Antun Mavrak
**Antun Mavrak** (alias *Kerber*; Travnik, 1899 - Moskva, 8. april 1938) je bio vodeći jugoslovenski komunista, urednik Borbe i sekretar CK KPJ.

Nakon isključenja iz partije, ubijen je tokom Staljinove čistke u SSSR-u.

Biografija
----------

Antun Mavrak je rođen 1899. godine u Travniku, u radničkoj obitelji. Tu je završio osnovnu i srednju školu. U prvom svjetskom ratu je učestvovao na strani srpske vojske.

Nakon rata je studirao pravo na Sveučilištu u Zagrebu.

### Partijski rad

Bio je jedan od vođa SKOJ-a na zagrebačkom sveučilištu. Radio je u studentskom klubu »Eppur si muove«. Početkom 1920-ih neko vreme su u Zagrebu delovale dve komunističke omladinske organizacije. Na čelu nezvanične organizacije bili su Milan Durman, Antun Mavrak i Stjepan Zinić.

Časopis Omladinska borba, čiji je urednik bio Antun Mavrak.
Prvog maja 1923. godine disidentska grupa SKOJ-a, na čelu sa Milanom Durmanom, Stankom Dragićem i Antunom Mavrakom, je pokrenula časopis Omladinska borba. Još pre njegovog izlaženja, zagrebačka Borba se ogradila od njega, obzirom da nije imao odobrenje partijskih organa. Ova grupa omladinaca je optuživana da hoće da stvori poseban Savez radničke omladine i da "odbija da se podvrgne opštoj disciplini." U junu iste godine su sređeni odnosi SKOJ-a u Zagrebu, i Omladinska borba je prihvaćena kao zvanični organ SKOJ-a, odnosno SROJ-a. Glavni i odgovorni urednik je bio Antun Mavrak. Nakon 17 objavljenih brojeva, izlaženje lista je obustavljeno nakon policijske zabrane 15. januara 1924. godine.

Mavrak se pridružio Komunističkoj partiji Jugoslavije 1924. godine, i ubrzo postaje bitna osoba u organizaciji. Na sjednici Oblasnog vijeća Nezavisne radničke partije Jugoslavije za Hrvatsku i Slavoniju od 30. rujna 1924. godine izabran je za člana tog foruma. Bio je protivnik sukoba frakcija unutar KPJ. Antifrakcijskim radom u Zagrebu 1920-ih rukovodili su Anton Mavrak i Stanko Dragić, koji su 1925. izabrani u Mesni komitet, u kome su imali podršku i u Mladenu Coniću i Andriji Hebrangu.

Učestvovao je na partijskoj konferenciji u Križevcima 1925. ili 1926. godine, gde je između ostalih upoznao Josipa Broza. 1926—1927. godine bio je suradnik i urednik organa KPJ »Borbe«. Kada je početkom 1927. godine Tito došao u Zagreb, sa ženom i djetetom bez posla, Mavrak mu je čak ustupio svoj stan na privremeno korištenje. Isprva su bili u prijateljskim odnosima, ali je Kerber ubrzo izgubio povjerenja u Tita iz nekog razloga.

1928. godine Mavrak je postao sekretar Pokrajinskog komiteta KPJ za Hrvatsku. Tu dužnost obavlja vrlo kratko jer je zbog čestih progona zagrebačke policije morao napustiti zemlju. Prema Titovoj izjavi, on je pobjegao preko granice jer je istukao i ubio štrajkbrehere. 1929. godine ilegalno odlazi u Beč, gdje ga austrijska policija hapsi i želi izručiti jugoslavenskim vlastima, ali zahvaljujući akciji međunarodne javnosti to ne čine. Poznati pisci tog vremena Karl Kraus i Henri Barbusse uputili su apel austrijskom ministru pravde u vezi s izručenjem jugoslavenskim krvnicima »jugoslavenskog bjegunca Mavraka« i mole da »ne povredi najosnovniji evropski pojam čovječnosti«.

Nakon izlaska iz bečkog zatvora biva protjerivan iz Austrije te odlazi u Francusku. Nastanio se u Parizu, gde je rukovodio radom u jugoslavenskoj sekciji KP Francuske. Surađivao je u »Proleteru«.

### Na čelu partije

U vreme šestojanuarske diktature u Jugoslaviji, KPJ je pozvala na oružani otpor, pa je usledila serija oružanih okršaja komunista i policije. Partijski radikali su uzalud pokušavali da pokrenu mase na "oružani ustanak" putem izolovanih uličnih borbi. Ova taktika KPJ je izazvala oštre odmazde jugoslovenske policije, tokom kojih su ubijene i uhapšene mnoge vođe komunista, uključujući Đuru Đakovića. Krajem 1929. godine lideri KPJ Jovan Mališić i Filip Filipović su bili meta žestoke kritike iz Moskve, zbog tendencije razvoja podzemne jugoslovenske partije ka pučizmu, na štetu fabričkog organizovanja. Kominterna je tražila novo rukovodstvo da zaustavi frakcijske sukobe i obnovi organizaciju.

Avgusta 1930. godine Antun Mavrak je pozvan u Moskvu, gde ga je Izvršni komitet Kominterne imenovao za sekretara Centralne rukovodeće instance KPJ. U Moskvi je živeo pod imenom **Karl Kerber**. Novi fokus je stavljen na organizaciju ilegalnih sindikata, dok su oni koji hoće trenutni oružani ustanak proglašeni teroristima u partijskoj štampi.

Sve do proljeća 1932. godine Mavrak djeluje vrlo aktivno, naročito na sanaciji stanja u KPJ. U travnju 1932. godine opet putuje u Moskvu, gde prisustvuje XI. proširenom plenumu IK Kominterne. Istog mjeseca optužen je zbog navodnog sudjelovanja u unutarpartijskom grupaškom i frakcionaškom djelovanju, nakon čega ga je Kominterna isključila iz KPJ. Iste godine, na čelo privremenog rukovodstva KPJ je postavljen Josip Čižinski.

### Izopšten u SSSR-u

*Glavni članak: Jugoslovenska politička emigracija u SSSR*
Rostov na Donu, gde je Mavrak radio kao fizički radnik.
Izbačen iz partije, Antun Mavrak je nastavio da živi u SSSR-u kao radnik. Prvo je poslan na rad u tvornicu »Šljemastroj« u Rostov na Donu. U siječnju 1934. godine sekretar CK KPJ Josip Čižinsky je postavio pitanje njegova povratka u partiju na sjednici CK SKJ. Po svoj prilici tada je preveden na rad u tvornicu automobila »ZIS« (Zavod imena Staljina) u Moskvu gdje je radio narednih godina.

Mavrak je u Moskvi živeo veoma teško, potpuno odbačen, pred kraj života gotovo beskućnik. O njegovim posljednjim danima svjedoči Karlo Štajner, koji ga je sreo nakon što je izbačen na ulicu iz hotela u kojem je stanovao:

> Tada je Mavrak bio već smijenjen sa svih partijskih funkcija i isključen iz KPJ, a sve po direktivi Kominterne... Želio je da ide spavati kod NKVD-a, jer je osjećao da ga nitko ne smije primiti. Međutim, ja sam našao jednu sobicu kod svog skladištara, u krugu svog preduzeća. U njoj je kasnije spavao i Đuro Cvijić, koji je došao u situaciju sličnu Mavrakovoj. Donio sam Mavraku i jednu deku. Sad je mogao mirno spavati. Nudio sam mu nešto i novca. Nije htio odmah uzeti. Očito da mu je bilo jako teško. Na kraju je ipak uzeo 100 rubalja... Donosio sam mu hranu i knjige. Mnogo je čitao. Inače, bio je jako obrazovan, visok intelektualac, dobar teoretičar i praktičar marksizma. Osjećao se kao da je u zatvoru. Bilo mu je sve to neshvatljivo...
> 
> – Karlo Štajner

Po dolasku u Moskvu, Josip Broz je organima Kominterne dao prilično nepovoljan sud o Mavraku, navodeći da on nije daleko od "trockizma", što je u vreme Staljinovog terora bila najteža optužba:

> Ovdje me stalno molio da se založim da se vrati u zemlju, no to nisam napravio zato jer nisam imao povjerenja u njega da tamo neće smetati partiji. 1937. doznao sam da je njegov bliski prijatelj Braun u Zagrebu trockist, a sada smatram da i Kerber nije dalek od toga.
> 
> – Josip Broz

### Streljanje u Moskvi

*Glavni članak: KPJ tokom Velike čistke*
Oštećen spomenik Antunu Mavraku u Travniku
Mavrak je uhapšen 7. februara 1938. godine, u periodu masovnog terora Staljinove tajne policije, potaknutog ksenofobnom "anti-špijunskom" kampanjom, što je naročito teško pogodilo strane komunističke disidente. Prema svedočenju K. Štajnera, Mavrak se nalazio u Lubjanki, glavnom zatvoru NKVD-a, gde je podvrgnut "metodama psihološke smrti".

> Mogu pomisliti da je takvim metodama bio podvrgnut i Mavrak, revolucionar, čovjek, drug, koji je uza sve to — duboko vjerovao u ljepotu i snagu duše ruskog naroda, u Lenjina i njegov Oktobar.
> 
> – Karlo Štajner

Mavrak je terećen zajedno sa jugoslovenskim revolucionarima Filipom Filipovićem i Karlom Štajnerom, i streljan 8. aprila 1938. godine. Posmrtno je rehabilitiran odlukom Vojnog kolegijuma Vrhovnog suda SSSR, decembra 1963. godine.

Dela
----

Sarađivao je u Borbi, Proleteru i u organu austrijske KP »*Die Rote Fahne*«. Pored mnogih tekstova i članaka, objavio je i brošuru »Zahtjevi besposlenih«.

Literatura
----------

* *Antun Mavrak: građa za monografiju*. Sarajevo. CK SKBiH. 1985.
* Branko Lazitch i Milorad M. Drachkovitch (eds.), *Biographical Dictionary of the Comintern*. New, Revised, and Expanded Edition. Stanford, CA: Hoover Institution Press, 1986.
* Geoffrey Swain, "*Wreckage or Recovery: A Tale of Two Parties*" in Matthew Worley (ed.), *In Search of Revolution: International Communist Parties in the Third Period*. Palgrave-Macmillan, 2004.

Vidi još
--------

* Jugoslovenska politička emigracija u SSSR
* KPJ tokom Velike čistke

Vanjske veze
------------

***Antun Mavrak*** na Wikimedijinoj ostavi

* Cinkanjem i preko leševa do šefa KPJ Arhivirano 2013-09-30 na Wayback Machine-u
* Staljinski obračun s jugoslavenskim partijskim vodstvom u SSSR-u

| * p
* r
* u
Predsjednici Saveza komunista Jugoslavije |
| --- |
| Generalni sekretari (od 1921) | Filip Filipović • Sima Marković • Triša Kaclerović • Đuro Cvijić • Sima Marković • Đuro Cvijić • Jovan Mališić • Filip Filipović • Milan Gorkić • Josip Broz Tito |
| Predsjednici Predsjedništva | Josip Broz Tito • Lazar Mojsov • Dušan Dragosavac • Mitja Ribičić • Dragoslav Marković • Ali Shukrija • Vidoje Žarković • Milanko Renovica • Boško Krunić • Stipe Šuvar • Milan Pančevski |