**Narodna Republika Mađarska** (mađ. *Magyar Népköztársaság*) je bila socijalistička država, koja je postojala od 1949. do 1989. godine. Istoriju Mađarske u tom periodu obeležila je revolucija 1956. godine i tzv. „gulaš socijalizam". Vođe NR Mađarske smatrali su ovu državu naslednicom kratkotrajne Mađarske Sovjetske Republike iz 1919. godine.

Istorijska pozadina (1945—1949)
-------------------------------

Do kraja 1944. godine, jedinice sovjetske Crvene armije oslobodile su Mađarsku od nemačke okupacije. Sovjetska armija ostala je prisutna u Mađarskoj i posle rata. Komunistička partija Mađarske postepeno je jačala zahvaljujući podršci Sovjetskog Saveza. Od 1945. godine delovala je u koalicionoj vladi, ali je 1949. uspostavila jednopartijsku državu, Narodnu Republiku Mađarsku, sa komunistom Matijašem Rakošijem na čelu.

Istorija
--------

### Period staljinizma (1949—1956)

Nakon proglašenja Narodne republike, vladajuća partija postala je Partija radnog naroda Mađarske. Sekretar partije, Matijaš Rakoši, dolaskom na vlast je uklonio svog glavnog suparnika Lasla Rajka, koji je optužen i osuđen na smrt kao „agent Zapadnog imperijalizma". Rakoši je tokom svoje vladavine uveliko oponašao Staljina, provodeći reforme sovjetskog tipa, promovišući kult ličnosti i ostalo. Tokom njegove vladavine, pozatvarani su mnogi komunisti koji će posle revolucije 1956. doći na vlast u Mađarskoj. Represija vlasti u Mađarskoj je do 1956. godine bila veća nego u ostalim zemljama Istočnog bloka, što je bio glavni uzrok revolucije antikomunističkog tipa 1956. godine.

Od 1949. godine u Mađarskoj su pokrenuti programi masovnog obrazovanja i opismenjavanja stanoništva. Bila je pokrenuta i kolektivizacija i industrijalizacija zemlje. Posebno se ulagalo u tešku industriju. U svrhu razdvajanja poslova Crkve od države, veronauka je postepeno izbačena iz nastavnog programa u školama. Glavni vođa crkvene opozicije bio je kardinal Jozef Mindsenti, koji je uhapšen u septmbru 1948. i osuđen na doživotnu robiju.

Nakon Staljinove smrti 1953. godine, Sovjetski Savez je podstakao destaljinizaciju i u istočnoevropskim zemljama, posledica čega je u Mađarskoj bilo postavljenje Imreta Nađa za premijera. Rakoši je uprkos tome uspeo da zadrži funkciju sekretara Partije i uskoro pokrenuo kampanju protiv Nađa, koja je završila njegovim smenjivanjem i zatvaranjem u aprilu 1955. godine. Rakošijeva vlasti bila je uzdrmana februara 1956. nakon što je Nikita Hruščov odbacio i osudio staljinizam. Rakoši je 18. jula smenjen s vlasti po naredbama iz SSSR-a. Dana 3. oktobra Centralni komitet Mađarske radničke narodne partije rehabilitovao je Rajka i ostale osuđene u staljinskim procesima, dok je Imre Nađ ponovo postao član Partije.

### Mađarska revolucija 1956.

*Glavni članak: Mađarska revolucija 1956.*
Posledica destaljinizacije bilo je izbijanje, isprva mirnih studenstskih demonstracija 23. oktobra u Budimpeši, na kojima se zahtevao odlazak sovjetske armije iz Mađarske. Uskoro je Imre Nađ sa svojim istomišljenicima preuzeo nadzor nad Mađarskom radničkom parzijom i obećao „demokratizaciju, formiranje mađarskog puta u socijalizam i radikalno poboljšanje uslova života radničke klase". Do 30. oktobra, Nađ je objavio oslobađanje kardinala Midsentija i ukidanje jednopartijskog sistema. Do 1. novembra je objavio radikalnije poteze poput izlaska Mađarske iz Varšavskog pakta i proglašenje neutralne Mađarske. Hruščov je uvideo da je revolucija prerasla u antikomunističku pobunu, pa je 4. novembra 1956. uputio jedinice Sovjetske armije da smire situaciju. U borbama koje su usledile, otpor Nađevih pristalica bio je ubrzo slomljen.

Imre Nađ je uhapšen, a na njegovo mesto postavljen Janoš Kadar. Formirana je i nova vladajuća partija, nazvana Mađarska socijalistička radnička partija. Nađ je ostao zarobljen do 1958. kada je osuđen na smrt.

### Kadarova era (1956—1989)

Kadar je na počeku svoje vladavine zatvorio velik broj disidenata i pobunjenika, ali je početkom 1960-ih proglasio opštu amnestiju, smanjio ovlasti tajne policije i liberalizovao ekonomiju. Godine 1966. Centralni komitet odobrio je provođenje tzv. Novog ekonomskog mehanizma, kojim se nastojalo učiniti Mađarsku konkurentnom na svetskom tržištu i omogućiti stanovništvu ekonomski prosperitet. Ovo razdoblje tržišnog socijalizma poznato je i pod nazivom „gulaš socijalizam". Ova nova ekonomska politika podigla je životni standard Mađara, osigurala određen stepen političke liberalizacije i usmerila spoljnu politiku prema zemljama Zapada, ali je istovremeno dovela i do rasta spoljnog duga.

Potaknuti reformama u Sovjetskom Savezu, aktivisti i intelektualci u Budimpešti su od 1988. godine počeli da potiču na promene u mađarskom društvu. Februara 1989. Centralni komitet je potaknuo politički pluralizam, a u oktobru mađarski parlament usvojio novi ustav. Istog meseca, dotadašnja vladajuća Mađarska socijalistička radnička partija održala je poslednji kongres i reformirala se pod imenom Mađarska socijalistička partija. Dana 23. oktobra 1989. Narodna Republika Mađarska preimenovana je u Republiku Mađarsku.

Vidi još
--------

* Mađarska Sovjetska Republika
* Istorija Mađarske

Literatura
----------

* Bideleux, Robert; Jeffries, Ian (2007). *A History of Eastern Europe: Crisis and Change*. Routledge. ISBN 0-415-36626-7.
* Crampton, R. J. (1997). *Eastern Europe in the twentieth century and after*. Routledge. ISBN 0-415-16422-2.
* Dale, Gareth (2005). *Popular Protest in East Germany, 1945-1989: Judgements on the Street*. Routledge. ISBN 071465408.
* Hardt, John Pearce; Kaufman, Richard F. (1995). *East-Central European Economies in Transition*. M.E. Sharpe. ISBN 1-56324-612-0.
* Sillince, John (1990). *Housing policies in Eastern Europe and the Soviet Union*. Routledge. ISBN 0-415-02134-0.
* Turnock, David (1997). *The East European economy in context: communism and transition*. Routledge. ISBN 0-415-08626-4.
* Wettig, Gerhard (2008). *Stalin and the Cold War in Europe*. Rowman & Littlefield. ISBN 0-7425-5542-9.

| * p
* r
* u
Socijalističke i komunističke države |
| --- |
| Sadašnje | 

 Kuba  **•** 
 Laos  **•** 
 NR Kina  **•** 
 Sjeverna Korejaa  **•** 
 Vijetnam
 |
| Bivše | 

Afganistan DR Afganistan (1978 – 1992)  **•** 
Albanija NSR Albanija (1946 – 1992)  **•** 
Angola NR Angola (1975 – 1992)  **•** 
Benin NR Benin (1975 – 1990)  **•** 
Bugarska NR Bugarska (1946 – 1990)  **•** 
Čehoslovačka Čehoslovačka (1948 – 1990)  **•** 
Etiopija NDR Etiopija (1974 – 1991)  **•** 
Grenada Grenada (1979 – 1983)  **•** 
Južni Jemen DNR Jemen (1967 – 1990)  **•** 
 SFR Jugoslavija (1945 – 1992)  **•** 
Kambodža Demokratska Kampućija (1975 – 1979)  **•** 
Kambodža NR Kampućija (1979 – 1993)  **•** 
Republika Kongo NR Kongo (1970 – 1992)  **•** 
Mađarska NR Mađarska (1949 – 1989)  **•** 
Mongolija NR Mongolija (1924 – 1992)  **•** 
Mozambik NR Mozambik (1975 – 1990)  **•** 
Istočna Njemačka DR Njemačka (1949 – 1990)  **•** 
Poljska NR Poljska (1945 – 1989)  **•** 
Rumunija SR Rumunjska (1947 – 1989)  **•** 
Ruska Sovjetska Federativna Socijalistička Republika Ruska SFSR (1917 – 1922)  **•** 
Somalija DR Somalija (1969 – 1991)  **•** 
Sovjetski Savez Sovjetski Savez (1922 – 1991)  **•** 
Vijetnam DR Vijetnam (1945 – 1975)
 |
| Kratkotrajne | 

 Pariška komuna (1871)  **•** 
 Sovjetska Republika Naissaar (1917 – 1918)  **•** 
 Finska Socijalistička Radnička Republika (1918)  **•** 
 Odeska Sovjetska Republika (1918)  **•** 
 Donjeck-Krivojroška Sovjetska Republika (1918)  **•** 
 Alzaška Sovjetska Republika (1918)  **•** 
 Slobodna Socijalistička Republika Njemačka (1918 – 1919)  **•** 
 Estonska radnička komuna (1918 – 1919)  **•** 
 Saksonski sovjet (1918 – 1919)  **•** 
 Latvijska SSR (1918 – 1920)  **•** 
 Litvansko-Bjeloruska SSR (1919)  **•** 
 Mađarska Sovjetska Republika (1919)  **•** 
 Muganska Sovjetska Republika (1919)  **•** 
 Bavarska Sovjetska Republika (1919)  **•** 
 Limerički sovjet (1919)  **•** 
 Besarabijska SSR (1919)  **•** 
 Slovačka Sovjetska Republika (1919)  **•** 
 Dalekoistočna Republika (1920 – 1922)  **•** 
 Horezmanska NSR (1920 – 1925)  **•** 
 Perzijska SSR (1920 – 1921)  **•** 
 Galicijska SSR (1920)  **•** 
 Buharska NSR (1920 – 1925)  **•** 
 Hunanski sovjet (1927)  **•** 
 Nghệ-Tĩnhski sovjet (1930 – 1931)  **•** 
 Kineska Sovjetska Republika (1931 – 1937)  **•** 
Čile SR Čile (1932)  **•** 
 Narodna vlada Fujiana (1933 – 1934)  **•** 
 Asturijska Socijalistička Republika (1934)  **•** 
Finska DR Finska (1939 – 1940)  **•** 
Grčka Slobodna Grčka (1944)  **•** 
Koreja NR Koreja (1945 – 1946)  **•** 
 Narodna vlada Azerbejdžana (1945 – 1946)  **•** 
 Republika Mahabad (1946)  **•** 
 PNK Sjeverne Koreje (1946 – 1948)  **•** 
 Privremena revolucionarna vlada Južnog Vijetnama (1969 – 1976)  **•** 
Gambija Narodno revolucionarno vijeće Gambije (1981)  **•** 
Južni Jemen DR Jemen (1994)
 |
| a Iako Sjeverna Koreja tvrdi da je njezino uređenje socijalističko, službena državna politika zasniva se na Kim Il-sungovoj ideologiji *Juche*, koja se ne izjednačuje s klasičnim marksizmom-lenjinizmom. |