**Herta Has** (Slovenska Bistrica, 29. 3. 1914 - Beograd, 5. 3. 2010) je bila jugoslavenska komunistkinja jevrejskog porekla, aktivistkinja međunarodnog ženskog i komunističkog pokreta i partizanski borac u drugom svetskom ratu. Široj javnosti je poznata kao druga supruga Josipa Broza Tita.

Bila član SKOJ-a od 1934, a Komunističke partije Jugoslavije od 1936. godine. Aktivno je radila u Ženskom pokretu u Mariboru i Omladinskoj sekciji ženskog pokreta u Zagrebu. Radila je u punktu za odlazak dobrovoljaca u Španiju, kao i na zadacima tehnike CK KPJ.

Posle rata radila je u Saveznom izvršnom veću.

Biografija
----------

Herta Haas je rođena u Slovenskoj Bistrici 29. 3. 1914 godine u jevrejskoj obitelji njemačkoga podrijetla. Hertin otac Henrik Haas je bio pravnik i socijalist, a majka Priska Schindler-Haas učiteljica. Henrik Haas je došao u Maribor 1906 godine, te je ondje otvorio odvjetničku kancelariju. Priska Haas je studirala i diplomirala 1909 na "Njemačkoj učiteljskoj akademiji" u Mariboru, te je nakon diplome dvije godine radila kao učiteljica u ruralnim školama u Štajerskoj. Stupanjem Adolfa Hitlera na vlast u Njemačkoj, Hertin otac je postao žrtva rasističkih pogroma, te je svoja protufašistička uvjerenja prenio na Hertu. Herta je pristupila revolucionarnom radničkom pokretu kao studentkinja Visoke ekonomske škole u Zagrebu.

### Komunistički pokret

1934 Herta je postala član Savezu komunističke omladine Jugoslavije (SKOJ), a Komunističke partije Jugoslavije (KPJ) 1936 godine. Bila je predana partiji. Aktivno je radila u Ženskom pokretu u Mariboru i Omladinskoj sekciji ženskog pokreta u Zagrebu. Radila je u punktu za odlazak dobrovoljaca u Španiju, kao i na zadacima tehnike Centralnom komitetu (CK) KPJ. S Titom se upoznala 1937 u Parizu, kada je kao kurirka iz Zagreba u francusku prijestolnicu donijela krivotvorene putovnice za španske borce sa teritorije Kraljevine Jugoslavije. Kao levičarsko-intelektualna metropola tadašnje Evrope, Pariz je bio regrutni centar španskih dobrovoljaca i stanica na putu prema Moskvi, prestonici Kominterne.

Ponovni susret između Herte i Tita dogodio se tek dve godine posle. Vraćajući se iz Moskve, Tito je zastao u Istanbulu. Čekao je pasoš kojim je nameravao da dobije ulaznu vizu u Kraljevinu Jugoslaviju. Dokumente je opet dostavila Herta i to je bio početak njihove veze. Po povratku u Zagreb nastavili su zajednički život. Stanovali su u unajmljenoj kući pod lažnim imenima Marija Šarić i Slavko Babić, odbornik opštine Sinj, u kojoj je tih godina vladala Radničko-seljačka stranka. Tu su živeli do izbijanja rata 1941 godine.

### Drugi svetski rat

Tito je u maju 1941 godine otputovao u Beograd, gde je upoznao novu partijsku kurirku Davorjanku Paunović Zdenku. Herta je ostala u Zagrebu u poodmakloj trudnoći, a nekoliko dana posle Titovog odlaska rodila je sina Aleksandra Mišu Broza. Hertu i bebu od ustaša je skrivao Vladimir Velebit u svojoj garsonjeri. U martu 1942. godine, Hertu su uhitili u kući Ivana Krajačića Steve. Završila je u ustaškom zatvoru, prethodno pokušavši samoubistvo. Kasnije je o tome pričala:

> Nije to tako lako, prerezati žile, tim više što to nije bio dovoljno oštar nož... Kad sam dovoljno krvi izgubila, pala sam u nesvijest.
> 
> – Herta Haas

Nakon njezina uhićenja, partijska organizacija je sklonila njenog sina Mišu u folksdojčersku obitelj Mahnufrit. Ivan Krajačić je 18. marta 1942, preko Kopiničeve radio-stanice i preko Moskve poslao svoju prvu radio-depešu Centralnom komitetu KPJ u Foču:

> »Nedavno je u Zagrebu uhapšena Herta pod imenom i prezimenom Marija Šarić. Ona je napravila neuspeli pokušaj samoubistva. Preduzimamo mere za njeno oslobađanje. Miško je van opasnosti.«
> 
> 

O Hertinom oslobađanju je pregovarala partizanska delegacija tokom martovskih pregovora u Zagrebu 1943. godine, s tim da Nemcima nije rečeno da je ona Titova supruga. Zamenom zarobljenika, Tito je nju i Andriju Hebranga izvukao iz Jasenovca, dajući za uzvrat visoke njemačke časnike koje su partizani zarobili u Bosni i Hercegovini. Kada je partizanski pregovarač Vladimir Velebit napustio Zagreb i pošao ka slobodnoj teritoriji partizana u društvu Herte Has, ni Ustaše ni Nemci nisu imali pojma da su oslobodili majku Titovog drugog sina. Njena saborka Olga Humo ju je opisala kao "divnu osobu", koja je "imala i odlično držanje na policiji".

Neposredno po izlasku iz ustaškog logora Jasenovac, Herta Has je kao partizanski borac tokom maja i juna 1943. godine učestvovala u bici na Sutjesci. 1. septembra 1943. učestvovala je partijskoj konferenciji 1. proleterske divizije u tek oslobođenom Bugojnu. Ispred CK KPJ, Vrhovnog štaba NOV i POJ i CK KP Hrvatske, konferenciji su prisustvovali: Edvard Kardelj, Sreten Žujović Crni, Cana Babović, Andrija Hebrang i Herta Has, koji su bili na putu za Vrhovni štab.

Boris Kidrič i Herta Has sa grupom slovenskih vijećnika u Jajcu.
Nakon konačnog dolaska u Vrhovni štab NOVJ, Hertu je dočekalo neprijatno iznenađenje. Tamo su ona, Tito i njegova ljubavnica Zdenka neko vreme "išli zajedno", što je bila poprilično neprijatna situacija, nakon čega je Herta otišla:

> Dođe ona kod muža i zatekne Zdenku. Onda je, neko vreme, njih troje išlo zajedno. Da Bog sačuva! I, njemu su gutali to što drugima nije bilo dozvoljeno. Kad je Herta shvatila situaciju, otišla je.
> 
> – Olga Humo

Herta i Tito su se sreli ponovno u Jajcu, na drugom zasjedanju AVNOJ-a krajem novembra 1943 godine, gdje je ona došla sa Ivom Lolom Ribarom. U kući u kojoj je Tito stanovao zatekla je Davorjanku Paunović, koja joj je oštro rekla: "*Draga moja, u ovoj kući nema mjesta za dvije žene.*" Herta se jako uzrujala i otišla je potražiti Tita u štab gdje ga je upitala: "*Koja ti je to žena? Zar ti nisam ja žena.*" Titu je bilo neugodno pred suradnicima, te joj je odgovorio: "*Pa dogovorite se.*" Herta mu je potom pred svima odbrusila kako se ona nema tu što dogovarati i otišla je bez pozdrava na oslobođeni slovenski teritorij.

U Sloveniji je postala načelnik Propagandnog odeljenja Glavnog štaba NOV i PO Slovenije, pod partizanskim imenom Vera Savič.

### Period SFRJ

Tita je videla još samo jednom i nikada više, 1946 godine u kabinetu predsednika FNR Jugoslavije. Nakon Davorjankine smrti, Tito je Herti napisao pismo dugo 16 stranica u kojem ju je molio da mu se vrati. Ona mu je odgovorila kratkim pisamcem od samo dvije, tri rečenice: "*Dragi moj, Herta Haas kleči pred muškarcem samo jednom u životu.*" Herta se poslije udala i rodila je dvije kćeri.

Nakon Drugog svjetskog rata radila je u Ministarstvu industrije i rudarstva NR Hrvatske, a potom kao tajnica u Saveznom izvršnom veću. Živela je u Beogradu sa ćerkama, profesorkama na Beogradskom univerzitetu.

Herta Haas je umrla 5. 3. 2010 godine u Beogradu. Prema vlastitoj želji, pokopana je u krugu najuže obitelji na Pobreškom groblju u Mariboru.

Porodica
--------

Hertin sin Mišo je bivši hrvatski diplomata u Indoneziji i gospodarstvenik, a unuka Saša Broz je kazališna redateljica i upravnik Pulskog pozorišta.

Vidi još
--------

***Herta Haas*** na Wikimedijinoj ostavi

* Martovski pregovori
* Mišo Broz