**Marcel Duchamp** (pravo ime *Henri-Robert-Marcel Duchamp*; Blainville-Crevon, Francuska, 28. juli 1887. - Neuilly-sur-Seine, Francuska, 2. oktobar 1968.) je bio francuski slikar.

Biografija
----------

Marsel Dišan je rođen 28. jula 1887. god, u Blenvilu, Francuska. Bio je francuski slikar, pesnik i šahovski igrač. Bio je brat kipara Raymond Duchamp-Villona (1876-1918), slikara Jacques Villona (Gaston Duchamp) (1875-1963) i slikarice Suzanne Duchamp (1889-1963). Dišanove najpoznatije slike nastale su pod utjecajem kubizma. 

Naročito pod utjecajem starijeg brata, Raymond Duchamp-Villona, i za vrijeme života u Parizu Dišan je u kubističkoj fazi. Po odlasku u Minhen u junu 1912. u posjetu svom prijatelju Maksu Bergmanu, Dišan crta svoju posljednju kubističku sliku, *Prelazak od Djevice ka Nevjesti* (*Le passage de la vierge à la mariée lower*, 1912).

Iako je bio pod uticajem impresionizma zatim kubizma pa i surrealizma, Dišan nikada nije sebe svrstavao u umjetničke pravce. Od impresionista je najveći uticaj na njega izvršio Manet, a od kubista George Braque u svojoj kratkoj fazi fovizma (1905-1907). Dišan je blizak i dadaizmu, iako dadaisti umjetnost shvataju ozbiljno i sem Arpa, nemaju previše smisla za humor, i to doprinosi slabljenju njihovog uticaja. Smisao za humor je za Dišana vrlo bitan, jer se u ambivaletnosti tj. dvojakom značenju riječi otkriva *ž*elja i to je jedno od elemenata Dišanove umjetnosti. 

Dišan je emigrirao u Njujork iz Pariza 1915. i *ž*ivio od prodaje svojih radova i Brancusijevih skulptura. Dodatno se izdr*ž*avao držeći časove francuskog jezika, koji su se uglavnom svodili na odlazak u pozorište sa mladim damama, pripadnicama njujorškog d*ž*etseta. 

Bliski prijatelji kao Konstantin Brankusi, Henri-Pierre Roché, Francis Picabia, Max Ernst, kao i njegove velike obožavateljke Katherine Sophie Dreier i Peggy Guggenheim, izuzetno su cijenili Dišana. Peggy Guggenheim je samo jedna od mnogih koja je po njegovim savjetima nabavljala umjetnička djela u Sjedinjenim Dr*ž*avama i uz njegovu pomoć planirala izložbe, budući da je Dišan bio blizak sa muzejima i mnogim galeristima (u galeriji *Chicago Arts Club* je imao svoju samostalnu izložbu 1937.). Dišan je vremenom prodao svoja djela Walter Conrad Arensbergu i njegovoj supruzi, kako bi se sva nalazila na jednom mjestu. 

Dišan je bio ljubitelj filma, fotografije i optike, ali je prije svega bio strastveni šahovski igrač. Pripremao se za turnire na kojima je imao zapa*ž*ene uspjehe, naročito na Šampionatu u šahu 1925. u Francuskoj na kome je osvojio šesto mesto.

Umjetnost
---------

Ovaj kontraverzni umjetnik imao je presudan utjecaj na modernu umjetnost. Poznate su Dišanova kompozicija *Nevjesta (*dio kompozicije *La Mariée mise à nu par ses célibataires, même* na kojoj je radio u fazama*)*i slika *Akt se spušta niz stepenice (1912).* 

* Marcel Duchamp. Akt se spušta niz stepenice, br. 2 (Nu descendant un escalier n° 2, 1912)Marcel Duchamp. Akt se spušta niz stepenice, br. 2 (Nu descendant un escalier n° 2, 1912)

U početku, sva Dišanova djela su bila odbijena u mnogim galerijamа, upravo zbog provokativnih naslova i sadržaja. Jedan je od prvih umjetnika koji je koristio već postojeće stvari (ready-mades) u svojoj umjetnosti. Najpoznatije djelo te vrste mu je *Fontana (1917)*, tj. pisoar koji je kupio, a zatim potpisao sa *R. Mutt 1917* aludirajući na ime *J. L. Mott Iron Works* tj. firmu koja je proizvodila pisoare i predao ga na izložbu Društva Nezavisnih Umjetnika (Society of Independent Artists), gdje je i sam bio u žiriju, ali je Fontana odbijena i nije izložena. Uprkos tome, dospijela je u štampu i uveliko prodrmala establišment, koji do tada nije video ništa slično.

*Fontaine (1917)*
Naslovi njegovih kompozicija i ready-made djela su izrazito promišljeni, nerijetko duhoviti, primjerice njegov drveni prozor koji je dao izraditi kod stolara nosi naziv *Fresh Widow (*1917). Aludira se na slučajnu grešku i igru engleskih riječi *window* - prozor, ali i *widow* - udovica, tako da bi naziv *Fresh Widow* mogao da se interpretira kao S*vježa* tj. *Novopečena udovica.* Tako je i *Nesretni ready-made* (*Le readymade malheureux, 1919*) neobičan svadbeni poklon za Dišanovu sestru. Radi se o otvorenoj knjizi koja se njiše na užetu i koja je ostavljena da je unište vjetar i kiša.

Posljednja kompozicija na kojoj je Dišan tajno radio od 1946. do 1966. *Datost: 1. Vodopad 2. Svetleći gas* (*Étant donnés: 1° la chute d'eau / 2° le gaz d'éclairage)* je le*ž*eći akt koji se nalazi iza starih drvenih vrata i polomljenog zida od cigala kao okvira. Ova postavka može da se promatra u muzeju jedino kroz dvije rupe na drvenim vratima. Žensko tijelo u prirodnoj veličini, napravljeno od gipsa i obojenog pergamenta, leži i njena ruka, paralelna sa levom butinom, pridržava petrolejsku lampu. Lice žene je pokriveno plavom perikom, stopala i njena desna ruka nisu u vidokrugu posmatrača. Noge su joj raširene i polni organ je otkriven. U pozadini se vidi mali, svetao vodopad i brdovit pejzaž koji je starinska vrsta foto-montaže. 

Dišanova djela su moderna, ali van okvira koja se teorijski i metodološki nameću školama i pravcima umjetnosti. Dišan je zbog toga uspio da privuče mnoge nove umjetnike koji tada tek dolaze na scenu u Sjedinjenim Državama. Tako je Dišan značajan npr. za apstraktni ekspresionizam - Mark Rothko, Willem de Kooning, Jackson Pollock samo su neki od umjetnika četrdesetih i pedesetih godina XX vijeka za koje je Dišan, pored Pablo Picasa, bio inspiracija. Dišan se s razlogom smatra jednim od najutjecajnijih umjetnika XX vijeka.

Eksterni linkovi
----------------

***Marcel Duchamp*** na Wikimedijinoj ostavi

* Marcel Duchamp - Zumbazone.com  Arhivirano 2006-08-21 na Wayback Machine-u ((fr))

|  |  |
| --- | --- |
|  | *Ovaj članak o **osobi** je u začetku. Možete pomoći Wikipediji tako da ga proširite*. |


1. ↑  Vremena je dovoljno, da dokazem, da je moja namjera, da se drzim podalje od svih umjetnickih manifestacija, trajna. (Calvin Tomkins, Duchamp: Biografija, ISBN 978-0805057898)
2. ↑  O dadaizmu "Pored Arpa nije bilo ni kod kojeg od njih smisla za humor i nedostatak ovog elementa - koji je nesklon svakom fanatizmu - bio je odlucujuci faktor za brzo sirenje dadaizma nakon rata, ali i za njegovo isto tako brzo gasenje." (Calvin Tomkins, Duchamp: Biografija, ISBN 978-0805057898)
3. ↑  "Moj kapital je vrijeme, ne novac." (Calvin Tomkins, Duchamp: biografija, ISBN 978-0805057898)