*Za ostale upotrebe, v. Gračanica.*

  
Koordinate: 42° 36′ 04" SGŠ, 21° 11′ 45" IGD
**Gračanica** je selo koje se nalazi na osam kilometara jugoistočno od Prištine, na magistralnom putu za Gnjilane. Od 1999. godine ovo selo je sedište srpske enklave koja broji preko 12.000 stanovnika. U njemu se nalazi jedan od najpoznatijih srpskih srednjovekovnih manastira Gračanica, zadužbina Svetog kralja Milutina.

Geografija
----------

Naselje je na reci Gračanki, desnoj pritoki Sitnice, u njenoj proširenoj dolini ispod Gračaničkog jezera i jalovišta rudnika olova i cinka Kišnica – Novo Brdo. Okružuju ga brda Veletin (874 m), Steževac (796) i kosa Glasnovik. Dva kilometra jugozapadno od naselja nalazi se arheološko nalazište Ulpijana.

Istorija
--------

Gračanica se prvi put pominje kao Grazaniza 1303. godine u jednom pismu pape Benedikta IX barskom nadbiskupu Marinu vezano za katoličku parohiju u Janjevu i rudarsku koloniju Kišnica iznad Gračanice. Pod današnjim imenom prvi put ga pominje kralj Milutin 1321. godine u Gračaničkoj povelji izdatoj povodom osnivanja manastira. Pri prodiranju Austrijanaca preko Kosova do Skoplja 1689. godine, naselje je bilo napušteno, a posle njihovog ponovnog pohoda (1737) je sasvim opustelo. Oko 1840. naselili su ga Albanci iz sela Mramora. Iako u njemu nije bilo nijedne srpske kuće, zabeleženo je da se u manastirskoj porti održavao sabor o Velikoj Gospojini, jer su okolna sela bila srpska. Albanski naseljenici iz Mramora održali su se tu oko tridesetak godina.

Gračanica je od Turaka bila oslobođena za vreme Srpsko-turskih ratova 1878. godine, kada je srpska vojska prodrla nadomak Prištine, ali je odlukom Berlinskog kongresa ostala izvan srpske države, tako da su mnogi stanovnici, ne samo učesnici u ratu, morali da beže za Srbiju.

Najstariji rod u Gračanici su Popovići, potiču od „đaka" Riste Prizrenca, koji se ovde doselio kada su živeli Albanci, 1759. godine. Iz ovog roda su potonji gračanički sveštenici i učitelj i književnik Janićije Popović.

### Varošica danas

Liturgija u porti Gračanice na Vidovdan 2009.
Iznad naselja Gračanica i iznad manastira, na reci Gračanki, nalazi se veliko jalovište rudnika „Kišnica" i „Novo Brdo" koje je sredinom osamdesetih godina pretilo da probije branu i poplavi selo. Zahvaljujući protestima građana, jalovište je zatvoreno, a naselje Badovac, koje je bilo neposredno uz njega, preseljeno iznad Gračanice na kosi prema selu Sušica.

Pored Manastira Gračanica, u centru naselja se nalazi i spomenik izginulim ratnicima iz Balkanskih i Prvog svetskog rata, a u blizini naselja je i *isposnica sv. Luke*, u Kišničkom potoku, i ranoslovenska nekropola *Gladnice*, u njivama pored Gračanke, istočno od manastira.

Za vreme NATO bombardovanja, prvi projektili su pogodili veliko podzemno skladište municije u brdu Strnjik, na severoistoku Gračanice; dve nedelje su odjekivale eksplozije ispod zemlje i goreo vojni materijal, od čega je stradalo nekoliko gračaničkih kuća. 

Dok je bila selo Gračanica je imala Donju, Gornju i Školsku mahalu. Danas, deset godina nakon dolaska međunarodnih snaga, silom prilika, postala je administrativni, zdravstveni, obrazovni i kulturni centar Srba centralnog Kosova. Zahvaljujući velikom prilivu albanskog stanovništva u okolna naselja i grad Prištinu i ekspanziji divlje gradnje, ona je spojena sa Prištinom, ali u samoj Gračanici nema albanaca.

U Gračanici se na Vidovdan održava veliki narodni sabor, uz služenje liturgije kosovskim junacima, a uoči Vidovdana Vidovdansko pesničko pričešće.

#### Protest Srba 4. okt. 2011.

Povodom ubistva Srbina Aleksandra Putnika (51) iz Velike Hoče i teškog ranjavanja njegovog sina Dobrice Putnika (23) koje se desilo 2. oktobra 2011. u naselju Zrze kod Orahovca, u Gračanici je 4. oktobra 2011. protestovalo više stotina Srba.

Vidi još
--------

* Manastir Gračanica

Literatura
----------

* Atanasije Urošević: Kosovo, Naučno delo, Beograd, 1965,
* Grupa autora: Zadužbine Kosova, Prizren – Beograd, 1987.

Spoljašnje veze
---------------

|  |  |
| --- | --- |
|  | U Wikimedijinoj ostavi nalazi se članak na temu: **Gračanica (Kosovo)** |

| * p
* r
* u
Naseljena mesta Grada Prištine |
| --- |
| 

Ajvalija **•** Ajkobila **•** Badovac **•** Balaban **•** Bariljevo **•** Besinje **•** Businje **•** Vrani Do **•** Glogovica **•** Gornja Brnjica **•** Gračanica **•** Graštica **•** Dabiševac **•** Devet Jugovića **•** Donja Brnjica **•** Dragovac **•** Drenovac **•** Zlatare **•** Kačikol **•** Kojlovica **•** Kolić **•** Kukavica **•** Laplje Selo **•** Lebane **•** Lukare **•** Makovac **•** Marevce **•** Matičane **•** Mramor **•** Niševce **•** Orlović **•** Preoce **•** **Priština** **•** Propaštica **•** Prugovac **•** Radoševac **•** Rimanište **•** Sićevo **•** Slivovo **•** Sofalija **•** Sušica **•** Teneš Do **•** Trudna **•** Čaglavica **•** Šarban **•** Šaškovac |