|  |
| --- |
|  *Ovo je glavno značenje pojma **Toledo**. Za druga značenja, v. Toledo (razvrstavanje).* |

**Toledo** je grad u Španjolskoj. Upravno je sjedište autonomne zajednice Kastilja-La Mancha (špa. *Castilla-La Mancha*) te sjedište nadbiskupije. Godine 2008. brojao je 80.810 stanovnika.

Grad leži na granitnoj uzvisini (529 m) iznad rijeke Tajo, oko 70 km jugozapadno od Madrida. Stari dio grada nalazi se na popisu UNESCO-ve Svjetske baštine.

Povijest grada
--------------

### Osnivanje

Iako legenda govori da je Herkul osnivač grada Toleda, arheološka iskapanja pokazuju da su grad osnovali Kelto-Iberi u brončanom dobu. Ubrzo je poprimio velik značaj u kartaškoj regiji.

### Rimsko doba

Rimljani ga osvajaju 192. pr. Kr. pod vodstvom Marka Fluvia Nuvilora. Pod imenom *Toletum* postaje glavni grad pokrajine *Karpetanije*. Već u ono doba bio je raskrižje puteva cijelog Pirinejskog poluotoka i strateška točka, priželjkivana od mnogih, s koje se kontrolirao centar teritorija. U doba Rimske Republike *Toletum* je zadobio pravo na kovanje novca, a ostao je poznat i do današnjih dana po svojim prepoznatljivim mačevima i noževima.

ToledoToledo
### Prijestolnica Vizigota

Od 5. stoljeća barbarski narodi prelaze granice Rimskog Carstva tako da Alani, pleme koje među prvima dolazi do *Karpetanije*, prvi preuzimaju grad od Rimljana 411. g. ali ga gube sedam godina kasnije kada prelazi u ruke Vizigota.

Kralj Atanagild smješta svoj dvor u Toledo, dok ga kralj Leovigild 8. svibnja 589. g. za vrijeme III. crkvenog koncila u Toledu, proglašava prijestolnicom kraljevine Vizigota, koja tim činom postaje prva nezavisna država na području Pirinejskog poluotoka. Zbog prisutnosti kralja i crkvene hijerarhije grad je morao pretrpjeti značajne promjene u izgradnji urbanog tkiva.

Posljednji kralj Vizigota Rodrigo suprostavio se na čelu svoje vojske muslimanskim trupama u bitci kod Guadalete godine 711. gdje je bio poražen i ubijen te grad pada u ruke Arapa.

### Crkveni koncili u Toledu

Crkveni koncil u Toledu 589. godine
U Toledu su održana tri crkvena koncila Zapada (latinskog kršćanstva): 396. 400. i 589. godine. Osobito je značajan posljednji na kojem je donešena odluka da se Nicejsko-carigradskom vjerovanju (*Credo*) doda riječ Filioque, označujući da Duh Sveti ne proizlazi samo od Oca, nego i od Sina (*ex Patre Filioque procedit*). Teološki spor oko te formule konačno je doveo do raskida istočnog i zapadnog kršćanstva 1054. g.

### Pod vlašću Arapa (711.-1085.)

Arapi (Mauri) osvojili su Toledo 711. godine i nadjenuli mu ime *Tulaitula*. Grad je imao tu sreću da, nakon odlaska Vizigota kojima je bio prijestolnica, dobije još veći zamah i značaj u svakome pogledu, ponajprije zahvaljujući arapskoj toleranciji. Toledo je do 1035. bio u sastavu Córdobskog kalifata. Ekonomski i kulturni procvat doživljava 1035.-1085. kao prijestolnica nezavisnog emirata.

### Središte znalaca magije

Papa Silvestar II.
U srednjem vijeku Toledo je bio na glasu i kao središte proučavanja magije. Tu je bila neka vrst sveučilišta na kojoj su se proučavale arapske, židovske i druge tradicije. Navodi se da su studenti iz Bavarske i Švapske dolazili u Toledo proučavati nekromaniju i druge magijske vještine. Gerbert od Aurillaca, kasnije papa Silvestar II. posjetio je Toledo krajem 10. stoljeća te je tamo navodno proučavao magiju.

U srednjem vijeku mnogi su se svećenici ponosili poznavanjem magije. Pod to su se ime svrstavala i jednostavna znanja prirodoslovlja, medicine, matematike i astronomije, koja su na zapadu bila zaboravljena. Gerbertovo veliko znanje izazivalo je čuđenje i sumnju i nakon što je postao papa.

### Glavni grad Kastilje i Španjolske (do 1565.)

Godine 1085. Toledo je zauzeo Alfons VI. Hrabri, kralj Leóna i Kastilje te ga je učinio svojom prijestolnicom. Nakon ujedinjenja Kastilje i Aragona 1516. godine, Toledo postaje prijestolnicom cijele Španjolske, do 1565. kada tu funkciju preuzima Madrid.

Od 1520. do 1522. Toledo je jedno od sjedišta otpora gradskih komuna (*comunidades*) kraljevskom apsolutizmu kojeg nameće Karlo V. Habsburški.

### Utjecaj arapske učenosti na zapad

*Glavni članak: Pirenejski poluotok#Kulturno prožimanje i reakcija*
Osobit se značaj pripisuje osvajanju toledske biblioteke, s brojnim dragocjenim spisima. Protivno ranijim običajima, kršćani su ih sačuvali, proučavali i prevodili na latinski. Veliki značaj imali su židovski učenjaci, koji su dobro vladali hebrejskim, latinskim i arapskim jezikom.

Osobito značajno bilo je prevođenje s arapskog na latinski spisa Aristotela i drugih grčkih autora, koji su na zapadu bili izgubljeni; mnogi od njih pronađeni su u osvojenoj knjižnici u Toledu. Toma Akvinski i drugi skolastičari XIII - XIV. st. poznavali su Aristotela jedino u prijevodu na latinski; tek kasnije su postali poznati i grčki izvornici.

### Kasnija povijest

Nakon što je prijestolnica preselila u Madrid, Toledo je stoljećima stagnirao. U 19. i 20. stoljeću utvrda Alcázar postala je poznata kao vojna akademija. Na početku Španjolskog građanskog rata osvojile su je republikanske snage.

Danas je Toledo grad kojeg, zbog netipično velikog broja kulturno-povijesnih spomenika, godišnje posjete tisuće turista.

Znamenitosti
------------

Povijesno središte starog grada je već 1940. god. proglašeno španjolskim povijesno-umjetničkim spomenikom, a 1987. god. upisano je na UNESCO-v popis mjesta svjetske baštine u Europi. Zaštićeni lokalitet uključuje:

* Most *Puente de Alcántara* datira još iz rimskih vremena, a jedno vrijeme bio je jedini ulaz hodočasnicima u grad.
* Malena crkva *El Cristo de la Luz* je bila džamijom iz 999. god. kojoj je dodana Mudejar apsida čime je pretvorena u crkvu.
* Džamija Tornerias (*Mezquita de las Tornerías*) iz 11. st.
* *Castillo de San Servando*, srednjovjekovni dvorac na obali Targusa u ojem je smještena vojna Pješačka akademija.
* Gotička katedrala u Toledu iz 13. st. u kojoj se nalazi barokni *Transparente* koji je projektirao Narcisso Tome (1721.). On ispunjava gotičku Gospinu kapelu iza glavnog oltara. Sastavljen je od skulptura od štuka (*Posljednja večera*) i svjetla koje domišljato pada iz otvora umetnutog u gotički svod kapele.
* Palača Galiana iz 13. st. mudejar stil
* Gradska vrata *Puerta del Sol* su djelo vitezova Hospitalaca iz 14. st.
* U Crkvi sv. Tome (*Iglesia de Santo Tome*), u Mudejar stilu iz 14. st. nalazi se slavna slika *Pogreb grofa Orgaze* (El Greco)
* Samostan sv. Ivana iz Reyesa (*Monasterio de San Juan de los Reyes*) u elizabetskoj gotici iz 15. st.
* Dvorac Alcazar u Toledu iz 16. st. nalazi se na najvišem mjestu u gradu, a od 2009. god. u njemu se nalazi Vojni muzej.
* Renesansna Bolnica sv. Križa (*Museo-Hospital de Santa Cruz*) iz 16. st.
* Renesansna *Hospital de Tavera Museum Duque de Lerma* iz 16. st. je utjecala na plan El Escoriala.
* Muzej El Greca je obnovljena kuća slavnog slikara u kojoj se nalaze neke njegove važne slike.
* *Santa Maria la Blanca* je najstarija europska sinagoga koja još uvijek stoji, danas u vlasništvu katoličke Crkve.
* *Synagogue de el Transito* u židovskoj četvrti je dom sefardskom muzeju.
* Crkva sv. Jakova iz Arrabala (*Santiago del Arrabal*) u Mudejar stilu.

Kako bi obilježili 400 godina izdavanja Don Kihota, vlasti Kastilje-La Manche su po cijelom gradu organizirali rute koje se spominju u slavnom romanu.

Katedrala u Toledu
Barokni *Transparente* u katedrali
* Džamija Cristo de la LuzDžamija *Cristo de la Luz*
* Dvorac San ServandoDvorac San Servando
* Pogled na Alcazar preko mosta AlcantaraPogled na Alcazar preko mosta Alcantara
* Puerta de Bisagra*Puerta de Bisagra*
* Puerta del Sol*Puerta del Sol*
* Unutrašnjost samostana sv. IvanaUnutrašnjost samostana sv. Ivana
* Unutrašnjost crkve sv. Marije Sniježne (bivša sinagoga)Unutrašnjost crkve sv. Marije Sniježne (bivša sinagoga)
* Mudejar zid sinagoge del TránsitoMudejar zid sinagoge del Tránsito

Bilješke
--------

1. 1 2  Tales of Spanish Magic and Sorcery
2. ↑  *Velike arhitekture svijeta*, Marjan tisak, Split, 2005. str. 186.

Stanovništvo
------------

Utjecaji, poput porasta cijene životnog prostora u Madridu i poboljšanje prometne povezanosti, primjerice brzom željeznicom (AVE) koja dostiže brzinu do 330 km/h i koja je smanjila vrijeme prevaljenog puta između željezničkog kolodvora u Toledu i madridske Atoche na samo 20 minuta, potaknuli su snažan porast stanovništva posljednjih godina.

Šablon:Demography 5col

Ugovori o partnerstvu
---------------------

Toledo, Ohio, nazvan po španjolskom Toledu
* Francuska Agen, Francuska (od 1973.)
* Njemačka Aachen, Njemačka (od 1984.)
* Sjedinjene Američke Države Corpus Christi, SAD (od 1989.)
* Sirija Damask, Sirija (od 1994.)
* Meksiko Guanajuato, Meksiko (od 1978.)
* Kuba Havana, Kuba (od 2006.)
* Japan Nara, Japan (od 1972.)
* Izrael Safed, Izrael (od 1981.)
* Sjedinjene Američke Države Toledo, SAD (od 1931.)
* Bugarska Veliko Tarnovo, Bugarska (od 1983.)

Izvori
------

Literatura
----------

* Jules Michelet: *Vještica*, Zagreb: Slovo, 2003, str. 70 i 293.-294.

Vanjske veze
------------

***Toledo*** na Wikimedijinoj ostavi

* Službena stranica ()
* Legende Toleda ()

| * p
* r
* u
Svjetska baština u Španiji |
| --- |
| Materijalna baština | Univerzitet i historijska župa Alcalá de Henares  • Alhambra, Generalife i Albayzin u Granadi  • Špilja Altamira i paleolitska umjetnost sjeverne Španije  • Mudéjar arhitektura u Aragonu  • Kulturni krajolik Aranjuez  • Arheološki lokalitet Atapuerca  • Stari grad Ávila s crkvama izvan zidina (extra muros)  • Palau de la Música Catalana i Hospital de Sant Pau u Barceloni  • Biskajski most  • Katedrala u Burgosu  • Stari grad Cáceres  • Historijski centar Cordobe  • Zidine historijskog grada Cuenca  • Doñana  • Zasad palmi (*Palmeral*) u Elcheu  • El Escorial  • Paleolitska umjetnost Foz Côa i Siega Verde 1)  • Nacionalni park Garajonay  • Djela Antonija Gaudíja  • Herkulesov toranj  • Ibiza (bioraznolikost i kultura)  • Las Médulas  • Llotja de la Seda (Postaja za razmjenu svile) u Valenciji  • Rimske zidine Luga  • Arheološki kompleks Mérida  • Pyrénées-Monte Perdido 2)  • Spomenici Kraljevine Asturije u Oviedu i okolici  • Put Svetog Jakova 2)  • Samostan Poblet  • Špiljska umjetnost iberijskog mediteranskog bazena  • Stari grad Salamanca  • San Cristóbal de La Laguna  • Samostani San Millán Yuso i Suso  • Kraljevski samostan Santa Maria de Guadalupe  • Stari grad Santiago de Compostela  • Stari grad Segovia s akveduktom  • Kulturni krajolik gorja Serra de Tramontana  • Katedrala, Alcázar i Archivo de Indias u Sevilli  • Arheološki kompleks Tàrraco  • Nacionalni park Teide  • Stari grad Toledo  • Renesansni spomenički kompleksi Úbeda i Baeza  • Katalonske romaničke crkve doline Vall de Boi
 | Španska zastava |
| **Nematerijalna baština** | 
Misterij Elxa  • Flamenko  • Katalonski ljudski tornjevi  • Festival la Mare de Déu de la Salut u Algemesí • Mediteranska prehrana3)  • Festival Petum u Bergi  • Sibilina pjesma na Majorci  • Zviždući jezik Silbo Gomero s kanarskog otoka La Gomera  • Sokolarstvo4)  • Sudovi za navodnjavanje sredozemne obale |
| 
1) Zajedno s Portugalom 
2) Zajedno s Francuskom 
3) Zajednička svjetska baština Italije, Grčke, Španije i Maroka 
4) Nematerijalna svjetska baština više zemalja   |