„Ponikva" preusmjerava ovdje. Za ostala značenja, v. Ponikva (razvrstavanje).
 „Ponikve" preusmjerava ovdje. Za ostala značenja, v. Ponikve (razvrstavanje).
Vrtača
Vrtače na Velebitu
Crveno jezero
**Vrtače** ili **ponikve** su zatvorene depresije, najčešće ovalnog oblika, od metarskog do dekametarskog prečnika i dubine. Obično se tretiraju kao elementarni površinski oblici kraškog procesa. Njihove dimenzije u pojedinim slučajevima mogu dostići i metarski red veličine.

Najveći broj vrtača nastaje rastvaranjem. Predispoziciju za pojačano rastvaranje predstavljaju mehanički diskontinuiteti stenske mase - razlomi, međuslojne pukotine, a naročito mesta ukrštanja više razloma. U retkim slučajevima, vrtače mogu nastati provaljivanjem tavanica plitkih podzemnih prostorija i sleganjem tla. Tako nastali oblici nazivaju se *salomne vrtače*. 

Prema izgledu, Cvijić izdvaja tri tipa vrtača: **tanjiraste**, **levkaste** i **bunaraste**.

1. **Tanjiraste vrtače** su plitke vrtače, čiji je poluprečnik višestruko veći od dubine. Dno im je obično zaravnjeno, pokriveno crvenicom. Tanjiraste vrtače nastaju u slabije rastvorljivim stenama, kao što su dolomiti, ili u krečnjacima s većim sadržajem nerastvorljivih komponenata.
2. **Levkaste vrtače** imaju poluprečnik približno jednak dubini. Ti oblici su veoma česti u dobro rastvorljivim, tektonski poremećenim krečnjacima. Na njihovim stranama, po pravilu, su razvijene škrape.
3. Poluprečnik **bunarastih vrtača** je znatno manji od dubine. Bunaraste vrtače nastaju na preseku dva vertikalna - subvertikalna razloma ili više njih. One predstavljaju prelaz ka jamama. Oštra granica između bunarastih vrtača i jama ne može se postaviti.

Vrtače su, po pravilu, masovna pojava. Javljaju se na zaravnjenim terenima, gde se vode duže zadržavaju na površini i obavljaju rastvaranje. Ogoljen krečnjački teren, pokriven velikim brojem od levkastih do bunarastih vrtača, između kojih postoje samo uske pregrade, naziva se **boginjavi kras**.

Na terenima koje izgrađuju tanje mase karbonata, koje se smenjuju s nerastvorljivim stenama, javljaju se retke, individualne vrtače, obino manjih, od metarskih do dekametarskih dimenzija. Njihove stranice i dna su prekriveni decimetarski debelim eluvijumom. Takvi oblici se nazivaju **aluvijalne vrtače**.

Vrtače se veoma često javljaju u nizovima, kada slede krupnije razlomne strukture, ili slojevitost, tj. međuslojne pukotine. Niz vrtača orijentisan u jednom pravcu siguran je indikator postojanja razloma, često i podzemnih tokova. Vrtače u takvim nizovima imaju izrazita izduženja u pravcu pružanja razloma. Velike individualne vrtače nastale na preseku dva međusobno upravna razloma imaju krstast izgled, s izduženjem u oba pravca.

Razvoj vrtača uslovljen je i nagibom padine, tj. mogućnošću zadržavanja vode na površini terena. Na strmijim stranama javljaju se samo škrape. Vrtača i uvala nema, što nikako ne znači da su ti delovi terena slabo krasifikovani.

Literatura
----------

1. Anđelić M. 1990. *Geomorfologija*. Beograd: Vojnogeografski institut
2. Marković M. Pavlović R. Čupković T. 2003. *Geomorfologija*. Beograd: Zavod za udžbenike i nastavna sredstva
3. Pešić L. 2001. *Opšta geologija - Egzodinamika*. Beograd: Rudarsko-geološki fakultet

***Vrtača*** na Wikimedijinoj ostavi