**Arheološko nalazište Gornji Rakani** nalazi se na lokalitetu Mekota, u opštini Novi Grad (Bosanska Krajina), Bosna i Hercegovina. Nalazi pripadaju željeznom dobu. Proglašeno je za nacionalni spomenik BiH na sjednici Komisije za očuvanje nacionalnih spomenika, održanoj od 4. do 6. juna 2012. godine

Istorija
--------

U 13.vijeku p.n.e iz Podunavlja i Panonije krenuli su i prema Balkanskom poluostrvu pokreti velike mase srednjoevropskog stanovništva poznatog pod imenom naroda polja sa urnama. Nosioci kulture polja sa urnama u širem prostoru srednjeg Podunavlja, zamjenjuju, potiskuju ili se nameću i miješaju sa nosiocima kulture grobnih humaka (tumula), koja bi se mogla sa sigurnošću označiti kao proto-ilirska. Osnovno obilježje ove kulture je sahranjivanje pepela spaljenih mrtvaca u urnama. Sjeverna Bosna, oko rijeke Save i donjih tokova njenih pritoka pripala je takođe ovim plemenima. Potomci nosilaca kulture polja sa urnama istočnoalpskog i zapadnopanonskog prostora nazivaju se zajedničkim imenom Panoni 

Kultura polja sa urnama, prostorno velikog areala rasprostiranja, obuhvatala je i sjeverne dijelove Bosne, odakle se utjecaj širio i dalje prema jugu. Širenje i razvoj ove grupe, može se pratiti u rasponu od preko pet stoljeća, a njeni počeci su zasigurno još u srednjem bronzanom dobu. U sjevernoj Bosni ista se može pratiti od posljednjiih decenija 13. stoljeća do kraja 12. stoljeća (prva faza). Druga velika faza razvoja obuhvatala je približno vrijeme između posljednjih decenija 11. i kraja 9. stoljeća. Poznata nalazišta su: Donja Dolina, Sanski Most, Zecovi kod Prijedora, Brdašce kod Laktaša, Gornji Rakani.

### Arheološka istraživanja

Lokalitet Mekota nalazi se 12 km uzvodno od Novog Grada na desnoj obali rijeke Une.
Na lokalitetu Mekota, smještena je prahistorijska nekropola, a sjeveroistočno od nje, na samoj obali, evidentirano je prahistorijsko naselje. U toku 1981, 1982. i 1986. godine vršena su velika sistematska arheološka istraživanja pod vodstvom Envera Mulabdića, uz nadzor Zdenka Žeravice iz Republičkog zavoda za zaštitu spomenika kulture u Sarajevu. Nakon toga lokalitet je zapušten. Na ukupnoj, arheološki istraženoj, površini od 1.611 m², otkriveno je 769 grobova. U februaru 1996. godine materijal je premješten u Galeriju Novi Grad.

### Nalazi

Većinu nalaza u grobovima čine bikonične šolje koje su polagane uz skelete, uz urne i u njih, male naočaraste fibule i privjesci, spiralno uvijene žice i tordirani torkvesi. U grobovima su nađeni predmeti od bronze, keramika, kožni ukrasi, perle od staklene paste i nekoliko željeznih i jantarskih predmeta. 

Pokojnici su u većini slučajeva spaljivani, a pepeo je polagan u plitku raku ili postavljan u urne. Urne se grubo mogu podijeliti na manje loptaste s kratkim, naglašenim vratom koji se ponekad završava blago izvijen prema van. Potom slijede bikonične s manjim ravnim dnom i gornjim konusom koji ponekad završava blago izvijen prema van. Urne su imale jednu ili dvije trakaste drške, a bile su ponekad poklopljene dubljom koničnom ili bikoničnom zdjelom. Pronalažene su u sljedećim kombinacijama: same, urna u kojoj je šolja, urna u kojoj je šolja sa zdjelom kao poklopcem, urna pored koje je šolja i željezna narukvica, urna pored koje su dvije ili tri šolje. Šolje su redovno bikoničnog oblika, a izuzetno koničnog.

Utvrđeno je i više slučajeva skeletnog sahranjivanja, ali skeleti nisu pronađeni, zbog sastava zemlje (kosti se raspadaju). Skeletni grobovi bili su dosta bogati bronzanim nakitom, a pored njega nalažena je i bar po jedna šolja u visini glave ili na nekom drugom mjestu. Nakit je nalažen na onim mjestima na kojima je i inače za života pokojnika nošen.

Literatura
----------

* Čović, Borivoj. Grupa Donja Dolina-Sanski Most u Prahistorija jugoslavenskih zemalja. Željezno doba V. Sarajevo, Akademija nauka i umjetnosti Bosne i Hercegovine, Centar za balkanološka ispitivanja, Sarajevo, 1987.
* Enver Mulabdić, Mekota u Gornjim Rakanima. Glasnik Zemaljskog muzeja BiH u Sarajevu, Arheologija, Sarajevo: 52/2010.
* Čović, Borivoj (1976). *OD BUTMIRA DO ILIRA*. Veselin Masleša, Sarajevo. [*mrtav link*]
* Alojz Benac-Đuro Basler-Borivoj Čović-Esad Pašalić-Nada Miletić-Pavao Anđelić -Sarajevo, 1966- KULTURNA ISTORIJA BOSNE I HERCEGOVINE