Spomen ploča na zgradi bivšeg logora u Kruščici
Spomen ploča sa imenima ubijenih zeničkih radnika i komunista, postavljena od opština Zenica
**Koncentracioni logor Kruščica** je bio ustaški koncentracioni logor na teritoriji današnje opštine Vitez, Bosna i Hercegovina. Za vrijeme Drugog svjetskog rata u njemu su bili zatvarani i nastradali komunisti, Srbi i Židovi. Logor je bio u funkciji od augusta do septembra 1941.
Komisija za očuvanje nacionalnih spomenika, na sjednici održanoj od 16. do 20. juna 2014. godine, donijela je odluku da se istorijsko područje – memorijalni kompleks Crna kuća – spomenik žrtvama fašističkog terora u Kruščici, proglasi za nacionalni spomenik BiH. Ovu odluku Komisija je donijela u sljedećem sastavu: Zeynep Ahunbay, Martin Cherry, Amra Hadžimuhamedović (predsjedavajuća), Dubravko Lovrenović, Ljiljana Ševo (predsjedavajuća). Nacionalni spomenik čini objekat Crne kuće (baraka), skulptura, grobnica i spomen-ploče.

Historija
---------

U Kruščici je 1900. godine podignuta parna pilana. Objekat barake (Crna kuća) bio je u vlasništvu kompanije koja se bavila eksploatacijom šume na tome prostoru, iako preciznih podataka o vremenu gradnje barake nema. Tu baraku, uz par pratećih objekata, koji su srušeni poslije rata, NDH je pretvorila u koncentracioni logor. Prvi upravnik bio je Mijo Babić, poslije kojega dolazi Maks Luburić.
U logor su dovođeni i ubijani Srbi, Jevreji i Romi uglavnom iz okoline Sarajeva, Zenice, Travnika, Višegrada i Foče, te komunisti i antifašisti kao politički zarobljenici.

Odmah po uspostavljanju NDH Maks Luburić naređuje da se uhapsi 75 Srba sa Pala koji su prebačeni u Kruščicu radi gradnje logora. Za upravnika logora imenovan je Mate Mandušić. Logor je osiguravala 13. ustaška bojna.

U početku je unutar logora dolazilo do čestih pobuna zatvorenika, što je dovelo do toga da se samo u jednoj noći 7. avgusta 1941.godine ubije 98 zatvorenika. Pobijeni su bačeni u jamu, koja je bila predviđena za krečanu i u njoj su sahranjeni. Njima je podignuta spomen-ploča, u sklopu memorijalnog kompleksa, sa imenima identificiranih žrtava. Sredinom septembra u logoru je već bilo oko 1.500 logoraša. Zarobljene Srbe su odvodili noću i strijeljali na Smrikama, mjestu u okolini Travnika. Krajem oktobra 1941. godine donijeta je odluka da se logor rasformira, a Jevreji su upućivani direktno u Jasenovac.

Cijeli kompleks se 2014. godine nalazio u zapuštenom stanju.

### Spomenik

Spomen-kompleks Crne kuće u Kruščici sastoji se iz sljedećih dijelova: Crne kuće (baraka, kao memorijalni muzej), skulpture, grobnice, spomen-ploče i park. U cjelosti je ograđen kamenim zidom. Pored barake, izgrađene od impregnisanog drveta, izgrađen je spomenik autora Fadila Bilića sa citatima Ivana Gorana Kovačića iz poeme Jama. 

 Wikiquote
*„...Posljednje svjetlo prije strašne noći*
Bio je bljesak munjevita noža,  

I vrisak, bijel još i sad u sljepoći,  

I bijela, bijela krvnikova koža;  

Jer do pojasa svi su bili goli  

I tako nagi oči su nam boli..."
U toku rata u Bosni i Hercegovini 90-tih godina, oštećena je i danas ne služi muzejskoj svrsi. Na površini od oko 2.000 m² nalazi se još spomenik, te spomen ploče ubijenim Srbima i Židovima sa njihovim imenima, postavljena od opštine Pale, te ploča sa imenima pobijenih osoba iz Zenice, koju je postavila opština Zenica.

Literatura
----------

* Ćamil Kazazović - Travnik u narodnooslobodilačkom ratu. Travnik, 1961. 1981.
* Martin Udovičić - Travnik u vrijeme Austro-Ugarske. Travnik, 1981.
* Koncentracioni logor Jasenovac, Narodna knjiga Beograd, 1986

Vanjski linkovi
---------------

***Koncentracioni logor Kruščica*** na Wikimedijinoj ostavi

* Dokumenti o logoru na collections.ushmm.org ((en))
* Holocaust Encyclopedia ((en))