Ustanak u okupiranoj Jugoslaviji septembra 1941. godine.
Teritorij kvislinške tvorevine NDH.
Spomenik ustanku u Brezovici kod Siska, gdje je osnovan Sisački partizanski odred.
Spomenik ustanku kod mesta Srb, gde je otpočeo masovni oružani ustanak u NDH.
**Ustanak u Hrvatskoj** izbio je leta **1941**, odmah po osnivanju Nezavisne Države Hrvatske. Započeo je kao odbrambeni ustanak Srba koji su pred ustaškim progonom otišli u zbegove, da bi ga ubrzo poveli četnici i partizani.

Ustanci su gotovo istovremeno izbili u Bosanskoj krajini, Lici, na Kordunu, Baniji, Romaniji, Majevici i Ozrenu, u Hercegovini. Ustanak je uglavnom organizovala Komunistička partija Jugoslavije, sem u Hercegovini, gde su borbe počele spontano još juna 1941. kao vid životne samoodbrane Srba od ustaških pokolja. Spontani faktor je imao odlučujući uticaj i na ustanke Srba u drugim krajevima.

Kao zvaničan početak ustanka u Hrvatskoj i Bosna i Hercegovina slavio se 27. jul 1941. godine, iako su prve borbe počele još u maju. Kraj Siska je osnovan Sisački partizanski odred 22. lipnja 1941. godine, što se u Hrvatskoj danas obilježava kao Dan antifašističke borbe. U prvih nekoliko dana općeg ustanka oslobođen je povezani veliki teritorij od Knina na sjever do Kulen Vakufa i od Gospića na istok do Mrkonjić Grada. Od 27. jula do prvih dana augusta ustaška vlast je u Bosanskoj krajini, Lici, dijelovima Korduna i Banije i u sjevernoj Dalmaciji potpuno slomljena. Ustaše su se zadržale u nekoliko gradova. Među ustanicima potom dolazi do deobe na partizane i četnike, koje je Italija privukla sebi.

Komunisti su presudno uticali da ustanak ne postane međuetnički sukob, već organizovana borba protiv ustaša i okupatora. Naspram nacional-šovinističke politike svih zaraćenih strana, partizani su zastupali bratstvo i jedinstvo naroda Jugoslavije. Oni su aktivno sprečavali bratoubilački rat u nacionalno mješovitim krajevima Hrvatske, Bosne i Hercegovine. Na jednoj strani trebalo je sprečiti pokolje srpskog življa, a na drugoj, onemogućiti srpske ustaničke mase da ne skrenu na stranputicu odmazde protiv Hrvata i Muslimana u celosti. Posledice ove politike su bile od odlučnog značaja za pobedu narodnooslobodilačke borbe.

Ustankom u NDH je počela dugogodišnja narodnooslobodilačka borba, koja je 1945. godine završena pobedom partizana i oslobođenjem okupirane Jugoslavije.

Uspostava NDH
-------------

*Glavni članci: Okupacija Jugoslavije i Nezavisna Država Hrvatska*
Petog dana aprilskog rata, 10.4. 1941. godine, je voljom Hitlera i Mussolinija proglašena tzv. Nezavisna država Hrvatska. Nakon nekoliko dana je rukovodstvo Komunističke partije Jugoslavije, pozvalo narode Jugoslavije (»vi, koji se borite i ginete u borbi za svoju nezavisnost«) da ne klonu duhom i da se priključe onima (»komunisti i čitava radnička klasa Jugoslavije «) koji će »ustrajati do konačne pobjede u prvim redovima narodne borbe protiv osvajača«.

Genocid u NDH
-------------

*Glavni članci: Genocid u NDH i Zločini nad Srbima u Drugom svetskom ratu*
Teror nad Srbima, koji su činili oko trećine stanovništva NDH, je vrlo brzo uspostavljen kao sistem. Zakoni protiv Srba počinju da se ređaju poslije 25. aprila, kad je Ante Pavelić potpisao »Zakonsku odredbu o zabrani ćirilice«. Uslijedila je »Zakonska odredba o prelazu s jedne vjere na drugu«, pa o ukidanju svih »srpsko-konfesionalnih pučkih škola i zabavišta«. Zabranjena je srpska pravoslavna vjera, jer »nije u skladu s novim državnim uređenjem«. Kretanja Srba su ograničena. Na rukavu moraju nositi plavu traku sa slovom P.

Politbiro CK KPJ je krajem aprila 1941. u Zagrebu ustao protiv bratoubilaštva: „*Protiv srpskog i slovenačkog naroda razuzdala se jedna nezapamćena šovinistička i bratoubistvena kampanja sa strane marionetske vlade u Zagrebu koja nema masovne potpore u narodu*..." Čak i u redovima onih koji su uspostavljali »novu Hrvatsku« dolazi do zaprepaštenja. Tako se dogodilo s komandantom 1. oružničke, to jest žandarmerijske pukovnije. On će »Ravnateljstvu za javni red i sigurnost« poslati protestno pismo u vezi s pokoljima, koje on po ustaškom rječniku zove »čišćenje«:

> Čišćenje od strane ustaša ... je izazvalo paniku kod srbskog stanovništva tako, da je sve pobjeglo u šumu od straha pred čišćenjem ... Nastao je opći strah. Psihološki promatrano s jedne strane, puzanja i kukavičluk, a s druge strane zvjersko ogorčenje. Rad ustaša pored ostalog bio je netaktičan, jer su očišćeni manje opasni i manje krivi, kao i mnogi starci, žene i djeca do najniže dobi, dočim su oni sa mračnom savješću mladi i jači pobjegli u šume. Sa jednom rečenicom kazano: Neborci su očišćeni, a — borci ostali u šumi.
> 
> 

Ustaše bacaju ljude u jamu.
Sistematski ustaški pokolji bili su glavni razlog za odlazak srpskog stanovništva u zbegove, i bunu protiv vlasti NDH. Žarišta pobune su — kako je to Talijanima 1. juna tvrdio Momčilo Đujić — u zbjegovima srpskog, »obespravljenog, progonjenog i klanog naroda«. U komunističkom časopisu »Gerilac« je pojašnjeno:

> »Istina je da je naš pokret nastao u prvom redu zbog ustaških zločina nad srpskim narodom. Istina je, međutim, i to da je njegov cilj širi, da se ne radi samo o zaštiti golih života i imovine nego o potpunom i konačnom narodnom oslobođenju od svih fašističkih okupatora i njihovih plaćenika.«
> 
> – »Gerilac« od 19. augusta 1941.

Ustaške pokolje podržavao je i sam Adolf Hitler, koji je već 6. juna primio Pavelića i posavetovao ga da "ako želi istinski stabilnu hrvatsku državu, onda mora da pedeset godina vodi nacionalno netolerantnu politiku". U Hrvatskoj i Bosni i Hercegovini - u okviru NDH - srpski narod našao se egzistencijalno ugrožen od klerofašističkog režima koji je koristeći okupaciju Jugoslavije i Hitlerovu podršku išao na stvaranje etnički čiste katoličke države na Balkanu.

Prve pobune
-----------

### Đurđevdanska pobuna

Svega 18 dana od kapitulacije Jugolavije došlo je do sukoba srpskih seljaka iz okoline Sanskog Mosta, sela Kijevo i Tramošnja 6, 7. i 8. maja 1941. godine, poznatog kao Đurđevdanski ustanak sanskih seljaka. Na ustaška zlostavljanja seljaci su odgovorili vatrom i odbili ustaše od svojih sela. Kada su seljaci Kozice, Hazića, Stratinske, Obrovca i drugih susednih srpskih sela saznali za borbu s ustašama na Kijevskoj gori, krenuli su u pomoć Tramošnjacima. Zapovjednik dijelova hrvatske vojske u Bosanskoj krajini javio je Zapovjedniku cjelokupne hrvatske kopnene vojske o borbi sa „četnicima kod Sanskog Mosta". Ustašama je u tim borbama pristigla pomoć iz Prijedora, a 7. maja na pobunjene seljake krenulo je i jedno nemačko odeljenje iz 1. diviziona 132. puka stacioniranog u Prijedoru. U svitanje 8. maja ojačanom nemačkom bataljonu pošlo je za rukom da razbije položaje pobunjenih seljaka, bez čvrste i jedinstvene komande. Nemci su za svoje ubijene (odnos 10 Srba za jednog Nemca) streljali 27 Srba u Sanskom Mostu i zatim njihova tela obesili u Gradskom parku, kao zastrašujući primer i opomenu.

Majsku („đurđevdansku") pobunu ustaše su iskoristile da pooštre teror nad Srbima.

Dizanje ustanka
---------------

*Glavni članci: Dan ustanka naroda Hrvatske i Dan ustanka naroda Bosne i Hercegovine* 
> HRVATSKI NARODE!
> 
> 

Imperijalistički grabljivci pregazili su i našu napaćenu zemlju. ... Sluge Hitlera i Musolinija — frankovačka gospoda — godinama su zajedno sa imperijalističkim osvajačima pripremali porobljivanje naše zemlje. ... Oni su pod izlikom borbe protiv velikosrpske hegemonije krčili put novim ugnjetačima hrvatskog naroda: njemačkim, talijanskim i mađarskim imperijalistima. Ovu najsramniju izdaju hrvatskog naroda u njegovoj povijesti, frankovačka gospoda hoće da prikažu kao herojsko i časno djelo, a najcrnje kolonijalno ropstvo, u koje su bačeni Hrvati, kao nacionalno oslobođenje ispod veliko srpskog ugnjetavanja! 

Uništen neprijateljski transport na pruzi Sarajevo - Višegrad 24. avgusta 1941. god.
HRVATSKI NARODE!

Plaćenici Hitlera i Musolinija — frankovačka gospoda — raspiruju bjesomučnu šovinističku mržnju protiv bratskog srpskog i slovenskog naroda. ... Po nalogu svojih imperijalističkih gospodara nastoje da zavade hrvatski, srpski i slovenski narod, kako bi spriječili njihovu zajedničku borbu protiv imperijalističkih tlačitelja. ... Sve nas ugnjetava, ponižava i pljačka isti neprijatelj. Borba protiv tog omraženog neprijatelja može biti uspješna samo onda, ako hrvatski i srpski narod, ujedinjen i zbijen u čvrste redove sa ostalim narodima Jugoslavije, povede borbu protiv imperijalističkih okupatora i njihovih plaćenika.

RADNICI I RADNICE! Stupajte u prve redove oslobodilačke borbe hrvatskog naroda za istjerivanje okupatora iz naše domovine i za KONAČNO OSLOBOĐENJE ISPOD KAPITALISTIČKOG JARMA.

SRBI U HRVATSKOJ! Komunistička partija u Hrvatskoj obraća se i vama, koji od svog doseljenja u Hrvatsku nikada niste uživali potpunu nacionalnu slobodu. Ali danas, kada je Hrvatska po robljena od imperijal. osvajača, vi ste bačeni u najteži položaj ot kako se nalazite u Hrvatskoj. Kao što su ranije u Beča i Pešte, tako i danas u službi Rima i Berlina frankovačka gospoda raspiruju šovinističku mržnju i bratoubilačku borbu između vas i hrvatskog naroda. (...)

Ne dajte se zastrašiti krvavim progonima, ne nasjedajte šovinističkoj hajci! Zbijte svoje redove, udružite se u bratsku slogu sa hrvatskim narodom, koji pati kao i vi, priključite se borbenim redovima radnika radi zajedničke borbe protiv okupatora i njihovih plaćenika — frankovačke gospode. Mi se nalazimo pred teškom i odlučnom borbom, ali zajedničkim snagama Srba i Hrvata u Hrvatskoj, zajedničkom borbom svih porobljenih naroda Jugoslavije, pod vodstvom Komunističke partije, srušiti ćemo neprijatelja i izvojevati ne samo nacionalno oslobođenje Hrvata nego ćemo osigurati i nacionalnu ravnopravnost Srbima u Hrvatskoj.

– POZIV CENTRALNOG KOMITETA KPH IZ LIPNJA 1941 GOD. NA OPĆENARODNU BORBU PROTIV OKUPATORA I NJIHOVIH SLUGU

> Ustanak u Bosni podigli su u velikoj većini komunisti. A olakšano im je to nečuvenim do sada u istoriji mjerama poduzetim od strane organa hrv. države protiv srpskog naroda u Bosni, Hercegovini, Hrvatskoj i Slavoniji. (...) Mi, koji se [za] razliku od komunista nazivamo četnici, hoćemo da budemo elemenat reda i mira, u koliko se može o redu i miru govoriti u ovome ratnom haosu, hoćemo da na najmanju mjeru svedemo neprilike, koje dolaze kao posljedica ovako vođenog rata.
> 
> – Predlog štaba ozrenskih četnika domobranima za saradnju u borbi protiv partizana (10. maja 1942.)

### Ustanak u Hercegovini

*Glavni članak: Ustanak u Hercegovini 1941.*
Masovni spontani otpor ustaškim zločinima javio se prvo u istočnoj Hercegovini, u nevesinjskom kraju, početkom juna 1941. godine. Posle ustaških pokolja u okolnim selima (u selu Koritima i u selu Drežnje), seljaci iz Donjeg Drežnja sprečili su 3. juna 1941. ustaše da uđu u selo. Ustaški natporučnik Franjo Sudar je 3. juna krenuo sa trupama u selo Donji Drežanj. Na mostu, poznatijem kao Gvozdeni most, na rijeci Zalomci, ustaše su dočekali ustanici pod vodstvom Obrena Ivkovića. Ubrzo su se digli srpski seljaci šire okoline.

Kazančani su u noći između 5. i 6. juna napali ustašku kasarnu u svom selu. Ustanike je predvodio budući četnički komandant, sveštenik Radojica Perišić. Posle bombaškog napada i juriša, iz kasarne je s prvim mrakom 50-ak vojnika pobeglo prema Avtovcu. U očekivanju dolaska jačih snaga NDH, razaslati su kuriri sa vešću o početku ustanka. Već tokom 6. juna napadnuta je posada u stanici Jasenak i zauzeti su položaji prema Mulju i Avtovcu. Ustanički prvaci sastali su se istog dana na Gatu, donevši tom prilikom, prema učesniku događaja Aleksi Tepavčeviću, sledeće odluke:

> 
> *Prvo, da se odmah krene u pravac Zborne Gomile, na putu Avtovac-Stepen; da se na tom putu dočekuju i napadaju vojnički kamioni, koji su, po pričanju meštana, dovozili i odvozili ustaše od Gacka do Bileće. Držati položaje ne tom terenu i ne napuštati ih. Počekivati napade i vršiti napade.*
> 
> 
> *Drugo, ova sela istočno od puta Avtovac-Kobilja Glava evakuisati odmah u planinu prema Crnoj Gori; evakuaciju vršiti po noći i neprimetno; početi sa selima koja su bliža muslimanskom naselju i izloženija napadu. Prekinuti i suzbiti sva odlaženja, ma koga, u varoš Avtovac i Gacko i druga mesta gde su ustaše.*
> 
> 
> *Treće, obavestiti i pozvati sve Srbe na ustanak i borbu, slati kurire u ostale susedne hercegovačke srezove i obaveštavati ih o otporu. Crnogorska granična naselja stalno obaveštavati i pozivati u pomoć. Uputiti u Nikšić nekoliko ljudi i po mogućnosti da sveštenik Radojica Perišić bude s njima; videti tamo crnogorske prvake, tražiti pomoć u borcima i naročito u oružju; izvestiti ih naročito o zbegovima koji će se za koji dan naći u njihovim planinama.*
> 
> 

Ustaše su na otpor u istočnoj Hercegovini odgovorili masovnim zločinima nad srpskim stanovništvom Mostara, Čapljine, Ljubinja. Oko 15. juna stigla su ustaška pojačanja za gušenje ustanka. Napred je išao odred „crne legije", jačine oko 500 ljudi, iza njega lokalne ustaše. Glavna borba odigrala se kod Stepena i Pržina, oko 15. juna. Pobeda je pripala ustanicima, a na bojnom polju je ostalo pedesetak poginulih ustaša. Narednih dana borba se se prenosi i na ostale srezove. Ustaše su u defanzivi, s tim što iz Fazlagića Kule svakodnevno pokušavaju da osvoje srpske položaje kod Bijele Gomile.

Posle napada Nemačke na SSSR pobuna u Hercegovini prerasta u masovni narodni ustanak. Oko tri sata popodne 26. juna ustaničke položaje počela su da nadleću tri aviona NDH. U niskom letu, bacali su ručne bombe i mitraljirali ustanike. Posle početne panike, sva tri aviona, školskog tipa, su oborena. Sledećeg dana 27. juna, u pomoć vojsi NDH došla su dva kamiona italijanskih vojnika. U zasedi kod Kobilje Glave 15-tak Italijana je ubijeno, a ostali su se predali. Novi uspeh osokolio je ustanike da u noći između 27. i 28. juna napadnu Avtovac. 28-og ujutru ustanici osvajaju ovu varošicu: „*Avtovac je ležao u izgorinama i malo je zgrada ostalo neoštećeno... Stvari su i dalje otimane iz vatre. Predviđalo se da neće biti soli i brašna i zato su najradije nošena ta dva artikla.*"  U Avtovcu su se prvi put srele ustaničke vođe, sveštenik Radojica Perišić i poručnik Milorad M. Popović.

Jake italijanske kolone, praćene avijacijom, krenule su 29. juna iz Bileće prema Avtovcu. U prazno varošicu Italijani su ušli uveče istog dana, a ustanici su se povukli na ranije položaje. Italijanske i ustaško-domobranske trupe su početkom jula potisle ustaničke snage sa oslobođene teritorije u planine, gde se u zbegove sklonilo neboračko stanovništvo. Na planini Sitnici kod Trebinja nalazilo se 20.000 izbeglica iz stolačkog, ljubinjskog i bilećkog sreza. Drugi zbeg nalazio se na planini Viduši. Zbegovi su organizovani u vojnom pogledu formiranjem četa narodne vojske, zaduženih da brane prilaze zbegovima u planini.

### Ustanak u Lici i Bosanskoj krajini

*Glavni članci: Drvar u Narodnooslobodilačkoj borbi i Lika u Narodnooslobodilačkoj borbi* 
> SRPSKI NARODE U LICI!
> 
> 

Zločini Pavelićevih ustaša prešli su sve granice. Svi mi pravoslavni Srbi osuđeni smo na smrt i potpuno uništenje bez razlike pola i godina. Sve provalije i špilje po našim klisurama već su napunjene naše nevine braće i sestara. Dugo smo ćutali i trpjeli, ali se više nije moglo. Mi smo pripremili oružje da se borimo na život i smrt i naš je jedini poklik: pobijediti ili svi izginuti. (...) Zato, braćo Srbi, mi ne smijemo ni u čemu da budemo slični ustašama. Ustaški način ubijanja i paljenja osudio je cijeli svijet. Mi ne smijemo dozvoliti da se i među nama pojave ljudi koji će iz osvete ubijati nevine žrtve, uništavati imovinu nevinih Hrvata i muslimana. (...)

Zato zbijmo svoje redove i pružimo bratsku ruku onim poštenim Hrvatima i muslimanima koji su spremni da se bore s nama do uništenja neprijatelja.

– POZIV PRIVREMENOG GLAVNOG ŠTABA GERILSKIH ODREDA ZA LIKU POČETKOM KOLOVOZA 1941.
Pravoslavni sveštenik Momčilo Đujić se povezuje s zbjegovima u Kninskoj krajini, gdje od početka juna formira naoružane četničke grupe. Komunisti također organizuju narod u zbegovima i formiraju gerilske odrede. Đujić je u govorima insistirao na borbi protiv "naših neprijatelja Hrvata", dok su ga komunisti ispravljali "ne Hrvata, nego ustaša".

Organizovani ustanak na području NDH je započeo u Lici i Bosanskoj krajini, ujutru 27. jula 1941. godine, napadom gerilskih odreda na Srb, Drvar i Bosansko Grahovo. Za borcima su se kretali seljaci, naoružani vilama, kosama, sekirama. Uprkos brižljivoj pripremi ustanka, došlo je do probijanja stihije i krvavih odmazdi nad Hrvatima i "Turcima" (vidi Pokolj kod Drvara i pokolj u Bosanskom Grahovu).

Ustanički talas od Drvara i Bosanskog Grahova širio se prema Livnu i Glamoču, a 29. jula prekrio je sav Podgrmeč. Do prvih borbi na Kozari došlo je 30. jula. Iz Like se ustanak širio ka Dalmaciji. Od 28. do 30. jula 1941. ustanak je zahvatio čitavu Kninsku krajinu i delove Bukovice, kao i Vrliku iz Cetinske krajine. Početkom avgusta izbio je ustanak u kotarima Udbina i Korenica, a polovinom meseca u Brinju i Otočcu.

Stvorena je sve veća slobodna teritorija, čiji je centar postao Drvar. Ova teritorija, koja je obuhvatala je područje Kulen Vakufa, Donjeg Lapca, reke Zrmanje, Kninske krajine, Dinare, Bosanskog Grahova i Glamoča tj. preko 5.000 kvadratnih kilometara, nazivana je i Drvarska republika. Na velikom slobodnom teritoriju od Knina do Bihaća, ustaničke snage su polagale zakletvu objavljenu u drvarskom »Gerilcu«: »*Zaklinjem se da ću se neprijatelju, koji je pomoću domaćih izdajica i plaćenika, porobio i opljačkao moju zemlju ... osvetiti, da ću mu nanositi udarac, krv za krv, smrt za smrt!*« U Drvaru je osnovan štab na čelu s komunistom Ljubom Babićem. 30. jula u Drvaru je formirano Vojno revolucionarno veće, sastvaljeno od svih političkih komesara odreda, koje je imalo karakter organa narodne vlasti.

Polovinom avgusta izvršena je reorganizacija narasle ustaničke vojske. 16. avgusta je, posredstvom Marka Oreškovića, delegata CK KPJ, formirana Drvarska brigada, s komandantom Milutinom Moračom, koja je krajem avgusta imala oko 700 boraca. U oslobođenom Drvaru, organizovana je radionica za popravku lakog nemačkog naoružanja i izradu ručnih bombi, nagaznih mina i lakih minobacača. U dvomesečnom periodu izrađeno je oko 5.500 betonskih i železnih bombi, popularnih „drvarčanki", stotine nagaznih mina i neutvrđen broj minobacača nazvanih drvarskim topovima. Gerilski informativni biro izdavao je bilten „Gerilac".

U Drvaru je 31. augusta održano zasjedanje delegata »narodnooslobodilačkih gerilskih odreda za Bosnu i Liku«. Savjetovanje je održano u prisustvu predstavnika sa svih frontova "od Velebita, Dinare i Plitvičkih jezera pa sve do Livna". Osim što je trebalo čvršće povezati odrede, otvoreno je pitanje "protunarodnih elemenata", koji »više vole talijanski fašizam nego slobodu srpskog naroda«. Svi delegati (među kojima i četnici Momčilo Đujić, Branko Bogunović i Živko Brković) su prihvatili odluku da će »nastaviti svetu borbu nacionalnog oslobođenja ispod talijanskih i njemačkih okupatora i njihovih plaćenika ustaških bandita i domaćih izdajnika«, na liniji bratstva i jedinstva sa Hrvatima, Slovencima i Muslimanima.

Neuspesi snaga NDH u borbama protiv ustanika doveli su u pitanje ustašku državu, pa je traženo Italijanima da okupiraju slobodnu teritoriju. Italijani su u septembru sa dve divizije krenuli prema Drvaru, prikazujući se zaštitnicima srpskog naroda od ustaša. Talijani su se nesmetano kretali kroz područje Kninske Krajine pod kontrolom četnika. Tamošnje vođe, s Đujićem na čelu, sačinili su sporazum s Italijanima da ih bez borbe puste u Bosansko Grahovo. Dinarski odredi, vojska od oko hiljadu pušaka, bez ispaljenog metka su pustili talijansku kolonu od oko 330 vojnika sa 7 lakih tenkova i 4 topa, da uđu u Bosansko Grahovo. Đujić potom formira Dinarsku četničku diviziju, u službi Italijana.

Prilikom napada Italijana na Drvar, došlo je do konačno raskola četnika i partizana. Tokom borbi, Brkovićeve, Bogunovićeve i Đujićeve jedinice se odvajaju od Drvarske brigade. Četnička formacija se prvi put spominje kada Živko Brković piše uputstvo o »organizaciji Srpskog narodnog oslobodilačkog pokreta (SNOP)«, ne više kao komandant 5. bataljona Drvarske brigade, već »za štab Puka P. Mrkonjića«. Od 9.09. u Drvarskoj brigadi pojam gerilac je zamijenjen pojmom partizan.

### Ustanak u Slavoniji

*Glavni članci: Narodnooslobodilačka borba u Slavoniji i Spisak borbi NOVJ u Slavoniji* 
> Pošto-poto mi moramo dići u borbu hrvatska sela ili će ustaše potpuno uništiti srpska naselja.
> 
> – Edvard Kardelj u izvještaju CK KPJ.

Na pripremi narodnog ustanka u Slavoniji rade najistaknutiji komunisti i to: sekretar CK KPH Rade Končar, Pavle Gregorić, Karlo Mrazović, Drago Marušić, Josip Kavaj, Marko Simenić, Dušan Čalić i dr. Oni su najodlučniji u sprovođenju poziva CK KPJ na oružani ustanak. Okružnoj partijskoj konferenciji u Banovoj Jaruzi 18. juna 1941. prije poziva na ustanak, prisustvuju Rade Končar sekretar CK KPH i Pavle Gregorič član CK KPH. Na konferenciji je raspravljano o pripremama za oružani ustanak i zaključeno da se ide na diverzantske akcije. U selu Tomici kod Slavonskog Broda održana je 22. juna 1941. Okružna partijska konferencija o pripremi za oružani ustanak. Od svih partijskih organizacija u Slavoniji, brodska partijska organizacija bila je najaktivnija. Ona je već 8. jula 1941. formirala Brodski partizanski odred.

### Ustanak na Kordunu

*Glavni članak: Kordun u Narodnooslobodilačkoj borbi*
Ustanak na Kordunu, izazvan ustaškim pokoljima, brzo je zaustavljen snažnim represalijama protiv ustanika. Jenjavanje ustanka zaustavio je Okružni komitet KP Hrvatske za Karlovac, pomognut od rukovodećih komunista iz CK KP Hrvatske. Partizanski odredi stavljeni su pod strogu kontrolu komunista, a srpske nacionalističke snage, koje je predvodio Miša Napijalo, krajem 1941. su poražene. Početkom 1941. i 1942. došlo je do pojedinačnih streljanja nacionalista, koji su se suprotstavljali kursu narodnooslobodilačke borbe. Kordun je nakon toga doživeo više ustaških ofanziva.

### Ustanak na Baniji

*Glavni članak: Banija u Narodnooslobodilačkoj borbi*
Ubrzo po dolasku ustaša na vlast počinju progoni lokalnog srpskog stanovništva u Baniji. 19. jula 1941. godine održano je partijsko savjetovanje u šumi Abez, gdje je donijeta odluka o dizanju ustanka. 22.6. je u šumi Brezovica kraj Siska formiran Sisački partizanski odred. Odluku o formiranju Odreda je donio Okružni komitet Komunističke partije Hrvatske za Sisak, i to nakon vijesti o početku njemačkog napada na SSSR. Većinu ljudstva su činili članovi KP iz okolice Siska. Komandant Odreda je bio Vlado Janić Capo.

Pokolj u glinskoj crkvi se desio 29. jula 1941. godine, u mjestu Glina, gdje su ustaše ubile nekoliko stitina Srba zatvorenih u crkvi. Zbog toga i sličnih slučajeva, narod masovno bježi u šume, što je stvorilo preduslove za ustanak. Na aktiviranje boračkih snaga u zbegovima uticali su komunisti, i one su izvođene pod rukovodstvom Vasilija Gaćeše. Krajem jula i u toku avgusta obrazovane su partizanske grupe i u Gorskom kotaru, naročito u kotaru Ogulin, Delnice, Čabar i Vrbovsko. Nekoliko hiljada Srba izbeglih na Šamaricu, avgusta i septembra 1941. preduzimali su akcije protiv ustaša u kotarima Dvor, Kostajnica, Petrinja i Glina. Oktobra 1941. izbio je masovni ustanak u Drežnici kod Ogulina.

### Ustanak u istočnoj i centralnoj Bosni

*Glavni članci: Istočna Bosna u Narodnooslobodilačkoj borbi i Borbe za Istočnu Bosnu 1942.*
Partizanska diverzija na pruzi Donji Vakuf-Jajce, septembra 1941.
Krajem jula i početkom avgusta došlo je do prvih akcija ustanika u Podlugovima (kod Sarajeva), na Romaniji, Trebeviću, u predelu Birča (u tuzlanskoj oblasti). Ustanak je naglo izbio i brzo se proširio u srpskim naseljima oko Han-Pijeska, Vlasenice, Srebrnice, Bratunca, Drinjače. U tuzlanskoj oblasti izdvajali su se ustanički rejoni Birča, Majevica sa Semberijom i Ozrenom, a u sarajevskoj oblasti Semizovac, Romanija i Kalinovik.

U Drinjači je 1.10. 1941. potpisan sporazum o saradnji partizana i četnika u istočnoj Bosni. Tada je formiran zajednički Operativni štab za rukovođenje operacijama. U Vlasenici je 16. 10. 1941. održana konferencija predstavnika partizanskih i četničkih jedinica istočne Bosne radi raščišćavanja međusobnih nesuglasica. Konferencija nije uspela i četnici su 17. 10. 1941. u Vlasenici, na svojoj skupštini, izabrali Privremenu upravu istočne Bosne i raskinuli sporazum o saradnji s partizanima. Od toga vremena Jezdimir Dangić i njegovi četnici rade na razbijanje NOP-a u istočnoj Bosni. Parizani i četnici su na tom području vodili pravi mali propagandni rat za pridobijanje lokalnog stanovništva iako formalno nisu bili u stanju otvorenog neprijateljstva. Četnici su u tome imali određenog uspeha, te su čak i neke kompletne partizanske čete promenile stranu.

Proleća 1942. između četnika i partizana dolazi do otvorenih borbi za Istočnu Bosnu.

Politika strana u ustanku
-------------------------

### Četnici u ustanku

*Glavni članci: Jugoslovenska vojska u otadžbini i Saradnja četnika sa snagama Osovine u Drugom svetskom ratu*

> 
> 1.) Želimo ostati u najboljim odnosima sa okupatorskim italijanskim vlastima. 
>   
>   
> 
> 
> 
> 2.) Mi se borimo samo za proterivanje ustaša, koji su toliko zločina počinili nad srpskim narodom.
> 
> – Izveštaj komandanta Višegradskog četničkog odreda o pregovorima sa komandantom italijanskih okupacionih jedinica u Višegradu (1. novembra 1941.)

Četnički vođa Momčilo Đujić, kasnije komandant Dinarske divizije.
Četnici su u ustanku delovali u dva pravca: izazivanjem nacionalne netrpeljivosti prema Hrvatima, uvući Srbe u nacionalni (četnički) pokret, a naglašavanjem tragične sudbine i izbacivanjem u prvi plan parole o odbrani srpstva razviti osećanje mržnje i izdaje prema svima i svakome ko nije na liniji srpstva i tradicije (partizani).

Neki četnički predstavnici su tražili da Italija »anektira cijelu Dalmaciju«. Niko Novaković Longo i Boško Desnica su u maju 1941. objavljili javni apel u listu »San Marco« kojim u ime »100.000 pravoslavnih Srba sjeverne Dalmacije« traže da Talijani pripoje čitavu Dalmaciju, a ne samo njen sjeverni dio, što je dr Novakoviću donelo naklonost Rima.

Četničke jedinice u Hrvatskoj nastaju izdvajanjem iz ustaničkih snaga, od Talijana naoružavani, opremljeni, hranjeni, plaćani i korišteni. Četnici su vodili politiku taktiziranja, koja ne smije biti »pogubna borba« protiv okupatora, već zavaravanje suradnjom u iščekivanju pobjede antihitlerovskog saveza, kada će »*spašeni narod, bez velikih žrtava na koje je bio osuđen od Berlina, moći zatražiti i pouzdano dobiti ugodno i ugledno mjesto pod kapom nebeskom, odnosno u budućem slobodnom svijetu*«. Od augusta je vršen silovit pritisak na ustanike da prihvate talijansku okupaciju: »*Srbi, koji sprečavaju okupaciju, otvoreno služe Paveliću, štite Nezavisnu Državu*.«  U proglasima pop Đujić kaže: 

> »Draga braćo, ne nasedajte ustaškim provokatorima i neodgovornim avanturističkim elementima koji vas huškaju u boj protiv talijanske vojne sile ... Mi smo sklopili trajan mir.«
> 
> 

Četnički pokret se od početka ispoljio kao opasnost za opći ustanak, jer je ustaničke mase pozivao na kolaboraciju i na izoliranje ustanika Hrvata.

### Komunisti u ustanku

*Glavni članak: Narodnooslobodilačka borba u Hrvatskoj*
U skladu sa novonastalom situacijom fašističke okupacije, usvojena je Rezolucija Majskog savjetovanja KPJ:

Partizanski vođa Milutin Morača, kasnije komandant Pete krajiške divizije.

> »Pred Komunističkom partijom Hrvatske stoji velika i časna zadaća da organizuje i vodi najodlučniju borbu protiv raspirivanja nacionalne mržnje između Srba i Hrvata i Slovenaca, da radi neumorno na bratstvu i slozi hrvatskog i srpskog naroda, da ujedinjuje te narode u borbi protiv okupatora i šake uzurpatora, koji danas krvavo terorišu i ugnjetavaju ne samo srpski nego i hrvatski narod ... da organizuje široke mase radnika i seljaka u borbi za istinsku nezavisnost hrvatskog naroda ... protiv raspirivanja nacionalne mržnje, a za bratstvo naroda Jugoslavije...«
> 
> 

U julu CK KPJ upućuje poziv narodima Jugoslavije na opšti ustanak protiv ukupatora:

> »U ime slobode i nacionalne nezavisnosti Komunistička partija Jugoslavije poziva sve rodoljubive narodne elemente da se ujedine u borbi protiv zajedničkog neprijatelja — fašističkog okupatora i domaćih izdajnika ... učinimo da naša zemlja bude okupatoru grobnica, a ne baza za njegovo snabdjevanje!«
> 
> 

Partizani su sa ustašama vodili nemilosrdne borbe, ali nisu dozvoljavali da to postane borba protiv hrvatskog naroda u celini. Oni su pozivali regularnu vojsku, domobrane, na prelazak mobilisanih u partizane. Ustaše nikada nisu pozivani na predaju, smatrani su partijskom vojskom, fašistima i likvidirani bez milosti.

12. septembra 1941. godine Tito je naložio Radi Končaru »da se ukida naziv gerilac« i umesto njega koristi "popularni naziv partizani", koji važi za čitavu zemlju.

Član britanske misije Basil Davidson je za jugoslovenske komuniste rekao:

> Oni pretvaraju nekvalifikovane seljačke bande koje je teror neprijatelja oterao u šumu u svesne vojnike u službi opšteg dobra.
> 
> – Basil Davidson

### Talijanska politika

*Glavni članci: Zavadi pa vladaj, Antikomunistička dobrovoljačka milicija, i Saradnja četnika sa snagama Osovine u Drugom svetskom ratu*
Italijanski fašistički vojnik nad pobijenim žrtvama u Sinju, 24. jula 1941.

> Prvi kontakti s rukovodiocima ustaničkih formacija uspostavljeni su na teritoriji pešadijske divizije »Sassari« povodom »ustanka Like« (jul—avgust 1941. godine). Na osnovu razgovora koje su oficiri ove komande vodili s rukovodiocem jedne lokalne četničke formacije (u Velikoj Popini), kontakti su se postepeno širili na celu četničku organizaciju koja postoji na području Like. Na taj način je uspelo da se ove formacije postepeno privuku u našu sferu uticaja i kontrole do te mere da su pre izvesnog vremena neke od njih zajedno s nama započele — uz nesumnjive rezultate — borbu protiv komunista.
> 
> 
> – Izveštaj komande italijanskog 6. armijskog korpusa od 17. januara 1942.

Suočeni sa zločinima ustaša, neki srpski prvaci su tražili saradnju s Italijanima kao zaštitnicima, koji su bili zainteresovani za takvu saradnju, koristeći staru devizu: „*zavadi, pa vladaj*". Tek što je ustanak planuo, 29. jula, komandant 6. armijskog korpusa general Renzo Dalmazzo je objašnjavao potčinjenima da Đujić i ostali »nacionalisti-pobunjenici« uopće »nisu protivnici Italije«, nego da »zaista pokazuju poštovanje prema našim oficirima«. On je upozorio višu komandu na neophodnost hitnog donošenja odluke »za naše ponašanje i vladavinu«, jer su »pobunjenici prilično dobro svrstani u formacije«, a uočena je mogućnost da — zbog malog ugleda »nacionalista-pobunjenika« — »komunistički elementi preuzmu uzde pokreta i izazovu akcije usmjerene i protiv Talijana«.

Talijani izvode dvije instrukcije za odnos prema srpskim pobunama u NDH:

* prvo, treba Srbe, prihvaćajući njihove antiustaške akcije, vezati uza se, što će, u poljuljanoj konstelaciji i onako nezaživjele ustaške državne konstrukcije, u pravom trenu otvoriti put daljeg širenja rimskog imperija i preko Velebita i preko grebena Dinare,
* drugo, kontrolom, pa čak i pomaganjem antiustaškog usmjeravanja srpskih ustaničkih masa, paziti da ustanak ne prihvati komunističke parole i — što se već moglo nazrijeti — da iz antiustaštva ne preraste u oslobodilački antifašistički pokret.

Iako su upravo italijanski fašisti doveli na vlast Pavelića, nakon srpskog ustanka će se predstavljati kao zaštitnici Srba od ustaškog genocida. U Pađenima je 26. augusta potpisana »proširena izjava« u kojoj »Italijani garantiraju sigurnost i slobodu naroda srpskog u okupiranoj oblasti, ispovjedanja religije, slobodu škole i nastave« s tim da »vojnu i civilnu upravu preuzimaju Italijani, a kod civilne uprave biće imenovan komesar Hrvat u sporazumu sa Zagrebom i Rimom«.

Talijani su koristili ustanak Srba, da bi širili svoju zonu uticaja, odnosno da bi zaposeli garnizone u nekim gradovima NDH. U zapovesti Glavnog stožera domobranstva od 28. avgusta 1941. se kaže:
„Posade u Kninu, Sinju, Mostaru i Nevesinju ostavljaju u posadnim mjestima onoliko snaga koliko je potrebno za osiguranje objekata u kojima se čuva vojni materijal... Privremene posade u Lovincu, Gračacu, Livnu, Ljubinju, Stolcu i Berkoviću biti će povučene. Kada čete u označenim posadama budu izmjenjene sa četama Talijanske vojske imaju javiti svoju spremnost za odlazak... Oružništvo i finansi ostaju na svojim mjestima." 

Ustaške vlasti su bile krajnje zabrinute što se talijanski oficiri neprestano sastaju s »glavnim vođama pobunjenika «, to jest s Đujićevim četnicima, pri čemu ih priznaju »kao poglavare sela Kninske krajine«. Od augusta ustaše uočavaju da se Talijani prema popu Đujiću ili Paji Popoviću »odnose kao prema službenim licima«.

U skladu sa svojom politikom, Talijani će već sledeće 1942. regrutovati deo srpskih ustanika, četnika, u okupatorske jedinice Antikomunističke dobrovoljačke milicije.

Posledice ustanka
-----------------

### Politika smirivanja

*Glavni članci: Saradnja četnika sa snagama Osovine u Drugom svetskom ratu i Sporazumi o saradnji četnika sa NDH*

> Udeo ovih ličnosti (četnika) u saradnji za naše ciljeve omogućio je da se proširi i produbi već postojeća obaveštajno-politička organizacija... bilo je mogućno — preko njih — da se utvrde kontakti sa generalom Dražom Mihailovićem, rukovodiocem preostalih jugoslovenskih snaga i četničko-nacionalističkih formacija koje je London nameravao da gurne protiv nas stvaranjem gerile, čiji je razvoj mogao poprimiti velike razmere i primorati nas na angažovanje značajnih snaga i sredstava.
> 
> – Izveštaj komande italijanskog 6. armijskog korpusa od 17. januara 1942.

Pavelića je silina ustanka primorala da 21. augusta prepusti župu Bribir-Sidraga nadležnosti Općeg upravnog povjereništva pri štabu 2. talijanske armije, a pet dana kasnije u Zagrebu je potpisan sporazum o ponovnoj okupaciji »druge zone«. Ta zona je proglašena demilitariziranom, a talijanski generali i Pavelić su se sporazumjeli da Đujićeve snage, nazvane »nacionalisti-pobunjenici« (pojam četnici zbog ustaša nije upotrebljavan) mogu uz obostrano, italijansko i ustaško odobrenje koristiti protiv narodnooslobodilačkih ustanika, koji su označeni kao »komunističke bande«. Dušan Plenča ocjenjuje: »tako je rođen kninski fenomen drugog svjetskog rata: italijanske vlasti štite, ispomažu i podjednako angažirano brane pozicije i ustaša i četnika. Antikomunizam, odnosno narastajuća opasnost od narodnooslobodilačkog pokreta za talijansko-ustaško-četničke interese, djelovala je kao koheziona sila u zajedništvu akcije kontrarevolucionarnih snaga.«

Usled siline ustanka, poslanik Njemačke u NDH Siegfrid Kasche je zaključio da »nova hrvatska država«, ako uistinu »hoće da iziđe na kraj sa Srbima, onda mora svakom pojedinom Srbinu priznati pravo na rad, porodicu, egzistenciju i osnovna građanska prava«. Ustaške vlasti prelaze na »politiku smirivanja«. Na sastanku predstavnika rimske i zagrebačke vlade 15. i 16. novembra 1941. u Opatiji dogovoreno je »da se garancija hrvatske vlade najšire primeni na sve stanovništvo koje se vratilo u svoja prebivališta i koje ispoljava miroljubivost«, te »da se s pravednošću ispita mogućnost ponovnog vraćanja u službu činovnika lokalne uprave i isplatu penzija koje im pripadaju« i »da otvori škole koje će moći da koristi i pravoslavno stanovništvo«. Izraz nove politike vidi se i u Pavelićevoj odluci od 27. novembra da u Kninu smijeni pristašu politike klanja, a za velikog župana imenuje Davida Sinčića, koji tvrdi kako »viši državni interesi« nalažu politiku »smirivanja ustanka«, odnosno politiku »ispravljanja nekih nepravdi prema življu grko-istočne vjere«. On uporno uvjerava Pavelića da moraju ustanku »svojim postupkom oduzeti karakter borbe za ljudska prava«: »*Moramo grkoistočnjacima oduzeti iz ruke adut i razlog kojeg osobito pred Talijanima imaju i imali su, tj. da su oni prisiljeni boriti se jer smo im tobože oduzeli sredstva i prava na život*.« 

Sukladno politici pacifikacije, Monticelli je uvjerio Sinčića da kod »obćinskog poglavarstva« ponovo zaposli 33 Srbina i da provede reviziju školskog programa »tako da se u njemu odrazi poštovanje povijesti, običaja i narodne samobitnosti Srba«. Nakon toga Talijani su organizovali sastanak četničkih vođa sa ustašama. Momčilo Đujić, Pajo Popović i Brane Bogunović su prvi od četničkih vođa decembra 1941. godine došli u salon velikog župana Davida Sinčića u Kninu. Sinčić je Đujiću i dvojici njegovih pratilaca obećao materijalnu i novčanu pomoć za četničke trupe, zapošljavanje Srba, ravnopravnu diobu 9,5 vagona kukuruza među srpskim i hrvatskim stanovništvom... Nakon sastanka, izmijenjene su općinske uprave i u Kninu, Drnišu, i Bosanskom Grahovu. U Grahovu je doveden na čelo općine prijeratni općinski predsjednik Srbin Marko Kesić, »koji je položio zakletvu Poglavniku i Državi Hrvatskoj«. U Kninu je za donačelnika postavljen Josip Laća, prijatelj Đujića i Bogunovića.

Procesom legalizacije četnici su uključeni u sistem okupacije, dok su partizani proglašeni zajedničkim neprijateljima.

### Raskol među ustanicima

U augustu počinje podvajanje u ustaničkim jedinicama. Mada se jedinice još ne dijele, ljudi se dijele na "gerilce" (partizane) i "četnike". Ustanički front razaran je propagandom da su Italijani prijatelji a samo ustaše krvnici, te da se Italijani kao srpski zaštitnici propuštaju, jer oni obezbeđuju povratak srpskih izbjeglica na ognjišta i sprečavaju ustaško samovlašće.

Osnovno pitanje raskola je bilo: borba protiv Italijana ili njihovo mirno prihvatanje kao „zaštitnika" progonjenih Srba od ustaša. Komunističko ustaničko vodstvo tražilo je da se okupatorima pruži otpor, suprotno četnicima koji su smatrali da postoji samo jedan neprijatelj - ustaše. Od prvobitne ustaničke mase, na jednoj strani učvršćivale su se partizanske jedinice, a na drugoj četnički odredi, između kojih su marta 1942. započele nemilosrdne borbe koje se nisu prekidale do kraja rata.

Polovinom 1942. četnici su ovladali u krajevima severne Dalmacije, za razliku od Banije, Korduna i Like gde su nadvlađivali partizani. Italijanska struja se naročito iskazivala u zaleđu dalmatinske obale i na tromeđi Dalmacije, Like i Bosanske krajine.

### Razvoj narodnooslobodilačke borbe

*Glavni članci: Narodnooslobodilačka borba i Napadi na garnizone NDH*
Slavlje povodom prvog oslobođenja Bosanskog Petrovca 31. maja 1942. godine.
Član britanske vojne misije u Jugoslaviji Basil Davidson ovako opisuje kvalitativnu promjenu nastalu nakon razvoja partizanskih borbi:

> U početku su Pavelićeve vlasti i Nijemci su bili u mogućnosti da preplave zemlju bezbrojnim garnizonima; ali postupno ravnoteža se promijenila, trupe su bile potrebne na frontu i na planinama, partizanski odredi su rasli i postali brojniji; malo po malo partizanima je bilo moguće da se izlaktaju za male površine u ravnici iz kojih je neprijatelj bio potisnut, i u koje se vraćao samo povremenim kaznenim racijama.
> 
> – Basil Davidson

Izvori
------

1. 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 16 17 18 19  Branko Petranović: Srpski narod u ustanku
2. ↑  "Dan borca", u Vojna enciklopedija (knjiga druga), Beograd 1971. godina
3. 1 2  Zaboravljena antifašistička tradicija
4. 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 16  Jovo Popović, Marko Lolić, Branko Latas: Pop izdaje, Stvarnost, Zagreb, 1988.
5. ↑  Zbornik dokumenata i podataka o narodnooslobodilačkom ratu naroda Jugoslavije, Vojnoistorijski institut, tom V, knj. 1, str. 7.
6. ↑  AVII, 88, 4/3
7. 1 2
8. ↑   Predlog štaba Ozrenskog četničkog odreda od 10. maja 1942. komandantu 4. domobranske divizije za sastanak radi sklapanja sporazuma o saradnji u borbi protiv NOP
9. 1 2 3  A. Tepavčević, Borba za slobodu, 40, 66-67
10. 1 2 3  Vojna enciklopedija (knjiga druga). Beograd 1971. godina
11. ↑  Zb. NOR, IV/1, 148.
12. ↑  Zb. NOR, I V/T, 491.
13. ↑
14. ↑  Hronologija Oslobodilačke borbe naroda Jugoslavije, 1941-1945, Vojnoistorijski institut, Beograd 1964, str. 33, 37, 46.
15. ↑  Z. Antonie, Ustanak u istočnoj i centralnoj Bosni 1941, Tuzla, 1983, 133-185.
16. ↑  Izveštaj komandanta Višegradskog četničkog odreda od 1. novembra 1941. majoru Bošku Todoroviću o pregovorima sa komandantom italijanskih okupacionih jedinica u Višegradu
17. ↑  »San Marco«, Split, 8. V 1941.
18. ↑  Dalmacija u NOB, 1, 449.
19. ↑  ASUP, H-P-116, pismo Nike Novakovića Longa Bošku Desnici 16. 8. 1941.
20. ↑  AH Ča 1
21. ↑  AVII, 195 b, 12/2-9.
22. ↑  Dokumenti centralnih organa KPJ — NOR i revolucija (1941-1945), knj. 1. Beograd 1985, 10.
23. ↑  Zb. NOR, V/l , 110.
24. ↑  »Kad za čitavu zemlju važi popularni naziv partizani, koji je odredio Glavni štab onda ne može biti različitih naziva naših narodnih partizana niti kod vas, u jednoj pokrajini, zato što se to nekome sviđa, iako je partizan i gerilac jedno te isto, samo na raznim jezicima«. (J. B. Tito, Sabrana djela, 7, 129)
25. ↑  Basil Davidson: PARTISAN PICTURE "They con­verted the unskilled peasant bands which the enemy terror had driven up into the woods into conscious soldiers in the cause of the common good."
26. 1 2  IZVEŠTAJ KOMANDE 6. ARMIJSKOG KORPUSA OD 17. JANUARA 1942. KOMANDI 2. ARMIJE O KONTAKTIMA S RUKOVODIOCIMA ČETNIČKIH FORMACIJA
27. ↑  Dalmacija u NOB, 1, 545.
28. ↑  ZAPISNIK S KONFERENCIJE PREDSTAVNIKA ITALIJANSKE VLADE I VLADE NDH ODRŽANE 26. AVGUSTA 1941. U ZAGREBU POVODOM OKUPACIJE DEMILITARIZOVANE ZONE OD STRANE ITALIJANSKIH TRUPA (Vidi Arhiv VII. reg. br. 14/2, k. 143. reg. br. 40/2—2, k. 82).
29. ↑  AH, NDH, Ustaša, k. 7
30. ↑  AVII, 621, 1/10.
31. ↑  Dušan Plenča, Kninska ratna vremena 1850—1946, Zagreb, 1986, str. 276.
32. ↑  AVII, 221, 35/5-8.
33. ↑  NOB u Dalmaciji, 2, 872.
34. ↑  Basil Davidson: PARTISAN PICTURE "In the beginning the Pavelitch authorities and the Germans had been able to swamp the land under an infinity of garrisons; but gradually the balance had changed, troops were needed on the front and in the mountains, partisan Odreds grew and became more numerous; little by little it was possible for the partisans to elbow themselves small areas in the plain from which the enemy had been pushed out, and to which he came back only on occasional punitive raids."

Vidi također
------------

* Nezavisna Država Hrvatska
* Ustanak u okupiranoj Jugoslaviji
* Dan ustanka naroda Hrvatske
* Dan ustanka naroda Bosne i Hercegovine
* Drugi svjetski rat u Hrvatskoj
* Drugi svjetski rat u Bosni i Hercegovini

Vanjske veze
------------

* Dr Drago Njegovan: USTANAK U DRVARU I SRBU 27. JULA 1941. GODINE PROTIV TERORA I GENOCIDA NEZAVISNE DRŽAVE HRVATSKE

  



|  |  |
| --- | --- |
|  | Ustanak u okupiranoj Jugoslaviji |
| Ustanak u NDH | Ustanak u Crnoj Gori | Ustanak u Srbiji | Ustanak u Sloveniji | Ustanak u Makedoniji |


| * p
* r
* u
 Nezavisna Država Hrvatska |
| --- |
| 

|  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- |
| Specifični članci | Koncentracioni logori | Ustaše | Otpor protiv NDH |
|  |
| 
* Velika Hrvatska
* Ustaše
* Srbofobija
* Genocid u NDH
* Katolička crkva i ustaše
* Ustaška vojnica
* Ustaška nadzorna služba
* Siegfried Kasche
* Crna legija
* SS divizija Handžar
* Zrakoplovstvo NDH
* Antipartizanske operacije u NDH
* Blajburška predaja

 | 
* Koncentracioni logori u NDH
* Logor Danica
* Logor Jadovno
* Logor Jasenovac
* Logor Jastrebarsko
* Logor Kerestinec
* Logor Kruščica
* Logor Lepoglava
* Logor Lobor
* Logor Sajmište
* Logor Caprag
* Logor Stara Gradiška

 | 
* Ante Pavelić
* Slavko Kvaternik
* Ivan Šarić
* Viktor Tomić
* Vjekoslav Luburić
* Ljubo Miloš
* Andrija Artuković
* Mile Budak
* Alojzije Stepinac
* Dinko Šakić
* Viktor Gutić
* Miroslav Filipović
* Fra Petar Berković
* Mladen Lorković

 | 
* **Ustanak u NDH 1941.**
* **Napadi na garnizone NDH**

* **Narodnooslobodilačka vojska Jugoslavije**
* Josip Broz Tito
* Ivan Gošnjak
* Nikola Demonja
* Nada Dimić
* Rade Končar
* Nikola Miljanović
* Franjo Ogulinac Seljo
* Marko Orešković
* Ivan Šibl

* **Četnici**
* Četnička ideologija
* Momčilo Đujić
* Ilija Trifunović-Birčanin

 |

 |

| * p
* r
* u
Drugi svjetski rat u Jugoslaviji |
| --- |
| Sukobljene strane | 

|  |  |
| --- | --- |
| Saveznici |  Narodnooslobodilačka vojska Jugoslavije  •  Komanda Srednjeg Istoka  •  Crvena armija |
| Osovina |  Wehrmacht  •  Italijani (do 1943.)  •  Bugari (do 1944.)  •  Ustaše i Domobrani  •  Nedićevci i Ljotićevci  •  Četnici ili JVuO (počeli kao Saveznici)  •  Slovenski domobrani  •  Balisti |

 |
| Vođe i vojskovođe | 

|  |  |
| --- | --- |
| Saveznici | Josip Broz Tito  • Arso Jovanović  • Peko Dapčević  • Koča Popović  • Sava Kovačević  • Ivo Lola Ribar  • Moša Pijade  • Kosta Nađ  • Edvard Kardelj  • Milovan Đilas  • Fitzroy MacLean  • Henry Maitland Wilson  • Fjodor Tolbuhin |
| Osovina | Alexander Löhr  • Maximilian von Weichs  • Franz Böhme  • Hans Felber  • Glaise-Horstenau  • Pirzio Biroli  • Mario Roatta  • Ante Pavelić  • Slavko Kvaternik  • Mladen Lorković  • Milan Nedić  • Dimitrije Ljotić  • Kosta Pećanac  • Dragoljub Mihailović  • Momčilo Đujić  • Pavle Đurišić  • Sekula Drljević  • Lav Rupnik |

 |
| Tok rata | 

|  |  |
| --- | --- |
| 1941.Ustanak | Aprilski rat  • Okupacija Jugoslavije  • Ustanak (u NDH  • u Crnoj Gori  • u Srbiji  • u Sloveniji)  • Bitka za Loznicu  • Užička Republika  • Operacija Mačva  • Sastanak u Divcima  • Operacija Užice  • Pljevaljska bitka  • Olovo |
| 1942.Bihaćka Republika | Borbe za Istočnu Bosnu  • Operacija Trio  • Bitka na Kozari  • Pohod u Zapadnu Bosnu  • Bitka za Kupres  • Borbe za Livno  • Borbe za Jajce  • Operacija Alfa  • Bihaćka operacija  • Bihaćka Republika |
| 1943.Kapitulacija Italije | Operacija Weiss  • Bitka za Prozor  • Bitka na Neretvi  • Ofanziva NOVJ u Lici  • Operacija Schwarz  • Bitka na Sutjesci  • Kapitulacija Italije  • Bitka za Split  • Bitka za Tuzlu  • Antiosovinska ofanziva JVuO (Višegrad)  • Bitka za Sanski Most  • Romelova ofanziva  • Bitka za Glinu  • Bitka za Livno  • Operacija Kugelblitz  • Zimske operacije |
| 1944.Bitka za Srbiju | Bitka za Ivanjicu  • Februarski pohod  • Operacija Bura  • Prodor NOVJ u Srbiju  • Desant na Korčulu  • Desant na Drvar  • Bitka za Podgorač  • Bitka za južnu Srbiju  • Andrijevička operacija  • Durmitorska operacija  • Operacija Ratweek  • Bitka na Jelovoj gori  • Bitka za Prijedor  • Bitka za Banja Luku  • Bitka za Brač  • Beogradska operacija  • Bitka za Travnik  • Batinska bitka  • Bitka za Koprivnicu  • Bitka za Knin  • Proboj Armijske grupe E iz Grčke  • Proboj četnika i Nemaca iz Srbije (iz Crne Gore)  • Četnička ofanziva u istočnoj Bosni |
| 1945.Oslobođenje | Sremski front  • Mostarska operacija  • Sarajevska operacija  • Bosanska golgota • Bitka na Lijevča polju  • Karlovačka operacija  • Riječka operacija  • Tršćanska operacija  • Bitka na Zelengori  • Blajburška predaja |

 |
| Ratni zločini (spisak osuđenih) | 

|  |  |
| --- | --- |
| Logori | Jasenovac  • Sajmište  • Banjica  • Jadovno  • Jajinci  • Topovske šupe  • Stara Gradiška  • Šabac  • Niš  • Lepoglava  • Jastrebarsko |
| Pokolji | Blagaj  • Vrginmost  • Drvar  • Grahovo  • Glina  • Skela  • Šabac  • Kraljevo  • Kragujevac  • Valjevo  • Novi Sad  • Drakulić  • Zabiokovlje  • Imotski-Ljubuški  • Gata  • Prozor  • Bijelo Polje  • Priboj-Pljevlja-Čajniče-Foča  • Vranić  • Rača  • Drugovac  • Blajburg |

 |
| Vidi još: Holokaust • Narodnooslobodilačka borba • Osovinske operacije • Saveznici i Jugoslavija • Napadi na garnizone NDH • Antipartizanske operacije u NDH • Kolaboracija četnika • Demografski gubici |