Praistorijsko sojeničko naselje
Nalazi iz Ripča
**Arheološka nalazišta kod Bihaća** sa arheološkim nalazima karakterističnim za materijalnu kulturu ilirskog plemena Japoda (od X stoljeća stare ere do II stoljeća nove ere) obavljana su na više lokacija: Jezerine u Pritoci, nekropola u Ribiću, nekropola na Crkvini u Golubiću i Ripač.

Ilirski period
--------------

Na lokalitetu Ripač po prvi put je otkriveno praistorijsko sojeničko naselje u Bosni i Hercegovini. Datirano je od X do kraja IV stoljeća p.n.e, u vrijeme Ilira, odnosno plemena Japodi. Arheološko područje proglašeno je za nacionalni spomenik BiH.

### Sojenička naselja

*Glavni članak: Japodske sojenice*
Sojeničko naselje se prostiralo na rukavcu Une 7 km uzvodno od Bihaća, između Velike i Male otoke kao i na njima, ali i na oba mala otoka. Naselje je zauzimalo prostor od cca 3.000 m2. Prilikom prvih iskopavanja istražena je površina od 865 m2, a 1975. i 1976. godine površina od 47 m2. 

Zgrade u naselju, veličina od 3,5 x 7 m, podijeljenih na prostorije poprečnim zidovima, bile su međusobno odvojene prilazima za čamce. Otkriveno je preko 2.500 kočeva – soha, približno pravilno postavljenih u pravougaonike širine 6-8 m, i dužine 10-12 m.

Nađeni su i donji dijelovi zidova pojedinih prostorija od horizontalno poredanih oblica jedna iznad druge, sa vratima na jednoj od užih strana, prozorima, krovom pokrivenom slamom ili pločama od kore drveta. Na nekoliko mjesta nađeni su dijelovi "platformi" na kojima su stajale kuće. Pod i zidovi su bili oblijepljeni kućnim lijepkom. Zgrade su stajale na vijencu od horizontalnih greda koje su ležale na okruglim ili pritesanim, hrastovim, rjeđe jelovim, kočevima promjera od 15 - 40 cm, zabijenim u dno rijeke. Iskopavanjima je utvrđen niz elemenata o načinu učvršćivanja drvene građe urezivanjem, probijanjem, uklapanjem, slaganjem, itd.

Naselje u Ripču danas se nalazi u lošem stanju i gotovo da više nema nikakvu funkciju, a ostaci sojenica polagano počinju da propadaju zbog izloženosti vremenskim uslovima kao i nemaru ljudi.

### Gradina

Lokalitet Gradina je neposredno iznad otoka sa sojeničkim naseljem (udaljenost cca 250 m). Pri poljoprivrednim radovima slučajno je otkrivena prahistorijska nekropola, sa skeletom i fragmentima keramičkih urni, u kojima su bili prilozi - manje zemljane posude i nešto željeznih predmeta. Grob sa skeletom se može datirati u fazu I (800-650.g. st.e.) , dok grobovi s urnama većinom spadaju u fazu II (650-360.g. st. e.) i III (360-250.g.st.e). Najveći dio nekropole uništen je kasnijom eksploatacijom platoa. 

### Keramika

Većina pokretnih nalaza iz sojeničkog naselja, kao i gradinskih naselja u Pounju su ulomci ili čitave sjajno crno uglačane keramičke posude. Ukrašene su lažnim vrpčastim ornamentom, dok su stariji primjerci ukrašeni oštro izdvojenim facetama na obodu i drškama. Repertoar oblika je raznovrstan: šolje, zdjele, lonci, urne i drugo.

Među brojnim nalazima ističe se urezana ***Glava jelena*** sa razgranatim rogovljem. Sam prikaz ove glave je savršen jer je prikaz vrata, i drugih dijelova glave, predstavljen na idealan način.

Također tu je i ***predstava zmije*** sa Gradine u Ripču koja se nalazi na ulomku posude sa talasnim tijelom. Ovo je ujedno i jedini prikaz na keramici, dok su ovakvi tipovi predstava sa zmijama mnogobrojnije na metalnim i kamenim objektima. 

### Figuralne predstave

Figuralne predstave od pečene gline, poznate kao terakote prikazuju likove određenih božanstava. U sojeničkome naselju Ripač nađeno je njih sedam, koje uglavnom naglašavaju nagost tijela- nage terakote. Pored ovih pronađene su i piramidalne terakote sa predstavama odjeće i nakita, prizmatične među kojima se izdvaja ona koja prikazuje sjedeću nagu žensku figuru, vjerovatno predstavlja vrhovno žensko božanstvo, te valjkaste, kao i one sa rožastim izraslinama.

Rimski period
-------------

*Glavni članak: Japodske urne*
Japodske kamene urne su grupa arheoloških nalaza otkrivenih na 5 lokaliteta (Golubić, Pritoka, Ribić, Ripač, Založje) sa prostora na srednjem toku Une.

Japodi u Bihaćkom polju svojim plemenskim vođama nisu gradili tumule, nisu stavljali oružje u grobove, nego su ih sahranjivali u ravnim grobovima sa kamenim urnama (poznate pod imenom "japodske urne), ukrašenim figuralnim predstavama. Urne su rađene od mekog kamena, poznatog danas pod komercijalnim imenom "bihacit".

Dva spomenika proglašena su za nacionalni spomenik BiH

1. Ulomak sarkofaga u obliku ploče, nađen 1954.g. u sekundarnom položaju, upotrjebljen kao poklopac jednog groba unutar srednjovjekovne (ili gotičke?) crkve na lokalitetu "Gromile" u selu Založje. Dimenzij su: 1.94x0.74x0.1 m. Predstave na ploči su urezane. Na gornjoj površini ploče prikazano je pet konjanika koji jašu u redu jedan za drugim, okrenuti na desnu stranu. Na desnoj bočnoj strani prikazana je uspravljena životinja, koja je slična panteru.
2. Desna bočna strana urne sa tri figure otkrivena je 1960. g. prilikom sistematskih iskopavanja na nekropoli Dolovi u Golubiću. Ulomak je proglašen za nacionalni spomenik BiH. Nekropola je datovana u kraj III i početak IV vijeka n.e.

### Mitrasov reljef

U Golubiću je pronađen Mitrasov reljef i dvije posvete bogu Mitrasu. Mitras je bio orijentalno božanstvo čiji se kult poštovao i u području Bihaća. Pronađen je i reljef sa likom Herakla.

Srednji vijek
-------------

Srednjovjekovni grad Ripač na Velikoj otoci je sagrađen na strateškom mjestu radi odbrane prelaza preko Une. U drugoj polovini XIX stoljeća još su bili na pojedinim mjestima vidljivi zidovi visine do 2 m, dok su krajem tog stoljeća, bili već srušeni jer su bili brana protoku vode za obližnje mlinove. Vjenceslav Radimski je još mogao rekonstruirati osnovu grada, koja je zauzimala cijelu površinu Velike otoke. Kod domaćeg stanovništva bio je poznat pod imenom Forkolan, a u historijskim izvorima "Ripač" (Lopašić 1943.212). 

Grad je imao osnovicu u obliku trougla. Šira strana (jugozapadna) bila je široka 120 m. Od nje do vrška trougla na sjeveroistočnoj strani, grad se protezao u dužini od 190 m. Uz spoljašnje bedeme su bile 4 poluizbačene okrugle kule. U vrijeme kada je Radimski obišao grad samo su bili vidljivi temelji kvadratične kule unutar zidova grada. Danas (2003.godine), su krajnji ostaci njenih temelja završili u betonu nosača novosagrađenog mosta.

Kopno i Veliku otoku spajao je dugačak most (danas su dva mosta od kopna do Male otoke i od Male do Velike otoke). Odmah preko mosta na Velikoj otoci je džamija, danas bez krova, koja je pripadala porodici Ibrahimpašić. Do džamije su bili ostaci zidina grada.

Literatura
----------

* Irma Čremošnik, Spomenik sa japodskim konjanicima iz Založja kod Bihaća. Glasnik Zemaljskog muzeja (Arheologija), nova serija, sveska XIV, Zemaljski muzej, Sarajevo 1958, 103-111.
* Branka Raunig, NEKI PODACI O SOJENIČKIM NASELJIMA U BIHAĆKOM POLJU UDK 903.4 (497.6) "6377" "638" Primljeno/Received: 2003. 04. 29 Prihvaćeno/Accepted: 2003. 09. 15.
* Vjenceslav Radimski, Nekropola u Jezerinama u Pritoci kod Bišća. Glasnik Zemaljskog muzeja u Sarajevu, V, Sarajevo, Zemaljski muzej, 1893, 37-92.
* Ćiro Truhelka, Kulturne prilike Bosne i Hercegovine u doba prehistoričko. Glasnik Zemaljskog muzeja u Sarajevu, XXVI, Sarajevo, Zemaljski muzej, 1914, 43-139.
* Radoslav Lopašić, Bihać i Bihaćka krajina.Zagreb, Matica Hrvatska, 1943.
* J. Korošec, Ljudske statuete iz Ripča. Glasnik Zemaljskog muzeja u Sarajevu GZM, n.s. VII, Sarajevo, Zemaljski muzej, 1952, 231-239.
* Drechsler-Bižić, Novi pogledi na kulturu sojeničkog naselja u Ripču. Glasnik Zemaljskog muzeja u Sarajevu, n.s, VIII, Sarajevo, Zemaljski muzej, 1953,103-110.
* Borivoj Čović, Gradinsko naselje na Kekića Glavici. Glasnik Zemaljskog muzeja u Sarajevu, (Arheologija), n.s, XVII, Sarajevo, Zemaljski muzej, 1962, 41-61.
* Zdravko Marić, Japodske nekropole u dolini Une. Glasnik Zemaljskog muzeja u Sarajevu, (Arheologija), n.s. XXIII, Sarajevo, Zemaljski muzej, l968, 5-79.
* Branka Raunig, Praistorijska nekropola na Gradini u selu Ripač. Glasnik Zemaljskog muzeja u Sarajevu, (Arheologija), n.s.35/36, Sarajevo, Zemaljski muzej, 1981,141-161.
* Borivoj Čović, Zaključna razmatranja. U: Praistorija jugoslovenskih zemalja– Bronzano doba, IV, Sarajevo, Akademija nauka i umjetnosti BIH i Svjetlost, 1983, 807-829.

Vanjski linkovi
---------------