**Alija Aziz Krećanin** (Kandiye, 1749 – Berlin, 1798), poznat u turskim izvorima kao *Giritli Ali Aziz Efendi*, osmanski ambasador, pisac i pjesnik.

Život
-----

Detaljni podaci o njegovom životu nisu dostupni, tako da o njemu imamo biografiju u širokim crtama. Rođen je 1749. godine na Kritu, gdje je se školovao, kao sin Tahmiši Mehmeda efendije, historičara i rizničara Krete, odnosno defterdara Kretskog ejaleta. Nakon rasipanja velikog bogatstva kojeg je naslijedio od oca, otišao je u Istanbul, zavojničio se te, uspevši osmansku hijerarhiju, nastupio za visokog državnog službenika u divanu. Zadužen je za poreznika na otoku Hiosu a potom za upravnika državne imovine u Beogradu nadzirući prodaju nekretnina. Uspjehom u Beogradu stekao je povjerenje na dvoru Selima III. tako da je 1796. upućen kao veleposlanik u Prusku za vrijeme vladavine Friedricha Wilhelma II. Tako je postao prvi stalni izaslanik Visoke Porte upućen u Prusku i tu dužnost je zadržao do smrti, tj. 29. oktobra 1798. u Berlinu, gdje je sahranjen.

Posle njega, istu ambasadorsku djelatnost je naslijedio njegov sin Selüver efendija, slijedeći praksu ranih osmanskih veleposlanika da dužnost predaju bliskoj rodbini.

Pokopan je na prvom muslimanskom groblju u Berlinu po naredbi kralja Friedricha Wilhelma III, mjesto poznato kao *Tempelhofer Feldmark* koje se nalazilo gdje Geibelstrasse izlazi na Urbanstrasse, u berlinskoj četvrti Kreuzberg. Na Urbanstrasse nedavno je postavljena ploča u spomen Alije Aziza Krećanina, a njegovo tjelo je kasnije prešeno na Berlinsko tursko groblje, osnovano 1866. pokraj Džamije Mučenika u Neuköllnu. Danas Tursko groblje u Berlinu predstavlja najstarije groblje na tlu Njemačke.

Djela
-----

Stranica *Muhayyelata*
Nakon mladalačkih godina razvrata, postao je učenjak odan državnoj službi, te mudar književnik mistički naklonjen prema hurufizmu  i alevitsko-bektaškim heterodoksijama. Osim perzijskog i arapskog, poznavao je i grčki i nešto njemačkog.

Autor je jednog malog divana, zbirka mističnih pjesmama sačuvana u rukopisu, te traktata *Vâridât-ı İlâhiyye* (Božansko nasljeđe) djelo sa nerijetko opskurnim pasusima, protkano sufizmom i gdje se objašnjava priroda nekih mističnih riječi i pojmova. Njegovo remek-djelo su *Muhayyelât* (Maštanja), jedinstvena fikcija u kojoj se utaču svakodnevni (realistični) i fantastični elementi, proza dobro u struji tradicionalne osmanske proze nad kojoj izviru utjecaji zapadne književnosti. Tekst je postao vrlo popularna i tražena lektira od čitatelja 19. vijeka. Od Alije Aziza Krećanina ostao nam je i niz korespondencija sa značajnim ličnostima njegovog vremena, kako osmanskih tako i zapadnih.

### *Muhayyelât*

*Muhayyelât* se smatra ranim pretečom nove turske književnosti koja će nići sa Tanzimatom. Procjenjuje se da je ga Alija Aziz počeo pisati najranije 1770-ih, a smatra se da je dovršen 1797. godine. Rukopis je prvi put objavljen 1852, zatim 1867. godine u tiskari Mekteb-i Harbiye-i Şahane pod naslovom *Muhayyelat-ı Aziz Efendi*, i konačno 1873. godine u izdanju istanbulske tiskare İzzet Efendi Matbaası. Postao je vrlo popularna knjiga svog vremena, a već početkom 20. vijeka se smatra klasikom. Sastoji se od tri dugih pripovijedaka koje je autor nazvao *hayâl* (san), nadahnute starim arapskim i asirskim pričama kojim je pisac nadovezao svoje mistične strasti. Napisane su jezgrovitim stilom, u suprotnosti sa maštovitim sadržajem, kroz kojeg čudesni džinni i vile neprestano izviru iz konteksta stvarnih i svakodnevnih životnih situacija. Iako se priče odvijaju u različitim vremenima i prostorima, one ukazuju na tragove Istanbula iz 18. vijeka i života na palači.

Bilješke
--------

1. ↑  *Dîvân-i humâyûn*, vijeće šefova uprave Osmanskog Carstva koje se okupljalo oko sultana.
2. ↑  U službi od 4. juna 1797.
3. ↑  Po turskom kalendaru: *19 Cemâziyelevvel 1213*.
4. ↑  52°29′37.0″N, 13°24′22.1″E
5. ↑  () *Türkischer Friedhof Berlin*, () *Berlin Türk Şehitliği*.
6. ↑  () *Berlin Türk Şehitlik Camii*.
7. ↑  Hurufizam (() ﺣﺮﻭﻓﻴـة‎ Ḥurūfiyya), gnostičko-kabalistička manjinska struja unutar sufizma.

Izvori
------

1. 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10  Okay 1991: str. 333
2. ↑  Uysal 2006
3. ↑  Yalçınkaya 1996: str. 328
4. 1 2  Yalçınkaya 1996: str. 321
5. 1 2  Okay 1991: str. 334

Bibliografija
-------------

* () Okay, Orhan (1991). „Aziz Ali Efendi. Devlet adamı, şair ve mutasavvıf.". *TDV İslâm Ansiklopedisi*. Istanbul: Türkiye Diyanet Vakfı. Pristupljeno 18. 8. 2023.
* () Yalçınkaya, Mehmet Alaattin (1996). „Osmanlı zihniyetindeki değişimin göstergesi olarak sefaretnamelerin kayak defteri". *Ankara Üniversitesi Osmanlı – Tarihi Araştırma ve Uygulama Merkezi (OTAM)*. Arhivirano iz originala na datum 24. 12. 2015. Pristupljeno 18. 8 2023.
* () Uysal, Zeynep (2006). *Olağanüstü Masaldan Çağdaş Anlatıya: Muhayyelat-ı Aziz Efendi*. Boğaziçi Üniversitesi Yayınevi. ISBN 978-975-6193-15-0.


|  |  |
| --- | --- |
| Normativna kontrola Uredi na Wikidati | 
* WorldCat identiteti
* VIAF: 52743026
* LCCN: nr98036167
* ISNI: 0000 0000 5335 7944
* GND: 128509406
* SUDOC: 190787597

 |