Jugoslovenski borci u Španiji. Kovačević poslednji u donjem redu.
**Nikola Kovačević** (1894-1979) je bio učesnik Oktobarske revolucije i jedan od vođa prve Jugoslovenske komunističke grupe, osnovane 1918. u Moskvi. 

Prema izveštajima policije Kraljevine SHS, bio je »*najsposobniji i najopasniji boljševik*«. 1930-ih je učestvovao u Španskom građanskom ratu. Takođe je bio sekretar OK KPJ za Vojvodinu.

Biografija
----------

Rođen je u Derventi 1894. godine. Bio je član Socijaldemokratske stranke Bosne i Hercegovine. 

### Ruska revolucija

*Glavni članci: Jugosloveni u Oktobarskoj revoluciji i Komunistička partija (boljševika) Srba, Hrvata i Slovenaca*
Jedan od vođa istupanja iz Jugoslovenske dobrovoljačke divizije i prelaska boljševicima. Bio sekretar Jugoslovenskog revolucionarnog saveza u Kijevu; član Jugoslovenske grupe pri RKP(b).

### Revolucionarni rad u Kraljevini

*Glavni članci: Jugoslovenski komunistički revolucionarni savez Pelagić i Afera Diamantstein*
U novembru 1918. godine Nikola Kovačević je, kao sekretar Centralnog komiteta Komunističke partije Srba, Hrvata i Slovenaca, upućen u Jugoslaviju radi pripreme boljševičke revolucije.

Kovačević i Ćopić su potkraj prosinca 1918. poslali u Moskvu izvještaj o uspešnom organiziranju komunističkih grupa u Zagrebu. Nakon stvaranja ćelije u Zagrebu — verovatno u željezničkoj radionici — Ćopić se uputio u Hrvatsko Primorje, gdje je posjetio Sušak, Rijeku, Crikvenicu, Kraljevicu i Bakar, te zatim prešao u Gorski kotar (Delnice) i Liku (Gospić i Otočac), a Kovačević prvo u Sarajevo i Mostar, a zatim Slavonsku Požegu i Slavonski Brod.

Kovačević je potkraj prosinca stigao u Slavonski Brod, gdje se sastao s mjesnim socijal-demokratima. Program komunista bio je dobro primljen, te se pristupilo organiziranju ilegalne ćelije. Kao mjesto za »javke« bila je određena krčma Johanna Drehera. U Brodu je također razvio između energičnu agitaciju među momčadi na monitorima. Putem šifre obavijestio je Simu Miljuša u Zagreb da će ta momčad u slučaju prevrata zajedno s boljševicima »bombardovati Beograd«.

Potom je sličnu grupu osnovao i u Derventi. Prema svedočenju Vitomira Kozjaka, Kovačević mu je naložio da osnuje formaciju pod imenom Crvena garda ili Crna ruka, i prikuplja oružje »*jer će doći dan kada će se podignuti čitava Jugoslavija*«. Prema Kovačevićevom saopćenju, odredi »Crvene garde« i »Građanske garde« bili su organizirani u Slavonskom Brodu, Osijeku, Đurđevcu, Vrdniku, Subotici i drugdje.

Jedan je od organizatora tajne komunističke grupe „Pelagić", osnovane početkom marta 1919.

### Policijski nadzor

Policija je pažljivo pratila aktivnosti Nikole Kovačevića. 2. siječnja 1919. predsjednik vlade Bosne i Hercegovine V. Šola javio je ministru unutrašnjih poslova Svetozaru Pribićeviću da se »boljševik Kovačević nalazi u Sarajevu« i da je on »*najsposobniji i najopasniji boljševik*«. Pribićević je istog dana izvestio hrvatskog bana Antuna Mihalovića kako ima saznanja da su iz Moskve poslani ljudi "da u našim krajevima šire boljševizam": 

 Wikiquote
*„Od tih znadem za imena samo nekih i to: Kovačević pod imenom Krasoje, poreklom Ličanin, koji ima da radi u Zagrebu, Beogradu ili Sarajevu [...]. Osim toga je poslat u Novi Sad neki Mijatov, a u Zagreb neki Ćopić koji se krije pod imenom Otpilenić [...] Glavni im je cilj komunizam."*(Ministar unutrašnjih poslova Svetozar Pribićević)
Pribićević od hrvatskog bana zahtjeva da spomenute osobe »treba strogo kontrolirati«. Policija je 4. siječnja javila da Nikola Kovačević nije zaregistriran i da još nije uhapšen. Pribićević je 14. siječnja u telegramu zemaljskoj vladi javio da je Kovačević »*jedan od glavnih vođa jugoslavenskih boljševika*«.

### Progon i hapšenje

*Glavni članak: Atentat na regenta Aleksandra Karađorđevića (1921)*
Naslovnica Politika od 02. 07. 1921. o hapšenju komunističkih poslanika nakon atentata na regenta Aleksandra.
Kovačević je iz Slavonskog Broda otputovao u Beograd, održavajući vezu s Ćopićem. On opisuje način njihova konspirativnog dopisivanja. Ćopić je u otvorenoj dopisnici pisao o dobrom zdravlju roditelja, što je zna­čilo da je uspješno putovao u Gorski Kotar i Primorje. Vijest o uspostavlje­noj vezi s tetkom upućivala je na vezu s Bečom i Budimpeštom. Uspjeli upis na fakultet označavao je uspjeli rad zagrebačke grupe, nađeni stan sretan dolazak grupe. Podatak o udatoj sestri značio je da dolazi pouzdani drug s kojim se treba povezati; bio je to Filip Filipović. Iz Beograda je Kovačević uskoro protjeran u Sarajevo.

U siječnju 1919. objavio je u partijskom listu Glas slobode u Sarajevu članak pod na­slovom: »Sovjetska Rusija«. U njemu je opisao oktobarsku revoluciju i doga­đaje u Sovjetskoj Rusiji nakon Oktobra. No, ubrzo je uhapšen. List je protestirao protiv njegovog hapšenja: »Ako će jugoslavenska buržoazija početi hapsiti bolj­ševike, kao što to već radi tada će ona ostati bez proletarijata, jer je danas svaki pravi proleter boljševik svagdje u svijetu pa i u Jugoslaviji«.

U kratkom periodu legalnosti KPJ, bio je komuni­stički poslanik, ali je uhapšen 1. jula 1921. godine, nakon neuspelog atentata na regenta Aleksandra.

### Emigracija u SSSR

*Glavni članak: Jugoslovenska politička emigracija u SSSR*
U međuratnom periodu je kao pripadnik jugoslovenske političke emigracija u SSSR bio student, a potom i upravitelj jugoslovenskog sektora na Komunistički univerzitet nacionalnih manjina Zapada u Moskvi. Nakon neuspjeha oružanog otpora diktaturi 1929. godine, u siječnju 1930. godine smijenjen je generalni sekretar Jovan Mališić, a u rukovodstvo ilegalne KPJ su kooptirani Nikola Kovačević, Karlo Hudomal, Antun Mavrak i Akif Šeremet.

### Španski građanski rat

*Glavni članak: Španski građanski rat*
Kovačević je učestvovao kao dobrovoljac u Španskom građanskom ratu. Bio je intendant u Štabu interbrigada u Albaceti, gde je boravio sa Milanom Ćopićem i drugim Jugoslovenima. U Španiji je bio poznat pod nadimkom "Nikita".

Literatura
----------

* Nikola Grulović, „Jugosloveni u ratu i oktobarskoj revoluciji", Beograd 1965.

Izvori
------

1. 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11  Ivan Očak, Povratnici iz Sovjetske Rusije u borbi za stvaranje ilegalnih komunističkih organizacija uoči Prvog kongresa SRPJ(k)[*mrtav link*]
2. ↑  Nikola Grulović, „Jugosloveni u ratu i oktobarskoj revoluciji", Beograd 1965. godina
3. ↑  Arhiv CK SKJ, f. Zbirka Jugosloveni i Oktobar, Sign. 25.
4. ↑  Glasnik arhiva i društva arhivskih radnika Bosne i Hercegovine VIII, knj. VII, Sarajevo 1967, 410, 411, 415.
5. ↑
6. ↑  Petar Požar, *Jugosloveni žrtve staljinskih čistki* (str. 145-151), Beograd, 1989.
7. ↑  Ivan Očak, Milan Ćopić, prilog biografiji
8. ↑  Ante Glavičić, Prilozi za biografiju Milana Ćopića

Vidi još
--------

* Jugosloveni u Oktobarskoj revoluciji
* Komunistička partija (boljševika) Srba, Hrvata i Slovenaca
* Afera Diamantstein