*Za ostala značenja, vidi Prokopije (razvrstavanje).*
**Prokopije iz Cezareje** (grč. Προκόπιος, oko 500-oko 565. godine) bio je vizantijski književnik, koji je ponekada smatra poslednjim velikim piscem antike, tako da istovremeno pripada i kraju antičke grčke i početku vizantijske književnosti. Državnu karijeru započeo je kao advokat, 527. postaje pravni savetnik-sekretar vizantijskog vojkovođe Velizara, koga prati u prvom persijskom ratu (527-531) i vandalskom ratu u Africi (533-534. godine). Tu ostaje uz vojskovođu Solomona do 536, kada prelazi u Velizarov štab u Italiji. Zajedno se vraćaju u Italiju 540. Sa njim opet odlazi na ratište 541. protiv Persije. Od 542. živi stalno u Carigradu. Umro je, kako se obično uzima, 565. godine.

Prokopije iz Cezareje jedan je od najvećih vrhunaca vizantijske istoriografije uopšte, te nesumnjivo najviši domet ranovizantijske istoriografije posebno. U duhu i stilu stare grčke istoriografije opisao je u delu *O ratovima* (Ἱστορίαι ili Ὑπὲρ τῶν πολέμων λόγοι) ratove koje je Justinijan I vodio s Persijancima, Vandalima i Gotima. To je najstarije i sa gledišta istoriografije najznačajnije Prokopijevo delo. Pisana učeno, trezveno, zanimljivo i na mnogim mestima nadahnuto o Justinijanovom vremenu, ta je knjiga neuporedivo najbogatiji i najpouzdaniji vizantijski istoriografski dokument ovoga doba. Na dosta mesta došla je do izražaja njegova svesna težnja da piše nepristrasno i, po Tacitovim rečima, *sine ira et studio*. 

Završavajući delo *O ratovima*, Prokopije je sastavio i jednu tajnu dopunu, poznatu pod imenom *Tajna istorija* (naslov se obično citira na latinskom: *Historia arcana*). U grčkom originalu ovo se delo naziva Ἀνέκδοτα, pošto je objavljena tek posle piščeve i Justinijanove smrti. U uvodu Prokopije kaže da će pripovedati ono što nije smeo da kaže u delu *O ratovima*. Dok je u prethodnom delu carevu politiku kritikovao najčešće uvijeno, dotle ovde neštedimice iznosi sve što je, po njegovom mišljenju, bilo nerazumno, nemoralno i po državu štetno u postupcima vladajućih ljudi. To je prava hronika skandala, bogat i dramatičan dokument o naličju Justinijanove veličine, kao i o moralnom liku njegovih najbližih saradnika. Prokopije ne laže niti izmišlja; istina, nošen mržnjom on mnogo šta hiperboliše, ponešto i prećutkuje, odnosno jednostrano ili tendenciozno interpretira, ali se izmišljotinama ne služi. 

Treće njegovo delo je spis *O građevinama Justinijanovim* (Περὶ κτισμάτων, lat. *De aedeficiis*). Tu se nabraja sve što je izgrađeno (crkve, palate, vodovodi, novi gradovi, utvrđenja itd.) za vreme Justinijanove vladavine. Pisac sva dela pripisuje Justinijanu koga retorski preterano uzdiže i hvali. Taj panegirički ton ipak ne umanjuje autentičnost istorijskog prikazivanja. Za razliku od dela *O ratovima*, Prokopijeva rečenica ovde je teška i deklamatorski svečana, puna slika ali hladnih i izveštačenih. 

Prokopije mnogo duguje antičkoj književnosti. Veliki uticaj helenskih obrazaca ogleda se u njegovom stilu, jeziku, kompoziciji, a posebno u njegovom misaonom odnosu prema istorijskim zbivanjima. Opisavši neki važniji i dramatičniji događaj, on nastoji i da ga objasni. Čitavo delo *O ratovima* prožeto je i oživljeno ličnim refleksijama. On nema neku izgrađenu filozofiju istorije. Tražeći istorijske zakone i smisao, on se najčešće smiruje u zaključku da stalnim promenama ljudskih stvari, u krajnjoj liniji, upravlja neka viša, svemoćna sila, nedokučiva τύχη (= sudbina). Ljudi, pojedinci i države, igračke su nečeg neshvatljivoga. U svome skepticizmu on ide tako daleko da razne teorije o uzrocima istorijskih zbivanja naziva koprenama kojima ljudi pokrivaju svoje neznanje.

Vanjski linkovi
---------------

* The Secret History Arhivirano 2013-10-11 na Wayback Machine-u at the Internet Medieval Sourcebook
* The Secret History at LacusCurtius
* The Buildings at LacusCurtius
* Djela čiji je autor Procopius na Projektu Gutenberg