**Vrli novi svijet** je roman Oldusa Hakslija napisan 1931, a objavljen 1932. godine. Radnja se odvija u Londonu 2540. godine (632. godine Fordove ere, po romanu). Roman predviđa razvoj reproduktivne tehnologije i učenja u snu koji u spoju dovode do stvaranja novog društva. Društvo budućnosti je otjelotvorenje ideala koji čine osnovu futurizma. Haksli je kao odgovor na ovu knjigu napisao i esej, *Brave New World Revisited* (1958) i svoje završno djelo, roman pod naslovom *Ostrvo* (*Island*, 1962. godine)

Istorija
--------

*Vrli novi svijet* je najpoznatiji Hakslijev roman. Ironičan naziv (*Brave New World*) je izveden iz riječi lika Mirande iz Šekspirovog djela Bura, čin V, scena I:

> O wonder!  
> 
> How many goodly creatures are there here!  
> 
> How beauteous mankind is!  
> 
> O brave new world!  
> 
> That has such people in't!
> 
> 

Isti izraz se javlja i u engleskom prevodu djela „Žerminal" od Emila Zole (iz 1885. godine):

> He laughed at his earlier idealism, his schoolboy vision of a brave new world in which justice would reign and men would be brothers.
> 
> 

(Po prevodu Rodžera Parsona)

Novije i bliskije pominjanje istog izraza javlja se u pjesmi *The Gods of the Copybook Headings* Radjarda Kiplinga, iz 1919. godine:

> And that after this is accomplished, and the brave new world begins  
> 
> When all men are paid for existing and no man must pay for his sins
> 
> 

Prevodi naziva romana na drugim jezicima takođe ponekad aludiraju na slične izraze korištene u jeziku prevoda.

Oldus Haksli je napisao *Vrli novi svijet* 1931. godine, dok je još živio u Francuskoj i Engleskoj (Haksli je britanski pisac koji se 1937. godine preselio u Kaliforniju). Do tog vremena Haksli se već istaknuo kao pisac i satiričar društvenih odnosa. Već je pisao je za časopise *Vaniti fer* i *Vog*, objavio zbirku poezije (*The Burning Wheel*, 1916. godine) i četiri uspješna satirična romana: *Crome Yellow* 1921. godine, *Antic Hay* 1923. godine, *Those Barren Leaves* 1925. godine i *Kontrapunkt* 1928. godine. *Vrli novi svijet* je Hakslijev peti romani prvo djelo na temu distopije.

Na pisanje romana *Vrli novi svijet* Hakslija je podstaknuo utopijski roman H. Dž. Velsa *Men Like Gods*. Velsov optimistički pogled na svijet kod Hakslija je stvorio zamisao da napiše parodiju na taj roman, koja je postala *Vrli novi svijet*. Nasuprot najpopularnijim optimističkim romanima tog vremena, Haksli je htio da pruži zastrašujuću sliku budućnosti. Haksli je *Vrli novi svijet* nazivao „negativnom utopijom" (pogledajte pojam „distopija"). Neki smatraju da je roman „Mi" Jevgenija Zamjatina (završen deset godina ranije, 1921. godine) takođe imao uticaja na Hakslija, ali Haksli je izjavio da u to vrijeme nije bio čuo za tu knjigu.

Haksli je posjetio tada novootvorena i tehnološki napredna postrojenja *Brunner and Mond* koja su bila dio *Imperial Chemical Industries* i opisao je do u pojedinosti procese koje je tamo vidio. Uvodi u najnovijim izdanjima romana *Vrli novi svijet* navode da je Haksli za pisanje romana bio nadahnut posjetom toj tvornici.

Iako je radnja romana postavljena u budućnost, on sadrži probleme i pitanja iz ranog 20. stoljeća. Industrijska revolucija je upravo donosila ogromne promjene u svijetu. Masovna proizvodnja je omogućila da automobili, telefoni i radio-uređaju budu jevtini i lako dostupni u cijelom razvijenom svijetu. Oktobarska revolucija i Prvi svjetski rat su još uvijek odjekivali svijetom. Mnogi likovi iz romana su nazvani po ljudima koji su uticali na promjene u svijetu u tom vremenu, kao na primjer Benito Huver ili Bernard Marks.

Haksli je u dešavanjima i likovima svog naučno-fantastičog romana izrazio neka opšta razmišljanja, naročito strah od gubljenja ličnog identiteta. Jedan njegov raniji put u Sjedinjene Američke Države je umnogome doprinio romanu. Osim što je bio iznenađen kulturom mladalačke komercijalne živosti, seksualnog promiskuiteta i samosvojne naravi mnogih Amerikanaca, Haksli je na brodu za Ameriku došao do jedne knjige Henrija Forda. U Evropi je postojao strah od američkog uticaja, tako da su pogled na Ameriku iz prve ruke i pročitane zamisli i planovi jednog od njenih najistaknutijih građanina podstakli Hakslija da *Vrli novi svijet* poveže sa Amerikom. „Taktiloskop" (*feelies*) je njegov odgovor na „bioskop" (*talkie*), a žvakaća guma sa polnim hormonima je parodija na sveprisutnu žvakaću gumu, koja je bila neka vrsta simbola Amerike u to vrijeme. U jednom članku od 4. maja 1935. godine u novinama *Illustrated London News*, Dž. K. Česterton je objasnio da je Hakslija revoltiralo „doba utopija", uglavnom pred Prvi svjetski rat, inspirisano djelima H. Dž. Velsa i Džordža Bernarda Šoa o socijalizmu i Svjetskoj državi.

„Nakon doba utopija nastupilo je ono što možemo da nazovemo dobom Amerike, koji je trajao koliko i eksplozija. Za ljude kao što su Ford ili Mond činilo se da ih je previše da bi riješili društvenu zagonetku i da bi učinili kapitalizam opštim dobrom. Ali nama ono nije bilo urođeno; ono je išlo uz tečan, ako ne i bučan optimizam, što naš nehajni ili negativni optimizam nije. Mnogo više nego viktorijanska pravičnost ili čak viktorijanska samosvojnost, taj optimizam je povukao ljude u pesimizam. Jer, recesija je dovela do mnogo više razočarenja nego rat. Nova gorčina i nova zbunjenost su prožimale cjelokupan društveni život, a odražavale se se u cjelokupnoj književnosti i umjetnosti. Prezirala je ne samo stari kapitalizam, već i stari socijalizam. Vrli novi svijet je više revolt protiv Utopije nego protiv Viktorije."

Za *Vrli novi svijet* Hakslija su negativno ocijenili skoro svi onovremeni kritičari, mada je roman kasnije prihvaćen. Čak su i oni malobrojni kojima se svidio njegov roman uglavnom ublažavali svoje hvale omalovažavajućim primjedbama.

Likovi
------

### Redoslijedom pojavljivanja

* **Tomas „Tomi"**, alfa, Direktor „Centra za inkubatorsku proizvodnju i sistematsku obradu" za London; kasnije otkriven kao otac Džona Divljaka.
* **Henri Foster**, alfa, Administrator u Centru i Leninin partner.
* **Lenina Kraun**, beta-plus, nosi zeleno ali joj je svejedno drago što je iznad gama; Radnica na vakcinaciji u Centru; u nju je zaljubljen Džon Divljak.
* **Mustafa Mond**, alfa-dvostruko plus, Svjetski upravljač za zapadnu Evropu (postoji još 9 upravljača, za razne dijelove svijeta).
* **Pomoćnik direktora odsjeka za predoređivanje**.
* **Bernard Marks**, alfa-plus, psiholog (specijalista za hipnopediju).
* **Fani Kraun**, beta, radnica na flaširanju emrbriona; Leninina prijateljica.
* **Benito Huver**, alfa, Leninin prijatelj; Bernard ga nije volio.
* **Helmholc Votson**, alfa-plus, predavač u Višoj školi za emocionalnu tehnologiju (Odsjek za pisanje tekstova), prijatelj Bernarda Marksa i Džona Divljaka.

Na Misi solidarnosti

* **Morgana Rotšild**, **Herbert Bakunin**, **Fifi Bredlo**, **Džim Bokanovski**, **Klara Deterding**, **Džoana Dizel**, **Sarodžini Engels**, i „onaj grmalj" **Tom Kavaguči**.
* **Gospođica Kit**, upraviteljica visokotehnološkog koledža u Itonu.
* **Arhipojac**, kvazi-religijska ličnost sa sjedištem u Kenterberiju.
* **Primo Melon**, izvještač za Radio-novosti za više kaste, koji pokuša da dobije intervju od Džona Divljaka i koga Džon napadne zbog ometanja.
* **Darvin Bonaparte**, paparaco koji izvještava svijet o Džonovom pustinjaštvu.

U Malpaisu

* **Džon Divljak („Gospodin Divljak")**, sin Linde i Tomasa (Tomija, Direktora), stranac i u primitivnom i u civilizovanom društvu.
* **Linda**, beta-minus. Majka Džona Divljaka, a davno nestala djevojka Tomasova (Tomijeva, Direktorova). Ona je iz Engleske i bila je trudna noseći Džima kada se odvojila i izgubila od Tomasa na jednom putu u Novi Meksiko. Ne vole je divljaci zbog njenog „civilizovanog" ponašanja, a ni civilizovani ljudi jer je debela i izgleda stara.
* **Pope**, domorodac iz Malpaisa. Iako podstiče Lindino ponašanje zbog kog je divljaci mrze u Malpaisu on, spava sa njom i donosi joj meskal, svejedno se drži tradicionalnih vjerovanja svog plemena. Džon je kao mladić pokušao da ga ubije.

### Pozadinski likovi

Oni su izmišljeni likovi ili stvarni likovi koji su umrli prije događaja iz romana, ali se pominju u njemu:

* **Henri Ford**, koji je postao mesijanska figura za Svjetsku državu. Izraz „Gospod Ford" se koristi umjesto „Gospod Bog", kao počast za izum serijske trake.
* **Sigmund Frojd**, izraz „Gospod Frojd" se ponekad koristi umjesto „Gospod Ford" kao asocijacija na Frojdovu psihoanalizu i odgoj ljudi, i Frojdovu popularizaciju shvatanja da je seksualna aktivnost od suštinskog značaja za čovjekovu sreću. Stanovnici Svjetske države vjeruju da su Frojd i Ford jedna te ista osoba.
* **H. Dž. Vels**, „Dr Vels", britanski pisac i utopijski socijalista čija knjiga „Men Like Gods" je bila jedan od podsticaja za „Vrli novi svijet".
* **Ivan Petrovič Pavlov**, čije tehnike uslovljenog refleksa se koriste za odgajanje djece.
* **Vilijam Šekspir**, čija zabranjena djela Džon Dovljak citira u romanu. Citirani komadi uključuju Magbeta, Buru, Romea i Juliju, Hamleta, Kralja Lira, Mjeru za mjeru i Otela. Mustafa Mond ih takođe poznaje jer on, kao svjetski upravljač, ima pristup određenim istorijskim knjigama, kao što je Biblija.
* **Tomas Robert Maltus**, čijim imenom se opisuju kontraceptivne tehnike (Maltusov opasač) koje primjenjuju žene u Svjetskoj državi.
* **Ruben Rabinovič**, lik kod kog je prvi put zabilježeno dejstvo hipnopedije (učenja u snu).

### Izvori imena

Ograničeni izbor imena koja Svjetska država dodjeljuje svojim građanima odgojenim iz flaša može da se poveže sa osobama iz politike i kulture koji su imali uticaja u birokratiji, privredi i tehnologiji Hakslijevog doba, a time i sistemima iz *Vrlog novog svijeta*:

* **Bernard Marks**, po Klodu Bernaru (ili možda po Bernaru od Klervoza ili po Bernardu Šou) i po Karlu Marksu.
* **Lenina Kraun**, po Lenjinu, boljševičkom vođi tokom Oktobarske revolucije.
* **Fani Kraun**, po Dori Kaplan, poznatoj po neuspješom atentatu na Lenjina. U romanu su, ironično, Lenina i Fani prijateljice.
* **Poli Trocki**, manje značajan lik. Po Lavu Trockom, vođi oktobarske revolucije.
* **Benito Huver**, po Benitu Musoliniju, italijanskom diktatoru; i po Herbertu Huveru, tadašnjem predsjedniku SAD.
* **Helmholc Votson**, po njemačkom ljekaru i fizičaru Hermanu fon Helmholcu i po američkom bihejvioristi Džonu B. Votsonu.
* **Darvin Bonaparte**, po Napoleonu Bonaparti, vođi prvog francuskog carstva, i po Čarlsu Darvinu, autoru Porijekla vrsta.
* **Herbert Bakunjin**, po Herbertu Spenseru, engleskom filozofu i darvinistu društva, i po Mihailu Bakunjinu, ruskom filozofu i anarhisti.
* **Mustafa Mond**, po Mustafi Kemalu Ataturku, osnivaču Turske nakon Prvog svjetskog rata, koji je modernizovao zemlju; a Mond po Bruner Mond, jednom odjeljenju *Imperial Chemical Industries*.
* **Primo Melon**, po Migelu Primu de Riveri, španskom premijeru i diktatoru (1923—1930), i po Tomasu Melonu, bankaru.
* **Sarodžini Engels**, po Fridrihu Engelsu, ko-autoru Komunističkog manifesta (sa Karlom Marksom); i po Sarodžini Naiduu, indijkom političaru.
* **Morgana Rotšild**, po poznatoj evropskoj bankarskoj porodici Rotšildovih.
* **Fifi Bredlo**, po britanskom političkom aktivisti i ateisti Čarlu Bredlou.
* **Džoana Dizel**, po Rudolfu Dizelu, njemačkom inženjeru pronalazaču dizel-motora.
* **Klara Deterding**, po Henriju Deterdingu, jednom od osnivača Holandske kraljevske naftne kompanije.
* **Tom Kavaguči**, po japanskom budističkom monahu Ekaiju Kavagučiju, prvom zabilježenom japanskom posjetiocu Tibeta i Nepala.
* **Žan-Žak Habibula**, po francuskom filozofu Žan-Žaku Rusou; i po Habibula Kanu, koji je početkom 20. stoljeća bio afganistanski emir.
* **Gospođica Kit**, upraviteljica koledža u Itonu, po upravitelju Džonu Kitu iz devetnaestog stoljeća.
* **Arhipojac**, parodija na arhiepiskopa iz Kanterberija i odluku anglikanske crkve iz avgusta 1930. godine kojom se odobrava ograničena upotreba kontracepcije.
* **Pope**, po Popeu, američkom urođeniku pobunjeniku koji je optužen za sukob poznat kao *Pueblo Revolt*.

Fordizam i društvo
------------------

Svjetska država je izgrađena na načelima pokretne proizvodne trake Henrija Forda—masovna proizvodnja, homogenost, predvidivost i potrošnja raspoloživih potrošačkih dobara. U isto vrijeme, Svjetskoj državi nedostaje bilo kakav oblik vjere zasnovane na natprirodnim pojavama. Prema samom Fordu se odnosi kao prema božanstvu, a likovi slave Fordovdan i kunu se u njegovo ime (npr, „Forda mi!"). U tom smislu, prisutni su neki djelići tradicionalne vjere, kao što su hrišćanski krstovi, kojima je gornji krak uklonjen kako bi bili izmijenjeni u slovo T. Kalandar Svjetske države godine broji kao godine Fordove ere, gdje je 1. godina jednaka 1908. godini naše ere, što je godina kada je prvi fordov model automobila T izašao iz proizvodnje. Prema tome, godina dešavanja radnje u romanu je 2540. naše ere, jer se u knjizi označava kao 632 F. e.

Od rođenja, članovima svake kaste se ponavljajućim snimljenim glasovima u toku sna usađuju određena vjerovanja i slogani. Bilo kakvo neraspoloženje koje preostane liječi se antidepresivom i halucinogenim sredstvom koje se naziva *soma* (grčka riječ za „tijelo").

Kontroverze
-----------

* Knjiga je u Irskoj zabranjena 1932. godine
* Godine 1980. roman je povučen iz škola u Mileru u Misuriju. Godine 1993. bio je pokušaj da se roman povuče iz obavezne lektire škola u Kaliforniji jer se „središnja radnja romana bavi negativnom aktivnošću".
* Udruženje američkih biblioteka roman „Vrli novi svijet" stavlja na 52. mjesto u spisku knjiga koje izazivaju najoprečnije stavove.
* Neki poljski kritičari smatraju da je Hakslijev roman plagijat dva naučno-fantastična romana iz 1924. godine - *Miasto swiatlosci* i *Podroz poslubna pana Hamiltona*, poljskog autora Mječislava Smolarskog.

Izvori
------

Imena, nazivi i izrazi su korišćeni prema prevodu Vlade Stojiljkovića