Slika koja predstavlja mesec februar *(Mensis Februarius)* na temelju Filokalovog kalendara (354. g. n. e.), s natpisom koji objašnjava da se "senkama" (duhovima) ukazuju počasti tog meseca jer tada Mani (duše pokojnika) lutaju Zemljom.
***Mensis Februarius*** (sh. *februar*) drugi je i nakraći mesec u drevnom rimskom kalendaru, od čijeg imena potiče i srpskohrvatski naziv januar. Prethodio mu je *Ianuarius* (januar), a sledio *Martius* ("mart"). U najstarijem rimskom kalendaru, za koji su Rimljani smatrali da ga je ustanovio Romul, legendarni osnivač Rima, prvi je mesec bio *Martius* ("Marsov mesec", tj. mart), a cela se godina sastojala od samo deset meseci. Januar i februar navodno je dodao Numa Pompilije, drugi rimski kralj, i stavio ih na kraj godine. Nejasno je kad su Rimljani promenili kalendar tako da su na početak godine stavili januar i februar, no moguće je da se to dogodilo tek 153. pne.

*Februarius* je u kalendaru koji je važio pre Cezarove reforme bio jedini mesec s parnim brojem dana i imao je 28 dana. Antički pisci verovali su da je naziv ovog meseca poticao od reči *februum*, koja je označavala jednu alatku koja se koristila u ritualu očišćenja. Većina verskih svetkovina u februaru ticala se pokojnika ili nekog završetka, što je odslikavalo nekadašnji položaj ovog meseca na kraju godine. Paternalije *(Petarnalia)* bile su devetodnevna svetkovina kojom se održavala s ciljem da se oda počast precima i da se umilostive pokojnici, dok su se Terminalije *(Terminalia)* sastojale od niza rituala koji su se ticali kamena međaša i koji su verovatno isto imali za cilj da osnaže granicu godine koja se završavala.

Poljoprivredni poslovi
----------------------

Mnogi rimski festivali i religijski rituali odslikavaju poljoprivredni karakter najstarije rimske države. Varon u svom spisu *O zemljoradnji* deli poljoprivrednu godinu na osam faza, pri čemu je proleće zvanično počinjalo 7. februara, kad se smatralo da zapadni vetar Favonije počinje povoljno puhati i kad je bilo vreme da se pripreme polja. Tada je trebalo opleviti njive, pobrinuti se za vinograde i spaliti staru trsku. Neke vrste drveća su se tad orezivale, a pažnja se posvećivala i maslinjacima i voćnjacima.

Kolumela u svom delu *O zemljoradnji* kaže da se utrine i žitna polja "čiste" *(purgunutur)*, što se verovatno odnosi kako na praktično čišćenje starih otpadaka tako i na ritualno očišćenje. Tako februarski poslovi ukazuju na čvrstu vezu između zemljoradnje i religije u rimskoj kulturi. Prema poljoprivrednim kalendarima, februar je bio posvećen Neptunu.

Datumi
------

Februarska ploča na mozaiku na kojem su predstavljeni svi meseci iz El Djema, Tunis (Rimska Afrika), a na kojem je kao prvi mesec prikazan mart (3. vek nove ere)
Rimljani dane u mesecu nisu brojali od prvog do poslednjeg, nego su ih označavali brojeći unatrag od tri stalna datuma, a to su bile: None (*Nonae*, 5. ili 7. dan, zavisno od meseca), Ide (*Idus*, 13. ili 15. dan) i Kalende (*Kalendae*, 1. dan u mesecu). Februarske None bile su 5. dana, a Ide 13. dana meseca. Poslednji dan u februaru nazivao se "dan pre martovskih kalendi" *(pridie Kalendas Martias)*. Rimljani su prilikom brojanja uključivali i dan od koga su počinjali, pa je, na primer, 9. februar bio "5. dan pre februarskih Ida", tj. pre 13. dana u mesecu, odnosno, na latinskom: *ante diem quintam (V) Idūs Februarias, što se u pisanju obično beležilo skraćeno kao* a.d. V Id. Feb. *(ili se* a.d. *sasvim izostavljalo); 23. februar bio je "6. dan pre martovskih Kalendi"* (VI Kal. Mart.)*.*

Tokom februara postojao je jedan pokretni praznik *(feriae conceptivae)*, iako ima pokazatelja da je zapravo vilo dva takva praznika u tom mesecu. *Amburbium* ("Ophodnja Grada") bilo je očišćenje celog grada, bez stalnog datuma, ali se čini da je uvek vršeno u februaru. Fornakalije *(Fornacalia)* ("Svetkovina peći") slavilo je trideset kurija, drevnih jedinica na koje se delio rimski narod. Svaka je kurija zasebno slavila ovu svetkovinu predvođena svojim vođom *(curio)* u različite dane nakon februarskih Nona. Te je datume utvrđivao i objavljivao *curio maximus*, glavni među kurionima. Ko god je propustio Fornakalije koje je priredila njegova kurija, ili ko nije znao kojoj kuriji pripada, mogao je prisustvovati javnom festivali koji se uvek održavao kao zaključna ceremonija 17. februara. U isto vreme kao i Fornakalije održavao se i festival u slavu pokojnih predaka, koji je dominirao ovim mesecom, a poslednji dan Fornakalija preklapao se s festivalom Kvirinalija *(Quirinalia)*, poznatog i kao Praznik glupaka *(feriae stultorum)*. *Februarius* je religijske tačke gledišta bio tako složen mesec, da, kad je sprovedena Cezarova reforma kalendara, dani u februaru nisu uopšte dirani, pa je tako on ostao najkraći mesec.

U kalendaru u razdoblju republike i ranog principata svaki je dan bio obeležen slovom koje je označavalo religijski status tog dana. U februaru te su oznake bile:

* **F** za *dies fasti*, tj. za dane kad se na sudu mogla zakonito pokrenuti parnica;
* **C**, za *dies comitalis*, tj. za dan kad su se mogle održavati skupštine *(comitia)*, izbori i neki sudski postupci;
* **N** za *dies nefasti*, tj. za dane kad su političke i sudske aktivnosti bile zabranjene;
* **NP**, čije značenje ostaje nejasno, a koristilo se kao oznaka onih dana kad su održavane javne svetkovine *(feriae)*;
* **EN** za *endotercissus*, arhajski termin za reč *intercissus* (= "podeljen napola"), tj. za dane koji su bili *nefasti* ujutro, kad su se pripremale žrtve, i uveče, kad su se žrtve prinosile, a bili su *fasti* u ostatku dana.

Krajem 2. veka nove ere na sačuvanim kalendarima više nema oznaka religijskog statusa dana (*F, N, C* itd.), što je verovatno delimično bio i rezultat reforme kalendara koje je sproveo Marko Aurelije. Festivali koji su na sačuvanim fastima označeni velikim slovom ― a čiji su nazivi u donjoj tabeli u celini predstavljeni velikim slovima ― smatraju se najstarijim praznicima koji su u kalendar ušli pre 509. pne. Dani su u rimskom kalendaru bili označeni i nundinalnim slovima, kao *A B C D E F G H*, čime su dani bili predstavljeni kao činioci "tržne nedelje". (Ove su oznake izostavljene u donjoj tabeli.)

*Dies religiosus* bio je dan na koji pojedinici nisu smeli započinjati bilo kakav nov posao niti raditi bilo šta osim zadovoljavanja osnovnih potreba. *Dies natalis* označavao je godišnjicu utemeljenja ili obnove nekog hrama, koja se ponekada držala "rođendanom" božanstva. U doba carstva neki tradicionalni festivali u gradu Rimu izgubili su na značaju, a kao javni praznici na važnosti su dobili rođendani i druge godišnjice cara i njegove porodice. U vojnom kalendaru s religijskim praznicima, poznatom kao *Feriale Duranum*, žrtve u vezi s carskim kultom brojem su nadmašivale starije festivale. 

Festivali koji su na sačuvanim fastima označeni velikim slovom ― a čiji su nazivi u donjoj tabeli u celini predstavljeni velikim slovima ― smatraju se najstarijim praznicima koji su u kalendar ušli pre 509. pne. Od polovine 1. veka nove ere dodati su novi dani za održavanje raznih igara *(cirkurskih)* koje su priređivane u cirku u čast različitih božanstava. 

Osim ako nije drukčije navedeno, informacije su preuzete iz Scullard 1981, str. 69–84.

| Moderni datum | Rimski datum | status | Rituali |
| --- | --- | --- | --- |
| 1. feb. | *Kalendae Februariae* | N | • *Dies natalis* hrama Junone Sospite.• *Cirkuske igre* u Herkulovu čast (od polovine 1. veka n. e.). |
| 2 | *ante diem IV Nonas Februarias* | N |  |
| 3 | *a.d. III Nonas Februarias* | N |  |
| 4 | *pridie Nonas Februarias* | N |  |
| 5 | *Nonae Februariae* | N | • *Dies natalis* hrama Sloge na Kapitolu. |
| 6 | *ante diem VIII Idūs Februarias* | N |  |
| 7 | *a. d. VII Id. Feb.* | N |  |
| 8 | *VI Id. Feb.* | N |  |
| 9 | *V Id. Feb.* | N |  |
| 10 | *IV Id. Feb.* | N |  |
| 11 | *III Id. Feb.* | N | *Ludi Genialici* ("Igre za Genija", možda za Genija rimskog naroda, od polovine 1. veka n. e. |
| 12 | *pridie Idūs Februarias* | N | *Ludi Genialici* (nastavak). |
| 13 | *Idūs Februariae* | NP*Dies religiosus*. | • *Dies natalis* Faunovog hrama na Tiberini.• Počinju devetodnevne Parentalije (*Parentalia* ili *Parentatio*) javnim ritualom koji vrše vestalke za kolektivne *di parentes* ili pretke rimskog naroda. |
| 14 | *ante diem XVI Kalendas Martias* | N | • Parentalije se nastavljaju. |
| 15 | *a.d. XV Kal. Mart.* | NP*Dies religiosus*. | • LUPERCALIA.• Parentalije se nastavljaju. |
| 16 | *XIV Kal. Mart.* | EN | • Parentalije se nastavljaju. |
| 17 | *XIII Kal. Mart.* | NP*Dies religiosus*. | • QUIRINALIA.• Poslednji dan Fornakalija.• Parentalije se nastavljaju. |
| 18 | *XII Kal. Mart.* | C | • Parentalije se nastavljaju. |
| 19 | *XI Kal. Mart.* | C | • Parentalije se nastavljaju. |
| 20 | *X Kal. Mart.* | C | • Parentalije se nastavljaju. |
| 21 | *IX Kal. Mart.* | F*Dies religiosus*. | • FERALIA, kojima se obeležava kraj Parentalija uz prinošenje žrtvi Manima. |
| 22 | *VIII Kal. Mart.* | C | • Karistije *(Caristia)*, porodično slavlje na kraju Parentalija. |
| 23 | *VII Kal. Mart.* | NP | • TERMINALIA. |
| 24 | *VI Kal. Mart.* | N | • REGIFUGIUM. |
| 25 | *V Kal. Mart.* | C | \* *Lorio*, festival koji je utemeljio car Hadrijan da obeleži usvajanje Antonina Pija kao cezara. |
| 26 | *IV Kal. Mart.* | EN |  |
| 27 | *III Kal. Mart.* | NP | • EQUIRRIA |
| 28 | *pridie Kalendas Martias* | C |  |
|

Literatura
----------

* Forsythe, Gary (2012). *Time in Roman Religion: One Thousand Years of Religious History*. Routledge.
* Housman, A. E. (1972), „Disticha de Mensibus (Anth. Lat. Ries. 665, Poet. Lat. min. Baehr. I ppp. 210f.)",  J. Diggle and F.R.D. Goodyear, *The Classical Papers of A.E. Housman: 1915–1936*, **3**, Cambridge University Press
* Rüpke, Jörg (2011). *The Roman Calendar from Numa to Constantine: Time, History, and the Fasti*. Blackwell.
* Salzman, Michele Renee (1990). *On Roman Time: The Codex Calendar of 354 and the Rhythms of Urban Life in Late Antiquity*. University of California Press.
* Scullard, Howard Hayes (1981). *Festivals and Ceremonies of the Roman Republic*. Cornell University Press.
* Beard, Mary; North, J. A.; Price, S. R. F. (1998). *Religions of Rome: A Sourcebook*. **2**. Cambridge University Press.