„Iberija" preusmjerava ovdje. Za ostala značenja, v. Iberija (razvrstavanje).
Satelitska slika Pirinejskog poluostrva
**Pirinejsko poluostrvo** je poluostrvo koje se nalazi na krajnjem jugozapadu Evrope. Od ostatka Evrope je odeljeno planinskim lancem Pirineja, po kojem je i dobilo ime. Poznato je i pod nazivom **Iberijsko poluostrvo** (ili **Iberija**), koji potiče od imena naroda koji je u davnoj prošlosti naseljavao jedan deo poluostrva (Iberi).

Danas se na njemu nalaze države Španija, Andora i Portugalija, britanska prekomorska teritorija Gibraltar i mali deo Francuske (Francuska Serdanja).

Geografija
----------

Pirinejsko poluostrvo je najzapadnije od tri južnoevropska poluostrva (Pirinejskog, Apeninskog i Balkanskog). Prostire se između rtova Punta de Tarifa na jugu i Punta de Estaka de Bares na severu, i između rtova Kabo da Roka na zapadu i Kap de Kreus na istoku. Na severu i zapadu je okruženo Atlantskim okeanom a na jugu Sredozemnim morem. Na severoistoku se nalazi planinski lanac Pirineji, koji čini prirodnu granicu između Pirinejskog poluostrva i ostatka Evrope. Uski Gibraltarski moreuz na jugu odvaja poluostrvo od obale Afrike. Površina Pirinejskog poluostrva je oko 582.000 km², što ga čini drugim po veličini poluostrvom u Evropi. Dužina obale je 3.313 km, od čega je 1.660 km sredozemna obala, a 1.653 km atlantska obala.

Najveći deo poluostrva (oko 2/3) zauzima visoravan Centralna mezeta, izgrađena od prekambrijskih i kristalastih stena i starih krečnjaka

Istočni deo Španije i južni deo Portugalije imaju mediteransku klimu, delovi okrenuti Atlantskom okeanu imaju okeansku klimu, a u unutrašnjosti preovlađuje kontinentalna klima.

Istorija
--------

### Praistorijsko razdoblje

Pirenejsko poluostrvo bilo je naseljeno već u paleolitu. U pećinama, od kojih je najslavnija Altamira, nađene su brojne pećinske slike.

U mlađem kamenom dobu i u bakarnom dobu, Pirinejsko poluostrvo je bilo jedno od kulturnih središta.

Širenje Saharske pustinje uzrokovalo je iseljavanje stanovništva, od kojih jedan deo prelazi Gibraltarski moreuz i naselio se na Pirenejskom poluostrvu. Tu su osnivali stalna naselja, a kasnije su se otvorili i značajni rudnici, naročito srebra i gvožđa.

Plemena zemljoradnika i stočara kasnije su sa Pirenejskog poluostrva otišla na sever, kopnenim putem preko Pireneja ili brodovima. Naselili su se na područjima zapadne i srednje Evrope. U II i III milenijumu pre Hrista postojala je značajna pomorska trgovina duž atlantske obale, koja je kasnije zamirla zbog stalnih ratova i gusarskih napada.

### Pre rimskog osvajanja

Početkom I milenijuma pre nove ere Feničani su osnivali trgovačka naselja (faktorije) na mediteranskoj obali. U VII veku pre Hrista naselili su se i Grci, ali pomorsku trgovinu u sledećim vekovima su kontrolisali Kartaginjani. Unutrašnjost zemlje su osvojili Kelti.

Nakon poraza u Prvom punskom ratu, kada je izgubila Sardiniju, Siciliju i Korziku, Kartagina je povećala svoje prisustvo na Pirinejskom poluostrvu. Drugi punski rat je izbio 218. p. n. e. i završio se porazom Kartagine, nakon čega je poluostrvo postepeno potpalo pod vlast Rimljana.

### Vladavina Rimljana

*Glavni članak: Hispanija*
Provincije Hispanije za vreme vladavine Oktavijana Avgusta
Od početka II veka p. n. e. Kartaginjane su zamenili Rimljani. Postepeno su prodirali u unutrašnjost i do kraja I veka pre nove ere osvojili su čitavo poluostrvo i osnovali nekoliko provincija. Suzbili su ustanke domaćeg stanovništva i provodili intenzivnu romanizaciju.

Rimljani su Pirinejsko poluostrvo nazivali *Hispanija*. Tokom njihove vlasti, nekoliko puta je menjana teritorijalna podela Hispanije. Godine 197. p. n. e. stvorene su dvije provincije — Hispanija Citerior (lat. *Hispania Citerior*) i Hispanija Ulterior (lat. *Hispania Ulterior*). Oktavijan Avgust je 27. p. n. e. podelio Hispaniju na tri provincije: Betiku, Luzitaniju i Tarakonensis. Carevi Karakala i Dioklecijan su kasnije vršili nove podele. Karakala je povećao broj provincija na četiri, a Dioklecijan prvo na pet, a kasnije na sedam.

Slabljenjem Rimskog carstva, sa severa su prodirali razni varvarski narodi: Alani, Svevi, Vandali, Vizigoti.

### Država Vizigota

*Glavni članak: Vizigotsko kraljevstvo*
Vizigoti su od 418. godine imali kraljevstvo u Akvitaniji (južna Francuska). Godine 507. Franci su zauzeli njihove posede i oni su se povukli preko Pireneja. U razdoblju između 510. i 531. zaustavili su franačke pokušaje prodora.

Vizigotsko kraljevstvo početkom 6. veka
Godine 534. formirali su svoju državu sa sedištem u Toledu, koja je kontrolisala najveći deo poluostrva. Suzbili su prodore Vizantije i Sveva i ugušili pobune lokalnog stanovništva u Baskiji i Andaluziji.

O značaju Pirenejskog poluostrva u to doba svedoči i činjenica da su u Toledu održana tri crkvena koncila Zapada između 396. i 589. godine. Kasnije su se u Toledu održavali lokalni saveti, koji su imali bitan uticaj na politiku kraljevstva.

Vizigoti su tokom dva veka bili arijanci. Kralj Rekard I popeo se na presto 586. godine. Godinu dana kasnije odrekao se arijanizma i prešao na katolicizam. Crkva je u ovom periodu imala znatan uticaj. Poticala je jedinstvo zemlje, pružajući kralju potporu protiv velikih zemljoposednika, koji su branili svoje privilegije. Stroga verska politika bila je uperena protiv pagana, Jevreja i arijanaca.

Kraljevi su vodili politiku stapanja Vizigota sa starim iberskim i romanskim stanovništvom. Preuzimali su i učvršćivali stare rimske ustanove. Godine 654. donesen je zakonik *Liber iudiciorum*, koji je zamenio razne vrste običajnog prava.

Borbe za presto su oslabile državu Vizigota i učinile je lakom metom muslimanskih osvajača početkom 8. veka.

### Mavarska osvajanja

*Glavni članak: Mavarsko osvajanje Pirinejskog poluostrva*
Koristeći unutrašnje sukobe u Vizigotskoj državi, Mavri su 711. počeli invaziju i u roku od 5 godina zauzeli skoro celo poluostrvo. Nakon zauzimanja Pirinejskog poluostrva, Mavri su prešli na franačku teritoriju, ali su 732. doživeli težak poraz kod Poatjea, čime je zaustavljeno njihovo dalje prodiranje u Evropu. Nakon ovog poraza, muslimanski osvajači su počeli da se nastanjuju u južnom delu poluostrva, koji su nazivali Al-Andaluz. Abderaman I je 772. proglasio Kordopski emirat. Na severu poluostrva, u asturijskim planinama, održalo se hrišćansko kraljevstvo, a uskoro su nastale i druge hrišćanske države. Abderaman III je 929. proglasio Kordopski halifat, a za vreme njegove duge vladavine došlo je do kulturnog procvata.

### Rekonkista

*Glavni članak: Rekonkista*
Borba za ponovno hrišćansko osvajanje Pirinejskog poluostrva počela je 720. bitkom kod Kovadonge.

Sredinom 10. veka, hrišćanske zemlje obuhvatale su Leon, Asturiju, Galiciju i Kastilju, kao i delove Baskije i Navare. U narednim vekovima rekonkista je nastavljena sa promenljivim uspehom. U 13. veku hrišćanski kraljevi su zauzeli Kordobu, Sevilju, Majorku, Menorku i Valensiju, a muslimanske teritorije su se svele na Grenadu, koja je pala 1492.

### Posle rekonkiste

Manje kraljevine su se vremenom ujedinile u jednu državu, sa izuzetkom Portugalije, mada je tokom kratkog vremenskog perioda (1580—1640) celo poluostrvo bilo politički ujedinjeno u Iberijsku Uniju. Danas se na Pirinejskom poluostrvu nalaze tri države — Španija, Portugalija i Andora, kao i britanska prekomorska teritorija Gibraltar.

Stanovništvo
------------

### Religija

Ogromna većina stanovnika u svim državama i teritorijama Pirinejskog poluostrva su katolici po veroispovesti. Druge religije su slabo zastupljene, mada postoje male zajednice protestanata i drugih hrišćana, muslimana, hindusa i jevreja. U Španiji i Portugaliji postoji značajan broj nereligioznih osoba.

U anketi *Centra za sociološka istraživanja* iz februara 2013, 70,9% ispitanih Španaca se izjasnilo kao katolici, 24,6% se izjasnilo kao nereligiozni, dok je 2,4% ispitanika navelo da pripadaju nekoj drugoj religiji.

Katolici čine 81% stanovništva Portugalije, prema rezultatima popisa iz 2011. Pripadnici drugih hrišćanskih veroispovesti čine 3,3% stanovništva, a nereligioznih je 6,8%.

U Andori je preko 90% stanovništva katoličke veroispovesti, dok u Gibraltaru ima oko 78% katolika.

Jezici
------

Jezici koji se govore na Pirinejskom poluostrvu
Najzastupljeniji jezici na Pirinejskom poluostrvu su španski, portugalski, katalonski, galicijski i baskijski.

Španski jezik (ili kastiljanski) je službeni jezik u Španiji i ima najviše govornika. U istraživanju Evrobarometra iz 2005, 89% anketiranih stanovnika Španije je navelo španski kao svoj maternji jezik.

Portugalski jezik je gotovo univerzalni jezik u Portugaliji i drugi je najzastupljeniji jezik na Pirinejskom poluostrvu.

Katalonski jezik je službeni jezik u Kataloniji i Andori, a govori se i u nekim delovima Aragona i Mursije. Dijalekat katalonskog jezika poznat kao valensijanski jezik je službeni jezik u Valensijanskoj pokrajini. Katalonski jezik je maternji za 5 do 6 miliona ljudi. U anketi Evrobarometra iz 2005, 9% ispitanika iz Španije je navelo katalonski kao svoj maternji jezik.

Galicijski jezik je službeni jezik u Galiciji i njime govori oko 2 miliona ljudi.

Baskijski jezik ima oko 600.000 govornika na severu Španije i službeni je jezik u Baskiji i Navari.

Ostali manji jezici su aragonski, asturijski, leonski, asturleonski i oksitanski.

Države i teritorije
-------------------

| Država/Teritorija | Stanovništvo (na poluostrvu) | km² |  % | Napomena |
| --- | --- | --- | --- | --- |
|  Španija | ~ 43.500.000 | 493.514 | 84,66% | Bez Balearskih ostrva, Kanarskih ostrva, Seute i Melilje. |
|  Portugalija | ~ 10.000.000 | 89.261 | 15% | Bez Azorskih ostrva i Madeire |
|  Francuska | 12.035 | 540 | <1% | Francuska Serdanja se nalazi na južnoj strani Pirineja, i tehnički pripada Pirinejskom poluostrvu. |
|  Andora | 84.082 | 468 | <1% | Država na južnoj strani Pirineja, između Francuske i Španije. |
|  Gibraltar | 29.431 | 7 | <1% | Britanska prekomorska teritorija |

Najveći gradovi
---------------

Šablon:Najveći gradovi na Pirinejskom poluostrvu

Vidi još
--------

* Apeninsko poluostrvo
* Balkansko poluostrvo
* Skandinavsko poluostrvo

Literatura
----------

* Peter Sarris (2011). *Empires of Faith: The Fall of Rome to the Rise of Islam, 500-700*. Oxford University Press. str. 323-324. ISBN 978-0-19-926126-0.
* Michael Frassetto (2003). *Encyclopedia of Barbarian Europe: Society in Transformation*. ABC-CLIO. str. 304. ISBN 978-1-57607-263-9.
* Cameron, Ward; Perkins and Whitby. *The Cambridge Ancient HIstory - Volume XIV. Late Antiquity: Empire and Successors, A.D. 425–600*. str. 113-114.

Spoljašnje veze
---------------

***Pirinejski poluotok*** na Wikimedijinoj ostavi

* Kolekcija internet linkova vezanih za Pirinejsko poluostrvo

|  |  |
| --- | --- |
| Normativna kontrola Uredi na Wikidati | 
* WorldCat identiteti
* VIAF: 238991012
* LCCN: sh2005005381
* GND: 4047912-2
* SELIBR: 148536
* BNF: cb119320646 (podaci)
* NKC: ge130557
* BNE: XX451724
* NSK: 000193700

 |