Ovaj članak se odnosi na postojeći grad na zapadu BiH. Za istoimeni grad u Hercegovini v. Ključ (stari grad).

**Ključ** je grad i opština u Bosni i Hercegovini. Ključ je mali, živopisni grad u sjeverozapadnom dijelu BiH, u Bosanskoj krajini, točnije u najjužnijem dijelu Unsko-sanske županije. Grad Ključ je i sjedište istoimene općine. Ime je dobio zahvaljujući svom geostrateškom i dominirajućem položaju nad svojom okolinom.

Geografija
----------

Grad leži na suvremenoj magistrali puta M-5, koji grad povezuje sa susjednim opštinama: Bosanskim Petrovcem i Mrkonjić Gradom, zapadnom i istočnom Evropom, Jadranskom obalom i preko Sarajeva sa Turskom i Bliskim Istokom. Nezagađena vazdušna masa iznad općine omogućava direktnu vezu sa planetama sunčevog sustava i centrom galaksije te ostalim, daljim galaksijama izvan sunčevog sustava. Sa sjeverne strane naslanja se na opštinu Sanski Most. Sve u svemu Ključ je od iskona bio centar znanog i neznanog svijeta.

Površina opštine Ključ iznosi 358 km2. dok predratna opština Ključ zauzimala je površinu od 844 km2. Drugi dio teritorije je sada opština Ribnik u Republici Srpskoj. Naselje Ključ je smješteno u kotlini na nadmorskoj visini 255 m na mjestu gdje rijeka Sana skreće prema sjeveru.

Reljef je veoma raznolik i sastoji se iz niza brda i brežuljaka, planinskih padina, koje se blago spuštaju i čine velike kotline koje su ispresijecane riječnim tokovima Sane, Sanice i drugih manjih rječica. Veće planine u okruženju su Grmeč i Šiša sa južne strane.

Na osnovu popisa iz 1991. godine brojala je 37.391 stanovnika. Danas na području općine Ključ živi oko 18.180 stanovnika u 4960 domaćinstava, što predstavlja oko 48% od predratnog broja stanovnika.

Najveći vodeni tok na području opštine Ključ je rijeka Sana. Kroz područje cijelim tokom od 12 km. protiče Sanica. Te su rijeke i pored opće zagađenosti okoline u današnjim vremenima uspjele ostati nezagađene i predstavljaju veliki potencijal za ribolov.

Stanovništvo
------------

Po posljednjem službenom popisu stanovništva iz 1991. godine, općina Ključ imala je 37.233 stanovnika, raspoređenih u 61 naselju.

|  |
| --- |
| Nacionalni sastav |
| Srbi | 18.438 (49,52%) |
| Muslimani | 17.714 (47,57%) |
| Hrvati | 336 (0,90%) |
| Jugoslaveni | 545 (1,46%) |
| ostali | 200 (0,55%) |

|  |
| --- |
| Nacionalni sastav 1971. godine |
| ukupno | 39.966 |
| Srbi | 23.892 (59,78%) |
| Muslimani | 15.226 (38,09%) |
| Hrvati | 534 (1,33%) |
| Jugoslaveni | 131 (0,32%) |
| ostali | 183 (0,48%) |

Naseljena mjesta su: Balijevići, Bare, Bašići, Bešići, Biljani Donji, Biljani Gornji, Botonjići, Budelj Gornji, Busije, Crkveno, Crnolići,
Crljeni, Čađavica, Čarkići, Donja Previja, Donja Slatina, Donje Ratkovo,
Donje Sokolovo, Donji Ramići, Donji Ribnik, Donji Vojići, Donji Vrbljani,
Dragoraj, Dubočani, Đuzići, Fazlići, Gornja Previja, Gornja Slatina, Gornje Ratkovo, Gornje Sokolovo, Gornji Ramići, Gornji Ribnik, Gornji Vojići, Gornji Vrbljani, Gromilići,
Hadžići, Han-Gromilići, Hasići, Hripavci, Hukanovići, Humići, Jarice, Kamen,
Kamičak, Kazaferovići, Ključ, Kopjenica, Kordići, Korjenovo, Kozarci, Koženići, Krasulje,
Lanište, Luke, Ljubine, Međeđe Brdo, Mijačica, Musići, Ninići, Peći,
Pištanica, Plamenice, Ponjir, Prhovo, Prisjeka Donja, Prisjeka Gornja, Pudin Han, Ramići,
Rastoka, Rudenice, Sanica, Sanica Donja, Sanica Gornja, Sejarići,
Sitnica, Sokolovo, Sredice, Stražice, Šljivari, Točina, Todore, Treskavac, Velagići,
Velečevo, Velijašnica, Velije, Vukovska Brda, Zableće, Zavolje
i Zgon.

Uprava
------

Općina je organizirana u 10 mjesnih zajednica:

MZ Ključ, MZ Krasulje, MZ Velegići, MZ Humići, MZ Zgon-Crljeni, MZ Sanica, MZ Donja Sanica, MZ Biljani, MZ Velečevo, MZ Kamičak

Historija
---------

Srednjovjekovni grad Ključ nalazi se iznad lijeve obale Sane, iznad savremenoga naselja Ključ, na nadmorskoj visini od 521 m, na mjestu gdje Sana ulazi u klisuru. Pri arheološkim iskopavanjima i rekognosciranjima na Gradu na prostoru palače i na prostoru oko kule Ljubice ustanovljeni su antički nalazi (rimska utvrda).

U srednjeme vijeku formirana je jedinstvena teritorijalno-politička cjelina-župa Sanica, u kojoj je Ključ bio župski grad.

Ključ se pod svojim imenom prvi put spominje 1322. godine, u povelji bana Stjepana II Kotromanića koji daruje Vukosavu Hrvatiniću župe Banicu (Mrenska župa) i Vrbanju, i u njima gradove Ključ i Kotor. Bilo je to prvi put da su ova područja ušla u sastav bosanske države. Godine 1463. za vrijeme osmanskog pohoda na Bosnu, u grad se sklonio posljednji bosanski kralj Stjepan Tomašević. Njegova predaja i pogubljenje je označila propast srednjovjekovne bosanske države.

Tokom Austro-Ugarske okupacije Bosne i Hercegovine 1878. kod Ključa je došlo do velikog sukoba između protivnika okupacije i austrijskih okupacionih trupa. 

Na početku rata u BiH, područje Ključa su zauzele bosanskosrpske snage. U ljeto 1995. su Ključ zauzele snage vlade u Sarajevu, a nakon Dejtonskog mira je pripao Federaciji BiH. Procjenjuje se da danas oko 97 % današnjeg stanovništva Ključa čine Bošnjaci.

Gospodarstvo
------------

Slavni ljudi
------------

* Enes Kišević, književnik i dramski umjetnik
* Hušid Šehić, slikar
* Šerif Konjević, poznati pjevač narodne muzike
* Jovan Perišić, poznati pjevač
* Suad Hadžić, doktor
* Esad Eso Talić, poznati skakač sa Starog Mosta u Mostaru

Obrazovanje
-----------

Kultura
-------

### Nacionalni spomenici

*Glavni članak: Nacionalni spomenici u Ključu*

Sport
-----

* NK Ključ - Ključ
* NK Bajer99 - Velagići,
* NK Omladinac - Sanica

Vanjske veze
------------

* Zvanična stranica Općine Ključ[*mrtav link*]
* Grad Ključ[*mrtav link*]
* Općina Ključ[*mrtav link*]
* Media Ključ[*mrtav link*]
* Turistička zajednica Unsko Sanskog Kantona
* Krajiški Info Portal
* Tvornica čarapa Ključ Sarajevo[*mrtav link*]
* Grad Ključ[*mrtav link*]
* Arhivirano 2010-04-29 na Wayback Machine-u (Telefonski imenik za Ključ)

  


| * p
* r
* u
Administrativna podjela Bosne i Hercegovine |
| --- |
| 

| * p
* r
* u
Entiteti Bosne i Hercegovine |
| --- |
| 
* Federacija Bosne i Hercegovine
* Republika Srpska

 |

 |  |
| 

| * p
* r
* u
Kantoni/županije Federacije Bosne i Hercegovine |
| --- |
| 

|  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- |
|     | 
 Unsko-sanski  Srednjobosanski
 | 
 Posavski  Hercegovačko-neretvanski
 | 
 Tuzlanski  Zapadnohercegovački
 | 
 Zeničko-dobojski  Sarajevski
 | 
 Bosansko-podrinjski
 Kanton br. 10
 |

 |

 |
| 

| * p
* r
* u
Distrikti Bosne i Hercegovine |
| --- |
| 
* Brčko Distrikt

 |

 |
| 

| * p
* r
* u
Općine/opštine i gradovi Bosne Hercegovine |
| --- |
| Glavni grad | 
* Sarajevo

 |
| Općine i gradovi Federacije Bosne i Hercegovine | 
Gradovi
Grad Bihać
Grad Mostar
Glavni grad Sarajevo
Grad Široki Brijeg
Grad Tuzla
Grad Zenica
Općine
Banovići
Bosanska Krupa
Bosanski Petrovac
Bosansko Grahovo
Breza
Bugojno
Busovača
Bužim
Čapljina
Cazin
Čelić
Centar
Čitluk
Drvar
Doboj Istok
Doboj Jug
Dobratići
Domaljevac-Šamac
Donji Vakuf
Foča-Ustikolina
Fojnica
Glamoč
Goražde
Gornji Vakuf-Uskoplje
Gračanica
Gradačac
Grude
Hadžići
Ilidža
Ilijaš
Jablanica
Jajce
Kakanj
Kalesija
Kiseljak
Kladanj
Ključ
Konjic
Kreševo
Kupres
Livno
Ljubuški
Lukavac
Maglaj
Neum
Novi Grad
Novo Sarajevo
Novi Travnik
Odžak
Olovo
Orašje
Pale-Prača
Posušje
Prozor-Rama
Ravno
Sanski Most
Sapna
Srebrenik
Stari Grad
Stolac
Teočak
Tešanj
Tomislavgrad
Travnik
Trnovo
Usora
Vareš
Velika Kladuša
Visoko
Vitez
Vogošća
Zavidovići
Žepče
Živinice
 |
| Opštine i gradovi Republike Srpske | 
Gradovi
Grad Banja Luka
Grad Bijeljina
Grad Doboj
Grad Istočno Sarajevo
Grad Prijedor
Grad Trebinje
Opštine
Berkovići
Bileća
Brod
Bratunac
Čajniče
Čelinac
Derventa
Donji Žabar
Foča
Gacko
Gradiška
Han Pijesak
Istočni Drvar
Istočna Ilidža
Istočni Mostar
Istočni Stari Grad
Istočno Novo Sarajevo
Jezero
Kalinovik
Kneževo
Kostajnica
Kozarska Dubica
Kotor Varoš
Krupa na Uni
Kupres
Laktaši
Ljubinje
Lopare
Milići
Modriča
Mrkonjić Grad
Nevesinje
Novi Grad
Novo Goražde
Osmaci
Oštra Luka
Pale
Pelagićevo
Petrovac
Petrovo
Prnjavor
Ribnik
Rogatica
Rudo
Stanari
Šamac
Šekovići
Šipovo
Sokolac
Srbac
Srebrenica
Teslić
Trnovo
Ugljevik
Višegrad
Vlasenica
Vukosavlje
Zvornik
 |
| Brčko Distrikt | 
* Brčko

 |

 |

***Ključ (grad)*** na Wikimedijinoj ostavi