**Velika nacionalna loža Srbije** je jedna od masonskih obedijencija u Srbiji. Pored nje u Srbiji deluje i Regularna velika loža Srbije i Ujedinjene velike lože Srbije.

Istorija slobodnog zidarstva u Srbiji
-------------------------------------

Iako nema pouzdane arhivske građe smatra se da je prva slobodnozidarska loža postojala u Beogradu krajem 18. veka i da je verovatno radila na turskom jeziku. Njeni članovi su navodno bili Hadži-Mustafa Paša, Janko Katić, Petar Ičko kao i grčki rodoljub Riga od Fere. Slobodnozidarska aktivnost zamire do sredine devetnaestog veka usled sloma Prvog srpskog ustanka. U beogradskoj tvrđavi se 1848. osniva loža ″Ali Koč″ čiji je član bio i Simo Milutinović Sarajlija. „Svetlost Balkana", prva srpska loža, formirana je 1876. pod zaštitom Velikog Orijenta Italije, pod čijom zaštitom je radila i loža „Srbska zadruga" osnovana 1881. Njen član je bio i Lazar Paču. Obe lože su usled političkih previranja i Timočke bune uspavane 1883.

Sledeća loža formirana na srpskom tlu bila je „Sloga, rad i postojanstvo" koju su uglavnom činila braća prethodne dve uspavane lože.  Pojedini članovi ove Lože zbog neslaganja sa Velikim Orijentom Italije istupaju i formiraju novu ložu pod nazivom „Pobratim", koja se nalazi pod zaštitom Simboličke velike lože Ugarske. Među osnivačima ovog bratstva bili su između ostalih Andra Đorđević, Đorđe Vajfert i Stevan Mokranjac. U Nišu se 1892. osniva loža „Nemanja" koja je takođe radila pod zaštitom Simboličke velike lože Ugarske. Navodno su za umirenje evropske javnosti nakon ubistva Aleksandra Obrenovića i njegove supruge Drage bili zaslužni masoni, najviše poslanik u Rimu Milovan Milovanović. Presudan korak ka stvaranju samostalne velike lože desio se tokom aneksione krize i opšteg raspoloženja prema Austrougarskoj.  Takav raskid doveo je 1909. do formiranja lože „Ujedinjenje" koja je radila pod zaštitom Velikog Orijenta Francuske. Iako radionica „Pobratim" nije bila pod zaštitom neke od velikih loža, od nje je u aprilu 1910. nastala loža „Šumadija".
Početkom 1911. godine slobodni zidari Srbije odlučili su da Vrhovni savet Grčke bude Velika masonska vlast koja će obezbediti konačnu samostalnost srpske masonerije. Naredne godine su su srpski masoni preuzeli Drevni i prihvaćeni Škotski obred, pročitan je grčki patent o formiranju Vrhovnog saveta Srbije, Đorđe Vajfert je izabran za suverena velikog komandera i velikog majstora Vrhovnog saveta Srbije, a tom prilikom reaktivirana je loža „Sloga, rad i postojanstvo" koja je taj put stavljena pod zaštitu Vrhovnog saveta Srbije. Isto su uradile i radionice „Pobratim" i „Šumadija". Konačno priznanje usledilo je na Internacionalnoj konferenciji saveznih Vrhovnih saveta Škotskog reda održanoj oktobra 1912. u gradu Vašingtonu. Od tog trenutka sve lože u Srbiji, osim radionice „Ujedinjenje" koja je i dalje bila pod zaštitom Velikog Orijenta Francuske, radile su pod zaštitom Vrhovnog saveta Srbije.

Loža Jugoslavija
----------------

Nakon pauze u radu usled balkanskih ratova i Prvog svetskog rata u Zagrebu je 1919. održana vanredna skupština svih srpskih, hrvatskih i slovenačkih loža koje su proglasile zajedničku Veliku ložu Jugoslavije. Sedište Lože bilo je u Beogradu. Prvi veliki majstor bio je guverner Narodne banke Đorđe Vajfert i veruje se da je na početku svog postojanja ova loža brojala oko 300 članova. Velika loža Jugoslavije bila je 1926. u Beogradu domaćin Međunarodnog masonskog kongresa nazvanog „U znaku mira", kojem je prisustvovalo 56 predstavnika dvadeset nacionalnih obedijencija iz evropskih država kao i dve prekomorske obedijencije.  Humanitarni rad tadašnje lože ogledao se u osnivanju doma za siročad i obrazovni centar „Sveti Sava" za decu iz južne Srbije. Otvorena je ustanova za gluvonemu decu „Kralj Dečanski", zatim fondacija „Sveti Đorđe" za pomoć deci i ratnim invalidima. Stvarani su savezi za borbu protiv tuberkuloze, prosjačenja kao i akcija pomoći nezaposlenima pod imenom „Hleb nasušni". Sredinom tridesetih godina bilo je oko hiljadu članova koji su radili u preko dvadeset loža. Sa porastom međunarodnih tenzija i očekivanjem novog svetskog sukoba kao i pritiskom nacističke Nemačke na tadašnju Kraljevinu, slobodni zidari su shvatili kakav bi bio odnos nove vlasti prema njima, tako da je Loža Jugoslavije 22. juna 1940. donela odluku o samouspavljivanju. Mnogi masoni su otišli u emigraciju, a Vladimir Ćorović je poginuo 12. aprila 1941. kada je avion u kojem je leteo oboren iznad Grčke. Slobodno zidarstvo u Srbiji probuđeno je 23. juna 1990. kada je ponovo formirana Velika loža Jugoslavije. Lože koje su radile pod zaštitom VLJ suː

* Loža Sloga, rad i postojanstvo (1883), Orijent Beograd
* Loža Pobratim (1890), Orijent Beograd
* Loža Budućnost (1896), Orijent Sombor
* Loža Aurora (1905), Orijent Vršac
* Loža Šumadija (1910), Orijent Beograd
* Loža Alkotaš-stvaranje (1910), Orijent Subotica
* Loža Istina (1921), Orijent Beograd
* Loža Dositej Obradović (1925), Orijent Beograd
* Loža Preporođaj (1926), Orijent Beograd
* Loža Mitropolit Stratimirović (1926), Orijent Novi Sad
* Loža Maksim Kovalevski (1926), Orijent Beograd
* Loža Stela Polaris (1928), Orijent Subotica
* Loža Vojvodina (1931), Orijent Zrenjanin
* Loža Banat (1937), Orijent Pančvo
* Loža Čovečnost (1940), Orijent Beograd

Velika nacionalna loža Srbije
-----------------------------

Iѕ Velike lože Jugoslavije 1997. se izdvaja grupa slobodnih zidara i uz pomoć Velike lože Francuske formira Veliku nacionalnu ložu Jugoslavije. Promenom imena države ova loža je još dva puta menjala ime i to u Veliku nacionalnuložu Srbije i Crne Gore i na kraju u ime koje nosi i danas: Velika nacionalna loža Srbije (VNLS) koja radi pod zaštitom Vrhovnog saveta Srbije koji zastupa Škotski red od 33°. Lože koje rade pod zaštitom VNLS-a suː

* Loža Pobratim - Beograd
* Loža Đorđe Vajfert - Beograd
* Loža Svetlost Balkana - Prijepolje
* Loža Dositej - Novi Sad
* Loža Nemanja - Niš
* Loža Bratstvo - Šabac
* Loža Dragan Malešević Tapi - Beograd
* Loža Mudrost - Beograd
* Loža Svitanje - Bijeljina
* Loža Sveti Jovan Krstitelj - Banja Luka
* Loža Timakum - Knjaževac
* Loža Sloboda - Beograd
* Loža Slobodan Jovanović - Niš
* Loža Konstantin Veliki - Niš

Zvanično glasilo Velike nacionalne lože Srbije je Sirijus (časopis).

Literatura
----------

* Zoran Lj Nikolić: Masonski simboli u Beogradu, „Službeni list Srbije i Crne Gore"
* Zoran Nenezić: Masoni u Jugoslaviji (1764-1980), „Narodna knjiga"

Spoljašnje veze
---------------

* Zvanični sajt Velike Nacionalne Lože Srbije Arhivirano 2011-12-11 na Wayback Machine-u
* Zvanični sajt Ujedinjenih Velikih Loža Srbije Arhivirano 2015-02-09 na Wayback Machine-u
* Zvanični sajt Regularne Velike Lože Srbije Arhivirano 2011-12-13 na Wayback Machine-u
* Slobodno zidarstvo u Srbiji Arhivirano 2011-12-03 na Wayback Machine-u
* „Šestar" 1924—1939, glasilo Velike lože Jugoslavije, Digitalna Narodna biblioteka Srbije