*Za ostale upotrebe, v. Jovan Deroko.*

1912.
1941.
**Jovan Deroko** ili **Derok** (7/20. april 1912, Krezo, Francuska - 8. novembar 1941, selo Ljubić kod Čačka) je bio kapetan II klase Jugoslovenske vojske i oficir Jugoslovenska vojska u otadžbini.

Izgubio je život u blizini Ljubića, u prvim sukobima između četnika i partizana.

Biografija
----------

Rođen je u Krezou u Francuskoj 7/20. aprila 1912. kao sin pukovnika Vladislava J. Deroka i Natalije Đorđević, ćerke Vladana Đorđevića, koji je bio predsednik ministarskog saveta. Ime je dobio po dedi po ocu Jovanu Deroku, rodom iz Dubrovnika, koji je bio profesor crtanja u Beogradu.

### Školovanje

Nakon završene osnovne škole i šest razreda realke u Ljubljani, u Beogradu je završio Vojnu akademiju sa 56. klasom (1928-1931), zatim je završio Kurs za gađanje vazduhoplovnih ciljeva na Prevlaka u Boki kotorskoj (1934), Višu školu Vojne akademije sa 38. klasom (1936-1938) i Dopunski tečaj više sokle Vojne akademije. Pohađao je i Artiljerijsku školu u Engleskoj.

Proizveden je u čin artiljerijskog potporučnika 1931, u čin poručnika 1935. i u kapetana II klase 1939. godine.

Bio je komandir voda 2. diviziona 30. artiljerijskog puka „Kraljević Tomislav" u Zagrebu do novmebra 1934, u 4. protivavionskom divizionu do oktobra 1936, u 3. protivavionskoj refletorskoj gurpi 1938-1939. i u 2. bateriji 667. protivavionskog diviziona do juna 1940, a u međuvremenu je obavljao i druge dužnosti.

Godine 1940. Izdavačko preduzeće „Prosveta" je objavio knjigu „Toplički ustanak i oružani otpor u okupiranoj otadžbini 1916-1918 godine", o Topičkom ustanku. Za izvore je koristio Arhivu istorijskog odeljenja Glavnog generalštaba, članke iz časopisa Ratnik, iskaze živih svedoka i knjigu o malim ratovima, iskustvima iz prošlosti i mogućnostima za njih u budućnosti, nemačkog autora Artura Erkarta(nem. *„Der Kleinkrieg. Geschichtliche Erfahrungen und künftige Möglichkeiten" - Arthur Ehrhardt*).

### Drugi svetski rat

U Aprilskom ratu 1941. je uspeo da sa dobrovoljcima svoje jedinice spase deo artiljerije i nastavio da se bori u četničkim jedinicama Jugoslovenske vojske.

Njegov divizion je bio raspoređen na periferiji Zagreba. Pošto je nemačka armija bez borbe ušla u Zagreb, kapetan Deroko se povukao u pravcu Crne Gore da bi izbegao zarobljavanje i nastavio eventualni otpor na Bojani, po planu „R-41", vazduhoplovnog generala i presdednika vlade Dušana Simovića.

Nakon potpisivanja kapitulacije, sa nekolicinom oficira je otišao u Boku kotorsku u nameri da se poveže sa izbegličkom vladom u Londonu i stavi joj se na raspolaganje. Tu mu se pridružio poručnik Zvonimir Vučković koji je posle kapitulacije pobegao u Crnu Goru.

Kapetan Deroko je u Boki kotorskoj saznao da se negde u Zapadnoj Srbiji krije i pukovnik Mihailović i tražio je vezu da dođe do njega. Uskoro je uhvatio vezu i na Ravnu goru je stigao polovinom juna 1941. Ubrzo se istakao kao jedan od najsposobnijih komandanata. Pored toga, Jovan Deroko je bio najmlađi kapetan u čitavoj četničkoj organizaciji. Posle formiranja prvih četničkih odreda, Deroko je dobio zadatak da organizuje Ljubićki srez.

#### Oslobađanje Čačka

U prvim četničko-partizanskim akcijama u Zapadnoj Srbiji, Jovan Deroko je učestvovao u oslobađanju Čačka, zajedno sa Jeličkim partizanskim odredom. U oslobođenom gradu zaplenjena je baterija od četiri nemačka topa kalibra 75 milimetara tipa „šnajder". Plen je podeljen na ravne časti, dva topa su uzeli partizani, a dva su predata kapetanu Deroku, koji ih je uvrstio u svoju jedinicu. Tako je Deroko postao komandant prve artiljerijske jedinice četničkih snaga u Zapadnoj Srbiji. Po oslobođenju grada, Deroko je postavljen za privremenog predstavnika četničke komande u Čačku, dok je Ratko Mitrović bio određen za predstavnika partizanske komande.

U Čačku je 5. oktobra formiran gradski narodnooslobodilački odbor, sastavljen od 10 četničkih i 10 partizanskih predstavnika. Mešovita komanda je rukovodila i železničkom stanicom u Čačku.

Nekoliko dana nakon oslobođenja Čačka, u borbama protiv Nemaca, u selu Majdan i na reci Despotovici su zaplenjena dva oštećena laka tenka tipa „hočkis", koji su dovučeni u Vojnotehnički zavod u Čačku, gde su popravljeni, a zatim raspodeljeni, jedan četnicima, a drugi partizanima.

#### Opsada Kraljeva

Za opsadu Kraljeva je oformljen operativni štab koga su sačinjavali Radoslav Đurić i Jovan Deroko, s četničke, kao i Momčilo-Mole Radosavljević, Ratko Mitrović i Pavle Jakšić s partizanske strane.

U Mataruškoj Banji je od 16. oktobra 1941. držao diverzantski kurs za 100 odabranih partizana i četnika, sa kojima je noću upadao u Kraljevo i napadao Nemce. Obavljao je niz dužnosti, od načelnika Štaba Vrhovne komande, do nišandžije na topu i vođe trojki, koje su noću upadale u Kraljevo. Danju je sa majorom Đurićem i partizanskim vođama izrađivao plan o napadu na grad i aerodrom.

Komandovao je artiljerijskom jedinicom koja je učestvovala u opsadi Kraljeva. Kraljevo je predstavljalo značajan strateški centar i čvorište značajnih komunikacija, koje su povezivale Srbiju, zbog čega su ga Nemci uporno branili.

Opsada je započela u toku prvih dana oktobra i trajala je skoro mesec dana, do njenog napuštanja. Komandant četničkih snaga je bio major Radoslav Đurić, a kapetan Deroko je imao funkcije načelnika Štaba i komandanta artiljerijskih jedinica, koje su bile locirane na Ibru. Tokom opsadnih dejstava, Deroko je uspeo da onesposobi nemački aerodrom u okolini Kraljeva i da preseče komunikaciju Kraljevo-Beograd. Zbog velike hrabrosti i retke pronicljivosti postao je legenda, ne samo u četničkim, već i u partizanskim redovima.

Učestvovao je u pregovorima između Tita i Draže Mihailovića.

Najdramatičniji događaj u Kraljevu je bilo masovno streljanje stanovnika, koje su izveli Nemci u periodu između 15. i 20 oktobra, kao meru odmazde za napade na grad. Nemci su 21. oktobra izvršile snažan napad na partizanske i četničke jedinice koje su opsedale grad iz pravca Čačka.

Mada je Deroko 22. oktobra tražio pojačanje partizanskih i četničkih jedinica iz Čačka, Požege i Užica, radi opsade Kraljeva, koja se odužila, dok je dosta ljudi koji su raspolagali oružjem ostalo u pozadini; partizanska Vrhovna komanda u Užicu je imala sasvim druge planove. Još 4. oktobra u Čačku su oformljene Prva i Druga čačanska četa, koje su odmah upućene u Užice, i stavljene su pod komandu užičkog NOP. Polovinom oktobra je oformljena i Treća četa, koja je takođe poslata u Užice, radi obezbeđenja Vrhovnog štaba. Odlukom partizanske komande, 23. oktobra iz opsade Kraljeva je povučen Dragačevski bataljon prema Čačku, pripremajući se za sukobe sa četnicima, a uviđajući da će doći do prekida saradnje između četnika i partizana, poslednjih dana oktobra, u istom pravcu su povučene druga, četvrta i peta četa Ljubićkog odreda. Poslednji napad na Kraljevo, sa tenkovima, partizani i četnici su izveli u noći između 31. oktobra i 1. novembra.

Sukob između četnika i partizana je započeo 1. novembra napadom četnika na Užice.

Prema nekim izvorima, Draža Mihailović je naredio četnicima povlačenje iz opsade Kraljeva i napad na partizane u Čačku, koji je trebalo da se izvrši u isto vreme kada četničke jedinice budu napadale Užice. Naređenje za napad je izdao 1/2. novembra majoru Radoslavu Đuriću. Međutim, major Đurić je o tom naređenju obavestio Štab Čačanskog partizanskog odreda, pa je onda Mihailović odlučio da napad na Čačak ipak poveri Deroku.

> »Nastanite što pre da ovladate Čačkom i kapetanu Deroku prenesite potrebno za ovo. Kapetan Derok treba sa 2/3 svoga ljudstva sa topovima, bornim kolima skinutim sa položaja kod Kraljeva da odmah ovlada Čačkom. Sa 1/3 da obezbedi pravac prema Raškoj i pravac Kraljevo—Čačak prelazeći u najuporniju odbranu na rečnim pravcima. Vrlo hitno.« 
> 
> – Naređenje Štaba četničkih odreda Čačak od 6. novembra 1941. za napad na partizane u Čačku

Partizanska komanda u Čačku i kod Kraljeva, koja je bila obaveštena o naređenju o povlačenju iz opsade Kraljeva i napadu četnika na Čačak, svoju odluku o postepenom povlačenju iz opsade Kraljeva i pripremama za sukobe sa četnicma je sprovela u najvećoj tajnosti. Ubeđivanjem četnika da ne izvrše naređenje komandovano s Ravne gore, omogućilo im je da se temeljnije pripreme za predstojeći sukob sa četnicima. Nakon uspešno odbijenog napada četnika u Užicu, preoteli su kontrolu nad aerodromom u Preljini, napali i oterali četnike iz Požege, preoteli su železničku stanicu u Ljubiću, a 3. novembra izdali proglas i započeli s hapšenjem četnika u Čačku, kao preventivnu meru zaštite od mogućeg četničkog napada u samom gradu i do kraja istog dana proterali četničku komandu iz grada.

Po povlačenju četnika u toku noći između 3. i 4. novembra iz opsade Kraljeva, povučene su Prva, Treća četa i štab Ljubićkog odreda, koji su krenuli prema Čačku u cilju pružanja pomoći partizanima u odbrani od četnika.

#### Napad četnika na Čačak

Deroko se nadao da do borbi sa partizanima ipak neće doći. Pred polazak za Čačak okupljenim četama je otvoreno saopštio da odlaze u borbu sa partizanima, ali da ih, ako je ikako moguće razoružaju bez pucanja:

> Ako se sretnete sa partizanima i dođe do potezanja oružja, ne pucajte u „meso", već preko glava uvis. To su naša braća, koja su zavedena. Treba ih zaplašiti i oni će se predati.
> 
> – Naređenje Jovana Deroka okupljenim četama pred polazak za Čačak

Njegova naredba o izbegavanju oružanog sukoba, mnogima se učinila i jedina razumna. Osim toga, jedan deo mobilisanih seljaka nije ni imao oružje, a većina nije imala volje da vodi bratoubilačku borbu.

Prema partizanskim izvorima, Deroko je poseo topovima novi položaj na Ljubiću, u nameri da izvrši bombardovanje Čačka. Partizanska izvidnica je zatim otkrila Derokovo položaj na Ljubiću, pa je pre ikakvog napada preventivno upućen Jelički partizanski odred da osujeti Deroka, posle čega je došlo do borbe u popodnevnim časovima 6. novembra 1941. na Ljubiću.

Jedan deo četnika je ostao u opsadi Kraljeva, ali je veći deo krenuo prema Čačku. Kolona kapetana Deroka je 5. novembra stigla u Preljinu i tu je provela naredni dan. Na položaju kod spomenika Tanasku Rajiću, nakon dolaska u Čačak, postavio je topove, kao pretnju partizanima u gradu. Komandant Ljubićkog partizanskog bataljona, Sredoje Urošević je ušao sa jednom četom i posle kraće borbe isterao četnike iz Preljine, što je partizanima omogućilo lak prilaz Derokovim snagama na Ljubiću. Prvi, demostrativni napad u prepodnevnim satima 7. novembra, partizani su izvršli iz Preljine, preko reke Čemernice, odakle je prethodne noći, iz nehata ili namerno povučena četnička straža. Na napadače je tada otvorena artiljerijska vatra. Glavni napad na Ljubić došao je iz Čačka. Napadnuti sa dve strane i pucajući uvis, nespremni za borbu, četnici su odustali, prepuštajući položaj na Ljubiću. Međutim, odluka o napuštanju položaja je doneta prekasno, kada su borbe već otpočele. Uspeh partizana je bio potpun. Po pisanju partizanske štampe, na Ljubiću je 30 četnika ubijeno, a njih 100 je zarobljeno. Deroko se sa manjom grupom povukao, dok je veći deo njegovih vojnika, koji je držao topove, zarobljen i odveden u Čačak. Partizani su se nakon pobede na Ljubiću osećali daleko sigrnije u gradu. Četnička strana, sa majorom Đurićem na čelu, saznavši za Derokov poraz je u partizanski štab uputila zahtev za pregovore o prestanku neprijateljstva i o oslobađanju zarobljenika. Odgovor nije dobio, a u međuvremenu je komandu nad četnicima u Čačku preuzeo kapetan Bogdan Marjanović, kome je Draža Mihailović 5. novembra izdao naređenje da postupi energično u nastojanju da ovlada Čačkom. 7. novembra u popodnevnim satima, četnici su na Čačak izvršili napad, koji je trebao da bude izveden još po naredbi od 1/2. novembra. Partizani su nakon ponoći, 8. novembra krenuli u protivnapad. Borbe sa četnicima su trajale do 3 sata ujutro, kada je puščana paljba počela da jenjava. Razbijena vojska četnika se u neredu povlačila u raznim pravcima, a za njima je pošla partizanska potera.

#### Smrt i sahrana

Derokova grupa je pokušala da pređe preko Čemernice iz pravca Rakove. U prepodnevnim satima 8. novembra je blokirana u šumi prema Čemernici. Nakon kraćeg okršaja i uz upotrebu minobacača, njihov otpor je slomljen, a sukobu je poginuo i sam Derok. Njegovo telo su iz reke izvukli seljaci i i sahranili ga u pesku pored obale.

Postoji više verzija priče o njegovoj smrti. Kada je izgubio život, Jovan Deroko je imao svega 29 godina.

Partizani su preotete topove uvrstili u sastav svojih jedinica. Početkom decembra iste godine, Nemci su uspeli da uguše svaki otpor u tom regionu, nakon čega su se partizani povukli u Crnu Goru i Bosnu, a Draža Mihailović je sa malobrojnim pratiocima prešao u „ilegalu", dok se većina njegovog ljudstva „legalizovao", stavivši se pod komandu Vlade Milana Nedića.

Početkom 1942. godine „legalizovani" četnici su Jovana Deroka svečano sahranili na Ljubiću, neposredno pored spomenika Tanasku Rajiću, na čiju odbranu topova, mada ne od okupatora i njegova smrt podseća. Nakon oslobođenja od okupatora 1945. godine i dolaska novih vlasti, grobno mesto je prekopano, a njegovi posmrtni ostaci su prebačeni ili bačeni na do danas nepoznatu lokaciju.

Odlikovanja
-----------

* Zlatna Medalja za revnosnu službu (1933)
* Medalja za vojničke vrline (1940)
* Karađorđeva zvezda s mačevima IV stepena, posthumno (1942)

U njegovu čast
--------------

Njegova mučka, kao i pogibija Sime Uzelca, koga su Nemci ubili tokom opsade Kraljeva se pominje u pesmi „Dva Dražina momka", poznatom i pod nazivom „Nad Kraljevom živa vatra seva".

U njegovu čast, Ravnogorski pokret je u Ljubićkom srezu 15. decembra 1943. osnovao leteću brigadu, koja je nosila ime „Derok".

Krajem 2011. godine u Kraljevu je doneta odluka o izmeni naziva tri ulice i jednog trga u gradu. Tom prilikom je nekadašnja ulica Đure Đakovića, ponela ime Jovana Deroka.

Izvori
------

1. 1 2 3 4 5 6  Dragović & Proroković-Lazarević 2007: str. 169
2. ↑  Derok 1940
3. 1 2 3 4  Radovanović 2003: str. 18
4. ↑  Radovanović 2003: str. 19
5. 1 2  Timotijević 2003: str. 286
6. ↑  Timotijević 2003: str. 282
7. 1 2 3  Timotijević 2003: str. 287
8. ↑  Timotijević 2003: str. 291
9. ↑  Davidović & Timotijević 2002: str. 26
10. ↑  Timotijević 2003: str. 288
11. ↑  Stenografske beleške, str. 407—409; J. Marjanović, Prilozi, str. 212 i 312
12. ↑   Naređenje Štaba četničkih odreda Čačak od 6. novembra 1941. za napad na partizane u Čačku
13. ↑  Davidović & Timotijević 2002: str. 29
14. ↑  Timotijević 2003: str. 290
15. ↑  Davidović & Timotijević 2002: str. 39
16. ↑  Davidović & Timotijević 2002: str. 40
17. ↑  Davidović & Timotijević 2002: str. 41
18. 1 2  Davidović & Timotijević 2002: str. 43
19. ↑  Davidović & Timotijević 2002: str. 37
20. ↑  Davidović & Timotijević 2002: str. 42
21. 1 2  Davidović & Timotijević 2002: str. 45
22. 1 2  Rudić & Pavlović 2016: str. 221
23. 1 2 3  Dragović & Proroković-Lazarević 2007: str. 170
24. ↑  Tanjug & 31. 12. 2011

Literatura
----------

* Dragović, Čarna; Proroković-Lazarević, Branka (2007). Popov, Čedomir. ur. *Srpski biografski rečnik, knjiga 3, D-Z*. Novi Sad: Matica srpska. ISBN 978-86-7946-001-1.
* Tanjug (31. 12. 2011). „U Kraljevu usvojen veći budžet i novi nazivi ulica". *Glas javnosti* (Beograd: Glas d. o. o.). Pristupljeno 7. 10. 2018.
* Rudić, Srđan; Pavlović, Lela (2016). „Srpska revolucija i obnova državnosti Srbije: Dvesta godina od Drugog srpskog ustanka". Čačak, Beograd: Istorijski institut, Međuopštinski istorijski arhiv Čačak. ISBN 8677431160. Arhivirano iz originala na datum 2014-02-01. Pristupljeno 28. 01. 2014.
* Derok, Jovan (1940). Popov, Čedomir. ur. *Toplički ustanak i oružani otpor u okupiranoj otadžbini 1916–1918.*. Beograd: Prosveta. Arhivirano iz originala na datum 2019-07-16. Pristupljeno 2018-10-16.
* Timotijević, Miloš (2003). Drašković, Dragan; Ristić, Dragomir. ur. *Okrugli sto: Kraljevo oktobra 1941. - Hrabri partizani i zli četnici: istoriografija Čačka o opsadi Kraljeva 1941. godine*. Kraljevo: Narodni muzej Kraljevo, Istorijski arhiv Kraljevo. Arhivirano iz originala na datum 2019-10-06. Pristupljeno 11. 10. 2018.
* Davidović, Goran; Timotijević, Miloš (2002). Nikolić, Kosta. ur. „Početak građanskog rata u čačanskom kraju". *Istorija 20. veka* (Beograd: Institut za savremenu istoriju) **2**. ISSN 0352-3160. Pristupljeno 12. 10. 2018.
* Radovanović, Jovan (2003). *Dragoljub Draža Mihailović u ogledalu istorijskih dokumenata*. Beograd: Savez udruženja boraca NORa Srbije, Savez udruženja boraca NORa Srabije i Crne Gore. Pristupljeno 11. 10. 2018.

Vidi još
--------

* Ustanak u Srbiji 1941.
* Borbe za Čačak 1941.
* Napad četnika na Užičku republiku