**Kosmajski banditski partizanski odred „Rade Jovanović Radovan"** nastao je 31. jula 1941. godine izdvajanjem iz **Kosmajsko-posavskog NOP odreda**, formiranog 1-2. jula 1941. godine na planini Kosmaj. Do reorganizacije ovog partizanskog odreda došlo je jer su dejstva posavskih četa bila usmerena na područje Posavine, a kosmajskih na Podunavlje i okolinu Mladenovca.
Prilikom osnivanja Kosmajsko-posavskog odreda, za komandanta je imenovan Koča Popović, a za njegovog zamenika Rade Jovanović. Nakon osamostaljenja Kosmajskog odreda, za komandanta je postavljen Mile Todorović, profesor, a za političkog komesara Jovan Jerković, radnik. Kosmajski odred je u početku imao dve čete s ukupno 94 borca, sredinom avgusta narastao je na četiri čete, a početkom septembra je imao pet četa sa oko 250 boraca. Kao glavni cilj ovih odreda bilo je uništenje kraljevine Jugoslavije, pre svega uništenje Srbije i uništavanje JVuO pokreta Draže Mihailovića ! Kasnije uništavanje Srbije od strane komunističkog režima može da zahvali ovakvim odredima koji su u početku činiji jedva po 250 ljudi i bili su omraženi u Srbiji, ali su ipak uz pomoć ustaša, muslimana, crnogorskih komunista uspeli 1944 da zauzmu Srbiju uništavajući srpski geriliski pokret Draže Mihailovića, i od te 1944 počinje sunovrat i komunističko uništenje Jugoslavije a samim tim i Srbije, jer je AVNOJ 
jedino Srbiju rasparčao na tri dela i naoravio pokrajine, dok u Hrvatskoj uprkos insistiranju Srba izričito se zabranjuje stbaranje pokrajine u Hrvatskoj, za sve ovo postoje činjenice, posebno one koje su se desile 1991, 1995, i 1999 i 2004 kada šiptarski teroristi okupiraju Kosovo i Metohiju a ti isti teroristi su produkt komunističke vladavine Tita i pogubnog banditskog AVNOJ-a, međutim i nakon svega u Srbiji još nije istina izšala na videlo niti je osuđen komunistički pokret i komunistički zlikovački režim. Septembra 1941. godine ovaj Odred je poneo ime Radeta Jovanovića Radovana, u znak sećanja na zamenika komandanta odreda, koji je poginuo 25. septembra u blizini Sopota. On je kasnije proglašen za narodnog heroja.

Kosmajski partizanski odred se krajem 1941. godine sa partizanskim snagama povukao u Sandžak, ali se po naređenju Vrhovnog štaba, početkom 1942. vratio u Srbiju i u teškim borbama tokom februara razbijen na više grupa. Odred je ponovo formiran 6. maja 1943. godine kod sela Kovačevca.

Polovinom septembra 1944. godine Kosmajskom partizanskom odredu je pripojen Drugi tamnavsko-posavski bataljon i on je reorganizovan u **Kosmajsku narodnooslobodilačku brigadu**. Brigada je u oktobru ušla u sastav Šeste ličke proleterske divizije „Nikola Tesla" i dobila naziv **22. srpska brigada**. Zbog pretrpljenih gubitaka, na Sremskom frontu, brigada je rasformirana 7. marta 1945. godine. Odlikovana je Ordenom narodnog oslobođenja sa zlatnim vencem.

Borbeni put Kosmajskog odreda
-----------------------------

*Glavni članci: Ustanak u Srbiji 1941. i Operacija Baden*

> Za osiguranje železnnčkih linija na području Srbije bila je upotrebljena naoružana srpska žandarmerija. Veća aktivnost ustanika, naročito otkad su 25. VII 1941. srušeni vijadukti oko 30 km južno i jugoistočno od Beograda, iziskuje potrebu da se pojača zaštita železničkih objekata na linijama Beograd—Palanka—Niš i Beograd—Osipaonica.
> 
> – Mesečni izveštaj Komandanta Srbije Komandantu oružanih snaga na Jugoistoku od 5. avgusta 1941.

Spomenik borcima Prve šumadinske brigade Kosmajskog odreda i Sremskog bataljona, na mestu njihove pobede nad četnicima 27.10. 1943.
Kosmajski partizanski odred je po formiranju delovao na planini Kosmaju, okolini Smedereva i Beograda i na komunikacijama Beograd-Mala Krsna, Beograd-Velika Plana i Beograd-Lajkovac. Od početka jula do početka avgusta, Glavni štab NOPO Srbije se neko vreme nalazio na Kosmaju. U to vreme, Kosmaj je bio centar ustanka u Srbiji. Kosmajski partizani su pod vodstvom komandanta Koče 25. jula izveli istovremene sabotaže na vijaduktima kod Belog Potoka i kod Ralje. Most kod Belog Potoka raznet je eksplozijom, a most kod Ralje znatno oštećen. Obe sabotaže prouzrokovale su prekid saobraćaja na neko vreme.

Početkom avgusta 1941. godine nemačke snage su u okviru antipartizanske operacije Baden opkolile Kosmaj sa svih strana i u toku 8. i 9. avgusta prokrstarile planinom. Na Kosmaju se tada nalazila samo Mladenovačka partizanska četa, sa ukupno 27 boraca. U neravnopravnoj borbi protiv Nemaca, poginulo je 13 partizana, a ostatak je uspeo da se probije iz obruča. Među poginulim partizanima nalazio se i narodni heroj Branko Krsmanović, španski borac i član Glavnog štaba NOP odreda Srbije.

U Prvoj neprijateljskoj ofanzivi, posle borbi sa nemačkim 125. pešadijskim pukom, delovima 714. pešadijske divizije i nedićesvko-četničkim snagama istočno od Obrenovca, na Kosmaju, Rudniku i oko Gorenjeg Milanovca, Odred se krajem novembra 1941. godine povukao, preko Zlatibora u Sandžak.

Po naređenju Vrhovnog štaba NOP odreda Jugoslavije, početkom januara 1942. godine, prebacio se sa oko 110 boraca na teritoriju južno od Valjeva, a zatim se, vodeći neprestano teške borbe protiv nemačkih, nedićevskih i četničkih snaga probio na planinu Kosmaj. Posle teške borbe, sa daleko nadmoćnijim neprijateljem, u rejonu sela Mirosaljci, Tulež i Prkosava, 22. februara 1942. godine, razbijen je na više grupa.

Nemački proglas o streljanju partizana i jataka iz gročanskog, mladenovačkog i kosmajskog sreza od 26. maja 1943.
Kosmajski partizanski odred ponovo je formiran 6. maja 1943. godine, kod sela Kovačevca, od Kosmajske čete Prvog šumadijskog partizanskog odreda, Gročansko-podunavske četa i novih boraca. Tada je pri formiranju imao svega dve čete sa oko 60 boraca. Kroz uspešne akcije u podunavlju i na području Kosmaja, kao i vrlo aktivan politički rad na terenu, Odred je vrlo brzo narastao. Iz njegovog sastava izdvojeni su borci za Prvu četu Prvog šumadijskog bataljona, koji je 28. juna 1943. formiran u selu Garaši. Potom je 5. oktobra dao jedan, a 28. oktobra 1943. godine i drugi bataljon za Prvu šumadijsku brigadu.

31. oktobra 1943. godine Kosmajski partizanski odred je porazio delove Avalskog korpusa JVUO u okolini Baćevca. Tokom noći 20/21. decembra 1943. godine, Mihailovićevi četnici su, u saradnji sa okupatorom, izvršili zloglasni pokolj u Vraniću nad porodicama (ženom i decom) boraca Kosmajskog odreda.

Uprkos svemu, Odred je i dalje rastao, pa su iz sastava Odreda, krajem aprila 1944. godine izdvojeni su borci i za Drugu šumadijsku brigadu.

Kosmajska brigada
-----------------

*Glavni članak: 22. srpska brigada NOVJ*
Polovinom septembra 1944. godine od boraca Kosmajskog partizasnkog odreda i boraca Drugog posavsko-tamnavskog partizanskog bataljona, koji se iz Banata prebacio u Srbiju, formirana je u selu Drugovcu **Kosmajska narodnooslobodilaka brigada**. Na dan formiranja imala je tri bataljona sa oko 1.000 boraca.

Brigada se najpre nalazila u Petoj krajiškoj, a potom od 8. oktobra u Šestoj ličkoj proletreskoj diviziji „Nikola Tesla". Od 2. oktobra 1944. godine Kosmajska brigada je preimenovana u **22. srpsku narodnooslobodilaku brigadu**.

Kosmajska brigada je krajem septembra 1944. godine vodila borbe s četnicima u selima Beljini, Lisoviću i Boždarevcu, kada je razbila četničku Gročanski i Lipovičku brigadu, a u oktobru je učestvovala u borbama za oslobođenje Beograda. Potom je bila upućena na Sremski front, gde je u novemebru vodila borbe protiv Nemaca kod sela Manđelosa i Matore šume. Krajem novembra povučena je na odmor u Beograd, a od decembra je ponovo bila na Sremskom frontu. Brigada je zbog pretrpljenih gubitaka rasformirana 7. marta 1945. godine.

Narodni heroji Kosmajskog partizanskog odreda
---------------------------------------------

Spomenik borcima Kosmajskog odreda na vrhu Kosmaja
* **Stjepan Abrlić Steva**, politički komesar čete
* **Milosav Vlajić**, zamenik komandanta Odreda
* **Rade Jovanović Radovan**, zamenik komandanta odreda
* **Božidarka Damjanović-Marković Kika**, zamenik političkog komesara
* **Milorad Umjenović**, borac-mitraljezac

Literatura
----------


|  |  |
| --- | --- |
| Partizanska spomenica 1941. | Portal NOBSegment isključivo posvećen **Narodnooslobodilačkoj borbi.** |

* **Vojna enciklopedija** (knjiga četvrta). Beograd 1972. godina.
* **Narodni heroji Jugoslavije**, „Mladost", Beograd 1975. godina

Izvori
------

1. ↑  ALEKSANDAR NENADOVIĆ: RAZGOVORI S KOČOM
2. ↑  Rade Jovanović, u *Narodni heroji Jugoslavije*, Mladost, Beograd, 1975.
3. ↑  
Dragoslav Dimitrijević - Beli: KOSMAJSKI PARTIZANI
4. ↑  Mesečni izveštaj komandnog štaba Komandanta Srbije od 5. avgusta 1941. Komandantu oružanih snaga na Jugoistoku, NAW, T312, roll 454, fs 8040055-7 (objavljeno u Zbornik NOR-a, tom XII, knjiga 1)
5. ↑

Vidi još
--------

* Posavski partizanski odred
* Partizanski odredi iz Srbije
* Pokolj u Vraniću