Nakon zauzimanja Livna i Kupresa, Treća krajiška brigada dobila je specifičan zadatak. Prema zapovesti štaba divizije, brigada je trebalo da se noćnim maršem neopažena ubaci u Zenicu i tamo izvrši obimna razaranja privrednih objekata i instalacija koje su radile za Nemce. Zenica je predstavljala važan privredni i saobraćajni centar sa značajnim metalurškim pogonima, rudnicima i vojnim objektima. Akcija nije imala za cilj zauzimanje i držanje Zenice, nego nanošenje štete nemačkoj privrednoj i vojnoj moći, kao i unošenje zabune i privlačenje jačih nemačkih snaga radi rasterećenja pritiska na Treći udarni korpus. Zadatak je trebalo izvršiti samostalno, bez taktičke veze sa drugim jedinicama i bez obezbeđivanja cilja napada prema okolnim grarnizonima. U Zenici su se nalazile znatne snage NDH, 369. legionarske divizije i zaštitne snage (oko 1.500 boraca divizije i pripadnika nemačkih vojnih i policijskih službi, žandarmerija i jedna satnija domobrana železničke bojne.). Grad je bio saobraćajno dobro povezan sa velikim okolnim garnizonima. Stoga je planirano da se za akciju koristi iznenađenje i brzina, te da se ciljevi napada postignu pre nego što se neprijatelj organizuje i da se Brigada izvuče iz grada pre ogranizovanog neprijateljskog napada.
Cilj napada nije bio zauzimanje grada i njegovo uključivanje u slobodnu teritoriju, nego izazivanjlje nesigurnosti kod nepriatelja, vezivanje neprijateljskih snaga i razaranje postrojenja važnih za ratnu privredu i saobraćaj.

Radi izvršenja ovog zadatka, Brigada je 9. oktobra 1943. iz okoline Bugojna krenula na marš. U toku sledeće noći brigada se prebacila preko komunikacija i reke Lašve, i stigla do sela Lupac koje je usled svog položaja odabrano kao polazna baza za ovu akciju.

Lokalne snage NDH otkrile su prisustvo partizana, tako da je došlo do manjih čarki i do artiljerijskog uznemiravanja. Međutim, nemački štab nije stekao pravu predstavu o snazi i namerama Brigade, s obzirom da nije uočeno značajno koncentrisanje snaga u okolini Zenice na drugim pravcima.

S padom mraka 10. oktobra Brigada je sa četiri bataljona krenula u akciju. Marševska distanca koju je trebalo preći iznosila je oko 10 kilometara. U to doba večeri mnoštvo industrijskih radnika iz okolnoh sela koji su radili u indistrijskim objektima u trećoj smeni u Zenici dolazilo je na posao, što je olakšalo neopaženu infiltraciju Brigade u grad.

Prvi bataljon imao je osnovni zadatak da nastupa prema kaznionici i oslobodi zatvorenika. Zadati ciljevi Drugog bataljona bili električna centrala mostu na reci Bosni. Treći je nastupao prema železari i dva rudnika, a Četvrti prema železničkoj stanici. Provukavši se bez incidenata kroz sistem spoljne odbrane, bataljoni su krenuli u energično nastupanje prema svojim ciljevima. U 22:00 minobacači Brigade koji su ostali na položajima van grada počeli su da tuku na grad da bi pojačali paniku i stvorili utisak opšteg napada. Nemačke i kvislinške straže i aktivirani delovi povlačili su se neorganizovano pred njima, uglavnom prema mostu i kaznionici. Stvorivši veliku zabunu, bataljoni su omogućili sebi relativno veliku slobodu akcije. Zauzeti objekti uništavani su znalački i sistematski.

Minirani su pogoni rudnika, železara i železnička i žandarmerijska stanica. Neposredno zatim uništena je i električna centrala. Zapaljeno je i veliko skladište benzina i nafte, što je izazvalo veliki plamen koji je osvetlio ceo grad. Na kraju je minirano veliko podzemno skladište eksplozivnog materijala. 

> Bila je to veoma snažna eksplozija. Stakla na prozorima kuća u gradu i crijep na krovovima poprskali su. Mnogi borci koji su stajali na nogama popadali su na zemlju. I drugovi iz štaba brigade koji su bili na brdu iznad Zenice osjetili su potres.
> 
> 

U toku ovog napada, prema izveštaju Brigade, uništeno je 27 lokomotiva i 150 vagona. Uništena su gotovo sva motorna vozila u gradu i veliko skladište benzina, nafte i oružja. Porušene su železnička i žandarmerijska stanica. Ubijeno je oko 90 Nemaca i legionara iz 369. legionarske divizije, a zarobljeno 60 domobrana. Oslobođena su i 4 zarobljena Rusa. Zaplenjeno je 6 „šaraca", 2 „zbrojovke" i 100 pušaka. Ostatak inače velikog plena i zarobljenika nije mogao biti izvučen iz Zenice usled neophodnosti izvlačenja iz Zenice usiljenim maršem.

Brigada se izvukla iz Zenice pred zoru i bez većih sukoba vratila na polazni položaj. U ovom napadu Treća krajiška je pretrpela je gubitke od 5 poginulih, 4 nestala i 7 ranjenih.

Vrhovni komandant Josip Broz Tito pohvalio je Treću krajišku brigadu za ovu uspešnu akciju.

Literatura
----------

* Ilija Radulović: Treća krajiška brigada[*mrtav link*] - Napad na Zenicu -
* Treća krajiška brigada - sjećanja boraca
	+ Dmitar BAJALICA: ZENICA JE DOŽIVELA SVOJU JESEN
	+ Ljubiša ĆURGUS: JURIŠ NA ZENICU
	+ Luka ATLAGIĆ: UPAD „BRAVSKE" ČETE U ZENICU
	+ Anđelko RODIĆ BUĐONI: NEMIR U ZENICI
	+ Đuran KOVAČEVIĆ: SVETLA U ZENICI SU UGAŠENA
	+ Vojin NOVALUŠIĆ: MINER CVIJO IZ VUKOVSKA
* Izveštaj vojnoprivrednog oficira u Zagrebu od 15. novembra 1943. o eksploataciji prirodnih i privrednih bogatstava sa teritorije Hrvatske i Bosne i Hercegovine za potrebe Vermahta

| * p
* r
* u
Drugi svjetski rat u Jugoslaviji |
| --- |
| Sukobljene strane | 

|  |  |
| --- | --- |
| Saveznici |  Narodnooslobodilačka vojska Jugoslavije  •  Komanda Srednjeg Istoka  •  Crvena armija |
| Osovina |  Wehrmacht  •  Italijani (do 1943.)  •  Bugari (do 1944.)  •  Ustaše i Domobrani  •  Nedićevci i Ljotićevci  •  Četnici ili JVuO (počeli kao Saveznici)  •  Slovenski domobrani  •  Balisti |

 |
| Vođe i vojskovođe | 

|  |  |
| --- | --- |
| Saveznici | Josip Broz Tito  • Arso Jovanović  • Peko Dapčević  • Koča Popović  • Sava Kovačević  • Ivo Lola Ribar  • Moša Pijade  • Kosta Nađ  • Edvard Kardelj  • Milovan Đilas  • Fitzroy MacLean  • Henry Maitland Wilson  • Fjodor Tolbuhin |
| Osovina | Alexander Löhr  • Maximilian von Weichs  • Franz Böhme  • Hans Felber  • Glaise-Horstenau  • Pirzio Biroli  • Mario Roatta  • Ante Pavelić  • Slavko Kvaternik  • Mladen Lorković  • Milan Nedić  • Dimitrije Ljotić  • Kosta Pećanac  • Dragoljub Mihailović  • Momčilo Đujić  • Pavle Đurišić  • Sekula Drljević  • Lav Rupnik |

 |
| Tok rata | 

|  |  |
| --- | --- |
| 1941.Ustanak | Aprilski rat  • Okupacija Jugoslavije  • Ustanak (u NDH  • u Crnoj Gori  • u Srbiji  • u Sloveniji)  • Bitka za Loznicu  • Užička republika  • Operacija Mačva  • Sastanak u Divcima  • Operacija Užice  • Pljevaljska bitka  • Olovo |
| 1942.Bihaćka Republika | Borbe za Istočnu Bosnu  • Operacija Trio  • Bitka na Kozari  • Pohod u Zapadnu Bosnu  • Bitka za Kupres  • Borbe za Livno  • Borbe za Jajce  • Operacija Alfa  • Bihaćka operacija  • Bihaćka republika |
| 1943.Kapitulacija Italije | Operacija Weiss  • Bitka za Prozor  • Bitka na Neretvi  • Ofanziva NOVJ u Lici  • Operacija Schwarz  • Bitka na Sutjesci  • Kapitulacija Italije  • Bitka za Split  • Bitka za Tuzlu  • Antiosovinska ofanziva JVuO (Višegrad)  • Bitka za Sanski Most  • Romelova ofanziva  • Bitka za Glinu  • Bitka za Livno  • Operacija Kugelblitz  • Zimske operacije |
| 1944.Bitka za Srbiju | Bitka za Ivanjicu  • Februarski pohod  • Operacija Bura  • Prodor NOVJ u Srbiju  • Desant na Korčulu  • Desant na Drvar  • Bitka za Podgorač  • Bitka za južnu Srbiju  • Andrijevička operacija  • Durmitorska operacija  • Operacija Ratweek  • Bitka na Jelovoj gori  • Bitka za Prijedor  • Bitka za Banja Luku  • Bitka za Brač  • Beogradska operacija  • Bitka za Travnik  • Batinska bitka  • Bitka za Koprivnicu  • Bitka za Knin  • Proboj Armijske grupe E iz Grčke  • Proboj četnika i Nemaca iz Srbije (iz Crne Gore)  • Četnička ofanziva u istočnoj Bosni |
| 1945.Oslobođenje | Sremski front  • Mostarska operacija  • Sarajevska operacija  • Bosanska golgota • Bitka na Lijevča polju  • Karlovačka operacija  • Riječka operacija  • Tršćanska operacija  • Bitka na Zelengori  • Blajburška predaja |

 |
| Ratni zločini (spisak osuđenih) | 

|  |  |
| --- | --- |
| Logori | Jasenovac  • Sajmište  • Banjica  • Jadovno  • Jajinci  • Topovske šupe  • Stara Gradiška  • Šabac  • Niš  • Lepoglava  • Jastrebarsko |
| Pokolji | Blagaj  • Vrginmost  • Drvar  • Grahovo  • Glina  • Skela  • Šabac  • Kraljevo  • Kragujevac  • Valjevo  • Novi Sad  • Drakulić  • Zabiokovlje  • Imotski-Ljubuški  • Gata  • Prozor  • Bijelo Polje  • Priboj-Pljevlja-Čajniče-Foča  • Vranić  • Rača  • Drugovac  • Blajburg |

 |
| Vidi još: Holokaust • Narodnooslobodilačka borba • Osovinske operacije • Saveznici i Jugoslavija • Napadi na garnizone NDH • Antipartizanske operacije u NDH • Kolaboracija četnika • Demografski gubici |