Okupatorska podela Jugoslavije, 1941-1943
Okupatorska podela Jugoslavije, 1941-1943
Okupatorska podela Jugoslavije, 1943-1944
**Okupaciju Kraljevine Jugoslavije u Drugom svetskom ratu** (1941. godine) izvršile su nemačke, italijanske, bugarske i mađarske okupacione snage. U skladu sa politikom Sila osovine, Jugoslavija je tada faktički likvidirana kao država.

Okupatori su, suprotno međunarodnom pravu, u centralnim delovima zemlje formirali tri državna protektorata (marionetske države) - Nezavisnu Državu Hrvatsku, Nedićevu Srbiju i Nezavisnu Državu Crnu Goru, u kojima su jugoslovenski narodi zadržali neki vid kvazi-državnosti u novom Hitlerovom poretku, dok su periferni delovi Jugoslavije jednostavno anektirani od strane susednih fašističkih država - Nemačke, Italije, Mađarske, Bugarske i Albanije (koja je i sama bila italijanski protektorat). Srbija se nalazila pod režimom vojne okupacije, plaćala kontribucije i bila vazalni režim bez atributa kvislinške države, za razliku od NDH koja je bila "međunarodno" priznata (od sila Osovine) i imala punu nemačku podršku.

Podstičući sukobe naroda Jugoslavije, okupatori su nastojali da olakšaju svoju vladavinu u razbijenoj i podeljenoj Jugoslaviji, pošteđujući svoje snage.

Međunarodna zajednica (Lige naroda) nije priznala okupaciju i podelu Jugoslavije i tretirala je Jugoslovensku vladu u izgnanstvu kao jedinog legitimnog predstavnika Jugoslavije. Posle poraza Sila osovine i oslobođenja zemlje, Jugoslavija je i faktički obnovljena u svojim priznatim granicama, a dobila je i delimično teritorijalno proširenje na zapadu.

Invazija Jugoslavije
--------------------

*Glavni članci: Vojni puč 27. marta 1941. i Aprilski rat*
Operacija 25 (poznata kao aprilski rat ili travanjski rat) je kodni naziv za invaziju Jugoslavije koju su za vrijeme Drugog svjetskog rata u aprilu 1941. izvele Sile Osovine. Kao povod za invaziju je poslužio vojni puč kojim je 27.3. 1941. u Beogradu srušena pro-osovinska vlada Cvetković-Maček i zamijenjena vladom probritanskih oficira na čelu s generalom Dušanom Simovićem. Njemačke snage su, brzo modificiravši planove načinjene za Operaciju Marita, 6.4. započele napad i koristeći tehnološku nadmoć, povoljan strateški položaj, kao i doktrinu blitzkriega, lako porazile demoralizirane i dezorganizirane jugoslavenske snage, prisilivši ih 17.4. na kapitulaciju. Dok su kralj i vlada pobjegli u emigraciju, pobjedničke osovinske sile su Jugoslaviju odlučile raskomadati, preuzevši dio njenog teritorija i formiravši satelitske države.

Okupatorska podela Jugoslavije
------------------------------

### Protektorati (marionetske države)

#### Nezavisna Država Hrvatska

*Glavni članak: Nezavisna Država Hrvatska*
Najveći deo Jugoslavije ušao je u sastav Nezavisne Države Hrvatske (skraćeno NDH), koja je, iako tretirana kao nezavisna država od strane Sila osovine, bila pod okupacijom nemačkih i italijanskih trupa. U okviru Nezavisne Države Hrvatske našao se veći deo teritorije današnje Hrvatske, teritorija Bosne i Hercegovine i područje Srema. Na čelu NDH nalazio se ustaški režim sa Antom Pavelićem kao poglavnikom. NDH je imala sopstvene oružane snage koje su se nazivale hrvatsko domobranstvo, a bila je priznata kao država samo od strane država Sila osovine i Španije. U administrativnom smislu, NDH je bila podeljena na 22 velike župe. Kapitulacijom Italije 1943. godine, NDH anektira i jedan deo jugoslovenskog jadranskog primorja, koji je pre toga anektirala Italija. NDH je postojala do oslobođenja Jugoslavije od okupacije 1945. godine. 1942. i 1943. godine je na području NDH postojala velika oslobođena partizanska teritorija poznata pod nazivom Bihaćka republika. U njoj je, u gradu Bihaću, održano Prvo zasedanje AVNOJ-a, 26. novembra 1942. godine.

* Administrativna podela NDH (1941.)Administrativna podela NDH (1941.)
* Administrativna podela NDH (1943.)Administrativna podela NDH (1943.)

#### Nedićeva Srbija

*Glavni članci: Nedićeva Srbija i Banat u Drugom svetskom ratu*
Prvi zločini okupatora u užičkom kraju. Streljani pa obešeni rodoljubi, Požega 11. maj 1941.
Nemački protektorat (marionetska država) Srbija formiran je na većem delu teritorije kasnije poznate kao Centralna Srbija, istočnom delu Vojvodine (Banat) i severnom delu Kosova (okolina Kosovske Mitrovice). Teritorija Srbije je bila okupirana od strane nemačkih trupa, a postojale su i dve domaće oružane formacije koje su se nazivale Srpska državna straža i Srpski dobrovoljački korpus. Srbijom je kao vrhovna vlast upravljala nemačka Vojna Uprava kojoj su bile podređene marionetske srpske vlade - prvobitno Komesarska vlada na čelu sa Milanom Aćimovićem, a potom Vlada narodnog spasa na čelu sa Milanom Nedićem. U ingerenciju srpske vlade je spadao i Banat, koji je imao autonomiju i u praksi je predstavljao teritoriju sa posebnim statusom kojom je upravljala lokalna nemačka nacionalna manjina. Civilni komesar Banata bio je Jozef Sep Lap. U administrativnom smislu, Srbija je prvobitno bila podeljena na banovine, a potom na 14 okruga, među kojima je bio i Banat (okrug Veliki Bečkerek). Marionetska država Srbija je postojala je sve do oslobođenja ovog dela Jugoslavije 1944. godine. U jugozapadnom delu Nedićeve Srbije je partizanski pokret otpora 1941. godine formirao kratkotrajnu Užičku republiku, koju su likvidirale nemačke i kvislinške trupe. Milan Nedić je na sastanku sa Adolfom Hitlerom 1943. godine predložio proširenje granica Srbije, koje bi, pored Srbije, obuhvatile i Crnu Goru, deo Srema, delove Bosne i Hercegovine i manji deo Hrvatske (videti članak: SveSrbija). Hitler je ovaj predlog odbio.

* Srbija i Banat, 1941-1944.Srbija i Banat, 1941-1944.
* Administrativna podela Srbije, 1941-1944.Administrativna podela Srbije, 1941-1944.
* Užička republika (1941.)Užička republika (1941.)
* Predlog Milana Nedića o proširenju granica SrbijePredlog Milana Nedića o proširenju granica Srbije

#### Crna Gora

Crna Gora (1941-1944.)
*Glavni članak: Nezavisna Država Crna Gora*
Crna Gora je činila protektorat fašističke Italije. Protektorat je bio pod okupacijom italijanskih trupa a obuhvatao je veći deo današnje Crne Gore i zapadni deo Sandžaka koji je u sastavu današnje Srbije. U protektoratu je bio postavljen italijanski guverner, dok je lokalne vlasti predstavljao crnogorski premijer. Prvi premijer protektorata Crne Gore bio je Sekula Drljević. Kapitulacijom Italije 1943. godine, Crnu Goru okupiraju nemačke snage i ona tada od italijanskog postaje nemački protektorat. Protektorat se ukida oslobođenjem ovog dela Jugoslavije krajem 1944. godine.

### Anektirane teritorije

#### Nemačka aneksija

Nacistička Nemačka (1941.)
*Glavni članak: Nacistička Nemačka*
Centralni delovi današnje Slovenije okupirani su od strane nemačkih trupa i direktno priključeni Nemačkom Rajhu, gde su u administrativnom smislu podeljeni između pokrajina Koruške i Štajerske. Za razliku od dela Slovenije koji je okupirala Italija, Slovenci koji su živeli na području pod nemačkom okupacijom bili su u političkom smislu potpuno obespravljeni. Ova teritorija će biti oslobođena okupacije 1945. godine, posle čega ulazi u sastav novoformirane Narodne Republike Slovenije.

#### Italijanska aneksija

*Glavni članci: Fašistička Italija i Italijanska Socijalna Republika*
Fašistička Italija je direktno anektirala nekoliko delova Jugoslavije:

* **1.** U zapadnom delu današnje Slovenije formirana je, kao deo fašističke Italije, Ljubljanska pokrajina, sa administrativnim centrom u Ljubljani. Iako je pokrajina tretirana kao integralni deo fašističke Italije, njen status je bio nešto drugačiji nego kod ostalih italijanskih pokrajina, s obzirom da je tretirana kao *corpus separatum*, a uživala je i određeni stepen samouprave. Za razliku od dela Slovenije pod nemačkom okupacijom, Slovenci u Ljubljanskoj pokrajini su uživali izvesne političke slobode i učestvovali su u lokalnoj vlasti. Italijanski okupatori nisu ukinuli ni većinu slovenačkih kulturnih i obrazovnih institucija od nacionalnog značaja, kao što su Univerzitet u Ljubljani i Akademija nauka i umetnosti. Kapitulacijom Italije 1943. godine, Ljubljansku pokrajinu okupiraju nemačke trupe i ona formalno postaje deo nemačkog upravnog distrikta pod nazivom Operativna zona jadranskog primorja, u sastavu novoformirane Italijanske Socijalne Republike. Za vreme nemačke okupacije u Ljubljanskoj pokrajini su formirane oružane snage koje su se nazivale slovenačko domobranstvo (na slovenačkom: *slovensko domobranstvo*), na čijem čelu je bio slovenački general Lav Rupnik. Područje Ljubljanske pokrajine oslobođeno je od okupacije 1945. godine, posle čega ulazi u sastav novoformirane Narodne Republike Slovenije.
* **2.** Manji deo Jugoslavije koji je anektirala fašistička Italija priključen je italijanskoj Riječkoj pokrajini. Ovo područje je uključivalo širu okolinu grada Rijeke (koji je pre Drugog svetskog rata bio u sastavu Italije), ostrvo Krk, ostrvo Rab, kao i neka manja susedna ostrva. Kapitulacijom Italije 1943. godine, Riječku pokrajinu okupiraju nemačke trupe i ona formalno postaje deo nemačkog upravnog distrikta pod nazivom Operativna zona jadranskog primorja, u sastavu novoformirane Italijanske Socijalne Republike. Područje je oslobođeno od okupacije 1945. godine.
* **3.** Veći deo jugoslovenskog primorja koji je anektirala fašistička Italija uključen je u sastav italijanskog guvernorata Dalmacije, koji je obuhvatao severne delove Dalmacije, neka jadranska ostrva i Boku Kotorsku. Guvernorat se u administrativnom smislu delio na tri pokrajine: Zadar, Split i Kotor. U jesen 1941. godine, guvernoratu Dalmacije priključena su i ostrva Pag, Brač i Hvar, koja su prvobitno pripala Nezavisnoj Državi Hrvatskoj. Kapitulacijom Italije 1943. godine, veći deo guvernorata Dalmacije postaje deo Nezavisne Države Hrvatske, dok manji deo (Zadar, Lastovo, Boka Kotorska) postaje deo nemačkog upravnog distrikta pod nazivom Operativna zona jadranskog primorja, u sastavu novoformirane Italijanske Socijalne Republike. Područje je oslobođeno od okupacije 1944. godine.

* Ljubljanska pokrajina i Riječka pokrajina (1941-1943.)Ljubljanska pokrajina i Riječka pokrajina (1941-1943.)
* Guvernorat Dalmacije (1941-1943.)Guvernorat Dalmacije (1941-1943.)

#### Mađarska aneksija

*Glavni članak: Kraljevina Mađarska (1920—1946)*
Mađarska je okupirala i anektirala severne delove Jugoslavije, uključujući Bačku, Baranju, Međumurje i Prekomurje. Jugoslovenska Bačka je administrativno spojena sa severnim, mađarskim, delom Bačke i na tom području je formirana Bačko-bodroška županija sa administrativnim centrom u Somboru. Baranja je priključena mađarskoj Baranjskoj županiji, dok su Međumurje i Prekomurje priključeni mađarskim županijama Zala i Vaš. Bačka i Baranja su oslobođene okupacije 1944. godine, dok su Međumurje i Prekomurje oslobođeni 1945. godine.

* Teritorijalno proširenje Mađarske u Drugom svetskom ratuTeritorijalno proširenje Mađarske u Drugom svetskom ratu
* Administrativna podela Mađarske (1941-1944.)Administrativna podela Mađarske (1941-1944.)

#### Bugarska aneksija

*Glavni članak: Bugarska u Drugom svetskom ratu*
Bugarska je okupirala i anektirala jugoistočne delove Jugoslavije, uključujući centralnu i istočnu Makedoniju, južno Kosovo i jugoistočne delove teritorije kasnije poznate kao Centralna Srbija. Na okupiranim područjima formirane su skopska i bitoljska pokrajina, koje su obuhvatale i najveći deo okupirane teritorije. Manji okupirani delovi jugoistočne Centralne Srbije priključeni su pokrajinama Sofija i Vraca. Na području okupirane Makedonije su zabeležena i dva pokušaja stvaranja makedonske države. Prvi pokušaj zbio se 1943. godine, kada je na području egejske Makedonije proglašeno Veliko Vojvodstvo Makedonija sa centrom u Kosturu, ali je ono likvidirano od strane nemačkih trupa. Drugi pokušaj se zbio u septembru 1944. godine, kada Sovjetski Savez vrši invaziju na Bugarsku, a bugarske trupe se povlače sa dela jugoslovenske teritorije koji su okupirale, da bi na njihovo mesto došle nemačke okupacione snage. Za vreme nemačke okupacije Makedonije, proglašena je kratkotrajna Nezavisna Država Makedonija sa centrom u Skoplju, koja je funkcionisala sve do oslobođenja u novembru 1944.

* Teritorijalno proširenje Bugarske u Drugom svetskom ratuTeritorijalno proširenje Bugarske u Drugom svetskom ratu
* Administrativna podela Bugarske u Drugom svetskom ratuAdministrativna podela Bugarske u Drugom svetskom ratu
* Okupacija Makedonije u Drugom svetskom ratuOkupacija Makedonije u Drugom svetskom ratu

#### Albanska aneksija

*Glavni članak: Velika Albanija*
Za razliku od delova Jugoslavije koje je anektirala direktno, Italija je jugoslovenska područja u susedstvu svog protektorata Albanije anektirala kao sastavne delove ovog protektorata. Albaniji su tada priključeni zapadni delovi Makedonije, istočni delovi Crne Gore, kao i najveći deo Kosova. Posle kapitulacije Italije 1943. godine, Albaniju okupiraju nemačke trupe, a Nemačka tada tretira Albaniju kao nominalno nezavisnu zemlju. Jugoslovenske teritorije anektirane od strane Albanije oslobođene su 1944. godine.

* Teritorijalno proširenje Albanije u Drugom svetskom ratuTeritorijalno proširenje Albanije u Drugom svetskom ratu
* Podela Kosova u Drugom svetskom ratuPodela Kosova u Drugom svetskom ratu

Ustanak u okupiranoj Jugoslaviji
--------------------------------

*Glavni članci: Ustanak u Jugoslaviji 1941. i Narodnooslobodilačka borba Jugoslavije*
Ustanak u okupiranoj Jugoslaviji podigla je 1941. godine Komunistička partija Jugoslavije protiv osovinske okupacije Jugoslavije.

> Narodni Jugoslavije - Srbi, Hrvati, Slovenci, Crnogorci, Makedonci i drugi! ... Vi ste bili pobeđeni u ratu, ali niste pokoreni. Slavne tradicije borbe za pravdu i sobodu vaših dedova ne smeju biti zaboravljene. Sada je vreme da pokažete da ste dostojni potomci svojih predaka. Sada je vreme, sada je kucnuo čas, da se dignete svi ako jedan u boj protiv okupatora i njihovih domaćih slugu, krvnika naših naroda. Ne prezajte ni pred kakvim terorom neprijatelja. Na teror odgovarajte masovnim udarom po najosetljivijim tačkama fašističkih okupatorskih bandita. Uništavajte sve - sve što koristi fašističkim osvajačima. Ne dozvolimo da naše željeznice prevoze ratni materijal i druga sredstva koja služe fašističkim hordama u njihovoj borbi protiv Sovjetskog Saveza. Stvorimo od naše zemlje opsednu tvrđavu za fašističke osvajače.
> 
> – Proglas narodima Jugoslavije s pozivom na ustanak iz jula 1941. godine

Na sednici Politbiroa Centralnog komiteta Komunističke partije Jugoslavije, održanoj 4. jula 1941. godine u Beogradu, je donesena odluka o podizanju oružanog ustanka, nakon čega je započeto sa formiranjem partizanskih odreda.

Literatura
----------

* Istorijski atlas, Geokarta, Beograd, 1999.
* Školski istorijski atlas, Zavod za izdavanje udžbenika SR Srbije, Beograd, 1970.
* Povijesni atlas, Učila - Zagreb, Zagreb, 1971.
* Denis Šehić - Demir Šehić, Istorijski atlas sveta, Beograd, 2007.
* The Times History of Europe, Times Books, London, 2002.
* Richard Overy, The Times History of the 20th Century, Times Books, London, 2004.
* The Times Atlas svjetske povijesti, Cankarjeva založba, Ljubljana - Zagreb, 1986.
* Tim Džuda, Srbi - istorija, mit i razaranje Jugoslavije, Beograd, 2003.
* Džon R. Lempi, Jugoslavija kao istorija, Beograd, 2004.
* Fransisko Veiga, Balkanska zamka (1804-2001), Beograd, 2003.
* Dr Tomislav Bogavac, Nestajanje Srba, Niš, 1994.
* Valter Manošek, Holokaust u Srbiji, Beograd, 2007.

Izvori
------

1. 1 2  Branko Petranović: Srpski narod u ustanku

Vidi još
--------

* Aprilski rat
* Kraljevina Jugoslavija
* Ustanak u okupiranoj Jugoslaviji
* Narodnooslobodilačka borba Jugoslavije
* Drugi svetski rat u Jugoslaviji

Spoljašnje veze
---------------

* 
* Arhivirano 2014-03-22 na Wayback Machine-u
* 
* 
* Arhivirano 2015-09-24 na Wayback Machine-u
* 
* Arhivirano 2015-09-23 na Wayback Machine-u
* 

| * p
* r
* u
Drugi svjetski rat u Jugoslaviji |
| --- |
| Sukobljene strane | 

|  |  |
| --- | --- |
| Saveznici |  Narodnooslobodilačka vojska Jugoslavije  •  Komanda Srednjeg Istoka  •  Crvena armija |
| Osovina |  Wehrmacht  •  Italijani (do 1943.)  •  Bugari (do 1944.)  •  Ustaše i Domobrani  •  Nedićevci i Ljotićevci  •  Četnici ili JVuO (počeli kao Saveznici)  •  Slovenski domobrani  •  Balisti |

 |
| Vođe i vojskovođe | 

|  |  |
| --- | --- |
| Saveznici | Josip Broz Tito  • Arso Jovanović  • Peko Dapčević  • Koča Popović  • Sava Kovačević  • Ivo Lola Ribar  • Moša Pijade  • Kosta Nađ  • Edvard Kardelj  • Milovan Đilas  • Fitzroy MacLean  • Henry Maitland Wilson  • Fjodor Tolbuhin |
| Osovina | Alexander Löhr  • Maximilian von Weichs  • Franz Böhme  • Hans Felber  • Glaise-Horstenau  • Pirzio Biroli  • Mario Roatta  • Ante Pavelić  • Slavko Kvaternik  • Mladen Lorković  • Milan Nedić  • Dimitrije Ljotić  • Kosta Pećanac  • Dragoljub Mihailović  • Momčilo Đujić  • Pavle Đurišić  • Sekula Drljević  • Lav Rupnik |

 |
| Tok rata | 

|  |  |
| --- | --- |
| 1941.Ustanak | Aprilski rat  • Okupacija Jugoslavije  • Ustanak (u NDH  • u Crnoj Gori  • u Srbiji  • u Sloveniji)  • Bitka za Loznicu  • Užička republika  • Operacija Mačva  • Sastanak u Divcima  • Operacija Užice  • Pljevaljska bitka  • Olovo |
| 1942.Bihaćka Republika | Borbe za Istočnu Bosnu  • Operacija Trio  • Bitka na Kozari  • Pohod u Zapadnu Bosnu  • Bitka za Kupres  • Borbe za Livno  • Borbe za Jajce  • Operacija Alfa  • Bihaćka operacija  • Bihaćka republika |
| 1943.Kapitulacija Italije | Operacija Weiss  • Bitka za Prozor  • Bitka na Neretvi  • Ofanziva NOVJ u Lici  • Operacija Schwarz  • Bitka na Sutjesci  • Kapitulacija Italije  • Bitka za Split  • Bitka za Tuzlu  • Antiosovinska ofanziva JVuO (Višegrad)  • Bitka za Sanski Most  • Romelova ofanziva  • Bitka za Glinu  • Bitka za Livno  • Operacija Kugelblitz  • Zimske operacije |
| 1944.Bitka za Srbiju | Bitka za Ivanjicu  • Februarski pohod  • Operacija Bura  • Prodor NOVJ u Srbiju  • Desant na Korčulu  • Desant na Drvar  • Bitka za Podgorač  • Bitka za južnu Srbiju  • Andrijevička operacija  • Durmitorska operacija  • Operacija Ratweek  • Bitka na Jelovoj gori  • Bitka za Prijedor  • Bitka za Banja Luku  • Bitka za Brač  • Beogradska operacija  • Bitka za Travnik  • Batinska bitka  • Bitka za Koprivnicu  • Bitka za Knin  • Proboj Armijske grupe E iz Grčke  • Proboj četnika i Nemaca iz Srbije (iz Crne Gore)  • Četnička ofanziva u istočnoj Bosni |
| 1945.Oslobođenje | Sremski front  • Mostarska operacija  • Sarajevska operacija  • Bosanska golgota • Bitka na Lijevča polju  • Karlovačka operacija  • Riječka operacija  • Tršćanska operacija  • Bitka na Zelengori  • Blajburška predaja |

 |
| Ratni zločini (spisak osuđenih) | 

|  |  |
| --- | --- |
| Logori | Jasenovac  • Sajmište  • Banjica  • Jadovno  • Jajinci  • Topovske šupe  • Stara Gradiška  • Šabac  • Niš  • Lepoglava  • Jastrebarsko |
| Pokolji | Blagaj  • Vrginmost  • Drvar  • Grahovo  • Glina  • Skela  • Šabac  • Kraljevo  • Kragujevac  • Valjevo  • Novi Sad  • Drakulić  • Zabiokovlje  • Imotski-Ljubuški  • Gata  • Prozor  • Bijelo Polje  • Priboj-Pljevlja-Čajniče-Foča  • Vranić  • Rača  • Drugovac  • Blajburg |

 |
| Vidi još: Holokaust • Narodnooslobodilačka borba • Osovinske operacije • Saveznici i Jugoslavija • Napadi na garnizone NDH • Antipartizanske operacije u NDH • Kolaboracija četnika • Demografski gubici |