**Petar Budi** (alb. , 1566 – prosinac 1622) bio je istaknuti katolički biskup i albanski književnik. Poznat je po svom prvom djelu *Kršćanski katekizam* (*Doktrina e krishterë*), albanskom prijevodu katekizma Roberta Bellarmina, koje je objavljeno u Rimu 1618. godine. Godine 1599. Budi je imenovan je generalnim vikarom Katoličke crkve u Srbiji i tu je dužnost vršio sedamnaest godina. Kasnije je imenovan biskupom rimokatoličke sapske dijeceze kod Skadarskog jezera.

Život
-----

Budi je rođen u selu Gur i Bardhëu u oblasti Mati i predstavlja zapaženu je i cijenjena ličnost u albanskoj kulturnoj povijesti. Uz svoje političke i vjerske aktivnosti, objavio je četiri knjige na albanskom jeziku, što je u to vrijeme bila rijetkost, i bio je prvi albanski književnik koji je objavio značajnu količinu poezije na albanskom jeziku, oko 3300 stihova.

Školovao se za svećenički poziv na takozvanom Ilirskom koledžu u Lorettu, južno od Ankone u Italiji, gdje su studirali mnogi poznati Albanci i Dalmatinci. U dobi od 21 godine zaređen je za katoličkog svećenika i odmah je poslan u Makedoniju i na Kosovo, tada dio crkvene oblasti Srbije pod jurisdikcijom nadbiskupa Antivarija, gdje je u prvih 12 godina služio u raznim župama. Godine 1610. spominje se kao "kapelan kršćanstva u Skoplju", a 1647. godine kao kapelan Prokuplja. Na Kosovu je Budi stupio u kontakt s franjevcima iz Bosne. Te su se veze pokazale plodnima u kasnijim godinama za njegova politička nastojanja da podrži albanski otpor Osmanskom Carstvu. Godine 1599. Budi je imenovan generalnim vikarom (*vicario generale*) Srbije i na tom je položaju ostao 17 godina. Kao predstavnik Katoličke crkve na turskom Balkanu, živio je i radio u nesumnjivo napetoj političkoj atmosferi. Njegov crkveni položaj u mnogome je bio samo pokriće za njegove političke težnje. 

Godine 1616. putovao je u Rim, gdje je boravio do 1618. godine nadgledajući objavljivanje svojih djela. Dana 20. srpnja 1621. postao je biskupom Sape i Sarde (tj. u zadrimskoj oblasti sjeverne Albanije), a sljedeće se godine vratio u Albaniju. Dana 22. kolovoza 1621. posvetio ga je za biskupa Ottavio Bandini, kardinal-biskup Palestrine, pri čemu su kao sukonsekratori služili Luca Alemanni, umirovljeni biskup Volterre i Giovanni Antonio Santorio, biskup Polikastra.

U prosincu 1622. godine, nešto prije Božića, utopio se prelazeći rijeku Drim.

Djela
-----

Budi je cijelog života radio na pripremama ustanka balkanske koalicije protiv Turka te 1618. objavljuje *Kršćanski katekizam* (*Doktrina e krishterë*), u kojem nalazimo i izvornih albanskih stihova, zbog čega se smatra i začetnikom albanske poezije. Njegov *Ogled ispovijedi* (*Pasqyrë e të rrëfyemit*, 1621) sadrži ispovijedi i sakramente i zapravo predstavlja prijevod na 401 stranici ili, bolje rečeno, adaptaciju djela *Specchio di Confessione* Emerija de Bonisa; to je svoje djelo Budi opisao kao "duhovni govor najkorisniji za one koji ne razumiju drugi jezik osim materinskog albanskog jezika". *Rimski obrednik* (*Rituale romanum*, 1621), na 319 stranica, zbirka je cjelogodišnjeg duhovnog ceremonijala s latinskim molitvama i albanskim komentarima. Sastavio je i kratak spis na 19 stranica pod naslovom *Tko god govori misu mora služiti ovoj stvari* (*Cusc zzote mesce keto cafsce i duhete me scerbyem*), gdje objašnjava misu.

Literatura
----------

* Këlmendi, Ahmet (1977). *Povijest svjetske književnosti, knj. 2. "Albanska književnost"*. Zagreb: Mladost.

| * p
* r
* u
Albanska književnost |
| --- |
| 15. i 16. stoljeće | 
* *Formula e pagëzimit*
* Pal Engjëlli
* Marin Barleti
* Gjon Gazulli
* Gjon Buzuku
* *Meshari*
* Lekë Matrënga

 |
| 17. i 18. stoljeće | 
* Pjetër Budi
* Frang Bardhi
* Pjetër Bogdani
* Jul Variboba
* Nezim Frakulla
* Sulejman Naibi
* Hasan Zyko Kamberi

 |
| Narodni preporod | 
* Kostandin Kristoforidhi
* Teodor Kavalioti
* Shahin Frashëri
* Dalip Frashëri
* Jeronim de Rada
* Zef Jubani
* Thimi Mitko
* Koto Xoxhi
* Naim Frašeri
* Gavril Dara i Riu
* Zef Skiroi
* Françesk Anton Santori
* Zef Serembe
* Gjerasim Qiriazi
* Pashko Vasa

 |
| Kasni preporod i stvaranje države | 
* Filip Shiroka
* Sami Frashëri
* Ndoc Nikaj
* Ndre Mjeda
* Andon Zako Çajupi
* Luigj Gurakuqi
* Leonardo de Martino
* Pashko Babi
* Aleks Stavri Drenova
* Petro Nini Luarasi
* Risto Siliqi
* Mihal Grameno

 |
| Neovisnost i modernistički nagoni | 
* Foqion Postoli
* Gjergj Fishta
* Theofan Stilian Noli
* Millosh Gjergj Nikolla
* Kristo Floqi
* Vinçens Prennushi
* Ndre Zadeja
* Ilo Mitkë Qafzezi
* Haki Stërmilli
* Lasgush Poradeci
* Faik Konica
* Et'hem Haxhiademi
* Shefki Hysa

 |
| Socijalističko doba | 
* Zef Zorba
* Primo Shllaku
* Dhimitër Shuteriqi
* Shefqet Musaraj
* Sterjo Spasse
* Petraq Zoto
* Petro Marko
* Sejfulla Malëshova
* Fatmir Gjata
* Kolë Jakova
* Musine Kokalari
* Llazar Siliqi
* Jakov Xoxa
* Ismail Kadare
* Dritëro Agolli
* Dhimitër Xhuvani
* Ali Abdihoxha
* Esad Mekuli
* Fatos Arapi
* Ali Podrimja
* Kasëm Trebeshina
* Sinan Hasani
* Mirko Gashi
* Azem Shkreli
* Martin Camaj
* Adem Demaçi
* Anton Pashku
* Musa Ramadani
* Sabri Hamiti
* Eqrem Basha
* Teki Dervishi
* Rexhep Qosja
* Beqir Musliu
* Zejnullah Rrahmani
* Mehmet Kraja

 |
| Poslije Berlinskog zida i 21. vijek | 
* Ridvan Dibra
* Besnik Mustafaj
* Kolec Traboini
* Bashkim Shehu
* Beqe͏̈ Cufaj
* Luljeta Lleshanaku
* Leon Qafzezi
* Fatos Kongoli
* Ben Blushi
* Entela Kasi
* Ornela Vorpsi
* Jeton Neziraj
* Migjen Kelmendi
* Fatos Lubonja
* Sabit Rrustemi
* Gëzim Hajdari
* Arian Leka
* Flutura Açka
* Rudi Erebara
* Ledia Dushi
* Elvis Malaj
* Lindita Ahmeti
* Mimoza Ahmeti

 |