Koordinate: 43° 11′ 14" SGŠ, 21° 42′ 28" IGD
**Žitorađa** je naselje u Srbiji u opštini Žitorađa u Topličkom okrugu. Prema popisu iz 2002. bilo je 3543 stanovnika (prema popisu iz 1991. bilo je 3503 stanovnika).

### Geografski položaj i opšti podaci

Opština Žitorađa nalazi se na jugoistoku Srbije, u Topličkom okrugu, na udaljenosti 10 km od koridora 10 koji povezuje Srbiju sa Makedonijom, Grčkom i dalje sa Dalekim istokom. Opština se nalazi na udaljenosti 35 km jugozapadno od Niša, i gravitira Nišu kao ekonomskom, političkom i kulturnom centru.

### Istorija

Prvi podaci o Žitorađi kao naseljenom mestu datiraju iz 4. veka, otkad se pominje stari vizantijski grad *Žitorađsko kale* (lat. *Ad Herculum*). Iz ovog doba potiče i sačuvan je verski objekat *Latinska crkva* nadomak Žitorađe.

Žitorađa je 1877. oslobođena od Turaka. Ova godina se smatra godinom osnivanja opštine.

Posebno poznati i atraktivni lokaliteti nalaze se na planini Pasjači—mesto zvano *Kale* gde su locirani ostaci starog rimskog grada *Ad Herkulem*, zatim u blizini sela Glašinca - mesto zvano Glašinska čuka, čuvena *Latinska crkva* koja datira još iz 4. veka.

### Obrazovanje

Osnovna škola u Žitorađi počela je sa radom daleke 1873. godine, a ova škole ima i osmorazredna odeljenja u Pejkovcu, Crnatovu i Dubovu, a u ostalim naseljima četvororazredne škole. Škola broji 1652 učenika.
Srednja škola Žitorađa radi od 1978. godine. Školu čine 3 obrazovna profila mašinske, poljoprivredne i ekonomske škole.
Predškolska ustanova za decu je dečji vrtić *Prva radost*, osnovan 1981. godine.
U Žitorađi postoji Narodna biblioteka sa fondom od oko 35.000 knjiga.

### Zdravstvo

Dom zdravlja Žitorađa postoji od 1956. godine, a u svim većim selima postoje ambulante.

### Infrastruktura

Okosnicu drumskog saobraćaja čini deonica regionalnog puta R-245 Niš – Žitorađa – Prokuplje - Priština koja prolazi kroz Žitorađu, regionalni putni pravac R–221, Niš - Pejkovac – Prokuplje – Priština koji prolazi kroz Dobrič, središte povrtarske i poljoprivredne proizvodnje opštine, i regionalni put R - 223 A koji povezuje opštinu Žitorađa sa opštinom Bojnik i prolazi kroz Dubovo. Ukupna dužina regionalnih puteva iznosi 38 km. Udaljenost opštine od međunarodnog putnog koridora E-75 iznosi svega 12 km. 
Poslednjih godina urađeno je mnogo na modernizaciji svih putnih pravaca, a posebna pažnja je posvećena uređenju lokalnih i atarskih puteva. Samo u 2005. godini u potpunosti je renovirano 24 km putne mreže u opštini, a u 2006. godini nastavljeno sa još 5 km novih puteva, tako da se do 2008. g. očekuje kompletna modernizacija svih putnih pravaca u opštini i svih lokalnih ulica.

Elektroenergetska mreža je na zadovoljavajućem nivou. U Žitorađi je u pripremi i rekonstrukcija dalekovoda 10 kV prema Drenovcu i potencijalno novoj industrijskoj zoni Badnjevac.

Većina stanovništva opštine Žitorađa snabdeva se vodom putem bunara, izuzev opštinskog centra Žitorađa koje ima uređen sistem za vodosnabdevanje. Izgradnja vodovodne i kanalizacione mreže u svim selima je u planu. U toku je izgradnja vodovodne mreže u 5 mesnih zajednica po zajedničkom projektu Evropske unije i opštine, a u pripremi su projekti za vodosnabdevanje i ostalih mesnih zajednica.

Na teritoriji opštine postoje bogata izvorišta vode. Projektom je planirano povezivanje u jedinstven sistem koji će biti povezan sa sistemom vodosnabdevanja *Selova*.
Telekomunikacionu infrastrukturu opštine Žitorađa čine: mreža fiksne telefonije Telekoma Srbije i mreža mobilne telefonije Telenora i Telekoma Srbije.
Čvorna centrala u Žitorađi vezana je za optički kabl Niš – Prokuplje.

### Privreda

U strukturi privrede opštine Žitorađa dominantno mesto zauzima poljoprivreda. U strukturi poljoprivrede poslednjih godina primat zauzima proizvodnja ranog povrća iz plastenika i proizvodnja bostana. Razvijeno je voćarstvo, a takođe su zastupljene i sve ostale kulture.
Žitorađa raspolaže sa ukupno 23.303,89 hektara obradive površine.
Prema poslednjim podacima struktura poljoprivredne proizvodnje izgleda ovako:

Ratarske kulture 13.874 ha
Povrtarstvo 1.200 ha
Voćnjaci 700 ha
Vinova loza 654 ha
Livade i pašnjaci 864 ha
Šume 489 ha

Osnovna karakteristika proizvodnje je u tome što se marljivim i stručnim radom na malim površinama postižu izvanredni rezultati u proizvodnji, uz zanemarljivo korišćenje herbicida. Proizvodnja zdrave hrane u narednom periodu odvijaće se uz saradnju i pod nadzorom stručnjaka iz Laboratorije za ispitivanja sastava zemljišta i životnih namirnica pri Srednjoj školi Žitorađa. U oblasti stočarstva u opštini Žitorađa postoji S. Z. S. Z *1 Decembar* sa kapacitetom od 30.000.000 tovljenih svinja godišnje. Farma spada u red najuspešnijih u Srbiji i ima zaokruženi ciklus proizvodnje. Velike su razvojne mogućnosti ove farme u proširenju delatnosti na proizvodnju finalnih proizvoda, klaničnu industriju i proizvodnju stočne hrane za tržište. Proces privatizacije očekuje se u 2008. godini.

Postojala je Zemljoradnička zadruga *Pobeda* Donje Crnatovo sa kapacitetom za uzgoj koka nosilja od 12000 komada, mešaonom stočne hrane i raspoloživim obradivim zemljištem od 17 ha i šumom od 120 ha, kao i ZZ *Budućnost* Žitorađa sa kapacitetom do 10.000 komada tovnih piladi, opremom i obradivim zemljištem od 65 ha. Od industrijskih kapaciteta ovde je smešten i nekadašnji pogon EI Niš – AD *AD HERKULEM* Žitorađa.

U privatnom sektoru na teritoriji opštine Žitorađa posluje oko 180 samostalnih radnji i svega nekoliko preduzeća. U strukturi samostalnih radnji najbrojnije su radnje iz oblasti trgovine. Težnja je opštine i samostalnih zanatskih radnji da se u budućnosti stimulišu zanatske delatnosti sa posebnim akcentom na očuvanje starih zanata. Od privatnih preduzeća treba istaći PP *Serđo* Žitorađa (fabrika obuće), PP *Amer- prom* Vlahovo (lekoviti čajevi), PP *Nile* Žitorađa (trgovina na veliko i malo), *Koni-trejd* Žitorađa (kondiktorski proizvodi), *Kristal* Žitorađa (obrada stakla)i druga.

Poljoprivredni proizvođači su organizovani kroz sledeća Udruženja : 

* Udruženje poljoprivrednih proizvođača opštine Žitorađa
* Udruženje voćara i povrtara *Farmer* Vlahovo
* Udruženje poljoprivrednih proizvođača *Fortesa* Voljčinac
* Udruženje poljoprivrednih proizvođača *Agrotim* Vlahovo
* Pčelarsko društvo *Cvet* Žitorađa
* Broj registrovanih poljoprivrednih gazdinstava je 2.200.

Opština ima formiranu službu za ruralni razvoj.

Turizam
-------

Opština je krenula sa izradom projektne dokumentacije za izgradnju „*Etno sela sa lovačkim domom*". Predlozi su: izletište *Glavičica* na brdu iznad Žitorađe, udaljeno 3 km od Žitorađe, lovni rezervat u s. Zladovac na udaljenosti 11 km od Žitorađe i vikend naselje Debeli Lug na 5,5 km od Žitorađe.
Poslednjih godina područje opštine je veoma posećeno lovcima i ljubiteljima prirode iz Italije i Grčke koji u sve većem broju i sve dužem vremenskom periodu borave u Žitorađi. Glavni aduti su poljska jarebica i prepelica koje žive i opstaju samo u sredinama gde nema pesticida i herbicida u zemljištu.

Demografija
-----------

U naselju Žitorađa živi 2771 punoletni stanovnik, a prosečna starost stanovništva iznosi 38,7 godina (37,8 kod muškaraca i 39,6 kod žena). U naselju ima 1.008 domaćinstava, a prosečan broj članova po domaćinstvu je 3,51.

Ovo naselje je velikim delom naseljeno Srbima (prema popisu iz 2002. godine), a u poslednja tri popisa, primećen je porast u broju stanovnika.

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 

*Grafik promene broja stanovnika tokom 20. veka*

|  |
| --- |
|  |

 | 

| Demografija |
| --- |

| Godina | Stanovnika |
| --- | --- |
|  |  |  |
|  |  |  |
|  |  |  |
|  |  |  |
| **1948.** | 2442 |  |
| **1953.** | 2464 |  |
| **1961.** | 2618 |  |
| **1971.** | 2849 |  |
| **1981.** | 3270 |  |
| **1991.** | 3503 | 3408 |
| **2002.** | 3724 | 3543 |

 |


| Etnički sastav prema popisu iz 2002. |
| --- |
|
| Srbi |    | 3269 | 92.26% |
| Romi |    | 246 | 6.94% |
| Makedonci |    | 6 | 0.16% |
| Jugosloveni |    | 6 | 0.16% |
| Bugari |    | 2 | 0.05% |
| Crnogorci |    | 1 | 0.02% |
| Goranci |    | 1 | 0.02% |
| nepoznato |    | 9 | 0.25% |

**Stanovništvo prema polu i starosti** 

|  |
| --- |
|  | m |  |  | ž |
| ? | 15 |    |    | 27 |
| 80+ | 15 |    |    | 42 |
| 75-79 | 35 |    |    | 52 |
| 70-74 | 72 |    |    | 100 |
| 65-69 | 107 |    |    | 115 |
| 60-64 | 95 |    |    | 95 |
| 55-59 | 103 |    |    | 94 |
| 50-54 | 164 |    |    | 126 |
| 45-49 | 112 |    |    | 136 |
| 40-44 | 110 |    |    | 103 |
| 35-39 | 110 |    |    | 99 |
| 30-34 | 128 |    |    | 106 |
| 25-29 | 139 |    |    | 134 |
| 20-24 | 122 |    |    | 129 |
| 15-19 | 113 |    |    | 116 |
| 10-14 | 101 |    |    | 92 |
| 5-9 | 132 |    |    | 116 |
| 0-4 | 90 |    |    | 98 |
| prosek | 37.8 |  |  | 39.6 |

**Domaćinstva**

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 

**Broj domaćinstava po popisima od 1948-2002.**| **Godina popisa** | 1948. | 1953. | 1961. | 1971. | 1981. | 1991. | 2002. |
| **Broj domaćinstava** | 383 | 423 | 560 | 700 | 850 | 950 | 1008 |

 | 

**Domaćinstva po broju članova po popisu od 2002.**| **Broj članova** | 1 | 2 | 3 | 4 | 5 | 6 | 7 | 8 | 9 | 10 i više | Prosečan broj članova |
| **Broj domaćinstava** | 134 | 218 | 162 | 217 | 117 | 113 | 32 | 7 | 6 | 2 | 3.51 |

 |

**Domaćinstva**

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 

**Broj domaćinstava po popisima od 1948-2002.**| **Godina popisa** | 1948. | 1953. | 1961. | 1971. | 1981. | 1991. | 2002. |
| **Broj domaćinstava** | 1440 | 341 | 998 | 79 | 11 | 11 | 1474 |

 | 

**Domaćinstva po broju članova po popisu od 2002.**| **Broj članova** | 1 | 2 | 3 | 4 | 5 | 6 | 7 | 8 | 9 | 10 i više | Prosečan broj članova |
| **Broj domaćinstava** | 203 | 998 | 228 | 33 | 12 |  |  |  |  |  |  |

 |

**Stanovništvo prema delatnosti koju obavlja**

| Pol | Ukupno | Poljoprivreda, lov i šumarstvo | Ribarstvo | Vađenje rude i kamena | Prerađivačka industrija | Proizvodnja i snabdevanje... | Građevinarstvo | Trgovina | Hoteli i restorani | Saobraćaj, skladištenje i veze |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| Muški | 739 | 49 | - | 1 | 220 | 3 | 66 | 59 | 6 | 46 |
| Ženski | 337 | 42 | - | - | 73 | - | 2 | 53 | 10 | 5 |
| Oba | 1076 | 91 | - | 1 | 293 | 3 | 68 | 112 | 16 | 51 |
| Pol | Finansijsko posredovanje | Nekretnine | Državna uprava i odbrana | Obrazovanje | Zdravstveni i socijalni rad | Ostale uslužne aktivnosti | Privatna domaćinstva | Eksteritorijalne organizacije i tela | Nepoznato |
| Muški | 7 | 11 | 122 | 30 | 34 | 22 | - | - | 63 |
| Ženski | 6 | 2 | 23 | 33 | 58 | 10 | - | - | 20 |
| Oba | 13 | 13 | 145 | 63 | 92 | 32 | - | - | 83 |

Zanimljivosti
-------------

Žitorađa je rodno mesto čuvene pevačice narodne muzike Svetlane Cece Ražnatović.

U Žitorađi je odrastao i završio osnovnu školu srpski političar Ivica Dačić. Dačićeva porodica se ubrzo po njegovom rođenju preselila iz Prizrena u Žitorađu.

Spoljašnje veze
---------------

|  |  |
| --- | --- |
|  | U Wikimedijinoj ostavi nalazi se članak na temu: **Žitorađa** |

* Žitorađa, zvanična prezentacija opštine
* Mape, aerodromi i vremenska situacija lokacija (Fallingrain)
* Satelitska mapa (Wikimapia)
* Gugl satelitska mapa (Maplandia)
* Plan naselja na mapi (Mapquest)

| * p
* r
* u
Општина Житорађа |
| --- |
| Асановац • Бадњевац • Влахово • Вољчинце • Глашинце • Горње Црнатово • Горњи Дреновац • Грудаш • Дебели Луг • Доње Црнатово • Доњи Дреновац • Држановац • Дубово • Ђакус • **Житорађа** • Зладовац • Извор • Јасеница • Каре • Коњарник • Лукомир • Ново Момчилово • Пејковац • Подина • Речица • Самариновац • Стара Божурна • Старо Момчилово • Студенац • Топоница |