Odluka o privremenoj zabrani povratka kolonistima 1945.
**Odluka NKOJ o privremenoj zabrani vraćanja kolonista na njihova prijašnja mesta življenja**, poznata i kao **Odluka br. 153**, bila je uredba posleratnih jugoslovenskih vlasti donešena 6. marta 1945. godine.

Tom odlukom su vlasti nove Demokratske Federativne Jugoslavije svim kolonistima privremeno zabranile povratak na Kosovo, Metohiju, Makedoniju i druge oblasti u kojima je vršena kolonizacije u periodu Kraljevine Jugoslavije. Odluka je bila privremenog karaktera usled najavljenje revizije dodeljivanja zemlje u međuratnom periodu. Nove vlasti su već početkom avgusta 1945. usvojile Zakon o reviziji kolonističkih odnosa, čime je prestala da važi privremena opšta zabrana povratka kolonista. 

Prema Zakonu o reviziji, pravo na zemlju su gubili oni kolonisti kojima je bila dodeljena zemlja prinudno oduzeta od ranijih vlasnika. Za porodice kolonista kojima je zabranjen povratak su predviđene kompenzacije u Vojvodini, odakle su masovno iseljeni podunavski Nemci. U septembru iste godine oko 3.352 „bivša kolonista" su dobila pravo da se vrate na Kosovo i Metohiju, dok je 306 naseljenika koji su izgubili pravo povratka preusmereno u Vojvodinu. Nove vlasti su smatrale da je time ispravljena nepravda naneta albanskim seljacima tokom međuratne kolonizacije Kosova, kada je određen broj kolonista useljen u kuće albanskih seljaka kojima je nasilno oduzeta njihova zemlja.

Ta odluka se u srpskoj istoriografiji smatra kontroverznom. Komunisti su naseljenike smatrali eksponentima predratne velikosrpske politike, od koje se novi režim distancirao. Nacionalistički autori tumače kako se zabrana povratka odnosila na sve Srbe i Crnogorce, starosedeoce Kosova, što se uzima kao krunski dokaz antirspske politike KPJ.

Pozadina
--------

*Glavni članak: Kolonizacija Kosova*
Teritorijalna proširenja Kraljevine Srbije (zeleno) i Crne Gore (ljubičasto) nakon 1913.
Kolonizacija Kosova Srbima, Crnogorcima i drugim nealbanskim stanovništvom je planski sprovođena od strane beogradske vlade u periodu između dva svetska rata. Kolonizacija Kosova je imala naglašeno nacionalnu notu i njome je „anacionalni elemenat" trebalo zameniti „zdravim nacionalnim elementom". Paralelno sa srpskom kolonizacijom, tekao je proces prisilnog iseljavanja Albanaca sa Kosova. Između 1912. i 1941. godine na Kosovu je oduzeto 228.000 hektara zemlje za koloniste i naseljeno je oko 15.000 srpskih porodica, odnosno oko 65.000 nealbanskog stanovništva sa raznih krajeva Jugoslavije. Određen broj kolonista je bio nasilno smeštan u kuće albanskih seljaka, kojima je nasilno oduzimana njihova zemlja. Kolonistima je regularno deljeno oružje, a neki kolonisti, uglavnom crnogorski, redovno su izazivali konflikte sa domorocima. Usled primene nasilnih mera odnosi između albanskih starosedelaca i kolonista su postali veoma napeti, što je imalo posledica na produbljenje srpsko-albanskog sukoba.

Tokom Drugog svetskog rata, veći deo Kosova i Metohije pripojen je fašističkoj Kraljevini Albaniji, koja je bila italijanski protektorat. Prema procenama srpskih istoričara tokom okupacije sa Kosova i Metohije proterano je između 90.000 i 100.000 Srba, a ubijeno je između 8.000 i 10.000 lica srpske nacionalnosti.

Starosedeoci Srbi i Crnogorci, izbegli s Kosova tokom rata, vraćaju se na Kosovo odmah po njegovom oslobođenju. Već 1945. vratilo se oko 4.000 porodica. Na sastanku Politbiroa početkom aprila 1945. Tito je rekao da na Kosovo i Metohiju treba da se vrate svi koji su tamo živeli. Medjutim, u praksi su komunističke vlasti nastavile da ometaju povratak srpskih izbeglica. Mase srpskih izbeglica zaustavljene se tokom maja i juna 1945. na železničkim stanicama u Skoplju i Kuršumliji, jer im vlasti AKMO nisu dozvolile ulaz na teritoriju Kosova. Oni koji su uspeli da dodju u svoja mesta, nisu mogli da vrate kontrolu nad svojim imanjima, dok su im kuće uglavnom bile porušene ili zauzete od strane Albanaca.

Posledice
---------

Kao rezultat sistematske opstrukcije od strane komunističkih vlasti, od oko 100.000 proteranih Srba sa Kosova tokom okupacije, tek nešto manje od polovine se vratilo u svoje domove, dok su ostali raseljeni po centralnoj Srbiji, Crnoj Gori i Vojvodini.

Izvori
------

1. ↑  Službeni list DFJ, br. 11/1945.
2. 1 2  Stevan Mirković, *O zabrani povratka kolonistima*
3. 1 2 3  Vladan Jovanović, *Tokovi i ishod međuratne kolonizacije Makedonije, Kosova i Metohije* Arhivirano 2011-08-26 na Wayback Machine-u
4. ↑  „Dusan T. Batakovic, *Kosovo and Metovija: A historical survey"*. Arhivirano iz originala na datum 2017-08-02. Pristupljeno 2010-01-06.
5. ↑  Đ. Krstić, *Kolonizacija u Južnoj Srbiji* (str. 21–24), Sarajevo, 1928.
6. ↑  Arhiv Jugoslavije, 67-28-256, jul 1934.
7. ↑  „*Expulsions of Albanians and Colonisation of Kosova*". Arhivirano iz originala na datum 2009-12-17. Pristupljeno 2010-01-06.
8. ↑  Arhiv Jugoslavije, Fond Agrarna reforma i kolonizacija, Beograd
9. ↑  *Prva balistička pobuna*
10. ↑  Živko Topalović, *Privredni problemi Juga*, Beograd, 1927, str. 21
11. ↑  Williamson Murray, *The emerging strategic environment: challenges of the twenty-first century*
12. ↑  *Zapisnici sa sastanka Politbiroa*, izdanje Arhiva Jugoslavije

Eksterni linkovi
----------------

* Stevan Mirković, *O zabrani povratka kolonistima*