**Jeronim de Rada** (tal. *Girolamo de Rada*, 29. novembar 1814 – 28. februar 1903) bio je arbereški folklorist, novinar, pravnik, književnik i sudionik Albanskog narodnog preporoda. Smatra se jednim od najutjecajnijih albanskih pisaca 19. stoljeća, koji je odigrao bitnu ulogu u albanskoj renesansi.

Život
-----

Rođen je kao sin župnika talijansko-albanske katoličke crkve u Macchia Albaneseu u planinama Cosenze, De Rada je pohađao koledž svetog Adrijana u San Demetrio Coroneu. Već prožet strašću prema svom albanskom porijeklu, počeo je sakupljati folklornu građu u ranoj mladosti.

Djelo
-----

### Književnost

U oktobru 1834. godine, u skladu s očevim željama, upisao se na Pravni fakultet Sveučilišta u Napulju, ali glavni fokus njegovih interesa ostali su folklor i književnost. Upravo je u Napulju 1836. godine De Rada objavio prvo izdanje svoju najpoznatiju poemu na albanskom jeziku, *Pjesme o Milosau* (*Këngët e Milosaos*, 1836) pod talijanskim naslovom *Poesie albanesi del secolo XV. Canti di Milosao, figlio del despota di Scutari* ("Albanska poezija 15. stoljeća. Pjesme o Milosau, sinu skadarskog despota"). Ubrzo je bio prisiljen napustiti studij zbog epidemije kolere u Napulju i vratio se kući u Kalabriju.

Njegovo drugo djelo, *Canti storici albanesi di Serafina Thopia, moglie del principe Nicola Ducagino* (*Albanske povijesne pjesme Serafine Topije, supruge princa Nikole Dukađinija*, Napulj 1839), bourbonske su vlasti zaplijenile zbog navodne povezanosti De Rada sa zavjereničkom skupinom za vrijeme talijanskog preporoda. Djelo je ponovno objavljeno pod naslovom *Canti di Serafina Thopia, principessa di Zadrina nel secolo XV* (*Pjesme Serafine Topije, zadrinske princeze u 15. stoljeću*, Napulj 1843) i kasnijih godina u trećoj verziji kao *Specchio di umano transito, vita di Serafina Thopia, Principessa di Ducagino* (*Ogledalo čovjekove prolaznosti, život Serafine Topije, dukađinske princeze*, Napulj 1897). To djelo priča o tome kako se kći vojvode (duke) od Arte, lijepa Serafina, zaljubljuje u Bozdara Stresa, čemu se njezini roditelji protive i udaju je za princa iz obitelji Dukagjini; nakon toga ona polako vene, a kad sazna za Bozdarovu smrt, od tuge umire; u poemi je prikazan i povijesni kontekst 1441–1468.

U svojoj najvećoj poemi, *Nepobjedivi Skenderbeg* (*Skënderbeu i pafat*), na kojoj je radio do kraja života, De Rada pjeva o albanskom herojskom dobu i o Skenderbegu, koji se pojavljuje kao opći heroj i kao simbol albanskog nacionalnog preporoda. Njegova povijesna tragedija na talijanskom jeziku *I Numidi* (*Numidijani*, Napulj 1846, razrađena pola stoljeća kasnije kao *Sofonisba, dramma storico* (*Sofonisba, povijesna drama*, Napulj 1892), uživala je samo skroman ugled. 

Revolucionarne 1848. godine De Rada je osnovao časopis *L'Albanese d'Italia* ("Talijanski Albanac"), koji su objavljivao i članke na albanskom jeziku. Ovaj dvojezični "politički, moralni i književni časopis" u konačnoj nakladi od 3200 primjeraka bio je prvo periodično izdanje na albanskom jeziku u svijetu. Prije nego što je Albanija postala samostalni politički entitet, ona je već postala pjesnička stvarnost u djelima Jeronima De Rade. Njegova vizija neovisne Albanije prerasla je u drugoj polovici 19. stoljeća iz jednostavne želje u realni politički cilj kojemu je strastveno bio predan.

De Rada je bio glasnik i prvi javni glas romantičarskog pokreta u albanskoj književnosti, pokreta koji je, nadahnut njegovom nepromjenjivom energijom u ime nacionalnog buđenja među Albancima u Italiji i na Balkanu, trebao evoluirati u romantični nacionalizam karakterističan za doba narodnog preporoda u Albaniji. Njegove novinarske, književne i političke aktivnosti imale su ključnu ulogu ne samo u poticanju svijesti o arbereškoj manjini u Italiji, već i u postavljanju temelja albanskoj nacionalnoj književnosti.

Njegovo je najpopularnije književno djelo spomenuta poema *Pjesme o Milosau*, na albanskom jeziku poznata kao *Këngët e Milosaos*, duga romantična balada koja prikazuje ljubav Milosaa, fiktivnog mladog plemića u Skadru (Scutari) iz 15. stoljeća, koji se vratio kući iz Soluna. Ovdje, na seoskoj fontani, susreće i zaljubljuje se u Rinu, kćer pastira Kologre. Razlika u društvenom položaju među ljubavnicima dugo priječi njihovo sjedinjenje sve dok potres ne uništi i grad i sav privid klasnih razlika. Nakon vjenčanja u inozemstvu, rađa se dijete. Ali razdoblje bračnog blaženstva ne traje dugo. Milosaov sin i supruga ubrzo umiru, a on sam, ranjen u borbi, stradava na obali rijeke u blizini Skadra. Tu je pjesmu francuski književnik Victor Hugo nazvao "nadopunom moderne romantične poezije".

De Rada je izdavao i časopis *Fiamuri Arbërit*, čiji se prvi broj pojavio 20. jula 1883. u Cosenzi u Italiji, u početku na albanskom, pisan abecedom na latinskoj osnovi koju je izmislio de Rada, a kasnije s prijevodima na talijanski. Časopis je sadržavao teme vezane uz albansku književnost, politiku i povijest i brzo je postao popularan među Albancima i široko distribuiran.

### Politička djelatnost

Godine 1881. stavovi De Rade o budućnosti Albanije predviđali su zemlju podijeljenu u tri cjeline na temelju religije unutar jedne savezne države. Do 1886. godine, De Rada se usprotivio grčkim prijedlozima o balkanskoj federaciji i podržao postojanje Albanije odvojene od Grčke jer bi svako ujedinjenje, po njemu, značilo kraj albanskog postojanja. De Rada se svrstavao uz Osmanlije protiv zajedničkih neprijatelja i nije odobravao protuosmansku pobunu, promatrajući je kao djelovanje grčkog i srpskog stranog utjecaja i nadajući se da će Osmansko Carstvo Albancima dati njihova društveno-politička prava.

U oktobru 1895. godine De Rada je zajedno s kolegama Italo-Albancima Giuseppeom Schiròom i Anselmom Lorecchiom organizirao kongres o albanskom nacionalnom, kulturnom i jezičnom samoodređenju, koji je sazvan u Coriglianu Calabru, a nakon njega je uslijedio drugi kongres u Lungru tijekom veljače 1897. godine.

Literatura
----------

* Hamiti, Sabri (2017) (sq). *Letërsia 11*. Tiranë: Albas. ISBN 978-9928-02-865-5.
* Këlmendi, Ahmet (1977). *Povijest svjetske književnosti, knj. 2. "Albanska književnost"*. Zagreb: Mladost.
* Skendi, Stavro (1967). *The Albanian national awakening*. Princeton: Princeton University Press. str. 216–217. ISBN 9781400847761.

| * p
* r
* u
Albanska književnost |
| --- |
| 15. i 16. stoljeće | 
* *Formula e pagëzimit*
* Pal Engjëlli
* Marin Barleti
* Gjon Gazulli
* Gjon Buzuku
* *Meshari*
* Lekë Matrënga

 |
| 17. i 18. stoljeće | 
* Pjetër Budi
* Frang Bardhi
* Pjetër Bogdani
* Jul Variboba
* Nezim Frakulla
* Sulejman Naibi
* Hasan Zyko Kamberi

 |
| Narodni preporod | 
* Kostandin Kristoforidhi
* Teodor Kavalioti
* Shahin Frashëri
* Dalip Frashëri
* Jeronim de Rada
* Zef Jubani
* Thimi Mitko
* Koto Xoxhi
* Naim Frašeri
* Gavril Dara i Riu
* Zef Skiroi
* Françesk Anton Santori
* Zef Serembe
* Gjerasim Qiriazi
* Pashko Vasa

 |
| Kasni preporod i stvaranje države | 
* Filip Shiroka
* Sami Frashëri
* Ndoc Nikaj
* Ndre Mjeda
* Andon Zako Çajupi
* Luigj Gurakuqi
* Leonardo de Martino
* Pashko Babi
* Aleks Stavri Drenova
* Petro Nini Luarasi
* Risto Siliqi
* Mihal Grameno

 |
| Neovisnost i modernistički nagoni | 
* Foqion Postoli
* Gjergj Fishta
* Theofan Stilian Noli
* Millosh Gjergj Nikolla
* Kristo Floqi
* Vinçens Prennushi
* Ndre Zadeja
* Ilo Mitkë Qafzezi
* Haki Stërmilli
* Lasgush Poradeci
* Faik Konica
* Et'hem Haxhiademi
* Shefki Hysa

 |
| Socijalističko doba | 
* Zef Zorba
* Primo Shllaku
* Dhimitër Shuteriqi
* Shefqet Musaraj
* Sterjo Spasse
* Petraq Zoto
* Petro Marko
* Sejfulla Malëshova
* Fatmir Gjata
* Kolë Jakova
* Musine Kokalari
* Llazar Siliqi
* Jakov Xoxa
* Ismail Kadare
* Dritëro Agolli
* Dhimitër Xhuvani
* Ali Abdihoxha
* Esad Mekuli
* Fatos Arapi
* Ali Podrimja
* Kasëm Trebeshina
* Sinan Hasani
* Mirko Gashi
* Azem Shkreli
* Martin Camaj
* Adem Demaçi
* Anton Pashku
* Musa Ramadani
* Sabri Hamiti
* Eqrem Basha
* Teki Dervishi
* Rexhep Qosja
* Beqir Musliu
* Zejnullah Rrahmani
* Mehmet Kraja

 |
| Poslije Berlinskog zida i 21. vijek | 
* Ridvan Dibra
* Besnik Mustafaj
* Kolec Traboini
* Bashkim Shehu
* Beqe͏̈ Cufaj
* Luljeta Lleshanaku
* Leon Qafzezi
* Fatos Kongoli
* Ben Blushi
* Entela Kasi
* Ornela Vorpsi
* Jeton Neziraj
* Migjen Kelmendi
* Fatos Lubonja
* Sabit Rrustemi
* Gëzim Hajdari
* Arian Leka
* Flutura Açka
* Rudi Erebara
* Ledia Dushi
* Elvis Malaj
* Lindita Ahmeti
* Mimoza Ahmeti

 |

|  |  |
| --- | --- |
| Normativna kontrola Uredi na Wikidati | 
* WorldCat identiteti
* VIAF: 71646427
* LCCN: n84100370
* ISNI: 0000 0000 8151 8565
* GND: 118638726
* SUDOC: 104476354
* BNF: cb146139005 (podaci)
* BNE: XX1249038
* CiNii: DA12460992
* NSK: 000048884

 |