WikitekaWikitekaWikiteka ima originalan tekst povezan sa ovim člankom: ***Naredba o osnivanju Prve proleterske brigade*** 

**Prva proleterska narodnooslobodilačka udarna brigada** je bila prva partizanska brigada u okupiranoj Jugoslaviji. Tokom rata je važila za elitnu jedinicu Narodnooslobodilačke vojske Jugoslavije.

Formirana je 21. decembra 1941. godine u Rudom, od partizanskih ustanika, nakon povlačenja u Sandžak. Odluku o formiranju Prve proleterske brigade doneo je Centralni komitet KPJ. Na dan formiranja imala je šest bataljona (četiri iz Srbije i dva iz Crne Gore) ukupne jačine **1.200** boraca. Prvi komandant brigade bio je Koča Popović, a politički komesar Filip Kljajić Fića.

Prva proleterska udarna brigada je u 1.240 ratnih dana imala 530 većih i manjih borbi, tj. gotovo svaki drugi dan je provela u borbi. Ostali dani su uglavnom provedeni u iscrpljujućim marševima.

Prva proleterska brigada je na svom ratnom putu prešla više od **20.000** kilometara. U njenim borbama borilo se više od **22.000** ljudi iz cele Jugoslavije. Imala je više od **7.500** poginulih, ranjenih i nestalih boraca, a izbacila je iz stroja više hiljada neprijateljskih vojnika. Dala je više od **3.000** rukovodilaca i **83** narodna heroja.

Odlikovana je Ordenom narodnog oslobođenja, Ordenom partizanske zvezde, Ordenom bratstva i jedinstva i Ordenom zasluga za narod. Povodom petnaestogodišnjice bitke na Sutjesci, juna 1958. godine, odlikovana je i Ordenom narodnog heroja.

```
Međutim  pored borbe sa Memcima glavni cilj partizanskih odreda i brigada bilo je uništenje kraljevine Jugoslavije, uništenje 
```

monarhije i Srpske dinastije Karađorđević, pre svega uništenje Srbije i uništavanje JVuO pokreta Draže Mihailovića ! Kasnije uništavanje Srbije od strane komunističkog režima Srbija može da zahvali ovakvim odredima koji su u početku činili jedva po 250 ljudi i bili su omraženi u Srbiji,čak su 1941 bili svi odredi proterani u Bosnu i do 1944 partizana nije bilo u Srbiji, ali su ipak uz pomoć ustaša, muslimana, crnogorskih komunista i Sovjetskih partizana, uspeli 1944 da zauzmu Srbiju, uništavajući srpski geriliski pokret Draže Mihailovića, i od te 1944 počinje sunovrat i komunističko uništenje Jugoslavije a samim tim i Srbije, jer je AVNOJ 
jedino Srbiju rasparčao na tri dela i napravio pokrajine, dok u Hrvatskoj, uprkos insistiranju Srba, Tito izričito zabranjuje stvaranje pokrajine u Hrvatskoj, za sve ovo postoje činjenice, posebno one koje su se desile 1991, 1995, 1999 i 2004 kada šiptarski teroristi okupiraju Kosovo i Metohiju a ti isti teroristi su produkt komunističke vladavine Tita i pogubnog banditskog AVNOJ-a, međutim i nakon svega u Srbiji još nije istina izšala na videlo, niti je osuđen komunistički pokret i komunistički zlikovački režim.

Naziv
-----

*Glavni članak: Proleterske brigade*
Izraz *proleter* je značio ideološko određenje, odnosno društvenu klasu koja sukladno marksističkoj doktrini o diktaturi proletarijata treba provesti socijalističku revoluciju. Prefiks *proleterska* je činio jasnu distancu od *buržoaskih* snaga. Zbog ovog prideva, Kominterna je više puta kritikovala KPJ, tražeći da se izbaci „proleterska" ispred naziva brigade i da se prestane sa „sličnim lapsusima" koji liju vodu na mlin neprijateljima naroda u zemlji i u inostranstvu.

Međutim, kasnije tokom samog rata izraz *proleter* je izgubio svoje ideološko značenje, te je umjesto toga postao sinonim za najelitnije partizanske formacije. Tako su naziv proleterska dobijale "obične" brigade koje bi se posebno istakle u borbi.

Borbeni put Prve proleterske
----------------------------

*Glavni članak: Napadi na garnizone NDH*
Borci 4. kraljevačkog bataljona Prve proleterske brigade na putu Foča - Goražde, 1. maja 1942.
Krajem decembra 1941. godine, Prva proleterska brigada je zajedno sa Vrhovnim štabom, prešla u istočnu Bosnu. U toku Druge neprijateljske ofanzive, od 17. do 23. januara 1942. godine vodila je više borbi: na Pjenovcu, kod Rogatice, Vareša, Han Pijeska i Bijelih Voda. Glavnina brigade je izvela marš preko planine Igman, pri temperaturi od -32 stepena. Posle završetka Druge ofanzive, ponovo preduzima značajne poduhvate u istočnoj Bosni.

U Trećoj neprijateljskoj ofanzivi zajedno sa Drugom proleterskom brigadom, dejstvovala je u istočnoj Bosni, Crnoj Gori, Hercegovini i u teškim borbama (Polja Kolašinska, Durmitor, Hercegovina) znatno pomogla uspešno povlačenje partizanskih snaga u rejon Tromeđe.

### Pohod u Bosansku krajinu

*Glavni članak: Pohod proleterskih brigada u Bosansku krajinu*
U sastavu Udarne grupe proleterskih brigada pošla je, 24. juna 1942. godine, u pohod na Bosansku krajinu. U pohodu je učestvovala u borbama na pruzi Sarajevo-Mostar i rušenju ove saobraćajnice, oslobođenju Konjica (8. avgusta 1942), zatim u borbama oko Bugojna, Duvna i Šujice, za oslobođenje Livna i drugim poduhvatima. Vodila je više borbi u nadiranju prema Imotskom i oslobodila nekoliko mesta. Sedmog oktobra 1942. godine učestvovala je u oslobođenju Ključa, a do kraja oktobra angažovana je u borbama sa četnicima i italijanskim snagama oko Bosanskog Grahova.

U sastav Prve proleterske divizije ušla je 1. novembra 1942. godine, a sedam dana kasnije u Bosanskom Petrovcu od Vrhovnog komandanta NOV i POJ Josipa Broza Tita dobila je proletersku zastavu. U skladu sa planom Vrhovnog komandanta o prodoru snaga NOVJ u centralnu Bosnu, novembra i decembra 1942. i januara 1943. godine izvela je više poduhvata u dolini Vrbasa i centralnoj Bosni; u noći 19/20. novembra uništila je jako neprijateljsko uporište Sitnicu; u noći 25/26. novembra učestvovala je u oslobođenju Jajca; u toku decembra je oslobodila Skender-Vakuf i Kotor-Varoš i područje Jošavke; u toku januara delom svojih snaga učestvuje u oslobođenju Teslića; u noći 15/16. januara oslobodila je Prnjavor. Uspesi kod Teslića i Prnjavora bili su veliki: ubijeno je i ranjeno nekoliko stotina, a zarobljeno 2.000 neprijateljskih vojnika i zaplenjena velika količina ratnog materijala.

### Bitka na Neretvi

*Glavni članak: Bitka na Neretvi*
Koča Popović, komandant Prve proleterske brigade.
U Četvrtoj neprijateljskoj ofanzivi, u šestodnevnom maršu, prebacila se sa sektora Banja Luke, preko Šipraga, Bojske, Gornjeg Vakufa, na železničku prugu Sarajevo-Mostar, pa je u noći 17/18. februara likvidirala posade neprijatelja na odseku Raštelica-Brđani i posle toga vodila teške borbe na Ivan-sedlu i Bradini i delom snaga učestvovala u napadu na Konjic. Učestvovala je i u poznatom protiv udaru snaga NOVJ kod Gornjeg Vakufa, od 3. do 5. marta 1943. godine, a potom zatvarala pravac Gornji Vakuf-Prozor.

Posle forsiranja Neretve u nastupanju Glavne operativne grupe NOVJ na istok, brigada prva nastupa opštim pravcem: Glatičevo, rejon Kalinovika, Ustikolina. Od 15. do 17. marta razbila je četničke snage kod Glavatičeva i na Lipeta planini, a u noći 22/23. marta vodila je teške borbe sa četnicima kod Kalinovika. U ovim borbama četnici su pretrpeli nekoliko teških poraza, a brigada je pohvaljena od Vrhovnog komanda. Krajem marta izbila je na Drinu kod Ustikoline. Prvo je pokušala da reku forsira iz pokreta, a pošto nije uspela, posle priprema, forsiranje je itvršila u noći 8/9. aprila 1943. godine. Vodila je žestoke borbe za Kapak i Krčino brdo. U borbi kod Ifsara (10. i 11. aprila) učestvovala je u razbijanju znatnih delova italijanske divizije „Taurinenze". Ovim borbama omogućen je prodor Glavne operativne grupe Vrhovnog štaba preko Drine u Sandžak. Krajem aprila vodila je žestoke borbe kod Goražda sa 369. nemačkom divizijom.

### Bitka na Sutjesci

*Glavni članak: Bitka na Sutjesci*
Komandant Prve proleterske Danilo Lekić govori borcima uoči proboja.
U bici na Sutjesci prvih dana vodi borbe sa Prvom nemačkom brdskom divizijom na sektoru Bijelo Polje, Mojkovac, Šahovići. Sa ovog sektora prebačena je na sektor Čelebića, radi zaštite Centralne bolnice i zatvaranja pravca Foča-Čelebić. Posle sedmodnevnog marša, 21. maja kod Čelebića je iz pokreta napala i razbila 13. domobransku pukoviju. Od tada do 24. maja na ovom sektoru, zajedno sa drugim jedinicama, vodila je ogorčene borbe. Učestvovala je 24. i 25. maja u neuspelom pokušaju proboja jugoistočno od Foče. Do 6. juna vodila je borbe u dolini Sutjeske, a 8. juna je izbila na Zelengoru. 10. juna, u ranim jutarnjim satima, kod sela Balinovac je u jurišu pregazila borbenu grupu Höhne:

> Dobro pamtim. Danilo Lekić je komandovao: "Prva proleterska - juriš!!" I, verovatno, ja mislim da je to jedini put kad je cela Prva proleterska jurišala. Preko te čistine. Svi smo bili u istom streljačkom stroju. Prvi put,svi... I sve komande četa, i svi štabovi bataljona i štab brigade, i Španac (Danilo Lekic) i Plavi su bili u jurišu, i svi kuriri, i svi kuvari, i svi bolnicari... Sve je izaslo tu, koliko nas je bilo. Mi smo krenuli. I svi smo znali: nema nazad! Mi moramo tamo!
> 
> – Antonije Isaković, jedan od učesnika

Jurišem na Balinovcu, 10. juna 1943. godine, brigada je probila neprijateljski obruč na Zelengori, a dva dana kasnije probila je novi obruč na komunikaciji Kalinovik-Foča. Probojem njemačkih linija na Balinovcu borci Prve proleterske brigade omogućili su spas opkoljene glavnine NOVJ. U ovim borbama je Prva proleterska brigada izgubila 564 čovjeka.

U protivofanzivi Glavne operativne grupe u istočnoj Bosni u julu i avgustu vodila je više borbi (Vlasenica, Drinjača, Zvornik i na pruzi Sarajevo-Zenica). U septembru dejstvuje u Dalmaciji, a u oktobru i novembru na širem području Travnika.

U vreme bitke na Sutjesci Srbi su činili nešto više od polovine ljudstva, Hrvati četvrtinu, Crnogorci osminu; ostalo – svi ostali uključujući i dvojicu Nijemaca.

### Završne operacije

*Glavni članci: Bitka za Srbiju, Beogradska operacija, i Sremski front*
Prva proleterska brigada u Beogradu oktobra 1944.
U zimu 1943/44. godine i u proleće 1944. godine dejstvuje oko Jajca, Mrkonjić grada i Gerzova. U drvarskoj operaciji vodi žestoke borbe na pravcu Mrkonjić grad-Mlinište i Mlinište-Glamoč. Iz zapadne Bosne kreće za Sandžak, a na tom putu vodila je borbe na planinama Vranici, Zecu, Bitovnji i kod Trnova. U avgustu 1944. godine učestvuje u borbama u Sandžaku, a 23. avgusta počeo je njen prodor u Srbiju. Vodila je teške borbe sa Bugarskim snagama na Palisadu i sa jakim četničkim snagama na Jelovoj gori, kod Karana, Kosjerića i Varde, za oslobođenje Bajine Bašte i Valjeva (septembra) i Uba (oktobra). U Beogradskoj operaciji istakla se u mnogim borbama. Od decembra 1944. do aprila 1945. godine dejstvuje na Sremskom frontu. Učestvuje u proboju Sremskog fronta 12. aprila 1945. godine i učestvuje u više poduhvata u Sremu, Slavoniji i sve do Zagreba. Poslednju borbu vodila je za oslobođenje Zagreba, u koji ulazi 9. maja 1945. godine.

Sastav Prve proleterske brigade
-------------------------------

### Prvi (crnogorski) bataljon

* komandant Pero Ćetković, narodni heroj
* politički komesar Jovo Kapičić, narodni heroj
* jačina: tri čete - **159** boraca, od toga **94** borca iz Lovćenskog, **55** iz Komskog i **10** iz Crnogorsko-sandžačkog NOP odreda.
* **Prva četa** - jačina **56** boraca, komandir Gajo Vojvodić, politički komesar Đoko Vukićević, narodni heroj
* **Druga četa** - jačina **35** boraca, komandir Savo Burić, narodni heroj, politički komesar Jovo Popović
* **Treća četa** - jačina **59** boraca, komandir Sekula Vukićević, politički komesar Aleksandar Marjanović Leko

### Drugi (crnogorski) bataljon

»Neprekidno sam se divio spokojnoj hrabrosti proletera. Efikasnost bez nemira i užurbanosti, samouverenje bez hvalisavosti, odlučnost i upornost u izvršavanju zadataka, bez vike, jedna stalna pribranost i u najtežim situacijama. Sve se to ispoljavalo i izbijalo u neprekidnim borbama sa neprijateljem. Manje smo se odmarali — bili tvrđi i svežiji; slabije se hranili —- bili žilaviji; slabije naoružani — ubojitiji; bez motorizacije — brži. Skuplja je bila svaka naša smrt, naše je disanje imalo drukčiju, posebnu vrednost. Kao da su se sve naše muke, napori i teškoće zgušnjavali u ubojit prkos, kao da su se preokretali u našu prednost.«
Komandant Koča Popović

* komandant Radovan Vukanović, narodni heroj
* politički komesar Mojsije Mitrović
* jačina: tri čete - **189** boraca. Prvu i drugu četu Drugog crnogorskog bataljona, sačinjavali su borci bataljona "18. oktobar", sa teritorije podgoričkog sreza, a treću četu borci NOP odreda "Bijeli Pavle".
* **Prva četa** - jačina **64** borca, komandir Božo Božović, narodni heroj, politički komesar Vuksan Ljumović
* **Druga četa** - jačina **67** boraca, komandir Blažo Ivanović, politički komesar Spaso Božović
* **Treća četa** - jačina **54** borca, komandir Mirko Šćepanović, politički komesar Miloš Bobičić, narodni heroj

### Treći (kragujevački) bataljon

* komandant Radisav Nedeljković Raja, narodni heroj
* politički komesar Sava Radojčić Feđa
* jačina: tri čete - **241** borac. Treći kragujevački bataljon sačinjavali su borci iz tri bataljona Kragujevačkog NOP odreda.
* **Prva četa** - jačina **65** boraca, komandir Milovan Ivković, politički komesar Tihomir Janjić
* **Druga četa** - jačina **85** boraca, komandir Momčilo Moma Stanojlović, narodni heroj, politički komesar Mirko Miljević
* **Treća četa** - jačina **77** boraca, komandir Miodrag Stević Prnja, politički komesar Miodrag Filipović Fića Pekar

### Četvrti (kraljevački) bataljon

* komandant Pavle Jakšić, narodni heroj
* politički komesar Miro Dragišić Piper
* jačina: četiri čete - **207** boraca. Četvrti kraljevački bataljon sačinjavali su borci Kraljevačkog i Kopaoničkog NOP odreda.
* **Prva četa** - jačina **53** boraca, komandir Milan Antončić Velebit, narodni heroj, politički komesar Olga Jovičić Rita, narodni heroj
* **Druga četa** - jačina **50** boraca, komandir čete Novak Đoković, politički komesar čete Dušan Ristić
* **Treća (kruševička) četa** - jačina **32** borca, komandir Živan Maričić, narodni heroj, politički komesar Momčilo Dugalić, narodni heroj
* **Četvrta (rudarska) četa** - jačina **63** boraca, komandir Milan Simović Zeka, politički komesar Žarko Vukotić

### Peti (šumadijski) bataljon

Bolničarke 1. proleterske brigade u Beogradu, oktobra 1944.
* komandant Milan Ilić Čiča šumadijski, narodni heroj
* politički komesar Dragan Pavlović Šilja, narodni heroj
* jačina: tri čete - **171** borac. Peti šumadijski bataljon sačinjavali su borci Prvog šumadiskog NOP odreda i borci Užičke čete Užičkog NOP odreda.
* **Prva četa** - jačina **71** borac, komandir Veljko Tomić, politički komesar Konstantin Đukić Kojica
* **Druga četa** - jačina **38** boraca, komandir Božidar Radivojević Hercegovac, politički komesar Stanko Džingalašević
* **Treća četa** - jačina **60** boraca, komandir Nikola Ljubičić, narodni heroj, politički komesar Mileta Milovanović

### Šesti (beogradski) bataljon

* komandant Miladin Ivanović
* politički komesar Čedomir Minderović Čeda
* jačina: četiri čete - **207** boraca. Beogradski bataljon sačinjavali su borci Prvog i Drugog (Beogradskog) bataljona i Posavske čete Posavskog NOP odreda. Ovi borci su nakanadno stupili u Prvu proletersku brigadu, Posavska četa je stupila 6. januara, a Prvi i Drugi bataljon 13. januara 1942. godine.
* **Prva četa** - jačina **51** borac, komandir Dušan Šajatović, politički komesar Dušan Đorđević Korošec
* **Druga četa** - jačina **46** boraca, komandir Pavle Ilić Veljko, politički komesar Miša Šterk
* **Treća četa** - jačina **48** boraca, komandir Siniša Nikolajević, narodni heroj, politički komesar Dobrivoje Pešić
* **Četvrta (posavska) četa** - jačina **55** boraca, komandir Momčilo Vukosavljević Moma, politički komesar Ivan Štagljar

Narodni heroji Prve proleterske brigade
---------------------------------------

Od oko **22.000** boraca koliko je, za tri i po godine rata, prošlo kroz redove Prve proleterske udarne brigade njih **83** proglašeno je za narodne heroje:

Zastava i Orden narodnog heroja Prve proleterske brigade u Vojnom muzeju u Beogradu

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| * Milan Antončić Velebit
* Krsto Bajić
* Hamid Beširević
* Ante Bilobrk
* Edo Blažek
* Miloš Bobičić
* Dragoljub Božović Žuća
* Božo Božović
* Nikola Bubalo
* Savo Burić
* Dimitrije Vojvodić Zeko
* Đoko Vojvodić
* Jovan Vučković
* Miloš Vučković
* Đuro Vujović
* Špiro Vujović
* Bogdan Vujošević
* Dušan Vujošević
* Jovan Vukanović
* Radovan Vukanović
* Đoko Vukićević
* Petar Prlja
 | * Radovan Gardašević
* Vojislav Grujić
* Boško Dedejić Pop
* Đura Dimitrijević
* Spasoje Dragović
* Momčilo Dugalić
* Živko Živković
* Komnen Žugić
* Vuksan Đukić
* Milan Ilić Čiča
* Pavle Jakšić
* Mirko Jovanović
* Zdravko Jovanović
* Olga Jovičić Rita
* Jovo Kapičić
* Filip Kljajić Fića
* Miloš Komatina
* Dušan Korać
* Danilo Lekić Španac
* Risto Lekić
* Đuro Lončarević
* Šerif Lojo
 | * Nikola Ljubičić
* Radoje Ljubičić
* Živan Maričić
* Savo Mašković
* Miloje Milojević
* Danica Milosavljević
* Milosav Milosavljević
* Radisav Nedeljković Raja
* Gojko Nikoliš
* Siniša Nikolajević
* Dragan Pavlović Šilja
* Blažo Popivoda
* Koča Popović
* Voja Radić
* Ante Raštegorac
* Vladimir Rolović
* Milan Simović
* Momčilo Moma Stanojlović
* Mijalko Todorović
* Pero Ćetković
* Miodrag Urošević Artem
* Milan Šarac
 |

Nasleđe
-------

* Prva borba brigade, kod sela Gaočića i Mioča, 22. decembra 1941. godine, nekada se slavila kao dan Jugoslovenske narodne armije.
* Ulica proleterskih brigada u Beogradu, kojom su se delovi Prve proleterske brigade probijali prilikom oslobođenja Beograda, od 1997-me godine se zove Krunska ulica.
* Osnovna škola "Stari Grad" u Beogradu na istoimenoj opštini je od osnivanja 1961.ve do školske 1993-94.te nosila ime "Prva Proleterska Brigada".
	+ Osnivač je bila Skupština opštine Stari grad, a kum Udruženje boraca Prve proleterske brigade – beogradska sekcija. Šest ratnih bataljona prve proleterske brigade, tada dobija sedmi – mirnodopski bataljon pionira nove škole.
	+ Škola dobija naziv "Prva proleterska brigada" a pionirski odred "Sedmi bataljon Prve proleterske brigade". Lice škole simbolično ozelenjava sedam platana, a pionirski odred stasava pod zastavom sa lentom dobijenom od boraca kao znamen. Škola je sarađivala sa kasarnom "4. juli", koja je negovala tradiciju ratne Prve proleterske brigade, a svečano i reprezentativno obeležavan je Dan škole i Prve proleterske brigade, Dan JNA 22. decembar.
* Danas se u Rudom nekadašnja Ulica Prve proleterske brigade zove Ulica đenerala Draže.

Literatura
----------


|  |  |
| --- | --- |
| Partizanska spomenica 1941. | Portal NOBSegment isključivo posvećen **Narodnooslobodilačkoj borbi.** |

* **Narodni heroji Jugoslavije**, „Mladost", Beograd 1975. godina
* Miloš Vuksanović **Prva proleterska brigada**; "Narodna knjiga" Beograd, "Pobjeda" Titograd; 1981. godina
* **Prva proleterska - ilustrovana monografija**, "Globus" Zagreb, 1984. godina

Vanjske veze
------------

***1. proleterska udarna brigada*** na Wikimedijinoj ostavi

* Prva proleterska brigada - sećanja boraca (knjiga 2)
* Rudo: 70 godina Prve proleterske („Večernje novosti", 18. decembar 2011)

| * p
* r
* u
Proleterske brigade |
| --- |
| Prva proleterska brigada · Druga proleterska brigada · Treća proleterska sandžačka brigada · Četvrta proleterska crnogorska brigada · Peta proleterska crnogorska brigada · Šesta proleterska istočnobosanska brigada · Dvanaesta slavonska proleterska brigada · Trinaesta proleterska brigada „Rade Končar" · Prva lička proleterska brigada · Druga lička proleterska brigada · Treća lička proleterska brigada · Prva dalmatinska proleterska brigada · Druga dalmatinska proleterska brigada · Prva krajiška proleterska brigada · Treća krajiška proleterska brigada · Prva slovenačka proleterska brigada · Prva vojvođanska proleterska brigada · Prva makedonsko-kosovska proleterska brigada · Treća srpska proleterska brigada · Deseta hercegovačka proleterska brigada |  |