Pastiri i krdo, ilustracija *Georgika*. 
**Poljoprivreda u drevnom Rimu**, kao i kod mnogim drugim antičkim civilizacijama, je predstavljala najveću i temeljnu granu privrede. Tokom svog postojanja se značajno mijenjala po svom karakteru i razmjerima, iako nešto manje po svojim tehnikama. Kako je sam grad Rim rastao, tako je pitanje redovne i kvalitetne opskrbe hranom postajalo jedno od glavnih bezbjednonosnih, a kasnije i političkih pitanja rimske države.

Poljoprivreda kroz različite političke periode
----------------------------------------------

### U Rimskom Kraljevstvu

Arheolozi su pronašli tragove poljoprivredne proizvodnje u Lacijumu koji datiraju od 10. vijeka pne. odnosno ostatke gradskih naselja (Ardea, Lavinijum, Alba Longa i dr.). Oblast samog Lacijuma se velikim dijelom sastoji od polu-suhih visoravni isprecijanih brazdama a na koje puše jugozapadni vjetar sa mora. Područje je također imalo šume koje su služile kao izvor drva, a također se uzgajala stoka. Zahvaljujući isušivanju močvara su stvoreni uvjeti za uzgoj žitarica. Latini, a kasnije i sami Rimljani su tako mogli uzgajati pšenicu, ječam, vinovu lozu, masline i smokve.

U najstarijem periodu Rima svaka gradska kuća je imala svoj vrt u kome se uzgajalo povrće - kupus, grah, kelj i leća.

Najstariji Rimljani su izuzetnu važnost pridavali uzgajanju stoke, dijelom i zato što se, u nedostatku drugih parametara, bogatstvo nekog čovjeka mjerilo brojem komada stoke. Tako je latinska riječ *pecunia* istovremeno značila i "stoku" i bogatstvo (slično kao i "blago" u arhaičnim oblicima srpskohrvatskog). Rimljani su od domaćih životinja uzgajali ovce i koze za proizvodnju mesa i sira, dok su se volovi, magarci i konji koristili za obavljanje poljskih radova.

Slane lagune na ušću Tibera u Tirensko more su drevnim Rimljanima služile kao izvor soli, a ona se u sam grad dovodila putem poznatim kao Via Salaria. Okolne šume u Lacijumu su, pak, služile kao obilan izvor drva.

U najstarijem periodu vlasništvo nad zemljištem je bilo kolektivno, odnosno vlasnicima zemlje nisu bili pojedinci nego *gensovi* (rodovi), odnosno klanovi. Ta velika zemljišta su se, pak, dijelila na manje komade poznate kao *heredium* na kojima bi obrađivao pojedini član klana sagradio kuću te ga obrađivao zajedno sa članovima svoje uže porodice. Uz kuću je postojao *hortus*, ili vrt čije je obrađivanje bilo povjereno ženskim članovima porodice.

### U Rimskoj Republici

Kako je Rim rastao, te se od relativno malenog grada-države pretvorio u regionalnog hegemona, tako je povećani broj stanovnika doveo do potrebe za efikasnijim načinima proizvodnje i opskrbe hrane. Već u 4. vijeku pne. rimski Senat uvodi novu magistratsku funkciju edila, čiji je zadatak, između ostalog, briga o opskrbi građana Rima žitom. Istovremeno su osvajanja teritorija drugih italskih gradova i naroda dovela do stvaranja velikih poljoprivrednih zemljišta koje više nisu u privatnom nego u javnom vlasništvu, ali ta institucija nije bila praćena nekim značajnijim tehnološkim napretkom ili promjenama.

To se dogodilo tek krajem 3. i u 1. vijeku pne. kada su osvajanjem Velike Grčke, a kasnije i kartaginskih područja, Rimljani došli u doticaj sa poljoprivrednim tehnikama koje su bile superiornije njihovima. To se prvenstveno odnosilo na uzgoj maslina i smokava. Rimski poljoprivrednici su zahvaljujući tome po prvi put bili u stanju stvarati višak poljoprivrednih proizvoda, odnosno plasirati ga na tržištu umjesto zadovoljavati vlastite ili potrebe svoje neposredne okoline. Masline i smokve su se pokazale kao najunosnijim kulturama, pa se one sve više uzgajaju u Italiji, dok se napušta uzgoj pšenice. Rimljani, pak, postepeni nestanak talijanskog žita nadoknađuju uzgojem žita na novoosvojenoj Siciliji.

Takav novi, "industrijski", model poljoprivrede najviše pogoduje patricijima, odnosno najbogatijim Rimljanima koji su u stanju kupiti velika zemljišta, odnosno veliki broj robova koji služe kao jeftina radna snaga na latifundijima. Slobodni seljaci sa svojim malim imanjima im ne mogu predstavljati konkukrenciju, te postepeno siromaše i prisiljeni su odlaziti u Rim u potrazi za poslom. Ti procesi, između ostalog, dovode do političke nestabilnosti koji će do sredine 1. vijeka pne. dovesti do sloma republikanskog režima. 

Osvajački ratovi koje je Republika vodila u tom periodu su također kao posljedicu imali stvaranje kolonija, odnosno naselja oko kojih je veteranima kao plaća za ratne zasluge predano zemljište. Te će kolonije u provincijama imati značajnu ulogu prilikom širenja grčko-rimskih poljoprivrednih tehnika u različite oblasti Mediterana i Evrope.

### U Rimskom Carstvu

Završetkom građanskih ratova i uspostavom novog carskog režima, odnosno tzv. rimskog mira (*pax romana*) stvoreni su uvjeti za daljni razvitak poljoprivrede. Rimskim carevima sada jedan od glavnih zadataka postaje kontuirano snabdijevanje Rima - čije je stanovništvo naraslo na oko milion ljudi - hranom. Glad uzrokovana nestašicama 23. pne. je prvom caru Augustu tako, između ostalog, dala povod da jača svoje ovlasti i od Senata nezavisnu upravu uvodeći nove magistrate kao što su *prafectus annonae* zadužene za snabdijevanje žitom, prvo u samom Rimu, a pod kasnijim carevima i u drugim provincijama. 

Nastojeći što bolje organizirati snabdijevanje hranom, August i njegovi nasljednici su organizirali popise stanovništva koji su kasnijim historičarima dali vrijedne podatke o poljoprivrednoj proizvodnji u Italiji u prvim vijekovima Carstva. Tako je u Italiji postojalo oko 5 miliona hektara obradive zemlje, a ona je bila podijeljena na oko 600.000 pojedinačnih imanja. Procjenjuje se da je na poljoprivrednim imanjima radilo oko 2,5 miliona od 6,5 miliona stanovnika Italije. Za taj period je karakteristično i to da se nastoji ukloniti bezbjednosni rizik uzrokovan masovnim korištenjem robova u poljoprivredi, koji se manifestirao u robovskim ratovima, i to zakonskim i drugim mjerama kojima se poboljšava njihov pravni i ekonomski položaj, odnosno olakšava eventualno oslobađanje.

Glavnina poljoprivredne proizvodnje se, međutim, u doba Carstva iz Italije premjestila u provincije. Uz relativno pouzdani pomorski saobraćaj je postalo moguće Rim, kao i samu Italiju, snabdijevati sa raznovrsnim poljoprivrednim proizvodima iz klimatski različitih područja.

Takvo će se stanje promijeniti u posljednjim vijekovima Carstva kada politička nestabilnost dovodi do poremećaja u snabdijevanju hranom, pa u Rimu i Italiji dolazi do ponovne orijentacije na lokalnu proizvodnju. U 4. vijeku dolazi do postepenog odumiranja velikih latifundija koji u novim okolnostima nisu više efikasni; veliki zemljoposjednici ih nastoje podijeliti na manje cjeline koje se daju u najam siromašnim seljacima, odnosno robovima. Iz te prakse će se stvoriti institucija kolonata koji će - stapajući status roba sa najamnim seljakom - do srednjeg vijeka evoluirati u jedan od oblika kmetstva.

Eksterni linkovi
----------------

* Cato the Elder's De Agri Cultura (on Agriculture) in Latin and English
* Columella's Res Rustica in Latin Complete text in Latin at The Latin Library
* Columella's Res Rustica in English Books I‑IV in English translation at LacusCurtius
* Latin text of Varro Rerum Rusticarum de Agri Cultura
* Pliny the Elder's Natural History