*Za ostale upotrebe, v. Partizani (razvrstavanje).*
 „Partizan" preusmjerava ovdje. Za ostale upotrebe, v. Partizan (razvrstavanje).
**Partizani** (ital. *partigiano*, fr.  – „pristalica") su pripadnici neregularne vojne sile koja je stvorena da bi se suprotstavila kontroli strane sile nad jednim područjem ili stranoj vojnoj okupaciji, nekim pobunjeničkim djelatnostima. Pojam se može koristiti i kao sinonim pokretu otpora, primjeri mogu biti civili koju su se borili protiv nacističke Njemačke ili fašističke Italije u nekoliko zemalja tokom Drugog svjetskog rata.

Istorija
--------

Francuska riječ  i italijanska  su nastae iz latinskog. Početni koncept partizanskog ratovanja uključivao je i prikupljanje lokalnog stanovništva iz ratne zone (ili u nekim slučajevima i iz regularnih snaga) koje bi djelovalo iza neprijateljskih linija remetići komunikaciju, postavljajući zasjede, prekidajući dotok zaliha i primoravajući nerijateljske snage da se raziđu u cilju zaštite operativne baze.

Jedan od prvih priručnika partizanske taktike u 18. vijeku je bio „*The Partisan, or the Art of Making War in Detachment...*", a objavio je 1760. godine u Londonu Mihalj Lajoš, mađarski oficir koji je služio u pruskoj vojsci kao kapetan inženjerije tokom Sedmogodišnjeg rata. Johan fon Evald je detaljno opisao tehniku partizanskog ratovanja u svom djelu „" (1789).

Koncept partizanskog ratovanja će kasnije predstavljati osnovu za „Partizanske rendžere" u Američkom građanskom ratu. U tom ratu, partizanske vođe vojske Konfederacije, kao što je Džon S. Mosbi, djelovale su duž linije fronta po fon Evaldu (i kasnije Žomini i Klauzevic). U suštini, u 19. vijeku američki partizani su bili bliži komandosima ili rendžerima tokom Drugog svjetskog rata nego partizanskim snagama koje su djelovale u okupiranoj Evropi.

Partizani sredinom 19. vijeka su bili suštinski različiti od konjice ili od neorganizovanih ili poluorganizovanih gerilskih snaga. Ruski partizani su odigrali presudni dio u padu Napoleona. Njihov žestok otpor i uporno prodiranje prisililo je francuskog cara da napusti Rusiju 1812. godine. Ruska Imperija je takođe koristila partizane tokom Prvog svjetskog rata.

Ukrajinski partizani
--------------------

*Glavni članak: Ukrajinska ustanička armija*
Ukrajinska ustanička armija (ukr. *Ukraїnsьka povstansьka armія, **UPA***) je bila oružano krilo Organizacije ukrajinskih nacionalista — Bandera i kasnije partizanska armija koja je vodila seriju gerilskih akcija protiv nacističke Njemačke, Sovjetskog Saveza, Čehoslovačke i podzemne i komunističke Poljske. Nastala je u Volinju u proljeće ili ljeto 1943. godine. Zvanični datum osnivanja je 14. oktobar 1943. godine, na dan Pokrova Presvete Bogorodice.

Cilj OUN-a je bio ponovno uspostavljanje jedinstvene, nezavisne i nacionalne države na ukrajinskom etničkom prostoru. Nasilje je prihvaćeno kao političko sredstvo kako stranih tako i domaćih neprijatelja za ostvarenje cilja, koje bi trebalo da se ostvari kroz nacionalne revolucije koje su vođene diktaturom kako bi protjerali okupatore i formirali vladu koja bi prestavljala sve regione i društvene grupe. Organizacija je osnovana kao pokret otpora, a razvila se u gerijsku armiju.

Tokom svog postojanja, UPA se borila protiv Poljaka i Sovjeta kao primarnog neprijatelja, mada se organizacija borila i protiv Nijemaca od februara 1943. Suočena sa Sovjetskom pretnjom, u kasno proljeće 1943. UPA i OUN-B započinju saradnju sa Nijemcima protiv Poljaka i Sovjeta u nadi da će stvoriti nezavisnu ukrajinsku državu. Armija je takođe učestvovala u etničkom čišćenju Poljaka u Volinju i Istočnoj Galiciju i naknadno u odbrani ukrajinskog stanovništva od deportacije; sprečavajući deportaciju Ukrajinaca iz jugoistočne Poljske.

Sovjetski partizani
-------------------

*Glavni članak: Sovjetski partizani*
Sovjetski partizani (rus. *Sovetskie partizanы*) su tokom Drugog svjetskog rata efikasno ometali njemačke snage i tako im otežavali operacije u oblastima djelovanja. Kao rezultat, Sovjetska vlast je ponovo uspostavljena duboko u njemačkoj teritoriji. U nekim oblastima partizani su podigli kolhoze da bi proizveli hranu i stoku. Međutim ovo nije bio uobičajen slučaj, jer su partizani u pojedinim mjestima uzimali hranu od lokalnog stanovništva, ponekad nevoljno.

Sovjetski partizani su u Finskoj bili poznati po napadima na sela i neselektivno ubijali stanovništvo. U Zapadnoj Kareliji, većina partizana je napadali finske vojne zalihe i komunikacijske mete, ali unutar finske teritorije, skoro dvije trećine napada je bilo na civile, ubijajući 200 i ranjaviću 50 civila, većinom žena, djece i staraca.

Jugoslovenski partizani
-----------------------

*Glavni članak: Jugoslovenski partizani*
Partizani ili Narodnooslobodilački pokret je bio jedan od najefikasnijih evropskih antinacističkih pokreta otpora. Predvodila ga je Komunistička partija Jugoslavije tokom Drugog svjetskog rata. Komandant je bio Josip Broz Tito. Komunistički jugoslovenski partizani su bili vodeća sila u oslobođenju Jugoslavije tokom Narodnooslobodilačkog rata.

Kasne 1944. godine, ukupan broj boraca iznosio je 650.000 muškaraca i žena organizovanih u 4 armije i 52 divizije, koji su se bavili konvencionalnim ratovanjem. Krajem 1945. godine broj partizana je bio oko 800.000.

Pred kraj rata u martu 1945. godine, svi pokreti otpora u Jugoslaviji su bili organizovani i preimenjeni u Jugoslavenska armija. Zadržaće ovo ime sve do 1951, kada će se zvati Jugoslavenska narodna armija.

Spisak značajnih partizanskih pokreta i bitaka
----------------------------------------------

* Albanski partizani
* Jermenske neregularne jedinice
* Armija Krajova
* Gwardia Ludowa
* Bušvaker
* Narodnooslobodilačka borba Bugarske
* Kavkaski front (Čečenski rat)
* Prokleti vojnici
* Holandski otpor
* Šumska braća
* Slobodna Francuska
* Francuskli otpor
* Grčki otpor
* Italijanski pokret otpora
* Jevrejski partizani
* Jevrejska borbena organizacija
* Kuperjanov partizanski bataljon
* Litvanski partizani
* Mosbijevi rendžeri
* Nacionalne oružane snage

Vidi još
--------

* Peta kolona
* Pokret otpora
* Neregularne milicije
* Nekonvencionalni rat

Izvori
------

1. ↑  „Vokabular - značenje riječi partizan". vokabular.org.
2. ↑  de Jeney, L. M. [Lewis Michael]: The Partisan, or the Art of Making War in Detachment..."translated from the French of Mr. de Jeney, by an Officer of the Army" [Thomas Ellis]. London: 1760. from French edition in Hag, 1757 see Mihály Lajos Jeney
3. ↑  Ewald J. (ed. & trans. Selig, R. and Skaggs, D) "Treatise on Partisan Warfare" Greenwood Press. 1991. ISBN 978-0-313-27350-6.
4. ↑  „Demotix: 69th anniversary of the Ukrainian Insurgent Army". Kyivpost.com. Pristupljeno 15. 10. 2013.
5. ↑  Myroslav Yurkevich, Canadian Institute of Ukrainian Studies, Organization of Ukrainian Nationalists (Orhanizatsiia ukrainskykh natsionalistiv) *This article originally appeared in the Encyclopedia of Ukraine, vol. 3 (1993).*
6. ↑  *Ukraїnsьka Povstansьka Armія — Іstorія neskorenih*, Lviv, 2007 pp. 28 ()
7. ↑  Institute of Ukrainian History, Academy of Sciences of Ukraine, *Organization of Ukrainian Nationalists and the Ukrainian Insurgent Army* Chapter 4 pp. 193–199 Chapter 5
8. ↑  Norman Davies. (1996). *Europe: a History*. Oxford: Oxford University Press
9. ↑  Aleksander V. Prusin. *Ethnic Cleansing: Poles from Western Ukraine*. In: Matthew J. Gibney, Randall Hansen. Immigration and asylum: from 1900 to the present. Vol. 1. ABC-CLIO. 2005. pp. 204–205.
10. ↑  Timothy Snyder. *The reconstruction of nations: Poland, Ukraine, Lithuania, Belarus, 1569-1999*. Yale University Press. 2003. ISBN [[Special:BookSources/{{{2}}}|{{{2}}}]] Uneseni ISBN nije važeći.. pp. 169-170, 176
11. ↑  John Paul Himka. *Interventions: Challenging the Myths of Twentieth-Century Ukrainian History*[*mrtav link*]. University of Alberta. 2011. ISBN [[Special:BookSources/{{{2}}}|{{{2}}}]] Uneseni ISBN nije važeći.. pp. 4
12. ↑  Grzegorz Rossoliński Liebe. *"The Ukrainian National Revolution" of 1941. Discourse and Practice of a Fascist Movement*. Kritika: Explorations in Russian and Eurasian History. Vol. 12/No. 1 (Winter 2011). pp. 83.
13. ↑  Timothy Snyder. *The reconstruction of nations: Poland, Ukraine, Lithuania, Belarus, 1569-1999*. Yale University Press. 2003. ISBN [[Special:BookSources/{{{2}}}|{{{2}}}]] Uneseni ISBN nije važeći.. pp. 192
14. ↑  „Partisaanit tappoivat Väinö-pojan silmien edessä lähes koko perheen – Näin hän kertoo iskusta | Aamulehti". Arhivirano iz originala na datum 2013-09-23. Pristupljeno 2015-10-18.
15. ↑  Eino Viheriävaara, .. *Partisaanien jäljet 1941-1944*, Oulun Kirjateollisuus Oy. 1982. ISBN 978-951-99396-6-7.
16. ↑  Veikko Erkkilä,. *Vaiettu sota*, Arator Oy. 1999. ISBN 978-952-9619-18-4.
17. ↑  Lauri Hannikainen,. *Implementing Humanitarian Law Applicable in Armed Conflicts: The Case of Finland*, Martinuss Nijoff Publishers, Dordrecht. 1992. ISBN 978-0-7923-1611-4.
18. ↑  Tyyne Martikainen,. *Partisaanisodan siviiliuhrit*, PS-Paino Värisuora Oy. 2002. ISBN 978-952-91-4327-6.
19. ↑  Jeffreys-Jones, Rhodri (2013). *In Spies We Trust: The Story of Western Intelligence*. Oxford University Press. str. 87–. ISBN 978-0-19-958097-2.
20. ↑  Adams, Simon (2005). *The Balkans*. Smart Apple Media. str. 1981–. ISBN 978-1-58340-603-8.
21. ↑  Rusinow 1978: str. 2 sfn error: no target: CITEREFRusinow1978 (help)
22. ↑  Perica, Vjekoslav (2004). *Balkan Idols: Religion and Nationalism in Yugoslav States*. Oxford University Press. str. 96. ISBN 978-0-19-517429-8.

Literatura
----------

* Jeffreys-Jones, Rhodri (2013). *In Spies We Trust: The Story of Western Intelligence*. Oxford University Press. str. 87–. ISBN 978-0-19-958097-2.