**Antonije**, **Anton** ili **Antun Vučetić** (Dubrovnik, 18. decembar 1845 — Dubrovnik, 16. maj 1931) je bio istoričar, gimnazijski profesor, publicista, arhivski radnik i upravnik Dubrovačkog arhiva.

Biografija
----------

Rođen je u Dubrovniku 1845. godine, od majke Jelene, rođene Stipčić i oca Đure, rodom iz Popovog polja. Očeva porodica je bila u direktnom krvnom srodstvu po ženskoj liniji sa porodicom Ruđera Boškovića, odnosno njegovim ocem Nikolom Boškovićem iz Popovog polja.

Antonije je rođen kao četvrto dete. U porodici je bilo devetoro dece, od kojih je troje rano umrlo.

### Škokovanje

Osnovnu školu i gimnaziju je završio u Dubrovniku. Posle školskih reformi iz 1848. u nedostatku profesora, školu su preuzeli italijanski isusovci, koji su se odupirali svakoj vladinoj naredbi i njenom petljanju u nastavne metode. Predavanja su bila na italijanskom jeziku.

Školovanje je nastavio u Beču, gde je u periodu 1863—67 na filozofskom fakultetu studirao istoriju i geografiju. U Beču su u to vreme studirali i drugi mladi Dubrovčani, kao što su njegov vršnjak Luko Zore sa Cavtata, koji je studirio slavistiku. U Beču se u to vreme nalazio i nešto stariji Valtazar Bogišić, koji je radio kao bibliotekar Dvorske biblioteke. Bogišić ga je uputio u arhivska i bibliotečka istraživanja, što je uticalo na njegov dalji temeljan naučni rad. Beč je u to vreme bio središte svih Slovena u austrijskoj prestonici i značajno je uticao na formiranje Vučetićevih slovenofilskih ideja. Delovao je u okviru „Slovanske besede", kao i udruženja srpske đačke omladine „Zora", osnovanih u Beču 1863. godine.

Profesor
--------

Nakon diplomiranja, najpre je radio kao profesor suplent u nižoj gimnaziji na Korčuli (1867—1868), a zatim je u periodu (1868—1870) predavao u šestorazrednoj Splitskoj realci. U Splitu se tada vodila borba za uvođenje narodnog jezika u nastavu. Borba je međutim bila neuspešna, pa se nastava i dalje odvijala na italijanskom jeziku.

Nakon polaganja državnog ispita 1871. dobio je konačno radno mesto mu je bilo u Dubrovačkoj gimnaziji, gde je predavanja držao na narodnom jeziku, najpre uveden u nižim, a postepeno i u višim razredima. Taj posao je obavaljao najveći deo svog radnog veka, osim s manjim prekidima (1883-1890), kada je bio angažovan kao prosvetni nadzornik. Predavao je istoriju i geografiju i svoj posao je obavljao vrlo ozbiljno, neretko primajući na sebe dužnost da zameni odsutne nastavnike, pa je tada držao i časove latinskog, grčkog i nemačkog jezika.

Dubrovačka gimnazija je bila jedna od najuticajnijih institucija Dubrovnika 19. veka.  Imao je prilike da utiče i usmerava i najznačajnije mlade intelektualce toga doba, među njima i svog rođaka Antuna Fabrisa. Vučetićev učenik i štićenik je bio i Petar Kolendić.

Često je bio angažovan i u gimnazijskoj učiteljskoj i učeničkoj biblioteci, ali i kao „čuvar" geografsko-istorijske i numizmatičke zbirke. Radio je i na udžbeničkoj literaturi, koju je štampao u glasilu Gimnazije, ali, kasnije, i kao posebna izdanja. Napisao je na literaturi zasnovan tekst „Geografsko crtanje", koji je kasnije, štampan i kao posebna knjiga. Po nalogu školskih vlasti je preveo udžbenik „Historija, geografija i statistika Austrougarske za više razrede srednjih škola", autora Imanuela Hanka, štampanog u Beču (1901). Njegova „Razgovorna slovnica talijanska" (1880), osim u školi, korišćena je i za praktično učenje jezika. Osim toga, napisao je „Pedagogičko didaktičke opaske", u vidu napomena, povodom novoosnovane narodne škole u Zahumlju (1878).

Zbog širenja srpske propagande je penzionisan 1903. Ali je čak i 20. godina nakon penzionisanja (1903-1921), u novoformiranoj državi, Ministarstvo prosvete, na čelu sa Svetozarom Pribićevićem ga je ukazom od 7. maja 1921. rehabilitovalo i ponovo postavilo u Dubrovniku za gimnazijskog profesora, a povećana su mu i mesečna primanja.

Još kada je počeo da radi kao profesor u Dubrovniku 1871-72. godine je predložio osnivanje zadužbine koja bi pomagala materijalno najugroženijim đacima. Već naredne godine je osnovana „Zaklada Gundulić" prva školska zadužbina za pomaganje učenika srednjih škola u Dalmaciji, a čiji su darodavci
bili najugledniji Dubrovčani. Godinama je bio blagajnik ove zadužbine.

Kao školski nadzornik kotora Splitskog, u periodu 1883–1891. godina, u više navrata se bavio prosvetno-pedagoškim pitanjima. Povodom Pokrajinskuoučiteljske konferencije (1888), svoje predloge za reformu školstva je izneo u posebnoj publikaciji „Misli o pregledbi naukovnih osnova pučkih učiona dalmatinskih".

Naučni rad
----------

Od 1881. se uključio u elitni krug naučnika koji objavljuju arhivska dokumenta iz Dubrovačkog arhiva. Tada je dao svoj prvi arhivski dobrinos pod nazivom Spomenici srpski objavljen u dubrovačkom književnom časopisu „Slovinac". U njemu je objavljen tekst zapisa iz Dubrovačkog arhiva, iz 1364, kojim župan Sanko potvrđuje da je od Dubrovčana primio 60 perpera na ime svog dohotka od mogoriša. Naredni prilog je objavljen sledeće godine u „Slovincu" i u „Katoličkoj Dalmaciji", pod naslovom Crkveni staroslovenski jezik u Dubrovačkoj Republici, u kome je naveo tekst dve odluke Malog vijeća od 31. jula 1391. i 5. marta 1392. i jednu odluku Velikog vijeća Dubrovačke Republike od 27. jula 1392. o upotrebi staroslovenskog jezika u katoličkim crkvama i imenovanju popova glagoljaša u Župi i Gružu.

Mada to nije naznačeno, priredio je znatan deo građe koja je objavljena u drugoj knjizi Monumenta Ragusina u izdanju JAZU, kao i sve ostale knjige iz ove edicije, koje je potpisao upravnik Josip Đelčić od 1885.

Već kao ozbiljan arhivski radnik, godine 1885, u uglednom časopisu JAZU „Starine" je objavio pisma srpskih kaluđera sa Svete Gore dubrovačkoj vlasteli. U prilogu je objavio 13 potvrda kaluđera manastira Hilandara i Svetog Pavla, za odštetu koju je Dubrovačka Republika plaćala manastirima za pravoslavne kaluđere koji su sa Stona i Pelješca morali da se sklone u te manastire, nakon što su ta područja 1333. predata Dubrovačkoj Republici. U prvoj deceniji 20. veka se bavio zbirkom dokumenata koja se najpre nalazila u privatnom posedu Dubrovčanina Mundija Negrinija. Zbirka je zalaganjem gradonačelnika Frana Gondole, poklonjena je opštinskoj biblioteci u Dubrovniku, a zatim poverena Vučetiću sa obavezom da je obelodani, što je Vučetić i učinio tokom 1906. i 1907, u časopisu „Srđ", objavljujući iz broja u broj po jedan ili dva priloga. Dokumente je podelio na isprave srpskih vladara i srpske vlastele, isprave o vezama s ugarskijem kraljevima i hrvatskijem banovima, na grupu dokumenata vezanih za Turke i Tursku i na oporuke ili testamente Dubrovčana. Na početku svake grupe dokumenata je pisao svoje uvodne tekstove.

Po otupštanju iz gimnazije postao je jedan od glavnih saradnika lista „Srđ" i njegov glavni urednik u periodu 1906—1908. Početak izlaženja časopisa, je bilo uslovljeno Riječkom i Zadarskom deklaracijom, te kursom pomirenja. Posle prekida u izdavanju, od početka 1906. do poslednjeg broja 1908. urednik je bio Vučetić, dok je vlasnik i izdavač bio „Srpska dubrovačka štamparija dr Gracića", jasno i programski označen kao srpski časopis, odnosno kao „književno glasilo svih Srba na Primorju" i nije bio agitatorski nastrojen. Broj saradnika je bio povećan, štampan je ćirilicom i latinicom, a naučni prilozi su imali prvenstvo nad književnim. Izdavanje je 1906. započeo obeležavanjem stogodišnjice od ulaska Napoleonovih vojnika u Dubrovnik, a zatim je, kao petobroj, priredio „Spomenicu o padu Dubrovačke Republike", za koju je uvodnik napisao Stojan Novaković.

U „Srđu" je u periodu 1904-1907 objavio svoje radove pod zbirnim naslovom „Sitnice iz dubrovačke prošlosti". Radi se o brojnim zanimljivostima na koje je nailazio tokom svog arhivskog rada, koje je marljivo beležio i sakupljao i kao odlični poznavalac dubrovačke istorijske i kulturne prošlosti, uobličavao u pričice, odnosno sitnice, dovodeći ih u vezu sa značajnim književnim delima, sudbonosnim događajima ili samo oslikavajući atmosferu života starog Dubrovnika. Jedan od najznačajnijih tekstova je obajvljen pod naslovom „Dubrovčani počimlju ponavljati grad iza velike trešnje g. 1667", u kome je opisao razorne posledice velikog zemljotresa Posebno se zainteresovao za lik Marojice Kaboge, kao najznačajnijeg dubrovačkog poslanika u Carigradu, koji je bio prestupnik, razulareni ubica, ali i požrtvovani sužanj, te slavljeni rodoljub i spasilac Dubrovačke Republike.

Posle prestanka izlaska „Srđa", nastavio je da objavljuje svoje „sitnice" iz dubrovačke prošlosti i drugim glasilima: u „Dubrovniku", kalendaru „L’Epidauritano", listu „Narod" (1921), a najviše u „Dubrovačkom listu" (1924-28). U njima je bilo tekstova i o njegovim savremenicima, najčešće povodom njihove smrti, koji su ličili na male monografske portrete Dubrovčana na prelazu iz 19. u 20. vek, dajući uz to i široki uvid u njihove pretke.

Kao vodeći intelektualac 20. veka, imao je prilike da bude svojevrsni domaćin poznatim ličnostima, posebno naučnicima, književnicima i intelektualcima, sačinio je svojerstan vodič kroz Dubrovnik, pod nazivom „Mali vođ putnicima kroz Dubrovnik i okoliciu", koji je štampan u Dubrovniku 1910. Dubrovačkim turistima je pripremio i uvodni tekst „Dubrovačka rivijera", za publikaciju „Dubrovnik i okolica" (1912).

Knežev dvor
Posle ujedinjenja Jugoslavije, ponovo je raktiviran i postavljen za upravnika državnog arhiva u Dubrovniku (1921—1924). Radeći u Arhivu, napisao je veliki broj istorijskih rasprava iz dubrovačke istorije. Sarađivao je sa velikim brojem časopisa, u kojima je objavljivao građu i članke.

Osnovao je Dubrovačko naučno društvo „Sveti Vlaho". Društvo je zvanično konstituisano 30. novembra 1923. uoči a u čast svetkovine oslobođenja i ujedinjenja. Od 1924. društvo je dobijalo novčanu pomoć od gradske opštine. Sedište društva je bilo u Kneževom dvoru, koji je posle Prvog svetskog rata preimenovan u Kraljev dvor i proglašen za istorijski spomenik i kraljevu rezidenciju, odnosno u Dubrovačkom arhivu, na donjem spratu dvora, zajedno sa gradskom bibliotekom i Zavodom za zaštitu spomenika. Glavni cilj društva je bio svestrano proučavanje Dubrovnika, njegov razvoj i veze sa Dalmacijom i drugim daljim oblastima, očuvanje obimne neproučene i neobrađene građe od propasti i njeno predavanje na ugled i amanet potomstvu. Osim osnovnog, prateći ciljevi su bili osnivanje biblioteke za naučne krugove kao i pomoć postojećem muzeju. Članovi društva su mogli biti pravi, počasni i dopisni, a osim njih postojali su i dobrotvori, utemeljivači i pomagači, odnosno ličnosti koje su i finansijski pomagale rad. Pokrenuo je i „Glasnik" društva (1929). Na saradnju u „Glasnik" su pozivani najugleniji naučnici i litearni radnici, ne samo vezani za Dubrovnik.

Akademik
--------

Bio je dopisni član Jugoslovenske akademije znanosti i umjetnosti u Zagrebu (1874) i Kraljevskog arhivskog veća u Beču (1913). Zauzimanjem njegovog prijatelja, Dubrovčanina, Ernesta Katića, Srpska kraljevska akademija ga je 16. februara 1929. godine izabrala za dopisnog člana Akademije društvenih nauka.

Antun Vučetić je umro u Dubrovniku, u 86-oj godini, 15. maja 1931. godine.

Dela
----

Važnija dela:

* *„O dubrovačkoj pomorskoj sili do svrhe srednjega vijeka"*, u „Programma dell I.R. Gimnasio Superior di Stato in Ragusa", Dubrovnik (1871)
* *„O dubrovačkoj pomorskoj sili početkom novoga vijeka"*, u „Izvašće o C.K. Višoj dubrovačkoj gimnaziji" 1872/73, Dubrovnik (1873)
* *„Dubrovnik za Kandijskog rata 1645-1669"*, Dubrovnik (1896)
* *„Ukidanje Dubrovačke Republike 31. I 1808."*, u „Spomenici o padu Dubrovačke Republike", Dubrovnik (1908)
* *„Dubrovčani na obrani svog teritrija i slobodne plovidbe prema Mlečanima početkom XVII vijeka"*, Glasnik dubrovačkog učenog društva, knj. 1 (1929)

Porodica
--------

U svojoj 44 godini (1889) se oženio Marijom Stanislavom Anom Banac, ćerkom Bože (1815–1887) i Ane, rođene Kolendić (1829–1910). Imali su četvoro dece: sin Ruđerko, rođen u Splitu 1889, ćerka Danica, rođena u Dubrovniku 1893, Darinka, rođena godinu dana kasnije (1894) i sin Dušan, umro je kao jednoipogodišnjak (1895). Žena Mara je umrla svojoj 43-oj godini, početkom 1901. godine, pa je Antun ostao udovac sa troje nedorasle dece. Ostatak života je proveo kao udovac starajući se o deci i njihovom školovanju i odrastanju.

Izvori
------

1. 1 2 3 4 5  Veljkovski 2006: str. 517
2. ↑  Arsić 2012: str. 18
3. ↑  Arsić 2012: str. 17
4. ↑  Arsić 2012: str. 20
5. ↑  Arsić 2012: str. 23
6. ↑  Maksimović 2013: str. 652
7. 1 2 3 4  Arsić 2012: str. 25
8. 1 2 3  Arsić 2012: str. 27
9. 1 2  Arsić 2012: str. 34
10. 1 2  Arsić 2012: str. 35
11. 1 2  Arsić 2012: str. 28
12. 1 2  Rakić 2014: str. 178
13. ↑  Arsić 2012: str. 29
14. ↑  Arsić 2012: str. 77
15. 1 2 3  Arsić 2012: str. 78
16. ↑  Arsić 2012: str. 84
17. ↑  Arsić 2012: str. 79
18. ↑  Arsić 2012: str. 81
19. ↑  Arsić 2012: str. 45
20. ↑  Arsić 2012: str. 92
21. ↑  Arsić 2012: str. 93
22. ↑  Maksimović 2013: str. 654
23. ↑  Arsić 2012: str. 104
24. ↑  Arsić 2012: str. 120
25. ↑  Arsić 2012: str. 121
26. ↑  Arsić 2012: str. 67
27. ↑  Rakić 2014: str. 175
28. 1 2  Arsić 2012: str. 70
29. ↑  Arsić 2012: str. 69
30. ↑  Arsić 2012: str. 72
31. ↑  Arsić 2012: str. 73
32. ↑  Nikić, Žujović & Radojčić-Kostić 2007: str. 56
33. ↑  Arsić 2012: str. 75
34. ↑  Arsić 2012: str. 37
35. ↑  Arsić 2012: str. 38
36. ↑  Maksimović 2013: str. 653

Literatura
----------

* Arsić, Irena (2012). Videnović, Radomir. ur. *Antonije (Antun) Vučetić*. Novi Sad: Filozofski fakultet u Nišu (1845-1931) istoričar Dubrovnika. ISBN 86-83651-62-2.
* Veljkovski, Jugoslav (2006). Popov, Čedomir. ur. *Srpski biografski rečnik knj. 2, V-G*. Novi Sad: Biblioteka Matice srpske. ISBN 86-83651-62-2.
* Rakić, Tanja (2014). „Prilog bigrafiji Antonija Vučetića". *Prilozi za književnost, jezik i istoriju* (Beograd: Filološki fakultet) **80**. ISSN 2406-0798. Pristupljeno 30. 4. 2018.
* Maksimović, Goran (2013). „Zaboravljena ličnost iz srpske tradicije dubrovačkog 19. vijeka". *Philologia Mediana* (Niš: Filozofski fakultet Univerziteta u Nišu) **V/5**. ISSN 1821-3332. Pristupljeno 1. 5. 2018.
* Nikić, Ljubomir; Žujović, Gordana; Radojčić-Kostić, Gordana (2007). Nikšeć, Stipčević. ur. *Građa za biografski rečnik članova DSS, SUD i SKA*. Beograd: SANU.