**Ustavni zakon o osnovama društvenog i političkog uređenja FNRJ** od 13. januara 1953. godine je veliki paket izmena Ustava Jugoslavije od 1946. godine, sa ciljem uvođenja radničkog samoupravljanja u ustavnu materiju Jugoslavije. Ustav od 1946. godine sa ovim izmenama ostao je na snazi do Ustava Jugoslavije od 1963. godine.

Ustavni zakon je potvrđivao velike ekonomske i političke promene do kojih je došlo u periodu 1950—1952, nakon razlaza sa SSSR. Ustavni zakon je društvenu svojinu nad sredstvima za proizvodnju i samoupravljanje radnog naroda proglasio za osnove društvenog uređenja. Takođe je došlo do oslobađanja privrede od neposrednog mešanja državnih organa (tzv. dogovorna ekonomija). Ustavne odredbe predviđale su više novih oblika socijalističke demokratije: radničke savete, veća proizvođača u narednim skupštinama i narodnim odborima, zborove birača, referendume, izvršna veća, republičke, sreske i opštinske savete. Ustavnim zakonom su ukinuti vlada i ministarstva, i zamenenjeni izvršnim većem i sekretarijatima. Smisao tih promena bio je da izvršna veća postanu nosioci političko-izvršne funkcije i da se rasterete upravnih poslova.

Prema račima Moše Pijade, za razliku od prvog ustava FNRJ, ovaj ustavni zakon je tražio nova rešenja, jer nije imalo od koga da se „prepisuje".

Odredbe
-------

Osnovama političkog i društvenog uređenja proglašene su društvena svojina na sredstvima za proizvodnju, samoupravljanje proizvođača u privredi, samoupravljanje radnog naroda u opštini, gradu i srezu i samoupravljanje radnog naroda u oblasti prosvete, kulture i socijalnih službi.

Jugoslavija je proglašena socijalističkom, demokratskom saveznom državom suverenih i ravnopravnih naroda. Sva vlast u zemlji je pripadala radnom narodu preko predstavnika u raznim telima, kao i neposredno - izborima, opozivom predstavnika, zborovima, savetima i drugim oblicima samoupravljanja, koje je proglašeno za osnov čitavog uređenja.

Na polju predstavničkog tela ovo se ogledalo u uvođenju Veća proizvođača, kao doma predstavnika profesija, pored političkog doma. Napušten je princip dihotomne podele vlasti, a Savezna narodna skupština proglašena je za vrhovnog predstavnika narodnog suvereniteta i najviši organ vlasti federacije.

Do tada postojeći najviši izvršni organi, Prezidijum Narodne skupštine FNRJ i Vlada FNRJ zamenjeni su sa dva izvršna organa Savezne narodne skupštine - Predsednikom republike i Saveznim izvršnim većem (poznatim kao SIV), koji su skupštini bili odgovorni za rad. Predsednik republike bio je ujedno i predsednik SIV-a.

Takođe je napušten i demokratski centralizam, povećana su prava republika i autonomnih oblasti, a u opštini, gradu i srezu uvedeno je samoupravljanje.

Praksa
------

Ustavni zakon zapravo je proglašen za povelju društvenog samoupravljanja, a taj naziv nosiće i naredni ustavi Jugoslavije. Po zamisli tvoraca, ovaj ustav trebalo je da omogući nesmetanu izgradnju samoupravljanja, do donošenja novog Ustava Jugoslavije od 1963. godine. U praksi je započet proces podruštvljavanja imovine, čije su posledice bile ogromne.

Literatura
----------

* Branko Petranović: ISTORIJA JUGOSLAVIJE, knjiga III - SOCIJALISTIČKA JUGOSLAVIJA 1955-1988

Izvori
------

1. 1 2 3  Branko Petranović, Radnički saveti

Vidi još
--------

* Samoupravni socijalizam
* Zakon o udruženom radu
* Radnički saveti u Jugoslaviji

Ustavi Jugoslavije

Vidovdanski ustav |
Septembarski ustav |
Ustav Jugoslavije od 1946. godine |
Ustavni zakon 1953. |
Ustav Jugoslavije od 1963. godine |
Ustav Jugoslavije od 1974. godine |
Ustav Jugoslavije od 1992. godine |
Ustavna povelja Srbije i Crne Gore od 2003. godine |