Noću 22/23. avgusta 1943. Treća i Četvrta krajiška brigada napale su ustaško-domobranski garnizon u Bugojnu. Upadom jakih snaga u centar grada, bataljoni ovih brigada uspeli su da ovladaju manevarskim prostorom i da blokiraju snage branilaca u izolovanim tačkama. Nakon uporne dvodnevne odbrane, ustaške snage tokom noći 24/25. avgusta probile su se iz grada po grupama, uglavnom u pravcu Travnika, pretrpevši pri tome teške gubitke.

Oslobođenjem Bugojna povezana je prostrana slobodna teritorija u centralnoj i zapadnoj Bosni i zadat težak udarac Crnoj legiji. Nakon oslobađanja Livna i Kupresa (3. oktobra), ova slobodna teritorija je povezana sa Dalmacijom,

Maršal Tito pohvalio je Treću i Četvrtu krajišku brigadu za ovaj uspešan napad.

Planiranje napada
-----------------

Nakon oslobođenja Gornjeg (4. avgusta) i Donjeg Vakufa (17. avgusta), Prozora i Jajca (17. avgusta) stekli su se uslovi za likvidaciju garnizona u Bugojnu, jednog od najvažnijih u srednjoj Bosni. Bugojno je predstavljalo važnu vezu između garnizona u Travniku i Zenici s jedne, i Kupresa i Livna sa druge strane. Bugojno je bilo jedan od centara ustaške Crne legije, a jedno vreme i sedište njenog štaba. Tokom jula 1942. proleterske brigade dva puta su neuspešno napadale Bugojno.

Prilikom konsultacija štabova Prve i Pete divizije NOVJ 11-13. avgusta 1943. doneta je odluka o napadu na Bugojno. Vrhovni štab je 19. avgusta 1943. na osnovu ovog dogovora naredio štabovima 1. proleterske i 5 udarne divizije da zauzmu Bugojno. Akcijom su zajednički rukovodili štabovi Prve i Pete divizije. O snazi garnizona postojali su protivrečni podaci, međutim pretpostavljeno je da se radi o 400-500 ustaša i nešto domobrana. Rade Zorić u svom prikazu akcije navodi brojke od 500 ustaša i 600 domobrana. Za napad su određene Treća i Četvrta krajiška brigada, koje su imale dovoljnu nadmoć u ljudstvu i oružju u odnosu na garnizon.

Bugojno je bilo posednuto znatnim snagama ustaša i utvrđeno sistemom bunkera zaštićenih bodljikavom žicom i minskim poljima. Stoga je svim bataljonima data instrukcija da traže breše u odbrani i teže prodoru u centar grada bezobzirno ostavljajući spoljašnja utvrđenja za leđima. Četvrta krajiška brigada formirala je od 1. čete Prvog i 1. čete Trećeg bataljona udarnu grupu koja je imala zadatak da se neopaženo probije u sam centar grada pre početka napada.

Tok napada
----------

Nastupanje jedinica sa polaznih položaja prema određenim sektorima napada počelo je u sumrak 22. avgusta. Udarna grupa Četvrte krajiške brigade uspešno je izvršila zadatak. Uz pomoć vodiča po mraku se neopaženo probila u centar grada do crkve. U 23:15 zvoneći crkvenim zvonima označile su svoj uspeh i svoj položaj. To je bio znak za početak opšteg napada na spoljnu liniju odbrane. Ustaško-domobranske snage su se ubrzo snašle i izvele više napada na snage u gradu, koje su se našle u teškom položaju.

Međutim, napad se na svim sektorima dobro razvijao. Brzim prodorom jedinica u grad izmanevrisan je i razbijen sistem spoljne odbrane grada. Nezauzete otporne tačke su blokirane i postepeno uništavane. Prodorom u grad razvila se uporna ulična borba; neprijatelj se branio iz svake kuće, a manje opkoljene grupe borile su se do kraja.

Do podne 23. avgusta obe brigade zauzele su veći deo grada i sva spoljna utvrđenja sem električne centrale u selu Vesela i deo spoljašnjih utvrđenja na brdu Glavice. Potisnute ustaške snage prikupile su se u opštinsku zgradu, sresko načelstvo, žandarmeriji jsku stanicu, školu, poštu, apoteku, Sokolski dom i kontrolisale deo grada prema Vrbasu. Iz ovih zgrada pružan je organizovan i snažan otpor.

Branioci su nastali da što druže izdrže, nadajući se da će im stići pomoć iz susednih garnizona, posebno iz Prozora i Kupresa. U Prozor su prethodnog dana ponovo ušli delovi 7. SS divizije. Planom napada predviđeno je da Prva krajiška brigada, istovremeno sa napadom na Bugojno, napadne Prozor. Međutim, s obzirom na prisustvo nadmoćnih nemačkih snaga, brigada je odustala od napada.

Nemci su 23. avgusta ujutro uz podršku avijacije krenuli u napad iz Prozora preko Makljena, ali je u celodnevnoj borbi Prva krajiška odbila napad i naterala ih da se povuku u Prozor. Sutradan su obnovili napad, takođe bez uspeha. Tako je uspešno izvedena izolacija Bugojna.

Štabovi Treće i Četvrte krajiške brigade ostavili su za likvidaciju okruženih i blokiranih snaga u gradu samo potreban deo snaga. U toku 24. avgusta postepeno su, jedna po jedna, likvidirane otporne tačke. Drugi bataljon Udarne grupe uspešno je likvidirao otpor u električnoj centrali u selu Vesela zarobivši pritom 48 ljudi koji su pokušali da se probiju prema Travniku.

Suočeni sa neminovnim porazom i izostankom pomoći, najuporniji ustaše i domobrani su se tokom noći 24/25. avgusta probijali iz blokiranih utvrđenih zgrada. Tom prilikom pretrpeli su znatne gubitke. 25. avgusta Bugojno je bilo oslobođeno.

Prema izveštajima štabova brigada, rezultati borbe za Bugojno su sledeći: Treća krajiška nanela je neprijatelju gubitke od 70 mrtvih i 16 zarobljenih vojnika. Zaplenila 4 puškomitraljeza, 1 minobacač sa 222 mine, 100 pušaka, 30.000 puščanih metaka, 1.000 raznih topovskih zrna i drugu opremu. Brigada je imala 25 mrtvih i 46 ranjenih, od kojih 15 teže. Četvrta krajiška brigada nanela je neprijatelju gubitke od 78 mrtvih i 48 zarobljenih vojnika. Zaplenila je 6 puškomitraljeza, 74 puške, 4 pištolja, oko 250 ručnih bombi, 25.000 metaka i drugu opremu. Brigada je imala 6 mrtvih i 13 ranjenih.

Vrhovni komandant Josip Broz Tito pohvalio je Treću i Četvrtu krajišku brigadu za pokazanu požrtvovanost i junaštvo u borbama za oslobođenje Bugojna.

Razvoj nakon bitke
------------------

Koča Popović, komandant I proleterske divizije sa Vasom Jovanovićem, načelnikom štaba divizije i Verom Zogović u Bugojnu, oktobra 1943.
Kazalište narodnog oslobođenja u Bugojnu sa Savom Orovićem i Olgom Dedijer.
Mijalko Todorović govori na narodnom zboru u Bugojnu početkom novembra 1943.
Bugojno je od 1941. predstavljalo ustašku tvrđavu. Dva napada proleterskih brigada na Bugojno u julu 1942. završena su neuspehom. Nakon ovog poraza, Bugojno do kraja rata nije obnovilo svoj prethodni značaj. U gradu i okolini uspostavljeni su narodnooslobodilački odbori, a iz oblasti gornjeg toka Vrbasa samo u Petu diviziju u tom periodu stupilo je oko 300 dobrovoljaca.

Uskoro nakon oslobođenja Bugojna kapitulirala je Italija. Prva proleterska i Četvrta krajiška divizija vodile su tronedeljne borbe u Dalmaciji, a na povratku su likvidirale i preostala uporišta ustaškog 5. posadnog zdruga - Livno i Kupres (3. oktobra 1943.). Ostaci ove formacije povučeni su u Zagreb. Zdrug je nakon toga, nakon višemesečne popune i obnove dislociran u severozapadnu Hrvatsku.

Bugojno je bilo slobodno do 8. januara 1944, kada su ga zauzeli prednji odredi nemačke Prve brdske divizije tokom operacije Valdrauš. Konačno je oslobođeno 2. septembra 1944.

Literatura
----------

* Milutin Morača: Peta krajiška divizija, Vojnoizdavački zavod, Beograd 1985
* Napad na Bugojno - Ilija Radulović: Treća krajiška brigada
* Treća krajiška brigada - sjećanja boraca
* Rade Zorić: Četvrta krajiška brigada, Beograd Vojnoizdavački zavod, 1980
* Četvrta krajiška brigada - sjećanja boraca, Beograd 1982, knjiga 1, peti dio

Vanjske veze
------------

* **V. ustaški stajaći djelatni zdrug** - Axis History Factbook ()
* Napad na Bugojno - Ilija Radulović: Treća krajiška brigada
* Treća krajiška brigada - sjećanja boraca
	+ Milorad TOMIĆ: PRVI BATALjON U NAPADU NA BUGOJNO
	+ Milenko STUPAR: TREĆI BATALjON U NAPADU NA BUGOJNO
* Rade Zorić: Četvrta krajiška brigada
* Četvrta krajiška brigada - sjećanja boraca, Beograd 1982, knjiga 1, peti dio

| * p
* r
* u
Drugi svjetski rat u Jugoslaviji |
| --- |
| Sukobljene strane | 

|  |  |
| --- | --- |
| Saveznici |  Narodnooslobodilačka vojska Jugoslavije  •  Komanda Srednjeg Istoka  •  Crvena armija |
| Osovina |  Wehrmacht  •  Italijani (do 1943.)  •  Bugari (do 1944.)  •  Ustaše i Domobrani  •  Nedićevci i Ljotićevci  •  Četnici ili JVuO (počeli kao Saveznici)  •  Slovenski domobrani  •  Balisti |

 |
| Vođe i vojskovođe | 

|  |  |
| --- | --- |
| Saveznici | Josip Broz Tito  • Arso Jovanović  • Peko Dapčević  • Koča Popović  • Sava Kovačević  • Ivo Lola Ribar  • Moša Pijade  • Kosta Nađ  • Edvard Kardelj  • Milovan Đilas  • Fitzroy MacLean  • Henry Maitland Wilson  • Fjodor Tolbuhin |
| Osovina | Alexander Löhr  • Maximilian von Weichs  • Franz Böhme  • Hans Felber  • Glaise-Horstenau  • Pirzio Biroli  • Mario Roatta  • Ante Pavelić  • Slavko Kvaternik  • Mladen Lorković  • Milan Nedić  • Dimitrije Ljotić  • Kosta Pećanac  • Dragoljub Mihailović  • Momčilo Đujić  • Pavle Đurišić  • Sekula Drljević  • Lav Rupnik |

 |
| Tok rata | 

|  |  |
| --- | --- |
| 1941.Ustanak | Aprilski rat  • Okupacija Jugoslavije  • Ustanak (u NDH  • u Crnoj Gori  • u Srbiji  • u Sloveniji)  • Bitka za Loznicu  • Užička republika  • Operacija Mačva  • Sastanak u Divcima  • Operacija Užice  • Pljevaljska bitka  • Olovo |
| 1942.Bihaćka Republika | Borbe za Istočnu Bosnu  • Operacija Trio  • Bitka na Kozari  • Pohod u Zapadnu Bosnu  • Bitka za Kupres  • Borbe za Livno  • Borbe za Jajce  • Operacija Alfa  • Bihaćka operacija  • Bihaćka republika |
| 1943.Kapitulacija Italije | Operacija Weiss  • Bitka za Prozor  • Bitka na Neretvi  • Ofanziva NOVJ u Lici  • Operacija Schwarz  • Bitka na Sutjesci  • Kapitulacija Italije  • Bitka za Split  • Bitka za Tuzlu  • Antiosovinska ofanziva JVuO (Višegrad)  • Bitka za Sanski Most  • Romelova ofanziva  • Bitka za Glinu  • Bitka za Livno  • Operacija Kugelblitz  • Zimske operacije |
| 1944.Bitka za Srbiju | Bitka za Ivanjicu  • Februarski pohod  • Operacija Bura  • Prodor NOVJ u Srbiju  • Desant na Korčulu  • Desant na Drvar  • Bitka za Podgorač  • Bitka za južnu Srbiju  • Andrijevička operacija  • Durmitorska operacija  • Operacija Ratweek  • Bitka na Jelovoj gori  • Bitka za Prijedor  • Bitka za Banja Luku  • Bitka za Brač  • Beogradska operacija  • Bitka za Travnik  • Batinska bitka  • Bitka za Koprivnicu  • Bitka za Knin  • Proboj Armijske grupe E iz Grčke  • Proboj četnika i Nemaca iz Srbije (iz Crne Gore)  • Četnička ofanziva u istočnoj Bosni |
| 1945.Oslobođenje | Sremski front  • Mostarska operacija  • Sarajevska operacija  • Bosanska golgota • Bitka na Lijevča polju  • Karlovačka operacija  • Riječka operacija  • Tršćanska operacija  • Bitka na Zelengori  • Blajburška predaja |

 |
| Ratni zločini (spisak osuđenih) | 

|  |  |
| --- | --- |
| Logori | Jasenovac  • Sajmište  • Banjica  • Jadovno  • Jajinci  • Topovske šupe  • Stara Gradiška  • Šabac  • Niš  • Lepoglava  • Jastrebarsko |
| Pokolji | Blagaj  • Vrginmost  • Drvar  • Grahovo  • Glina  • Skela  • Šabac  • Kraljevo  • Kragujevac  • Valjevo  • Novi Sad  • Drakulić  • Zabiokovlje  • Imotski-Ljubuški  • Gata  • Prozor  • Bijelo Polje  • Priboj-Pljevlja-Čajniče-Foča  • Vranić  • Rača  • Drugovac  • Blajburg |

 |
| Vidi još: Holokaust • Narodnooslobodilačka borba • Osovinske operacije • Saveznici i Jugoslavija • Napadi na garnizone NDH • Antipartizanske operacije u NDH • Kolaboracija četnika • Demografski gubici |