recursal/SuperWikiNEXT-32B huggingface dataset:
**Jug Grizelj** (Vrlika, 2. avgust 1926 — Beograd, 5. januar 1991) je bio jugoslovenski novinar.

Biografija
----------

Rođen je u Vrlici 2. avgusta 1926. godine. Gimnaziju je završio u Splitu. U Drugom svetskom ratu bio je partizan. U Beogradu je studirao na Novinarsko-diplomatskoj visokoj školi dok ga nisu poslali na Goli otok.

Novinarstvom je počeo da se bavi 1947. godine i radio je u listovima »Napred«, »Student«, »Naš vesnik«, »Mladost«, »Svet«.

U »Večernjim novostima« je, tokom sedam godina, počev od 1969. godine, svakog dana objavljivao komentare na 38 redova pod nadnaslovom »Iz mog ugla«. Iz »Novosti« prelazi u »NIN« u kom je zapamćen po mnogobrojnim intervjuima sa poznatim ličnostima sa domaće i međunarodne scene, među kojima su bili i Piter Justinov, Kurt Valdhajm, Anjeli, Boris Vukobrat, Stane Dolanc, Mencinger, Vladimir Goati, Voja Stanovčić, Vili Ričard, M.Rožič, Sajrus Sulcberger, Stipe Mesić, Ficroj Mekklin i Oriana Falači.

Pisao je za ljubljansko »Delo«, splitsku »Slobodnu Dalmaciju« - za koju je, između ostalog, izveštavao iz Pekinga 1988. godine - i mariborski »Večer«. Bio je jedan od osnivača »Vremena« za koje je pisao poslednje tekstove. Po njegovim scenarijima snimljena su tri igrana filma – »Crni biseri«, »Čudna devojka« i »Ostrva« i desetak kratkih filmova. Snimio je dugometražni film o životu mornara.

Bio je prvi tajnim glasanjem izabran predsednik Udruženja novinara Srbije (1987-1989). Jedan je osnivača UJDI-ja (Udruženje za jugoslovensku demokratsku inicijativu) i Foruma za ljudska prava.

Umro je u Beogradu 5. januara 1991. godine.

Na inicijativu petorice uglednih beogradskih novinara – Dušana Simića, Aleksandra Nenadovića, Slavoljuba Đukića, Milana Miloševića i Stevana Nikšića – u znak sećanja i iz poštovanja prema svom kolegi Jugu Grizelju, i uz podršku Jugove porodice, u decembru 1991. godine osnovan je Fond Jug Grizelj. Cilj ove zadužbine je da trajno čuva uspomenu na Juga Grizelja i da podstiče novinarsko stvaralaštvo.

Vidi još
--------

* Fond Jug Grizelj
* Nagrada Jug Grizelj

Eksterni linkovi
----------------

* Jug Grizelj na sajtu IMDb

|  |  |
| --- | --- |
| Normativna kontrola Uredi na Wikidati | 
* WorldCat identiteti
* VIAF: 279014137
* LCCN: n2012067073
* ISNI: 0000 0003 8495 2019
* GND: 1062213882

 |
**James Kern ("Kay") Kyser** (18. jun 1905 – 23. jul 1985) bio je američki radio-voditelj, vođa orkestra i zabavljač koji je uživao veliku popularnost 1930-ih i 1940-ih. Iako je relativnmo kasno počeo bavljenje muzikom i stekao muzičko obrazovanje, popularnost je stekao smislom za humor. Osnovao je big band u kome su sudjelovali mnogi kasnije renomirani izvođači, uključujući pjevačicu Georgiu Carroll koja će mu postati supruga i roditi troje djece. 1940-ih je postao sljedbenik Crkvu Krista naučnika te napustio show business kako bi se u potpunosti posvetio vjerskom i dobrotvornom radu.

Izvori
------

Eksterni linkovi
----------------

* *Kay Kyser: A Life in Motion* Arhivirano 2008-04-02 na Wayback Machine-u
* WFMU: Kay Kyser in *You’ll Find Out*
* Kay Kyser Timeline
* Kay Kyser biography[*mrtav link*]
* Kay Kyser biography
* Kay Kyser na sajtu IMDb
* Kay Kyser na Find a Grave
* Inventory of the Kay Kyser and Georgia Carroll Kyser Papers, 1906-2004, in the Southern Historical Collection, UNC-Chapel Hill
* Jerry Haendiges Vintage Radio Logs: *Kay Kyser’s Kollege of Musical Knowledge*

***Kay Kyser*** na Wikimedijinoj ostavi
**Mliječna kiselina** (IUPAC naziv 2-hidroksi propanska kiselina, strukturna formula CH3-CH(OH)-COOH) je hemijsko jedinjenje koje se stvara pri nekoliko biohemijskih procesa. Prvi put je izolovana 1780. godine, a izolovao ju je švedski hemičar Carl Wilhelm Scheele. Po strukturi je karboksilna kiselina koja osim što sadrži karboksilnu grupu (-COOH), takođe sadrži i hidroksilnu grupu (-OH) i to na atomu ugljenika koji je susjedni karboksilnoj grupi. Zbog toga se mliječna kiselina svrstava i u grupu alfa hidroksilnih kiselina (AHA).
U rastvoru može da izgubi proton iz karboksilne grupe pri čemu ostaje laktatni jon CH3CH(OH)COO−.
Rastvara se u vodi ili alkoholu i spada u higroskopne supstance. 
Molekul mliječne kiseline je hiralan i može imati dva optička izomera (L i D oblik) pri čemu je biološki značajan L oblik.

Dobijanje
---------

U organizmu životinja L laktat se dobija od piruvata uz pomoć enzima dehidrogenaze laktata, u procesu fermetacije tokom normalnog metabolizma ili vježbanja.
Taj proces naročito dolazi do izražaja tokom fizičkih napora ili vježbanja tj. u nedostatku kiseonika, i dolazi do povećanja koncentracije laktata.
U industriji mliječna kiselina se može dobiti pomoću fermentacije šećera u prisustvu bakterije Lactobacillus.
(+) mliječna kiselina postaje pri kontrakciji mišića i većim fizičkim naporima, a (-) oblik se dobija vrenjem u prisustvu određenih bakterija.

Primjena
--------

Dva molekula mliječne kiselina mogu polimerizovati u laktid, tj. ciklični lakton. Nakon toga različiti katalizatori mogu polimerizovati laktide u polilaktide, koji dobijaju značaj zato što su biorazgradivi poliesteri. 
Mliječna kiselina se može koristiti i kao monomer za proizvodnju polilaktatne kiseline, koja se može koristiti kao biorazgradiva plastika.
Mliječna kiselina dobija na značaju i u industriji deterdženata zbog svojih dobrih svojstava, kao i zbog toga što je prirodan sastojak koji ne zagađuje okolinu.

Nalaženje
---------

Mliječna kiselina se može naći i u mliječnim proizvodima kao što je jogurt, kefir i nekim vrstama sireva i hljebova. Takođe se može naći u nekim vrstama vina.

Spoljašnje veze
---------------


|  |  |
| --- | --- |
|  | ***Portal Hemija***  |


***Mliječna kiselina*** na Wikimedijinoj ostavi

* Corn Plastic to the Rescue Arhivirano 2013-11-21 na Wayback Machine-u
* Lactic acid: a safe and natural ingredient
* Lactic Acid: Information and Resources
* Lactic Acid Is Not Muscles' Foe, It's Fuel
**Cobija** je lučki grad i općina od 42,849 stanovnika na sjeverozapadu Bolivije u Departmanu Pando u kom je administrativni centar.

Karakteristike
--------------

Cobija se nalazi na granici Bolivije i Brazila, u tropskoj ravnici Amazone, na desnoj obali rijeke Acre, prekoputa brazilske Brasiléie udaljena 612 km sjeverno od glavnog grada La Paza.

Historija
---------

Cobija je novo naselje koje je osnovao u februaru 1906. pukovnik Enrique Fernández pod imenom **Puerto Bahía**. Osnovana je sa namjerom da postane glavna bolivijska luka, jer je nakon Pacifičkog rata Bolivija izgubila Atacamu i pristup Pacifiku.

Zbog tog joj je i ime promjenjeno 1908. u *Cobija*, kao uspomena na nekadašnju bolivijsku luku u Atacami.

Današnja Cobija je administrativni, tgovački, zdravstveni i obrazovni (Amazonski univerzitet Pando) centar tog dijela zemlje.

Privreda i transport
--------------------

Privreda Cobije bazira se pored luke na poljoprivredi-uzgoj tropskog voća (banane).

Cestom N°13 povezan je sa ostalim gradovima u zemlji i susjednom Brazilu, ali je ona prohodna samo za sušne sezone od aprila do oktobra.
Grad ima i *Internacionalni aerodrom Kapetan Aníbal Arab* (IATA: **CIJ**, ICAO: **SLCO**).

Izvori
------

1. 1 2 3 4 5  „*Cobija in Nicolás Suárez (Pando)*" (engleski). City population. Pristupljeno 20.09.2023.
2. 1 2 3  „*Cobia Bolivia*" (engleski). Encyclopædia Britannica. Pristupljeno 20.09.2023.
3. 1 2  „*Fundación de Cobija (9 de febrero de 1906)*" (španjolski). Bolivia Contigo. Pristupljeno 20.09.2023.
4. ↑  „*Capitán Aníbal Arab Airport*" (engleski). Skybrary. Pristupljeno 20.09.2023.

Vanjske veze
------------

***Cobija*** na Wikimedijinoj ostavi

* *Gobierno Autónomo Municipal de Cobija* (službene stranice) ()
**Ezel** (tur. *Ezel*) je turska televizijska serija snimana od 2009. do 2011.

U Srbiji se prikazuje od 17. juna 2012. na Prvoj televiziji.

Sinopsis
--------

Omer Učar je jednostavan i iskren mladić, odan svojoj porodici i trojici prijatelja koje poznaje još iz detinjstva. Njegovi najbolji prijatelji su Ali i Džengiz, smatra ih svojom braćom i za njih bi dao život, a lepa Ejšan je ljubav njegovog života. Nakon dugog boravka u vojsci, Omer se vraća kući u Istanbul, srećan što će napokon da zaprosi ženu svojih snova i s njom osnuje porodicu. Međutim, sudbina mu je namenila drugačiji put – za vreme njegovog odsustva, prijatelji su osmislili i sproveli lukav plan pljačke kazina, ubivši pritom jednog čuvara i ostavivši dovoljno lažnih dokaza kojim će Omera biti osuđen na doživotnu robiju. Dok su prijatelji ukradenim milionima gradili poslovne i privatne karijere, Omer je u zatvoru proživljavao pakao.

Osim što je svakodnevno razmišljao o izdaji svojih prijatelja i njihovim lažnim svedočenjima, Omera su fizički zlostavljali upravnik i čuvari zatvora, uvereni da će pomoću batina saznati gde su on i prijatelji sakrili ukradeni novac. Pri poslednjoj tuči Omer zadobija ozbiljne povrede, no uz pomoć Ramiza, mentora i moćnog mafijaša, uspeva da pobegne iz zatvora. Njegovo unakaženo i neprepoznatljivo lice trebalo je hitno operisati, a zajedno s promenom lica došlo je i do promene ličnosti – Omer postaje Ezel Bajraktar, mladi i uspešni biznismen, specijalizovan za razne borbene tehnike i čitanje ljudskih namera, te izrazito uspešan kockar.

Nakon dvanaest godina provedenih u patnji, njegova mržnja prema prijateljima postala je sve jača, pa odlučuje da kao potpuni stranac poseti Kipar kako bi im se osvetio.

Uloge
-----

| Glumac: | Uloga: |
| --- | --- |
| Kenan Imirzaloglu | Ezel Bajraktar |
| Džansu Dere | Ejšan Ataj |
| Jigit Ozsenar | Čengiz Ataj |
| Bariš Falaj | Ali Kirgiš |
| Sedef Avdži | Bahar Tezkan |
| Burčin Terzioglu | Azad Karaeski |
| Tunsel Kurtiz | Ramiz Karaeski |
| Salih Kalion | Serdar Teskan |
| Guraj Kip | Kamil |
| Ipek Bilgin | Meliha Učar |
| Sarp Akaja | Tevfik Zaim |
| Bade Iščil | Šebnem Sertuna |
| Berak Tusunatač | Bade Uisal |
| Ipek Belkin | Meliha Učar |
| Bejazit Gulerkan | Mumtaz Učar |
| Kemal Učar | Mert Učar |
| Riza Kočaoglu | Temuz |
| Nurhan Ozenen | Selma |
| Levent Kan | Kaja |
| Uktu Bariš Serma | Kan Ataj |
| Haluk Bilginer | Kenan Birkan |
| Husein Sojsalan | Hajratli |
| Ismail Filiz | Omer Učar |
| Kivanč Tatlitug | Sekiz / Ramiz |

Napomene i reference
--------------------

1. ↑  „Zvanična stranica serije". Arhivirano iz originala na datum 2011-05-04. Pristupljeno 2012-07-22.
2. ↑  „*Ezel* na Prvoj televiziji". Arhivirano iz originala na datum 2012-07-19. Pristupljeno 2012-07-22.
**Nabeul** (arapski: نابل) rimski **Neapolis** je grad od 70,437 stanovnika) na sjeveroistoku Tunisa u Vilajetu Nabeul čiji je administrativni centar.

Geografske karakteristike
-------------------------

Nabeul leži duž obale Hamametskog zaljeva na jugu Poluotoka Bon, udaljen 65 km jugoistočno od glavnog grada Tunisa..

Historija
---------

Nabeul je izrasao kao feničko naselje kog su Rimljani razorili 146. pne. pa ga kasnije obnovili kao rimsku koloniju pod imenom *Neapolis*.

U grad je izrasao za Francuske kolonijalne uprave kao posljednja istočna stanica na pruzi Alžir - Tunis.

Nabeul je danas poznati turistički resort, a desetak km južnije leži još poznatiji Hammamet

Bazar u gradu

Privreda
--------

Pored turizma za ekonomiju grada značajno je klesarstvo i kamenolomi. Okolica je poljoprivredni kraj poznat po vinogradarstvu, agrumima, cvijeću, parfemima i umaku od ljutih paprika - harissa.

Uz to poznat je po keramici i rukotvorinama.

Pobratimski gradovi
-------------------

* Španija Marbella, Španjolska
* Japan Seto, Japan

Izvori
------

1. 1 2 3  „*Tunisia, Cities*" (engleski). City population. Pristupljeno 29. 11. 2019.
2. 1 2 3  „*Nabeul*" (engleski). Encyclopaedia Britannica. Pristupljeno 29. 11. 2019.

Vanjske veze
------------

***Nabeul*** na Wikimedijinoj ostavi

* *Commune de Nabeul* Arhivirano 2012-10-04 na Wayback Machine-u ()
**Karneval u Oruru** (španjolski: *Carnaval de Oruro*) je tradicionalni godišnji karneval koji se održava u bolivijskom gradu Oruru. 

On je 2008. uvršten na UNESCO-vu Listu mjesta nematerijalna svjetske baštine u Americi.

Karakteristika i historija
--------------------------

Oruro smješten na nadmorskoj visini od 3,700 metara u Altiplanu na zapadu Bolivije, bio je za pretkolumbovskih vremena važno ceremonijalno mjesto za narod Uru, koji je često pješačio iz udaljenih mjesta kako bi obavio svoje rituale, a naročito za glavni *Festival Ito*.

Karnevalska povorka
Španjolci kolonisti koji su službeno osnovali Oruro 1606. kao rudarski centar koji je prosperirao tokom 19. i 20. vijeka zabranili su te ceremonije u 17. vijeku, ali su se one nastavile pod krinkom kršćanske liturgije. Andski bogovi skriveni su ispod kršćanske ikonografije, pa su andska božanstva postala sveci. 
Praznik Ito je pretvoren u kršćanski obred koji se slavi na Svijećnicu 2. februara. Tradicionalna *Lama lama* - *Diablada* zvana i *Danza de los Diablos* (Ples sa đavolima) posvećena Uru bogu - *Tiwi* postala je glavni ples na karnevalu u Oruru.

Karneval traje deset dana, tad se vidi sav raskoš folklora izražen maskama, odjećom i vezom. Glavni događaj na karnevalu je povorka ili entrada. 
Tad plesači prolaze četiri kilometra procesijskog puta i ponavljaju to punih dvadeset sati bez prekida. 
U toj procesiji koja još uvijek ima brojne karakteristike srednjovjekovnih misterija sudjeluje preko 28,000 plesača i 10,000 muzičara organiziranih u 50-ak grupa.

Prevelika komercijalizacija karnevala, kao i kriza koja je zahvatila tradicionalno rudarstvo i poljoprivredu uzrokuje sve veće iseljavanje iz Altiplana.
Urbanizacija je dovela do akulturacije kao i sve većeg generacijskog jaza, što su ozbiljne prijetnje da bi se ta tradicija mogla ugasiti.

Izvori
------

1. 1 2 3 4 5  „*Carnival of Oruro*" (engleski). UNESCO. Pristupljeno 21.09.2023.

Vanjske veze
------------

***Karneval u Oruru*** na Wikimedijinoj ostavi

* *Carnaval de Oruro* (na portalu SoundsAndColours) ()

| * p
* r
* u
Svjetska baština u Boliviji |
| --- |
|  | Jezuitske misije Chiquita  • Pretkolumbovsko svetište Fuerte de Samaipata  • Nacionalni park Noel Kempff Mercado  • Historijski centar grada Potosí  • Historijski centar grada Sucre  • Tiahuanaco, religijski i politički centar Tiahuanaca 
 | Bolivijska zastava |
| **Bolivijska nematerijalna svjetska baština**

Baština naroda Aymara (zajedno s Peruom)  • Astrologija andskog naroda Kallawaya  • Karneval u Oruru  |
**Sidi Kacem** (arapski: سيدي قاسم) je grad u Maroku od 75,672 stanovnika.

On je i administrativni centar vlastite provincije.

Geografija
----------

Sidi Kacem je smješten na mjestu na kom rijeka R'Dom (pritoka Seboa) napušta visoravan kod Meknesa i spušta se u atlansku obalnu ravnicu Gharb. Grad je udaljen od Meknesa 45 km, Tangera 210 km, Fesa 85 km i od Rabata 120 km.

Historija
---------

Sidi Kacem je nastao iz dva odvojena naselja – Zavije i Suka. Ime je dobio po Kacemu, sinu Idrisa II, koji je osnovao grad Fes u 8. vijeku.
Kasnije je dobio prefiks *sidi* (sveti) jer se Kacem počeo smatrati svetim. Njegov grob (zavija) podignut u 17. vijeku postao je mjesto kulta, kog hodočasnici posjećuju u junu.

Pored grada nalazi se arheološki lokalitet Volubilis koji je 1997. uvršten na UNESCO-vu Listu mjesta svjetske baštine u Africi.

Privreda
--------

Kacem je trgovački centar poljoprivrednog kraja u kom se uzgaja pšenica, riža, šećerna repa, agrumi, masline i pamuk. Od industrije Sidi Kacem ima rafineriju nafte i termoelektranu.

Izvori
------

1. 1 2 3 4 5  „*Morocco*" (engleski). City population. Pristupljeno 18. 11. 2018.
2. 1 2 3 4 5  „*à propos de Sidi Kacem*" (francuski). Tourisme Maroc. Arhivirano iz originala na datum 2019-02-04. Pristupljeno 18.11.2018.
3. ↑  „*Archaeological Site of Volubilis*" (engleski). UNESCO. Pristupljeno 18. 11. 2018.
4. ↑  „*SAMIR a key player in Moroccan energy*" (engleski). SAMIR. Arhivirano iz originala na datum 2017-07-05. Pristupljeno 18.11.2018.
5. ↑  „*Sidi Kacem Oil Power Plant* "(engleski). IndustryAbout. Pristupljeno 18.11.2018.

Vanjske veze
------------

* *Sidi Kacem* Arhivirano 2019-02-04 na Wayback Machine-u ()
Subkonjunktivalno krvarenje je česta i uglavnom neznatna komplikacija koja se javlja nakon LASIK-kirurgije oka
Veliko spontano subkonjunktivalno krvarenje
**Subkonjunktivalno krvarenje** ili **hiposfagma** krvarenje je pod spojnicu. Spojnica sadržava mnogo malih, krhkih krvnih žila, koje lako mogu puknuti. Kad se to dogodi, krv odlazi u prostor između spojnice i bjeloočnice.

Modrica na koži uobičajeno je crne ili plave boje, a subkonjunktivalno krvarenje se pojavljuje kao svijetlocrveno, jer se nalazi ispod prozirne spojnice. Kasnije se krvarenje može proširiti (razliti) i postati zeleno ili žuto, poput modrice. Obično nestane unutar dva tjedna. Iako pojava subkonjunktivalnog krvarenja može biti alarmantno stanje povezano s visokim krvnim tlakom ili ozljedom oka, najčešće je to bezbolno i sasvim bezopasno stanje.

Uzroci
------

* Manja trauma oka
* Spontano nastajanje u sklopu povećanog venskog tlaka uslijed:
	+ Energično vježbanje
	+ Kašljanje
	+ Povraćanje
	+ Diranje/širenje oka
	+ Kihanje
	+ Snažna vučna sila
	+ Gušenje
	+ Naprezanje
* Krvna diskrazija
* Teška hipertenzija
* leptospiroza
* LASIK
* antikoagulansi kao đumbir, capsaicin, ginseng, češnjak, aspirin ili Herba, ako se uzimaju u većim dozama ili kombinirani
* nesreće kod ronjenja - stezanje maske (volumen unutar maske stvara povećan tlak sa povećanjem dubine)
* teška ozljeda grudnog koša koja vodi do povećanog tlaka u ekstremitetima, uključujući i povećanja tlaka okoline oka.

Subkonjunktivalno krvarenje kod novorođenčadi može biti povezano sa skorbutom (nedostatkom vitamina C), zlostavljanjem ili sindromom traumatske asfiksije.

Liječenje i zbrinjavanje
------------------------

Subkonjunktivalno krvarenje je samoograničavajuće stanje koje kod odsutnosti infekcije ili značajnije traume ne zahtjeva zbrinjavanje. Uzimanje aspirina ili ostalih nesteroidnih antireumatika, kao i svi ostali pokušaji liječenja subkonnjunktivalnog krvarenja uopće, nisu dali zadovoljavajuće rezultate.

Čest simptom subkonjunktivalnog krvarenja je lagan svrbež oka; često se taj svrbež pokušava liječiti kapima umjetnih suza ili vazokonstriktornim kapima, no rezultati takvog liječenja pokazali su se obeshrabrujućima jer takav tretman može usporiti proces oporavka.
**Hrvatski državotvorni pokret** je ekstremistička, nacionalistička politička stranka koja je djelovala u Hrvatskoj 1990-ih.

Osnovana je 1980-ih među pripadnicima radikalnih hrvatskih političkih emigranata, koji su se zalagali za uništenje tadašnje SFRJ i stvaranje nezavisne države Hrvatske na njenim ruševinama. Njen prvi vođa je bio Nikola Štedul, bivši bliski saradnik Vjekoslava Luburića zapovednika koncentracijskog logora Jasenovac. 

Nakon uvođenja višestranačkog sistema u Hrvatskoj 1990. godine, HDP se registrirao i sudjelovao u političkom životu. Jedni od njenih najznačajnijih članova bili su osuđeni ratni zločinci Tihomir Orešković i Mirko Norac, dok je ekstremno desni političar Mladen Schwartz bio stranački ideolog.

HDP nakon završetka rata nije uspio ostati značajnom strankom, te se do 2006. godine postupno gasio , ali 2011. godine ova ugasla neoustaška stranka ponovno dolazi u hrvatske medije kada njen član Petar Penava, bivši djelatnik SISa i osoba nad kojom su vođene istražne radnje zbog podmetanja bombe u hrvatsku ambasadu tokom dolaska predsednika Josipovića , poziva policiju i u ime nepostojećeg Srpskog revolucionarnog pokreta preuzima odgovornost za veliki požar kod Knina

Izvori
------

1. ↑  Osnovana Hrvatska demokratska republikanska stranka[*mrtav link*]
2. ↑  
Hrvat izmislio srpski pokret
3. ↑  
Iznenađujuće otkriće:Za požar kod Knina nisu zvali srpski revolucionari nego hrvatska emigracija
Sarajevska sinagoga
Sinagoga u Doboju
**Jevreji** su se kao etnička vjerska zajednica u BiH pojavili nakon progona iz Španije krajem 15. vijeka, kada su tražeći utočište došli u Bosnu (tada u sastavu Osmanlijske imperije).

Jevrejska zajednica se održala do današnjih dana, iako u znatno manjem broju (negdje oko 1.000 bosanskih Jevreja danas živi u Bosni i Hercegovini). Veliki broj Jevreja u gradskim sredinama BiH (Sarajevo, Tuzla, Banja Luka, Doboj, Zenica itd.) se utopio u lokalno stanovništvo islamiziranjem, a značajan dio je nestao u pogromima tokom Drugog svjetskog rata (danas u Tuzli stoji spomenik "Suza" posvećen tim dešavanjima). Prema procjenama, u Bosni i Hercegovini je od 14 000 Židova do kraja rata pobijeno njih 12 000. Jedan dio Jevreja je nakon rata kao svoj novi dom odabrao Izrael. O dugotrajnom prisustvu Jevreja u BiH svjedoče i stara i nova sinagoga u Sarajevu, Tuzli, Zenici i Doboju; kao i Jevrejska groblja u Sarajevu i Tuzli, koji su danas više historijski spomenici nego funkcionalne cjeline. Također su postojala dva groblja u Banjoj Luci, kao i četiri sinagoge.

Od današnjih bh. političara jevrejskog porijekla, najpoznatiji je Ministar vanjskih poslova Bosne i Hercegovine Sven Alkalaj, iz Stranke za BiH, kojem su politički predstavnici Bošnjaka ustupili mjesto u Vijeću ministara. Prema postojećim ustavnim rješenjima, osporenim presudama Evropskog suda pravde, samo tzv. konstitutivni narodi, tj. Bošnjaci, Srbi i Hrvati, obavezno imaju etničke predstavnike u Vijeću ministara na bazi pariteta, dok ostalim građanima zemlje to pravo je uskraćeno.

Značajne osobe
--------------

* Ernest Grin, bosanskohercegovački ljekar i profesor
* Isak Samokovlija, bosanskohercegovački književnik i ljekar
* Sven Alkalaj, bosanskohercegovački diplomat
* Emerik Blum, bosanskohercegovački poduzetnik, osnivač Energoinvesta i gradonačelnik Sarajeva 1981–1983.
* Oskar Danon, jugoslavenski kompozitor i dirigent
* Kalmi Baruh, bosanskohercegovački filolog, pionir sefardskih studija i hispanistike u Kraljevini Jugoslaviji
* Daniel Ozmo, jugoslavenski umjetnik

Povezano
--------

* Sarajevska Hagada
* Aškenaška sinagoga u Sarajevu
* Muzej Jevreja Bosne i Hercegovine
**Panonski ratovi**, od 16 do 9 god. p. n. e. na području južne Panonije vodili su se između panonskih plemena i rimske vojske. Među rimskim historičarima, nakon Oktavijanovih ratova 35-33. god. p. n. e. za Ilirik postoji manje interesovanje.

Borbe su se, uglavnom, vodile u Panoniji. Ο borbama južno od Save, izuzev dviju manjih pobuna Delmata, nema vijesti. Ratni ciljevi Rima bili su prvenstveno strategijski — osigurati prometne veze preko Panonije s istočnim Balkanom i Malom Azijom. No, pobune između 16. i 9. g. st. e. bile su predznaci ustanka koji će velikom silinom izbiti petnaestak godina kasnije (Batonov ustanak).

Borbe
-----

Prvi carski legat Ilirika od 17–16 p. n. e. Publius Silius Nerva, prešao je u područje Alpa da bi vježbao svoje trupe. Neka panonska plemena, zajedno sa Noricima prodrli su u Istru radi pljačke, a 16. god. p.n.e. pobunili su se i Dalmati. Veoma brzo, guverner je intervenisao i ponovo preuzeo kontrolu. Slijedeće godine Rimljani su pobijedili Skordiske i anektirali Norikum. Istovremeno su pacificirali neka plemena na području istočnih Alpa.

Rimske vojne operacije u Iliriku započeo je Marcus Vinicius, guverner u vremenu 14–13 p. n. e.. Svi ovi nemiri primorali su Oktavijana da preuzme kontrolu nad cijelim Ilirikom, koji je do tada najvećim dijelom bio u nadležnosti Senata. U zamjenu za Ilirik 11. god. p. n. e. Oktavijan je ustupio Kipar i dijelove Galije..

Tokom 13. god. p. n. e. Oktavijan je poslao novu vojsku pod komandom Agripe, njegovog najpoznatijeg vojskođu, što podrazumijeva da je situacija za Rimljane bila ozbiljna. Agripa je djelovao i pregovaranjem i ličnim uticajem, ali je vrlo brzo naprasno umro. Nakon toga Breuci su prestali pridržavati se sporazuma koji su sa njim napravili. U dokumentima se pojavljuje i Baton Breučki, mnogo poznatiji po kasnijim događanjima iz Batonovog ustanka. Komandu je preuzeo Tiberije, (budući rimski car, po porijeklu Gal). Tiberije je intervenisao protiv Skordiska, negdje na Drini, zbog njihovog upada u Makedoniju, zajedno sa Tračanima. Uz pomoć Skordiska, koji su već priznavali vrhovnu rimsku vlast, Tiberije je nanio konačni poraz Panonima. Nakon ovog poraza Breuci su bili potčinjeni, a okolna ilirska plemena su nastavili plaćati državne dažbine. U zimu 11/10 god. u Panoniju su upali i Dačani, pljačkajući lokalno stanovništvo.

Literatura
----------
„Dabar" preusmjerava ovdje. Za ostala značenja, v. Dabar (razvrstavanje).

**Dabar** je vodena i kopnena životinjska vrsta i najveći glodavac sjeverne polutke. Masivne i zdepaste je građe, izvrstan plivač i ronilac što mu omogućava građa tijela. Dužina tijela dosegne do 1 metar, visina u hrptu je do 30 cm, a rep je širok i plosnat dužine do 30 cm. Težina odrasle jedinke je 20–30 kg. Boja dlake je tamnokestenjasta do sivkasta, na trbuhu je svjetlija dlaka.

Dabar je tipični monogam. Spolna zrelost nastupa sa 2,5 godine starosti kada se mladi dabrovi odvajaju od roditelja i zasnivaju novu obitelj. Pari se od siječnja do ožujka, a parenje se odvija se u vodi. Gravidnost traje prosječno 105 dana, a mladi dolaze na svijet od travnja do lipnja. Ima jednu generaciju godišnje. Ženka okoti 1–5 mladih. 

Dabar živi na vodotocima i vodenim površinama obraslim bogatom močvarnom vegetacijom zeljastih i drvenastih vrsta. Osnovni stanišni uvjet za dabra je stalna i dovoljno duboka voda (min. 30 cm). Ukoliko nastanjuje manji vodotok koji ponekad postaje previše plitak, na njemu izgradi branu kako bi osigurao dovoljnu razinu vode i zaštitio ulaz u nastambu. 
Dabar je isključivi biljojed, ljeti se hrani sočnim zeljastim biljem koje nalazi u vodi ili neposredno na obali. Koristi za hranu preko 300 zeljastih i drvenastih biljnih vrsta. 

Europski dabar nekada je nastanjivao sve prikladne vodotokove i vodene površine od sjevera do juga europskog kopna, no početkom 20. stoljeća ostao je i opstao samo na četiri odvojena lokaliteta, u južnoj Norveškoj, na rijeci Labi u Njemačkoj i Poljskoj, na donjem toku rijeke Rone u Francuskoj i u Rusiji. 

Zahvaljujući akcijama povratka dabra na nekadašnja staništa diljem Europe početkom novog tisućljeća dabar je ponovno rasprostranjen na širem prostoru i u relativno dobrom brojnom stanju. Prema podacima za 2000. godinu u populacija europskog dabra kreće se od 600–650.000 dabrova.

U Hrvatskoj je dabar nestao krajem 19. stoljeća, a ponovno je vraćen od 1996–1998. godine u okviru projekta *"Dabar u Hrvatskoj"*.

U Srbiji je poslednji prmerak ustreljen 1920. godine na Dunavu ali je ponovno je vraćen 2005. u rezervat prirode Zasavica gde je naseljena 31 životinja poreklom iz Bavarske. Sada ih u rezervatu ima preko 60 a proširili su se duž vodotoka Save do Obrenovca i Brčkog u Bosni, kao i po Mačvi i na Drini u Jadru.. 

1. ↑  {{}
**Primorsk** (ruski: *Приморск*, njemački: *Fischhausen*) je gradić od 1,921 stanovnika na zapadu ruske Kalinjingradske oblasti. .

Geografske karakteristike
-------------------------

Primorsk se nalazi na jugozapadu Sambijskog poluotoka, na dnu istoimenog dubokog zaljeva, udaljen 33 km zapadno od Kalinjingrada.

Historija
---------

Još 1243. puno prije nego što je Sambijski poluotok osvojen 1252./53. on je podijeljen, i to tako da su dvije trećine pripale Teutonskom viteškog redu, a jedna Katoličkoj crkvi.

Historija tog grada vezana je uz Sambijsku biskupiju, koja je osnovana 1243. sa sjedištem u Königsbergu.

Na mjestu na kom se danas nalazi Primorsk vjerojatno je i prije dolaska Teutonskog reda postojalo ribarsko naselje *Schonewik*.
Tu je drugi sambijski biskup Heinrich von Strittberg oko 1269. počeo graditi masivni kameni zamak, za rezidenciju, koja je nazvana *Bischofshusen* (ili *Vyschuzin* za biskupa Jacobusa 1344.-1357.) na kraju je to postalo *Fischhausen* kako je glasilo ime mjesta do 1945.

Tako je Fischhausen postao biskupska rezidencija, čak je jedno kraće vrijeme između 1285.-1302. bio i sjedište Katedralnog kaptola, jer je imao bolju crkvu, ali je on vraćen u Königsberg, kad je dobio odobrenje da podigne vlastitu katedralu.

Nakon protestantske reformacije Teutonski viteški red je 1525. sekulariziran, tad je i posljednji sambijski biskup Georg von Polentz prešao na luteranizam, pa odtad Fischhausen nije više biskupska rezidencija.
Odatad je malo pomalo izgubio značaj, čak mu ni dolazak željeznice 1865. nije pomogao, jer njegova luka bez zaleđa nije mogla konkurirati Königsbergu.

Teško je razoren 1945. od strane Crvene armije, pa je malo tog ostalo od starog Fischhausena, a promjenjeno mu je i ime u Primorsk.

Nakon Drugog svjetskog rata životario je kao beznačajni gradić Kalinjingradske oblasti.
Krajem 20. vijeka proširena je luka i izgrađen terminal za pretovar nafte, koji je počeo sa radom 2001. 
Nafta se isporučuje 455 km dugim "Baltičkim naftovodom".

Izvori
------

1. 1 2 3 4 5 6 7  „*Kaliningrad Oblast*" (engleski). City population. Pristupljeno 21.01. 2022.
2. 1 2 3 4 5 6  „Geschichte von Primorsk - Fischhausen" (njemački). Ostpreussen. Arhivirano iz originala na datum 2022-01-17. Pristupljeno 11.01. 2022.

Vanjske veze
------------

***Primorsk (Kalinjingradska oblast)*** na Wikimedijinoj ostavi

* *Город Фишхаузен (Приморск)* (službene stranice) Arhivirano 2021-06-19 na Wayback Machine-u ()
Ovo je članak o jugoslovenskom filmu iz 1985. godine.  Za američki film iz 1944. godine, v. Bathing Beauty.  

***Bal na vodi*** je jugoslovenski igrani film snimljen 1985. godine u režiji i po scenariju Jovana Aćina. Delimično je inspirisan je istoimenim holivudskim mjuziklom koji je uživao izuzetnu popularnost kada je prikazan u Jugoslaviji 1950-ih, odnosno u vreme kada se odigrava radnja filma. Protagonisti su četvorica beogradskih mladića koji dele ljubav prema zapadnoj kulturi i načinu života, kao i ljubav prema svojoj lepoj drugarici (koju glumi Gala Videnović, a koju su prema zvezdi svog omiljenog filma Ester Viljams prozvali "Ester". Radnja prikazuje kako se njihova bezbrižna mladost i snovi sudare sa stvarnošću koju predstavlja rigidni komunistički sistem. *Bal na vodi* je izazvao veliku pažnju zbog toga što su predstavnici vladajuće jugoslovenske komunističke ideologije u filmu prikazani kao negativci, dok su predstavnici predratne buržoazije i prema režimu neprijateljski nastrojeni emigranti prikazani sa simpatijama. Zbog toga se *Bal na vodi* ponekad naziva prvim otvoreno antikomunističkim filmom na prostorima Jugoslavije.

Radnja
------

Radnja filma smeštena je pedesetih godina u Beogradu. Jedna devojka i četiri mladića su nerazdvojni, idu u isti razred, zajedno veslaju, imaju orkestar, porodice im se poznaju. Sva četiri mladića su potajno zaljubljeni u svoju drugaricu, dok ih ona smatra samo svojim nerazdvojnim prijateljima. Ljubav će joj se dogoditi ipak, i to sa provinicijalcem koji je tek došao u Beograd. Ona ostaje u drugom stanju, što nije želela da otkrije svojim drugovima, kao ni svom mladiću u koga se razočarala. Ubrzo zatim majka joj umire, a otac emigrant koji od posle rata živi u inostranstvu, tako da njeni drugovi odlučuju da je pomognu.

Uloge
-----

| Glumac | Uloga |
| --- | --- |
| Gala Videnović | Mirjana (Ester) Živković |
| Dragomir Bojanić Gidra | Rile |
| Milan Štrljić | mladi Rile |
| Đorđe Nenadović | Pop Popović |
| Goran Radaković | mladi Pop |
| Relja Bašić | Glen |
| Nebojša Bakočević | mladi Glen |
| Marko Todorović | Saša |
| Dragan Bjelogrlić | mladi Saša |
| Miloš Žutić | Kića |
| Srđan Todorović | mladi Kića |
| Ljubiša Samardžić | Glenov otac |
| Ružica Sokić | Kićina majka |
| Špela Rozin | Marija Živković, Esterina majka |
| Danica Maksimović | Rada Švercerka |
| Rade Marković | Popov otac |
| Tatjana Lukjanova | Sašina baka |
| Petar Banićević | major Aleksa Živković, Esterin otac |
| Predrag Ejdus | slikar |
| Josif Tatić | Rilov šef |
| Boris Komnenić | Piroćanac |
| Dušan Janićijević | inspektor |
| Svetlana Novak | profesorka srpskoj jezika |
| Diana Salde | Esterina i Rilova kćerka |
| Marko Nikolić | Rile (glas) |

Spoljašnje veze
---------------

* *Bal na vodi* na IMDb-u ()
* Bal na vodi („RTS" 18. februar 2010.)
* Hey Babu Riba - Roger Ebert Arhivirano 2007-04-29 na Wayback Machine-u
**Mitrofan Ban** (na ćirilici Митрофан Бан) (Boka kotorska, 1841. — Cetinje, 1920.) je bio cetinjski mitropolit i poglavar Srpske pravoslavne crkve od 1884. do 1918.

Mitrofan Ban je osnovnu školu pohađao u Kotoru, tada Austro-Ugarska. Episkop Stefan Knežević ga je zaredio u čin đakona 27. lipnja 1865. godine, a u čin prezvitera 2. listopada 1866. potom odlazi u Kneževinu Crnu Goru. Od 1869. je Mitrofan Ban upravitelj manastira Morača. Aktivno je sudjelovao u crnogorskoj borbi protiv Turaka i oslobađanju Kolašina.

Za *mitropolita crnogorskog* je 1884. postavljen odlukom kneza Nikole I. rukopoložen je ("hirotonisan") 18. travnja 1885. u Petrogradu. Nakon hirotonije, ruski car Aleksandar III. primio je u posjet *Mitrofana* i kazao mu:

* *"Meni je takođe drago što ste Vi rukopoloženi za episkopa u Rusiji. To pokazuje duhovnu vezu imeđu Ruske i Crnogorske Crkve".*

Od 1905. je poslanik u Crnogorskoj narodnoj skupštini.

1910. je u pismenoj zahvalnici kralju Nikoli, napisao (*orig.*): 

* *"Vaše Kraljevsko Visočanstvo, Premilostivi Gospodaru, četrdeset godina već je prošlo, od kako mi je velika sreća u udio pala da stupim na službu Crnogorske Crkve – na službu Vaše, Gospodaru, junačke države".*

Tijekom austrougarske okupacije Crne Gore (1916.-1918.) surađivao sa okupacijskim vlastima i osudio, zbog oštrih represalija spram civilnoga pučanstva, akcije crnogorskih komita koje je predvodio general Radomir Vešović.

Bio je suglasan sa odlukama sporne Podgoričke skupštine 1918. o aneksiji Crne Gore Srbiji. Sazvao je koncem 1918. Sveti Sinod Crnogorske Crkve i objavio ujedinjenje Crnogorske Crkve sa Srpskom pravoslavnom Crkvom. Odluku o ujedinjenju obrazlaže u pismu koje je poslao Dimitriju Pavloviću, mitropolitu Srbije:

> Usled seobe Patrijarha srpskog u predjele Austro-Ugarske Monarhije i ukinuća Pećkog Srpskog Patrijarhata, koji je potčinjen bio Grčkoj Carigradskoj Patrijaršiji, postale su u Srpskim Zemljama izvjesne autokefalne Srpske crkve. Među ovim nezavisnim crkvama spada i Sv. Crkva u Crnoj Gori. Pošto je Velika Narodna Skupština Srpskog naroda u Crnoj Gori 13/26. novembra ove godine donijela odluku, da se nezavisna Crna Gora ujedini sa bratskom Kraljevinom Srbijom i Jugoslavijom, to je i naš Arhijerejski sabor, kao najviša Duhovna valst nezavisne Crkve u Crnoj Gori svojoj sjednici držanoj 16/29. decembra 1918. jednoglasno donio riješenje, da se autokefalna crkva u Crnoj Gori sjedini sa nezavisnom Sv. Pravoslavnom crkvom u Kraljevini Srbiji, a sa ovom zajedno i sa cijelom Srpsko - Pravoslavnom crkvom u Kraljevini Srba, Hrvata i Slovenaca.
> 
> – Pismo crnogorskog mitropolita Mitrofana Bana mitropolitu Srbije Dimitriju Pavloviću

Vanjske veze
------------

* Novak Adžić, *O Crnogorskoj pravoslavnoj crkvi do njezina ukidanja 1918. i mtopolitu Mitrofanu Banu*
* Manastir Morača, kojim je, jedno vrijeme, upravljao Mitrofan Ban (lijevo na dnu slike)[*mrtav link*]

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| Prethodnik:**Visarion Ljubiša** | **mitropolit crnogorski1884—1918.** | Nasljednik:**Gavrilo Dožić** |
***Klinika Švarcvald*** (nem. *Die Schwarzwaldklinik*, engl. ) nemačka je medicinska drama koja se emitovala od 22. oktobra 1985. do 25. marta 1989. na Drugoj nemačkoj televiziji. U tadašnjoj Jugoslaviji emotvanje serije je počelo 4. januara 1988. u okviru noćnog programa *Noć i dan* na TV Sarajevo i trajalo do jeseni 1990. godine.

Serija kroz sedamdeset epizoda prikazuje dešavanja u izmišljenoj klinci koja se nalazi u nemačkoj oblasti Švarcvald i prati živote članova porodice Brinkman koji rade u klinici.

Klinika Schwarzwald jedna je od najuspješnijih njemačkih igranih serija ZDF-a. Koncepcija se oslanja na uspješnu češku seriju "Bolnica na kraju grada", koja je nastala potkraj sedamdesetih godina i slovi kao majka bolničkih TV serija.
U središtu serije Klinika Schwarzwald priča je o profesoru Klausu Brinkmannu i njegovim zategnutim odnosima sa sinom dr. Udom Brinkmannom, koji i sam radi kao liječnik u klinici u koju se njegov otac vraća kao ravnatelj. Tu je još i ljubavna priča između prof. Brinkmanna i medicinske sestre Christe.
Kao vanjska kulisa izmišljene klinike Schwarzwald poslužila je takozvana Carlova zgrada, dio bolničkoga kompleksa u Glottertalu blizu Freiburga. Kao vanjska kulisa kuće obitelji Brinkmann poslužio je Zavičajni muzej Hüsli u Grafenhausenu.

Serija je i danas veoma cenjena u Nemačkoj i reprizirana je nekoliko puta, a u čast dvadesetogodišnjice od početka emitovanja snimljena su i dva spin-of filma („*Klinika Švarcvald: Sledeća generacija*" i „*Klinika Švarcvald: Nova vremena*").

Uloge
-----

| Glumac | Uloga |
| --- | --- |
| Klausjirgen Vusov | Klaus Brinkman |
| Gabi Dom | Krista Brinkman |
| Saša Hen | Udo Brinkman |
| Barbara Vusov | Elke |
| Evelin Haman | Karza Mihaelis |
| Johen Šreder | Miša |
| Eva Maria Bauer | Hildegard |
| Alf Marholm | Milman |
| Gabi Fišer | Ina |
| Karin Ekhold | gđa Majs |
| Horst Nauman | dr Remer |
|

Izvori
------

1. ↑  Die Schwarzwaldklinik (Connections)

Spoljašnje veze
---------------

* *Klinika Švarcvald* na IMDb-u ()
* Špica serije
* Radio TV revija: Programska šema JRT 5.januara 1988. godine sa opisom serije Klinika Švarcvald
* Politika: članak o početku emitovanja serije Klinika Švarcvald u Jugoslaviji Arhivirano 2016-03-05 na Wayback Machine-u
*Za ostale upotrebe, v. Tren (TV serija).*

***Tren*** je jugoslovenski partizanski film snimljen 1978.. godine u režiji Stoleta Jankovića. Predstavlja adaptaciju istoimenog romana Antonija Isakovića. Protagonista, čiji lik tumači Velimir Bata Živojinović je Arsen, partizan koji se vraća iz rata da bi pronašao svoju spaljenu kuću i doznao da mu je porodica ubijena. Radnja prikazuje njegove ratne doživljaje, odnosno kako se suočavao sa neljudskim ratnim zločinima, ali i nastojao sačuvati humanost u sebi.

Godine 1980. je proširena u istoimenu televizijsku miniseriju.

Uloge
-----

| Glumac | Uloga |
| --- | --- |
| Velimir Bata Živojinović | Arsen |
| Dragan Nikolić | Novak |
| Pavle Vuisić | Ljuba „Kvrga" |
| Peter Karsten | Nemac iz Vršca |
| Nada Blam | Arsenova žena |
| Radko Polič | Dositej |
| Svjetlana Knežević | Slovenka |
| Marinko Šebez | Jovan Grabljanović - Isus |
| Vesna Malohodžić | Novakova devojka |
| Dušan Janićijević | Kafedžija |
| Drago Čumić |  |
| Ljuba Kovačević | Starac 3 |
| Boško Puletić |  |
| Vera Pregarec |  |

Nagrade
-------

Film je na Međunarodnom filmskom festivalu u Moskvi, (XI Moskovskiй meždunarodnый kinofestivalь) 1979. godine dobio nagradu **"Золотой приз"** (**"Grand prix"** festivala) za najboljeg glumca (Velimir Bata Živojinović), a na istom festivalu, Stole Janković je bio nominovan za najbolju režiju.

Spoljašnje veze
---------------

* *Tren* na IMDb-u ()
Prvo izdanje Dositejevih *Saveta zdravog razuma* iz 1833. godine.
***Sovjeti zdravago razuma***, knjiga srpskog prosvetitelja Dositeja Obradovića objavljena u Lajpcigu 1784. godine.

Najavu za knjigu Sovjeti zdravog razuma predstavlja Pismo Haralampiju iz aprila 1783. godine.

Izdanja
-------

1808. godine knjiga je objavljena u Novom Sadu od Sveučilišta Ugarskoga (*Vseučilišča Vengerskago*). Kasnije je objavljena u Knjažesko-Srbskoj tipografiji u Kragujevcu 1833. godine. Delo je ponovo objavila Zadužbina Dositeja Obradovića u Beogradu 2007. godine, povodom 200 godina Dositejevog dolaska u Srbiju.

Sadržaj
-------

Dositej Obradović (1739-1811) je srpski filozof i prosvjetitelj.
Sovjeti zdravoga razuma sadrže pet poglavlja, i to tri traktata iz etike – o ljubavi, vrlini i poroku – i dva autobiografski zasnovana eseja, u kojima je izneo zanimljive podatke o svom književnom radu i dalje razvio praktičnu stranu svog prosvetiteljskog učenja.

Knjiga predstavlja kritiku srpskog narodnog i crkvenog života sa prosvetiteljskih pozicija. Knjiga sadrži izabrane misli i savete učenih ljudi s raznih jezika prevedene. To su moralni i polemični ogledi, puni prosvetiteljskih misli. Za Dositeja, pisanje pre svega ima svoju vaspitnu i korisnu vrednost u širenju prosvetiteljskih ideja. Karakteriše ga čvrsta vera u zdrav razum, u nauku. U *Savetima zdravog razuma* Dositej piše:

> Bolje je mnogo jednu pametnu i poleznu knjigu s kolikim mu drago troškom dati da se na naš jezik prevede i naštampa nego dvanaest zvonara sazidati i u sve nji velika zvona poizvešati! Knjige, braćo moja, knjige, a ne zvona i praporce!
> 
> 

Na Dositeja su uticala predavanja nemačkog filozofa prof. Johanna Augusta Eberharda u Haleu, koji je 1786. godine objavio knjigu sličnog naziva (*Sittenlehre der Vernunft*).

Izvori
------

1. ↑  Sovjeti zdravago razuma Dositheem Obradovičem složeni. Vtoroe pisnenie izdiveniem G. Damiana Kaulicij Novosadskog Knigoprodavza. Čast. I.
2. ↑  Sovjeti zdravago razuma ; Slovo poučitelno gospodina Georgija Joakima Colikofera ; Etika / Dositej Obradović ; priredio Dušan Ivanić
3. ↑  Јован Деретић: Кратка историја српске књижевности
4. ↑  Za Dan Smedereva otkriven spomenik Dositeju
5. ↑  Znameniti Srbi u Lajpcigu

Vanjske veze
------------

* () Saveti zdravoga razuma (savremeno izdanje)
* Dositej Obradović - Sovjeti zdravoga razuma (scribd.com)
* Sovjeti zdravoga razuma, fototipsko izdanje Arhivirano 2012-12-30 na Wayback Machine-u (Narodna Biblioteka Srbije)
* Sovjeti zdravoga razuma, elektronsko izdanje Arhivirano 2012-04-11 na Wayback Machine-u (antikvarne-knjige.com)
* Sovjeti zdravoga razuma, Odlomak o sujeverju
**Ballova piramida** (engl. *Ball's Pyramid*) stijena je u obliku piramide, ostatak kaldere 600 km uz istočnu obalu Australije.

Geografija
----------

Nalazi se 20 kilometara jugoistočno od otočja Lord Howea, kojemu pripada i koji je pod UNESCO-vom zaštitom. Ballova piramida visoka je 563 metra što je dvostruko veće od Eiffelova tornja, a široka svega oko 400 metara. U Guinnessovoj knjizi rekorda kao najviši kameni toranj na svijetu. Udaljena je oko 700 kilometara sjeveroistočno od Sydneya. Ona je ostatak jednog od ugaslih vulkana koji je prestao biti aktivan prije 7 milijuna godina. Danas je vidljivo tek tri posto prvobitne mase, a djelovanje mora ju je smajilo na lanac otoka i hridi.

Otkriće
-------

Otočje Lord Howe u čijem se sklopu nalazi i Ballova piramida
Prvi čovjek za kojeg se zna da ju je vidio bio je Henry Lidgbird Ball, zapovjednik broda *Supply* koji je ovuda prolazio 1788. prevozeći doseljenike na otok Norfalk. Ball je piramidalnu stijenu nazvao po sebi. Za tisuće ptica ova je stijena idealan dom za podizanje mladih. Ispod mora stijena je dom za više od 400 vrsta tropskih riba, a neke od njih su endemske i ne mogu se naći nigdje drugdje kao što je npr. *Coris bulbifrons*. Dva je stolječa ova stijena bila neosvojiva za alpiniste zbog toga što na njoj nema uvala ni pristaništa. Činilo se da će Ballova piramida ostati neosvojena, ali 1965. Bryden Allen i John Davis su je osvojili.

Izvori
------

* *Sva čuda svijeta*, 2004.

Vanjske veze
------------

***Ballova piramida*** na Wikimedijinoj ostavi

* Lord Howe Island Marine Park
* Lord Howe Island and Ball's Pyramid Nautical Chart Arhivirano 2012-12-08 na Archive.is-u
* World Mountain Encyclopedia - Ball's Pyramid

| * p
* r
* u
Svjetska baština u Australiji |
| --- |
|  | 
Australski kažnjenički lokaliteti  • Fraserov otok  • Australska kišna šuma Gondwana  • Otok Heard i otočje McDonald‎  • Nacionalni park Kakadu  • Otočna skupina Lord Howe  • Otok Macquarie  • Kraljevska izložbena galerija i Carltonovi vrtovi u Melbourneu  • Modre planine  • Ningaloo obala  • Nacionalni parkovi zapadne Tasmanije  • Sydneyjska opera  • Nacionalni park Purnululu  • Vlažni tropi Queenslanda  • Australska nalazišta fosila Riversleigh i Naracoorte  • Nacionalni park Uluru Kata Tjuta  • Veliki koraljni greben  • Jezerska područja Willandra  • Zaljev morskih pasa
 | Australska zastava |
Stranka **Smjer – Socijalna demokracija** (slovački: *Smer – sociálna demokracia*) party – prije 1.1. 2005 poznata pod nazivom **Smjer (Treći put)** (*Smer (tretia cesta)*) – , ili jednostavno *Smer*, je politička stranka u Slovačkoj koju vodi Robert Fico. Samatra se da u političkom smislu pripada lijevom centru.

Nastala je godine 1999. izdvajanjem iz Stranke demokratske ljevice (Strana demokratickej ľavice, SDĽ) (u doba dok je Robert Fico bio najpopularniji član SDL) i brzo postala jedna od najpopularnijih stranaka u Slovačkoj, dok je popularnost SDĽ, nasljednice negdašnje Komunističke partije Slovačka i dijela vladajuće koalicije od 1998 do 2002, opadala.

Godine 2004. postala je treća najjača stranka u Nacionalnom vijeću Slovačke republike, s 25 od 150 mjesta. Godine 2005. prema anketama je postala najjača politička stranka u Slovačkoj, s podrškom oko 30 % potencijalnih glasača.

1.1. 2005. *Smer* se udružio s manjim socijaldemokratskim strankama:

* Stranka demokratske ljevice (v. gore)
* Socijaldemokratska alternativa (Sociálnodemokratická alternatíva; mala modernistička socijaldemokratska stranka koja se izdvojila iz SDĽ nešto kasnije od *Smera*), i
* Socijaldemokratska stranka Slovačke (Sociálnodemokratická strana Slovenska; osnovana godine 1990, postala poznata po vodstvu Alexandera Dubčeka).

Nova stranka je dobila ime *Smer – Socijaldemokracija*.

Na izborima za slovački parlament održanim 17.6. 2006. *Smer* je osvojio najviše glasova. Od 2006. do 2010. je bio na vlasti pod vodstvom Roberta Fica.

Od izbora 2010. je bio u opoziciji. Od 2012. do 2016. je imao apsolutnu većinu u slovačkom parlamentu.

V. također
----------

* Politika u Slovačkoj
* Popis političkih stranaka u Slovačkoj.

Vanjski linkovi
---------------

* Službena stranica (slovački)
* www.antifico.sk Arhivirano 2011-09-05 na Wayback Machine-u (slovački)
**Sifilis nosa** (lat. *lues nasi*) je zarazno oboljenje iz grupe polno prenosivih bolesti, koje može da nastane u ranoj kongenitalnoj, kasnoj kongenitalnoj i stečenoj formi sifilisa.

Uzrok nastanka
--------------

Uzročnik bolesti je bakterija Treponema palidum (lat. *Treponema pallidum*). Bolest najčešće nastaje kod dece majki obolelih od sifilisa. Rizik od infekcije fetusa majke obolele od sifilisa, je u ranoj fazi bolesti oko 75-95%, i smanjuje se na oko 35% ako je bolest prisutna u telu majke više od 2 godine.

Klinička slika
--------------

Rani kongenitalni oblik se karakteriše purulentnom, odnosno gnojavom sekrecijom, fisurama (pukotinama) i krastama. Kasni oblik uslovaljava deformitet piramide nosa, a postoje i ostali karakteristični znaci sifilisa. Primarni i sekundarni oblik su retki u nosu. Primarni se viđa samo kod dece u područjima endemskog sifilisa. U tercijarnom stadijumu nastaju „gumozne" promene na periostalnom delu nosne piramide, sa kasnijom perforacijom (rascepom) i deformacijom koštanog dela piramide (sedlast nos). Pored toga, simptomi su i zapušenost nosa i mukozna sekrecija. Mogu da se jave i uvećanja submaksilarne (podvilične) ili preaurikularne žlezde. Ukoliko se dijagnoza ne postavi na vreme i ne otpočne sa odgovarajućim lečenjem, može da dođe do stenoze vestibuluma nosa, atrofičnog rinitisa, perforacije septuma (rascepa nosne pregrade) i do deformacija spoljnih delova nosa.

Dijagnoza
---------

Postavlja se na osnovu anamneze, kliničke slike, specifičnih serološki analiza i biopsijom.

Lečenje
-------

Lečenje se sprovodi, antibioticima, prvenstveno penicilinom (ukoliko bolesnik nije alergičan na ovaj lek). Trajni deformiteti nosa hirurški se rekonstruišu (rinoseptoplasika).

Zanimljivost
------------

Vladimir Majakovski je u pesmi „Svakako" opisao i sifilis nosa. Naime, pesma počinje stihovima: „Ulica se provalila kao nos sifilitika..."