**Justinijanov zbornik** (lat. *Corpus Iuris Civilis*) je zbirka celokupnog rimskog prava koju je objavio rimski car Justinijan I (527—565) u periodu između 529. i 534.

Justinijan I na mozaiku u crkvi Sveti Vitale u Raveni, Italija

Istorijat
---------

Obavljanje ovog ogromnog zadatka Justinijan je poverio komisiji sa pravnikom Tribonijanom na čelu. Komisija je u veoma kratkom roku pregledala i sredila hiljadugodišnje rimsko pravo, počev od Zakona dvanaest tablica iz 450. godine pre nove ere sve do Justinijana I. Kodifikovano je pravo sadržano u carskim odlukama (***leges***) i pravo nastalo iz zvaničnih mišljenja poznatih pravnika (***ius***).

Delovi
------

Justinijanov zbornik se sastojao od tri dela, a kasnije je dobio i četvrti:

1. Justinijanov Kodeks (Zbirka carskih odluka od Hadrijana do Justinijana I) iz 529. i dopunjen 534. godine, u 12 knjiga;
2. Digesta (Zbirka mišljenja rimskih pravnika i udžbenik prava) iz 533. godine, u 50 knjiga;
3. Institucije (Izvodi iz Digesta i priručnik za mlade pravnike) iz 533. godine, u 4 knjige;
4. Novele (Zbirka carskih odluka objavljenih za vreme Justinijana I) od 535. do 565. godine, 168 novela.

Rad na zborniku je započeo 528. godine Justinijanovom carskom odlukom *Haec quae necessario* kojom je naredio Tribonijanovoj komisiji da kodifikuje pravo sadržano u carskim odlukama (***leges***). Komisija je za samo godinu dana izradila Justinijanov Kodeks (*Codex Iustinijanus*), koji je carskom odlukom *Summa rei publicae* stupio na snagu 529. godine.

Odmah posle završetka Kodeksa, Justinijan je odlukom *Deo auctore* naredio Tribonijanovoj komisiji da kodifikuje celokupno pravo sadržano u Zakonu dvanaest tablica, zakonima skupština, mišljenjima senata, pretorovim ediktima i mišljenjima poznatih pravnika (***ius***). Komisija je pregledala oko 2000 raznih knjiga i posle tri godine je izradila Digesta (*Digesta* od lat. *digere* - srediti), koja je carskom odlukom *Tanta* stupila na snagu 16. 12. 533. godine. Digesta je najvažniji deo Justinijanovog zbornika i određen je da bude udžbenik prava u pravnim školama.

Zbog obimnosti Digesta, uočeno je da je potrebno izraditi i kratak pravni priručnik za početnike. Carskom odlukom *Imperatoriam maiestatem* od 21. 11. 533. godine započet je rad na ovom priručniku, koji je nazvan Institucije (*Institutiones*). Priručnik je carskom odlukom *Cupidae legum iuventuti* postao deo Justinijanovog zbornika, a stupio je na snagu odlukom *Tanta* zajedno sa Digestama.

Posle stupanja na snagu Digesta i Institucija utvrđeno je da izmađu njih i Kodeksa postoje brojne protivrečnosti. Justinijan je pokušao da ih otkloni sa Pedeset odluka (*Quinquaginta decisiones*), ali se to pokazalo kao nepraktično, pa se pristupilo izradi drugog izdanja Kodeksa, nazvanog Kodeks ponovnog čitanja (*Codex repetitae praelectionis*), koji je carskom odlukom *Cordi* stupio na snagu 534. godine.

Justinijan je nastavio zakonodavni rad u narednih trideset godina, donoseći carske odluke do kraja svog života, koje su nazvane Novele (*Novellae*). Njima su uređivane sve oblasti života. Nikad nisu sakupljene u zvaničnu zbirku, ali postoji nekoliko privatnih zbirki, od kojih je najpoznatija Autentikum (*Authenticum*). Ona je najpotpunija i sadrži 168 carskih odluka, od kojih su neke doneli carevi posle Justinijana. Zbog svog velikog značaja Novele se smatraju sastavnim delom Justinijanovog zbornika.

Obnova
------

Justinijanov zbornik se u Vizantiji primenjivao još oko 900 godina, sve do njene propasti 1453. godine. Ipak treba napomenuti da se ovaj zbornik vremenom menjao i prilagođavao novonastalom feudalnom društvenom sistemu. Tako je nastalo vizantijsko pravo, izgrađeno na temeljima rimskog prava sadržanog u Justinijanovom zborniku. U ovo doba je nastao veliki broj pravnih zbornika, od kojih su najpoznatiji: Ekloga (740. godina), Prohiron (oko 869. godine), Vasilike (krajem 9. veka), Heksabiblos (sudski priručnik iz 1345. godine) i veliki broj građansko-crkvenih zbornika (nomokanona). Na osnovama rimsko-vizantijskog prava razvilo se i srpsko srednjovekovno pravo, čiji su najvažniji zbornici Zakonopravilo svetog Save (iz 1219. godine) i Dušanov zakonik (iz 1349. i dopunjen 1354. godine).

Justinijanov zbornik sa glosom na margini
U zapadnoj Evropi je nestalo interesovanje za rimsko pravo ubrzo posle Justinijanove smrti. Germanski narodi su preoteli Vizantincima teritorije na zapadu, koje je zauzeo Justinijan, i uveli su svoje običajno pravo. Narednih 500 godina pravo u zapadnoj Evropi znatno zaostaje od vizantijskog prava u istočnoj Evropi. Ipak, razvoj trgovine i zanatstva na zapadu, naročito u gradovima severne Italije, dovodi do zanimanja za rimsko pravo, koje je imalo propise za uređivanje novih društvenih odnosa. Proučavanje rimskog prava u zapadnoj Evropi je počelo u 11. veku na pravnom fakultetu u Bolonji, tako što je izučavan rukopis Digesta koji je pronađen u Pizi. Srednjovekovni pravnici su proučavali i tumačili Justinijanov zbornik, a svoja tumačenja su beležili u samom zborniku. Ovakva beleška se zove glosa. Beleška se zapisivala između redova (*glossa interlinearis*) ili na margini (*glossa marginalis*). Zbog ovakvog rada na tumačenju Justinijanovog zbornika ovi pravnici su nazvani glosatori. Glosator Dionisije Godofredus je 1583. godine za Justinijanov zbornik prvi upotrebio naziv ***Corpus Iuris Civilis*** (Zbornik građanskog prava) i taj naziv se koristi do danas. Rad glosatora ima veliki značaj. Na osnovu njihovih tumačenja su nastali prvi savremeni građanski zakonici: Francuski 1804, Austrijski 1811. i Srpski 1844.

Pravni sistemi u svetu
Većina sadašnjih pravnih sistema u Evropi i svetu je izgrađeno na osnovama rimskog prava kodifikovanog u Justinijanovom zborniku. Celokupna pravna terminologija je prevod latinskih originala. Na svim pravnim fakultetima u svetu na uvodnoj godini se uči rimsko pravo, čak i u državama koje nemaju pravne sisteme zasnovane na rimskom pravu. Ovo govori o njegovoj velikoj vrednosti.

Justinijanov zbornik je još u ono vreme sadržao načela Francuske revolucije: sloboda, jednakost i bratstvo. U Zborniku se garantuje zaštita privatne svojine i humanost u pravu.

Povezano
--------

* Rimsko pravo
* Zakon dvanaest tablica
* Zakonopravilo
* Dušanov zakonik
* Opći građanski zakonik
* Srpski građanski zakonik

Izvori
------

1. ↑
2. ↑  „Archive copy". Arhivirano iz originala na datum 2012-08-31. Pristupljeno 2011-06-05.
3. ↑  „Archive copy". Arhivirano iz originala na datum 2009-05-30. Pristupljeno 2009-05-30.
4. ↑
5. ↑
6. ↑  „Archive copy". Arhivirano iz originala na datum 2011-07-23. Pristupljeno 2011-07-23.
7. ↑  „Archive copy". Arhivirano iz originala na datum 2021-03-05. Pristupljeno 2011-06-05.

Literatura
----------

***Corpus iuris civilis*** na Wikimedijinoj ostavi

WikitekaWikitekaWikiteka ima originalan tekst povezan sa ovim člankom: ***Zakon dvanaest tablica*** 

* Jocić Lazar, Rimsko pravo, peto izdanje, Niš, 1995.
* Puhan Ivo, Rimsko pravo, treće izdanje, Beograd, 1972.