**Hiperbolična trigonometrija** ima svoju ulogu u geometriji Lobačevskog. Koristi se za proučavanje otpornosti materijala, u elektrotehnici, statičkim proračunima visećih mostova u građevinarstvu i drugim granama nauke. U matematici se hiperbolične funkcije koriste, na primer, za rešavanje integrala gde se pojavljuje {\displaystyle \surd (1+x^{2}),} za razliku od oblika {\displaystyle \surd (1-x^{2})} gde se koristi obična, tj. ravninska trigonometrija.

Hiperbolične funkcije
---------------------

Hiperbolične funkcije je uveo u upotrebu italijanski matematičar Vinčenco Rikati (*Vincenzo Riccati*, 1707-1775). On je koristio oznake Sh. i Ch. za hiperbolni sinus i kosinus. Teoriju je dalje razvio Lambert (*Johann Heinrich Lambert*, 1728-1777. *Histoire de l'académie Royale des sciences et des belles-lettres de Berlin*, tom. XXIV, str. 327 (1768)), negde oko 1771, upotrebljavajući sinh i cosh. Kod nas se za hiperbolne funkcije koriste oznake sh x, ch x, th x, cth x, sech x, cosech x, ali ovde sledimo skraćenice koje podržava Vikipedijin softver, tj. Lateh, a to su uobičajene anglosaksonske oznake.

### Definicija hiperboličnih funkcija

Sinus hiperbolični, kosinus hiperbolični i tangens hiperbolični određeni su formulama:

{\displaystyle \sinh x={\frac {e^{x}-e^{-x}}{2}},}
{\displaystyle \cosh x={\frac {e^{x}+e^{-x}}{2}},}
{\displaystyle \tanh x={\frac {e^{x}-e^{-x}}{e^{x}+e^{-x}}}.}
* Sl.1. Graf sinusa hiperboličnog (plave boje, donji), i kosinus (crven, iznad)
* Sl.2. Graf tangensa hiperboličnog (plav)
* Sl.3. Graf kotangensa hiperboličnog (crven)

Kotangens hiperbolični, sekans hiperbolični i kosekans hiperbolični su recipročne vrednosti:

{\displaystyle \coth x={\frac {1}{\tanh x}}={\frac {e^{x}+e^{-x}}{e^{x}-e^{-x}}},}
{\displaystyle \operatorname {sech} x={\frac {1}{\cosh x}}={\frac {2}{e^{x}+e^{-x}}},}
{\displaystyle \operatorname {csch} x={\frac {1}{\sinh x}}={\frac {2}{e^{x}-e^{-x}}}.}
* Sl.4. Graf sekansa hiperboličnog (crven)
* Sl.5. Graf kosekansa hiperboličnog (plav)

Geometrijsko određivanje hiperboličnih funkcija analogno je određivanju trigonometrijskih funkcija sinus, kosinus, tangens (v. ravninska trigonometrija).

### Geometrijsko određivanje

U trigonometrijskom krugu definisane su funkcije {\displaystyle \sin x,\;\cos x,\;\tan x} kao odsečci BC, OB, AD (poluprečnik r=1), a ugao α je centralni ugao AOC. Isti ugao smo mogli definisati i kao površinu Pk dvostrukog kružnog isečka COK (sl.6. šrafirano). 

* Sl.6. Trigonometrijska kružnica
* Sl.7. Trigonometrijska hiperbola

Naime, kada je ugao AOC, tj. α u radijanima, tada dvostruki centralni isečak COK ima površinu {\displaystyle P\_{k}={\frac {1}{2}}r^{2}\cdot 2\alpha =\alpha .} Uzimajući analognu funkciju površine, ali ne za kružnicu {\displaystyle x^{2}+y^{2}=1,} nego za istostranu hiperbolu {\displaystyle x^{2}-y^{2}=1,} i označavajući sa {\displaystyle P\_{h}=x} površinu analognog sektora COK (šrafirano na sl.7.), definišemo hiperbolne funkcije: sh x = BC, ch x = OB, th x = AB, odnosno istim redom sinh x, cosh x, tanh x, tj. sinus, kosinus i tangens hiperbolni.

Kada površinu h izračunamo (v. određeni integral) dobijamo izraze za BC, OB, AD: 

{\displaystyle x=\ln(BC+{\sqrt {BC^{2}+1}})=\ln(OB+{\sqrt {OB^{2}-1}})={\frac {1}{2}}\ln {\frac {1+AD}{1-AD}},}

dakle za hiperbolne funkcije dobijamo prethodno navedene izraze u eksponencijalnom obliku:

{\displaystyle BC={\frac {e^{x}-e^{-x}}{2}}=\sinh x,}
{\displaystyle OB={\frac {e^{x}+e^{-x}}{2}}=\cosh x,}
{\displaystyle AD={\frac {e^{x}-e^{-x}}{e^{x}+e^{-x}}}=\tanh x.}
### Trigonometrijske veze

{\displaystyle \sin z=-i\sinh z,\quad \sinh z=-i\sin iz,}
{\displaystyle \cos z=i\cosh z,\quad \cosh z=i\cos iz,}
{\displaystyle \tan z=-i\tanh z,\quad \tanh z=-i\tan iz,}
{\displaystyle \cot z=i\sinh z,\quad \coth z=i\cot iz.}
Svaka formula koja povezuje hiperbolične funkcije argumenta h ili ah, ali ne ax+b, može se dobiti iz odgovarajuće formule koja povezuje obične trigonometrijske funkcije ugla z zamenom {\displaystyle \sin z\,} sa {\displaystyle i\sinh x\,} i zamenom {\displaystyle \cos z\,} sa {\displaystyle \cosh x.\,} Na primer:

{\displaystyle \cos ^{2}z+\sin ^{2}z=1\,} prelazi u {\displaystyle \cosh ^{2}x-\sinh ^{2}x=1,\,}
{\displaystyle \sin 2z=2\sin y\cos z,\,} prelazi u {\displaystyle \sinh 2x=2\sinh x\cosh x.\,}

Osnovne formule
---------------

Za hiperbolne funkcije vrede formule analogne formulama za funkcije obične trigonometrije.

### Funkcije jednog argumenta

{\displaystyle \cosh ^{2}x-\sinh ^{2}x=1,\quad \operatorname {sech} ^{2}x+\tanh ^{2}x=1,}
{\displaystyle \coth ^{2}x-\operatorname {csch} ^{2}x=1,\quad \tanh x\cdot \coth x=1,}
{\displaystyle {\frac {\sinh x}{\cosh x}}=\tanh x,\quad {\frac {\cosh x}{\sinh x}}=\coth x.}
### Međusobno izražavanje

{\displaystyle \sinh x={\sqrt {\cosh ^{2}x-1}}={\frac {\tanh x}{\sqrt {1-\tan ^{2}x}}}={\frac {1}{\sqrt {\coth ^{2}x-1}}},}
{\displaystyle \cosh x={\sqrt {\sinh ^{2}x+1}}={\frac {1}{\sqrt {1-\tanh ^{2}x}}}={\frac {\coth x}{\sqrt {\cot ^{2}x-1}}},}
{\displaystyle \tanh x={\frac {\sinh x}{\sqrt {\sinh ^{2}x+1}}}={\frac {\sqrt {\cosh ^{2}x-1}}{\cosh x}}={\frac {1}{\coth x}},}
{\displaystyle \coth x={\frac {\sqrt {\sinh ^{2}x+1}}{\sinh x}}={\frac {\cosh x}{\sqrt {\cosh ^{2}x-1}}}={\frac {1}{\tanh x}}.}
### Zbir i razlika argumenata

{\displaystyle \sinh(x\pm y)=\sinh x\cosh y\pm \cosh x\sinh y,}
{\displaystyle \cosh(x\pm y)=\cosh x\cosh y\pm \sinh x\sinh y,}
{\displaystyle \tanh(x\pm y)={\frac {\tanh x\pm \tanh y}{1\pm \tanh x\tanh y}},\quad \coth(x\pm y)={\frac {1\pm \coth x\coth y}{\coth x\pm \coth y}}.}
### Funkcije dvostrukog argumenta

{\displaystyle \sinh 2x=2\sinh x\cosh x,\quad \cosh 2x=\sinh ^{2}x+\cosh ^{2}x,}
{\displaystyle \tanh 2x={\frac {2\tanh x}{1+\tanh ^{2}x}},\quad \coth 2x={\frac {1+\coth ^{2}x}{2\coth x}}.}
### Moavrova hiperbolična formula

{\displaystyle (\cosh x\pm \sinh x)^{n}=\cosh nx\pm \sinh nx}
### Funkcije polovine argumenta

{\displaystyle \sinh {\frac {x}{2}}=\pm {\sqrt {\frac {\cosh x-1}{2}}},} + za x>0, - za x<0,
{\displaystyle \cosh {\frac {x}{2}}={\sqrt {\frac {\cosh x+1}{2}}},}
{\displaystyle \tanh {\frac {x}{2}}={\frac {\cosh x-1}{\sinh x}}={\frac {\sinh x}{\cosh x+1}},\quad \coth {\frac {x}{2}}={\frac {\sinh x}{\cosh x-1}}={\frac {\cosh x+1}{\sinh x}}.}
### Zbir i razlika funkcija

{\displaystyle \sinh x\pm \sinh y=2\sinh {\frac {x\pm y}{2}}\cosh {\frac {x\mp y}{2}},}
{\displaystyle \cosh x+\cosh y=2\cosh {\frac {x+y}{2}}\cosh {\frac {x-y}{2}},}
{\displaystyle \cosh x-\cosh y=2\sinh {\frac {x+y}{2}}\sinh {\frac {x-y}{2}},}
{\displaystyle \tanh x\pm \tanh y={\frac {\sinh(x\pm y)}{\cosh x\cosh y}}.}

Inverzne (Area) funkcije
------------------------

Nazivi **area-sinus**, **area-kosinus**, **area-tangens** i **area-kotangens** potiču od reči *area* (površina) jer area-funkcije možemo predstaviti površinom hiperboličnog sektora. One su inverzne funkcijama sinus hiperbolni, kosinus hiperbolni, tangens hiperbolni i kotangens hiperbolni, tj. ako je {\displaystyle y=\sinh x\,} tada je {\displaystyle x=Ar\sinh y,\,} itd:

{\displaystyle y=Ar\sinh x\,} area-sinus, ako je {\displaystyle x=\sinh y,\,}
{\displaystyle y=Ar\cosh x\,} area-kosinus, ako je {\displaystyle x=\cosh y,\,}
{\displaystyle y=Ar\tanh x\,} area-tangens, ako je {\displaystyle x=\tanh y,\,}
{\displaystyle y=Ar\coth x\,} area-kotangens, ako je {\displaystyle x=\coth y.\,}
### Izražavanje logaritmima

{\displaystyle Ar\sinh x=\ln(x+{\sqrt {x^{2}+1}}),}
{\displaystyle Ar\cosh x=\pm \ln(x+{\sqrt {x^{2}-1}}),\;x\geq 1,}
{\displaystyle Ar\tanh x={\frac {1}{2}}\ln {\frac {1+x}{1-x}},\;|x|<1,}
{\displaystyle Ar\coth x={\frac {1}{2}}\ln {\frac {x+1}{x-1}},\;|x|>1.}
### Međusobno izražavanje inverznih

{\displaystyle Ar\sinh x=\pm ^{\*}Ar\cosh {\sqrt {x^{2}+1}}=Ar\tanh {\frac {x}{\sqrt {x^{2}+1}}}=Ar\coth {\frac {\sqrt {x^{2}+1}}{x}},}
{\displaystyle Ar\cosh x=\pm Ar\sinh {\sqrt {x^{2}-1}}=\pm Ar\tanh {\frac {\sqrt {x^{2}-1}}{x}}=\pm Ar\cosh {\frac {x}{\sqrt {x^{2}-1}}},}
{\displaystyle Ar\tanh x=Ar\sinh {\frac {x}{\sqrt {1-x^{2}}}}=\pm ^{\*}Ar\cosh {\frac {1}{\sqrt {1-x^{2}}}}=Ar\coth {\frac {1}{x}},}
{\displaystyle Ar\coth x=Ar\sinh {\frac {1}{\sqrt {x^{2}-1}}}=\pm ^{\*}Ar\cosh {\frac {x}{\sqrt {x^{2}-1}}}=Ar\tanh {\frac {1}{x}}.}
Uz indeks \* ide predznak + za h pozitivno, - za h negativno.

### Odnosi među inverznim

{\displaystyle Ar\sinh x\pm Ar\sinh y=Ar\sinh(x{\sqrt {1+y^{2}}}\pm y{\sqrt {1+x^{2}}}),}
{\displaystyle Ar\cosh x\pm Ar\cosh y=Ar\cosh(xy\pm {\sqrt {(x^{2}-1)(y^{2}-1)}}),}
{\displaystyle Ar\tanh x\pm Ar\tanh y=Ar\tanh {\frac {x\pm y}{1\pm xy}}.}

Povezano
--------

* Geometrija
* Trigonometrija
* Hiperbolične funkcije
* Inverzne hiperbolične funkcije