Dabarska pećina kao povremeni izvor rijeke Dabar
**Dabarska pećina** se nalazi u području sela Dabar, administrativno u opštini Sanski Most, Bosna i Hercegovina. Smještena je uz izvor rijeke Dabar sa kojim čini geomorfološku i hidromorfološku cjelinu, zbog čega je i povremeni izvor Dabra. Između njih je mali drveni most obrastao mahovinom. 

Pristup pećini je sa puta Sanski Most – Ključ na kojem postoji postoji oznaka za skretanje ka vrelu Dabra. U nastavku se smjenjuju oznake za vrelo Dabra i Dabarsku pećinu, ali je nebitno, jer je odredište isto. U početku je put asfaltni a poslednji kilometar je dobar makadamski put manje širine.

Izvor Dabra
-----------

Dabarska pećina je jedna od 14 velikih i nekoliko desetina manjih pećina na području Sanskog Mosta. Duga je 630 m (prema podacima iz 2013.). Ulaz u pećinu je širok oko 10 m, a visok 15 m. Iza ulaza je dvorana širine 20 m. i 70 m dužine. Skreće prema jugozapadu, sužava se i račva u nekoliko manjih tunela.

Kada je vodostaj visok, voda teče iz pećine, i ulijeva se u korito rijeka Dabra. Kada je vodostaj nizak, u pećini ima nekoliko sifonskih jezera i jezera zarobljene vode.

Arheološko nalazište
--------------------

Arheološkim istraživanjima (Korošec, 1946; Benac, 1947) došlo se do saznanja da je pećina nastanjivana u prahistoriji. Na sjevernoj, suvljoj strani ulazne pećine, probnim istraživanjima pronađeni su površinski nalazi keramike iz bakarnog doba, Vučedolska kultura. Vučedolska keramika također je opisana na samo 5 km. udaljene Hrustovačke pećine. U blizini su pronađeni i ostaci sojeničkog naselja i pretpostavlja se da potiču iz perioda Ilira.

U povremenim posjetama posljednjih godina, primijećeno je da je pri višim vodostajima voda erodirala arheološke slojeve, debljine do 60 cm.. Znatna erozija desila se 2014. godine, tokom katastrofalnih poplava. U rubu erodiranog arheološkog tla pojavilo se ognjište na stijeni. Među pepelom sačuvalo se i nekoliko komada drvenog uglja i poslano u *Beta Analytic Radiocarbon Dating Laboratorija* (uzorak Beta-390179). Datiranje korištenjem 14C metode pokazalo je radiokarbonsko doba 4010 ± 30 BP, što odgovara dobu Vučedolske kulture.

Nacionalni spomenik
-------------------

Komisija za očuvanje nacionalnih spomenika, na sjednici održanoj od 4. do 7. novembra 2014. godine, donijela je odluku da se Dabarska pećina proglasi za nacionalni spomenik Bosne i Hercegovine. Ovu odluku Komisija je donijela u sljedećem sastavu: Zeynep Ahunbay, Martin Cherry,Amra Hadžimuhamedović, Dubravko Lovrenović (predsjedavajući), Ljiljana Ševo.

Literatura
----------

* Pegan, G. G. Petković, M. Vidović - Dabarska pećina. Arhiv Speleološkega društva Ponir Banja Luka, 2013.
* Alojz Benac - Studije o kamenom i bakarnom dobu sjeverozapadnog Balkana. Sarajevo, 174 p. 1974.
* Alojz Benac - Završna istraživanja u pećini Hrustovači. Glasnik Zem. Muzeja 3, Sarajevo, 5-41, 1947.
* J. Korošec - Pečina Hrustovača, novi lokalitet slavonske kulture. Glasnik državnog muzeja u Sarajevu. Nova serija 1946, Društvene nauke 1, Sarajevo, 7-37, 1946.

Izvori
------

1. ↑  „Vodopad Blihe i Dabarska pećina (nebrušeni dijamanti u Sanskom Mostu)". *putovanjazapet.com, 2021*. Pristupljeno 23.02. 2024.
2. ↑  „Andrej Mihevc, Jasminko Mulaomerović - Erozija arheološkoga nalazišta Dabarska pećina kod Sanskog Mosta tokom poplava 2014. god.". *Centar za krš i speleologiju, Sarajevo, 2014*. Pristupljeno 9. 2. 2019. ()
3. ↑  „Dabarska pećina i izvor rijeke Dabar". *putovaobih.blog, 2021*. Pristupljeno 12. 02. 2024.
4. ↑  „Arheološki Leksikon 2 - Regija 10, Dabar pećina". *Veselin Masleša, Sarajevo, 1988*. Pristupljeno 9. 2. 2024.
5. ↑  „Alojz Benac-Đuro Basler-Borivoj Ćović-Esad Pašalić-Nada Miletić-Pavao Anđelić - KULTURNA ISTORIJA BOSNE I HERCEGOVINE". *Veselin Masleša, Sarajevo, 1966*. Pristupljeno 9. 2. 2019.
6. ↑  „Dabarska pećina". *Komisija za nacionalne spomenike*. Pristupljeno 13. 9. 2018. [*mrtav link*]

***Dabarska pećina*** na Wikimedijinoj ostavi