**Jugoslavenske željeznice** ili **Jugoslovenske železnice** (makedonski: , *Jugoslovenski železnici*; slovenski: , akronim: JŽ-JЖ) bila je državna željeznica Jugoslavije od 1918 do 1990 godine. Ona je bila jedna od osnivačkih članica međunarodne unije željeznica UIC i imala je UIC-Code 72.

Istorija
--------

Završetkom Prvog svjetskog rata novoosnovana država, Kraljevina Srba, Hrvata i Slovenaca, preuzela je dijelove teretorije Austro-Ugarske i njezinu željezničku mrežu. Kroz ovo ujedinjenje nastale su prve jugoslavenske željeznice, pod nazivom **Železnice Kraljevine Srba, Hrvata i Slovenaca**, SHS-CXC ). Na temelju ustavnog amandmana od 1929 godine naziv se promjenio u **Jugoslovenske Državne Železnice** (JDŽ). Jugoslavenske željeznice su tako nastale iz spajanja željeznice Dunavske monarhije i Srpske Državne Željeznice (SDŽ). Pored glavne uprave u Beogradu postojalo je još 5 uprava u Ljubljani, Zagrebu, Subotici, Beogradu i Sarajevu.

Sa invazijom njemačke, talijanske, mađarske i bugarske vojske Drugi svjetski rat je 06.04.1941 počeo u Jugoslaviji. Nakon njene kapitulacije su stvorene tzv. neovisne satelitske države, Nezavisna Država Hrvatska (koja je obuhvaćala i Bosnu & Hercegovinu) i Srbija. Željeznice su podijeljene između sila osovine i kolaborirajući država. Vozni park JDŽ je podijeljen između DRB, MÁV, BDŽ, FS i novoosnovane HDŽ i SDŽ.

Do kraja Drugog svijetskog rata željeznica je pretrpila znatna razaranja i samo sa velikim naporom je nakon rata opet uspostavljena.
Mnoge lokomotive su od strane prijašnjih sila osovine vraćene, razmijenite ili predanane kao reparacija. Predajom istočne teritorije Trsta Jugoslaviji su ušle oko 100 km željezničke mreže sa jednosmjernom strujom (3000V) u sastav JDŽ.

Veliki građevinskih projekti su do kraja 70-tih godina prošlog vijeka sprovedeni, kako bi se djelomično nerazvijena i neskladna željeznička mreža dovela na evropski standard. Reformiranjem željezničke uprave 1952 godine, mjenja se naziv u "Jugoslavenske željeznice". Uvođenjem samoupravljanja, došlo je do decentralizacije željeznice. "Zajednica jugoslavenskih željeznica" (ZJŽ) sastojala se od glavne uprave sa sjedištem u Beogradu, organizacija KSR (Kola za spavanje i ručavanje), zavod za projektovanje ZJŽ - današnji CIP i 5 željeznička transportna poduzeća (ŽTP): Beograd sa upravom u Titograd-u (današnja Podgorica), Zagreb, Sarajevo, Skopje i Ljubljana. Sama Ljubljana je bila združeno železniško podjetje (ZŽTP) koje je bilo pojeljeno u tri autonomna poduzeća, ŽTP Maribor, Ljubljana i Postojna.

Kraj željeznice je došao kada se jugoslavenska država raspala početkom 1990-ih, a tek nezavisne države su osnovale vlastite državne željeznice. Preostali dio JŽ je ostao kod Srbije i tek prije nekoliko godina je preimenovan u Željeznice Srbije - ŽS.

#### 15.04. - Dan željezničara Jugoslavije

"Dan željezničara Jugoslavije" ustanovljen je 1950. godine, a povod je bio generalni štrajk željezničara tadašnje Kraljevine Jugoslavije. Noći između 15 i 16. aprila 1920. godine zastao je željeznički saobraćaj u cijeloj zemlji i trajao do kraja ovog mjeseca. Željezničari Užica, Sarajeva, Skoplja, Niša, Subotice, svih željezničkih stanica, ložionica i radionica ustali su protiv nasilja. Na Zaloškoj cesti u Ljubljani bilo je najkrvavije, palo je u krvi 14 manifestanata od kojih devet željezničara štrajkača. Neprekidno od 1950. godine pa sve do 1991/92. godine, radni ljudi na jugoslovenskim željeznicama proslavljali su ovaj dan svečano i radno, podsjećajući se na mnoge događaje narastanja i sazrijevanja radničkog pokreta i svega što je vodilo ka održanom istorijskom generalnom štrajku.

Željeznička mreža
-----------------

Željeznička mreža kasnije preimenovane Jugoslovenske Željeznice za vrijeme Kraljevina SHS (ca. 1925–1929)
U sastavu nove jugoslavenske željezničke mreže našle su se 1918 godine sljedeće:

| Željezničko društvo | Dužina mreže |
| --- | --- |
| c.i k. Državne Željeznice (kkStB) | ca. 360 km |
| c.i k. priv. društvo južne željeznice (süd) | ca. 525 km |
| Austrijske lokalne željeznice | ca. 350 km |
| Magyar Államvasutak (MÁV) | ca. 1.240 km |
| Mađarske lokalne željeznice | ca. 2.310 km |
| Bosansko-hercegovačke zemaljske željeznice (BHLB) | ca. 1.165 km |
| Srpske Državne Željeznice (SDŽ) | ca. 1.550 km |
| Njemačko-bugarske vojne željeznice u Makedoniji | ca. 425 km |

Vozni park
----------

Sve Lokomotive građene od 1930 godine su, nakon definitivne raspodjele lokomotiva
kao odšteta Prvog svjetskog rata (1933), ubačene u novi sistem numeracije. Sistem je bio pokušaj
kodifiziranja po određenim tehničkim karakteristikama.

**Numeracija parnih lokomotiva, tendera i motornih kola**  

***Oznaka serije kod normalnog kolosijeka serije:***  

01-14-stalna i 101-114-privremena; Brzovozne lokomotive sa zasebnim tenderom  

15-19-st. i 115-119-priv. Lokomotive sa tenderom za putnički i teretni saobraćaj  

20-49-st. i 120-149-priv. Teretne lokomotive sa zasebnim tenderom  

50-59-st. i 150-159-priv. Lokomotive sa tenderom za teretne i lokalne vozove  

60-69-st. i 160-169-priv. Lokomotive za manevru

***Uski kolosijek 0,76 m serije:***  
 
70-94-stalna i 170-194-privremena; Lokomotive širine kolosijeka 760mm  

95-98-st. i 195-198-priv. Lokomotive sa zupčanikom širine kolosijeka 760mm  

99.2, 99.3 i 99.4; Lokomotive širne kolosijeka 600mm, broj iza tačke označava broj 
vezanih osovina.  

*Objašnjenje:*
*Pri tome dvocifrene oznake su važile za lokomotive koje su mlađe od 25 godina (u* 
odnosu na 1933. godinu) i ako ih ima više od 5 komada u voznom parku, a 
trocifrene brojeve (sa 100) su dobijale lokomotive koje su bile starije od 25 
godina ili ih je bilo manje od 5 komada u voznom parku.

**Numeracija dizel i električnih lokomotiva**  

Početkom 1960.-ih počinje da se primjenjuje sistem numeracije za dizel i električne lokomotive 
na JŽ koji se zasniva na kodnom obilježavanju, na principu trobrojne oznake serije.

| Prvi broj | Značenje |
| --- | --- |
| 3 | Električna vučna vozila jednosmjerne struje |
| 4 | Električna vučna vozila naizmjenične struje 25 kV, 50 Hz |
| 5 | Rezervisano za višesistemska električna vučna vozila |
| 6 | Dizel električna vučna vozila |
| 7 | Dizel hidraulična vučna |
| 8 | Dizel mehanička vučna |
| 9 | Vozila za željezničke svrhe |

| Drugi broj | Značenje |
| --- | --- |
| 0 | Motorni voz uskog kolosijeka |
| 1 | Motorni voz normalnog kolosijeka |
| 2 | Lokomotive sa dvije pogonske osovine |
| 3 | Lokomotive sa tri pogonske osovine |
| 4 | Lokomotive sa četiri pogonske osovine |
| 5 | Lokomotive sa pet pogonskih osovina |
| 6 | Lokomotive sa šest pogonskih osovina |

| Treći broj | Značenje |
| --- | --- |
| 0 | Uski kolosijek |
| 1-9 | Redoslijed ubacivanja u službu (konstruktivni tip lokomotive) Kod motornog voza razlika 
da li su motorna kola, vagon ili upravljačnica. |

| Četvrti broj | Značenje |
| --- | --- |
| - | Oznaka podserije. Podserije su uvedene zbog tehničko-eksploatacionih razlika u okviru serije. |

| Peti i šesti broj | Značenje |
| --- | --- |
| - | Tekući (inventarski) broj lokomotive |

### Parne lokomotive

#### Serija 01 - 69 i 101 - 163 Normalnotračne lokomotive 1.435mm

#### Serija 70 - 98 Uskotračne lokomotive 760mm

#### Serija 99 Uskotračne lokomotive 600mm

### Dizel lokomotive

#### Lokomotive sa električnim prenosom snage

##### Serija 641 - 645

| Serija | Godina | Raspored osovina | Proizvođač | Tipa |
| --- | --- | --- | --- | --- |
| 641-0 | 1960 | Bo´Bo´ | MÁVAG | DVM2-6 |
| 641-0 | 1961 | Bo´Bo´ | MÁVAG | DVM2-8 |
| 641-1 | 1971 | Bo´Bo´ | MÁVAG | DVM2-57 |
| 641-2 | 1970 | Bo´Bo´ | MÁVAG | DVM2-56 |
| 641-2 | 1970 | Bo´Bo´ | MÁVAG | DVM2-59 |
| 642-0 | 1961-63 | Bo´Bo´ | Đuro Đaković | DEL 825 |
| 642-1 | 1964 | Bo´Bo´ | Đuro Đaković | DEL 825G |
| 642-3 | 1968 | Bo´Bo´ | Đuro Đaković | DEL 825B |
| 643-0 | 1967 | Bo´Bo´ | Brissonneau et Lotz |  |
| 643-1 |  | Bo´Bo´ | Đuro Đaković |  |
| 644-0 | 1973-74 | (A1A)´(A1A)´ | Macosa | G22U |
| 645-0 | 1981 | (A1A)´(A1A)´ | Đuro Đaković |  |

##### Serija 661 - 666

Serija 662 Jugoslavenskih Željeznica (D 66)

| Serija | Godina | Raspored osovina | Proizvođač | Tipa |
| --- | --- | --- | --- | --- |
| 661-0 | 1970 | Co´Co´ | GM(EMD) | G16 |
| 661-1 | 1961-63 | Co´Co´ | GM(EMD) | G16 |
| 661-2 | 1964 | Co´Co´ | GM(EMD) | G16 |
| 661-3 | 1967 | Co´Co´ | MLW |  |
| 662-0 | 1965-69 | Co´Co´ | Đuro Đaković | DEL1650CC |
| 663-0 | 1972 | Co´Co´ | EMD | - |
| 664-0 | 1973 | Co´Co´ | GM ĐĐ | G26 |
| 665-0 | 1972 | Co´Co´ | MLW | MX 626 |
| 666-0 | 1978 | Co´Co´ | EMD |  |

#### Lokomotive sa mehaničnim prenosom snage

| Serija | Godina | Raspored osovina | Proizvođač | Tipa |
| --- | --- | --- | --- | --- |
| 821-0 | 1965 | B | Đuro Đaković | DML180 N26 |
| 830-0 | 1964 | C | Đuro Đaković | DML120 U/C (600 mm traka) |

#### Lokomotive sa hidrauličnim prenosom snage

##### Serija 721

| Serija | Godina | Raspored osovina | Proizvođač | Tipa |
| --- | --- | --- | --- | --- |
| 721-0 | 1965 | B |  | (šema brojeva JŽ za tvorničke lokomotive) |

##### Serija 731 - 734

| Serija | Godina | Raspored osovina | Proizvođač | Tipa |
| --- | --- | --- | --- | --- |
| 731-0 | 1958–1961 | C | Jenbach/ĐĐ | DH400 C42 |
| 731-1 | 1963–1965 | C | ĐĐ | DHL400 CS |
| 732-0 | 1964 | C | Jenbach/ĐĐ | DH600 C48 |
| 732-1 | 1969 | C | ĐĐ | DHL600 C44 |
| 733-0 | 1968 | C | ĐĐ | DHL600 CP |
| 734-0 | 1958–1961 | C | MIN | DHL400 C42 |

##### Serija 740 - 742

| Serija | Godina | Raspored osovina | Proizvođač | Tipa |
| --- | --- | --- | --- | --- |
| 740-0 | 1968 | B´B´ | ĐĐ | DHL600 BB |
| 740-1 | 1970 | B´B´ | ĐĐ | DHL600 BBGP |
| 741-0 | 1966 | B´B´ | MIN | DHL1500 |
| 742-0 | 1971 | B´B´ | MIN | DHL1650 |

##### Serija 761

JŽ 761 - Plavi vlak/voz (1976)

| Serija | Godina | Raspored osovina | Proizvođač | Tipa |
| --- | --- | --- | --- | --- |
| 761-0 | 1957 | C´C´ | KM | DML180 N26 |

### Električne lokomotive

#### 3 kV lokomotive na jednosmjernu struju

##### Serija 341 - 342

| Serija | Godina | Raspored osovina | Proizvođač | Tipa |
| --- | --- | --- | --- | --- |
| 341-0 | 1954 | Bo´Bo´ | Alsthom | slična TCDD 4001-03 |
| 342-0 | 1968 | Bo´Bo´ | ASGEN/OMFP |  |

##### Serija 361 - 362

| Serija | Godina | Raspored osovina | Proizvođač | Tipa |
| --- | --- | --- | --- | --- |
| 361-0 | 1931–1932 | Bo´BoBo´ | razni |  |
| 361-1 | 1931–1932 | Bo´BoBo´ | razni |  |
| 361-2 | 1932 | Bo´BoBo´ | Saronno |  |
| 362-0 | 1960–1967 | Bo´Bo´Bo´ | Ansaldo/OMFP |  |
| 362-1 | 1968 | Bo´Bo´Bo´ | ASGEN/OMFP |  |

#### 25 kV lokomotive na naizmjeničnu struju

##### Serija 441

| Serija | Godina | Raspored osovina | Proizvođač | Tipa |
| --- | --- | --- | --- | --- |
| 441-0 | 1967-69 | Bo´Bo´ | SGP/TU |  |
| 441-0 | 1970 | Bo´Bo´ | Rade Končar |  |
| 441-3 | 1967-69 | Bo´Bo´ | SGP/TU |  |
| 441-3 | 1970 | Bo´Bo´ | Rade Končar |  |
| 441-4 | 1967-69 | Bo´Bo´ | SGP/TU |  |
| 441-5 | 1967-68 | Bo´Bo´ | SGP/TU | - |

##### Serija 461

| Serija | Godina | Raspored osovina | Proizvođač | Tipa |
| --- | --- | --- | --- | --- |
| 461-0 | 1971-1973 | Co´Co´ | Electroputere/ASEA |  |
| 461-1 | 1978-1980 | Co´Co´ | Electroputere/ASEA |  |

Nasljednice
-----------

Tokom rata u BiH uništeni voz JŽ

| Država | Društvo | Kratica | Logo |
| --- | --- | --- | --- |
| Bosna i Hercegovina  - Federacija Bosne i Hercegovine  - Republika Srpska | Željeznice Bosne i Hercegovine  -Željeznice Federacije Bosne i Hercegovine\* (Sarajevo)  -Željeznice Republike Srpske (Doboj) | ŽBH  ŽFBH  ŽRS |
| Hrvatska | Hrvatske željeznice | HŽ |  |
| Makedonija | Makedonski železnici | MŽ |  |
| Crna Gora | Željeznica Crne Gore | ŽCG |  |
| Srbija | Železnice Srbije | ŽS |  |
| Slovenija | Slovenske železnice | SŽ |  |
| Kosovo | Hekurudhat e Kosovës/Kosovske Železnice | HK / KŽ |  |

Željeznice Federacije Bosne i Hercegovine su osnovane 2001. godine odlukom Vlade Federacije BiH
da se spoje Željeznice Herceg-Bosne i Željeznice BiH.

Izvori
------

1. ↑  Citirano sa internet stranice Photogalerija.com Arhivirano 2014-06-25 na Wayback Machine-u *11.03.2016*
2. ↑  C.J. Halliwell: *The Locomotives of Jugoslavia.* Vol. 1, 1973, str. 18.
3. ↑  Sa internet stranice Photogalerija.com PDF "Nova numeracija 1935" 17.03.2016

Literatura
----------

* C.J. Halliwell: The Locomotives of Jugoslavia, Frank Stenvalls Förlag, Malmö 1973, ISBN 91-7266-012-0
* Allessandro Albé: Amerikanische Diesellokomotiven in Europa, Verlag Pospischil, Wien 1998, ASIN: B0092DE1GU
* Werner Schiendl: Die Eisenbahnen in Bosnien und der Herzegowina 1867-1918, Wien 2015, ISBN 978-3-9503096-5-2

Eksterni linkovi
----------------

***Jugoslavenske željeznice*** na Wikimedijinoj ostavi

* Fotogalerija Srećka Ignjatović-a Arhivirano 2016-03-17 na Wayback Machine-u
* Nova numeracija Arhivirano 2014-06-29 na Wayback Machine-u
* Nova numeracija II Arhivirano 2014-06-30 na Wayback Machine-u