**Temišvar** (*Timișoara*) je grad na zapadu Rumunjske od 319,279 stanovnika, svega par dekada prije 1992. grad je imao - 334,115 stanovnika.

Temišvar je administrativni centar okruga (judet) Timiș, treći po veličini grad u Rumunjskoj, i privredni, kulturni i politički centar zapadne Rumunjske. Grad se naziva i *Malim Bečom* jer je veoma dugo bio pod vladavinom Habsburgovaca, pa arhitekturom i ambijentom u centru grada podsjeća na stare dijelove Beča.

Geografske karakteristike
-------------------------

Temišvar leži na zapadu zemlje u banatskoj ravnici duž obala rijeke Begej.

Historija
---------

Arheološkim iskapanjima provedenim u široj okolici grada, otkrivena su neolitska i rimska naselja.
Prvi dokumentirani srednjovjekovni zapis o gradu je iz - 1212. u kom se on navodi kao rimski castrum **Temesiensis**. Nju su u 13. vijeku razorili Tatari, ali je njegova citadela za svega nekoliko godina obnovljena, pa se zna da je i bila rezidencija ugarskog kralja Karla I. (1309. - 1342).

Temišvar je tokom 14. vijeka izrastao u utvrdu usred močvarnog kraja. 

Grad su osvojili osmanski Turci 1552. godine a Temišvar će pod njihovom kontrolom ostati slijedećih 164 godina (v. *Temišvarski pašaluk*), i tokom dugogodišnje osmanske vladavine, grad će doživeti ogromne promene u etničkoj strukturi stanovništva. Godine 1582, Temišvar još uvijek ima većinsko mađarsko stanovništvo, a u 17. veku većinu stanovništva čine muslimanski Turci. U istom periodu, u gradu se javljaju i skupine Srba, Jevreja i Roma. 

Osmanlije su 1716. poražene kod Temišvara od strane austrijske vojske i tada grad prelazi u austrijske ruke. Grad je oslobodio vojvoda Eugen Savojski u ime Habzburgovaca. Muslimansko stanovništvo se povuklo iz grada sa turskom vojskom i grad je ostao sa svega 600-700 stanovnika. Mađari i Nijemci, buduće dominantno stanovništvo Temišvara, još se nisu počeli naseljavati. Temišvar je brzo postao privredno središte ovog djela Habzburškog carstva. 1718. godine otvorena je prva pivara, a posle toga i pogon za preradu duhana. U periodu 1728/71. vršila je se obaloutvrda i kanalisanje Begeja, koji zapravo postaje kanal i veza grada sa Dunavom. U brzo razvijajući grad doseljava se veliki broj Mađara i Nijemaca, pa grad dobija izrazito etničko i vjersko šarenilo. U ovo vrijeme gradsko jezgro dobija pravilne ulice i trgove, a grade se i današnje barokne crkve svih vjera.

Nakon potpisivanja Požarevačkog mira (1718), Temišvar i taj dio Banata, postaju dio Habsburške monarhije poznat kao Temišvarski okrug, kojim se upravlja iz Beča. U to vrijeme u grad se doseljavaju brojni stanovnici iz raznoraznih dijelova monarhije, a naročito Nijemci iz Švapske.

Temišvar je tokom 1848, izdržao opsadu mađarskih revolucionara, u trajanju od 107 dana.

Nakon Prvog svjetskog rata vojska Kraljevine Srbije okupirala je grad 1919. ali ga je nakon potpisivanja Trianonskog mirovnog ugovora - 1920. morala napustiti i predati Rumunjskoj kraljevini.

Protuvladine demonstracije koje su izbile u Temišvaru između 15. i 17. decembra 1989, izazvale su lavinu koja je nakraju dovela do svrgavanja s vlasti komunističkog vođe Nicolae Ceausescua svega nekoliko dana nakog tih događaja. Katastrofalna greška Ceausescua bila je kad je poslao snage reda i vojske da silom uguše demonstracije, ali su se te snage nakraju udružile sa demonstrantima i okrenule protiv svog nalogodavca (kog su nakraju nabrzninu i ubili).

Toponim
-------

Temišvar duguje ime rijeci Timiš (rum. *Timiș*, antički Tibisis). Kroz grad protječe samo rijeka Begej. Razlog ovome je povezanost i isprepletanost tokova ove dvije rijeke u prošlosti na području grada. Kasnijom kanalizacijom njihovi tokovi su dobili drugačije pravce, koji su do danas u tom obliku.

Rumunjski oblik imena grad je *Timișoara* (u izgovoru Timišoara s mekim „š"). Srpskohrvatski naziv za grad Temišvar blizak je i duguje podrijetlo mađarskom nazivu *Temesvár* (mađ. *Temes* je *Tamiš*, vár je tvrđava). Nijemci nazivaju dvojako: jedna verzija je *Temeschburg*,a pomađarena je *Temeswar*. Banatski bugarski nazivaju ga *Timišvár*.

Kultura i atrakcije
-------------------

Karta Temišvara 1716Karta grada Temišvara iz 1716. godine
Temišvar je kulturno - obrazovni centar zapadne Rumunjske. Grad ima nekoliko visokoškolskih ustanova, od kojih je najznačajniji 
Univerzitetu Temišvaru, osnovan 1948. Grad ima državni teatar, državnu operu i balet, 
filharmonijski orkestar i veliku biblioteku. Temišvar ima puno uređenih parkova koji se nižu duž plovnog 
Begejskog kanala, koji prolazi kroz središte grada.

Naveće znamenitosti grada su monumentalna katolička katedrala podignuta između 1736. - 1773. srpska saborna crkva iz 1748. (obnovljena 1791) i regionalni muzej, smješten u restauriranoj
palači iz 14. vijeka.

Temišvar je bio prvi rumunjski grad koji je još 1869. uveo tada još uvijek konjski tramvaj 
I prvi evropski grad koji je 1884. uveo uličnu električnu rasvjetu sa 731 lampi.

Neke od njegovih zgrada i mostova projektirao je slavni Gustave Eiffel.

Privreda
--------

Temišvar je dugo bio poznat kao trgovački centar bogatog poljoprivrednog kraja, ali se vremenom pretvorio u 
industrijski grad, nakon Drugog svjetskog rata. 
Danas se u gradu proizvode elektromotori i električni aparati, tekstil, poljoprivredni strojevi i alati, kemikalije, 
plastika, obuća i prehrambeni proizvodi.

Znameniti ljudi
---------------

Među značajna imena grada Temišvara mogu se spomenuti: Osman-aga Temišvarski, umjetnik Ludwig Michalek, mezzosopran Margarete Matzenauer, matematičar George Lusztig, atletičarka Iolanda Balaș, književna znanstvenica Marianne Hirsch, umjetnik Adolf Hirémy-Hirschl, pjesnik i filolog Ezra Fleischer, pjesnik Dorin Tudoran, povjesničarka Myriam Yardeni, književnik Wilhelm Stepper-Tristis, pisac Pelbartus Ladislaus iz Temišvara, filolog, povjeničar i teoretičar Károly Kerényi, vojni oficir i pisac Franz Xaver Kappus, povjesničar Alfred von Domaszewski, povjesničar umjetnosti Arnold Hauser, romanopisac Ioan Mihai Cochinescu, novinar Mile Cărpenișan, pjesnikinja Ana Blandiana. 

* Mircea Baniciu
* Iolanda Balaş
* Nicu Covaci
* André François
* György Klapka
* Johnny Weissmuller

Gradovi prijatelji
------------------

Temišvar je zbratimljen sa slijedećim gradovima:

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| * Austrija Graz
* Narodna Republika Kina Shenzhen
* Francuska Mulhouse
* Francuska Rueil-Malmaison
* Njemačka Gera
* Njemačka Karlsruhe
 | * Mađarska Szeged
* Italija Faenza
* Italija Palermo
* Italija Sassari
* Italija Treviso
* Ukrajina Černivci
 | * Meksiko Cancún
* Srbija Novi Sad
* Srbija Zrenjanin
* Ujedinjeno Kraljevstvo Nottingham
* Peru Trujillo
 |

Povezano
--------

* Banat
* Banatska republika

***Temišvar*** na Wikimedijinoj ostavi

Spoljašne veze
--------------

* *Službene stranice grada* Arhivirano 2016-01-11 na Wayback Machine-u ()
* *Timisoara* na portalu Encyclopædia Britannica ()

Bilješke
--------

1. ↑  **Temišvar**, drugi nazivi: rumunjski: **Timișoara** (njemački: *Temeswar* prije i *Temeschburg* i *Temeschwar*, mađarski: *Temesvár*.

Izvori
------

1. 1 2 3 4 5  „Timișoara" (engleski). City population. Pristupljeno 24. 02. 2015.
2. 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13  „*Timisoara*" (engleski). Encyclopædia Britannica. Pristupljeno 24. 02. 2015.
3. 1 2  „*Timisoara's Firsts*" (engleski). Municipality of Timisoara. Arhivirano iz originala na datum 2020-01-31. Pristupljeno 24. 02. 2015.
4. ↑  „*Oraşe înfrăţite*" (rumunjski). Primăria Municipiului Timişoara. Arhivirano iz originala na datum 2018-11-06. Pristupljeno 24. 02. 2015.

Bibliografija
-------------

* Barat, Armin, *Die königliche Freistadt Temesvar. Eine monographische Skizze, Selbstverlag des Verfassers*, Temesvar, 1902.
* Cuțara, Alexandru, *Timisoara: An artistic monograph*, Amarcord, 1999. ISBN 9739244580
* Bejan, A. *Banatul în secolele IV-XII, Ed. de Vest*, Timișoara, 1995.
* Dragalina, P. *Istoria Banatului de Severin*, tom II, Caransebeș, 1900.
* Ilieșiu, Nicolae, *Timișoara. Monografie istorică*, Timișoara, 1943, Editura Planetarium, ed. a 2-a, ISBN 978-973-97327-8-9
* Kovacshazy, Cécile, *Timişoara, la petite Vienne du Banat*, Germanica, 43, 2008, str. 105-114.
* Munteanu, Ioan, Munteanu, Rodica, *Timișoara. Monografie*, Ed. Mirton, Timișoara, 2002, ISBN 973-585-650-6
* Neumann, Victor , *The Banat of Timișoara: A European Melting Pot*, Scala, 2019.
* Opriș, Mircea, *Timișoara. Mică monografie urbanistică*, Ed. Tehnică, București, 1987.
* Rieser Hans Heinrich, *Temeswar. Eine geographische Beschreibung der Banater Hauptstadt*, Sigmaringen, 1992.
* Schatteles, Tiberiu, *The Jews of Timișoara: A Historical Perspective*, Bucharest, Hasefer, 2014.


| * p
* r
* u
Glavni gradovi rumunjskih okruga |
| --- |
| Alba Iulia • Alexandria • Arad • Bacău • Baia Mare • Bistrița • Botoșani • Brașov • Brăila • Buftea • Bukurešt (glavni grad) • Buzău • Călărași • Cluj-Napoca • Constanța • Craiova • Deva • Drobeta-Turnu Severin • Focșani • Galați • Giurgiu • Iași • Miercurea-Ciuc • Oradea • Piatra Neamț • Pitești • Ploiești • Râmnicu Vâlcea • Reșița • Satu Mare • Sfântu Gheorghe • Sibiu • Slatina • Slobozia • Suceava • Târgoviște • Târgu Jiu • Târgu Mureș • Temišvar • Tulcea • Vaslui • Zalău |  |

| * p
* r
* u
Evropski glavni gradovi kulture |
| --- |
| 
* 1985: Atena
* 1986: Firenca
* 1987: Amsterdam
* 1988: Zapadni Berlin
* 1989: Pariz
* 1990: Glasgow
* 1991: Dublin
* 1992: Madrid
* 1993: Antwerpen
* 1994: Lisabon
* 1995: Luxembourg
* 1996: Kopenhagen
* 1997: Solun
* 1998: Stockholm
* 1999: Weimar
* 2000: Rejkjavik, Bergen, Helsinki, Bruxelles, Prag, Krakov, Santiago de Compostela, Avignon, Bologna
* 2001: Porto, Rotterdam
* 2002: Brugge, Salamanca
* 2003: Graz
* 2004: Genova, Lille
* 2005: Cork
* 2006: Patras
* 2007: Luxembourg i Grande Région, Sibiu
* 2008: Liverpool i Stavanger
* 2009: Linz i Vilnius
* 2010: Essen, Pečuh i Istanbul
* 2011: Turku i Tallinn
* 2012: Maribor i Guimarães
* 2013: Košice i Marseille
* 2014: Umeå i Riga
* 2015: Mons i Plzeň
* 2016: San Sebastián i Wrocław
* 2017: Aarhus i Pafos
* 2018: Valletta i Leeuwarden
* 2019: Plovdiv i Matera
* 2020: Rijeka i Galway
* 2021: x
* 2022: Novi Sad, Esch-sur-Alzette i Kaunas
* 2023: Veszprem, Temišvar i Elefsina
* 2024: Tartu, Bad Ischl i Bodø

 |