*Za ostale upotrebe, v. Odžaci (razvrstavanje).*

**Odžaci** (mađ. *Hódság*, nem. *Hodschag*) su gradsko naselje u Srbiji, središte i administrativni centar istoimene opštine. Grad se nalazi u Zapadnobačkom okrugu, na zapadu Vojvodine, u Panonskoj ravnici.

Odžaci su najveće naselje u opštini po površini i broju stanovnika. Prema popisu stanovništva iz 2011. godine grad ima 9.021 stanovnika. Većinu čine Srbi.

Osnovani 1522. godine, Odžaci su dugo vremena bili centar kudelje, zbog čega su dobili naziv „Hanfhausen". Danas Odžaci više nisu veliki industrijski centar. Grad je danas domaćin mnogih međunarodnih i domaćih privrednih, kulturnih i sportskih manifestacija.

Nazivi
------

Ime Odžaci je množina reči „odžak", koja je u srpski jezik došla iz turskog jezika (u srpskom jeziku se kao alternativa upotrebljava i reč *dimnjak*). U turskoj vojnoj terminologiji, reč označava vojnu posadu. Na turskom jeziku grad se nazivao *Odzlak*, na nemačkom *Hanfhausen* i na mađarskom *Hódság* (stariji mađarski naziv za grad bio je *Kéménd*, a ovaj naziv se prvi put pominje 1522. godine i znači *mali dimnjak*). Kasniji mađarski naziv,  *Hódság* , ušao je u mađarski iz turskog ili srpskog jezika.

### Nazivi Odžaka kroz istoriju i na više stranih jezika

| Naziv | Objašnjenje |
| --- | --- |
| Odžaci, Odžaci | Srpski naziv; prvi put se javlja 1557. |
| Kéménd | Stari mađarski naziv |
| Hódság | Novi mađarski naziv |
| Hanfhausen | Starinemački naziv |
| Hodschag | Novi nemački naziv |
| Odĵaci | Naziv na esperantu |
| Odžacі | Ukrajinski naziv |
| Odžaci | Ruski naziv |
| Odžacі | Engleski naziv |
| 奧扎齊 | Kineski naziv |
| Odzlak | Turski naziv |
|

Geografske osobine
------------------

### Reljef

Odžaci su smešteni u predelu koji karakterišu nepregledne i široke ravnice. Nadmorske visine su niže prema Dunavu, gde su formirane depresije i bare kao posledica aktivnosti velike reke. U pojasu između Srpskog Miletića i Bogojeva se nalazi predeo slatine, područje sa zaslanjenim zemljištem gde se nalazi izvestan broj zakonom zaštićenih biljaka.

### Klima

Klima u Odžacima je umereno-kontinentalna. Prosečna godišnja temperatura iznosi 10.9 stepeni S. Najhladniji je januar sa prosečnom temperaturom -0.3 stepeni S, a najtopliji je jul sa 21.4 stepeni S. Ukupna osunčanost u toku godine iznosi 2.014 časova.

| **Klimatološki medijani za Odžaci** |
| --- |
| Mjesec | jan-sij | feb-velj | mar-ožu | apr-tra | maj-svi | jun-lip | jul-srp | aug-kol | sep-ruj | okt-lis | nov-stu | dec-pro | godina |
| Apsolutni maksimum (°C) | 19 | 21 | 26 | 29 | 35 | 37 | 40 | 40 | 36 | 29 | 24 | 20 | **40** |
| Srednji maksimum (°C) | 4 | 6 | 12 | 18 | 23 | 26 | 29 | 29 | 24 | 18 | 10 | 4 | **17** |
| Srednji minimum (°C) | −3 | −3 | 1 | 6 | 11 | 14 | 15 | 15 | 11 | 6 | 2 | −2 | **6** |
| Apsolutni minimum (°C) | −27 | −22 | −20 | −6 | 1 | 4 | 7 | 6 | 2 | −7 | −18 | −24 | **−27** |
| Precipitacija (mm) | 37 | 30 | 36 | 45 | 60 | 81 | 66 | 53 | 54 | 47 | 54 | 47 | **612** |

### Geografski položaj

Položaj Odžaka u opštini
Za položaj Odžaka bitan je položaj na saobraćajnoj osnovi Novi Sad - Sombor koja ima širi međuregionalni značaj i predstavlja jednu od varijanti spajanja jugoistočne sa centralnom Evropom. Položaj Odžaka odredio je saobraćajnu raščlanjenost u čijem se središtu spaja nekoliko železničkih krakova, od kojih meridionalna železničko-prometna osovina ima dominantni, a ostali saobraćajni pravci regionalni ili lokalni značaj. Jugoistočni železnički krak iz Novog Sada, i severni iz Sombora formirali su severni i južni pravac odžačkom prostoru. Železnički krak u pravcu Novog Sada ima prvorezredni supraregionalni značaj, jer se oslanja na glavnu železničku magistaralu i preko Beograda povezuje sa jugoistočnim delovima Balkanskog poluostrva, u pravcu Atine i Sofije, i dalje sa Istanbulom i Malom Azijom. Severna saobraćajna linija direktno se oslanja na magistralu Subotica - Dalj- Vinkovci u pravcu Zagreba i Ljubljane. Saobraćajna povezanost zapadnog i severozapadnog dela odžačke opštine izvodi se preko Karavukova, sekundarnog saobraćajnog čvora Odžaka, i u pravcu Bogojeva sa osloncem na već spomenutu magistalu Subotica - Sombor - Dalj -Vinkovci. Karavukovo je sekundarni saobraćajni čvor Odžaka, dok se Bogojevo zbog svog položaja na glavnoj magistrali pojavljuje kao zaseban saobraćajni individualitet. Preko Karavukova na odžački saobraćajni čvor nadovezuje se i železnička linija iz Bača i Bačke Palanke, čime se formira zapadni jugozapadni saobraćajni sistem odžačkog prostora, koji spaja nekoliko saobraćajnih pravaca sa račvanjem kod Karavukova i Bogojeva.

### Udaljenost od glavnih gradova iz regiona



|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| **Naziv grada** | Beograd | Zagreb | Sarajevo | Podgorica | Tirana | Skoplje | Sofija | Bukurešt | Budimpešta | Ljubljana |
| **Udaljenost u km** | 138 | 331 | 323 | 477 | 654 | 569 | 527 | 757 | 268 | 471 |

Istorijat mesta
---------------

### Osnivanje Odžaka

Prvi pomen Odžaka vezuje se za 1557. ili 1558. godinu. Odžaci se tada pominju kao naselje u Bačkoj koje su osnovali Turci za vreme vojnih operacija koje su vodili u južnoj Ugarskoj. O poreklu imena naselja postoji više teorija, jedna od njih je da ime vodi poreklo od imena turskog vojnog odreda koji je boravio na prostoru naselja, postoji i teorija po kojojime vodi poreklo od turske reči za dimnjak, (zbog dimnjaka koji su virili iz zemunica prvog naselja), kao i da su Odžaci dobili naziv po bosanskom Odžaku odakle je u 16. veku doseljeno 7 srpskih porodica. U 17. veku Odžaci su opusteli, stanovništvo se pod pritiskom velikih dažbina,naplaćivanih za vojne potrebe i rata,mahom iselilo na sever. Tokom 18. veka naselje je obnovljeno i tada u Odžacima živi oko stotinak srpskih i šokačkih porodica. Vlasti Habzburške monarhije odlučuju da kolonizuju ovaj prostor nemačkim kolonistima, što dovodi do prisilnog iseljavanja starosedelačkog stanovništva (Srba i Šokaca).

### Razvoj Odžaka

Poštanska marka iz 1895. godine
Od doseljavanja prvih kolonista vrtoglavi privredni razvoj Odžaka koji se pre svega oslanjao na proizvodnju kudelje pratio je i društveni razvoj mesta. 1762. godine osnovana je prva škola, na nemačkom jeziku. Prva crkva sagrađena je 1764. godine, ali od nje nije sačuvan nikakav trag. 1818. godine održana je proslava povodom postavljanja temelja nove crkve koja je završena 1821. godine. 1813. godine Odžaci dobijaju privilegiju održavanja nedeljnog sajma i dva godišnja vašara i dobijaju status trgovišta. 1871. godine osniva se sreski sud, 1879. služba zemljišnih knjiga, 1884. služba kneza (prvi odžački knez bio je Jozef Visi). Prva štamparija osnovana je 1887. godine. U Odžacima u to vreme rade dva novčana zavoda: Odžačka štedionica i Odžačka kasa uzajamne pomoći, a 1897. osnovana je i poreska služba.1895. godine završena je izgradnja pruge Novi Sad-Baja koja prolazi kroz Odžake, a iste godine kroz mesto je prošao i prvi voz. 1899. godine u okviru samostana u Odžacima izgrađeno je prvo dečje zabavište koje je 1936. godine premešteno u novu moderniju zgradu koju je izgradio vlasnik Fabrike kanapa i užarije Johan Ertl. 1906. firma *Ertl i Šverer* (takođe delom u vlasništvu porodice Ertl) otvara prvu električnu centralu za potrebe svog mlina i tako dolazi i do elektrifikacije mesta. 1911. godine u Odžacima osnovan je fond za izgradnju građanske škole, prikupljeno je 70 000 kruna, ali je izgradnja škole odložena zbog Prvog svetskog rata. 1917. godine prikupljeno je još 300 000 kruna i škola počinje sa radom, prvobitno u kući porodice Kraus, pa u kući porodice Bruner i konačno se 1927. premešta u novu zgradu napravljenu po nacrtu arhitekte Jozefa Švera.

### Prvi svetski rat

Za vreme Prvog svetskog rata u Odžacima se otvara vojni lazaret u zgradi osnovne škole u kojem su lečeni ranjenici donešeni sa fronta. U Prvom svetskom ratu poginulo je 162 Odžačana. Po oslobođenju Odžaci postaju deo Kraljevine SHS i kasnije Kraljevine Jugoslavije.

### Odžaci – centar kudelje

Dvorac Ertl-Tehnička škola
Doseljeni kolonisti uglavnom su se bavili poljoprivredom. Njihovim dolaskom počinje i masovan uzgoj konoplje iako se po nekim turskim defterima gajenje konoplje spominje još u vreme kad su oni vladali ovim prostorima. Zemljište u Odžacima i okolini bilo je idealno za gajenje ove biljke, čemu je najviše doprinosila reka Mostonga koja se često izlivala i plavila okolna područija. Takođe Mostonga je bila idealna za močenje konoplje. Proizvodnju je inicirao baron Kotman koji je izvestio Beč da konoplja dobro uspeva na teritoriji novosagrađenih kolonističkih naseobina. On je okupio proizvođače kudelje, obezbedio im sredstva za rad i obavezao se da će od njih otkupiti 5 000 lakata tkanine godišnje. Proizvodnja se kasnije omasovila, i Odžaci postaju jedan od najvećih centara za proizvodnju kudelje u Evropi. 1779. počinje da se održava vašar kudelje, koji vremenom dobija na značaju. 1907. godine otvara se fabrika za preradu kudelje i proizvodnju užadi, otvaraju je članovi imućne porodice Ertl (Franc i Johan) po uzoru na sličnu fabriku u Segedinu. Od početnih 200 radnika fabrika se brzo razvija i već 1929. dostiže cifru od 880 zaposlenih. Vremenom proizvodnja se širi pa se osim užadi proizvode i jutani tepisi, a od 1933. i vunena i svilena tkanina.

### Dolazak nemačkih kolonista

Kolonizacija Odžaka nemačkim življem počinje 1755. godine kada se donosi odluka o naseljavanju 300 nemačkih porodica. Nemački kolonisti od vlasti Habzburške monarhije dobijaju zemljište za gradnju kuća, onoliko zemlje koliko su mogli da obrađuju, seme itd. Osim toga dobijaju status slobodnih carskih podanika, pa su tako kmetovi među njima oslobođeni svojih obaveza. Kolonisti koji su naselili Odžake bili su većinom iz nemačkih oblasti: Badena, Švarcvalda, Alzasa, Lorene, Hesena itd. U svoje novo mesto boravka dolazili su Dunavom, brodovima poznatim pod imenom *Ulmske kutije* plovili su preko Beča i Budimpešte do Apatina gde su se iskrcavali. Prvi kolonisti stigli su 1756. godine, među kojima je bio i baron Kotman, vlasnik poseda.

### Drugi svetski rat i Kulturbund

1920. godine osnovan je Kulturbund, nemačka nacionalistička organizacija, koja je bila početno zamišljena kao nepolitička organizacija koja deluje na području cele Kraljevine Jugoslavije, a imao za cilj da čuva i razvija nemačku kulturu i jezik. Organizacija je dva puta zabranjivana prvi put 1924. godine, drugi put tokom Šestojanuarske diktature. Prvi ogranak Kulturbunda u Bačkoj formiran je 1920. godine u Parabuću (Ratkovo). 1930. godine dozvoljen je rad Kulturbunda. Dolaskom Adolfa Hitlera na vlast u Nemačkoj delovanje Kulturbunda se radikalizuje i prihvataju se nacional-socijalističke ideje unutar organizacije. Iz godine u godinu broj članova raste, posebno nakon 1939. godine i početka Drugog svetskog rata. Tokom rata organizacija jača i postaje glavni organizator društvenog života u nemačkim mestima u Bačkoj, između ostalih i u Odžacima. Takođe organizuje odlazak mladih Nemaca u Vermaht i SS jedinice. Posle invazije snaga Trećeg rajha na Jugoslaviju, teritorija Bačke okupirana je od strane mađarske vojske. Tokom okupacije vršen je sistematski progon: Srba, Jevreja, Roma kao i političkih neistomišljenika svih nacionalnosti od strane mađarske vojske i žandarmerije.

### Oslobađanje Odžaka

Ulica Karla Marksa
Oslobođenje konačno dolazi 22. oktobra 1944. godine. Odžake su oslobodile Vojvođanske brigade zajedno sa jedinicom Crvene armije. Ozbiljnije borbe sa mađarskim žandarima vodio je Bačkopalanački odred 17. oktobra između Parabuća (Ratkova) i Odžaka. Na sam dan oslobođenja nije bilo otpora kao ni dočeka oslobodioca pošto je mesto bilo uglavnom naseljeno nemačkim življem koji su se većinom povukli zajedno sa nemačkom vojskom i napustili zemlju, prva kolona je krenula još 9. oktobara. Jedan broj Nemaca je ostao, oni su internirani u logore da bi kasnije takođe napustili zemlju i preselili se mahom u Austriju i Nemačku.
Po oslobođenju ovih krajeva dolazi do Batinske bitke, najveće bitke na ovim prostorima u kojoj vojnici Crvene armije i Vojvođanskih brigada pod komandom potpukovnika Srete Savića uspevaju da poraze nemačke snage koje su brojale čak 60 000 vojnika, pređu Dunav i oslobode Dardu i Beli Manastir, čime su nemačke snage potisnute na teritoriju Mađarske.

### Period nakon Drugog svetskog rata

Po završetku Drugog svetskog rata dolazi do kolonizacije stanovništva iz manje razvijenih krajeva države u Vojvodinu, kako bi se naselio prostor na kom je pre rata živela nemačka nacionalna manjina. U opštini Odžaci uglavnom su naseljeni kolonisti iz južne Srbije i to iz: vranjskog, leskovačkog, pirotskog, niškog i topličkog okruga. U Karavukovu su naseljeni kolonisti iz Vranjske kotline i Gornje Pčinje, u Ratkovu iz Toplice i okoline Leskovca, u Srpskom Miletiću iz Jablanice, Vlasotinaca i Suve reke, u Deronjama iz okoline Pirota, a u Odžacima iz okoline Pirota i Niša. U Bački Brestovac i Bački Gračac naseljeni su kolonisti iz Bosne i Like.

Političko i administrativno uređenje
------------------------------------

Odžaci imaju status gradskog naselja i sedište su opštine Odžaci koju čine: Odžaci, Bački Brestovac, Bački Gračac, Bogojevo, Deronje, Karavukovo, Lalić, Ratkovo i Srpski Miletić. Organi vlasti u Odžacima su Skupština opštine Odžaci, Prdsednik Opštine, Opštinsko veće, Opštinska uprava i nezavisna regulatorna tela.

### Skupština opštine

Skupština opštine je predstavnički organ koji vrši osnovne funkcije lokalne vlasti, utvrđene ustavom, zakonom i statutom. Skupštinu opštine čine 27 članova.

Predsednik Skupštine Opštine Odžaci je Goran Đaković, a njegov zamenik Miroslav Kondić.

### Predsednik opštine

Predsednika opštine bira Skupština opštine iz reda odbornika na period od četiri godine, tajnim glasanjem, većinom glasova od ukupnog broja odbornika. Predsednik Skupštine opštine predlaže kandidata za predsednika opštine.

Predsedniku opštine i zameniku predsednika opštine, izborom na ove funkcije, prestaje mandat odbornika u Skupštini opštine. Predsednik opštine i zamenik predsednika opštine su na stalnom radu u opštini.

Predsednik Opštine Odžaci je Dušan Marijan, a njegov zamenik Biljana Cekić.

### Opštinsko veće

Opštinsko veće bira Skupština opštine na predlog predsednika opštine, na period od četiri godine i ono utvrđuje predlog odluke o budžetu opštine, vrši nadzor nad radom opštinske uprave, poništava ili ukida akte opštinske uprave koji nisu u saglasnosti sa zakonom, statutom i drugim opštim aktom ili odlukom koju donosi skupština opštine, rešava u upravnom postupku u drugom stepenu o pravima i obavezama građana, preduzeća i ustanova i drugih organizacija iz izvornog delokruga opštine.

Opštinsko veće Odžaka broji 11 članova, a njime predsedava Predsednik Opštine Odžaci Dušan Marijan.

### Opštinska uprava

Opštinska uprava je stručno-izvršna služba, koja neposredno sprovodi propise opštine, kao i republičke zakone i druge propise čije izvršenje je povereno opštini, priprema nacrte odluka i drugih akata koje donosi Skupština opštine i Predsednik opštine i vrši stručne poslove koje joj poveri Skupština opštine i Predsednik opštine.

Demografija
-----------

U naselju Odžaci 2011. živelo je 9021 stanovnika, a prosečna starost stanovništva iznosila je 43 godine (41 kod muškaraca i 44,9 kod žena). U naselju ima 3352 domaćinstava, a prosečan broj članova po domaćinstvu je 2,63. Prema popisu stanovništva iz 2011. godine, Odžaci imaju 9021 stanovnika. Prema etničkim grupama, stanovnici Odžaka su se izjasnili kao Srbi (7487), Jugosloveni (53), Crnogorci (48), Romi (96), Hrvati (102), Slovaci(125) i Mađari (229).

### Struktura stanovništva



|  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| **Godina popisa** | **1948.** | **1953.** | **1961.** | **1971.** | **1981.** | **1991.** | **2002.** | **2011.** |
| **Br. stanovnika** | 6607 | 7266 | 7841 | 9052 | 9933 | 10567 | 10108 | 9021 |


| Etnički sastav |
| --- |
|
| Srbi |    | 7487 | 84.97% |
| Mađari |    | 229 | 2.60% |
| Slovaci |    | 125 | 1.42% |
| Hrvati |    | 102 | 1.16% |
| Jugosloveni |    | 53 | 0.60% |
| Crnogorci |    | 48 | 0.54% |
| Romi |    | 96 | 1.09% |
| Nemci |    | 33 | 0.37% |
| Makedonci |    | 13 | 0.15% |
| Rusini |    | 15 | 0.15% |
| Rusi |    | 5 | 0.06% |
| Slovenci |    | 13 | 0.15% |
| Ukrajinci |    | 7 | 0.08% |
| Bugari |    | 5 | 0.06% |
| Bunjevci |    | 5 | 0.06% |
| Albanci |    | 25 | 0.28% |
| Rumuni |    | 15 | 0.17% |
| Česi |    | 3 | 0.03% |
| Vlasi |    | 2 | 0.02% |
| Muslimani |    | 6 | 0.07% |
| Ostali |    | 539 | 6.12% |


| Stanovništvo Odžaka prema polu |
| --- |
|  |  |  |  |  |
| Žene |    | 51.93 |
| Muškarci |    | 48.07 |
|  |

  


| Stanovništvo Odžaka prema starosti |
| --- |
|  |  |  |  |  |
| 85+ |    | 0.91 |
| 80-85 |    | 2.20 |
| 75-79 |    | 3.90 |
| 70-74 |    | 4.95 |
| 65-69 |    | 4.51 |
| 60-64 |    | 8.56 |
| 55-59 |    | 9.11 |
| 50-54 |    | 7.77 |
| 45-49 |    | 7.31 |
| 40-44 |    | 6.49 |
| 35-39 |    | 6.62 |
| 30-34 |    | 6.87 |
| 25-29 |    | 6.61 |
| 20-24 |    | 6.00 |
| 15-19 |    | 5.57 |
| 10-14 |    | 4.26 |
| 5-9 |    | 4.61 |
| 0-4 |    | 3.76 |
|  |

### Domaćinstva


|  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| **Godina popisa** | **1948.** | **1953.** | **1961.** | **1971.** | **1981.** | **1991.** | **2002.** | **2011.** |
| **Broj domaćinstva** | 1924 | 2039 | 2225 | 2757 | 3299 | 3623 | 3520 | 3352 |



|  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| **Broj članova** | **1** | **2** | **3** | **4** | **5** | **6 i više članova** | **Prosečan broj članova** |
| **Broj domaćinstva** | 795 | 966 | 694 | 608 | 198 | 91 | 2.63 |

### Stanovništvo prema bračnom stanju i polu


| Pol | Ukupno | Neoženjen/Neudata | Oženjen/Udata | Udovac/Udovica | Razveden/Razvedena | Nepoznato |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| Muški | 3967 | 1157 | 2499 | 165 | 138 | 8 |
| Ženski | 4486 | 920 | 2512 | 762 | 279 | 13 |

### Stanovništvo prema delatnosti koju obavlja

| Pol | Poljoprivreda, lov i šumarstvo | Ribarstvo | Prerađivačka industrija | Proizvodnja i snabdevanje | Građevinarstvo | Trgovina | Hoteli i restorani | Hoteli i restorani |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| Muški | 114 | 1 | 970 | 16 | 69 | 236 | 52 | 110 |
| Ženski | 66 | 1 | 648 |  | 15 | 275 | 36 | 28 |
| Oba | 210 | 2 | 1618 | 16 | 84 | 511 | 88 | 138 |
| Pol | Finansijsko posredovanje | Nekretnine | Državna uprava i odbrana | Obrazovanje | Zdravstveni i socijalni rad | Ostale uslužne aktivnosti | Nepoznato | Ukupno |
| Muški | 32 | 26 | 104 | 48 | 50 | 54 | 75 | 1987 |
| Ženski | 59 | 25 | 76 | 137 | 132 | 42 | 54 | 1594 |
| Oba | 91 | 51 | 180 | 185 | 182 | 96 | 129 | 3581 |

### Verska struktura stanovništva



| Verska struktura stanovništva Odžaka |
| --- |
|  |  |  |  |  |
| Pravoslavci |    | 83.97 |
| Katolici |    | 7.07 |
| Agnostici i neopredeljeni |    | 0.03 |
| Ateisti |    | 0.98 |
| Muslimani |    | 0.11 |
| Protestanti |    | 2.68 |
| Ostale hrišćanske religije |    | 0.20 |
| Istočnjačke veroispovesti |    | 0.01 |
| Ostale veroispovesti |    | 0.01 |
| Ne izjašnjavaju se |    | 4.36 |
| Nepoznato |    | 0.47 |
|  |

Privreda
--------

Odžaci su ranije bili orijentisani na poljoprivrednu proizvodnju, ali u poslednjih 50. Godina razvila se tekstilna, hemijska i mašinska industrija. Značajni izvozni rezultati su postignuti u hemijskoj industriji, kao i u proizvodnji i izvozu mašina i opreme za poljoprivredu, kako za domaće tako i za inostrano tržište. Na skoro 2.000 hektara šuma omogućen je razvoj lovnog turizma i privlači veliki broj stranih turista. Razvoj privrede je povećao i stopu zaposlenosti i doprineo je stvaranju boljih uslova za život građana. Privreda Odžaka orijentisana je na bivše republike Jugoslavije, ali i na zemlje Evropske unije, kao što su Nemačka, Italija i Bugarska. U Srbiji Odžaci privredno gravitiraju ka Novom Sadu i Bačkoj Palanci.

### Privredni napredak Odžaka – polovina šesdesetih do kraja osamdesetih godina XX veka

Autobus Saobraćaj Odžaci
Razvijane su industrijske grane za koje je u opštini postojala sirovinska osnova, kao što su: tekstilna industrija sa proizvodnjom sintetičkih prediva, proizvodnja, mlevenje i prerada žitarica, proizvodnja hleba i peciva, kao i prerada mleka i proizvoda mlečnih proizvoda, proizvodnja stočne hrane. Proizvodnja je prekinuta u poslednjih desetak godina, pa su proizvodni kapaciteti ostali van funkcije.

### Devedesete i sankcije

Sankcije Jugoslaviji devedesetih su najviše pogodile Odžake, velika preduzeća Odžaka nisu imala mogućnost da plasiraju svoje proizvode i izvoze ih u inostranstvo. Posledice su bile mnogobrojne: otpušten je veliki broj ljudi, oprema u preduzećima je zastarela, a čak su i neke fabrike koje su bile ponos opštine prestale sa radom. Prestanak rada većih preduzeća uzrokovao je veliku stopu nezaposlenosti, smanjenje proizvodne aktivnosti, gubitak tržišta i izostanak tehnoloških inovacija.

### Početak privatizacije

Proces privatizacije u Odžacima je bio isti kao i u Srbiji, spor i bez odgovarajućeg socijalnog programa i programa zapošljavanja. Najveći problem privatizacije u Odžacima su neuspele privatizacije koje se ogledaju u poništenju privatizacije, otpuštanju radnika, padu proizvodnje i napuštanju osnovne delatnosti. Privatizovana preduzeća su restruktuirana, pa je većina radnika ostala bez posla, postojeći proizvodni pogoni su postali skladišta i otkupne stanice, te ne mogu služiti za zapošljavanje.

### Novi uspon Odžaka

Ulica u Odžacima
Hemijska industrija preovlađuje u Odžacima, čiji je nosilac "Hipol" i manja preduzeća koja se bave preradom plastike "Bonel", "Dunaplast", "Polins", "Grajner". Mašinska industrija "Poljostroj" sa proizvodnjom poljoprivrednih mašina. Zanatske radnje za štampu i konfekcioniranje ambalaže. Izgradnja graćevinske galanterije, izrada nameštaja, odevnih predmeta. Sa radom je počela i tekstilna industrija, kao i prehrambena industrija.

Kultura
-------

Odžaci se odlikuju prvenstveno svojom šarolikošću: nacionalnom, kulturnom, verskom i dr. Upravo ova šarolikost može se videti na brojnim turističkim manifestacijama koje se tokom godine održavaju u svim naseljima opštine. Svaka od njih je jedinstvena i posebna, a pojedine pretenduju da prerastu u tradicionalne manifestacije koje svojim značajem prevazilaze granice opštine Odžaci.

### Umetnici iz Odžaka

Slika Dragana Kosovca
Među književnicima, slikarima i glumcima iz Odžaka kao najznačajniji se ističe Jovan Hadžić, književnik i političar, koji je nemačku osnovnu školu 1810. godine završio u Odžacima.> Bio je među najobrazovanijim i najistaknutijim Srbima svog vremena, a 1826. godine u Pešti je sa nekoliko znamenitih Srba osnovao Maticu srpsku, čiji je bio prvi predsednik. Zatim su tu i Atanasije Nikolić slavni matematičar, pesnik, pisac, pozorišni reditelj i glumac koji je sa Jovanom Sterijom Popovićem osnovao prvo pozorište 1841. godine u Beogradu, Teatar na Đumruku, kao i Milka Grgurova prva profesionalna glumica u Srbiji, "srpska Sara Bernard". U Odžacima je rođen i pisac Radomir Z. Putnik koji je takođe i dramaturg, teatrolog, pozorišni i književni kritičar. Tu su i slikari Karol Miloslav Lehotski, prvi školovani slikar, i Rafailo Georgije Momčilović slikar iz redova Srpske pravoslavne crkve. Pesnici Jovan Berić, Đena Pavlović , čija je poema "Sitna knjiga od Krajine Marku, Šalje mu je na koljeno: Odžačanin Đemo" i socijalni pesnik Proka Jovkić. Slobodan Trkulja srpski muzičar, multiinstrumentalista, kompozitor i pevač grlenog i vizantijskog stila koji je iz Odžaka. Takođe u Odžacima je živela i glumica Jugoslava Drašković.

### Manifestacije u Odžacima

Neke od manifestacija su:

|  |  |
| --- | --- |
| * Lomljenje božićne česnice
* Doček Nove godine
* Haiku festival
* CACIB Međunarodna izložba pasa svih rasa
* Odžaci na dlanu
* Oslikavanje uskršnjih jaja
* Fijakerijada
 | * Moto fest
* Dan Dunava
* Međunarodni festival meda
* „Zlatni kotlić" opštine Odžaci
* Internacionalni karate turnir „Zlatna pesnica"
* Odžačka rakijada
* IMAF Međunarodni festival multimedijalne umetnosti
 |

### Obrazovanje

U Odžacima se nalaze dve osnovne škole OŠ Miroslav Antić i OŠ Branko Radičević.
Nakon oslobođenja Odžaka osnovana je Državna niža gimnazija, koja se kasnije razvila u Gimnaziju *Jovan Jovanović Zmaj*, danas je to Gimnazija i ekonomska škola *Jovan Jovanović Zmaj*. Pored nje u Odžacima postoje još dve srednje škole Tehnička škola  i privatna ekonomsko-poslovna škola Srednja stručna škola Odžaci , kao i odeljenje niže muzičke škole "Petar Konjović" i fakulteta za uslužni biznis EDUKONS.

### Sport

*Glavni članak: Spisak sportskih klubova u Odžacima*
Sportsko-poslovni centar
Prvi fudbalski klub u Odžacima osnovan je 1919. godine pod imenom Odžački športski klub , a nastupa na stadionu Ivo Lola Ribar. Godine 1928. osnovan je i teniski klub koji je bio jedan od favorita na teniskim takmičenjima u tadašnjoj državi. Teniski klub je raspolagao sa 5 teniskih terena. Između dva rata u Odžacima je radilo Sokolsko društvo deo Sokola Kraljevine Jugoslavije, a održan je i Sokolski slet.

Grad je sada sedište nekoliko sportskih klubova najznačajniji su fudbalski klub Tekstilac koji se takmiči u Srpskoj ligi Vojvodina, zatim OFK Odžaci, košarkaški klub Odžaci, karate klub Mladost, ženski rukometni klub Odžaci, odbojkaški klub Odžaci, šahovski klub Mladost. Pored njih postoje i klubovi u streljaštvu i streličarstvu kao i teniski i stonoteniski klub.

#### Najuspešniji i najpoznatiji sportisti Odžaka

|  |  |
| --- | --- |
| * Branislav Trajković
* Aleksandar Davidov
* Milan Davidov
* Milan Belić
* Lazar Čordašić
* Zoran Ćirić
* Milosav Milosavljević
* Damir Milosavljević
 | * Milijan Bocka
* Jovo Stanojević
* Goran Škundrić
* Bojan Mihajlović
* Damir Mihajlović
* Dušan Vemić
* Vladimir Filipović
* Miodrag Radović
 |

Znamenitosti Odžaka
-------------------

### Crvenokosa boginja

*Glavni članak: Starčevačka kultura*
Crvenokosa boginja
Statua je pronađena 1989. kada je sonda 6dž6 postavljena u blizini centra grada. Ova figurina je posebna zbog svoje monumentalnosti u odnosu na slične nalaze. Njena visina iznosi 38 cm, pravi je div u poređenju sa do sada pronađenim nekompletnim statuetama istog tipa, čija visina ne prelazi 15 cm. Jedinstvena je u svetu, premda neki arheolozi osporavaju značaj ovog nalaza. Ako svemu dodamo da su u njoj sjedinjeni simboli ženske i muške plodnosti, invencija tadašnjeg umetnika, pre više od 7.000 godina, izaziva ushićenje. Gledana u celini, statueta deluje genijalno. Crvenokosa boginja i pored vidno izraženih atributa ženske plodnosti istovremeno je i simbol muške plodnosti jasno prikazan testisima i falusom. Ostaci ranoneolitskog ratarskog naselja otkriveni su još 1965. godine, kada su građeni nasipi protiv poplave, na mestu gde Dunav pravi veliku okuku, između sela Deronja i Karavukova. Tu se zatekao i arheolog amater Sergej Karmanski, koji je primetio u zemlji ostatke neobične grnčarije. Zaustavio je bager i počeo da kopa. Sergej Karmanski je, sa puno požrtvovanja, spasavao ovo arheološko nalazište. Radio je sa mnogim arheološkim ekipama. Bio hvaljen i osporavan, ali nesumnjivo zaslužan što su pronalasci sa lokaliteta Donja Branjevina, postali dostupni domaćoj i svetskoj naučnoj javnost. Zahvaljujući njemu Odžaci su dobili Muzejsku jedinicu čiju je izložbenu postavku posetilo hiljade ljudi, a grad i opština postali prepoznatljivi po Crvenokosoj boginji.

### Verski objekti

Odžake krase brojni sakralni objekti. Svaki od njih odiše svojstvenom lepotom i skladnošću graditeljskih linija, a poseban utisak ostavlja dubok ođek zvona sa crkvenih tornjeva koji se pruža nad ravnicom.

U samom gradu nalazi se niz sakralnih objekata od kojih je nekolicina pod zaštitom države.
Osim navedenih sakralnih objekata koji se nalaze pod zaštitom države Odžake krase i druge crkve koje takođe poseduju određen kulturnoumetnički i istorijski značaj.

#### Hram Spaljivanja moštiju Sv. Save u Odžacima

Hram Spaljivanja moštiju Sv. Save u Odžacima
U Odžacima se nalaze tri crkve, Hram Spaljivanja moštiju Sv. Save u Odžacima koji predstavlja najmlađi sakralni objekat u opštini čija je izgradnja počela 1989. godine.

#### Rimokatolička crkva arhanđela Mihaila u Odžacima

Rimokatolička crkva Sv. Arhangela Mihovila u Odžacima sagrađena je 1821. god. na mestu starije crkve iz 1764. godine. Posebno se ističe i njena dekorativna glavna fasada sa tri tornja. Bogatu unutrašnju dekoraciju između ostalog krasi oltarna slika Sv. Mihovila kako probada sotonu, rad Jožefa Peškija iz 1834. godine. Po lepoti ističe se i slika Svetog Trojstva, rad majstora Polaka, koja je inače kopija po Rubensu.
Godine 1970. crkva je stavljena pod zaštitu države kao spomenik kulture od velikog značaja.

#### Kapela Svetog Vendela

Pored crkava, na katoličkom groblju se nalazi Kapela Svetog Vendela. Kapela je prvobitno podignuta 1776. godine, a 1893, godine je sagrađena sadašnja kapela. Ova kapela svedoči o prisustvu nemačkog naroda i kulture u Vojvodini. Renovirana je 2004. godine, a od 1970. godine se nalazi pod zaštitom kao spomenik kulture.

### Spomen-krst ubijenim podunavskim Švabama

Između Odžaka i Bačkog Gračaca 2011. godine otkriven je spomen-krst za 212 ubijenih podunavskih Švaba. Streljanje su 25. novembra 1944. godine izvršili pripadnici partizanske vojske. Tog dana su streljani muškarci iz Filipova, današnjeg Bačkog Gračaca, a među njima je bilo i maloletnika. Ispod krsta su uklesana imena svih žrtava koje se nalaze u tri odvojene masovne grobnice. Partizani su uhapšene Nemce podelili u tri odvojene grupe. Najpre je prva grupa iskopala raku u kojoj su ih streljali, a potom ih je zemljom prekrila druga grupa. To se ponovilo i sa drugom i sa trećom grupom.

### Drvored platana,kestena i lipe - spomenik prirode

Drvored platana, kestena i lipe, duž saobraćajnicu iz Sombora, 1978. godine stavljen je pod zaštitu države. Drvored platana, kestena i lipe predstavlja jedino zaštićeno prirodno dobro na teritoriji Odžaka.

Odžaci i drugi gradovi i opštine
--------------------------------

### Pobratimske opštine

* Hrvatska Našice – Republika Hrvatska
* Srbija Orahovac – AP Kosovo i Metohija, Republika Srbija
* Srbija Bojnik – Republika Srbija
* Bosna i Hercegovina Petrovo – Republika Srpska (BiH)

### Partnerski gradovi i opštine

* Njemačka Moosburg – Savezna Republika Nemačka
* Hrvatska Feričanci – Republika Hrvatska
* Srbija Kula – Republika Srbija
* Srbija Kragujevac – Republika Srbija

Poznati Odžačani
----------------

Neki od najpoznatijih Odžačana su:

|  |  |
| --- | --- |
| * Jovan Berić (1786-1845), pesnik
* Eduard Florijan Birli, (1786-1854), lekar i naučnik
* Jovan Mladenović Subota (1790-1863), učitelj
* Jovan Hadžić (1799-1869), književnik i političar
* Atanasije Nikolić (1803-1882), matematičar i pisac
* Milka Grgurova (1840-1924), glumica
* Đena Pavlović (1851-1901), pesnik i književnik
* Šamu Borovski (1860-1914), doktor filozofije
* Rafailo Georgije Momčilović (1875-1941), slikar
* Proka Jovkić (1883-1915), pesnik
* Boško Perošević (1956-2000), političar
* Ivan Stojmenović (1957-2014), matematičar
 | * Branislav Jovin, arhitekta
* Dragan Kosovac (1952-2006), slikar
* Karol Miloslav Lehotski (1879-1929), slikar
* Dragan Paskaš, načelnik Generalštaba VSCG
* Jaroslav Supek (1952-2009), slikar
* Jovica Stanišić, srpski obaveštajac
* Radomir Z. Putnik, pisac
* Aleksandar Petojević, dekan Pedagoškog fakulteta u Somboru
* Robert Colić, nadbiskup
* Miroljub Petrović, kreacionista
* Laslo Nemet, biskup
* Endre K. Grandpiere (1916-2003), pisac i istoričar
 |

Vidi još
--------

* Opština Odžaci
* Zapadnobački upravni okrug
* Vojvodina
* Srbija

Literatura
----------

* Pleša, Josip (1976): *Opština Odžaci*, Institut za geografiju Prirodno-Matematičkog Fakulteta Novi Sad, Novi Sad
* Idvorean - Stefanović, Bratislava i Andraši, Olga (2010): *Odevne tekstilije zbirke kolonizacija muzejske jedinice Odžaci*, Narodna biblioteka Branko Radičević, Odžaci
* Đorđević, Boško. (2012): *Mala enciklopedija Odžaka*, Narodna biblioteka Branko Radičević, Odžaci
* Đorđević, Boško (2012): *Pola veka Gimnazije*, Narodna biblioteka Branko Radičević, Odžaci
* Srdanović, Branislav (2013): *Prošlost Odžaka kroz stare fotografije*, Narodna biblioteka Branko Radičević, Odžaci
* Tomasevich, Jozo (2002). *War and Revolution in Yugoslavia, 1941-1945: Occupation and Collaboration*. Stanford: Stanford University Press. ISBN 978-0-8047-3615-2.

Spoljašnje veze
---------------


|  |  |
| --- | --- |
|  | ***Portal Srbija***  |


|  |  |
| --- | --- |
|  | U Wikimedijinoj ostavi nalazi se članak na temu: **Odžaci** |
|  | Potražite izraz ***Odžaci*** u W(j)ečniku, slobodnom rječniku. |

* Zvanična prezentacija grada i opštine
* Turistička organizacija opštine Odžaci
* Mape, aerodromi i vremenska situacija lokacija (Fallingrain)
* Satelitska mapa (Wikimapia)
* Gugl satelitska mapa (Maplandia)
* Plan naselja na mapi (Mapquest)
* Veb prezentacija J. P. „Direkcija za izgradnju" Arhivirano 2013-07-06 na Archive.is-u
* **Prostorni plan opštine Odžaci** Arhivirano 2013-07-06 na Archive.is-u
* Informacije o Odžacima Arhivirano 2005-03-17 na Wayback Machine-u
* Vila Ertl, Odžaci
* Istorijat

  


| p • r • uNaseljena mesta opštine Odžaci |
| --- |
| Bački Brestovac • 
Bački Gračac • 
Bogojevo • 
Deronje • 
Karavukovo • 
Lalić • 
Odžaci • 
**Ratkovo** • 
Srpski Miletić |


| * p
* r
* u
Gradovi u Srbiji |
| --- |
| 
* Beograd
* Bor
* Čačak
* Jagodina
* Kikinda
* Kragujevac
* Kraljevo
* Kruševac
* Leskovac
* Loznica
* Niš
* Novi Pazar
* Novi Sad
* Pančevo
* Pirot
* Požarevac
* Prokuplje
* Smederevo
* Sombor
* Sremska Mitrovica
* Subotica
* Šabac
* Užice
* Valjevo
* Vranje
* Vršac
* Zaječar
* Zrenjanin

 | Coat of arms of Serbia |

|  |  |
| --- | --- |
| Normativna kontrola Uredi na Wikidati | 
* WorldCat identiteti
* VIAF: 240356370
* GND: 4095385-3

 |