| **Historija pisma** |
| --- |
| srednje brončano doba 19. – 15. v. pne.* Kanaansko-feničko 14. v. pne.
	+ paleohebrejsko 10. v. pne.
	+ aramejsko 9. v. pne.
		- brahmi i indijska 6. v. pne.
			* tibetansko 7. v.
			* kmersko/javansko 9. v.
		- hebrejsko 3. v. pne.
		- sirsko 2. v. pne.
			* nabatejsko 2. v. pne.
				+ arapsko 4. v.
		- avestičko 4. - 6. v.
	+ grčko 9. v. pne.
		- etruščansko 8. v. pne.
			* latinično 7. v. pne.
			* rune 2. v.
			* ogamsko 4. v.
		- gotsko 4. v.
		- armensko 405.
		- glagoljičko 862.
		- ćirilično 10. v.
	+ samaritansko 6. v. pne.
	+ iberska 6. v. pne.
* južnoarapsko 9. v. pne.
	+ etiopsko 5. – 6. v. pne.
 |
| meroitičko 3. v. pne. |
| ***Geneologija*** |

Natpis na "jetri iz Piacenze", vidi haruspex.
**Etruščansko pismo** (**rasensko pismo**) je izvedeno iz eubejske ("crvene") varijante grčkog pisma. Od Etruščana (Rasena) su pismo vjerojatno preuzeli Rimljani, što je dalo današnju latinicu. Za pisanje brojeva su postojali posebni simboli, nalik slovima.

Općenito
--------

Pismo je izvedeno od "crvenog" grčkog alfabeta (eubejskog pisma) u kojoj su simboli **Χ** i **Ψ** imali drugačiju upotrebu nego u suvremenom grčkom pismu, a postojali su i simboli digama, kopa i san. Smjer pisanja je uglavnom bio zdesna nalijevo. U literaturi se uglavnom pojedina slova nazivaju odgovarajućim nazivima za grčka slova. 

Interesantno svojstvo pisanja je upotreba različitih znakova za isti glas, npr. **C**, **Q** i **K** su označavali /k/. To je preuzeto u latinski, pa se i danas odražava na mnoge pravopise.

Čini se da etruščanski jezik nije razlikovao zvučne-bezvučne parove (/b/ – /p/) već samo neaspirirane-aspirirane (/p/ – /ph/), tako da zapravo između delta i pi nije bilo nikakve razlike. U kasnijim natpisima se takvi redudantni simboli (beta i delta) manje koriste.

Glas /f/ se pisao na različite načine (**F**, **FH**), a kasnije je kreiran simbol vrlo sličan brojci **8**.

Sjeverni krajevi su koristili druge simbole za sibilante (koji su bili vjerojatno slični hrvatskim *s* i *š*) nego južni; neki autori različito transliteriraju takvu dvojaku upotrebu.

Pretpostavlja se da latinični nazivi slova (*a*, *be*, *de*...) potječu iz etruščanskog pisma; za neka slova nazivi počinju samoglasnikom (*el*, *em*, *en*, *es*).

Postojao je poseban sustav pisanja brojeva, načelno vrlo sličan rimskim brojevima. Pismo je protumačio srbski svještenik Vojislav Bilbija.

Slova
-----

Neka slova su imala više varijanti, koje su u ovoj tablici prikazane usporedno:

| Etr. slovo | Grčko slovo | Lat. slovo | Transliteracija | vj. izgovor | napomene |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- |
|  | Α alfa | A | *a* | /a/ |  |
|  | Β beta | B | *b*, *p* | /p/ |  |
|  | Γ gama | C, G | *c*, *k* | /k/ | ispred *e* i *i* |
|  | Δ delta | D | *d*, *t* | /t/ |  |
|  | Ε epsilon | E | *e* | /e/ |  |
|  | Ε epsilon |  | *ê* | neka varijanta /e/? | pojavljuje se na *Cortonskom natpisu* |
|  | digama | F | *v* | /w/ | u starijim natpisima i /f/ |
|  | Η zapadno eta | H | *h* | /h/ |  |
|  | Ι jota | I | *i* | /i/, /j/ |  |
|  | Κ kapa | K | *k*, *c* | /k/ | ispred *a* |
|  | Λ lambda | L | *l* | /l/ |  |
|  | Μ mi | M | *m* | /m/ |  |
|  | Ν ni | N | *n* | /n/ |  |
|  | Ο omikron | O | *u*, *o* | /u/, /o/ | etruščanski nije imao izvorno /o/ |
|  | Π pi | P | *p* | /p/ |  |
|  | Ϙ kopa | Q | *q*, *c* | /k/ | ispred *u* |
|  | Ρ ro | R | *r* | /r/ |  |
|  | Σ sigma | S | *σ́* (Rix), *ś* | /ʃ/ | sjeverni krajevi |
| *s* | /s/ | južni krajevi |
|  | Τ tau | T | *t* | /t/ |  |
|  | Υ ipsilon | V | *u* | /u/ |  |
|  | Χ zapadno ksi | X | *ks*, *x* | /ks/ |  |
|  | Ζ zeta | Z | *z* | // ili //? |
|  | Φ fi |  | *φ* | /pʰ/ (aspir. /p/) |  |
|  | Θ theta |  | *θ* | /tʰ/ (aspir. /t/) |  |
|  | Ψ zapadno hi |  | *χ* | /kʰ/ (aspir. /k/) |  |
|  |  |  | *f* | /f/ | u kasnijim natpisima |
|  | san |  | *ś* (Rix), *s* | /s/ | sjeverni krajevi |
| *σ* (Rix), *ś* | /ʃ/ | južni krajevi |

Urna u muzeju u Perugiji s natpisom (fotografirao: Giovanni Dall'Orto)
Napomene uz tablicu:

* *sjeverni krajevi* su Vetulonia, Populonia, Volterra, Fiesole, Arezzo, Chiusi, Perugia, Cortona; također i na Lanenoj knjizi;
* *južni krajevi* se odnosi na gradove Tarquinia, Veii, Volsinii, Vulci, Rusellae i pokrajinu Kampaniju;
* Helmut Rix u svojoj knjizi *Etruskische Texte* koristi detaljnu transliteraciju, označenu u tablici s (Rix)

U ranim zapisima se glas /f/ pisao dvoslovom **FH** (ilustriran je i smjer pisanja s desna nalijevo):

a kasnije je uveden simbol sličan arapskoj brojci **8**.

Između riječi se pisala točka u sredini visine slova; rečenice, a ponekad i riječi su odvajane i dvotočkom.

Brojevi
-------

*Glavni članak: Etrurski brojevi*
Koristili su se posebni simboli za 1, 5, 10, 50 i 100, po principu vrlo sličnom rimskim brojevima:

| Simb. | Vrijednost |
| --- | --- |
| etruščansko 1 | 1 |
| etruščansko 5 | 5 |
| etruščansko 10 | 10 |
| etruščansko 50 | 50 |
| etruščansko 100 | 100 |

Simboli su najvjerojatnije simbolički povezani: 1 je jednostavna crta, 5 izgleda kao donja polovica od 10, a 50 kao donja polovica od 100.

Izvori
------

1. 1 2  Michael Weiss: "Etruscan; The Pyrgi Bilingual"  (PDF)
2. ↑  Koen Wylin: *The first chapter of the Cortona inscription*, objavljeno u Etruscan News 5  (PDF) ((eng.)), časopisu Američkog odjela Instituta za etruščanske i italske studije
3. ↑  Ancient Scripts: Etruscan

Drugi projekti Wikimedije
-------------------------

|  |  |
| --- | --- |
|  | U Wikimedijinoj ostavi ima još materijala vezanih za: **etruščansko pismo** |

Vanjske veze
------------

***Etrursko pismo*** na Wikimedijinoj ostavi

* Etruscan Texts Project Arhivirano 2005-03-30 na Wayback Machine-u: baza etruščanskih natpisa ((eng.))
* Old Italic Unicode ((eng.))
* The Etruscan alphabet (Omniglot) ((eng.))
* Old Italic alphabets (Omniglot) ((eng.))
* Etruscan (Ancient Scripts) ((eng.))