்ளடக்கியதன் மூலம் நெருங்கிய தொடர்புடைய நாத்திக/நாத்திக சாங்கிய பள்ளியிலிருந்து வேறுபடுகிறது.

வரலாறு
------

 காட்டப்படும் யோகா தோரணை சித்தாசனம்
யோகா பயிற்சியின் தோற்றம் தெளிவாக இல்லை, ஆனால் கிமு முதல் மில்லினியத்தில் சந்நியாசி சூழலில் வளர்ந்ததாக தெரிகிறது. கதா உபநிஷத், ஸ்வேதாஷ்வதார உபநிஷத் மற்றும் மைத்ரி உபநிஷத் போன்ற அதன் ஆரம்பகால விவாதங்கள் மற்றும் சாங்கிய கருத்துக்கள் கிமு காலத்து இந்திய நூல்களில் காணப்படுகின்றன.

"யோகா" என்ற வார்த்தையின் வேர் ரிக் வேதத்தின் 5.81.1 பாடலில் காணப்படுகிறது, இது "நுகம்" அல்லது "யோகக் கட்டுப்பாடு" காலையில் உதயமாகும் சூரியக் கடவுளுக்கு (சாவித்திரி) அர்ப்பணிப்பு என்று விளக்கப்படுகிறது. 

இருப்பினும், ரிக் வேதம், யோகத் தத்துவத்தை இடைக்காலம் அல்லது நவீன காலத்தில் உள்ள அதே பொருள் அல்லது சூழலுடன் விவரிக்கவில்லை. பிற்காலத்தில் யோகா-தத்துவத்தின் ஒரு பகுதியாக மாறிய நடைமுறைகள் பற்றிய ஆரம்ப குறிப்புகள், பழமையான உபநிடதமான பிரகதாரண்யக உபநிடதத்தில் சொல்லப்பட்டுள்ளன. பிரகதாரண்யக உபநிடதத்தில் 1.5.23 பாடலில் பிராணயாமா (உணர்வோடு மூச்சை ஒழுங்குபடுத்துதல்) பயிற்சி குறிப்பிடப்பட்டுள்ளது மற்றும் ப்ரத்யாஹாரா (உணர்வுகளை விலக்குதல்) பயிற்சி சாந்தோக்கிய உபநிடதத்தின் 8.15 பாடல்களில் குறிப்பிடப்பட்டுள்ளது ( c. கிமு 800-700 ).

கதா உபநிடதம் சாங்கியத்தை போன்ற சுய அறிவுக்கான பாதையை பரிந்துரைக்கிறது, மேலும் இந்த பாதையை *யோகா* என்று அழைக்கிறது.

கி.பி. பத்தாம் நூற்றாண்டின் இறுதியில் இந்திய நூல்களில் யோகா ஒரு தனி சிந்தனைப் பள்ளியாக குறிப்பிடப்பட்டுள்ளது. இந்து மதத்தின் யோகா பள்ளியின் முறையான யோசனைகளின் தொகுப்பு பதஞ்சலியின் யோகசூத்திரங்களில் காணப்படுகிறது. பல இந்திய அறிஞர்கள் அதை மறுபரிசீலனை செய்து, அதன் மீது தங்கள் *பாஷ்யத்தை* (குறிப்புகள் மற்றும் வர்ணனைகள்) வெளியிட்டனர், இது ஒன்றாக *பதஞ்சலயோகசாஸ்திரம்* ("பதஞ்சலியின் யோகா பற்றிய ஆய்வு" என்று அழைக்கப்படும் நூல்களின் நியதியை உருவாக்கியது.) யோகா ஒரு தனி தத்துவப் பள்ளியாக மத்திய கால இந்திய நூல்களில் உள்ள ஆறு மரபுவழிப் பள்ளிகளில் ஒன்றாக சேர்க்கப்பட்டுள்ளது; மற்ற பள்ளிகள் சாங்கியம், நியாயாம், வைசேஷிகம், மீமாம்சம் மற்றும் வேதாந்தம்.

யோகா மற்றும் அபிதர்ம சிந்தனைப் பள்ளிகள், குறிப்பாக கிமு 2 ஆம் நூற்றாண்டு முதல் கிபி 1 ஆம் நூற்றாண்டு வரையிலான சாங்கியபள்ளியின் கருத்துக்களில் ஏராளமான இணைகள் உள்ளன என்று லார்சன் குறிப்பிடுகிறார். பதஞ்சலியின் யோக சூத்திரங்கள் இந்த மூன்று மரபுகளின் தொகுப்பாக இருக்கலாம். இந்து மதத்தின் சாங்கிய பள்ளியிலிருந்து, யோகா சூத்திரங்கள் *பிரக்ருதி* மற்றும் *புருஷ* (*இரட்டைவாதம்*), அதன் மனோதத்துவ பகுத்தறிவு மற்றும் நம்பகமான அறிவைப் பெறுவதற்கான அதன் மூன்று அறிவாற்றல் முறைகளின் "பிரதிபலிப்புப் பகுத்தறிவு" (*ஆத்யவாசயம்*) ஆகியவற்றைப் பின்பற்றுகின்றன.  அபிதர்ம பௌத்தத்தின் *நிரோதசமாதியின்* யோசனையிலிருந்து, யோகா சூத்திரங்கள் விழிப்புணர்வை மாற்றியமைப்பதைப் பின்தொடர்வதைப் பின்பற்றுகின்றன, ஆனால் பௌத்தத்தைப் போலல்லாமல், நிலையான சுயம் இல்லை என்று நம்புகிறது, யோகா என்பது சாங்கியத்தை போல ஒவ்வொரு நபருக்கும் ஒரு சுயம்-ஆன்மா உள்ளது என்று நம்புகிறது.  யோகா சூத்திரங்கள் அதன் தத்துவத்தில் ஒருங்கிணைக்கும் மூன்றாவது கருத்து, தனிமைப்படுத்தல், தியானம் மற்றும் உள்நோக்கம் ஆகியவற்றின் பண்டைய சந்நியாசி மரபுகள் ஆகும்.

தத்துவம்
--------

யோக-தத்துவம் மற்றும் சாங்கியம் இரண்டிலும், அடித்தளக் கருத்துக்கள் இரண்டு உண்மைகளை உள்ளடக்கியது: *புருஷா* (சாட்சி-உணர்வு) மற்றும் *பிரக்ருதி* (இயற்கை). *புருஷா* என்பது தூய்மையான உணர்வு மற்றும் எண்ணங்கள் அல்லது குணங்கள் இல்லாத யதார்த்தமாக வரையறுக்கப்படுகிறது. *பிரகிருதி* என்பது அனுபவ, தனித்துவமான உண்மை, இதில் பொருள் மற்றும் மனம், உணர்ச்சி உறுப்புகள் மற்றும் அடையாள உணர்வு (சுய, ஆன்மா) ஆகியவை அடங்கும். பொருள் மற்றும் மனத்தின் ஒன்றியமாக இரு பள்ளிகளிலும் ஒரு உயிரினம் நடத்தப்படுகிறது. *புருஷா* பற்றிய பார்வையில் யோகா பள்ளி சாங்கிய பள்ளியிலிருந்து வேறுபட்டது.

இது உணர்வு மற்றும் பொருள், சுய/ஆன்மா மற்றும் உடல் ஆகிய இரண்டு வெவ்வேறு உண்மைகளாக கருதுகிறது.

  

அறியாமையே துன்பத்திற்கும் சம்சாரத்திற்கும் காரணம் என்று யோகா பள்ளி கூறுகிறது. விடுதலை என்பது பல பள்ளிகளைப் போலவே, அறியாமையை அகற்றுவதாகும், இது பகுத்தறிவு, அறிவு மற்றும் சுய விழிப்புணர்வு மூலம் அடையப்படுகிறது. *யோகா சூத்திரங்கள்* இதை எவ்வாறு நிறைவேற்றுவது என்பது குறித்த யோகா பள்ளியின் ஆய்வுக் கட்டுரையாகும். *சமாதி* என்பது பரவச விழிப்புணர்வு உருவாகும் நிலை. யோகா அறிஞர்கள், புருஷன் மற்றும் உண்மையான சுயத்தை அறிந்து கொள்ளும் செயல்முறையை ஒருவர் இப்படித்தான் தொடங்குகிறார். இந்த விழிப்புணர்வு நித்தியமானது என்றும், இந்த விழிப்புணர்வை அடைந்தவுடன், ஒரு நபர் விழிப்புடன் இருப்பதை நிறுத்த முடியாது என்றும் அது மேலும் கூறுகிறது. இது மோக்ஷம், இந்து மதத்தில் குறிக்கோள். 

### நெறிமுறை விதிகள்

இந்து தத்துவத்தின் யோகா பள்ளியின் நூல்களில் உள்ள நெறிமுறை விதிகள் நேர்மறையான மதிப்புகளைக் கடைப்பிடிப்பதன் மூலம் மதிப்புகளின் கோட்பாடு மற்றும் எதிர்மறையைத் தவிர்ப்பது, அத்துடன் உள்ளார்ந்த மற்றும் வெளிப்புறக் கண்ணோட்டத்தில் பேரின்பம் பற்றிய அழகியல் கோட்பாடு. கவனிக்க வேண்டிய மதிப்புகள் *நியாமாக்கள்* என்று அழைக்கப்படுகின்றன, தவிர்க்கப்பட வேண்டியவை யோக தத்துவத்தில் யமங்களில் குறிப்பிடப்படுகின்றன.

யோகா தத்துவத்தின் அறுபதுக்கும் மேற்பட்ட வெவ்வேறு பண்டைய மற்றும் இடைக்கால நூல்கள் *யமஸ்* மற்றும் *நியாமாக்கள்* பற்றி விவாதிக்கின்றன. குறிப்பிட்ட கோட்பாடு மற்றும் மதிப்புகளின் பட்டியல் ஆகியவை நூல்களுக்கு இடையில் வேறுபடுகின்றன.

*யோகசூத்திரம்* 2.30 இல் பதஞ்சலியால் பட்டியலிடப்பட்டுள்ள ஐந்து யாமங்கள்: 

1. அகிம்சை (अहिंसा): மற்ற உயிரினங்களுக்கு தீங்கு விளைவிக்காதது
2. சத்தியம் (सत्य): உண்மை, பொய்யற்ற தன்மை
3. அஸ்தேயம் (अस्तेय): திருடாதது
4. பிரம்மச்சரியம் (ब्रह्मचर्य): பிரம்மச்சரியம், ஒருவரின் துணையை ஏமாற்றாதது
5. அபரிகிரஹம் (अपरिग्रहः): பசியின்மை, உடைமையின்மை

பதஞ்சலி, புத்தகம் 2 இல், மேற்கூறிய ஒவ்வொரு சுயக்கட்டுப்பாடுகளும் ஒரு தனிநபரின் தனிப்பட்ட வளர்ச்சிக்கு எப்படி, ஏன் உதவுகின்றன என்பதை விளக்குகிறது. உதாரணமாக, வசனம் II.35 இல், பதஞ்சலி, பிறரை காயப்படுத்தாத நல்லொழுக்கம் (அகிம்சை) பகையை கைவிடுவதற்கு வழிவகுக்கிறது என்று கூறுகிறார், இது யோகியை அனைவருடனும், எல்லாவற்றுடனும் உள்ளம் மற்றும் வெளிப்புற நட்புறவின் பரிபூரணத்திற்கு இட்டுச் செல்லும் நிலை. இந்து மதத்தின் யோகப் பள்ளியின் மற்ற நூல்களில் க்ஷமம் (மன்னிப்பு),  த்ருதி (மன உறுதி, துன்பங்களில் விட்டுக்கொடுக்காதது), தயா (இரக்கம்),  அர்ஜவம் (பாசாங்குத்தனம் இல்லாமை) மற்றும் மிட்டகாரம் (அளவிடப்பட்ட உணவு) ஆகியவை அடங்கும்.

யோகா பள்ளியில் உள்ள மதிப்புகளின் கோட்பாட்டின் *நியாமாஸ்* பகுதியாக நல்ல பழக்கவழக்கங்கள், நடத்தைகள் மற்றும் அனுசரிப்புகள் ஆகியவை அடங்கும். யோகசூத்திரம் நியாமாக்களை பின்வருமாறு பட்டியலிடுகிறது: 

1. ஸுகம்: தூய்மை, மனம், பேச்சு மற்றும் உடலின் தெளிவு
2. சந்தோஷம் : மனநிறைவு, மற்றவர்களை ஏற்றுக்கொள்வது, கடந்த காலத்தைப் பெற அல்லது அவற்றை மாற்றுவதற்காக ஒருவரின் சூழ்நிலைகளை ஏற்றுக்கொள்வது, சுய நம்பிக்கை
3. தபஸ் : விடாமுயற்சி, விடாமுயற்சி, சிக்கனம்
4. ஸ்வாத்யாயம் : வேதங்களைப் பற்றிய ஆய்வு, தன்னைப் பற்றிய ஆய்வு, சுய-பிரதிபலிப்பு, சுயத்தின் எண்ணங்கள், பேச்சுகள் மற்றும் செயல்களின் உள்நோக்கம்
5. ஈஸ்வரபிரணிதானயம் : ஈஸ்வரனைப் பற்றிய சிந்தனை (கடவுள்/உயர்நிலை, பிரம்மன், உண்மை சுயம், மாறாத உண்மை)

*யமஸைப்* போலவே, மேலே உள்ள *நியாமாக்கள்* ஒவ்வொன்றும் ஒரு தனிநபரின் தனிப்பட்ட வளர்ச்சிக்கு எப்படி, ஏன் உதவுகின்றன என்பதை பதஞ்சலி விளக்குகிறார். எடுத்துக்காட்டாக, வசனம் II.42 இல், பதஞ்சலி, மனநிறைவு மற்றும் மற்றவர்களை அப்படியே ஏற்றுக்கொள்வது (சந்தோஷம்) உள் மகிழ்ச்சிக்கான ஆதாரங்கள் மிகவும் முக்கியத்துவம் வாய்ந்த நிலைக்கு இட்டுச் செல்கிறது, மேலும் இனிமையான வெளிப்புற ஆதாரங்களுக்கான ஏக்கம் நிறுத்தப்படுகிறது. யோகா பள்ளியின் பிற நூல்கள் *நியாமஸின்* கீழ் மதிப்புகளின் பட்டியலை விரிவுபடுத்தியது: ஆஸ்திகம் (தனிப்பட்ட கடவுள் நம்பிக்கை, சுய நம்பிக்கை, வேதங்கள்/உபநிஷதங்களில் அறிவு உள்ளது என்ற நம்பிக்கை), தானம் (தானம், தொண்டு, பகிர்வு போன்றவை) மற்றவர்களுடன்), *ஹ்ரீ* (ஒருவருடைய கடந்த கால/தவறுகள்/அறியாமை, அடக்கம், வருத்தம் மற்றும் ஏற்றுக்கொள்வது), *மதி* (சிந்தித்துப் பிரதிபலிக்கவும், முரண்பட்ட கருத்துக்களைச் சரிசெய்யவும்) மற்றும் *விரதம்* (விறத, தீர்மானங்கள் மற்றும் சபதம், வேகமான, புனிதமான அனுசரிப்புகள்).

மேற்கோள்கள்
-----------

1. 1 2  Knut Jacobsen (2008), Theory and Practice of Yoga, Motilal Banarsidass, ISBN 978-8120832329, pages 100-101, 333-340
2. ↑  Maurice Phillips (Published as Max Muller collection), The Evolution of Hinduism, *Origin and Growth of Religion* கூகுள் புத்தகங்களில், PhD. Thesis awarded by University of Berne, Switzerland, page 8
3. 1 2  Whicher 1999, ப. 320.
4. 1 2  David Lawrence (2014), in The Bloomsbury Companion to Hindu Studies (Editor: Jessica Frazier), Bloomsbury Academic, ISBN 978-1-4725-1151-5, pages 137-150
5. 1 2  Larson, p. 21–22.
6. ↑  Roy Perrett, Indian Ethics: Classical traditions and contemporary challenges, Volume 1 (Editor: P Bilimoria et al), Ashgate, ISBN 978-0-7546-3301-3, pages 149-158
7. ↑  Samkhya – Hinduism *Encyclopædia Britannica* (2014)
8. ↑  Yoga Vasistha 6.1.12-13
9. ↑  John A. Grimes, A Concise Dictionary of Indian Philosophy: Sanskrit Terms Defined in English, State University of New York Press, ISBN 978-0-7914-3067-5, page 238
10. ↑  Larson 1998
11. ↑  Eliott Deutsche (2000), in Philosophy of Religion : Indian Philosophy Vol 4 (Editor: Roy Perrett), Routledge, ISBN 978-0-8153-3611-2, pages 245-248;
12. ↑  Lloyd Pflueger, Person Purity and Power in Yogasutra, in Theory and Practice of Yoga (Editor: Knut Jacobsen), Motilal Banarsidass, ISBN 978-8120832329, pages 38-39
13. ↑  Kovoor T. Behanan (2002), Yoga: Its Scientific Basis, Dover, ISBN 978-0-486-41792-9, pages 56-58
14. 1 2 3 4 5  Larson, pp. 43-45
15. ↑  Max Muller, The Upanishads, The Sacred Books of the East – Part 1, Oxford University Press, Quote: (He who engages in) self study, concentrates all his senses on the Self, never giving pain to any creature, except at the tîrthas, he who behaves thus all his life, reaches the world of Brahman, and does not return, yea, he does not return".  

GN Jha: Chandogya Upanishad VIII.15, page 488
16. ↑  Max Muller (1962), Katha Upanishad, in The Upanishads – Part II, Dover Publications, ISBN 978-0-486-20993-7, page 22
17. ↑  Maas 2006.
18. 1 2 3  Jessica Frazier (2014), in The Bloomsbury Companion to Hindu Studies (Editor: Jessica Frazier), Bloomsbury Academic, ISBN 978-1-4725-1151-5, pages 24-25
19. ↑  Roy Perrett (2007), Samkhya-Yoga Ethics, Indian Ethics: Classical Traditions and Contemporary Challenges (Editors: Purusottama Bilimoria et al), Volume 1, ISBN 978-0-7546-3301-3, page 151
20. ↑  Robert S. Hartman (2002), The Knowledge of Good: Critique of Axiological Reason, Rodopi, ISBN 978-9042012202, pages 224-225
21. ↑  Howard Coward (2002), Yoga and Psychology: Language, Memory, and Mysticism, State University of New York Press, ISBN 978-0-7914-5500-5, pages 42-46, 88-89, 109-110
22. 1 2  SV Bharti (2001), *Yoga Sutras of Patanjali*: With the Exposition of Vyasa, Motilal Banarsidas, ISBN 978-8120818255, Appendix I, pages 672-691
23. ↑  Jean Varenne and Coltman Derek (1977), Yoga and the Hindu Tradition, University Of Chicago Press, ISBN 978-0-226-85116-7, pages 197-202
24. 1 2 3 4  James Lochtefeld, "Yama (2)", *The Illustrated Encyclopedia of Hinduism*, Vol. 2: N–Z, Rosen Publishing. ISBN 978-0-8239-3179-8, page 777
25. 1 2 3  Arti Dhand (2002), The dharma of ethics, the ethics of dharma: Quizzing the ideals of Hinduism, Journal of Religious Ethics, 30(3), pages 347-372
26. ↑  The Yoga Philosophy TR Tatya (Translator), with Bhojaraja commentary; Harvard University Archives, page 80
27. ↑  Jan E. M. Houben and Karel Rijk van Kooij (1999), Violence Denied: Violence, Non-Violence and the Rationalization of Violence in South Asian Cultural History, Brill Academic, ISBN 978-9004113442, page 5
28. 1 2  Stuart Sovatsky (1998), Words from the Soul: Time East/West Spirituality and Psychotherapeutic Narrative, State University of New York, ISBN 978-0-7914-3949-4, page 21
29. ↑  Desai, B. P. (1990). "Place of Nutrition in Yoga". *Ancient Science of Life* **9** (3): 147–153. பப்மெட்:22557690.
30. ↑  N Tummers (2009), Teaching Yoga for Life, ISBN 978-0-7360-7016-4, page 13-16
31. ↑  Y Sawai (1987), The Nature of Faith in the Śaṅkaran Vedānta Tradition, Numen, Vol. 34, Fasc. 1 (Jun. 1987), pages 18-44
32. ↑  Sharma and Sharma, Indian Political Thought, Atlantic Publishers, ISBN 978-8171566785, page 19
33. 1 2  N Tummers (2009), Teaching Yoga for Life, ISBN 978-0-7360-7016-4, page 16-17
34. ↑  Kaelber, W. O. (1976). "Tapas", Birth, and Spiritual Rebirth in the Veda, History of Religions, 15(4), 343-386
35. 1 2  SA Bhagwat (2008), Yoga and Sustainability. Journal of Yoga, Fall/Winter 2008, 7(1): 1-14
36. ↑  Polishing the mirror Yoga Journal, GARY KRAFTSOW, FEB 25, 2008
37. ↑  Īśvara + praṇidhāna, Īśvara and praṇidhāna
38. ↑  The Yoga Philosophy TR Tatya (Translator), with Bhojaraja commentary; Harvard University Archives, page 84
39. ↑  William Owen Cole (1991), Moral Issues in Six Religions, Heinemann, ISBN 978-0-435-30299-3, pages 104-105
40. ↑  Hri Monier Williams Sanskrit English Dictionary
41. ↑  Monier Williams, *A Sanskrit-English Dictionary: Etymologically and philologically arranged* கூகுள் புத்தகங்களில், Mati, मति, pages 740-741
42. ↑  SV Bharti (2001), Yoga Sutras of Patanjali: With the Exposition of Vyasa, Motilal Banarsidas, ISBN 978-8120818255, Appendix I, pages 680-691
43. ↑  Mikel Burley (2000), Haṭha-Yoga: Its Context, Theory, and Practice, Motilal Banarsidas, ISBN 978-8120817067, pages 190-191
44. ↑  Hartmut Scharfe, Handbook of Oriental Studies – Education in Ancient India, Brill, ISBN 978-9004125568, pages 217-222