Članovi Kazališta narodnog oslobođenja između Drvara i Bosanskog Petrovca 1942.
Članovi Kazališta narodnog oslobođenja u Bugojnu 1943. sa Savom Orovićem /drugi s leva/ i Olgom Dedijer /do njega/.
Članovi Pozorišta narodnog oslobođenja pred odlazak sa Visa u Beograd 1944.
**Kazalište narodnog oslobođenja Jugoslavije** predstavljalo je najznačajniju scensko-umetničku instituciju Narodnooslobodilačkog pokreta.

Radilo je od 1. maja 1942. do 12. novembra 1944. dajući dramske i baletske pozorišne predstave i prigodne priredbe za vojsku i za građanstvo na slobodnoj teritoriji. Ansambl su činili profesionalni glumci koji su sa velikim entuzijazmom i pod teškim uslovima stvarali pozorište, deleći ratne nedaće sa vojskom.

Od svog osnivanja do prestanka sa radom **Kazalište** je odigralo oko 900 predstava, prevalivši put dug preko 18.000 kilometara.

Ratni put Kazališta
-------------------

U organizaciji Mesnog komiteta KPH za Zagreb od 22. aprila 1942. krajem aprila 1942. iz okupiranog Zagreba na oslobođenu teritoriju ilegalno je prešla grupa pozorišnih radnika - članova **Hrvatskog narodnog kazališta**.

Prve priredbe za narod i vojsku 1. maja 1942. u Korenici, gde je tada bilo sedište Glavnog štaba NOV i PO Hrvatske, i u Donjem Lapcu. Zatim je pošla na prvu turneju po oslobođenoj teritoriji Like, Korduna i Gorskog Kotara. Posle skoro pet meseci rada na teritoriji Hrvatske, prelazi u Bosnu. Na putovanju do Mliništa, gde se nalazio Vrhovni štab, grupa je dala priredbe u Drvaru i u Glamoču, a potom u Mliništima. Posle daje predstave u Livnu, Glamoču i u selima oko njega, u Mrkonjić-Gradu, Jajcu, Drvaru : u drugim mestima. U čast konferencije Antifašističkog fronta žena u Bosanskom Petrovcu, pripremila je i folklorni balet sa borbenim sadržajem (kasnije ga je izvela oko 150 puta).

U početku se repertoar Kazališta sastojao od jednočinki, recitatorskih i muzičkih programa. Do oktobra 1942. grupa je popunjena novim članovima. To joj je omogućilo da bitno izmeni svoj repertoar i da od jednočinki i šarenih programa pređe na celovečernje predstave. Ubrzo je pripremila Nušićevo *Sumnjivo lice* i Tolstojevu *Ona je svemu kriva*, a rad na Gogoljevom *Revizoru* prekinuo je početak operacije "Vajs". U novembru je grupa dobila zvaničan naziv — **Kazalište narodnog oslobođenja Jugoslavije**. U januaru 1943. donet je i Statut Kazališta.

Tokom nemačkih ofanzivnih operacija u prvoj polovini 1943. tokom bitaka na Neretvi i Sutjesci **Kazalište** je bilo u stalnom pokretu, deleći teškoće i oskudice s vojskom. Ipak, i tokom ovog perioda ono je koristilo svaku priliku za pripremanje priredbi za borce i mesno stanovništvo.

Posle Bitke na Sutjesci **Kazalište** je brojalo 17 članova: Mira i Vjekoslav Afrić, Ivka i Joža Rutić, Žorž Skrigin, Salko Repak, Milan Vujinović, Junus Međedović, Nikola Hercigonja, Braslav Borozan, Mira i Silvije Bombardeli, Mira Đerić, Anika Radošević, Miron Cesarec, Bata Urošević i Ljubo Božanović. Prvu priredbu dalo je u julu za ranjene borce u selu Vračevcu kod Seone u blizini Tuzle. Zatim je pošlo na turneju po istočnoj Bosni, a u septembru se vratilo u Jajce, gde je ostalo sve do januara 1944. Tu su uslovi za rad bili vrlo povoljni (zgrada s pozornicom, kulisama i drugim potrebama). U tom periodu postavljena su ili obnovljena brojna dramska dela: Cankarev *Sluga Jernej i njegovo pravo*, Kočićev *Jazavac pred sudom*, Gogoljev *Revizor*, Nušićev *Narodni poslanik*. Postavljen je na scenu i balet na Baranovićevu muziku *Licitarsko srce*. Takođe je postavljen balet na Geršvinovu *Rapsodiju u plavom*, koji je doživeo nekoliko stotina izvođenja. Priredbe su održavane i u okolnim mestima.

Kada je tokom Operacije "Valdrauš" u januaru 1944. Jajce postalo poprište svakodnevnih borbi, **Kazalište** je bilo prinuđeno da ga napusti. Od ansambla i osoblja formirane su tri grupe. Jedna je pošla na Kozaru, druga u Drvar, a treća je ostala sa 6. ličkom divizijom u okolini Jajca. U martu sve tri grupe ponovo objedinjene na zajedničkim projektima u Bosanskom Petrovcu. Tokom ovog perioda postavljene su na scenu Nušićeva *Protekcija*, *Kir Janja* Jovana Sterije Popovića i Klopčičeva *Mati*.

Posle desanta na Drvar, jedan deo ansambla prebačen je avionom u Italiju, a drugi odlazi u Dalmaciju, gde ostaje kraće vreme u 8. korpusu, pa zatim prelazi na Vis. Na Visu je premijerno izvedena *Najezda* Leonida Leonova. U septembru **Kazalište** je preduzelo turneju po Italiji, dajući priredbe za partizanske ranjenike koji su se nalazili na lečenju u savezničkim vojnim bolnicama i za savezničke jedinice. Prvog novembra 1944. **Kazalište** je stiglo u oslobođeni Beograd. Tu je završilo svoj ratni put dajući 12. novembra poslednju priredbu pod dotadašnjim imenom.

Delatnost i značaj Kazališta
----------------------------

> U cilju održavanja morala i sprovođenja propagande među svojim pripadnicima, partizani koriste sva moguća sredstva: zabave, koncerte, muziku, plesove, sastanke, pozorišne predstave itd. Ovo se dešava čak i u teškim situacijama, u predahu između dve borbe.
> 
> – ZABELEŠKA ITALIJANSKOG GUVERNATORATA CRNE GORE IZ PRVE POLOVINE 1943. O ORGANIZACIJI I NAČINU VOĐENJA BORBE JEDINICA NOV I POJ

U Jajcu, novembra 1943. Priredba Kazališta narodnog oslobođenja povodom Drugog zasedanja AVNOJ-a. Na slici: Mira Sanjina i Žorž Skrigin.
Jugoslavija pre Drugog svetskog rata bila je zaostala zemlja u kojoj su kulturni tokovi i civilizacijska dostignuća bili nedostupni znatnoj većini stanovništva. Narodnooslobodilački pokret se svojom propagandom obraćao ovim zanemarenim slojevima, obećavajući opštu emancipaciju i civilizacijski napredak za sve.

U toj propagandi **Kazalište** je odigralo značajnu ulogu demonstrirajući novi model kulturno-umetničke delatnosti. Ono je predstavljalo reprezentativnu kulturnu instituciju. Na taj nači je Narodnooslobodilački pokret borcima u jedinicama i građanstvu demonstrirao svoj kulturni nivo i civilizatorsku opredeljenost.

**Kazalište** nije bilo usamljen primer - sve jedinice NOVJ u rangu brigade pa naviše imale su svoje kulturne i scenske sekcije. **Kazalište** je bilo najreprezentativniji i kadrovski najjači scenski ansambl, pa su njegovi članovi učestvovali u brojnim kursevima gde su kao predavači prenosili znanja na kulturne organizatore.

**Kazalište** je izdavalo i svoj list pod nazivom *Naše kazalište*. U aprilu 1943. izašao je prvi broj, a do kraja delatnosti izašla su ukupno tri broja.

Literatura
----------

* **Vojna enciklopedija** knjiga četvrta, Beograd 1978.
* Branko Petranović: ISTORIJA JUGOSLAVIJE, knjiga II - NARODNOOSLOBODILAČKI RAT I REVOLUCIJA, Nolit, Beograd 1988. - KULTURNI I PROSVETNI ŽIVOT NA OSLOBOĐENIM TERITORIJAMA
* Andreja Preger: STOLEĆE UZ MUZIKU, feljton u dnevnom listu Danas, nastavak 5 (9. maj 2008)[*mrtav link*] i 6 (12. maj 2008)


1. ↑  ZABELEŠKA GUVERNATORATA CRNE GORE IZ PRVE POLOVINE 1943. O ORGANIZACIJI I NAČINU VOĐENJA BORBE JEDINICA NOV I POJ