Azem Galica i Šota Galica, vođe kačaka iz Drenice.
**Kačaci** su bili albanski pobunjenici (komiti) koji su se borili protiv uspostavljanja srpske vlasti na teritorijama pretežno naseljenim Albancima. U Kraljevini SHS kačački pokret je bujao u periodu 1918-1924. godine. 1920. je preko 10.000 kačaka bilo na planinama Kosova.

Tokom brutalnog vladinog obračuna sa kačacima samo u periodu 1918-1921 je ubijeno 12.346 osoba, zatvoreno 22.160 osoba, poharano 50.515 kuća i spaljeno 6.125 kuća. Nakon 1924. gerilski pokret kačaka je krvavo ugušen.

Najčuveniji kačaci na Kosovu bili su Azem Bejta Galica i njegova žena Šota Galica, iz okoline Drenice, koji su za albansko stanovništvo Kosova postali heroji u borbi protiv državnog terora.

Povest
------

Pokret albanskih kačaka je započeo početkom 20. veka borbu za nezavisnost Albanije, protiv turske vlasti. Turska reč **kačak** (*kaçak*) označavala je odmetnika od vlasti, hajduka, u decenijama pred propast Otomanskog carstva.

Kada je srpska vojska krenula u rat protiv Otomanskog carstva i započela zauzimanje Kosova u Prvom balkanskom ratu 1912. godine, susrela se sa žestokim otporom albanskog stanovništva, organizovanim u čete kačaka, koje je predvodio Azem Galica. Kada su u Prvom svetskom ratu Austro-Ugarska i Bugarska porazile srpsku vojsku i zauzele Kosovo, Azem Galica je sa kačacima nastavio oružani otpor protiv okupatora. On je s nekoliko stotina kačaka primorao na predaju jedan austrijski puk, između Mitrovice i Peći 1918. Nešto kasnije je stigao i Kosta Pećanac i njih dvojica su se tom prilikom pobratimili i 12. oktobra 1918. zajedno oslobodili Peć.

Po završetku rata 1918. godine, Kosovo je ušlo u sastav Kraljevine Srba, Hrvata i Slovenaca. Iste godine osnovan je Komitet narodne odbrane Kosova, poznatiji kao Kosovski komitet, koji se borio za izdvajanje teritorija naseljenih Albancima (Kosova, Metohije, zapadne Makedonije i delova Sandžaka) iz novoformirane Kraljevine Srba, Hrvata i Slovenaca i za njihovo pripajanje Albaniji. Ideje Kosovskog komiteta imale su velikog uticaja na kačake. Kačaci su se ubrzo pobunili i protiv Kraljevine SHS. Akcija za njihovo razoružanje otpočela je 8. novembra 1918. godine. Tada se štab „akcionog odreda za likvidaciju kačaka" nalazio u varošici Istok, u Metohiji. Tada se po planinama bilo odmetnulo oko 10 hiljada Albanaca. Njih je bilo svuda po šumama, i nekoliko godina su imali stvarnu vlast po selima.

Vlast je protiv kačaka provodila najstrože mere: imanja odmetnika su oduzimana i deljena srpskim kolonistima ili ponekad spaljivana, njihove porodice su internirane u posebne logore, kažnjavana su čitava sela ako su pomagala kačake ili čak samo ako se na njihovom području vodila borba s kačacima. Sela iz kojih je pružan otpor osvajana su združenim dejstvom vojske i žandarmerije, uz razorna artiljerijska dejstva.

> Srpska vlast nastoji da predstavi albanske kačake kao pljačkaše i da ih stavi van zakona. Svaki vladin službenik i svaki srpski fašista ima pravo da ih ubije. Kačaci u stvari nisu uopšte pljačkaši, već dobri albanski gerilci. Oni su ljudi koji su žrtvovali sve, svoje kuće, imanje i dobra, i otišli u planine, osnovali gerilske odrede i bore se protiv nedela i divljaštva srpske vojske i policije.
> 
> – Kosta Novaković

Beogradske Radničke novine su 19. avgusta 1920. pisale da vlada tendenciozno piše o kačacima i „pušta kroz listove fabrikovane telegrame o arnautskim napadima koji će se tek dogoditi". Razlog tome vide u težnjama za osvajanjem Albanije: „Pogradec, na južnoj obali Ohridskog jezera, bio je i pre i sada prvi cilj naših osvajača, a krajnji cilj je osvajanje severne Albanije do Škumbe". Komunistička partija Jugoslavije je izjavljivala "solidarnost revolucionarnih radnika i seljaka ostalih nacija Jugoslavije, a pre svega Srbije, s Albanskim nacionalno-revolucionarnim pokretom u licu Kosovskog komiteta i poziva radničku klasu da svestrano pomažu borbu raskomadanog i ugnjetenog albanskog naroda za nezavisnu i ujedinjenu Albaniju".

Pobunjeni albanski kačaci početkom 1920-ih kontrolišu put na Kosovu.
1920. je izbila velika "lapska buna", koja je brutalno ugušena u naseljima Prapaštica, Knjina, Kabaš, Jablanica i Ariljača. Kačaci su u oblasti Drenice (u selu Junik) uspeli da oforme tzv. Neutralnu zonu, koja je trajala između 1921. i 1923. godine. Ovu „oslobođenu" oblast su neformalno nazivali Mala Albanija (alb. *Arbëria e Vogel*). Vlast je morala sa njima, u više navrata, da sklapa primirja. Ministarstvo unutrašnjih dela je 10. marta 1921. objavilo amnestiju svih odmetnika koji se budu predali. Inspirisani strahom koji je u Srbiji zavladao od mogućeg upada kačaka, dva mlada sineasta Boško Tokin i Dragan Aleksić zamislili su nemu filmsku komediju *Kačaci u Topčideru*, čije je snimanje započeto 1923, ali nikada nije završeno. 1923. godine je Nikola Pašić ponovo privremeno amnestirao kačake, pa je zahvaljujući njima Narodna radikalna stranka pobedila na tadašnjim izborima na Kosovu. Za uzvrat su Azemu Bejti dodeljena tri sela da u njima brine o javnome redu. Vlast mu je obnovila i kuću (kulu), koja mu je prethodno srušena granatiranjem. Međutim, to nije dugo trajalo.

Krajem septembra 1924. godine srpska vojska je u velikoj akciji uz opsežnu upotrebu artiljerije razbila većinu kačačkih odreda i likvidirala njihove vođe. Azem Galica je u ovoj borbi smrtno ranjen i ubrzo je umro u obližnjoj pećini, koja se danas zove Pećina Azema Galice. Njegova žena je i nakon njegove smrti nastavila da se bori, preuzevši vođstvo nad muževljevim četama.

Poznati kačaci
--------------

* Isa Boljetinac
* Azem Galica
* Šota Galica
* Bajram Curi
* Çerçiz Topulli

Izvori
------

1. ↑  M. Obradović, Agrarna reforma i kolonizacija na Kosovu (1918-1941), str. 38, Priština 1981.
2. 1 2  „Kosta Novaković, Kolonizacija i srbizacija Kosova". Arhivirano iz originala na datum 2013-12-25. Pristupljeno 2009-12-24.
3. ↑  AJ. Bgd. fund of MIA. doc. of 1918-1921
4. ↑  A.Q.Sh. Tirana, fund of KMKK -D-32 no. 70881, 21/XII/1921.
5. 1 2 3 4 5 6  Petrit Imami, Srbi i Albanci kroz vekove
6. ↑  Lav Trocki, Otpor okupaciji i modernizaciji
7. 1 2 3  *Galica Azem*, Historical dictionary of Kosova
8. ↑  „Goran Antonić, Kosovski komitet i Kraljevina SHS u svetlu jugoslovenskih izvora 1918–1920". Arhivirano iz originala na datum 2011-09-23. Pristupljeno 2010-01-01.
9. ↑  M. Obradović, Agrarna reforma i kolonizacija na Kosovu (1918-1941), str. 107-108, Priština 1981.
10. ↑  Istorijski arhiv KPJ II. Kongresi i zemaljske konferencije KPJ 1919-1937 (str. 163), Beograd 1950.
11. ↑  M. Obradović, Agrarna reforma i kolonizacija na Kosovu (1918-1941), str. 135, 145-146, Priština 1981.
12. ↑  „AZEM BEJTË GALICA". Arhivirano iz originala na datum 2011-08-10. Pristupljeno 2010-01-01.
13. ↑  Saradnja kačaka i VMRO - a
14. ↑  „Azem Galica Cave". Arhivirano iz originala na datum 2010-01-15. Pristupljeno 2010-01-01.

Vidi još
--------

* Kosovski komitet
* Srpsko-albanski sukob
* Oslobodilačka vojska Kosova

Literatura
----------

* Pavle Jovićević i Mita Miljković, *Borba pećkih komunista između dva rata (1918-1941)*, Beograd, 1981.
* Petrit Imami, *Srbi i Albanci kroz vekove*, Samizdat B92, Beograd 1998.