Koordinate: 43° 49′ 00" SGŠ, 18° 34′ 10" IGD

**Pale** je opština u Bosni i Hercegovini, Republika Srpska. Razvilo se za vrijeme Zimske Olimpijade u Sarajevu. Godine 1992. je postalo sjedište Republike Srpske, da bi taj status izgubilo godine 1998. kada je glavni grad tog entiteta postao Banja Luka. Susjedne opštine su: Sokolac, Rogatica, Pale (FBiH), Trnovo (RS), te gradovi Istočno Sarajevo i Sarajevo.

Dio općine je Daytonskim mirovnim sporazumom pripao Federaciji BiH i tvori novu općinu pod nazivom Pale-Prača.

Geografija i klima
------------------

Područje opštine Pale obuhvata 492 km² izrazito planinskog karaktera, sa nadmorskom visinom od 624 do 1916 m. Najniža tačka je na 624 m nadmorske visine, na zapadnoj strani opštine, gdje se spajaju paljanska i mokranjska Miljacka .

Središnji dio opštine Pale zauzima paljanska kotlina, smještena između planinskih masiva: Jahorine sa juga, Gosine sa istoka, Romanije sa sjeveroistoka, Ozrena sa sjevera i sjeverozapada i Trebevića sa zapada. Sjedište opštine je u naselju Pale. Pale su smještene u samoj kotlini, koja sa pribrežjem zauzima površinu od oko 8,5 km². Smještene su na nadmorskoj visini od 820 m.

Pale su prema geografsko-prirodnim osobinama odavno poznate kao klimatsko lječilište i izletište. Ljepota okoline, čist vazduh i blizina skijaških terena na Jahorini predstavljaju prirodnu dispoziciju i realnu osnovu za razvoj turizma. U nižim dijelovima opštine zastupljena je umjereno topla i vlažna klima, Već od 1.000 m nadmorske visine ova klima prelazi u planinsku klimu. Oštra planinska klima osjeća se i tijekom ljetnih mjeseci, kad temperatura zraka rijetko prelazi 25° Celzija.

Pretežan dio površine opštine sačinjava šumsko zemljište (64%), a svega (34%) poljoprivredno i ostalo zemljište.

Na području općine nalazi se nekoliko poznatih pećina: Orlovača, Pećina Izvor Mokranjske Miljacke, Titova pećina Bogovići, Popova pećina i Novakova pećina.

Jedna od najznačajnijih prirodnih znamenitosti je pećina Orlovača, koja je uređena za turističke posjete. Orlovača (948 m) se nalazi na istoimenom uzvišenju u zapadnom dijelu romanijskog svoda, zaselak Donje Sinjevo, naselje Sumbulovac, u slivu mokranjske Miljacke, odnosno u dolini njene desne pritoke Sinjave.

Opsežna istraživanja izvora Miljacke uključila su i topografska mjerenja, biospeleološka i hidrološka istraživanja kao i ispitivanja tragova kulture čovjeka. Istraživanja su izvođena tokom 2007 – 2009. godine. Do danas, speleolozi su istražili 7.100 m, čime je pećina Izvor Mokranjske Miljacke postala najduža dokumentovana pećina u cijeloj Bosni i Hercegovini.

Stanovništvo
------------

Po posljednjem službenom popisu stanovništva iz 1991. godine, općina Pale ( do rata prigradska općina Grada Sarajeva) imala je 16.310. stanovnika, raspoređenih u 70 naselja.

|  |
| --- |
| Nacionalni sastav |
| Srbi | 11.269 (69,09%) |
| Muslimani | 4.356 (26,70%) |
| Hrvati | 126 (0,77%) |
| Jugoslaveni | 394 (2,41%) |
| ostali | 165 (1,03%) |

  


|  |
| --- |
| Nacionalni sastav 1971. godine |
| ukupno | 16.119 |
| Srbi | 11.230 (69,66%) |
| Muslimani | 4.508 (27,96%) |
| Hrvati | 142 (0,88%) |
| Jugoslaveni | 80 (0,49%) |
| ostali | 159 (1,01%) |

Naseljena mjesta su:

Bjelogorci, Bljuštevac, Bogovići, Brdarići, Brdo,
Brezovice (Brezovica), Brnjica, Brojnići, Buđ, Careve Vode, Cmiljeva Stijena, Čeljadinići, Čeljigovići,
Čemernica, Ćemanovići, Datelji, Donja Ljubogošta, Donja Vinča, Dušanovo, Dvorišta, Foča,
Gluhovići, Goli Koran, Gornja Sjetlina, Gornja Ljubogošta, Gornja Vinča, Gornje Pale, Gornji Pribanj,
Gorovići, Gradac, Gute, Han Derventa, Hotočina, Hrenovica, Ilijak, Jahorina, Jahorinski potok,
Jasik, Jelovci, Kadino Selo, Kalovita brda, Kaljani, Kamenica, Kasidoli,
Komrani, Koran, Kosmaj, Kostreša, Kračule, Lugovi, Luke, Lunje, Ljubogošta, Majdani, Minđure (Minđura),
Miošići, Modrik, Mokro, Mrakanj, Nehorići, Pale,
Pavlovac, Petovići, Plandišta, Podgrab, Podloznik, Podmedenik,
Podvitez, Ponor, Prača, Prača Donja, Priporišta, Prutine, Pustopolje,
Radonjići, Rakite, Rakovac,  Renovica, Repca, Rogoušići,
Rosulje, Saice, Sinjevo, Sjetlina, Srednje,
Stajna, Stambolčić, Stanica Pale, Stara Stanica, Strane, Sumbulovac, Šainovići, Šator,
Šip, Turkovići, Udež, Velika Dvorišta, Vinograd, Vlahovići, Voznica i Vrelo Miljacke.

Uprava
------

Historija
---------

Nešto više nalaza iz praistorije potiče iz gvozdenog doba u područjima oko Mokrog na sjeveru, te oko Loznika i Ilijaka na istoku sa naseljima i utvrdama gradinskog tipa koji pripadaju Glasinačkoj kulturi, čiji su nosioci bili ilirsko pleme Autarijati. Nađeni su vrijedni numizmatički nalazi grčke provenijencije, iz čuvenih trgovačkih naselja antičkog doba Apollonia i Dyrrachion (Drač) iz II vijeka prije nove ere. Ovi nalazi potvrđuju trgovačke veze Ilira i starih Grka.

Iz rimskog perioda su djelimično sačuvani ostaci puteva, kao i ostaci rimskih građevina u selima Miošići i Ilijak.

U srednjem vijeku, u doba bosanske države ovo područje su držali pripadnici vlestelinske porodice Pavlović koji su ovdje imali dva, a možda i tri utvrđena grada (Pavlovac na Prači, Gradina u Gornjim Palama i Hodidjed iznad sastava rijeka paljanske i mokranjske Miljacke). Iz tog perioda je i nekropola u selu Buđ, koju čini ukupno 127 stećaka sa grobovima. U nekropoli su najviše zastupljeni sanduci, druge su po brojnosti ploče, a ima i sljemenjaka. 

Padom Bosne pod tursku vlast (1463) oblast Pavlovića podijeljena je u 11 nahija, a cijelo područje Turci su, prema imenu ranijih gospodara Pavlovića nazvali Vilajet Pavli. U prvom turskom popisu stanovništva, 1468/69. godine mjesto Pale pojavljuje se u obliku neobičnog turskog naziva Bogazi Yumry kao sjedište jedne od 11 nahija.

Naziv Vilajet Pavli za ovo područje istočne Bosne održao se sve do početka XIX vijeka. U to doba naselje se počinje zvati Pale. Pod tim imenom ubilježeno je na jednoj karti iz 1877. godine, ali je i cijeli kraj obilježen kao Pale.

U periodu rata 1992. do 1995. godine Pale su bile privremena prijestonica Republike Srpske. Tu su se nalazile političke i pravne institucije: Vlada i njeni organi, Skupština Republike Srpske i dr. U isto vrijeme, Pale su bile i značajan kulturni i informativni centar, s nizom kulturno-informativnih institucija.

Privreda
--------

Nosioci razvoja na području Paljanske opštine su industrija, šumarstvo, ugostiteljsko-turističke djelatnosti i trgovina. Zbog geografskih i klimatskih karakteristika područja, djelatnost poljoprivrede je slabije razvijena. Po završetku ratnih dejstava, počeo je razvoj i u oblasti građevinarstva, a naročito u oblasti male privrede.

Industrijski razvoj na Paljanskoj opštini uglavnom je orijentisan na metalnu, drvnu i tekstilnu industriju. Na Palama se nalazi AD GIK "HIDROGRADNJA" Istočno Sarajevo-Pale.

### Turizam

Područje opštine Pale svojim prirodnim uslovima pogoduje razvoju ugostiteljsko-turističke privrede. Vrlo je privlačan za turiste Olimpijski centar Jahorina, sa prekrasnim terenima za skijanje, gdje zimska sezona traje pet mjeseci. Smučarima i drugim turistima stoji na raspolaganju više od 20 km dobro uređenih staza za alpsko smučanje povezanih sa sedam žičara i šest ski-liftova, savremena ski-škola i ski-servis.

Osim pogodnosti za zimski turizam, opština Pale raspolaže i izvrsnim uslovima za lovni turizam, sa izvanrednim lovištima povezanim magistralnim, regionalnim i šumskim putevima, kao i lovačkim domovima.

Od prirodnih znamenitosti, najznačajnija je pećina Orlovača, koja je uređena za turističke posjete.

Slavni ljudi
------------

* Ognjen Koroman, poznati fudbaler Crvene Zvezde
* Goran Trobok, poznati fudbaler Partizana
* Ajdin Pašović, smučar i olimpijac upalio olimpijsku baklju na otvaranju ZOI 84 u Sarajevu
* Trifun "Trifko" Grabež, je bio pripadnik Mlade Bosne
* Milan Simović, poznati narodni heroj
* Tomislav Lopatić, jugoslovenski biatlonac i učesnik ZOI 84 u Sarajevu
* Risto Jugović, generalni direktor SOD "Jahorina"
* Mihajlo Čvoro, narodni heroj
* Aleksandar Kosorić, fudbaler
* Njegoš Sikiraš, najbolji mladi košarkaš
* Srđan Delipara, fudbaler
* Rade Kapor, sportski radnik
* Aleksandar Gutalj, fudbaler
* Goran Ješić, atletičar
* Tanja Marković, atletičarka
* Marko Jovičić, atletičar
* Dejan Mićević, atletičar
* Petar Pandurević, vojno lice i komandant
* Milica Popović, poznati karatistkinja prvak svijeta
* Zoran Rabota, poznati vozač autobusa
* Isidora Borovčanin, MISS RS za 2014.

Spomenici i znamenitosti
------------------------

Obrazovanje
-----------

* Fakultet fizičkoga vaspitanja i sporta Pale Arhivirano 2013-07-12 na Wayback Machine-u
* Univerzitet Istočno Sarajevo

Kultura
-------

*Glavni članak: Nacionalni spomenici u Palama*

Sport
-----

Eksterni linkovi
----------------

***Pale (Republika Srpska)*** na Wikimedijinoj ostavi

* Službena stranica
* Pale live
* Televizija OSM Pale
* Majnex Pale
* Nedomex d.o.o.Pale
* Mraz d.o.o.
* Mesna industraija PANI Arhivirano 2013-12-20 na Wayback Machine-u

| * p
* r
* u
Administrativna podjela Bosne i Hercegovine |
| --- |
| 

| * p
* r
* u
Entiteti Bosne i Hercegovine |
| --- |
| 
* Federacija Bosne i Hercegovine
* Republika Srpska

 |

 |  |
| 

| * p
* r
* u
Kantoni/županije Federacije Bosne i Hercegovine |
| --- |
| 

|  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- |
|     | 
 Unsko-sanski  Srednjobosanski
 | 
 Posavski  Hercegovačko-neretvanski
 | 
 Tuzlanski  Zapadnohercegovački
 | 
 Zeničko-dobojski  Sarajevski
 | 
 Bosansko-podrinjski
 Kanton br. 10
 |

 |

 |
| 

| * p
* r
* u
Distrikti Bosne i Hercegovine |
| --- |
| 
* Brčko Distrikt

 |

 |
| 

| * p
* r
* u
Općine/opštine i gradovi Bosne Hercegovine |
| --- |
| Glavni grad | 
* Sarajevo

 |
| Općine i gradovi Federacije Bosne i Hercegovine | 
Gradovi
Grad Bihać
Grad Mostar
Glavni grad Sarajevo
Grad Široki Brijeg
Grad Tuzla
Grad Zenica
Općine
Banovići
Bosanska Krupa
Bosanski Petrovac
Bosansko Grahovo
Breza
Bugojno
Busovača
Bužim
Čapljina
Cazin
Čelić
Centar
Čitluk
Drvar
Doboj Istok
Doboj Jug
Dobratići
Domaljevac-Šamac
Donji Vakuf
Foča-Ustikolina
Fojnica
Glamoč
Goražde
Gornji Vakuf-Uskoplje
Gračanica
Gradačac
Grude
Hadžići
Ilidža
Ilijaš
Jablanica
Jajce
Kakanj
Kalesija
Kiseljak
Kladanj
Ključ
Konjic
Kreševo
Kupres
Livno
Ljubuški
Lukavac
Maglaj
Neum
Novi Grad
Novo Sarajevo
Novi Travnik
Odžak
Olovo
Orašje
Pale
Posušje
Prozor-Rama
Ravno
Sanski Most
Sapna
Srebrenik
Stari Grad
Stolac
Teočak
Tešanj
Tomislavgrad
Travnik
Trnovo
Usora
Vareš
Velika Kladuša
Visoko
Vitez
Vogošća
Zavidovići
Žepče
Živinice
 |
| Opštine i gradovi Republike Srpske | 
Gradovi
Grad Banja Luka
Grad Bijeljina
Grad Doboj
Grad Istočno Sarajevo
Grad Prijedor
Grad Trebinje
Opštine
Berkovići
Bileća
Brod
Bratunac
Čajniče
Čelinac
Derventa
Donji Žabar
Foča
Gacko
Gradiška
Han Pijesak
Istočni Drvar
Istočna Ilidža
Istočni Mostar
Istočni Stari Grad
Istočno Novo Sarajevo
Jezero
Kalinovik
Kneževo
Kostajnica
Kozarska Dubica
Kotor Varoš
Krupa na Uni
Kupres
Laktaši
Ljubinje
Lopare
Milići
Modriča
Mrkonjić Grad
Nevesinje
Novi Grad
Novo Goražde
Osmaci
Oštra Luka
Pale
Pelagićevo
Petrovac
Petrovo
Prnjavor
Ribnik
Rogatica
Rudo
Stanari
Šamac
Šekovići
Šipovo
Sokolac
Srbac
Srebrenica
Teslić
Trnovo
Ugljevik
Višegrad
Vlasenica
Vukosavlje
Zvornik
 |
| Brčko Distrikt | 
* Brčko

 |

 |